Book Title: Shrimad Rajchandra
Author(s): Hansraj Jain
Publisher: Shrimad Rajchandra Ashram
Catalog link: https://jainqq.org/explore/010840/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacaMdra (mUla gujarAtIkA hiMdI anuvAda ) jisane AtmAko jAnA usane saba jAnA / - nirgratha pravacana pustaka prApti sthala zrI paramazruta prabhAvaka maMDala caukazI cembarsa, dUsarA mAlA, khArA kuvA, javerI bAjAra, bambaI - 400002 anuvAdaka hasarAja jaina zrImada rAjacadra Azrama sTe agAma, posTa boriyA, pIna 388130 gujarAna Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka manubhAI bha modI, adhyakSa zrImad rAjacadra Azrama, mTe agAma, po voriyA-388130 vAyA-ANada (gujarAta) aho marvotkRSTa zAta rasamaya manmArga aho| usa sarvotkRSTa zAta ramapradhAna mArgake mUla marvajJadeva , - tRtIya maskaraNa pratiyA~ 5000 ImvI san 1091 vikrama mavat 2047 vIra mavat 2517 ___ aho| usa sarvotkRSTa zAtarasako jinhoMne mupratIta karAyA aise paramakRpAlu madgurudevaima vizvame marvakAla Apa jayavata rahe, jayavata rhe| -sasmaraNa pothI 3/23 mudraka anAmikA TreDiMga ka bhavAnI zakara roDa, dAdara, mubaI-400 028 phona 43072 86 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacaMdra vicAraratna "parama puruSa prabhu sadguru, parama jJAna sukhadhAma / jeNe ApyuM bhAna nija, tene sadA praNAma // " * "sarva bhAvathI audAsInyavRtti karI, mAtra deha te saMyamahetu hoya jo / anya kAraNe anya kazuM kalpe nahIM, dehe paNa kiMcit mUrcchA nava joya jo // apUrva avasara evo kyAre Avaze ?" Aka 266 -- Aka 738 nAthA 2 * "jisake eka romame kicit bhI ajJAna, moha yA asamAdhi nahI rahI usa satpuruSake vacana aura bodhake liye kucha bhI nahI kahate hue, usIke vacaname prazastabhAvase punaH punaH prasakta honA, yaha bhI apanA sarvottama zreya hai / kaisI isakI zailI | jahA~ AtmAke vikAramaya honekA anatAza bhI nahI rahA hai| zuddha, sphaTika, phena aura cadrase bhI ujjvala zukladhyAnakI zreNIse pravAharUpase nikalate hue usa nigraMthake pavitra vacanoko mujhe aura Apako trikAla zraddhA rahe / yahI paramAtmAke yogabalake Age prayAcanA / " * "anantakAlase jo jJAna bhavahetu hotA thA, usa jJAnako eka samayamAtrame jAtyatara karake jisane bhavanivRttirUpa kiyA usa kalyANamUrti samyagdarzanako namaskAra / " Aka 839 - Aka 52 * "jagatake abhiprAyako ora dekhakara jIvane padArthakA bodha pAyA hai| jJAnIke abhiprAyakI ora dekhakara pAyA nahI hai / jisa jIvane jJAnIke abhiprAyase bodha pAyA hai usa jIvako samyagdarzana hotA hai / " -Aka 358 + "vicAravAnako deha chUTane sambandhI harSaviSAda yogya nahI hai / AtmapariNAmakI vibhAvatA hI hAni aura vahI mukhya maraNa hai | svabhAvasanmukhatA tathA usakI dRDha icchA bhI usa harSaviSAdako dUra karatI hai / " --Aka 605 * "zrI sadgurUne kahA hai aise nigraMthamArgakA sadaiva Azraya rahe / maiM dehAdisvarUpa nahI hU~, aura deha, strI, putra Adi koI bhI mere nahI haiM, zuddha caitanya svarUpa. avinAzI aisA mai AtmA hU~, isa prakAra AtmabhAvanA karate hue rAgadveSakA kSaya hotA hai / " -Apha 692 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Turtikaprthikkirtmir mirturl}ID all\\rurl}Hunitype]}IRMITTPRIMITIHITRINATHRITIC "anantabAra dehake liye AtmAkA upayoga kiyA hai| jisa dehakA AtmAke liye upayoga hogA usa dehame AtmavicArakA AvirbhAva hone yogya jAnakara, sarva dehArthakI kalpanA chor3akara, ekamAtra AtmArthame hI usakA upayoga karanA, aisA nizcaya mumukSujIvako avazya karanA caahiye|" -Aka 719 "viSayase jisakI idriyA~ Arta hai use zItala Atmasukha, Atmatattva kahA~se pratItime AyegA? 'jahA~ sarvotkRSTa zuddhi vahA~ sarvotkRSTa siddhi / ' he Aryajano | isa parama vAkyakA AtmabhAvase Apa anubhava kre|" -Aka832 "lokasajJA jisakI jiMdagIkA lakSyabiMdu hai vaha jiMdagI cAhe jaisI zrImatatA, sattA yA kuTumba parivAra Adike yogavAlI ho to bhI vaha dukhakA hI hetu hai| AtmazAti jisa jiMdagIkA lakSyabiMdu hai vaha jiMdagI cAhe to ekAkI, nirdhana aura nirvastra ho to bhI parama samAdhikA sthAna hai|" -Aka 949 "zrIkRSNa mahAtmA the aura jJAnI hote hue bhI udayabhAvase sasArame rahe the, itanA jaina zAstrase bhI jAnA jA sakatA hai, aura yaha yathArtha hai; tathApi unakI gatike viSayame jo bheda batAyA hai usakA bhinna kAraNa hai| aura bhAgavata Adime to jina zrIkRSNakA varNana kiyA hai ve to paramAtmA hI haiN| paramAtmAkI lIlAko mahAtmA kRSNake nAmase gAyA hai| aura isa bhAgavata aura isa kRSNako yadi mahApuruSase samajha le to jIva jJAna prApta kara sakatA hai / yaha bAta hame bahuta priya hai|" -Aka 218 "sabakI apekSA vItarAgake vacanako saMpUrNa pratItikA sthAna kahanA yogya hai, kyoki jahAM rAga Adi doSokA sapUrNa kSaya hotA hai vahAM saMpUrNa jJAnasvabhAva pragaTa honA yogya hai aisA niyama hai| zrI jinendrame sabakI apekSA utkRSTa vItarAgatA honA sabhava hai, kyoki unake vacana pratyakSa pramANa haiN| jisa kisI puruSame jitane azame votarAgatAkA sabhava hai, utane azame usa puruSakA vAkya mAnane yogya hai / " -sasmaraNa pothI 1/61 "jaise bhagavAna jinendrane nirUpaNa kiyA hai vaise hI sarva padArthakA svarUpa hai| bhagavAna jinendrakA upadiSTa AtmAkA samAdhimArga zrI guruke anugrahase jAnakara, parama prayatlase usakI upAsanA kre|" -sasmaraNa pothI 2/21 "sarva prakArase jJAnIkI zaraName buddhi rakhakara nirbhayatAkA, zokarahitatAkA sevana karanekI zikSA zrI tIrthaMkara jaisone dI hai, aura hama bhI yahI kahate haiN| kisI bhI kAraNase isa saMsArame klezita honA yogya nahIM hai| avicAra aura ajJAna ye sarva klegake, mohake aura azubhagatike kAraNa hai| sadvicAra aura AtmajJAna Atmagatike kAraNa haiN|" -Aka 460 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22. . ALI- J OXIT mA PakAAPSE . Pat EL -4 ALL. 14. mahAbhazyarUpa sadaka zrImAnaganacandra bhinna bhinna avasthA prayANAmA (sAga) siMcana zAnika " yaya gaDavATa (saage| digavana.77catra kRSNa. - in Pr i - ... . ON KHANDSKAR IKAWADI MGAY N. cha avasthA ...........httuttartutttttttit11" Page #6 -------------------------------------------------------------------------- Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya nivedana 'zrImad rAjacandra' grantha mUla gujarAtI bhASAme hai| isakA prathama hindI anuvAda pa0 jagadIzacandra zAstrI, ema0 e0 kRta vikrama saMvat 1944 (I0 san 1938) me zrI paramazruta prabhAvaka maNDala dvArA prakAzita huA thA jo kAphI samayase aprApya thaa| isa daurAna 'zrImad rAjacandra' granthakA gujarAtIme navIna sazodhita parivadhita saMskaraNa vi0 sa0 2007 me isI Azrama dvArA prakAzita huA jisakA hindI anuvAda svataMtra rUpase karanekI AvazyakatA thii| prasaMgavazAt lalitapurake pa0 parameSThIdAsa jainakA Azramame AnA huaa| unakI bhAvanA evaM utsAha dekhakara unhe anuvAdakA kAma sauMpA gyaa| unhone Aka 375 taka anuvAda kiyA bhI, parantu bAdame zArIrika asvasthatAke kAraNa ve svecchAse isa anuvAdakI jimmedArIse mukta hue| usI araseme saMyogavaza zrI haMsarAjajI jainakA paricaya huA aura anuvAda pUrA karaneke liye unase kahA gayA jise unhone saharSa eva sotsAha mAnyakara, dRDha niSThA eva bar3e parizramase yaha kArya yathAsambhava zIghra hI pUrA kara diyA / saMskRtame ema0 e0 honese unakA saskRta bhASAkA jJAna acchA thA aura mUla pajAbI hote hue bhI barasose gujarAtame rahanese unakA gujarAtI bhASAkA jJAna bhI prazasta thaa| isa prakAra vi0 sa0 2030 me isa granthakA sazodhita-parivardhita prathama hindI saskaraNa zrImad rAjacandra Azramake antargata zrI paramazruta prabhAvaka maNDalakI orase do bhAgome pragaTa huaa| tatpazcAt sabhI pratiyAM bika jAnese isake punarmudraNakI AvazyakatA pratIta huI parantu zIghra mudraNake kAraNa prathama saskaraName kAphI azuddhiyA~ raha gaI thI tathA amuka jagaha vAkyAza chUTa gaye the ataH anuvAdako phirase mUlake sAtha milAna karanA atyata jarUrI thaa| sadbhAgyase do-tIna mumukSuone yaha kArya hAthame liyA aura sampUrNa granthako yathAsambhava zuddha kara diyA / usIkA pariNAma hai ki Aja hiMdIbhASI mumukSuoke samakSa vi0 sa0 2007 ke Azrama prakAzita gujarAtI saskaraNake anusAra hI yaha dvitIya hindI saskaraNa zrImad rAjacandra AzramakI orase prastuta ho rahA hai| sandarbhakI dRSTise do bhAgake vdale eka hI bhAgame grantha mudrita karanA yogya laganese vaisA kiyA hai / prathama saskaraNakI taraha isame bhI mUla gujarAtI kAvyoke bhAvArtha (chAyAmAtra artha) pAdaTippaNIme diye haiM jisase hindIbhASI jijJAsu una kAvyokA sAmAnya artha samajha sake / vizeSArthake jijJAsuoko "nityaniyamAdi pATha (bhAvArtha sahita)" kA hindI anuvAda dekhanekA anurodha hai| lantame likhanA hai ki anuvAda anuvAda hI hotA hai, vaha mUlakI samAnatA kabhI nahI kara sktaa| yathAsambhava zuddha karanekA pUrA prayAsa karane para bhI kahI para Azaya-bheda (arthaskhalanA) huA ho athavA truTiyA~ raha gaI ho to pAThakagaNa hamAre dhyAname lAnekI kRpA kare tAki bhaviSyame unhe zuddha kiyA jA ske| pathakA vizeSa paricaya na dekara mUla gujarAtI prathama evaM dvitIya saskaraNako prastAvanAokA hindI-rUpAntara hI de diyA hai jisase granthakartA, granthakA viSaya tathA granthakI saMkalanA eva usakA AdhAra ityAdikA paricaya mila hI jAtA hai| __ yaha AtmazreyasAdhaka grantha mumukSuvadhuoko AtmAnandakI sAdhanAme sahAyaka siddha ho yahI prArthanA / zrImad rAjacandra Azrama, agAsa -prakAzaka caitra gadI 5 20 2041 , Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamAvRttikA nivedana ( hindI-rUpAntara) "je svarUpa samajyA vinA, pAmyo duHkha anaMta / samajAvyu te pada narmU, zrI sadguru bhagavaMta // " -Atmasiddhi, dohA 1 aho satpuruSake vacanAmRta, mudrA aura satsamAgama | suSupta cetanako jAgRta karanevAle, giratI vRttiko sthira rakhanevAle, darzanamAtrase bhI nirdoSa apUrva svabhAvake preraka, svarUpapratIti, apramatta sayama aura pUrNa vItarAga nirvikalpa svabhAvake kAraNabhUta, antame ayogI svabhAva pragaTa karake, anata avyAvAdha svarUpame sthiti kraanevaale| trikAla jayavata rhe| -Aka875 " hama aisA hI jAnate haiM ki eka aza sAtAse lekara pUrNakAmatA takakI sarva samAdhikA kAraNa satpuruSa ho hai|" -Aka 213 AtmAke astitvakA kisI bhI prakArase svIkAra karanevAle darzanoMke sabhI mahAtmA isa bAtako mAnate hai ki yaha jIva nijasvarUpake ajJAnase, bhrAtise anAdikAlase isa sasArame bhaTaka rahA hai aura aneka prakArake anata dukhokA anubhava kara rahA hai / usa jIvako kisI bhI prakArase nijasvarUpakA bhAna karAkara zuddhasvarUpame sthiti karAnevAlA yadi koI ho to vaha mAtra eka satpuruSa aura unakI bodhavANI hai| jisa puNyazloka mahApuruSake AtmopakArako punIta smRti zrImAn ladhurAjasvAmIko isa zrImad rAjacadra Azramake nAmasaskaraName hetubhUta huI-aisI samIpavartI parama mAhAtmyavAna vibhUti zrImad rAjacaMdrake sarva pAramArthika prApta lekhokA yaha sagraha-grantha zrImad rAjacaMdra AzramakI orase prasiddha karanekI dIrghakAlasevita zubha bhAvanA Aja sAkAra honese hRdaya Anadase bhara uThatA hai| sarva sAdhakAdiko yaha akSaradeha Atmazreya sAdhanAkA eka satya sAdhana siddha ho yahI hArdika abhilASA hai| jina mahApuruSake vacanokA yaha grantha sagraha hai una zrImad rAjacaMdra jaise parama utkRSTa koTike zuddhAtmAke vAreme likhate hue apanI ayogyatAke kAraNa kSobha hue binA nahIM rahatA / isa grathame sagrahita patrome apane ataraga anubhava, AtmadazA, karma udayako vicitratAme bhI ataraga AtmavRttikI sthiratA aura anya aneka gahna viSayo sabadhI sahaja, sarala bhAvavAhI bhASAme unhoMne svaya hI apanA mathana aura navanIta pragaTa kiyA hai| viparIta karmasayogomese nija zuddha svarUpasthitikI ora gamana karate hue, aMtarame prajvalita Atmajyotake prakAzako mada na hone dete hue, isa AtmaprakAzake prakAzase bAhyajIvanako ujjvala Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / 7 karatA huA adbhuta jIvanadarzana dRSTigocara hotA hai| unake lekha nirbhayatAse, nirdabhatAse svAnubhUta paramasatyakA nirUpaNa karate haiN| ____ choTI Ayume hI jAtismaraNajJAnakI prApti, AzcaryakArI tona smaraNazakti, zatAvadhAna jaise ekAgratA aura smaraNazaktike virala prayoga, sAkSAt sarasvatIkI upAdhise sanmAnita sahaja kAvyasphuraNA (kalA) Adi pUrva janmake utkaTa AtmasaskAroko jhA~kI karAte haiN| kRSNAdi avatArome bhakti tathA prIti, phira jainasUtrokI priyatA aura muktimArgame eka sAdhanarUpa mUrtikI upayogitA inakI jisa taraha satya pratIti inhe huI usI taraha unhe saralatAse mAnA aura prarUpita kiyaa| anya darzanokI apekSA zrI vIra Adi votarAga puruSo dvArA prarUpita vItarAga darzana jyAdA pramANayukta aura pratIti-yogya lagA, aisA 'mokSamAlA' me darzanAbhyAsakI tulanAtmaka zailIse pragaTa kiyA hai| nija anubhavakI paripakva vicAraNAke phalasvarUpa prApta satyadarzanako apanAneme mahApuruSa jitane tatpara hote hai utane hI use pakar3a rakhaneme dRDha hote haiN| ata isame vighna karanevAle sabhI doSokA nAza karaneke liye ye utane hI tatpara aura dRDha puruSArthI hote haiN| hama zrImadjIke jIvaname dekhate haiM ki jo karmavadha kiyA hai use bhoganeke liye ve dIrghakAla taka dhairya dhAraNa karate hai, paratu unakA hRdaya AtmavRttikI asamAdhi samayamAtra bhI sahana karaneke liye taiyAra nahI hai, itanA hI nahI kintu asamAdhise pravRtti karanekI apekSA ve dehatyAga ucita mAnate haiM / (Aka 113) isI AtmavRttike kAraNa, apaneko paryApta jyotiSajJAna honepara bhI (Aka 116/7) vaha paramArthamArgame kalpita laganese, tathA zatAvadhAna jaise virala prayogose prApta logokA Adara aura prazasA Adi ki jise pAneke liye jagata ke jIva AkAza-pAtAla eka kara dete haiM, vaha bhI AtmamArgame avirodhI na laganese, unakA tyAga karate hue unhe azamAtra bhI raja nahI hotA / gRhasthabhAvase bAhyajIvana jIte hue, ataraga nigraMthabhAvase alipta rahate hue, isa sasArame prApta honevAlI aneka upAdhiyA~ sahana karaneme atarAtmavRttiko bhUle binA kaisI dhIraja, kaisI AtmavicAraNA aura puruSArthamaya tIkSNa upayogadRSTi rakhI hai yaha unake kaI patrome spaSTa dRSTigocara hotA hai jo AtmazreyasAdhakake liye eka jvalanta dRSTAtarUpa hai / __ satpuruSokA jIvana AtmAkI ataravizuddhi para avalabita honese, jaba taka jIvakI atardRSTi khulI na ho taba taka use pahacAna honA durghaTa hai, isaliye satpuruSakI pahacAna unake vAhyajIvana aura pravRttise ho yA na bhI ho| yadyapi unake atarame Avirbhata Atmajyoti to unake pratyeka kAryame jhalakatI hai hI parantu jagatake jIvoko AtmalakSya na honese isa jyotike darzanakI atardRSTi uname nahI hotii| yaha satya, hai ki yadi mahApurupa svaya apanI ataragadazAke vAreme na batAte to anya jIvoko mahApurupokI pahacAna honA durlabha hI hotaa| (Aka 18) AtmAnubhavI puruSake binA koI yathArtharUpase Atmakathana nahIM kara sakatA / anubhavahIna vANI AtmA pragaTa karaneme samartha nahIM hotii| java taka AtmalakSya nahI hotA tava taka AtmaprApti svapnavat hai isame Azcarya nahI hai / apanI ataragadazAke bAreme ullekha karate hue zrImadjI likhate haiM--"nisadehasvarUpa jJAnAvatAra hai aura vyavahArame rahate hue bhI vItarAma haiM / " (Aka 167) "AtmAne jJAna pA liyA yaha to ni saMzaya hai| grathibheda huA yaha tIno kAlame satya bAta hai|" (Aka 170) "aviSamatAse jahA~ AtmadhyAna rahatA hai aise 'zrI rAyacadra' ke prati bAra-bAra namaskAra karate haiM / " (Aka 376) "hamame mArgAnusAritA kahanA Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [<] saMgata nahI hai / ajJAnayogitA to jabase isa dehako dhAraNa kiyA tabhIse nahI hogI aisA lagatA hai / samyakadRSTipana to jarUra sambhava hai / " ( Aka 450 ) - ityAdi apanI ataradagA savadhI aneka ullekha kaI patrAme dRSTigocara hote hai / svaya apane vAreme aisA kyo kahA ? aisA vikalpa, zrImadjI jaise ucca koTi AtmA liye, anucita hai / parantu jaisA ki pahale kahA hai ki satyanirUpaNake liye yaha jarUrI hai, jisase unakI saccI pahacAna ho aura paramArthapremI jijJAsu jIva unake vacanokI ArAdhanA karake trividha tApAgniko zAta kara sake / zrImadjI ke sAhityame, jaina, vedAta Adi sapradAyoke grathokA vizAla vAcana, nididhyAsana aura apane atarame otaprota AtmAnubhavakA pravAha sahaja vahatA hai / AtmasamAdhike liye jaise unakA sArA jIvana hai, vaise hI mAtra paramArtha kahaneke liye unakA sAhitya hai / dharma-pravartana karaneko tIvra karuNAvRddhi hone para bhI (Aka 708) apanI usa kAryakI yogya taiyArI na honese parama sayamitabhAvase usa bhAvanAko apaneme samAviSTa kara denekI zakti - unake aMtarakI, pravRtti - kI ora lekhanakI satyatA pragaTa karatI hai / mAtmasvarUpakI prAptike binA jagatake jIvoke du.khokA ata AnevAlA nahI hai, AtmA jinhone jAnA hai aise satpurupake satsagake binA, unakI AjJAke ArAdhanake binA AtmaprApti honevAlI nahI haiaisA kahakara vAravAra satpuruSa aura satsagakI ArAdhanA karaneke liye valapUrvaka kahA hai| satsaga aura satpuruSake AjJArAdhaname vighnarUpa mithyAgraha, svacchada, idriyavipaya, kaSAya, pramAda Adi doSokA tyAga karaneke liye bhI utane hI balapUrvaka kahA hai| phira bhI isa kAlake jIvokI vIryahInatA tathA anArAdhakatA dekhakara satsagakA hI utkaTarUpase varNana kiyA hai / AtmaprApti eka baDA vighna matamatAtara hai / matAgraha dUra karaneke liye ve apane prasagame AnevAle mumukSuoko vedAta, jena Adi bhinna bhinna sapradAyoke gratha paDhanekA anurodha karate haiM / unake vicAro aura patro jena aura vedAta - dono zailIkA darzana hotA hai / apanA atara anubhava pragaTa karaneke liye unhone donoM zailIkA upayoga kiyA hai| sAtha hI yaha bhI spaSTa batAyA hai ki jaina yA vedAtakA Agraha mokSakA kAraNa nahI hai, parantu jisa prakArase AtmA AtmabhAvako prApta ho vahI mokSakA sAdhana hai / vaha paramatattva paramasat, sat, paramajJAna, AtmA, sarvAtmA, sat-cit-AnaMda, hari, puruSottama, siddha, Izvara Adi anata nAmoMse kahA gayA hai / (Aka 209 ) " me kisI gacchame nahI hU~, parantu AtmAme hU~, ise na bhUliyegA / " ( Aka 37) tAtparya ki paramArtha - vAcana AtmA jAnaneke liye hai, AtmAko vadhana honeke liye nahI hai / " vadha - mokSako yathArthaM vyavasthA kahane yogya yadi kisIko hama vizeSarUpase mAnate ho to ve zrI tIrthaMkaradeva haiM / " (Aka 322) yo likhakara unhone zrI tIrthaMkarake vacanokI satyatAkI apanI AtmAnubhavajanya atara pratIti pragaTa kI hai / isake atirikta unhone aneka gUDha praznoke bhI sarala arthaM samajhAye hai; aura apane AtmAnubhavake balase kevalajJAnakI vyAkhyA, adhiSThAna Adike saMbaMdhame, tathA isa kAlame mokSa nahI hotA, kSAyika samyaktva nahI hotA ityAdi mAnyatAoMke sabaMdhame AtmahitakArI spaSTIkaraNa kiye haiM / solaha varSakI laghu vayame tIna diname "mokSamAlA" jaisI vividha viSayokA zAstrokta vivecana karanevAlI 108 zikSApAThayukta uttama pustaka likhanA, aura sabhI zAstroke nicor3arUpa AtmajJAnaprAptikA Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [9] sarala, satya aura acUka mArga dikhAnevAlA 142 dohokA "AtmasiddhizAstra" mAtra DeDha ghaMTeme cAhe jahA~, cAhe jisa sthitime likhanA-yaha gUDha aura gahana AtmajJAnakA viSaya unhe kaisA hastAmalakavat thA isakA sahaja sUcana karatA hai| "dhanya re divasa A aho / ' (saMsmaraNa pothI 1/32) aura 'apUrva avasara evo kyAre Avaze ?" (Aka 738) ityAdi kAvyome zrImadjIne apanI atardazA aura bhAvanA suvAcyarUpase pragaTa kI hai| zrImadjIke jIvanaprasagome sarvocca prAmANikatA, satyaniSThA, nItimattA,, anyako lezamAtra bhI dubhAnekI anicchA aura anukapA Adi aneka anukaraNIya guNokA svAbhAvika darzana hotA hai| aise prasaMga tathA vistRta jIvana jAnaneke liye isa Azramase prakAzita "zrImad rAjacaMdra, jIvanakalA' nAmakI pustaka paDhanekA anurodha karatA huuN| zrImadjIke hastAkSaroka, eka laghu gratha "zrI sadguru prasAda" ke nAmase isa AzramakI orase prakAzita huA hai / usa grathakI prastAvanAme zrImadjIke vacanoke bAreme paramakRpAlu munivarya mahAtmA zrI laghurAjasvAmIne jo likhA hai vaha isa grathake pAThakoko upakAraka honese yahA~ detA hU~ __ "parama mAhAtmyavAna sadguru zrImad rAjacadra devake vacanome jise tallInatA, zraddhA huI hai yA hogI usakA mahad bhAgya hai / vaha bhavya jIva alpakAlame mokSa pAne yogya hai, aisI ataraga pratIti-vizvAsa honese mujhe sadgurukRpAse prApta hue vacanomese yaha saMgraha 'zrI sadguru prasAda' ke nAmase prakAzita kiyA gayA hai| isameke patra tathA kAvya sarala bhASAme hote hue bhI gahana viSayokI samRddhise bharapUra haiM, ata avazya manana karane yogya hai, bhAvanA karane yogya hai, anubhava karane yogya hai| / laghu kada hone para bhI zrI sadguruke gauravase gauravAnvita yaha 'zrI sadguru prasAda' sarva AtmArthI jIvoko madhuratAkA AsvAda karAyegA, tattvaprItirasakA pAna karAyegA aura mokSaruciko pradIpta kregaa| mujhe to unake hastAkSara aura mudrAsahita yaha gratha dekhakara vRddhakI lakar3IkI taraha AdhAra, ullAsapariNAmake kAraNa, prApta huA hai|" zrImadz2IkI vidyamAnatAme ho unake paramabhakta khabhAtavAsI bhAI zrI aMbAlAla lAlacadane, zrImadjI kI anumatise, mumukSuoko likhe gaye patra tathA anya lekhokA saMgraha kiyA thA aura usamese zrI avAlAlabhAIne paramArtha sabadhI lekhokI. eka pustaka taiyAra kI thI jise khuda zrImadjIne jAMca lI thI aura apane hAthase kucha zuddhi-vRddhi kI thii| . . . yaha sazodhita mUla pustaka, zrImadjIke hastAkSarake mUla patra, jo mUla patra mumukSuone vApisa mAMga liye the una patroko nakaleM, tathA anya lekhokI hastalikhita nakaleM-ityAdi jo-jo sAhitya zrI aMbAlAlabhAIne sagrahita kiyA thA vaha sArA sAhitya zrI paramazruta prabhAvaka maMDalako saupa diyA gayA hai| ___isa zrI paramazruta prabhAvaka maDalakI sthApanA zrImadjIne apanI vidyamAnatAme savat 1956 me zrI vItarAgazrutake prakAzana tathA pracArake liye kI thii| yaha maDala Aja bhI zrI vItarAgazrutake prakAzanakA sudara kArya kara rahA hai| isa zrI paramazruta prabhAvaka maDalane isa zrImad rAjacadra vacanAmRtakA prathama saMskaraNa vi0 savat 1961 me prakaTa kiyA thA aura dvitIya saskaraNa vi0 savat 1982 meM pragaTa kiyA thA jisame bahuta-kucha apragaTa sAhityakA samAveza kara diyA gayA thA / zrImadjIke lekha gujarAtI bhASAme hote hue bhI dono saskaraNa mahattAdarzaka nAgarI lipime mudrita kiye gaye the| zrI paramazruta prabhAvaka maDalane 1. isakA hiMdI anuvAda bhI prakaTa ho cUkA hai / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [10] yaha sArA vacanAmRta hiMdI bhASAme anuvAdita karA kara vi0 savat 1994 me prakaTa kiyA thA jisame anuvAdaka pa0 zrI jagadIzacaMdra zAstrIne zrImadjIke jIvana aura vicAro saMbadhI vistRta vivecana kiyA hai / isa saMskaraNake saMbaMdha meM :-- zrImadjIke ananya upAsaka, parama bhaktimAna zrI laghurAjasvAmI ke Azrayame sthApita isa zrImad rAjacadra Azrama vyavasthApakoM kI bahuta samayase apane ArAdhyadeva zrImadjIke lekha prakAzita karanekI bhAvanA thI / tatsaMbaMdhI zrI paramazruta prabhAvaka maMDalakI anumati milanese isa kAryake liye sazodhana kara pUrI nayI pANDulipi nimna sAdhanoke AdhAra para taiyAra kI gaI hai - 7 1. zrImadjIke hastAkSarake mUla patra, anya lekha tathA sasmaraNapothiyA~ tathA mUla hastAkSarake patroM parase isa Azrama dvArA taiyAra karAye hue citra ( phoTe ) | 2 zrI aMbAlAlabhAI dvArA taiyAra kI gaI pustaka jisame zrImadjIne svaya zuddhi vRddhi kI hai / 3 zrI dAmajIbhAI kezavajI dvArA mUla patra tathA anya sAhityakI karAI gaI nakaleM / 4. zrImadjIko sUcanAse zrI avAlAlabhAIne zrI laghurAjasvAmI Adi muniyoko nakala kara dI huI DAyariyA~ | 17 5 mumukSuose prApta mUlapatrokI nakaleM / 6 upadezachAyA, upadezanodha, vyAkhyAnasAra AdikI likhI huI DAyariyA~ | 7 aba taka prakAzita saskaraNa / saMgrahakA vivaraNa : 1 isa sagraha (1) zrImadjI dvArA mumukSuoko likhe gaye patra, (2) svataMtra kAvya, (3) mokSamAlA, bhAvanAbodha, AtmasiddhizAstra ye tIna svataMtra grantha, (4) munisamAgama, pratimAsiddhi Adi svatatra lekha, (5) puSpamAlA, bodhavacana, vacanAmRta, mahAnIti Adi svataMtra bodhavacanamAlAyeM, (6) 'pacAstikAya' granthakA gujarAtI bhASAntara, (7) zrI ratnakaraDa zrAvakAcAramese tIna bhAvanAokA anuvAda tathA svarodayajJAna, dravyasaMgraha, dazavekAlika Adi granthomese kucha gAthAokA bhASAntara, Ananda ghanacaubIsIme se kucha - eka stavana ke artha, (8) vedAta aura jainadarzana sambandhI TippaNiyA~, (9) sa0 1946 ko denaMdinI Adi zrImadjIke lekha Aka 1 se 955, pRSTha 672 taka diye gaye haiN| Aka 718 me AtmasiddhizAstra ke dohokA zrI avAlAlabhAI kRta sakSipta vivecana diyA gayA hai jise zrImadjI dekha gaye the| usa vivecanake sAtha khuda zrImadjIkA likhA huA kisI-kisI dohekA vistRta vivecana bhI diyA gayA hai / pRSTha 673 se 800 taka upadezanova, upadezachAyA, vyAkhyAnasAra 1 aura 2 diye gaye haiM jo zrImadjI ke upadeza aura vyAkhyAnakI mumukSuo dvArA kI gaI nodha para AdhArita hai / isamese 'upadezachAyA' zIrSakAtargata bodha zrImadjIkI najarase nikala cukA hai aisA sunA jAtA hai / pRSTha 801 se 849 taka zrImadjIko svahastalikhita tIna saMsmaraNa-pothiyA~ (Diaries) dI gaI hai| isa saMskaraNa saMbaMdhI sAmAnya vivaraNa : 1 isa saskaraName, pUrva saMskaraNome aprakAzita aisA bahutasA sAhitya samAviSTa kara liyA gayA hai / 2 mUla lekha - jitanA zrImadjIkA svaya likhA huA pratIta huA utanA hI liyA hai| pUrva saskaraNome mUla lekharUpame prakAzita, kintu vastutaH upadezanodha honese aise lekha vartamAna saMskaraName upadezanodhake atargata diye hai / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 11 ] 3 zrI paramazruta prabhAvaka maDalake dvitIya saMskaraName tIno sasmaraNa-pothiyoke lekha-lekha parase mitIkA anumAna karake saMvadhita varSake antargata mudrita kiye gaye hai| isa saMskaraName vaisA nahI kiyA parantu prathama saskaraNake anusAra tIno sasmaraNa-pothiyA~, eka,sAtha dI hai| 4 pUrva saskaraNome kaI sthalo para eka ho lekhake bhAgakara bhinna-bhinna Akake atargata diye gaye haiM tathA kaI lekha alaga hone para bhI eka Akake aMtargata diye gaye haiM, parantu isa saskaraName , mUla AdhArakA anusaraNa karake eka lekha; eka hI Akake atargata diyA gayA hai| 5 mUla lekhame AnevAle vyaktiyoke nAma prAyaH rahane diye haiN| : - 6 ,mUla sthiti ho lekha prakAzita ho aisA lakSya rakhA gayA hai| - ata pUrva saskaraNoke lekhakA apekSA isame kaI sthalo para , nyUnAdhika lagegA parantu vaha zuddhi-vRddhi mUlake AdhAra para hI kI gaI hai| 7 pUrvApara sambandha banA rahe yaha dhyAname rakhakara vyaktigata aura vyAvahArika lekha patramese nikAla __ diye gaye hai aura ise sUcita karaneke liye koI cihna bhI nahI rakhA hai| phira bhI sAmAnyata * upakAraka aisA vyaktigata lekha le liyA gayA hai| 8 pAThaka svatatratAse aura sugamatAse paDha-vicAra kara apanA nirNaya kara sake isa hetuse kisI vAkya yA zabdake nIce na to loTI khIcI hai aura na hI use baDe akSarome liyA hai / parantu mUla lekhake anusAra hI mudrita kiyA hai| khAsa AvazyakatAke binA yA hakIkata vidita karaneke sivAya pAdaTippaNa bhI nahI diyA hai / kramabaddha eka sarIkhe akSarome pUrA vacanAmRta mudrita kiyA hai| 9 svatatra rItise naye anukramAka diye hai| 10 zrI paramazruta prabhAvaka maDalake "dvitIya saskaraNake Aka dAyI ora [ ] aise koSThakame diye gaye hai / jahA~ aisA Aka nahI hai use apragaTa sAhitya smjheN| 11 sAmAnyatayA zrI paramazruta prabhAvaka maDalake dvitIya saskaraNake kramakA anusaraNa kara, lekha vayakramame rakhe haiM / jahA~ mitIme pramANabhUta bhUla lagI, vaha lekha nayI mitIke anusAra anyatra rakhA hai| 12 pratyeka lekhake Upara prApta mitI dI gaI hai| 13 vistRta anukramaNikA tathA pariziSTa dekara, ho sakA utanA granthakA abhyAsa sugama karanekA prayAsa kiyA hai| pariziSTome-isa granthame AnevAle anya granthoMke uddharaNa aura unake mUla sthAna, patro sambandhI vizeSa jAnakArI, pAribhASika aura kaThina zabdoke artha, granthanAma, sthala, vizeSanAma tathA viSayasUcI bho diye gaye haiM / isa tarahake vivaraNase grantha samajhaneme sugamatA hogii| avadhAna-samayake kAvya, strInItibodhaka, anya patrikAome prakAzita karata tyA~kimola varSako Ayuke pahaleke kAvya Adi 'subodha sagraha' grantharUpase alaga prakAzita karane kI bhAvanAse isa nahI diye haiN| kramAka 1.3.8.78.. ____ avadhAna sambandhI likhita eka patra (Aka 18) isa granthame diyA hai| * ye Aka prastuta saskaraNameMse nikAla diye gaye hai| Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [10] yaha sArA vacanAmRta hiMdI bhASAme anuvAdita karA kara vi0 savat 1994 me prakaTa kiyA thA jisame anuvAdaka pa0 zrI jagadIzacadra zAstrIne zrImadjIke jIvana aura vicAroM saMbaMdhI vistRta vivecana kiyA hai| isa saMskaraNake saMbaMdha :-- ___zrImadjIke ananya upAsaka, parama bhaktimAna zrI laghurAjasvAmIke Azrayame sthApita isa zrImad rAjacadra Azramake vyavasthApakokI bahuta samayase apane ArAdhyadeva zrImadjIke lekha prakAzita karanekI bhAvanA thI / tatsaMvadhI zrI paramazruta prabhAvaka maDalakI anumati milanese isa kAryake liye sazodhana kara pUrI nayI pANDulipi nimna sAdhanoke AdhAra para taiyAra kI gaI hai- . 1. zrImadjIke hastAkSarake mUla patra, anya lekha tathA sasmaraNapothiyA~ tathA mUla hastAkSarake patro __ parase isa Azrama dvArA taiyAra karAye hue citra (photte)| 2 zrI abAlAlabhAI dvArA taiyAra kI gaI pustaka jisame zrImadjIne svayaM zuddhi-vRddhi kI hai| 3 zrI dAmajIbhAI kezavajI dvArA mUla patra tathA anya sAhityakI karAI gaI nkle| 4 zrImadjIkI sUcanAse zrI avAlAlabhAIne zrI laghurAjasvAmI Adi muniyoko nakala kara dI , huI DAyariyA~ / 5..mumukSuose prApta mUlapatrokI nkleN| 6 upadezachAyA, upadezanodha, vyAkhyAnasAra AdikI likhI huI DAyariyA~ / 7 ava taka prakAzita sskrnn| saMgrahakA vivaraNa : isa sagrahame (1) zrImadajI dvArA mumukSuoko likhe gaye patra, (2) svatatra kAvya, (3) mokSamAlA, bhAvanAbodha, AtmasiddhizAstra ye tIna svatatra grantha, (4) munisamAgama, pratimAsiddhi Adi svatatra lekha; (5) puSpamAlA, bodhavacana, vacanAmRta, mahAnIti Adi svatatra bodhavacanamAlAyeM, (6) 'paMcAstikAya' granthakA gujarAtI bhASAntara, (7) zrI ratnakaraDa zrAvakAcAramese tona bhAvanAokA anuvAda tathA svarodayajJAna, dravyasagraha, dazavaikAlika Adi granthomese kucha gAthAokA bhASAntara, AnandadhanacaubIsImese kucha-eka stavanoke artha, (8) vedAta aura jainadarzana sambandhI TippaNiyA~, (9) sa0 1946 ko dainaMdinI Adi zrImadjIke lekha Aka 1 se 955, pRSTha 672 taka diye gaye hai| AMka 718 me AtmasiddhizAstrake dohokA zrI aMbAlAlabhAI kRta sakSipta vivecana diyA gayA hai jise zrImadajI dekha gaye the| usa vivecanake sAtha khuda zrImadjIkA likhA huA kisI-kisI dohekA vistRta vivecana bhI diyA gayA hai / pRSTha 673 se 800 taka upadezanodha, upadezachAyA, vyAkhyAnasAra 1 aura 2 diye gaye haiM jo zrImadjIke upadeza aura vyAkhyAnako mumukSuo dvArA kI gaI nodha para AdhArita hai| isamese 'upadezachAyA' zIrSakAtargata bodha zrImadjIkI najarase nikala cukA hai aisA sunA jAtA hai| pRSTha 801 se 849 taka zrImadjoko svahastalikhita tIna saMsmaraNa-pothiyA~ (Diaries) dI gaI hai| isa saMskaraNa saMbaMdhI sAmAnya vivaraNa : 1. isa saskaraName, pUrva saMskaraNome aprakAzita aisA bahutasA sAhitya samAviSTa kara liyA gayA hai| 2 mUla lekhame-jitanA zrImadjIkA svayaM likhA huA pratIta huA utanA hI liyA hai| pUrva saskaraNome mUla lekharUpame prakAzita, kintu vastutaH upadezanodha honese aise lekha vartamAna saskaraName upadezanodhake atargata diye hai| / / Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [11] 3 zrI paramazruta prabhAvaka maMDalake dvitIya saskaraName tIno saMsmaraNa-pothiyoke lekha - lekha parase mitIkA anumAna karake saMbaMdhita varSake antargata mudrita kiye gaye haiM / isa saskaraName vaisA nahI kiyA parantu prathama saMskaraNake anusAra tIno sasmaraNa-pothiyA~ eka sAtha dI hai / 4 pUrva saskaraNome kaI sthalo para eka ho lekhake bhAgakara bhinna-bhinna Akake atargata diye gaye hai tathA kaI lekha alaga hone para bhI eka Akake aMtargata diye gaye hai, parantu isa saskaraName mUla AdhArakA anusaraNa karake eka lekha eka hI Akake aMtargata diyA gayA hai / 5 mUla lekhame AnevAle vyaktiyo ke nAma prAyaH rahane diye haiM / 6 mUla sthitime hI lekha prakAzita ho aisA lakSya rakhA gayA hai / ata pUrva saskaraNoke lekhakA apekSA isame kaI sthalo para nyUnAdhika lagegA parantu vaha zuddhi-vRddhi mUlake AdhAra para hI kI gaI hai / - 7 pUrvApara sambandha banA rahe yaha dhyAna me rakhakara vyaktigata aura vyAvahArika lekha patra se nikAla diye gaye hai aura ise sUcita karaneke liye koI cihna bhI nahI rakhA hai / phira bhI sAmAnyata upakAraka aisA vyaktigata lekha le liyA gayA hai / 8 pAThaka svatatratAse aura sugamatA se paDha-vicAra kara apanA nirNaya kara sake isa hetuse kiso zabda nIce na to loTo khIcI hai aura na hI use bar3e akSarome liyA hai / parantu mUla binA yA hakIkata vidita karaneke akSarome pUrA vacanAmRta mudrita lekhake anusAra hI mudrita kiyA hai / khAsa AvazyakatA ke sivAya pAdaTippaNa bhI nahI diyA hai / kramabaddha eka sarIkhe kiyA hai / 9 svataMtra rItise naye anukramAka diye hai / 10 zrI paramazruta prabhAvaka maMDalake dvitIya saMskaraNake Aka dAyI ora [] aise koSThakame diye gaye haiM / jahA~ aisA Aka nahI hai use apragaTa sAhitya samajheM / 11 sAmAnyatayA zrI paramazruta prabhAvaka maMDalake dvitIya saskaraNake kramakA anusaraNa kara, lekha vayakramame rakhe haiM / jahA~ mitIme pramANabhUta bhUla lagI, vaha lekha nayI mitIke anusAra anyatra rakhA hai| J 12 pratyeka lekhake Upara prApta mitI dI gaI hai / 13. vistRta anukramaNikA tathA pariziSTa dekara, ho sakA utanA granthakA abhyAsa sugama karanekA prayAsa kiyA hai / pariziSTome - isa granthame AnevAle anya granthoke uddharaNa aura unake mUla sthAna, patro sambandhI vizeSa jAnakArI, pAribhASika aura kaThina zabdoke artha, granthanAma, sthala, vizeSanAma tathA viSayasUcI bho diye gaye haiM / isa taraha ke vivaraNase grantha samajhaneme sugamatA hogI / avadhAna-samayake kAvya, stronItibodhaka, anya patrikAome pratazitata koNa ratI tyAMki solaha varSakI Ayu ke pahale kAvya Adi 'subodha sagraha' grantharUpase alaga prakAzita karane kI bhAvanA se isa ba nahI diye hai / kramAka 139.78..... raar sambandhI likhita eka patra ( Aka 18) isa granthame di * ye Aka prastuta saskaraNameMse nikAla diye gaye hai / Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [14] aho zrI satpuruSake vacanAmRta, mudrA aura satsamAgama / zrImad rAjacandra aise virala svarUpaniSTha tattvavettAomese eka hai / zrImad rAjacandra yAni adhyAtmagaganame jhilamilAtI huI adbhuta jJAnajyoti / mAtra bhAratakI hI nahIM, apitu vizvakI eka virala vibhUti / amUlya AtmajJAnarUpa divyajyotike jAjvalyamAna prakAzase, pUrvamahApuruSo dvArA prakAzita sanAtana mokSamArgakA udyotakara bhAratakI punIta pRthvIko vibhUSita kara isa avanItalako pAvana karanevAle parama jJAnAvatAra, jJAnanidhAna, jJAnabhAskara, jJAnamUrti / zAstrake jJAtA tathA upadezaka to hame aneka mila jAyeMge parantu jinakA jIvana hI satzAstrakA pratIka ho aisI vibhUti prApta honA durlabha hai| zrImad rAjacandrake pAsa to jAjvalyamAna AtmajJAnamaya ujjvala jIvanakA ataraga prakAza thA aura isIliye inhe adbhuta amRtavANIkI sahaja sphuraNA thii| ____"kAkA sAheba kAlelakarane zrImadke liye 'prayogavIra' aisA sUcaka arthabhita zabda prayoga kiyA hai so sarvathA yathArtha hai / zrImad sacamuceM prayogavIra hI the| prayogasiddha samayasArakA darzana karanA ho athavA paramAtmaprakAzakA darzana karanA ho, prayogasiddha samAdhizatakakA darzana karanA ho athavA prazamaratikA darzana karanA ho, prayogasiddha yogadRSTikA darzana karanA ho athavA AtmasiddhikA darzana karanA ho to 'zrImada' ko dekha liijiye| una una samayasAra Adi zAstrome vaNita bhAvokA jItA-jAgatA avalambana udAharaNa cAhiye to dekha lojiye zrImadkA jIvanavRtta / zrImad aise pratyakSa pragaTa parama prayogasiddha Atmasiddhiko prApta hue puruSa haiM, isIliye unake dvArA racita Atmasiddhi Adime itanA apUrva sAmarthya dikhAI detA hai / " . ., -zrImad rAjacandra jIvanarekhA / bhAratako vizvavikhyAtavibhUti rASTrapitA mahAtmA gA~dhIjI likhate hai "mere jIvanako zrImad rAjacandrane mukhyatayA prabhAvita kiyA hai| mahAtmA TolsToya tathA raskinakI apekSA bhI zrImadne mere jIvana para gaharA asara kiyA hai| bahuta bAra kaha aura likha gayA hU~ ki maine bahutoke jIvanameMse bahuta kucha liyA hai| parantu sabase adhika kisIke jIvanamese maiMne grahaNa kiyA ho to vaha kavi (zrImad rAjacandra) ke jIvanamese hai / * " / ' zrImad rAjacandra asAdhAraNa vyakti the| unake lekha anubhavabidusvarUpa hai| unhe paDhanevAle, vicAranevAle aura tadanusAra AcaraNa karanevAleko mokSa sulabha hotA hai| usake kaSAya manda par3ate hai, use sasArame udAsInatA rahatI hai aura vaha deha-moha choDakara AtmArthI ho jAtA hai| isa parase pAThaka dekhegA ki zrImadke lekha adhikArIke liye hai| sabhI pAThaka usamese rasa nahI le sakate / TIkAkArako usame TIkAkA kAraNa milegA, parantuM zraddhAvAna to usamese rasa hI lUTegA / ranake lekhome sat ho Tapaka rahA hai aisA mujhe hamezA bhAsa hotA hai| unhone apanA jJAna dikhAneke liye eka bhI akSara nahI likhA / lekhakakA hetu pAThakako apane AtmAnaMdame sAjhIdAra banAnekA thaa| jise Atmakleza dUra karanA hai, jo apanA kartavya jAnaneko utsuka hai use zrImadke lekhomese bahuta kucha mila jAyegA aisA mujhe vizvAsa hai, phira bhale hI vaha hindu ho yA anya dharmI / . jo vairAgya ( apUrva avasara evo kyAre Avaze ? ) ina padyome jhalajhalA rahA hai vaha maine unake do varSake gADha paricayame pratikSaNa uname dekhA hai| unake lekhome eka asAdhAraNatA yaha hai ki unhone svayaM jo anubhava kiyA vahI likhA hai| usame kahI bhI kRtrimatA nahIM hai.|. dUsare para prabhAva DAlaneke liye eka pakti bhI likhI ho aisA maiMne nahI dekhaa|'. . . . . . Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [15] khAte, baiThate, sote pratyeka kriyA karate uname vairAgya to hotA hii| kisI samaya isa jagatake kisI bhI vaibhavake prati unhe moha huA ho aisA maiMne nahI dekhA / " yaha varNana sayamIme sabhavita hai| bAhyADabarase manuSya vItarAga- nahI ho sktaa| vItarAgatA AtmAkI prasAdI hai / aneka janmoke prayatnase mila sakatI hai aisA pratyeka vyakti anubhava kara sakatA hai / rAgabhAvoko dUra karanekA prayatna karanevAlA jAnatA hai ki rAgarahita honA kitanA kaThina hai.? yaha rAgarahita dazA kaviko svAbhAvika thI, aisA mujha-para prabhAva par3A thaa| .. / mokSako prathama sIDhI vItarAgatA hai| jaba taka jagatakI eka bhI vastume mana dhaMsA huA hai, taba taka mokSakI bAta kaise ruce ? athavA ruce to kevala kAnako hI-arthAt jaise hame artha jAne-samajhe binA kisI saMgItakA kevala svara hI ruva jAye vaise / aise mAtra karNapriya Anandase mokSAnusArI vartana Ate to bahuta kAla bIta jAyeM / antarvairAgyake binA mokSako lagana nahI hotI / aisI vairAgyakI lagana kaviko thii| . / isake alAvA inake jIvanamese do mukhya bAteM sIkhane jaisI haiM--satya aura ahiNsaa| svaya jise saccA mAnate the vahI kahate haiM aura tadanusAra hI AcaraNa karate the / inake jIvanamese ye cAra bAteM grahaNa kI jA sakatI hai (1). zAzvata vastume tanmayatA, (2) jIvanakI saralatA; samasta sasArake sAtha eka sI vRttise vyavahAra; (3) satya aura (4) ahiMsAmaya jIvana / " . . . . . . mAtra kleza aura du.khake, sAgararUpa isa asAra sasArame janma-jarA-maraNa, Adhi-vyAdhi-upAdhi Adi trividha tApamaya dukhadAvAnalase prAya sabhI jIva sadaiva jala rahe hai / / usase bacanevAle jJAna aura vairAgyakI mUrti samAna, paramazAtike dhAmarUpa mAtra eka ArSadraSTA tattvavettA svarUpaniSTha mahApuruSa hI bhAgyazAlI hai / unhIkI zaraNa, unhIkI vANIkA avalabana-yahI trilokako trividha tApAgnise bacAneke liye samartha upakAraka hai.1. - / / "mAyAmaya agnise caudaha rAjUloka prajvalita hai| usa mAyAme jIvakI buddhi anurakta ho rahI hai, aura isa kAraNase jova bhI usa trividha-tApa-agnise jalA karatA hai, usake liye parama kAruNyamUrtikA upadeza hI parama zItala jala hai, tathApi jIvako cAro orase apUrNa puNyake kAraNa usakI prApti honA durlabha ho gayA hai|" -Aka 238 "tattvajJAnakI gaharI . gufAkA darzana karane jAyeM to vahA~ nepathyamese aisI dhvani ho nikalegI ki Apa kauna hai ? kahA~se Aye haiM ? kyo Aye haiM ? Apake pAsa yaha saba kyA hai ? Apako apanI pratIti hai ? Apa vinAzI, avinAzI athavA koI trirAzI hai ? aise aneka prazna usa dhvanise hRdayame praveza kreNge| ora ina praznoMseM java AtmA ghira gayA taba phira dUsare vicAroke liye bahuta hI thoDA avakAza rhegaa| yadyapi ina vicArose hI atame siddhi haiM inhI vicAroke mananase anatakAlakI ulajhana dUra honevAlI hai bahutase Arya puruSa isake liye vicAra kara gaye hai, unhone isa para adhikAdhika manana kiyA hai / jinhone AtmAkI zodha karake, usake apAra mArgakI bahutoko prApti karAneke liye aneka krama bAMdhe hai, ve mahAtmA jayavAna ho / aura unhe trikAla namaskAra ho / ' -Aka 83 yo aise samartha tattvavijJAnI svarUpaniSTha mahApuruSako anubhavayukta vANIkA avalambana koI mahAbhAgyake yogase hI prApta hone yogya hai| ' tattvajijJAsuokI jJAnapipAsAko paritRpta karanevAle aura AtmArthiyoMke hRdayame Atmajyoti jagAnevAle aise eka samartha tattvavettA zrImad rAjacandra isa kAlame hamAre mahAbhAgyase pragaTa hue haiN| Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [16] unakI amRtatulya amUlya vANI hame saMprApta huI hai yahI hamArA mahAbhAgya hai| usake paThana, manana aura parizIlanase hama apanA zreya kara leM to hI usakI prAptikI sArthakatA hai / . unakA jo kucha sAhitya upalabdha hai vaha sArA isa granthame prasiddha kiyA gayA hai| yaha sAhitya tattvajJAna yA adhyAtmake kSetrame atyuttama kakSAkA amUlya sAhitya hai| tattvarasikokI tattvapipAsAke satoSake liye athavA AtmArthiyoko Atmonnatime pragatimAna honeke liye gUrjara bhASAme yaha eka apUrva sAhitya hai| mokSArthiyoko nija zuddha sahaja AtmatattvakI upAsanAse paramAnadamaya mokSamahalame sugamatAse caDhaneke liye yaha eka duSamakAlame anokhA hI avalambana hai jo sopAna samAna upakArI ho sakatA hai| isame vividha pAramArthika viSayoko chUnevAlA, mukhyata mokSamArgako spaSTatAse aura sugamatAse darzAnevAlA, amUlya yatra-tatra bikhare hue vacanaratnoke prakAzase sarvatra camakatA huA, ratnAkarakI taraha agAdha aura sarvatra zAtarasamita uccatama AdhyAtmika sAhitya bharA par3A hai, jo zodhakake liye amUlya ratnatrayakI prAptise paramazreyako prApta karAnevAle nidhAna samAna hai| yaha sAhitya tattvasAdhakoko paramAnadakI sAdhanAme sahAyaka banakara parama zreyakA kAraNa hoo| athavA vidagdhamukhamaDana bhavatu-vidvAnoke mukhakA AbhUSaNarUpa hoo| 'ajJAnavaza bAhyadRSTise, lAMkikabhAvase, vaise kisI Agrahase yA sakucita manovRttise yadi zrImadko mAtra gRhastha, jauhage yA kavike rUpame pahacAnanekI kvacit bhUla hotI ho to kucha guNAnurAga yA pramodabhAvase, satyako khojanekI evaM svIkAra karanekI vizAla dRSTi rakhakara Agraharahita hokara isa granthakA avalokana yA abhyAsa karege to avazya itanA to dRSTigocara hogA hI ki zrImad koI sAmAnya koTike manuSya nahI, pratyut Izvara koTike manuSya hai athavA ve manuSyadehame paramAtmA, parama jJAnAvatAra, sAkSAt dharmamUrtirUpase hI bhAratako vibhUSita kara gaye hai| pUrvakAlame aneka bhavome ArAdhita yogake phalasvarUpa isa bhavame apUrva AtmasamAdhi sAdhya karanevAle koI adbhuta yogozvara hI haiM / "eka purANapuruSa aura purANapuruSakI premasapattike vinA hame kucha bhI acchA nahIM lagatA, hame kisI padArthame rucimAtra nahI rahI haiM, kucha prApta karanekI icchA nahI hotI, vyavahAra kaise calatA hai isakA bhAna nahI hai, jagataM kisa sthitime hai isakI smRti nahIM rahatI, zatrumitrame koI bhedabhAva nahI rahA; kauna zatru hai aura kauna mitra hai, isakA khyAla rakhA nahI jAtA, hama dehadhArI hai yA nahI ise jaba yAda karate haiM taba muzkilase jAna pAte hai, hame kyA karanA hai, yaha kisIse jAnA nahI jA sktaa|" -Aka 255 "kisI bhI prakArase videhI dazAke binAkA, yathAyogya jIvanmuktadazArahita aura yathAyogya nigraMthadazA rahita eka kSaNakA jIvana bhI dekhanA jIvako sulabha nahI lgtaa| eka para rAga aura eka para dveSa aisI sthiti eka romame bhI use priya nahIM hai| " -Aka 134 'caitanyakA nirantara avicchinna anubhava priya hai, yahI cAhiye hai| dUsarI koI spRhA nahI rhtii| rahatI ho to bhI rakhanekI icchA nahI hai / eka 'tU hI, tU hI' yahI yathArtha askhalita pravAha caahiye|" . -Aka 144 "nirajanapadako samajhanevAleko nirajana kaisI sthitime rakhate hai, yaha vicAra karate hue akala gati para gabhIra eva samAdhiyukta hAsya AtA hai | aba hama apanI dazAko kisI bhI prakArase nahIM kaha sakeMge, to phira likha kaise sakeMge?" " mujhe bhI asagatA bahuta hI yAda AtI hai, aura kitanI hI bAra to aisA ho jAtA hai ki usa - -Aka 187 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [17] asaMgatAqe binA parama du kha hotA hai / yama atakAlame prANIko duHkhadAyaka nahI lagatA hogA, parantu hame saga dukhadAyaka lagatA hai / " -Aka 217 " samaya samaya para anantaguNaviziSTa AtmabhAva baDhatA ho aisI dazA rahatI hai, jise prAya bhA~pane nahI diyA jAtA, athavA bhaoNpa sakanevAlekA prasaga nahI hai / " --Aka 313 "deha hote hue bhI manuSya pUrNa vItarAga ho sakatA hai aisA hamArA nizcala anubhava hai / kyoki hama bhI nizcayase usI sthitikI prApta karanevAle haiM, yo hamArA AtmA akhaNDarUpase kahatA hai, aura aisA hI hai, avazya aisA hI hai / pUrNa vItarAgakI caraNaraja nirantara mastakapara ho, aisA rahA karatA hai / atyanta vikaTa aisA vItarAgatva atyanta AzcaryakAraka hai, tathApi yaha sthiti prApta hotI hai, sadeha prApta hotI hai, yaha nizcaya hai, prApta karaneke liye pUrNa yogya hai, aisA nizcaya hai / sadeha aise hue binA hamArI udAsInatA dUra ho aisA mAlUma nahI hotA aura aisA honA sambhava hai, avazya aisA hI hai / " -Aka 334 "maname vAravAra vicAra karanese nizcaya ho rahA hai ki kisI bhI prakArase upayoga phirakara anyabhAvame mamatva nahI hotA, aura akhaNDa AtmadhyAna rahA karatA hai / " -Aka 366 " hama ki jinakA mana prAya krodhase, mAnase, mAyAse, lobhase, hAsyase, ratise, zokase, jugupsAse yA zabda Adi viSayose apratibaddha jaisA hai, kuTumbase, dhanase, putrase, yA dehase mukta jaisA hai, aise manako bhI satsaMgame bA~dha rakhanekI atyadhika icchA rahA karatI hai / " aratise, bhayase, 'vaibhava' se, strIse --oka 347 "jagaha jagaha para aise asaga, apratibaddha svadazA sUcaka vacana unakI ataragacaryA yA AtmamagnatAkA avazya digdarzana karAte haiM / unakA jJAna evaM vairAgyakI akhaMDa ' dhArArUpa ataraMga puruSArtha- parAkrama bAhyadRSTi bhA~pA nahI jA sakatA / isIliye kahA hai ki "mumukSuke netra mahAtmAko pahacAna lete hai / " aMtaraMga caryA taka dRSTi jAneke liye mumukSutArUpa netrokI jarUrata hai / jaise janaka rAjA rAjya karate hue bhI videhIrUpase rahate the aura tyAgI sanyAsiyose bhI utkRSTa asaga apratibaddha videhI dazAme rahakara AtmAnadame magna the tathA bharata mahArAjA cakravartIpadakA samartha aizvarya tathA cha khaNDake sAmrAjyakI upAdhi vahana karate hue bhI aMtaraga jJAna-vairAgyake balase AtmadazA sabhAlate hue aliptabhAvame rahakara AtmAnaMdakI majA lUTate the, vaise ye mahAtmA bhI, pratisamaya anataguNaviziSTa AtmabhAva vardhamAna hotA rahe aisI balavAna tyAgavairAgyako akhaMNDa apramattadhArAse kisI apUrva ataraga caryAse rAgadveSa AdikA parAjaya karake mokSapurI pahocaneke liye mAno vAyuvegase, tvarita gati se daur3e, na jA rahe ho / yo atyanta udAsInatA pUrvaka AtmAnadameM lIna, antarmagna rahate the / aisA unake isa granthame sagrahita lekhome-jagaha - jagahapara dRSTigocara hone yogya haiM, aura aneka zAstroMke paThanase bhI jo lAbha prApta honA muzkila hai, vaha lAbha isa eka hI granthake zAtabhAvase paThana, manana, parizIlana va abhyAsa dvArA saralatAse prApta kara jijJAsu apaneko dhanyarUpa, kRtArtharUpa kara sakate haiM / isake atirikta unakI ataraMga asaga, apratibaddha, jIvanmukta, vairAgyapUrNa, videhI, vItarAga, samAdhibodhimaya, adbhuta, alaukika, acitya, Atmamagna, paramazAta, zuddha, saccidAnaMdamaya sahajAtmadazAko jhAMkI honese, sadguNAnurAgIko to apanI mohAdhIna pAmara dazA dekhakara samasta garva naSTa hokara aisI uccatama dazAke prati sahaja hI sira jhuke binA nahI rahatA / aura usa alaukika asaMga dazAke prati prema, pratIti, bhakti pragaTa hokara unake zuddha caitanyasvarUpa, paramArthasvarUpa, satyasvarUpakI pahacAna hone se uname AvirbhUta hue zuddha Atmadarzana, AtmajJAna va AtmaramaNatArUpa ratnatrayAdi Atmika guNa jo sAkSAt mUrtimAna mokSa Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [18] mArga hai, usake prati atyanta pramoda, prema evaM ullAsa Ane yogya hai| antame, anAdise apragaTa jo apanA paramAtmasvabhAva hai usakA bhI bhAna hotA hai aura use pragaTa karanekA lakSya aura puruSArtha jAgRta honepara, AtmA paramAtmA hokara parama zreyako prAptakara zAzvatapadame sthita honerUpa bhAgyazAlI ho tA takakA sanmArga aura satsAdhana saprApta hone yogya hai / muni zrI laghurAja svAmI, zrI saubhAgyabhAI, zrI jUThAbhAI, zrI abAlAlabhAI Adi ujjvala AtmA isa sadguNAnurAgase mumukSutArUpa netra athavA alaukika dRSTi pAkara zrImadkI saccI pahacAna karanevAle bhAgyazAlI hue aura phalasvarUpa AtmajJAnAdi guNose vibhUSita hokara svaparakA zreya kara gaye, yaha pratyakSa dRSTAtarUpa hai| satpadAbhilASI sajjanoko satpadakI sAdhanAmeM isa atyuttama sadgranthakA vinaya aura vivekapUrvaka sadupayoga Atmazreya sAdhaname prabala upakArI ho yahI abhyrthnaa| jenA pratApe aMtare paramAtma pUrNa prakAzato, jeyI anAdino mahA mohAMdhaphAra TaLI jto| vodhi samAdhi zAti sukhano siMdhu jeyo achaLato, te rAjacadra prazAnta phiraNo ura ama ujALajo // zrImad rAjacadra Azrama, agAsa tA0 1-1-64, sa0 2020 pauSa vadI 2 / satasevaka rAvajIbhAI cha desAI prastuta saMskaraNa hindI me zrImad rAjacandra vacanAmRta nAmaka isa vRhad grantha ko Azrama dvArA prakAzita karate hue hame prasannatA ho rahI hai| hindI bhASI jijJAsu mumukSuo ne jisa utsAha se isa grantha ko svIkArA hai usame aisA pratIta ho rahA hai ki zrImad rAjacandra ke agAdha AdhyAtmika jJAna ke prati logo kI zraddhA vaDha rahI hai| zrImad rAjacandra jI ke vacana dArzanika hokara bhI sampUrNa mukti mArga kI prApti me sarvathA vyavahArika aura antara ko sparza karane me advitIya hai| jaise kisI bhI bhASAM ke lekhaka kI kRtiyo kA yathArtha bhAva usI bhApA me AtmasAt kiyA jA sakatA hai vaise hI zrImad jI ke vacano kA sahI bhAva unhI kI bhASA gujarAtI me aura satsaga me baiThakara samajhA jA sakatA hai| phira bhI yaha hindI anuvAda taiyAra karane meM zrImad ke vacano ke adhyetA' aura yogya vyaktiyo kA sahayoga milA hai jisase mumukSuo ko samajhane me saralatA aayegii| phira bhI itanA nivedana hai ki jo mumukSa gujarAtI me zrImad rAjacandra jI ke vacano ke abhyAsI rahe hai aise hindI bhApI AtmArthIjano ke sAnnidhya me ina vacano kA svAdhyAya kiyA jAya to adhika lAbhadAyI hogaa| prastuta grantha sambandhI vistRta jAnakArI jo pichalI AvRttiyo kI prastAvanA me dI gaI hai| mumukSuo ke avalokanArtha isake sAtha prakAzita hai| isa AtmauddhAraka grantha ko sAvadhAnIpUrvaka, vinaya, viveka sahita sadupayoga karane kA nivedana hai| -prakAzaka tA 1-7-91, sa 2047'--- Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anuvAdakakA namra nivedana :: (prathama saskaraNa) , ___'zrImad rAjacadra' zabda vyakti aura kRti donokA bodhaka hai / zrImad rAjacadra janmase mahAna hai aura unakI AdhyAtmikatA janmasiddha hai / zrImadjI nIti eva nyAyase sAsArika kArya karate hue AtmavikAsako parAkASThA taka pahu~ce haiM, yaha unake jIvanakI eka anokhI anukaraNIya vizeSatA hai| zrImadjIne khuda hI apane saskAra, vicAra aura AcAra apanI vividha racanAo-mukhyata. mumukSuoko likhe gaye patrome ati spaSTatA eva sudRDhatAse pradarzita kiye hai| dharma aura adhyAtma jIvana hai, isa sanAtana satyake zrImadjI eka jvalata tathA anupama udAharaNa hai arthAt ve dharmamUrti evaM adhyAtmamUrti hai / unhone apanI alaukika smRti, prajJA Adi anekavidha zaktiyokA upayoga laukika aizvaryakI prApti yA siddhike liye nahI kiyA hai, kintu Atmika aizvaryakI siddhike liye kiyA hai| aura isake liye unhone apanI dehakI bhI Ahuti dekara manuSyadehakI sArthakatAkA eka apUrva udAharaNa prastuta kiyA hai| unakA jIvana gRhastha tathA sAdhu donoke liye preraka evaM utsAhavardhaka hai| unakI kRti hI unake jIvanakA darpaNa hai| yadi unhone 'Atmasiddhi' kI bhA~ti saMpUrNa AtmakathA likhI hotI to vaha bhI eka apUrva dena hotI / unake jIvanako jAnane aura samajhaneke liye ina AkokA to adhyayana, manana aura nididhyAsana karanA hI cAhiye -30, 50, 77,78, 82, 83, 89. (samuccaya vayacaryA), 113, 126, 128, 133, 157, (dainadinI) ke 7 va 13, 161, 162, 163, 170, 247, 255, 264, 322, 329, 334, 339, 398, 586, 680, 708, 738 (apUrva avasara) 951,954, 960 (sasmaraNa pothI 1/32 dhanya re divasa A aho) .. . / / 33 varSake jIvanakA digdarzana / janma-savat 1924 kArtika sudI pUrNimA, ravivAra rAtako 2 baje vavANiyA gA~va (kAThiyAvADa) me, nAmaparivartana-cauthe varSame pyArA nAma'lakSmInadana 'badalakara rAyacanda, jAtismaraNajJAna-7veM varSame babUlake peDa para, zikSA-7veM se 11veM varSa taka, gujarAtI 7 zreNi, lekhana-pravRtti-8veM varSame hI kavitA karanekA zrIgaNeza, 5000 kar3iyA~, 9veM varSame sakSipta rAmAyaNa aura mahAbhArata kAvya, 'svadezIone vinati' (svadeziyoko vinatI) 'zrImata janoMne zikhAmaNaM' (zrImatoko sikhAvana), 'hunnarakaLA vadhAravA viSe' (hunarakalA baDhAneke viSayame) 'AryaprajAnI paDatI' (AryaprajAkI adhogati), 'strInItibodhaka' Adi sAmAjika aura dezonnati-viSayaka aneka kAvya, avadhAna-16veMse 19veM varSa taka, sa0 1942 me vavaIme zatAvadhAna, vivAha-19veM varSame-sa0 1943 mAgha sudI 12,' gRhasthajIvana lagabhaga 12 sAla, vyApAra22veM varSame zrI revAzaMkara jagajIvanadAsake sAjheme baMbaIme javAharAtakA vyavasAya, vyApArI jIvana lagabhaga 11 sAla, kSAyika samyagdarzana (AtmajJAna)-23veM varSame (sa0 1947), tabhIse kalpita eva AdhyAtmika pragatime mahattvahIna jyotiSakA tyAga, kaMcanakAminItyAga-muni ziSyoMke sAmane 32veM varSame (sa0 1956), zrIparamazrutaprabhAvaka-maNDala-saM0 1956 me sthApanA; asvasthatA-vizeSata sa0 1956 me unakI zarIraprakRti adhika bigaDane lgii| yuvAvasthAme unakA vajana 132 pauDa thA, jo kama hote-hote 65 pauMDa ho gyaa| samAdhimaraNa-saM01957 caitra vado paMcamI maMgalavAra, dinake 2 baje rAjakoTame,vajana 45 pauNdd| zrImadjo samaya-samayapara apane pravRttimaya jIvanase nivRtti lene aura satsaMga karaneke liye var3avA, Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 anAthI muni - bhAga 1 6 -bhAga 2 --bhAga 3 " 7 8 sadevatattva 9 saddharmatattva r " 10 sadgurutattva -- bhAga 1 11 --bhAga 2 12 uttama gRhasya 13 jinezvarakI bhakti - bhAga 1 14 15 bhaktikA upadeza ( kAvya ) 16 saccI mahattA " 17 bAhuvala 18 cAra gati 19 sasArakI cAra upamAe~ - bhAga 1 20 -bhAga 2 21 bAraha bhAvanA 22 kAmadeva zrAvaka 23 satya " " 24 satsaga 25 parigrahako maryAdita karanA 26 tattvako samajhanA 27 yatnA 28 rAtribhojana 29 sarva jIvokI rakSA - bhAga 1 30 -bhAga 2 31 pratyAkhyAna 32 vinayase tattvakI siddhi hai 33 sudarzana seTha 34 brahmacaryaM savadhI subhASita ( kAvya ) -bhAga 2 17 35 navakAra maMtra 36 anAnupUrvI 37 sAmAyika vicAra - bhAga 1 38 39 22 40 pratikramaNavicAra 41 bhikhArIkA kheda bhAga 1 42 -bhAga 2 73 n -bhAga 2 (bhAga 3 5 [22] 63 63 64 65 65 66 67 67 68 69 70 70 71 72 73 74 74 75 76 77 78 78 79 80 80 81 82 83 83 84 85 86 87 88 88 89 90 90 43 anupama kSamA 44 rAga 45 sAmAnya manoratha ( kAvya ) 46 kapilamuni 1- bhAga 1 47 -bhAga 2 48 - bhAga 3 13 49 tRSNAkI vicitratA ( kAvya ) 50 pramAda 51 viveka kise kahate haiN| ? 52 jJAniyone vairAgyakA bodha kyo diyA ? 53 mahAvIrazAsana 54 azuci kise kahanA ? 55 sAmAnya nityaniyama 27 56 kSamApanA 57 vairAgya dharmakA svarUpa hai 58 dharmake matabheda - bhAga 1 -bhAga 2 10000066 59 60 -bhAga 3 31 61 sukha savadhI vicAra - bhAga 1 62 bhAga 2 63 -bhAga 3 --bhAga 4 79 80 22 17 64 65 bhAga 5 66 -bhAga 6 67 amUlya tattvavicAra ( kAvya ) 68 jitendriyatA 69 brahmacayaMkI no bADeM 70 sanatakumAra - bhAga 1 71 -bhAga 2 71 71 33 33 " 72 battIsa yoga 73 mokSasukha 74 dharmadhyAna - bhAga 1 75 -bhAga 2 76 -bhAga 3 " 77 jJAnasavadhI do zabda - bhAga 1 78 -bhAga 2 -bhAga 3 bhAga 4 11 " " 27 91 92 92 93 93 94 95 97 97 98 99 100 100 101 101 102 103 103 104 105 106 107 107 108 109 110 111 112 112 113 114 115 116 117 117 118 118 119 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [23] 165 in x - 167 5 w a v __- 125 " 128 128 - - 129 110 81 pacamakAla 120 | 23 jIvatattvasambandhI vicAra 82 tattvAvabodha-bhAga 1 120 24 jIvAjIvavibhakti 166 " -bhAga 2 121 25 pramAdase AtmasvarUpakI vismRti 166 -bhAga 3 122 26 manakI vicitra dazA, sAvadhAnI zUrakA bhUSaNa 167 -bhAga 4 122 27 dUsarA mahAvIra, sarvajJa jaisI sthitimeM, sacce -bhAga 5 123 dharmake pravartanakI utktthaa| -bhAga 6 123 28 dharmapravartaname vilaba, kisIko nirAza nahI -bhAga 7 124 karUMgA 168 -bhAga 8 - - 124 21 vo varSa -bhAga 9 - 125 | 29 bhAiyome prIti AdikI vRddhi kareM, samayakA -bhAga 10 / sadupayoga kareM, nizcita rheN| 169 -bhAga 11 - , 126 | 30 lagna sambandhI vicAra, parArtha karate hue -bhAga 12 126 lakSmIse aghatA AdikA sabhava, vivAha -bhAga 13 127 dilakA riztA 169 -bhAga 14 31 duniyAmeM satsamAgama hI amUlya lAbha 170 __ -bhAga 15' 32 eka adbhuta bAta, bAyI A~khameM camakArA 170 33 Arthika vephikrI na rakheM, Atmasukhake liye , -bhAga 17 129 vyaya-sakoca 170 99 samAjakI AvazyakatA 34 camatkArase AtmazaktimeM parivartana 170 100 manonigrahake vighna 35 samaya-yApana, satsaga na milanese viveka 101 smRtimeM rakhane yogya mahAvAkya 131 vyAkulatA 170 102 vividha prazna-bhAga 1 131 36 matabhedase anatakAlameM bhI dharma nahI pAyA 171 103 , -bhAga 2 - 37 jagatako acchA dikhAneke liye anatavAra prayatna, 104 -bhAga 3 132 upayogazuddhi, isa kAlakI apekSAse mokSamArga, 105 -bhAga 4 133 Apake 'pUjya' kI nirvikalpa honekI icchA, 106 -bhAga 5 134 rAgadveSarahita honA hI merA dharma, sarvasammata 107 jinezvarakI vANI (kAvya) 134 dharma, AtmAmeM hU~, deha dharmopayogake liye 171 108 pUrNamAlikA magala (kAvya) - 135 / / 38 svabhAvamukta pratyakSa anubhavasvarUpa AtmA, agama-agocara, sugama-sugocara 172 19 vaoN varSa 18 bAvana avaghAna, avadhAna AtmazaktikA kArya, | 39 caitanya sattA pratyakSa va sanmukha, AtmajJAnase vizrAma - 172 nyAyazAstra, abhyAsArtha kAzIyAtrAvicAraNIya 136 , 40 tattva pAneke liye uttama pAya, sulabha vodhitva20vA varSa kI yogyatA, nimranya darzana mAnane yogya, 19 mahAnIti (vacana saptazatI) . 138 du pama kAla, mata-pravartanameM mukhya kAraNa, 20 ekAntavAda ho jJAnakI apUrNatA 156 dharmakI durlabhatA, sacce dIkSita eva zodhaka 21 vacanAmRta 156 puruSa virala, -mukhya vivAda pratimApUjana, 22 svarodayajJAna-prastAvanA aura padyArtha, pratimAsiddhike pramANa, zAstra-sUtra kitane, AtmajJa cidAnadajIkI madhyama apramattadazA 161 mantima anurodha 172 130 132 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 179 179 190 [24] 22 vA~ varSa / 60 (1) saMyata dharma-yatanA, 'pahale jJAna aura 41 nirantara satpuruSakI kRpAdRSTi cAhe, zoka phira dayA', jIva, ajIva, gati, puNya rahita rheN| 178 Adike svarUpajJAnase saMsAra-nivRtti, 42 AtmA anAdikAlase kyo bhaTakatA rahA? 178 saMvara, nirjarA, kevalajJAna, siddhagati 186 43 mere prati mohadazA na rakhe, satpuruSokA guNa- / / (2) ahiMsA, satya Adi pAMca mahAvrata, eka smaraNa aura samAgama kreN| 178 bAra khAnA, rAtribhojana tyAga, chakAya 44 zocasambandhI nyUnatA aura puruSArthakI jIvakI rakSA adhikatA 61 jJAnavRddhatAkI prApti 189 45 yadi na cale to prazasta rAga rkheN| 179, 62 paramAtmAke dhyAnase paramAtmA, dhyAna satpuruSa46 AtmatvaprAptikA mArga khojeM / kI vinayopAsanAse, dharmadhyAna rAjamArga, 47 sAta prakRtiyokA granthichedana aura Atma dharmadhyAnakI prApti, usakI bhUmikAe~, bheda darzana, satapta AtmAko zItala karanA hI aura bhUSaNa, jahA~ vAsanA jaya vahA~ zvAsa kRtakRtyatA, "dharma" bahuta gupta vastu, jaya, usake sAdhana, zreNi, varSamAnatA, usakI prApti ata zoghanase 179 sabakA mUla satpAtratA 63 cittakI dazA vidita karanA upakAraka , 191 48 vyavahArazuddhi, usake niyama 181 64 jahA~se 'yathArthadRSTi' athavA 'vastudharma' prApta 49 AzIrvAda dete hI raheM, tana-mana-vacana aura kareM vahA~se samyagjJAna saprApta ho, jo ekako Atmasthitiko saMbhAle jAnatA hai vaha savako jAnatA hai, jJAnavRddhatA, 50 ata karaNako pradarzita karaneke sthAna bahuta hI punarjanmasavadhI vicAra, caitanya aura jaDakI kama, cAra puruSArthokI prApti, pramAda karanA bhinnatA, AtmajJAna zreSTha, usakI prApti, mahAmohanIyakA vala satpuruSoMke caritra darpaNarUpa - 191 51 mahAna bodha-nayA karmabaMdha na honeke liye 65 dharmaniSTha AtmAko zAti eka puNya 194 sacetatA, samabhAvakI zreNi 66 nigraMtha dvArA upadiSTa zAstrokI zodhake liye 52 sarvottama zreya, kaiso isakI zailI ! mAtma Agamana 194 pahacAnakI ora dhyAna de| 183 67 dharmaprazasta dhyAnake liye vijJApana 53 satsaga khojeM, satpurupakI bhakti kreN| 184 68 anaMta bhavake Atmika dukhakA paramauSadha, 54 mokSake mArga do nahI, eka hI mArgake liye ___yathArthadRSTi hue binA sava darzanokA tAtparya sabhI kriyAe~ aura upadeza, yaha mArga sarvatra jJAna hRdayagata nahIM hotA, vuddha caritra mananIya 194 sabhava, vaha mArga AtmAmeM, usakI prAptimeM 69 mahAsatIjI mokSamAlAkA yathArtha zravaNa-manana matabheda bAdhaka 184 ___ kareM, anubhava aura kAlabhedake anusAra 55 karma jaDa vastu, abodhatAkI prAptikA kAraNa, usakA lekhana 195 samatva-zreNise cetanazuddhi, mokSa hathelImeM 184 | 70 satsagakI balavattaratA hai| 195 56 dharmasAdhana-dehakI sabhAla' 185 71 zAstrabodha, kriyA AdikA prayojana svarUpa57 maitrI Adi cAra bhAvanAe~ prApti, sarvasagaparityAgakI AvazyakatA, 58 zAstra meM mArga, marma to satpurupake aMtarAtmAmeM 185 / ataraga nigraMthazreNise sarvasiddhi, anya darzanameM 59 meM Apake samIpa hI hU~, dehatyAgakA bhaya na madhyasthatA, prApta anuttarajanmakA sAphalya, samajheM, dazavakAlika apUrva bAta, parama pratyeka padArthakI prajJApanIyatA, AtmavyAkhyA kalyANakI eka zreNi 186 / bhI usIse 195 182 -8 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 bAhyabhAvase jagatameM raheM aura ataragameM nirlepa raheM 73 zokarahita pravRtti kareM 74 kSamA-yAcanA, paratatratAke liye kheda 75 mujha para zuddha rAga rakheM, lobhI guru donoke liye adhogatikA kAraNa 76 satpuruSako hI khoja, satpuruSake lakSaNa, usakI sevAse padraha bhavameM mokSa [ 25 ] 196 196 196 196 196 77 sukhakI sahelI, adhyAtmakI jananI udAsInatA, laghuvayathI adbhuta thayo .. ( kAvya ) 197 78 strIke saMbadha meM mere vicAra, nirAvAgha sukha va parama samAdhikA Azraya zuddha jJAna, strImeM doSa nahI paratu AtmAme, zuddha upayogase mohanIya bhasmIbhUta 197 198 199 79 dRSTibhedase bhinna bhinna mata ( kAvya ) 80 pratApI puruSa 81 karmakI vicitra agha- sthiti, mahAna manojayo vardhamAna Adi 82 dukhiyA manuSyokA siratAja bana sakUM, ataraGgacaryA pragaTa karane yogya pAtrokI durlabhatA hI mahA duHkha hai 83 gRhAzramavadhI vicAra Apake sAmane rakhanekA hetu, tattvajJAnakI gaharI guphAkA darzana aura nivAsa, jagatakI vicitratA trikAla 200 23 vA~ varSa 199 199 84 bhAI, itanA to tere liye avazya karane yogya hai 202 85 samajhakara alpabhASI honevAleko pazcAttApakA avasara kama, AtmAko pahacAnaneke liye Atma-paricayI eva para vastukA tyAgI honA 203 86 anatakAla huA, jIvako nivRtti kyo nahI hotI ? sasArameM rahanA aura mokSa honA kahanA yaha honA asulabha, cAra bhAvanA 87 paramatattvako sAmAnya jJAnameM prastuta karanekI haribhadrAcAryakI stutya camatkRti, nAstikake upanAmase jainadarzanakA khaDana yathArtha nahI, ataraGga abhilApA, taranekA eka hI mArga 203 203 88 sarvavyApaka cetanakA cittase vicAra, prakAza svarUpa ghAma, ata karaNa va AtmA 89 samuccayadayacaryA 90 adbhuta yojanA -- dharmake do prakAra - 1. sarvasagaparityAgI 2 dezaparityAgI, jJAnakA uddhAra, nigraMtha dharma Adiko yojanA, matamatAtarAdikI vicAraNA 91 vaha pavitra darzana honeke bAda vaghana nahI, satsvarUpadarzitAkI balihArI 92 AtmadarzitA tava prApta hogI Adi 93 navapadadhyAniyokI vRddhikI abhilASA 94 ba~dhe humoMko chuDAnA 95 upAlabha, sarvaguNAza samyaktva 96 dharma, artha, kAmakI ekatratA 97 cAra puruSArthakI samajha do prakArase 98 samAdhibhAva prazasta rahatA hai, vItarAga devameM vRttipUrvaka pravRtta raheM 99 cAra AzramavAlA kAla dhanya 100 zrI RSabhadeva dvArA vyavahAra dharmopadeza, bharata dvArA veda, Azrama, varNa aura purupArthakI yojanA 204 205 207 208 208 209 209 209 209 209 210 210 210 101 manuSyAtmA cAra vargakI siddhi ke yogya, AzcaryakArI vicitratA, mohadRSTise du kha 211 102 manuSyajanma durlabha, parama puruSArtha, mokSakA svarUpa, dhyAnarUpa jahAja upAdeya 211 103 kuTumbarUpI kAjalako koTharIme rahane se sAravRddhi 212 104 vyavahArakrama toDakara likhaneme azakta, jinokta padArtha yathArtha hI haiM 105 mahAvIrake voghakA pAtra kauna ? 106 racanAkI vicitratA samyagjJAna- vodhaka, janasamUhako apekSAse yaha kAla ati nikRSTa 107 loka puruSasasthAne kahyo ( kAvya ) puruSAkAra lokakA rahasya kyA ? hama kauna ? kahA~se ? sukhI-dukhI kyo ? jahA~ zakA vahA~ satApa, guru-pahacAnake liye vairAgya Avazyaka, sava gharmo meM eka tattvakA guNagAna, jIvanmukta dazA 212 212 213 213 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 159 sarvarUpase eka zrI hari, zrI hari nirAkAra, zrI puruSottama sAkAra, hari svecchAse bahurUpa 160 vizva caitanyAviSThita, viziSTAdvaita aura zuddhAdvaita, paramAtma-sRSTi aura jIva-sRSTi, hari aura mAyA, jIva - paribhramaNa, paramAtmA kA anugraha, brAhmI sthiti, sarva brahma hai, harikA aza hU~, kevala pada, vastu, avastu 161 sahajAtmasvarUpIkI duvidhA, sabhI darzanome AtmAkI zakA, AsthA, AtmAkI vyApakatA, muktisthAna AdimeM zakA hI zakA, sadgurukA ayoga, darzanapariSaha, jahara pI yA upAya kara / 162 zakArUpa bha~varame, yatheSTa satsamAgamakI durlabhatA, sAmAnya satsamAgamI svavicAra dazAke liye pratibancarUpa 163 kalikAlakA svarUpa, hameM bhI kaliyugakA prasagI jIvokI vRttivimukhatA hamArA saga, parama dukha 164 he hari / terA svarUpa parama acitya, adbhuta / anugraha kara / 24 vA~ varSa nirbhayatA 165 kevalabIjasapanna, sarva guNasapanna bhagavAnameM bhI apalakSaNa, kevalajJAna takakA parizrama vyartha nahI jAyegA, ni. zakatA, AdikI jarUrata, mokSakI nahI 166 satpuruSake eka-eka vAkyameM eka-eka zabdameM anaMta Agama, magalarUpa vAkya -- mAyika sukhako icchA choDe vinA chuTakArA nahI, mAyika vAsanAke abhAva ke liye sadguruko AtmArpaNa, mokSamArga AtmAme hai / 167 satya eka haiM, do prakArakA nahI, vyavahArameM rahate hue vItarAga, kabIrapathIke satsagake liye jJAnAvatArakI preraNA aura zikSA 168 kise sasArakA saga acchA nahI lagatA gyArahaveM guNasthAnakase gire huekA mokSa 169 abhilASA ke prati puruSArtha karanA ? [ 28 ] 241 241 245 246 247 247 248 248 249 251 251 170 AtmAne jJAna pA liyA, granthibheda huA, atima nirvikalpa samAdhi sulabha, guptatA, vedodaya taka gRhavAsa, tIrthaMkarake kiye anusAra karanekI icchA, upazama aura kSapaka zreNiyAM, Adhunika muniyokA sUtrArtha zravaNake bhI ayogya 171 patra likhanekA uddeza, saga kisakA ? 172 anaMta kAlase svayako svaviSayaka bhrAti, parama rahasya, Izvarake gharakA marma pAnekA mahAmArga, chuTakArA kaba ? 173 vyavahAra-vaghana na hotA to apUrva hitakArI hotA, mArga marmadAtA, 174 satsaga vaDese vaDA sAdhana, satpuruSa zraddhA 175 satsagakI vRddhi kareM 176 sasAra paribhramaNakA mukhya kAraNa, donavadhukI dRSTi, alakha 'laya' meM AtmA, avadhUta hue, avadhUta karane kI dRSTi, bhaktisatsaga durlabha 177 dharmecchuko patra - praznAdi vaghanarUpa, nityaniyama 178 abhI dharma batAneke ayogya hU~, pahale jijJAsutA 179 upazama bhAva 180 dRDhajJAnaprAptikA lakSaNa, amaravarake AnandakA anubhava, 'isa kAlameM mokSa' 251 253 jIvoko saddarzana karanemeM bAghaka 182 nirvANa mArga ke icchuka virala, isa kAlameM hamArA janma kAraNayukta 183 satpuruSasevA, jIvane apUrvako nahI pAyA, pUrvAnupUrvakI vAsanAke tyAgakA abhyAsa, kriyA Adi saba AtmAko chuDAneke liye 184 AghAra nimittamAtra, niSThA sabala kareM 185 hRdaya bhara AyA hai 186 mArgAnusArI honekA prayatna kareM 187 atima svarUpa samajhameM AyA hai, paripUrNa svarUpajJAna to utpanna, kunabI - kolI 253 254 255 255 255 256 256 257 kA syAdvAda, amRtake nAriyalakA pUrA vRkSa 257 181 yahA~ tIno kAla samAna, pravRtti mArga 258 258 258 259 259 259 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kheda 502 uma purupakI AtmadazA aura upakAra 410 | 518 tyAga, vairAgya aura upazama pragaTa honepara 503 mahAvratAdime kabhI apavAda, brahmacaryameM / AtmasvarUpakA yathArtharUpame vicAra ho sarvathA anapavAda, sAghuke patra-samAcArAdimeM / sakatA hai apavAda, pramAda saba karmAkA hetu 411 | 519 sakucita cittapariNAmake kAraNa patrAdikA 504 sarvajJako pahacAnakA phala duSamakAla lekhana azakya ___asayatipUjA nAmase Azcaryayukta 413 / 520 cittakI asthiratA, samayasAra (nATaka) meM 505 vItarAgakathita parama zAntarasamaya dharma pUrNa bIjajJAnakA prakAza, banArasIdAsako anusatya hai, aisA nizcaya rakhanA 413 bhavadazA, prabhAvanAhetuke avarodhaka balavAna 506 AtmapariNAmI jJAnIpurupako bhI prArabdha . kAraNose khedapUrvaka prArabdhavedana vyavasAyame jAgRti rakhanA yogya, do 521 pratyakSa AzrayamArga prakAzaka satpuruSakI prakArakA bodha-siddhAntabodha aura upadeza karuNAsvabhAvatA vodha, vairAgya, upazama aura viveka, Arabha / 522 satpuruSakI pahacAnakA pariNAma, sAre parigraha vairAgya upazamake kAla lokakI adhikaraNakriyAkA hetu 507 nivRttikI icchA, AtmAkI zithilatAse ! 523 ajJAnamArga prApta karate dekhakara karuNA, padoko paDhane Adime upayogakA abhAva, 508 vAravAra sasAra bhayarUpa lagatA hai| 416 / siddhakI avagAhanA 509 jJAnasaskArase jIva aura kAyAkI bhinnatA 524 kSamAyAcanA ekadama spaSTa, AtmAkA avyAbAdhatva aura vedanIya, siddha aura sasArI, jIvako / 525 bodhavIja, udAsInatA, muktatA, jJAnIsamAnatA, AtmasvarUpameM jagata nahI hai| puruSake liye bhI puruSArtha prazasta, nivRtti 416 / 510 vandhavRttiyoke upazamana aura nivartanakA 1. buddhikI bhAvanA kartavya, satsagakI Avasatata abhyAsa kartavya, pitA-putrakI mAnyatA zyakatA jIvakI mUDhatA / 526 ahavRttikA pratikAra, vacanAbuddhi 511 siddhapadakA sarvazreSTha upAya-jJAnIkI 527 kauna adhika upakArI mahAvIrasvAmI yA AjJAkA ArAdhana, ajJAnadazAmeM samaya pratyakSa sadguru ? vyAvahArika jajAlameM uttara dene ayogya mamayapara anatakarmavandha hote hue bhI mokSakA avakAza, kAma jalAnekA valavAna 528 sasArameM laukikabhAvase Atmahita azakya, upAya satsaga 418 satsaga bhI niSphala 512 sUkSma ekendriya jIvokA agni Adise 529 bhagavAna bhagavAnakA saMbhAlegA vyAghAta 530 gAghojIke AtmA, Izvara, mokSa Adi 513 vedAnta aura jinasiddhAta, siddhAta-vicAra sabadhI 27 prazna aura unake uttara yogyatA honepara, mumukSukA mukhya kartavya 421 / 531 paramArtha-prasagI AjIvikA Adi viSayame 514 AtmAse asahya vyavasAyako sahana karate haiM 422 likhe to parezAnI 515 Atmavala apramAdI honeke liye kartavya 422 / 532 sAkSIvat dekhanA zreyarUpa 516 vyavasAya samAdhizItala puruSake prati uSNatA 28 vAM varSa hetu, vardhamAnasvAmIkA bhI asaga pravartana 422 | 533 duSamakAlameM sabake prati anukapA 517 apratibaddhatA pradhAnamArga hote hue bhI 534 bIsa dohe, ATha troTakakI anuprekSAkA hetu satsagarne prativaddha buddhi 422 | 535 zrIkRSNakI dazA vicAraNIya 418 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 453 455 / 456 [ 39] 536 mumukSu jIvako do prakArakI dazA- 557 jagata mithyA vicAradazA, sthitaprajJadazA 441 / 558 udaya prArabdhake binA saba prakAromeM asagatA 453 537 vicAravAnako bhaya aura icchA, ajJAna- 559 adhika samAgamameM AnekI udAsInatA 454 pariSaha aura darzanapariSaha, jIva dizAmUDha 560 jJAnIpuruSake dRDhAzrayase sarva sAdhana sulama, rahanA cAhatA hai, samajhe to mokSa sahaja, mumukSu kaThinase kaThina AtmasAdhanakI prathama mAnyatA hI sasAra hai / ___- icchA kare, jJAnIpuruSa bhI puruSArthako mukhya 538 satpuruSake sagakA mAhAtmya, nidAna vuddhise rakhe, vyApArAdise nivRttiko icchA 454 samyaktvakA rodha 561 mumukSutAko duSkaratA 539 dAsAnudAsarUpase jJAnIkI ananya bhakti, 562 jJAnIko bhinnatA 455 sarvAMza dazAke vinA ziSyameM dAsAnudAsatA 443 563 udAsa bhAvanA honeke sAdhana 540 vivAha jaise kAryameM citta apravezaka, hamAre 1. 64 uparAmatAkI icchA 456 prati vyAvahArika buddhi ayathArtha, pravRttikI '] 565 chUTanekA eka prakAra 456 thakAvaTakI vizrAti, dUsare vyavahArako 566 sasArake mukhya kAraNa rAgadvepa, bhayakara prata 456 sunate-paDhate AkulatA 443 | 567 atApAra vadhamokSakA hetu / 456 541 jJAnIko samaya-samayameM anata sayamapariNAma 445 / 568 anAdikI bhUla, 'duHkhanivRttikA upAya 542 ThANAgasUtrakI eka caubhagI / 445 AtmajJAna, samAdhi, asamAdhi, dharma, karma, 543 anyasavaghI tAdAtmyakI nivRttise mukti . 445 vedAntAdise bhinnatA, dehakI anityatA, 544 nirbala prArabdhodayameM sabhAla, hamAre vacanake dravya ananta paryAyavAlA 457 prati gauNa bhAva 445 | 569 AtmajJAnase mokSa, muni-amuni, manuSyatA545 bar3hatA huA vyavasAya kA mUlya, upAdhi-kAryase chUTanekI Atti, 546 paramANuke anata paryAya, siddhake bhI ananta jIvanmuktadazA, tyAga aura jJAna 458 paryAya __,446 | 570 upAdhi aura samAdhi, avicArase moh| 547 aprativadha bhAvake pravAhameM, bar3e AsravarUpa buddhi, vivekajJAna athavA samyagdarzana, mohasarvasagameM udAsInatA 447. buddhiko dUra karaneke liye atyanta puruSArtha 459 548 upArjita prArabdha bhoganA paDe, malinavAsanA 447 571 muktase sasArI trikAla ananta gune, upAdhi 549 duSamakAlameM kauna samajhakara zAta raheMgA? aura asagadazA dekhate rahanA | 572 tIvrajJAnadazA, usame mukti, Azraya bhakti550 ayogya yAcanA, niSkAma bhakti kartavya 449 mArga, jJAnIke Azrayame virodha karanevAle 551 samAdhi va asamAdhi, ArtadhyAna, padArthake doSa tathA unakI nivRtti 460 pariNAma aura paryAya, mokSamArgameM kauna? 450 | 573 sasArakI AsthA choDanese AtmasvabhAvakI 552 sakAma bhaktise prativagha, sakAma vRtti duSama prApti aura nirbhayatA kAlake kAraNa 574 tRSNAse janmamaraNa 461 553 asagatAse AtmabhAva siddha ho usa prakArase 575 sadgurukA mAhAtmya aura AzrayakA svarUpa 461 pravRtti karanA 576 kalpitakA mAhAtmya ? jagatakI pravRtti 554 antarghama zreyarUpa, paramArthake liye vAhya leneke liye, apanIpravRtti deneke liye 462 ADavarakA niSedha 452 | 577 vedAtake pRthakkaraNake liye jinAgama vicAra 555 pratyakSa kArAgRha 453 karane yogya 556 brahmarasa, tyAgAvasarasambandhI samAgamameM 453 / 578 saTTeko na apanAyeM 462 461 462 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 237 [27] 135 samyakadazAke paoNca lakSaNa-zamAdi 228 | 157 dainadinI136 dehabhAva va ahabhAvameM AtmazA ti durlabha 229 (1) AtmadRSTise siddhi 235 137 AtmazAtimeM pravRtti kareM 229 (2) mohanIya balavattaratAse yuvAvasthA dukha138 yogyatA prApta kareM 229 maya, phira sukhakA samaya kaunasA ? 139 ATha rucakapradeza nirbadhana, zAstrakArakI zailI, ataraga vicArajanya vivekase sukha 235 antarmuhUrtakA artha, samudghAta varNanakA hetu, (3) chadmasthAvasthAmeM eka rAtrikI mahApratimA 236 jJAnameM kucha nyUna caudaha pUrvadhArI nigodameM, (4) bahuta dhyAna dene yogya niyama 236 jaghanya jJAnI mokSameM, lavaNasamudra va mIThI (5) Aja mane ucharaga anupama (kAvya) 237 'vIraDI', upAdhigrasta isa dehadhArIko pUrNa (6) manuSyaprANI-adhovRttivat, UrdhvakasauTI kareM 229 gAmIvat 237 140 pAtratAprAptikA prayAsa adhika kareM 231 (7) paricayIse anurodha 141 vyAsavacana-icchAdveSavihInena 231 (8) saberekA samaya samAdhiyukta bItA, 142 AtmAkA vismaraNa kyo huA hogA? ___akhAjIke vicArokA manana 237 apanI kisI nyUnatAko pUrNatA kaise kahU~ ? 231 (9) revAzakarajIke Anepara krama 237 143 pAMca abhyAsa, nirvANamArga 232 (10) apane astitvame zakA ThIka nahI 238 144 caitanyakA avicchinna anubhava priya, 'tU tU tU (11) adbhuta svapnase paramAnada 238 hI' kA askhalita pravAha 232 (12) kalikAla, dhanya vyakti, satsaga aura 145 AtmanivRtti kIjiyegA 232 AtmazreNi 146 jo samajhe ve sadgatiko prApta hue, isa (13) vyavahAropAdhi grahaNa karanekA hetu, vyaktike prati rAga hitakAraka kaise hogA ? 233 isI kramameM pravRtti kara, vyavahArameM 147 AtmAmeM hI ekatAna hue binA paramArthamArga sabaddhake sAtha baratAva, kisIke doSa kI prApti bahuta hI asulabha mata dekha, AtmaprazasA na kara, 148 siddhi kisa prakArase ? 233 nivRttizreNIkA lakSya priya 238 149 dharmadhyAna AdikI vRddhi kareM 233 (14) vizvAsase vyavahAra karake anyathA 150 mautakA auSadha, karmako AjJA 233 vyavahAra karanevAle pachatAvA 151 vIryake bheda-prabheda, yaha artha samartha hai / 233 karate haiN| 239 152 sarvArthasiddhakI dhvajAse bAraha yojana dUra (15) kSudra aura vAcAhIna jagata muktizilA, kabIra dhvajAse Anada vibhora, (16) dRSTikI svacchatA 239 mUlapadakA ati smaraNa, 'kevalajJAna aba (17) vIjajJAna aura kevalajJAna, jJAnIpAyeMge 're' 234 - ratnAkara, niyatiyAM 239 153 udAsInatA adhyAtmajananI, sasArameM rahanA, (18) baMdhe hue mokSa pAte haiM, pAye hue padArthamokSa honA kahanA 234 kA svarUpa zAstromeM kyo nahI ? 240 154 bIjA sAdhana bahu karyAM (kAvya) dUsare bahutase 157a zrImAna puruSottama, unakA mUrtimAna sAdhana kiye, sadguruphA yoga, nizcaya, svarUpa, unakI bhaktiruci 240 satsaga 158 zrImAna puruSottama, zrI sadguru aura sata 155 mAtra AtmagrAhya vAte, zrI maghazApa, zrI tInoM eka, vizva aura bhagavAna, jaDa aura bakhalAgha jIva dono bhagavadpa, tattvamasi, ahaM 156 mahAvIrakA agatadarzana grahmAsmi 240 238 s 233 239 235 235 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 mA [28] 159 sarvarUpame eka zrI hari, zrI hari nirAkAra, 170 AtmAne jJAna pA liyA, granthibheda huA, zrI puruSottama sAkAra, hari svecchAse ____ atima nirvikalpa samAghi sulabha, guptatA, bahurUpa 241 vedodaya taka gRhavAsa, tIrthakarake kiye 160 vizva caitanyAdhiSThita, viziSTAdvaita aura anusAra karanekI icchA, upazama aura zuddhAdvaita, paramAtma-sRSTi aura jIva-sRSTi, kSapaka zreNiyAM, Adhunika muniyokA sUtrArtha 251 zravaNake bhI ayogya hari aura mAyA, jIva-paribhramaNa, paramAtmA kA anugraha, brAhmI sthiti, sarva brahma hai, 171 patra likhanekA uddeza, saga kisakA? 253 harikA aza hU~, kevala pada, vastu, avastu 241 / 172 anata kAlase svayako svaviSayaka bhrAti, 161 sahajAtmasvarUpIkI duvidhA, sabhI darzanomeM parama rahasya, Izvarake gharakA marma pAnekA zakA, AtmAkI AsthA, AtmAkI mahA mArga, chuTakArA kaba? 253 vyApakatA, mukti-sthAna Adime zakA hI 173 vyavahAra-vadhana na hotA to apUrva hitakArI zakA, sadgurukA ayoga, darzanapariSaha, hotA, mArgamarmadAtA, 254 jahara pI yA upAya kara / 245 174 satsaga baDese vaDA sAdhana, satpuruSa-zraddhA 255 162 zakArUpa bhaMvarame, yatheSTa satsamAgamakI 175 satsagakI vRddhi kreN| 255 durlabhatA, sAmAnya satsamAgamI svavicAra / 176 sasAra-paribhramaNakA mukhya kAraNa, dInadazAke liye prativandharUpa badhukI dRSTi, alakha 'laya'me AtmA, 163 kalikAlakA svarUpa, hameM bhI kaliyugakA avadhUta hue, avadhUta karanekI dRSTi, bhaktiprasagI saga, jIvokI vRtti vimukhatA hamArA saga durlabha 255 parama dukha 247 177 dharmecchukoke patra-praznAdi vadhanarUpa, nitya164 he hari / terA svarUpa parama acitya, - niyama 256 adbhuta ! anugraha kara 247/ 178 abhI dharma batAneke ayogya hU~, pahale jijJAsutA 256 24 vAM varSa 179 upazama bhAva 257 165 kevalabIjasapanna, sarva guNasapanna bhagavAname 180 dRDhajJAnaprAptikA lakSaNa, amaravarake bhI apalakSaNa, kevalajJAna takakA parizrama __ AnandakA anubhava, 'isa kAlameM mokSa' vyartha nahI jAyegA, ni. zakatA, nirbhayatA kA syAdvAda, amRtake nAriyalakA pUrA vRkSa 257 AdikI jarUrata, mokSakI nahI 248 | 181 yahA~ tIno kAla samAna, pravRtti mArga 166 satpuruSake eka-eka vAkyameM eka-eka zabdameM jIvoko saddarzana karanemeM bAdhaka 258 anata Agama, magalarUpa vAkya-mAyika 182 nirvANa mArgake icchuka virala, isa kAlameM sukhako icchA choDe vinA chuTakArA nahI, hamArA janma kAraNayukta 258 mAyika vAsanAke abhAvake liye sadguruko 183 satpuruSasevA, jIvane apUrvako nahI pAyA, AtmArpaNa, mokSamArga AtmAmeM hai| 248 pUrvAnupUrvakI vAsanAke tyAgakA abhyAsa, 167 satya eka hai, do prakArakA nahI, vyavahArameM kriyA Adi saba AtmAko chuDAneke liye 258 rahate hue vItarAga, kabIrapathIke satsagake 184 AdhAra nimittamAtra, niSThA savala kareM 259 liye jJAnAvatArakI preraNA aura zikSA 249 / 185 hRdaya bhara AyA hai 259 168 kise sasArakA saga acchA nahI lagatA? / 186 mArgAnusArI honekA prayatna kareM 259 gyArahaveM guNasthAnakase gire huekA mokSa 251 / 187 atima svarUpa samajhameM AyA hai, paripUrNa 169 amilApAke prati puruSArtha karanA 251 . svarUpajJAna to utpanna, kunabI-kolI Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtike mArgaprAptapuruSa atima jJAnako aprApta, jJAnIkI apekSA mumukSupara ullAma, mukti bhI nahI cAhiye, jainakA kevalajJAna bhI nahI cAhiye, yaha bhUmi upAdhikI zobhAkA saggrahAlaya [ 29 ] 259 188 kahanerUpa maiM 260 189 alakhanAmakI vuna lagI hai 260 190 pUrvApara asamAdhi na karanekI zikSA 261 191 harijanakI bhakti priya, paramArthakI parama AkAkSA kI pUrti IzvarAdhIna 192 AtmasAdhanarUpa vRtti, kabIrakA pada ' karanA phakIrI kyA dilagIrI' niSkAraNa paramArthavRtti 193 mumukSuokA dAsatva priya, Azrama choDanA anAvazyaka 197 paripUrNa darzana asagatAmeM, ekAntavAsase paradA dUra hogA 198 sajIvana-mUrti satprApti, jIvane kyA nahIM kiyA ? kyA karanA hai ? ise vicAroM, yogyatA ke liye brahmacarya 261 261 262 194 mArga sarala parantu prApti-yoga durlabha, satsvarUpa - prApti kiMvA jJAna-prAptikA mArga jJAnIkI caraNasevA hai, muniyokI sAmAyika, ANAe dhammo AgAe tavo, lakSa na samajhanekA pradhAna kAraNa svacchanda 262 195 paribhramaNanivatti kisase ho ? ise vicAreM 263 196 do baDe bancana - svacchada aura prativandha, vyAkhyAnako prativanvarUpa samajheM 263 264 264 199 manuSyatAko saphalatAke liye jiyeM, mithyA vAsanAoko nivRttikA vicAra 200 vacanAvalI - apaneko bhUlanese satsukhakA viyoga, anantAnuvandhI kaSAyakA mUla, jJAnIkI AjJAkA mArAdhana kauna kara sake. jJAnamAgaMkI zreNikI prAptise mokSa 201 nirajanadevakA anugraha, bhAgavatakI kathA - 'koI mAghava le', parAbhaktikA anupama udaya, bhAgavata adbhuta bhakti, bhakti sarvopari mAgaM 266 202 paramArthamArgamaM prema ho dharma 265 267 265 203 vikalpa na kIjiyegA 204 paramArthake liye paripUrNa icchA, pragaTa honekI anicchA 205 tatra ko moha ka zoka ekatvamanupazyata vAstavika sukha jagatakI dRSTime nahI AyA, jJAnIko bhI vicArakara paira rakhane jaisA jagata 268 206 mahAtmAokA rivAja 268 207 sacce dharma aura jJAna, paramArtha- prIti honemeM satsaga anupama sAdhana, vikaTa puruSArtha, 'sat' sarala hai, satuko batAnevAlA sat cAhiye, jJAniyokI vANI nayameM udAsIna 208 nayake rAstese padArthanirNaya azakya, 209 parama tattva anata nAmose 210 saba jIvoke, vizeSata dharmajIvake dAsa, purAneko choDe binA chuTakArA nahI 211 'mat' kA svarUpa aura prApti, parama pada dAyaka vacana, samasta dvAdazAgI, SaDdarzanakA sarvottama tattva aura voghavIja, gupta rItise kahane kA hamArA matra 212 ananya bhaktibhAva, sajIvanamUrtikA yoga ora pahacAna, mArgako nikaTatA 213 purANa puruSa aura satpuruSa, satpuruSakI vizepatA, mahattA, trikAlika bAta aura jJAnI, bhakti aura asagatA priya 214 abhedadazA Aneke liye racanAke kAraNameM prIti aura aharUpa bhrAtikA tyAga, satpuruSakI zaraNa apUrva auSadha, jagatake prati hamArA udAsIna bhAva, paramAtmAkI vibhUtirUpa hamArA bhaktivAma 215 paramAtmAke prasanna hone yogya bhaktimAna, hama Apake Asarese hI jIvita hai 216 sat hI saba kucha, sat jagatarUpase aneka prakArakA 217 paramAtmAmeM parama sneha aura ananya bhakti, ghara bhI vanavAsa, jaDabharatako dazA, yamakI apekSA maga dukhadAyaka, 'sat sat' kI raTana, pAgala zikSA, hama nirvala paraMtu sammati sabala 267 268 268 269 269 270 270 271 271 273 273 273 274 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 32 ] 10 nivAsI mumukSuokI dazA aura prathA, akhaDa | 314 jinezvarakI ArAdhanAse jinezvara, AtmasatsagakI hI icchA svarUpakA dhyAnI mamatva-jAlameM nahIM phaMsatA 317 292 nikaTabhavI, svecchAse azubhabhAvase pravRtti 310 | 315 svarUpa sahaja aura jJAnIkI caraNasevA 317 293 zrI harikI apekSA adhika svatantra / 311 316 'eka parinAmake na karatA darava doI', 317 294 dharmadhyAnameM vRtti laganA zreyaskara, svacchada 317 'eka parinAmake na karatA darava doI, ityAdikA vivecana, AtmA to muktasvarUpa vahuta vaDA doSa lagatA hai, vItarAgatA vizeSa hai 318 295 mana jItanekI saccI kasauTI 311 296 udayako kaise bhoganA ? achedya abhedya vastu 311 318 anyatvabhAvanAse pravRttikA abhyAsa, pramAda aura mumukSutA 297 AtmArthake liye vicAramArga aura bhakti 319 svarUpavismaraNa eva anya bhAva dUra karanekA mArga, kevaladarzana sambandhI AzakA upAya, pUrNa svarUpasmRti sabhava 319 25 vA varSa 320 jIva paudgalika padArtha nahI hai 320 298 kahI bhI caina nahI, yaha baDI viDavanA 312 / | 321 mAyA dustara eva durata, avadhapariNAmI 299 jagatakI vismRti karanA aura satke caraNameM pravRtti, janakakI videhIrUpase pravRtti, / rahanA, eka lakSya-siddhike liye sabhI sAdhana, mahAtmAke AlambanakI pravalatA 320 kevala uparyukta samajhaneke liye sabhI zAstra 312 | 322 to alaukika dRSTise kauna pravRtti karegA? 300 prasiddhi abhI prativagharUpa 312 jJAnImeM akhaDa vizvAsakA phala mukti, sasAra 301 sasArameM kisa taraha rahanA yogya hai ? 313 tathA paramArthakI ciMtAke liye spaSTa sUcana, 302 satya paraM dhImahi / natha pRcchA hetu 313 siddhiyoga aura vidyAyogasambandhI pratijJA, 303 abhI pragaTarUpase samAgama bada, apragaTa sat 313 hamArI nirvikalpa samAdhikA kAraNa, anubhava 304 'paramArthamauna' karma udayameM, satkI aprAptike jJAnakA phala vItarAgatA, jagata-kalyANakI tIna kAraNa 313 icchA, 'jIva navi puggalI'kA artha 320 305 yathArtha bodha samyagjJAna, tejomayAdika darzana- 323 pUrNajJAnayukta samAdhiko yAda 322 __ kI apekSA yathArthavoSa zreSTha hai 314 324 upAdhikI jvAlAmeM samAghi parama duSkara, 306 zrI subhAgya premasamAdhimeM 314 samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatA 322 307 sarva samarpaNase dehAbhimAna nivRtti 314 325 adbhuta dazA-'javahIteM cetana vibhAvaso 308 asagavRtti, vastuko samajheM ulaTi Apu' 322 309 kSAyika bhAvako prApta siddhArtha putrakI bhAva 326 'zuddhatA vicAre dhyAve' 322 pUjA 315 / 327 anubhavake sAmarthyase kAvyAdikA pariNamana 322 310 AtmajJAnI darzana yA matameM anAgrahI, ogha- 328 'leveko na rahI Thora' kA artha, svarUpadRSTi, yogadRSTi, yogake bIja bhAnase pUrNakAmatA 323 311 mokSa-siddhikA upAya, vIra paramAtmAkA 329 pUrvakarmakA nivadhana, jJAnIko upAdhi bhI dhyAna, anubhavake binA dhyAnasukha agamya 316 avAgha-samAdhi hai, eka baDA Azcarya, 312 kSAyika cAritrako yAda karate haiM 316 jJAnIkI avasthAmeM praveza karanekA dvAra 323 313 jJAnIke AtmAko dekhate haiM, yo sahana karanA / 330 boghabIjakI prApti, bodhavIja nizcaya yogya, jJAnI anyathA nahI karate, apUrva samyaktva, darzana aura ajJAna pariSaha vicAvItarAgatA, pUrNa vItarAga jaise bodhakI sahaja raNIya, cha pada vicAraNIya 324 yAda 31.6 331 sasAragata prItiko asasAragata prIti karanA 325 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 Arambha - parigrahakA moha miTanese mumukSutA 333 satpuruSake prati apane samAna kalpanA, seddhAtika jJAna C 334 hamAre jaise upAdhi prasaga aura cittaMsthiti vAle apekSAkRta thoDe, 'sarvasaMga' kA lakSyArtha, deha hote hue bhI manuSya pUrNa vItarAga ho sakatA hai S 335 udAsa - pariNAma, nirupAyatAkA upAya kAla vastuta jJAnIko pahacAnanevAlA dhyAna Adi nahI cAhatA, uttama mumukSa 336 'vairAgya prakaraNa' ke vairAgyake kAraNa puna. puna vicAraNIya " 1. 337 zocanIya bAta vicAraNIya, 'sukhadukhakA samatAbhAvase vedana karanA" - 338 pUrvanibaddha karma "nivRtta honeke liye zIghra udaya meM Ate haiM *" 1 339 karmaibagha hamArA doSa, satake jJAna meM hI ruci, vyavahArameM AtmA pravRtta, nahI hotA, isa kAryake pazcAt 'tyAga' [ 33 ] 325 325 326 v = ulajhanekA dhyAna rakhanA yogya 352 dukhako samatAse bhoganemeM saccA kalyANa aura sukha 326 327 327 327 327. 328 340 bhavAtakArI jJAnakI prApti 'duSkara 341 samAdhi hI banAye rakhanekI dRDhatA, pAramArthika doSakA khyAla duSkara 329 342 bhAvasamAdhi to hai, dravyasamAghi mAneke liye 329 343 bhAva samAviSa 329 344 upASi udayarUpase 329 345 satsaga karate rahanA 329 329 346 pUrvakarma zIghra nivRtta ho aisA karate haiM 347 mana vyavahArameM nahI jamatA, 'kartavyarUpa t zrIsatsaga' durlabha, krodhAdise aprativaddha, kuTumbAdise mukta jaise manako satsagakA baghana 330 348 lokasthiti aura racanA 330 330 349 lokasthiti AzcaryakAraka 350 jJAnIke sarvasaMgaparityAgakA hetu kyA hogA ? 331 351 sadvicArake paricaya aura upAdhimeM na 331 331 353 apramatta AtmAkAra mana udayAghIna 354 samatikI sparzanA aura dazA 355 prativadhatA dukhadAyaka 356 jJAniyone zarIra AdikI pravartanAke bhAnakA bhI tyAga kiyA thA 357 ruci satyake dhyAnI saMta AdimeM, AtmA to kRtArthaM pratIta hotA hai 358 samyagdarzana kise ? do prakArakA mArga --- 1 upadeza prAptikA, 2 vAstavika AtmA jainI va vedAntI nahI hai 1 7 359 apanApana dUra karanA yogya hai / dehAbhimAna rahatake liye sabakucha sukharUpa, harIcchAme dRDha vizvAsa 360 jahA~ pUrNakAmatA vahA~ sarvajJatA, boghabIjakoM utpattise svarUpasukhase paritRptatA, kSaNika -1971 jIvanameM nityatA, akhaDa AtmabodhakA lakSaNa 333 361 upAdhimeM samAvi 333 362 AtmatA honese samAdhi, pUrNa jJAnakA lakSaNa, sacce AtmabhAnase ahapratyayI buddhikA vilaya + 1 365 'prANavinimaya' - mismi rejamakI - T 363 vyavahArako jhajhaTameM paramArthakA visarjana na ho 364 jJAnavArtA likhanekA vyavasAya " J pustaka sambandhI 366 akhaDa AtmadhyAna, 'vanakI mArI koyala' 367 upAdhi prasaga tathApi AtmasamAdhi 368 jJAnose ghanAdikI icchAse darzanAvaraNIya, jJAnIkA upajIvana pUrvakarmAnusAra, Izvara Adi sahita sabameM udAsInatA, mokSa to hameM sarvAnikaTa 369 saba kucha harike aghIna 370 avicchinna rUpase AtmadhyAna, cittako 331 331 332 7332 namaskAra 371 satsagasevanase lokabhAvanA kama ho, lokasahavAsa bhavarUpa, mumukSukA vartana, prApti meM kAlakSepa hAni nahI, bhrAti honeme hAni 372 samAgamakA abheda ciMtana 332 332 332 333 333 334 334 334 334 334 335 335 336 336 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 277 285 285 [30] 218 sat sarvatra, kAlAvAdhita aura savakA adhi- 234 'apanA-parAyA' rahita dazA, nirvikalpa hue pThAna, satkI prApti, lokasvarUpakI rUpA vinA chuTakArA nahI, parama prema paratu 282 ntaratA, jainakI vAhya aura atara zailI, nirupAyatA tIrthakaradeva aura adhiSThAnarahita jagata 283 235 rAga-dveSakI nivRtti nirUpaNa, janaka videhIkI dazA, zrIkRSNa 236 paramArtha-carcAkI preraNA, paramArthame vizeSa aura bhAgavata, svarga, naraka AdikI upayogI bAteM, avagha vadhanayukta 283 pratItikA upAya, mokSakI zabda vyAkhyA, 237 "parecchAnucArIko zabdabheda nahI," artha jIva eka aura aneka 275 samAgamameM 284 219 "eka dekhiye, jAniye," premabhakti, para- 238 parama kAruNyamUrtikA upadeza mArtha udAsInatA 277 239 'diyA savako vaha akSaradhAma re' / matrakA 220 'adhiSThAna' kA artha artha, parama abheda mat sarvatra 221 zrImad bhAgavata parama bhaktirUpa hI, jyoti- | 240 mumukSu-pratibaMdha bhI aniSTa, Apako poSaNa pAdi kalpita para dhyAna nahI hai 277 | denekI merI azakyatA 222 jyotiSa kalpita, kAlako kalikAlakA 285 241 brAhmIvedanA, sugama mokSamArga upanAma, kaliyugakI kRpA 278 | 242 sudRDha svabhAvase AtmArthakA prayatna, Atma223 dehAbhimAne galite / kise sarvatra samAdhi ? kalyANa aura prabala pariSaha, upAzrayameM zAti eva vivekase baratAva kreN| 285 niHspRha dazA, parAbhaktikI AkhirI hada, | 243 samAgama ekAta ajJAta sthAnameM, sacce jJAnI to paramAtmA hI hai, paramAtma-bhakti puruSako kaise pahacAneM ? 286 aura kaThinAI 278 244 parabrahmavicAra, athAha vedanA, sAtA pUchane224 yogavAsiSTha Adi vairAgya-upazamake zAstra 280 vAlA nahI 225 paramArthake liye spaSTa kaha sakane jaisI dazA 245 upAdhi-yogase upekSA nahI hai| 280 246 atizaya virahAgnise sAkSAt hariprApti, 226 vAsanAke upazamakA sarvottama upAya, prati pUrNakAma harike layavAle puruSoMse bhArata vaddhatAmeM bhI AtmA apramatta cAhiye 280 zUnyavat 287 227 prArabdhakA samAdhAna honeke liye 280 247 harikA svarUpa milanepara samajhAyeMge, citta228 sadupadezAtmaka vacana likhanemeM vRttimandatA, kI dazA caitanyamaya, pUrNakAmatA, jagausakA kAraNa jIvanarasakA anubhava honepara harime laya, 229 satmaskAroko dRDhatA honeke liye loka parAbhakti eva tIna mumukSutAkA abhAva, lajjAkI upekSA anata guNagabhIra jJAnAvatArakA lakSya, sarva230 tinakeke do TukaDe karanekI sattA bhI hama sattA hariko arpaNa, sarva kRti, vRtti aura nahI rakhate likhanekA hetu 287 231 kabIrajI aura narasiMhako bhakti , 248 'prabodhazataka' cittasthiratArtha 288 ni spRhatAke vinA viDavanA / 281 249 karAla kAla honese samAdhikI aprApti, 232 kAryakA jAla, mAyAkA svampa aura prapaca, satmaga mokSakA parama sAdhana, satsaga aura kalpadrumachAyA prazasta, yogya vyavahAra 281 parama satsagakA artha, pratyakSa yogame vinA 233 javUsvAmIke tyAgakA Agaya, Izvara mamajhAye bhI svarUpasthiti, satpuruSa hI prasannatAkA mArga, jyotiSasavadhI mUrtimAna mokSa 282 nAhI Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [31] 250 bhakti pUrNatA pAneke yogya kava ? vyavahAra 267 'jinavara kahe che jJAna / ' (kAvya) 302 ciMtAkI vyAkulatA ayogya, pratyakSa darzana 289 268 phladaya jhIza bAdI Izro-jIva kaise pAyA 251 harIcchAse jInA, parecchAse calanA 290 jAye / 304 252 paThanIya aura mananIya pustakAdi 290 269 mokSako apekSA satakI caraNasamIpatA priya 304 270 jJAna eka abhiprAyI, anubhavajJAnase nivaTArA 304 253 akAla aura azuci doSa, sevya bhakti aura 271 paricaya karane yogya padArtha 305 svarUpaciMtana bhaktike yogya kAla, sarva 272 mahAtmAke prati mumukSukI dRSTi 305 zucikA kAraNa 290 273 kaliyugameM satpuruSakI pahacAna, kacana254 nizakatAse nirbhayatA, usase ni sagatA, kAminIkA moha, jIvakI vRtti 305 sabase baDA doSa, mumukSutA aura tIvra mumukSutA, svacchada-hAnise bodhabIja yogya 274 'sat' abhI to kevala apragaTa, mumukSukA AcaraNa bhUmi, mArgaprAptike rodhaka kAraNa, parama 305 dharma, parama dInatA, paramayogyatA, mahAtmAke 275 kalikAlane anarthako paramArtha vanA diyA 305 prati parama premArpaNa, mahAtmAmokI zikSA 291 276 dharmaja satsagArtha jAnekI AjJA 306 255 hamArI videha dazA, hamArI dazA mada yogya 277 cittakI udAsIna sthiti, matabhedakI bAtase ko alAbhakara, bIjajJAnake sAtha siddhAtajJAna hRdayame mRtyuse adhika vedanA 306 Avazyaka, hamArA deza, jAti sarva hari hai 292 278 AtmArAmI muni bhI bhagavadbhaktimeM 306 256 jIva, AtmA Adike viSayameM samAgamameM 279 matamatAtarameM madhyasthatA 306 batAnekA vicAra 294 280 batAne jaisA to mana hai, paripUrNa prema-bhakti 306 257 dopa dekhanA yaha anukapA tyAga 294 281 upajIvikAke viyogase vRtti 307 258 'vinA nayana pAve nahiM '(kAvya) tRSAtura 282 mahAtmA vyAsajIkI taraha bhaktisambandhI aura atRSAturako 294 vihvalatA, kaliyugakI viSamatA, dharmasambandha 259 harIcchA sadaiva sukharUpa, hamArA viyoga aura mokSasambanvase bhI virakti 307 rahanemeM hariko icchA, mUla mArga pUrI taraha 283 bhagavAnakI kRpaNatA 307 kaheMge, hari hamAre hAthase Apako parA- 284 parasamaya, svasamaya, paradravya, svadravya, jitane bhakti dilAyeMge, citta harimaya paratu saga vacana-mArga utane nayavAda, kartA aura karma, kaliyugakA 295 jIva aura ziva 307 260 sarvottama yogIkA lakSaNa 296 ! 285 jIvakA bhulAvA, ThANAgameM ATha vAda, tIrtha261 nivRttike yogya sthala karakI janmase jAna-pahacAna, paramArthamauna262 satsagakI prAptikI durlabhatA, viyogame karmakA udaya 308 guNotpattike liye puruSArtha, nivRttike kAraNo- 286 'hama paradezI pakhI', kAla kyA khAtA hai ? 309 kA vicAra, doSasthitimeM jagatake jIvoke | 287 bhagavatsambandhI jJAna aura pragaTa mArgakA tIna prakAra, sadvicArase svarUpako utpatti 297 prakAzana kava? 309 263 premarUpa bhaktike vinA jJAna zUnya 297 . 288 Adi puruSa lIlA zurU karake baiThA hai? 264 'he prabhu, he prabhu' (kAvya) bhaktike vIsa i nayA purAnA to eka AtmavRtti 309 dohe-sadgurubhakti rahasya 298 289 paramArtha-patravyavahAra pratikRla 310 265 'yama niyama sajama Apa kiyo' (kAvya) 300 | 290 eka dazAse pravRtti, udayAnusAra pravartana 266 'jaha bhAve jaDa pariNama 301 / 291 pUrNakAma citta, AtmA brahma-samAdhimeM, mana 'parama puruSa prabhu sadguru' (kAvya) 302 } vaname, eka dUsareke AbhAsase dehakriyA, dharmaja 307 296 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 32 ] 311 HAN 320 nivAsI mumukSuokI dazA aura prathA, akhaDa | 314 jinezvarakI ArAdhamAse jinezvara, AtmasatsagakI hI icchA 310 | svarUpakA dhyAnI mamatva-jAlameM nahI phaMsatA 317 292 nikaTabhavI, svecchAse azubhabhAvase pravRtti 310 317 315 svarUpa sahaja aura jJAnIkI caraNasevA 293 zrI harikI apekSA adhika svatantra 316 'eka parinAmake na karatA darava doI', 317 317 'eka parinAmake na karatA darava doI', 294 dharmadhyAname vRtti laganA zreyaskara, svacchada ityAdikA vivecana, AtmA to muktasvarUpa bahuta vaDA doSa 311 lagatA hai, vItarAgatA vizeSa hai 318 295 mana jItanekI saccI kasoTI 318 anyatvabhAvanA abhyAsa, pramAda 296 udayako kaise bhoganA ? achedya abhedya vastu 311 aura mumukSutA , 319 297 AtmArthake liye vicAramArga aura bhakti 319 svarUpavismaraNa eva anya bhAva dUra karanekA mArga, kevaladarzana sambandhI AzakA upAya, pUrNa svarUpasmRti sabhava 319 25 vA varSa 320 jIva podgalika padArtha nahIM hai 298 kahI bhI caina nahI, yaha baDI viDabanA 312 321 mAyA dustara eva durata, avadhapariNAmI 299 jagatakI vismRti karanA aura satke caraNameM pravRtti, janakakI videhIrUpase pravRtti, rahanA, eka lakSya-siddhike liye sabhI sAdhana, mahAtmAke AlamvanakI pravalatA 320 kevala uparyukta samajhaneke liye sabhI zAstra 312 322 to alaukika dRSTise kauna pravRtti karegA? 300 prasiddhi abhI prativagharUpa 312 jJAnImeM akhaDa vizvAsakA phala mukti, sasAra 301 sasArameM kisa taraha rahanA yogya hai ? 313 tathA paramArthakI ciMtAke liye spaSTa sUcana, 302 satya para dhImahi / gratha pRcchA hetu 313 siddhiyoga aura vidyAyogasambandhI pratijJA, 303 abhI pragaTarUpase samAgama bada, apragaTa sat 313 hamArI nirvikalpa samAdhikA kAraNa, anubhava 304 'paramArthamauna' karma udayameM, satkI aprAptike jJAnakA phala vItarAgatA, jagata-kalyANakI tIna kAraNa 313 icchA, 'jIva navi puggalI'kA artha 320 305 yathArtha bodha samyagjJAna, tejomayAdika darzana- 323 pUrNajJAnayukta samAdhiko yAda 322 kI apekSA yathArthabova zreSTha hai 324 upAdhikI jvAlAmeM samAghi parama duSkara, 306 zrI subhAgya premasamAdhimeM 314 samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatA 322 307 sarva samarpaNase dehAbhimAna nivRtti 314 325 adbhuta dazA-'javahIte cetana vibhAvaso 308 asagavRtti, vastuko samajheM 314 ulaTi ApU' 322 309 kSAyika bhAvako prApta siddhArtha putrakI bhAva 326 'zuddhatA vicAre dhyAve' 322 315 327 anubhavake sAmarthyase kAvyAdikA pariNamana 322 310 AtmajJAnI darzana yA matameM anAgrahI, ogha- 328 'leveko na rahI Thora' kA artha, svarUpadRSTi, yogadRSTi, yogake bIja 315 __ bhAnase pUrNakAmatA 323 311 mokSa-siddhikA upAya, vIra paramAtmAkA 329 pUrvakarmakA nivadhana, jJAnIko upAdhi bhI dhyAna, anubhavake vinA dhyAnasukha agamya 316 avAgha-samAdhi hai, eka baDA Azcarya, 312 kSAyika cAritrako yAda karate haiM 316 / jJAnIkI avasthAmeM praveza karanekA dvAra 323 313 jJAnIke AtmAko dekhate haiM, yo sahana karanA | 330 voghavIjakI prApti, bodhavIja nizcaya yogya, jJAnI anyathA nahI karate, apUrva samyaktva, darzana aura ajJAna pariSaha vicAvItarAgatA, pUrNa vItarAga jaise vodhakI sahaja raNIya, cha pada vicAraNIya 324 yAda 316 | 331 sasAragata prItiko asasAragata prIti karanA 325 314 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [33] 333 332 Arambha-parigrahakA moha miTanese mumukSutA / 325 / 353 apramatta AtmAkAra mana udayAvIna 331 333 satpuruSake prati apane samAna kalpanA, 354 samakitakI sparzanA aura dazA 331 seDAtika jJAna 325 / 355 prativadhatA du khadAyaka 332 334 hamAre jaise upAdhi-prasaga aura cittasthiti- 356 jJAniyone zarIra AdikI pravartanAke bhAnakA vAle apekSAkRta thoDe, 'sarvasaga' kA lakSyArtha, bhI tyAga kiyA thA / 332 deha hote hue bhI manuSya pUrNa vItarAga ho / 357 ruci satyake dhyAnI saMta AdimeM, AtmA to sakatA hai __ kRtArtha pratIta hotA hai / 332 335 udAsa-pariNAma, nirupAyatAkA upAya kAla 358 samyagdarzana kise? do prakArakA mArgavastuta jJAnIko pahacAnanevAlA dhyAna Adi 1 upadeza prAptikA, 2 vAstavika AtmA nahI cAhatA, uttama mumukSu 326 jainI va vedAntI nahI hai / 332 336 'vairAgya prakaraNa' ke vairAgyake kAraNa puna. . 359 apanApana dUra karanA yogya hai| dehAbhimAna / puna vicAraNIya 327 rahitake liye saba kucha sukharUpa, harIcchAme 337 zocanIya bAta' vicAraNIya, sukhadu khakA dRDha vizvAsa 332 ____samatAbhAvase vedana karanA'. 360 jahA~ pUrNakAmatA vahA~ sarvajJatA, bodhbiijkii| 338 pUrvanibaddha karma nivRtta honeke liye zIghra _ utpattise svarUpasukhase paritRptatA, kSaNika udayameM Ate hai 327 , 'jIvanameM nityatA, akhaDa'mAtmavodhakA lakSaNa 333 339 karmavadha hamArA doSa, satke jJAnameM hI ruci, 1. 361 upAdhimeM samAdhi vyavahAra meM AtmA pravRtta, nahIM hotA, isa 362 AtmatA honese samAdhi, pUrNa jJAnakA lakSaNa, kAryake pazcAt 'tyAga' . ' 327. sacce AtmabhAnase apratyayI buddhikA 340 bhavAtakArI jJAnakI prApti duSkara 328 vilaya ' '333 341 samAghi hI banAye rakhanekI dRDhatA, pAra 363 vyavahArako jhajhaTameM paramArthakA visarjana mAthika doSakA khyAla duSkara na ho 333 329 342 bhAvasamAdhi to hai, dravyasamAdhi Aneke liye 329 364 jJAnavArtA likhanekA vyavasAya 334 343 bhAva-samAdhi 329 365 'prANavinimaya'-mismirejamakI pustaka 344 upAdhi udayarUpase sambandhI 334 129 345 satsaMga karate rahanA 329 366 akhaDa AtmadhyAna, 'vanako mArI koyala' 334 346 pUrvakarma zIghra nivRtta ho aisA karate hai 329 367 upAdhi-prasaga tathApi AtmasamAdhi 334 347 mana vyavahArameM nahI jamatA, 'kartavyarUpa | 368 jJAnIse dhanAdiko icchAse darzanAvaraNIya, jJAnIkA upajIvana pUrvakarmAnusAra, Izvara zrIsatsaga' durlabha, krodhAdise aprativaddha, Adi sahita sabameM udAsInatA, mokSa to kuTumbAdise mukta jaise manako satsagakA baghana 330 hameM sarvathA nikaTa 334 348 lokasthiti aura racanA 330 369 saba kucha harike adhIna 335 349 lokasthiti AzcaryakAraka 370 avicchinnarUpase AtmavyAna, cittako 350 jJAnIke sarvasaMgaparityAgakA hetu kyA hogA? 331 namaskAra 351 sadvicArake paricaya aura upAdhimeM na 371 satsagasevanase lokabhAvanA kama ho, lokaulajhanekA dhyAna rakhanA yogya 331 sahavAsa'bhavarUpa, mumukSukA vartana, prAptimeM 352 dukhako samatAse bhoganemai saccA kalyANa kAlakSepa hAni nahI, bhrAti honemeM hAni 336 aura sukha "331 ] 372 samAgamakA abheda ciMtana Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P 373 " manake kAraNa yaha sava hai", mahAtmAkI deha do kAraNone vidyamAna upAdhiyogame pravRtti karanA zreyaskara kaba 274 jJAnIkA vaibhava aura mumukSu vartamAnameM mamatApUrvaka pravRtti karanekA dRDha nizcaya karanA yogya, bhaviSyacitAne paramArthakA vismaraNa, lajjA aura AjIvikA mithyA, mamapariNAmameM pariNamita honA - 379 taranatArana, mokSa durlabha nahI, dAtA durlabha, nispRha buddhi, 'vanakI mArI koyala' 380 mokSakA dhuravara mArga, prabhubhakti manakI sthiratAkA upAya, sadguNose yogyatA prApta karanA 381 vairAgyayukta pustakeM par3heM 382 vairAgyavardhaka adhyayana, matamatAtarakA tyAga 383 vicAravAnako sasAra sarvadhA klezarUpa [ 34 ] terahaveM guNasthAnakavartIkA svarUpa 384 'dupama katriyugame' jisakA citta vihvalatA, vikSepa Adi alipta rahA vaha 'dUsarA zrIrAma' hai, lagabhaga 17 ghaMTe upAdhi yoga, anAdi kAlavA dRSTibhrama dUra nahI huA ! 385 mUyaM jaise hI zAdI hai, jJAnIke mavadhameM apane jaimI dArIpanA hamArA citta netra jaisA, dhanyarUpa - kRtArthampa hamameM yaha upaniyoga 337 375 jinAgama upazamasvarUpa, AtmArthake liye usakA ArAdhana, rAga Adi doSokI nivRni eka AtmajJAnase, matsagakA mAhAtmya, karmaklezakI nivRtti eva AtmasvarUpakI prAptike liye sUtrakRtAgakA adhyayana va zravaNa kartavya 376 prAnIkI deha aura vartana, pravRtti-yoga parecchAse, avipamatAne AtmadhyAna 377 navapadako mapatti bhI AtmAmeM AtmasthajJAnI puruSakA svarUpa, 'IzvarecchA' kA artha 340 378 nizcayase akartA, vyavahArase kartA ityAdi vicAraNIya, cha mAmase paramArthake prati nirvikalpa 337 338 339 340 381 341 342 342 242 349 343 386 paripakva samAvirUpa 387 svasvarUpajJAnase chuTakArA, jina hokara jinakI ArAdhanA, mukhya samAdhi 388 jagata jisame sotA hai, usame jJAnI jAgatA 1 389 'satjJAna' ko samajha kava ? jagata aura mokSakA mArga eka nahI 390 tvarAse karmakSaya karanekA aneka varSokA 4 344 396 anavakAza AtmasvarUpa, uma puruSake svarupako jAnakara usakI bhaktike satmagakA mahAna phala, 'mana mahilAnu vahAlA upare' kA puna' vivecana 397 kSAyika mamakita, usake niSevaka jIvoke prati kevala niSkAma karuNAdRSTi, yahI paramArtha mArga hai, jJAnIpuruSako avajJA aura guNagAnakA phala, kSAyika mamakitakI AzcaryakAraka vyAkhyA, vyAkhyAoko satpurapake Azaya se jAnanA saphala, mAnanekA phala nahIM para dazAkA phala hai, upadezaka jIva apanI dazA vicAre, uparyukta zabda Agama hI hai / 398 kAlakI du pamatA, paramArthavRttiko kSINatA, kAlakA svarUpa dekhakara anukapA, durlabha purupayoga, vartamAnameM jIvIkA kalyANa hamase hI, paramArtha kisa prakArake sapradAyate 344 344 344 sakalpa, dhyAnasukha 391 'sat' eka pradeza bhI dUra nahI, tathApi anata atarAya apramattatAse 'sat' kA zravaNa Adi 345 392 sanAtanadharma - avasaraprAptameM satuSTa rahanA 345 393 pUrvakAla meM ArAdhita upAdhi udayarUpase 345 samAdhi hai, AnadaghanajIke do padyokI smRti 345 394 'mana mahilAnu re vahAlA upare', aura 'jinasvarUpa thaI jina ArAdhe' padyokA vivecana, bhaktipradhAna dazA, usa mUrtiko pratyakSatA meM gRhAzrama aura citrapaTameM manyastAzrama, usa AtmasvarUpa puruSakI dazA vicAraNIya hai 346 395 'tema zrutavarme re mana dRDha ghare' kA vivecana, dukha miTanekA mArga 347 348 349 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahanA ? AtmAkAra sthiti, citta abar3ha, sasArasukhavRttime niratara udAsInatA, sabase abhedadRSTi 399 satsagameM AtmasAghana, alpakAlame jJAnImeM, jJAnIke AzrayameM samapariNAma, guNagAna karane yogyakA avarNavAda, upAdhimeM nirupAdhikA visarjana na kareM ko 400 sarvathA apratibaddha puruSa, upAdhiyogameM cittakI apUrva muktatA 401 kalyANa kaise prApta ho ? japatapAdi sasArarUpa hone kA kAraNa kyA ? upAdhi aisI ki tIrthaMkara jaise puruSake viSayameM nirdhAra karanA vikaTa dIkSAvRtti zAta kareM 402 udaya dekhakara udAsa na hove, kisI bhI jIvake prati doSa akartavya 403 AtmA AtmabhAva prApta kare vaha prakAra dharmakA, AtmadharmakA zravaNAdi Atmasthita puruSase hI 410 vara athavA zApase zubhAzubha karmakA hI phala 411 bhavAtarakA varNana, bhavAtarakA jJAna aura AtmajJAna, suvarNavRSTi, pUrNa AtmasvarUpa aura mahat prabhAvayoga, dasa bolokA viccheda dikhAne kA Azaya, sarvathA mokSa aura caramazarIritA, azarIrI bhAvase Atmasthiti 404 kSamAyAcanA 405 kSamAyAcanA 406 isa sabake visarjana karanerUpa udAsInatA 407 dIkSA kaba yogya aura saphala ? ArabhaparigrahakA sevana ayogya 408 jJAnI puruSo kA sanAtana AcaraNa hame udayarUpa, sAkSIrUpase rahanA aura kartAkI taraha bhAsamAna honA, upazama aura IzvarecchA 409 pArekA cA~dI Adi rUpa ho jAnA, kautuka AtmapariNAmake liye ayogya 412 AtmAkAratA 13 svayaMprakAzita jJAnIpuruSa yathArtha draSTA [35] 352 -354 ,355 356 357 357 357 358 358 358 359 359 359 360 361 361 414 itanA avakAza AtmAko rahatA hai, jJAnIpuruSokA mArga, tIvra vairAgya, tIrthakara ke 1. mArga se bAhara 415 Atmika-vaghanase hama samArameM nahI raha rahe hai, ataragakA bheda 416 dhyAnakA svarUpa, AtmadhyAna sarvazreSTha, jJAnIpuruSakI pahacAna na hone denevAle tIna doSa, svacchada aura asatsaga 417 paramakRpAludevakA upakAra 418 ravikai udota asta hota - ( kAvya ) 419 sasArakA prativagha 420 ki bahuNA -, kitanA kaheM ?. pravRtti kaise karanA ? - 1 421 vyavasAya- prasaga aura vartana, AtmAko 1 kh-n aphala pravRtti 422 kAlakI duSamatA kyo ? paramArthamArga kI prApti du khase aura usake kAraNa zuSkakriyApradhAnatA AdimeM mokSamArga kI kalpanA, zuSka adhyAtmI, du.SamatA hone para bhI ekAvatAritA zakya, mumukSutAke lakSaNa 423 vicAramArgameM sthiti 424 punarjanma hai - jarUra hai, tApameM vizrAtikA sthAna mumukSu '425 upAdhi-vedanake liye apekSita dRdRtA mujhameM nahI, cittakA udvega, deha mUrcchApAtra nahI hai, deha aura AtmAkI bhinnatA 426 udAsInatA eka upAya 427 jJAnIpuruSakI sevAke icchAvAna, aparAdhayogya pariNAma nahI 428 pramAda kama honeke liye sadgranya par3heM 429 merI cittavRttike viSayameM likhanekA artha, upAghitApa yA lokasajJAbhaya 430 satpuruSoMke sapradAyakI sanAtana karuNA, lokasavaghI mArga mAtra sasAra, sAre samUhameM kalyANa mAnanA yogya nahI, kalyANamArgake do kAraNa, asagatAkA artha, dIkSA navaghI, prativadha aura tIrthaMkaradevakA mArga 361 362 362 364 364 365 365 365 366 . 368 368 368 369 369 369 369 370 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [.40 ] * 579 mauna, AtmA sabase atyata pratyakSaH / 0463: 597 varSamAnasvAmI, AdikA AtmakalyANakA 580 pUchane-likhanemeM prativadha nahI 463 | " nirdhAra advitIya, vedAntakathita Atma581 cetanakA cetana paryAya, jaDakA jaDa paryAya 463 svarUpa pUrvApara virodhI, jinakathita vizeSa - 582 AtmavIryake pravartana aura sakoca karaneme * vizeSa avirodhI, sampUrNa AtmasvarUpa "vicAra, AtmadazAkI sthiratAke liye pragaTa karane yogya puruSa - 470 asagatAkA dhyAna, usa tarapha abhI na Ane- 598 alpakAlameM upAdhirahita honeke liye, kA Azaya ! : 464 vicAravAnako mAnadazA ayogya, nivRtti.., 583 eka AtmapariNatike sivAya dUsare viSayomeM kSetrameM samAgama adhika yogya 470 citta avyavasthita, lokavyavahAra arucikara, 599 zaraNa aura nizcaya kartavya / 472 acalita AtmarUpase rahanekI icchA, smRti, 600 jJAnIpuruSakA upakAra, kabhI vicAravAnako vANI aura lekhanazaktikI madatA 464 pravRttikSetrame samAgama vizeSa lAbhakAraka, ' 584 'jama nirmalatA re', saMgase vytirikttaa|' , bhIDame, jJAnIpuruSakI nirmaladazA, navavADa' parama zreyarUpa' 465 vizuddha brahmacarya dazAse 'avarNanIya sayamasukha 472 585 asagatA aura sukhasvarUpatA, sthiratAke hetu 465 / 601 aSTamahAsiddhi Adi hai, AtmAkA sAmarthya 473 586"pUrNajJAnI zrI RSabhAdiko bhI prAravyodaya' - 602 samayakI sUkSmatA aura rAgadveSAdi manapari- " / bhoganA paDA, motIsambandhI vyApArase / NAma aura unakA udbhava, svAdhyAya kAla : 474 chUTanekI lAlasA, paramArtha eMva vyavahAra 603 jJAnIpuruSako svabhAvasthitikA sukha, jJAnIsamvandhI lekhanase kaTAlA, vItarAgakI kA dazAphera to bhI, prayatna ,svadharmameM, zikSA-dravyabhAva sayogase chUTanA , 465 sampUrNa jJAnadazAme parigrahakA aprasaga 474 587 kevalajJAnase padArtha kisa prakAra dikhAyI 6 04 vacanokI pustaka 5 - 474 dete haiM ? dIpaka AdikI bhAMti , - 467, 605 AtmapariNAmakI, vibhAvatA hI mukhya maraNa .475 588 vItarAgakI zikSA dravya bhAva sayogase chUTanA, . "606 jJAnakA phala virati, pUrvakarmakI siddhi . 475 __ anAdiko bhUla, sarva jIvoMkA paramAtmatva 467 / 607 jagamakI yuktiyA~ / .. 475 589 vedAta grantha vairAgya aura upazamake liye 468, 608 sAta bhartAravAlI - - - -- 475 590 cAritradazAkI anuprekSAse svasthatA, sva-.., 609 AtmAmeM -nirantara- pariNamana karane yogya sthatAke binA jJAna niSphala - 468 vacana-sahajasvarUpase, sthiti,,, - satsaga / 591.jJAnadazAke binA viSayako nimU latA asa nirvANakA mukhya hetu, asagatA, satsaga bhava, jJAnIpuruSako bhogapravRtti / / 468 niSphala kyo ? satsagakI pahacAna, Atma- / 592 kSaNabhagura dehameM prIti kyA kareM ? AtmA kalyANArtha hI pravRtti se zarIra bhinna dekhanevAle dhanya, mahAtmA 610 mithyAbhAva pravRtti aura satya jJAna, deva puruSokI prAmANikatA- 7 - 468. lokase AnevAloko lobha vizeSa 477 593 sarva jJAnakA sAra, pranthibhedake-liye,vIrya / | 611 AmakA vipariNAma kAla , 477 gati aura unake sAdhana - 469 . 612 ahorAtra vicAradazA, kabIrapathIkA saga 478 594 dukharUpa kAyA aura vicAravAna , - 469 / 613 anatAnuvadhI aura usake sthAnaka, mumukSu 595 vedAtAdi aura jinAgamameM AtmasvarUpakI | puruSakA bhUmikAdharma . . 478 vicAraNAmeM bheda . . . . . 469 614 tyAgakA krama , , . 479 -596 sarvakI apekSA vItarAga-vacana sapUrNa 615 kevalajJAna Adi savadhI -voloke, prati / pratItikA sthAna - 470 / vicArapariNati kartavya . *,479 476 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 41] 616 apane doSa kama kiye vinA satpuruSake mArgakA / ' prApti, AtmajJAnako pAtratAke liye yamaphala pAnA kaThina hai ' 480 / niyamAdi sAdhana, tattvakA tattva 489 617 kevalajJAna vizeSa vicAraNIya, svarUpa / 632 yuvAvasthAmeM indriya-vikArake kaarnn| 449 prAptikA hetu vicAraNIya, saba darzanokA 633 AtmasAdhanake liye kartavyakA vicAra 489 tulanAtmaka vicAra, alpakAlameM sarva prakAra-- 634 savatsarI kSamApanA - " . 49 kA sarvAMga samAdhAna - 480 | 635 nivRttikSetrameM sthitikI vRtti 490 618 udayaprativadha AtmahitArtha dUra karanekA kyA 636 nimittAdhIna jIva nimittavAsI jIvokA / / ( upAya ? .....481 / / saga choDakara satsaMga kareM / " 190 619 sarva pratibaghamuktike binA sarva dukhamukti .. 637 sarvadu kha miTAnekA upAya / 490 , asabhava, alpakAlakI alpa asagatAkA |: 638 dharma, adharmakI niSkriyatA aura sakriyatA, , vicAra . .. 482 | jIva, paramANukI sakriyatA ' 491 620 mahAvIrasvAmIkA maunapravartana upadezamArga- 639 AtmArthake liye cAhe jahA~ zravaNAdikA , . pravartakako zikSAvodhaka, upayogakI jAgRti prasaga karanA yogya 491 pUrvaka prArabdhakA vedana,, sahaja pravRtti aura - 640 AtmAkI asagatA' mokSa hai, 'tadartha satsaga udIraNa pravRtti - kartavya 491 621 adhika samAgama nahI kara sakane yogya dazA, 641 dekhatabhUlIke pravAhameM na bahanekA kauna-sA aviratirUpa udaya virAdhanAkA hetu 483 AdhAra? 622 'anantAnuvandhI'kA vizeSArtha, upayogakI ... 642 parakathA-paravRttimeM bahate vizvameM sthiratA ___ zuddhatAse svapnadazAko parikSoNatA 484 kahA~se ? AtmaprApti ekadama sulabha - 491 623 mumukSukI AsAtanAkA Dara / 484 643 AtmadazA kaise Aye ? 49 624 amuka pratibagha karanekI ayogyatA / 485 644 vairAgya, upazamAdi bhAvokI pariNati kaThina 625 paryAya padArthakA vizeSa svarUpa, mana paryAya honepara bhI siddhi - 492 jJAnako jJAnopayogameM ginA hai, darzanopayoga- 645 'samajyA te zamAI rahyA' 'gayA'. 492 mAnahI - / 485 646 vicAravAnakI vicArazreNi, apanI trikAla 626 nimittavAsI yaha jIva hai| vidyamAnatA, vastutA badalatI nahI, sarva 627 AtmArthake liye vicAramArga aura bhaktimArga ... jJAnakA phala AtmasthiratA - 492 'ArAdhanIya 485 647 nirvANamArga agama-agocara hai 493 628 guNasamudAya aura guNIkA svarUpa 485 648 jJAnIkA anaMta 'aizvarya-vIrya 493 629 guNa-guNIke svarUpakA vicAra, isa kAlameM 649 jIvanakA hIna upayoga' '' 493 kevalajJAnakA vidhAra, jAtismaraNajJAna, jIva 650 atarmukha puruSoko bhI satata jAgRtiko zikSA 493 prati samaya maratA hai, kevalajJAnadarzanameM 29 vaoN varSa bhUta-bhaviSya padArthakA darzana 486 / 651 'samajIne zamAI rahyA gayA'kA artha, 630 kSayopazamajanya indriyalabdhi, jIvake jJAna satsaga, sadvicArase zAta hone takake pada darzana (pradezako nirAvaraNatA) kSAyika bhAva sacce, ni saMdeha hai . 494 aura kSayopazama bhAvake adhIna, vedanAka / 652 vedAntameM nirUpita mumukSu tathA jinanirUpita ___vedanameM upayoga rukatA hai| samyagdRSTi ke lakSaNa 495 631 eka AtmAko jAnate hue samasta lokAloka- 653 dravyasayamarUpa sAdhutva kisaliye? . 495 kA jJAna, aura saba jAnanekA phala Atma- / 654 atarlakSyavat vRtti 495 jJAna 47 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 431 tIrthakarake Azaya se kevalajJAna aura paramArthasamyaktva, bIjarucisamyaktva, mArgAnusArI jIva, 'Atmatva' yahI dhvani 432 Atmastha honeke liye jJAnIkI bhakti, svarUpa vismaraNa vicAraNIya 433 huDAavasarpiNI, mumukSutA, saralatA Adi sAdhana parama durlabha, tIrthakaravANI satya karaneke liye aisA udaya 434 yahA~ upAdhiyoga 435 citArahita pariNAmase udayakA vedana 436 'samatA, ramatA, UraghatA / ' tIrthakara, unake vacana, mArgabodha aura uddezavacanako namaskAra 437 kalyANa-prAptikI durlabhatA, jIva-samudAyakI bhrAtike do kAraNokA ekatra abhiprAya, asatsaga Adi dUra karanekA upAya, Atmatvako jAnaneke liye tIthaMkarAdikA duSkara puruSArtha 438 'samatA, ramatA, UraghatA , isa dohe meM batAye gaye jIvake lakSaNokA vivecana 439 vartamAna avasthA upAdhirahita honeke liye atyata yogya 440 kalyANake prativadhaka kAraNa, unameM udAsInatA 441 satsaga yogakI icchA karanA aura apane doSa dekhanA yogya [ 36 ] 371 371 372 372 372 373 373 374 375 376 376 442 'ghAra taravAranI sohalI, " mArgakI aisI duSkaratA kisaliye ? 443 tIrthaMkara yA tIrthaMkara jaisA puruSa 444 jalako sUryAdike tApa-yoga jaisA pravRttiyoga hameM haiM / 445 vizeSarUpase satsaga karanA 446 AkarSaka sasArameM avakAza lenekI sarvathA nA, citA upadrava koI zatru nahI haiN| 447 anukUla prasagomeM sasAra tyAga duSkara, pratikUla prasaMga AtmasAghaka 448 'mAhaNa' 'zramaNa' 'bhikSu' aura 'nirgranthakI' vItarAga avasthAe~, 'AtmavAdaprApta' kA artha 378 376 376 377 377 377 377 parama sAdhana, jJAnI puruSakI pravRtti, anAdike tIna doSa, unheM dUra karaneke upAya, kalyANakA upAya, hamAre samAgamake atarAyame nirAza va pramAdI na ho, svAdhyAya, nivRtti AdimeM prayatnazIla raheM 450 jIva / tU kisaliye zoka karatA hai ? mArgAnusArI aura ajJAnayogI puruSomeM bhI siddhiyoga, siddhiyoga aura guNasthAna, jJAnIse siddhiyoga svAbhAvika pariNAmI, siddhi yoga sAdhanakA hamane kabhI vicAra nahIM kiyA, rAma, pADava aura gajasukumArake dukhakI tulanAmeM ApakA aura hamArA dukha kucha bhI nahI 451 satsagake icchAvAna jIvokI upakAraka dekhabhAla 449 satsaga 378 380 381 381 452 du.kha kalpita hai 453 duSamakAlameM AtmapratyayI puruSake bacanekA eka mAtra upAya - niraMtara satsaga, upAdhi pariNAmase AtmapratyayI, mUrkhakI bhA~ti udaya-vyavahArakA sevana kiyA karate haiM / 381 454 jJAnIko dekhane sunanevAlA puruSa na to sasArase prIti aura na strImeM rAga kara sakatA hai, jJAnIpuruSakA mArgAnusArIko bodha, dhyAnameM rakhane yogya bAteM 383 455 anukUlatA-pratikUlatAke kAraName aviSamatA 383 456 prANI AzAse jIte haiM, AtmajJAnI AtmasvarUpase jItA hai, AzAmeM samAdhi kisa taraha ? 457 rakhA kucha rahatA nahI, choDA kucha jAtA nahI 383 384 384 458 vicArasthiti 459 zrI kRSNAdikI kriyA udAsIna-sI, bhAva apratibandhake pramANameM samyagdRSTipana, anantAnuvadhI kaSAya aura samyaktva, paramArca mArgakA lakSaNa, paramArtha- baDakA bIja 384 460 zArIrika vedanA samyak prakArase sahana karane yogya, dehameM apAriNAmika mamatA, Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 37 ] Ara 387 | 399 nirbhayatA aura khedazUnyatAkA sevana karanekI 479 vANIkA sayama zreyarUpa, jIvakI mUDhatAke zikSA, sadvicAra aura AtmajJAna Atma vicArameM sAvadhAnI 395 gatike kAraNa haiM 385 480 mumukSu jIvako paridhama denA aparAdha 396 461 AtmajJAna vedaka honese udvigna nahI karatA, | 481 mumukSuko parizrama denemeM kheda. 396 AtmavArtAkA viyoga udvigna karatA hai, 482 cittakA sopa bhAva, apramattadazAmeM cintAmeM samatA 386 | | samparNajJAna 396 462 durlabha mANikakA vo adbhuta mAhAtmya, 483 vicArabhUmikAmeM vicAraNIya, kavitAkA aura durlabha satsaMgameM aruci yaha Azcarya ArAdhana AtmakalyANake liye 397 vicAraNIya 386 / 484 upAdhi prasagameM guNakI vizeSa spaSTatA 397 463 meru Adi sambandhI, udAsI ekadama gupta 485 sasAra-svarUpakA vedana mokSopayogI 397 jaisI, AtmA samAdhipratyayI 387 486 jJAnI aura ajJAnIkA svarUpa, sarva dharmokA 464 gujarAtake kisI nivRttikSetrakA vicAra AdhAra zAnti 398 sambhava 487 prArabdha-karmako nivRtti, prArabdha sthitime 465 prANaghAtaka upAdhiyoga, akhaDa Atmadhuna jaDa maunadazA 398 pUrvaka bhaktiko AturatA nikI mAtaratA 488 sudarzana seTha 399 466 AtmatAmArgarUpa dharma, pratyakSa jJAnI mIThe 489 'zikSApatra'me bhaktikA prayojana , pAnIkA kalaza, jJAnI puruSane kucha kahanA 490 upAdhi dUra karaneke liye do puruSArtha, bAkI nahI rakhA hai, jIvane karanA bAkI AkulatAse mArgakA virodha 399 rakhA hai 388 491 tIrthakarakA upadeza, duHkha-muktike liye 467 jJAnIpuruSameM vibhramabuddhi athavA vikalpa Atma-gaveSaNA, satsagakI bhakti aura buddhi, jJAnI-ajJAnIkI dazAkI vilakSaNatA 389 sarvottama apUrvatA 468 saccI jJAnadazA honepara du.khameM aviSamatA 390 / 492 sasArako pratikUladazA upakAraka 400 469 sarva AtmAoMke prati samadRSTi, sarva 493 cha pada samyagdarzanake nivAsake sarvotkRSTa padArthoke prati udAsInatA, sabase abhinna sthAnaka 401 bhAvanA, avikalparUpa sthiti 390 494 do prakArake pUrvakarma aura unakI nivRtti 403 470 kalyANakA mahAna nizcaya, mumukSu bhAI. 495 sasArameM adhika vyavasAya na karanA, satsaga bahanakA paraspara vyavahAra 391 karanA, vizeSa aparAdhIkI bhAMti AtmAmeM 471 sudhArasa bojajJAna-svarUpa kaba? salagna raheMge 404 472 sudhArasasambandhI, sahajasvabhAvase paramArtharUpa 496 gRhasthako akhaDa nItike malake binA 392 upadezAdi niSphala 404 473 vyAkulatA dhIrajase sahana karane yogya 393 497 upadezakI AkAkSA 405 474 AtmabhAvanA bhAte-bhAte kevalajJAna 394 498 mumukSutAkA mukhya lakSaNa 405 475 sudhArasakA mAhAtmya 499 vyavasAyake sakSapase vodhakA phalita honA 405 476 manuSya prayatna aura prArabdha 394 / 500 vairAgya-upazamakA vala, saba bhUlokI bIja27 yA varSa bhUta bhUla, upadezajJAna aura siddhAtajAna 406 477 zAlibhadra aura ghanAbhadrakA vairAgya, kAlakA | 501 sAdhukA patra-samAcAra mAtra AtmArthake vizvAsa 395 liye, jinendrakI AjJAeM-AtmakalyANake 478 bAhya cittakI avyavasthA 395 liye pA~ca mahAvrata Adi aura apavAda 407 400 pravartana 394 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 431 tIrthakarake Azaya se kevalajJAna aura paramArthasamyaktva, vIjarucisamyaktva, mArgAnusArI jIva, 'Atmatva' yahI dhvani 432 Atmastha honeke liye jJAnIkI bhakti, svarUpa vismaraNa vicAraNIya 433 huDAavasarpiNI, mumukSutA, saralatA Adi sAdhana parama durlabha, tIrthaMkaravANI satya karane ke liye aisA udaya 434 yahA~ upAdhiyoga 435 citArahita pariNAma se udayakA vedana 436 'samatA, ramatA, UraghatA / ' tIrthakara, unake vacana, mArgabodha aura uddezavacanako namaskAra 437 kalyANa-prAptikI durlabhatA, jIva-samudAyakI bhrAtike do kAraNokA ekatra abhiprAya, asatsaMga Adi dUra karanekA upAya, Atmatvako jAnaneke liye tIrthakarAdikA duSkara puruSArtha 438 'samatA, ramatA, UraghatA , isa dohe meM batAye gaye jIvake lakSaNokA vivecana 439 vartamAna avasthA upAdhirahita honeke liye atyata yogya 440 kalyANake prativaSaka kAraNa, unameM udAsInatA 441 satsaga yogakI icchA karanA aura apane doSa dekhanA yogya [ 36 ] 371 371 372 372 372 373 373 374 375 376 376 442 'ghAra taravAranI sohalI, ' mArgakI aisI duSkaratA kisaliye ? 443 tIrthaMkara yA tIrthaMkara jaisA puruSa 444 jalako sUryAdike tApa-yoga jaisA pravRttiyoga hameM haiM / 445 vizeSarUpase satsaga karanA 446 AkarSaka sasArameM avakAza lenekI sarvathA nA, citA upadrava koI zatru nahI haiN| 377 447 anukUla prasagoMmeM sasAra tyAga duSkara, prati 376 376 377 377 kUla prasaga AtmasAghaka 448 'mAhaNa' 'zramaNa' 'bhikSu' aura 'nirgranyakI' vItarAga avasthAe~, 'AtmavAdaprApta' kA artha 378 377 44 450 45 45 45 45 45 45 45 4 48 > Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 319 nivAsI mumukSuokI dazA aura prathA, akhaDa | 314 jinezvarakI ArAdhanAse jinezvara, AtmasatsagakI hI icchA svarUpakA dhyAnI mamatva-jAlameM nahI phaMsatA 317 292 nikaTabhavI, svecchAse azubhabhAvase pravRtti 310 315 svarUpa sahaja aura jJAnIkI caraNasevA 315 293 zrI harikI apekSA adhika svatantra 311 316 'eka parinAmake na karatA darava doI', 315 294 dharmadhyAname vRtti laganA zreyaskara, svacchada 317 'eka parinAmake na karatA darava doI', ityAdikA vivecana, AtmA to muktasvarUpa bahuta vaDA dopa 311 lagatA hai, vItarAgatA vizeSa hai 318 295 mana jItanekI saccI kasoTI 296 udayako kaise bhoganA ? achedya abhedya vastu 311 | 318 anyatvabhAvanAse pravRtti kA abhyAsa, pramAda / aura mumukSutA 297 AtmArthake liye vicAramArga aura bhakti 319 svarUpavismaraNa eva anya bhAva dUra karanekA mArga, kevaladarzana sambandhI AzakA 319 25 vAM varSa upAya, pUrNa svarUpasmRti sabhava 320 jIva paudgalika padArtha nahIM hai 320 298 kahI bhI caina nahI, yaha vaDI viDabanA 312 | 321 mAyA dustara eva durata, avadhapariNAmI 299 jagatakI vismRti karanA aura satke caraNameM pravRtti, janakakI videhIrUpase pravRtti, rahanA, eka lakSya-siddhi ke liye sabhI sAdhana, mahAtmAke AlambanakI prabalatA 320 kevala uparyukta samajhaneke liye sabhI zAstra 312 | 322 to alaukika dRSTise kauna pravRtti karegA ? 300 prasiddhi abhI prativagharUpa 312 jJAnImeM akhaDa vizvAsakA phala mukti, sasAra 301 sasArame kisa taraha rahanA yogya hai ? 313 tathA paramArthakI ciMtAke liye spaSTa sUcana, 302 satya para dhImahi / gratha pRcchA hetu 313 siddhiyoga aura vidyAyogasambandhI pratijJA, 303 abhI pragaTarUpase samAgama bada, apragaTa sat 313 hamArI nirvikalpa samAdhikA kAraNa, anubhava 304 paramArthamauna' karma udayameM, satkI aprAptike / jJAnakA phala vItarAgatA, jagata kalyANakI tIna kAraNa 313 icchA, 'jIva navi puggalI'kA artha 320 305 yathArtha vogha samyagjJAna, tejomayAdika darzana- 323 pUrNajJAnayukta samAdhiko yAda 322 ko apekSA yathArthavova zreSTha hai 314 324 upAdhikI jvAlAmeM samAghi parama duSkara, 306 zrI subhAgya premasamAdhimeM 314 samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatA 322 307 sarva samarpaNase dehAbhimAna nivRtti 325 adbhuta dazA-'javahIteM cetana vibhAvaso 308 asagavRtti, vastuko samajheM 314 ulaTi Apu 322 309 kSAyika bhAvako prApta siddhArtha putrakI bhAva 326 'zuddhatA vicAre ghyAve' 322 pUjA 315 327 anubhavake sAmarthyase kAvyAdikA pariNamana 322 310 AtmajJAnI darzana yA matameM anAgrahI, ogha- 328 'leveko na rahI Thora' kA artha, svarUpadRSTi, yogadRSTi, yogake bIja 315 bhAnase pUrNakAmatA 323 311 mokSa-siddhikA upAya, vIra paramAtmAkA 329 pUrvakarmakA nivadhana, jJAnIko upAdhi bhI dhyAna, anubhavake vinA dhyAnasukha agamya 316 avAgha-samAdhi hai, eka baDA Azcarya, 312 kSAyika cAriyako yAda karate hai 316 jJAnIko avasthAme praveza karanekA dvAra 323 313 jJAnIke AtmAko dekhate hai, yo sahana karanA 330 vodhabIjakI prApti, bodhavIja nizcaya yogya, jJAnI anyathA nahIM karate, apUrva samyaktva, darzana aura ajJAna paripaha vicAvItarAgatA, pUrNa vItarAga jaise vodhakI sahaja raNIya, cha pada vicAraNIya 324 yAda 316 | 331 sasAragata prItiko asasAragata prIti karanA 325 314 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .332 . . . ... 332 Arambha-parigrahakA moha miTanese mumukSutA / 325 ) 353 apramatta AtmAkAra mana udayAcIna - 331 333 satpuruSake prati apane samAna kalpanA, 354 samakitakI sparzanA aura dazA seddhAtika jJAna 325. 355 prativadhatA dukhadAyaka 332 334 hamAre jaise upAdhi-prasaMga aura cittasthiti- | 356 jJAniyone zarIra AdikI pravartanAke bhAnakA vAle apekSAkRta thoDe, 'sarvasaga' kA lakSyArtha, bhI tyAga kiyA thA , ", 332 deha hote hue bhI manuSya pUrNa vItarAga ho | 357 ruci satyake dhyAnI saMta AdimeM AtmA to sakatA hai / "326 | kRtArtha pratIta hotA hai / 332 335 udAsa-pariNAma, nirupAyatAkA upAya kAla | 358 samyagdarzana kise ? do prakArakA mArga vastuta jJAnIko pahacAnanevAlA ghyAna Adi / 1 upadeza prAptikA, 2 vAstavika AtmA / nahIM cAhatA, uttama mumukSu 326 / jainI va vedAntI nahI hai .. 332 336 'vairAgya prakaraNa' ke vairAgyake kAraNa puna. 359 apanApana dUra karanA yogya hai| dehAbhimAna puna vicAraNIya 327 / rahitake liye saba kucha sukharUpa, harIcchAme 337 zocanIya bAta' vicAraNIya, sukhadu khakA dRDha vizvAsa " '332 samatAbhAvase vedana karanA / '327 / 360 jahA~ pUrNakAmatA vahA~ sarvajJatA, voghabIjakI 338 pUrvanibaddha karma nivRtta honeke liye' zIghra ___ utpattise svarUpasukhase paritRptatA, kSaNika udayameM Ate haiM / 327 | 'jIvanameM nityatA, akhaDa AtmavodhakA lakSaNa 333 339 karmavagha hamArA doSa, satke jJAnameM hI ruci, 361 upAdhimeM samAdhi 333 vyavahArameM AtmA pravRtta nahIM hotA, isa 362 AtmatA honese samAdhi, pUrNa jJAnakA lakSaNa, kAryake pazcAt 'tyAga' . 327 sacce AtmabhAnase apratyayI vRddhikA 340 bhavAtakArI jJAnakI prApti duSkara 328 vilaya 341 samAghi hI banAye rakhanekI dRDhatA, pAra J363 vyavahArakI jhajhaTameM paramArthakA visarjana mArthika doSakA khyAla duSkara 329 na ho / 333 364 jJAnavArtA likhanekA vyavasAya / 342 bhAvasamAdhi to hai, dravyasamAdhi Aneke liye 329 334 343 bhAva-samAdhi 365 'prANavinimaya'-mismirejamakI pustaka ' sambandhI 344 upAdhi udayarUpase 329 334 345 satsaga karate rahanA 366 akhaDa AtmadhyAna, 'vanakI mArI koyala' 334 346 pUrvakarma zIghra nivRtta ho aisA karate haiM. 329 367 upAdhi-prasaga tathApi AtmasamAdhi 334 368 jJAnIse ghanA dikI icchAse darzanAvaraNIya, 347 mana vyavahArameM nahI jamatA, 'kartavyarUpa jJAnIkA upajIvana pUrvakarmAnusAra, Izvara zrIsatsaga' durlabha, krodhAdise aprativaddha, Adi sahita sabameM udAsInatA, mokSa to kuTumvAdise mukta jaise manako satsagakA badhana,330 hameM sarvathA nikaTa 348 lokasthiti aura racanA 369 saba kucha harike adhIna 335 349 lokasthiti AzcaryakAraka 330 370 avicchinna rUpase AtmadhyAna, cittako 350 jJAnIke sarvasaMgaparityAgakA hetu kyA hogA? 331 namaskAra 335 351 sadvicArake paricaya aura upAdhimeM na 371 satsagasevanase lokabhAvanA kama ho, loka ulajhanekA dhyAna rakhanA yogya 331 sahavAsa bhavarUpa, mumukSukA vartana, prAptimeM 352 dukhako samatAse bhoganemeM saccA kalyANa kAlakSepa hAni nahI, bhrAti honemeM hAni 336 331 | 372 samAgamakA abheda ciMtana 336 329 326 hama sabathA nikaTa 334 330 aura sukha Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 ". 344 3.1 "manake kAraNa yaha maba hai", mahAtmAko ! 386 paripakva samAdhirUpa deha do kAraNoMse vidyamAna, upAdhiyogame / 387 svasvarUpajJAnase chuTakArA, jina hokara pravRtti karanA zreyaskara kaba? 337 / jinakI ArAdhanA, mukhya samAghi 344 374 bAnIkA vaibhava jAra mumukSu, vartamAname | 388 'jagata jisame sotA hai, usame jJAnI jAgatA samatApUrvaka pravRtti karanekA dRDha nizcaya , 344 karanA yogya, bhaviSyaciMtAse paramArthakA 389 'sattAna' kI samajha kaba ? jagata aura vismaraNa, lajjA aura AjIvikA miyyA, mokSakA mArga eka nahI mamapariNAmameM pariNamita honA 337 : 390 tvarAse karmakSaya karanekA aneka varSAkA 375 jinAgama upazamasvarUpa, AtmArthake liye sakalpa, dhyAnasukha . ___345 usakA ArAdhana, rAga Adi dopokI 391 'sat' eka pradeza bhI dUra nahI, tathApi anata nivRtti eka AtmanAnase, satsagakA atarAya apramattatAse 'sat'kA zravaNa Adi 345 mAhAtmya, karmaklezakI nivRtti eva Atma- 392 sanAtanadharma-avasaraprAptame satuSTa rahanA 345 svarUpakI prAptike liye sUtrakRtAgakA 393 pUrvakAlameM ArAdhita upAghi udayarUpase adhyayana va zravaNa kartavya 338 samAdhi hai, AnadaghanajIke do padyokI smRti 345 376 jJAnIkI deha aura vartana, pravRtti-yoga , 394 'mana mahilAnu re vahAlA upare', aura 'jina parecchAse, aviSamatAme AtmadhyAna 339 svarUpa thaI jina ArAdhe' padyokA vivecana, 378 navapadako sapatti bhI AtmAmeM, Atmastha bhaktipradhAna dazA, usa mUrtiko pratyakSatAmeM jJAnI purapakA svarUpa, 'IzvarecchA' kA artha 340 / gRhAzrama aura citrapaTame sanyastAzrama, usa 378 nizcayase akartA, vyavahArase kartA ityAdi AtmasvarUpa purupakI dazA vicAraNIya hai 346 vicAraNIya, mAsase paramArthake prati 395 'tema zrutadharme re mana dRr3ha ghare' kA vivecana, nirvikalpa 340 du kha miTanekA mArga 347 379 taranatArana, mokSa durlabha nahI, dAtA durlabha, | 396 anavakAza AtmasvarUpa, usa purupake nispRha buddhi, 'vanakI mArI koyala' 341 svarUpako jAnakara usakI bhaktike satsaga380 mokSakA dhuradhara mArga, prabhubhakti manako kA mahAna phala, 'mana mahilAnu vahAlA sthiranAkA upAya, sadguNose yogyatA prApta upara kA puna' vivecana karanA 341 397 kSAyika mamakita, usake niSedhaka jIvoke 381 vairAgyayukta pustakeM par3heM 342 prati kevala niSkAma karuNAdRSTi, yahI 382 parAgyavaka adhyayana, matamatAtarakA tyAga 342 paramArtha mArga hai, jJAnIpurupako avajJA aura 383 vicAravAnako masAra marvathA klezarUpa guNagAnakA phala, kSAyika samakitakI terahaveM guNasthAna svartIkA svarUpa AzcaryakAraka vyAkhyA, vyAkhyAoko 384 'du pama kaliyugame' jisakA citta vihvalatA, satpurupake Azayase jAnanA saphala, mAnanekA vilepa Adiro alipta rahA vaha 'dUsarA phala nahIM para dazAkA phala hai, upadezaka zrIrAma' hai, lagabhaga 17 ghaTe upAdhi-yoga, jIva apanI dazA vicAre, uparyukta zabda anAdi-kAlakA dRSTibhrama dUra nahIM huA! 345 Agama hI hai| 349 385 maM jaise hI zAdI hai, jJAnoke madhame 398 kAlakI duSpamatA, paramArthavRttikI kSINatA, apane jaisI dazA palpanA, hamArA citta kAlakA svarUpa dekhakara anukapA, durlabha netragaMgA, dhanyalpa-nAma hamameM yaha puruSakA yoga, vartamAnameM jIvokA kalyANa upAdhi-yoga hamase hI, paramArtha kisa prakArake mapradAyase 348 342 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahanA ? AtmAkAra sthiti, citta abaddha, sasArasukhavRttise niratara udAsInatA, sabase abhedadRSTa 399 satsagameM AtmasAghana alpakAlameM jJAnImeM, jJAnIke AzrayameM samapariNAma, guNagAna karane yogyakA avarNavAda, upAdhimeM nirupAdhikA visarjana na kare. 400 sarvathA apratibaddha puruSa, upAdhiyogame citta T apUrva muktA 401 kalyANa kaise prApta ho ? japatapAdi sasArarUpa hone kA kAraNa kyA ? upAdhi aisI ki tIrthaMkara jaise puruSake viSayameM nirdhAra karanA vikaTa dIkSAvRtti zAta kareM 402 udaya dekhakara udAsa na hove, kisI bhI jIvake prati doSa akartavya : 354 403 AtmA AtmabhAva prApta kare vaha prakAra dharmakA, AtmadharmakA zravaNAdi Atmasthita puruSase hI 404 kSamAyAcanA 405 kSamAyAcanA 406 isa sabake visarjana karanerUpa udAsInatA 407 dIkSA kaba yogya aura saphala ? AraMbhaparigrahakA sevana ayogya 408 jJAnIpuruSakA sanAtana AcaraNa hame udayarUpa, sAkSI rUpase rahanA aura kartAkI taraha bhAsamAna honA, upazama aura IzvarecchA 409 pArekA cA~dI Adi rUpa ho jAnA, kautuka AtmapariNAmake liye ayogya 410 vara athavA zApase zubhAzubha karmakA hI, phala 411 bhavAtarakA varNana, bhavAtarakA jJAna aura AtmajJAna, suvarNavRSTi, pUrNa AtmasvarUpa aura mahat prabhAvayoga dasa bolokA viccheda dikhAnekA Azaya, sarvathA mokSa aura caramazarIritA, azarIrI bhAvase Atmasthiti 412 AtmAkAratA 13 svayaMprakAzita jJAnIpuruSa yathArtha draSTA 352 355 356 357 357 357 358 358 358 359 359 359 360 361 361 25 / 414 itanA avakAza AtmAko rahatA hai, jJAnIpuruSokA mArga, tIvra vairAgya, tIrthakara ke mArgase bAhara 361 415 Atmika-vaghanase hama sasArameM nahI raha rahe haiM, ataragakA bheda 362 : 416 dhyAnakA svarUpa, AtmadhyAna sarvazreSTha, jJAnI puruSakI pahacAna na hone denevAle tIna doSa, svacchada aura asatsaga 417 paramakRpAludevakA upakAra 418 ravikai udota asta hota ( kAvya ) 419 sasArakA prativadha 420 ki bahuNA, kitanA kaheM ? pravRtti kaise karanA ? aura vartana, AtmAko 421 vyavasAya- prasaga aphala pravRttise kheda 422 kAlakI duSamatA kyo ? paramArthamArgakI prApti du khase aura usake kAraNa zuSkakriyApradhAnatA AdimeM mokSamArga kI kalpanA, zuSka adhyAtmI, du SamatA hone para bhI ekAvatAritA zakya, mumukSutAke lakSaNa 423 vicAramArgameM sthiti 424 punarjanma hai ---- jarUra hai, tApame vizrAtikA sthAna mumukSu 425 upAdhi-vedanake liye apekSita dRDhatA mujhameM nahI, cittakA udvega, deha mUrcchApAtra nahI hai, deha aura AtmAkI bhinnatA 426 udAsInatA eka upAya 427 jJAnIpuruSakI sevAke icchAvAna, aparAdhayogya pariNAma nahI 428 pramAda kama honeke liye sadgranya par3heM 429 merI cittavRttike viSaya meM likhanekA artha, upAghitApa yA lokasajJAbhaya 430 satpuruSoMke sapradAyakI sanAtana karuNA, lokasavadhI mArga mAtra sasAra, sAre samUhameM kalyANa mAnanA yogya nahI, kalyANamArgake do kAraNa, asagatAkA artha, dIkSA savavI, prativadha aura tIrthaMkaradevakA mArga 1 362 364 364 365 365 365 366 368 368 368 369 369 369 369 370 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Jarb 431 tIrthakarake Azaya se kevalajJAna aura paramArthasamyaktva, vIjarucisamyaktva, mArgAnusArI jIva, 'Atmatva' yahI dhvani 432 Atmastha honeke liye jJAnIkI bhakti, svarUpa vismaraNa vicAraNIya 433 huDAavasarpiNI, mumukSutA, saralatA Adi sAdhana parama durlabha, tIrthaMkaravANI satya karaneke liye aisA udaya 434 yahA~ upAdhiyoga 435 citArahita pariNAma se udayakA vedana 436 'samatA, ramatA, UraghatA / ' tIrthakara, unake vacana, mArgabodha aura uddezavacanako namaskAra 437 kalyANa-prAptikI durlabhatA, jIva-samudAya - kI bhrAtike do kAraNokA ekatra abhiprAya, asatsaga Adi dUra karanekA upAya, Atmatvako jAnaneke liye tIthaMkarAdikA duSkara puruSArtha 438 'samatA, ramatA, UraghatA 1 isa dohe batAye gaye jIvake lakSaNokA vivecana 439 vartamAna avasthA upAdhirahita honeke liye atyata yogya 440 kalyANake pratibadhaka kAraNa, unameM udAsInatA 441 satsaga yogakI icchA karanA aura apane doSa dekhanA yogya 442 'ghAra taravAranI sohalI, ' mArgakI aisI duSkaratA kisaliye ? 443 tIrthaMkara yA tIrthaMkara jaisA puruSa 444 jalako sUryAdike tApa-yoga jaisA pravRttiyoga hameM haiM / 445 vizeSarUpase satsaga karanA 446 AkarSaka sasArameM avakAza lenekI sarvathA nA, citA upadrava koI zatru nahI haiN| 447 anukUla prasagomeM sasAra tyAga duSkara, prati 7 kUla prasaMga AtmasAghaka 448 'mAhaNa' 'zramaNa' 'bhikSu' aura 'nirgranthakI' [ 36 ] 371 371 372 372 372 373 373 374 375 376 376 376 376 377 377 377 377 vItarAga avasthAeM, 'AtmavAdaprApta' kA artha 378 449 satsaga parama sAdhana, jJAnI puruSakI pravRtti, anAdike tIna doSa, unheM dUra karaneke upAya, kalyANakA upAya, hamAre samAgamake atarAyame nirAza va pramAdI na ho, svAdhyAya, nivRtti AdimeM prayatnazIla raheM 450 jIva / tU kisaliye zoka karatA hai ? mArgAnusArI aura ajJAnayogI puruSomeM bhI siddhiyoga, siddhiyoga aura guNasthAna, jJAnIse siddhiyoga svAbhAvika pariNAmI, siddhi yoga sAdhanakA hamane kabhI vicAra nahI kriyA, rAma, pADava aura gajasukumArake dukhakI tulanA meM ApakA aura hamArA dukha kucha bhI nahI 451 satsagake icchAvAna jIvokI upakAraka dekhabhAla 378 380 381 381 452 dukha kalpita hai 453 duSamakAlameM AtmapratyayI puruSake bacanekA eka mAtra upAya - niratara satsaga, upAghi pariNAmase AtmapratyayI, mUrkhakI bhA~ti udaya - vyavahArakA sevana kiyA karate hai / 381 454 jJAnIko dekhane sunanevAlA puruSa na to sasArase prIti aura na strImeM rAga kara sakatA hai, jJAnIpuruSakA mArgAnusArIko bodha, dhyAna meM rakhane yogya bAteM 383 455 anukUlatA-pratikUlatAke kAraNameM aviSamatA 383 456 prANI AzAse jIte haiM, AtmajJAnI AtmasvarUpase jItA hai, AzAmeM samAdhi kisa taraha ? 457 rakhA kucha rahatA nahI, chor3A kucha jAtA nahI 383 384 384 458 vicArasthiti 459 zrI kRSNAdikI kriyA udAsIna-sI, bhAva apratibandhake pramANameM samyagdRSTipana, anantAnubadhI kaSAya aura samyaktva, paramArtha mArgakA lakSaNa, paramArtha - baDakA bIja 384 460 zArIrika vedanA samyak prakArase sahana karane yogya, dehameM apAriNAmika mamatA, Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirbhayatA aura khedazUnyatAkA sevana karanekI . zikSA, sadvicAra aura AtmajJAna Atmagatike kAraNa haiM 461 AtmajJAna vedaka honese udvigna nahI karatA, AtmavArtAkA viyoga udvigna karatA hai, cintAmeM samatA 462 durlabha mANikakA to adbhuta mAhAtmya, aura durlabha satsagameM aruci yaha AzcaryaM vicAraNIya 463 meru Adi sambandhI, udAsI ekadama gupta jaisI, AtmA samAdhipratyayI 464 gujarAta ke kisI nivRttikSetrakA vicAra sambhava 465 prANaghAtaka upAghiyoga, akhaDa Atmadhuna pUrvaka bhaktikI AturatA 466 AtmatAmArgarUpa dharmaM, pratyakSa jJAnI mIThe 7 pAnIkA kalaza, jJAnI puruSane kucha kahanA bAkI nahI rakhA hai, jIvane karanA bAkI rakhA hai bahanakA paraspara vyavahAra 471 sudhArasa bojajJAna- svarUpa kaba ? 472 sudhArasasambandhI, sahajasvabhAvase paramArtharUpa pravartana 473 vyAkulatA dhIrajase sahana karane yogya 474 AtmabhAvanA bhAte bhAte kevalajJAna 475 sudhArasakA mAhAtmya 476 manuSya prayatna aura prArabdha 27 vaoN varSa 477 zAlibhadra aura ghanAbhadrakA vairAgya, kAlakA [37] vizvAsa 478 bAhya cittakI avyavasthA 385 386 386 388 1 467 jJAnIpuruSameM vibhramabuddhi athavA vikalpa - buddhi, jJAnI- ajJAnIkI dazAkI vilakSaNatA 389 468 saccI jJAnadazA honepara dukhameM aviSamatA 390 469 sarva AtmAoMke prati samadRSTi, sarvaM padArthoke prati udAsInatA, sabase abhinna bhAvanA, avikalparUpa sthiti 470 kalyANakA mahAna nizcaya, mumukSu bhAI 387 387 387 390 391 391 392 393 394 394 394 395 395 479 vANIkA saMyama zreyarUpa, jIvakI mUr3hatAke vicArameM sAvadhAnI 480 mumukSu jIvako parizrama denA aparAdha 481 mumukSuko parizrama dene meM kheda 482 cittakA sakSepa bhAva, apramattadazAme sampUrNajJAna 483 vicArabhUmikA meM vicAraNIya, kavitAkA ArAdhana AtmakalyANake liye 484 upAdhi prasagameM guNakI vizeSa spaSTatA 485 sasAra svarUpakA vedana mokSopayogI 486 jJAnI aura ajJAnIkA svarUpa, sarva dharmoMkA AghAra zAnti 487 prArabdha karmako nivRtti, prArabdha sthiti me jaDa maunadazA 488 sudarzana seTha 489 'zikSApatra' meM bhaktikA prayojana 490 upAdhi dUra karaneke liye do puruSArtha, AkulatAse mArgakA virodha 491 tIrthakarakA upadeza, du.kha muktike liye Atma- gaveSaNA, satsagakI bhakti aura sarvottama apUrvatA } 492 sasArakI pratikUladazA upakAraka 493 cha pada samyagdarzanake nivAsake sarvotkRSTa sthAnaka 494 do prakArake pUrvakarma aura unakI nivRtti 495 sasArameM adhika vyavasAya na karanA, satsaga karanA, vizeSa aparAdhIkI bhAMti AtmAmeM salagna raheMge 496 gRhasthako akhaDa nItike mUlake binA upadezAdi niSphala 497 upadezakI AkAkSA 498 mumukSutAkA mukhya lakSaNa 499 vyavasAyake sakSa pase vodhakA phalita honA 500 vairAgya-upazamakA vala, saba bhUlokI vIjabhUta bhUla, upadezajJAna aura siddhAtajJAna 501 sAdhukA patrasamAcAra mAtra AtmArthaka liye, jinendrakI AjJAe~ - AtmakalyANake liye pAMca mahAvrata Adi aura apavAda 395 396 396 396 397 397 397 398 398 399 399 399 400 400 401 403 404 404 405 405 405 406 47 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : mmm 47 47 579 mauna, AtmA sabase atyata pratyakSa : 463 / 597 vardhamAnasvAmI, AdikA AtmakalyANakA 580 pUchane-lipane meM prativadha nahI nirdhAra advitIya, vedAntakathita Atma581 cetanakA cetana paryAya, jaDakA jaDa paryAya 463 / svarUpa pUrvApara virodhI, jinakathita vizeSa 582 AtmavIryake pravartana aura sakoca karaneme vizeSa avirodhI, sampUrNa AtmasvarUpa vicAra, AtmadazAkI sthiratAke liye pragaTa karane yogya puruSa - - 47 asagatAkA vyAna, usa tarapha abhI na Ane- 598 alpakAlameM upAdhirahita honeke liye, kA Azaya 464 1 vicAravAnako mAnadazA ayogya, nivRtti 583 eka AtmapariNatike sivAya dUsare viSayomeM kSetrameM samAgama adhika yogya citta avyavasthita, lokavyavahAra arucikara, 599 zaraNa aura nizcaya kartavya acalita AtmarUpase rahanekI icchA, smRti, 600 jJAnIpuruSakA upakAra, kabhI vicAravAnako vANI aura lekhanazaktikI madatA 464 pravRttikSetrame samAgama vizeSa lAbhakAraka, 584 'jema nirmalatA re', sagase vyatiriktatA / bhIDame jJAnIpuruSakI nirmaladazA, navavADaparama zreyarUpa vizuddha brahmacarya dazAse avarNanIya sayamasukha 47H 585 asagatA aura sukhasvarUpatA, sthiratAke hetu 465 / 601 aSTamahAsiddhi Adi hai, AtmAkA sAmarthya 473 586 pUrNajJAnI zrI RSabhAdiko bhI prArabdhodaya 602 samayakI sUkSmatA ora rAgadveSAdi manaparibhoganA paDA, motIsambandhI vyApArase NAma aura unakA udbhava, svAdhyAya kAla 474 chUTanekI lAlasA, paramArtha eva vyavahAra 603 jJAnIpuruSako svabhAvasthitikA sukha, jJAnIsambandhI lekhanase kaTAlA, vItarAgakI kA dazAphera to bhI prayatna svadharmameM, zikSA-dravyabhAva sayogase chUTanA 465 / / sampUrNa jJAnadazAme parigrahakA aprasaga 474 587 kevalajJAnase padArtha kisa prakAra dikhAyI 604 vacanokI pustaka , . 474 dete hai ? dIpaka AdikI bhAMti . 467 605 AtmapariNAmakI vibhAvatA hI mukhya maraNa -4755 588 vItarAgakI zikSA dravya-bhAva sayogase chUTanA, 606 jJAnakA phala virati, pUrvakarmakI siddhi 475 anAdiko bhUla, sarva jIvokA paramAtmatva 467 607 jagamakI yuktiyA~ / ! . 589 vedAta grantha vairAgya aura upazamake liye 468 | 608 sAta bhartAravAlI 475 590 cAritradazAko anuprekSAse svasthatA, sva- 609 AtmAmeM nirantara pariNamana karane yogya sthatAke binA jJAna niSphala vacana-sahajasvarUpase, sthiti,, satsaga 591 jJAnadazAke vinA vipayakI nirvANakA mukhya hetu, asagatA, satsaga bhava, jJAnIpuruSako bhogapravRtti / 468 niSphala kyo? satsagakI pahacAna, Atma592 kSaNabhagura dehameM prIti kyA kareM ? AtmA kalyANArtha hI pravRtti se zarIra bhinna dekhanevAle dhanya, mahAtmA |610 mithyAbhAva pravRtti aura satya jJAna, devapuruSokI prAmANikatA 468 lokase AnevAloko lobha vizeSa 477 593 sarva jJAnakA sAra, granyibhedake liye vIrya 611 AmakA vipariNAma kAla 477 gati aura unake sAdhana 469 | 612 ahorAya vicAradazA, kabIrapathIkA saga 478 594 dukharUpa kAyA aura vicAravAna 613 anatAnuvaghI aura usake sthAnaka, mumukSu 595 vedAtAdi aura jinAgamameM AtmasvarUpakI puruSakA bhUmikAdharma vicAraNAma bheda 614 tyAgakA krama 479 596 sarvakI apekSA vItarAga-vacana sapUrNa 615 kevalajJAna Adi savadhI voloke prati pratItikA sthAna 470 vicArapariNati kartavya 475 476 .478 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 489 / 4806 [ 41 616 apane doSa kama kiye vinA satpuruSake mArgakA. . | " prApti, AtmajJAnako pAtratAke liye yama___ phala pAnA kaThina hai 48 niyamAdi sAdhana, tattvakA tattva' 489 617 kevalajJAna vizeSa vicAraNIya, svarUpa 632 yuvAvasthAmeM indriya-vikArake kAraNa / / 489 * prAptikA hetu vicAraNIya, sv| darzanokA 633 AtmasAdhanake liye kartavyakA vicAra tulanAtmaka vicAra, alpakAlame sarva prakAra- 634 savatsarI kSamApanA / / . 494 kA sarvAMga samAdhAna 635 nivRttikSetrameM sthitikI vRtti / 490 618 udayaprativadha AtmahitArtha dUra karanekA kyA / , 636 nimittAdhIna jIva nimittavAsI jIvokA '' - upAya ? , - 481 '' saga choDakara satsaga kreN| ' 490 619' sarva pratibaghamuktike vinA sarva dukhamukti ,' 637 sarvadu kha miTAnekA upAya / / 490 / asabhava, alpakAlakI alpa asagatAkA 638 dharma, adharmako niSkriyatA aura sakriyartA, .. vicAra . . . 482 | ' ' jIva, paramANukI sakriyatA 491 620 mahAvIrasvAmIkA maunapravartana upadezamArga- 639 AtmArthake liye cAhe jahA~ zravaNAdikA . pravartakako zikSAbodhaka, upayogakI jAgRti-, prasaga karanA yogya pUrvaka prArabdhakA vedana, sahaja pravRtti aura , / 640 AtmAkI asagatA' mokSa hai, tadartha satsaga udIraNa pravRtti . . ,482 | kartavya / 621 adhika samAgama nahI kara sakane yogya dazA, / 641 dekhatabhUlIke pravAhameM na bahanekA kauna-sA / ____aviratirUpa udaya virAdhanAkA hetu 483 | AdhAra? 622 'anantAnubandhI'kA vizeSArtha, upayogakI 642 parakathA-paravRttimeM bahate vizvameM sthiratA ___zuddhatAse svapnadazAkI parikSINatA 484 / kahA~se ? AtmaprApti ekadama sulabha . 491 623 mumukSukI AsAtanAkA Dara / 484 643 AtmadazA kaise Aye ? / 492 624 amuka pratibagha karanekI ayogyatA '' 485 644 vairAgya, upazamAdi bhAvokI pariNati kaThina 625 paryAya padArthakA vizeSa svarUpa, mana paryAya honepara bhI siddhi 492 jJAnako jJAnopayogameM ginA hai, darzanopayoga- 645' 'samajyA te zamAI rahmA' gayA' 492 meM nahI . / / 485 646 vicAravAnakI vicArazreNi, apanI trikAla 626 nimittavAsI yaha jIva hai . 485 / vidyamAnatA, vastutA badalatI nahI, sarva 627 AtmArthake liye vicAramArga aura bhaktimArga jJAnakA phala AtmasthiratA - ..' 492 ' ArAghanIya 485 647 nirvANamArga agama-agocara hai 493 628 guNasamudAya aura guNIkA svarUpa'' 485 .648 jJAnIkA anaMta aizvarya-vIrya' . 493 629 guNa-guNIke svarUpakA vicAra, isa kAlame 649 jIvanakA hIna upayoga / 493 kevalajJAnakA vicAra, jAtismaraNajJAna, jIva 650 atarmukha puruSoko bhI satata jAgRtiko zikSA 493 prati samaya maratA hai, kevalajJAnadarzaname 29 vaoN varSa bhUta-bhaviSya padArthakA darzana 486 / 651 'samajIne zamAI rahyA gayA'kA artha, 630 kSayopazamajanya indriyalabdhi, jIvake jJAna satsaga, sadvicArase zAta hone taka pada darzana (pradezako nirAvaraNatA) kSAyika bhAva sacce, ni saMdeha hai aura kSayopazama bhAvake adhIna, vedanAka 652 vedAntameM nirUpita mumukSu tathA jinanirUpita vedanameM upayoga rukatA hai| 487 samyagdRSTi ke lakSaNa 495 631 eka AtmAko jAnate hue samasta lokAloka- | 653 dravyasayamarUpa sAdhutva kisaliye ? 495 kA jJAna, aura saba jAnanekA phala Atma- / 654 atarlakSyavat vRtti 495 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 usa purupakI AtmadazA aura upakAra 410 / 518 tyAga, vairAgya aura upazama pragaTa honepara 503 mahAvratAdime kabhI apavAda, brahmacaryameM ____AtmasvarUpakA yathArtharUpame vicAra ho sarvathA anapavAda, sAcuke pana-samAcArAdimeM sakatA hai 423 apavAda, pramAda sava karmokA hetu 411 | 519 sakucita cittapariNAmake kAraNa patrAdikA 504 sarvajJako pahacAnakA phala dupamakAla lekhana azakya 423 asayatipUjA nAmase Azcaryayukta 413 | 520 cittakI asthiratA, samayasAra (nATaka) meM 505 vItarAgakathita parama zAntarasamaya dharma pUrNa vIjajJAnakA prakAza, banArasIdAsakI anusatya hai, aisA nizcaya rakhanA 413 / bhavadazA, prabhAvanAhetuke avarodhaka balavAna 506 AtmapariNAmI jJAnIpurupako bhI prArabdha - kAraNose khedapUrvaka prArabdhavedana 423 vyavasAyame jAgRti rakhanA yogya, do 521 pratyakSa AzrayamArga prakAzaka satpuruSakI prakArakA bodha-siddhAntabodha aura upadeza karuNAsvabhAvatA 425 bodha, vairAgya, upazama aura viveka, Arabha 1522 satpurupakI pahacAnakA pariNAma, sAre . parigraha vairAgya upazamake kAla 413 lokakI adhikaraNakriyAkA hetu 426 507 nivRtti kI icchA, AtmAkI zithilatAse | 523 ajJAnamArga prApta karate dekhakara karuNA, kheda 416 // padoko paDhane AdimeM upayogakA abhAva, 508 vAravAra sasAra bhayarUpa lagatA hai| 416 siddhakI avagAhanA 427 509 jJAnasaskArase jIva aura kAyAkI bhinnatA | 524 kSamAyAcanA 424 ekadama spaSTa, AtmAkA avyAvAghatva aura | 525 voghavIja, udAsInatA, muktA, jJAnIvedanIya, siddha aura sasArI jIvako, samAnatA, AtmasvarUpame jagata nahI hai| 416 / puruSake liye bhI puruSArtha prazasta, nivRtti vuddhikI bhAvanA kartavya, satsaMgakI Ava510 banyavRttiyoMke upazamana aura nivartanakA - 428 satata abhyAsa kartavya, pitA-putrakI mAnyatA 526'ahavRttikA pratikAra, vacanAbuddhi 429 jIvakI mUDhatA 418 | 511 siddhapadakA sarvazreSTha upAya-jJAnIkI | 527 kauna adhika upakArI mahAvIrasvAmI yA AjJAkA ArAdhana, ajJAnadazAmeM samaya pratyakSa sadguru ? vyAvahArika jajAlameM uttara dene ayogya - 430 samayapara anatakarmabandha hote hue bhI mokSakA avakAza, kAma jalAnekA valavAna 528 sasArameM laukikabhAvase Atmahita azakya, upAya satsaga 418 / satsaga bhI niSphala 430 512 sUkSma ekendriya jIvokA agni Adise 529 bhagavAna bhagavAnakA saMbhAlegA vyAghAta 420 | 530 gAdhojIke AtmA, Izvara, mokSa Adi / 513 vedAnta aura jinasiddhAta, siddhAta-vicAra / savadhI 27 prazna aura unake uttara 431 yogyatA honepara, mumukSukA mukhya kartavya 421 | 531 paramArtha-prasagI bAjIvikA Adi viSayame 439 514 AtmAse asahya vyavasAyako sahana karate hai 422 likhe to parezAnI 515 Atmavala apramAdI honeke liye kartavya 422 532 sAkSIvat dekhanA zreyarUpa -439 516 vyavasAya samAdhizItala puruSake prati uSNatA 28 vAM varSa hetu, vardhamAnasvAmIkA bhI asaga pravartana 422 | 533 duSamakAlameM sabake prati anukapA 440 517 apratibaddhatA pradhAnamArga hote hue bhI | 534 vIsa dohe, ATha troTakakI anuprekSAkA hetu 440 satsagameM prativaddha buddhi 422 / 535 zrIkRSNakI dazA vicAraNIya 441 zyakatA ' 431 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 dehAntase pahale hI mamatvanivRtti kartavya 729 lokadRSTime vaDappanavAlI vastue~ pratyakSa z2ahara 730 eka samaya bhI sarvotkRSTa cintAmaNi 731 karmAnusAra AjIvikAdi, prayatna, nimitta, cintA AtmaguNarodhaka 732 bhAvasayamakI saphalatAke sAdhana 733 vairAgya-upazamakI vRddhike liye vicAraNIya grantha 734 patrokI alaga prati likheM 735 nirapekSa aviSama upayoga 736 jJAnI ke jJAnake vicArase mahatI nirjarA 737 tyAgamArga anusaraNIya 738 apUrva avasara ( kAvya ) 739 nirgrathake liye aprativadhatA 740 sadAcAra tathA sayama icchukako upadezase adhika lAbhakArI " [ 44 ] 753 'RSabha jinezvara prItama mAharo re' mora pathaso nihALu re' kA vizeSArtha 570 754 kAlakI valihArI / zAsanadevIse vinatI 755 dukha kisa taraha miTa sake ? dukha, usake kAraNa Adi sambandhI mukhya abhiprAya, samyagjJAnadarzanacAritra, dukhakSayakA mArga, dvAdazAga, nirgratha siddhAntakI uttamatA 570 571 571 571 576 741 isa bAra samAgama vizeSa lAbhakArI 576 577 577 742 saMskRtakA paricaya, paraspara jJAnakathA 743 sasArI indriyarAmI AtmarAmI niSkAmI 744 zAstrAnusAra cAritra kI zuddhasevA pradAna kare 577 745 kevalajJAna honeme zrutajJAnakA avalavana 746 mohanIyakA svarUpa vAravAra vicAraNIya 747 'dInatA' ke bIsa dohe mukhAgra karane yogya 578 748 karmavadhakI vicitratA 578 578 578 571 571 571 572 572 572 576 749 mumukSuke liye smaraNIya vacana - 'jJAnakA phala virati hai / ' vicArakI saphalatA 579 750 vaDavAke samAgamasavaghI, adveSabhAvanAmeM svadharma 572 751 'Atmasiddhi' meM tIna prakArake samakita satpuruSake vacanokA Alavana 752 lezyA AdikA artha 580 580 581 586 586 756 jainamArgaviveka 590 757 mokSasiddhAta 590 758 dravyaprakAza 592 759 dukha kyo nahI miTatA ? prANI ke bheda-prabheda 592 760 jIvalakSaNa, sasArI jIva, siddhAtmA, bhAvakarma, dravyakarma 593 761 nava tattva, ratnatraya, dhyAna 594 762 mokSa aura usakA upAya - vItarAga sanmArga 595 763 AtmasvarUpakA dhyAna, nirjarA 764 vItarAga sanmArgakI upAsanA kartavya 765 mokSamArgameM prayojanabhUta viSaya 766 pacAstikAya prathama adhyAya dvitIya adhyAya 767 kaThora kriyAoMke upadezameM rahasya dRSTi, nithakA parama dharma, pA~ca samiti 768 kendriyako maithunAdi sajJA, jJAna, ajJAna aura jJAnAvaraNIya 769 samakita aura mokSa 770 mithyAtvajJAna 'ajJAna' aura samyagjJAna 774 bagha aura zubhAzubha karmayoga, pudgala vipAkI, vedanA 775 apramatta upayoga hone kA sAdhana, jIvakA Agamana, zastraparijJA adhyayana 776 karmavadha pA~ca kAraNa, pradezavaghakA artha 777 AptapuruSa samAgama Adime puNyahetu, vizuddhi sthAnakakA abhyAsa kartavya 778 satsamAgama parama puNyayoga 779 svabhAvajAgRtadazA, 595 596 596 597 602 'jJAna' 607 609 771 samakita aura sasArakAla, pratItirUpa samakita 608 772 karmabadhAnusAra auSadhakA asara, niravadya auSaghAdi grahaNa AjJAkA anatikrama 773 vedanIya aura auSadha, pariNAmAnusAra vaSa, hiMsA aura asatya AdikA pApa, arhatako prathama namaskAra kyo ? anubhava - utsAhadazA sthitidazA, mukta aura muktadazA 780 isa dehakI vizeSatA, isa dehase karane yogya kArya, kalyANakA mukhya nizcaya 606 607 607 610 TA 611 612 612 613 613 613 615 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 781 parama puruSadazAvarNana, sarvathA asaga upayogase Atmasthiti kare, vItarAgadazA rakhanA hI sarva jJAnakA phala 782 saMsArakA mukhya vIja, zrIsobhAgakI dazA, unake dehatyAga karate hue adbhuta guNakA 786 AtamarAmI niSkAmI, sobhAgakI ataradazA anuprekSA yogya 787 jJAnIkA mArgaM spaSTa siddha 788 parama sayamI puruSoMkA bhISmavrata 789 satzAstraparicaya kartavya 2 smaraNa 783 dukhakSayakA upAya,' pratyakSa satpuruSase sarva sAghana siddha, AraMbhaparigrahakI vRtti mada kareM 617 784 sacce jJAna aura cAritrase kalyANa 785 jJAnIke vacana tyAgavairAgyakA niSedha nahI 618 790 dIrghakAlako ati alpakAlameM lAneke dhyAnameM, ekatvabhAvanAse AtmazuddhikI - hitakArI dRSTi 799 zrutajJAnakA avalabana 800 AtmadazA honeke prabala avalavana 801 kSamApanA 802 asadvRttike nirodha ke liye 803 kSamApanA 804 kSamApanA 805 kSamApanA t 793 vrata Adi aura samyagdarzanakA bala satpuruSakI vANI 794 aisA vartana kareM ki guNa utpanna ho 795 kisakA samAgamAdi kartavya ? 796 'mohamudgara' aura 'maNiratnamAlA' paDheM 797 zrIDugarakI dazA 798 'mokSamArgaprakAza' kA zravaNa, 7 [ 45 ] 615 21 1 utkRSTatA 619 791 sadvartana Adi pramAda akartavya -620 792 paramotkRSTa sayamakA svarUpavicAra bhI " vikaTa 620 zrotAkI 616 618 61.9 619 - 619 618 620 620 621 621 621 621 "621 622 622 622 622 622 623 1 1 806 satsamAgamase kaivalyaparyaMta nirvighnatA 807 digambaratva aura zvetAmbaratva, 'mokSamArgaprakAza' meM jinAgamakA niSedha ayogya 808 sayama prathama dazAmeM kAlakUTa viSa aura parinAmameM amRta 809 niSkAma bhaktimAnakA satsaga yA darzana yaha . 31 vA~ varSa 815 vihAra yogya kSetra 896 sarva dukhakSayakA upAya, pramAda 817 samyagdarzanase du khakI AtyaMtika nivRtti 818 jJAna Adi samajhaneke liye avalabanabhUta kSayopazamAdi bhAva puNyarUpa 624 810 lokadRSTi aura jJAnIkI dRSTi, pramAdameM rati 624 811 sabake prati kSamAdRSTi, satpuruSakA yoga zItala chAyA samAna 812 nivRttimAna dravya Adike yogase uttarottara U~cI bhUmikA, jIvako bhAna kava Aye ? 624 813 Uparako bhUmikAo meM anAdi vAsanAkA sakramaNa, atarAya pariNAmameM zuravIratA aura sadvicAra 814 yogadRSTisamuccaya Adi yoga-pratha, aSTAga yoga do prakArase TI 819 mokSapaTTana sulabha hI hai, zaurya 820 sadvicAravAnake liye hitakArI prazna 821 Atmahitake liye balavAna pratibaMdha, 'Atma siddhi' grathameM amohadRSTi '822 samAgamake prati udAsInatA 823. abaghatAke liye adhikAra 623 824 satta aura samAgamakA sevana 825 AtmasvabhAvakI nirmalatAke sAdhana 826 satta-paricayameM atarAya 827 uttApakA mUla hetu kyA ? 828 ahamadAbAdameM jAneko vRtti ayogya 829 mumukSutA dRDha kareM 830 niyamita zAstrAvalokana kartavya 831 du SamakAlameM bhI parama zAtike mArgakI prApti sabhava 623 623 624 625 625 626 626 626 627 627 627 627 628 628 628 629 629 629 629 630 630 630 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 625 [-45] 781 parama puruSadazAvarNana, sarvathA asaga upayoga- 806 satsamAgamase kaivalyaparyaMta nivighnatA 623 se Atmasthiti kareM, vItarAgadazA rakhanA 807 digamvaratva aura zvetAmbaratva, 'mokSamArga' hI sarva jJAnakA phala prakAza' meM jinAgamakA niSedha ayogya 623 782 sasArakA mukhya vIja, dehatyAga karate hue - | 808 sayama prathama dazAmeM kAlakUTa viSa aura pari . NAmame amRta zrIsobhAgakI dazA, unake adbhuta guNokA 623 smaraNa 616 | 809 niSkAma bhaktimAnakA satsaga yA darzana yaha puNyarUpa 624 783 du khakSayakA upAya, pratyakSa satpuruSase sarva 810 lokadRSTi aura jJAnIkI dRSTi, pramAdame rati 624 sAdhana siddha, AraMbhaparigrahakI vRtti mada kareM 617 811 sabake prati kSamAdRSTi, satpuruSakA yoga 784 sacce jJAna aura cAritrase kalyANa 618 zItala chAyA samAna 624 785 jJAnIke vacana tyAgavairAgyakA niSedha nahI . 1 812 nivRttimAna dravya Adike yogase uttarottara karate . . . 618 __U~cI bhUmikA, jIvako bhAna kaba Aye ? 624 786 AtamarAmI niSkAmI, sobhAgakI atara | 813 UparakI bhUmikAomeM anAdi vAsanAkA dazA anuprekSA yogya 618 / sakramaNa, atarAya-pariNAmameM zuravIratA 787 jJAnIkA mArga spaSTa siddha - aura sadvicAra 788 parama sayamI puruSokA bhISmavata / 814 yogadRSTisamuccaya Adi yoga-graMtha, aSTAga 789 satzAstraparicaya kartavya ____ yoga do prakArase / 790 dIrghakAlako ati alpakAlameM lAneke 31 vA varSa " dhyAnameM, ekatvabhAvanAse AtmazuddhikI " / 815 vihAra yogya kSetra / 626 utkRSTatA - . 619 / 816 sarva du khakSayakA upAya, pramAda 626 791 sadvartana AdimeM pramAda akartavya , 620817 samyagdarzanase dukhakI Atyatika nivRtti 626 792 paramotkRSTa, sayamakA svarUpavicAra bhI ../ 818 jJAna Adi samajhaneke liye avalabanabhUta vikaTa 620 kSayopazamAdi bhAva 793 vrata Adi aura samyagdarzanakA bala satpuruSa- 819 mokSapaTTana sulabha hI hai, zaurya ' kI vANI 620 | 820 sadvicAravAnake liye hitakArI prazna 627 794 aisA vartana kareM ki guNa utpanna ho 620 821 Atmahitake liye balavAna pratibagha, 'Atma795 kisakA samAgamAdi kartavya ? 621 / siddhi' grathameM amohadRSTi 627 796 'mohamudgara' aura 'maNiratnamAlA' paDhe 621 / 822 samAgamake prati udAsInatA 628 797 zrIDugarakI dazA 823 avadhatAke liye adhikAra 628 798 'mokSamArgaprakAza' kA zravaNa, zrotAkI 824 satzruta aura stpamAgamakA sevana . hitakArI dRSTi 626 .825 AtmasvabhAvakI nirmalatAke sAdhana 629 799 zrutajJAnakA avalabana 621 826 satzruta-paricayameM atarAya 800 AtmadazA honeke prabala avalavana 622 / 827 uttApakA mUla hetu kyA ? 629 801 kSamApanA 622 828 ahamadAvAdameM jAneko vRtti ayogya 629 802 asattike nirodhake liye 622 / 829 mumukSutA dRDha kareM 803 kSamApanA 830 niyamita zAstrAvalokana kartavya 630 804 kSamApanA 831 duSamakAlameM bhI parama zAtike mArgakI 805 kSamApanA prApti sabhava 630 ,627 628 630 622 623 ] Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 44 ] 571 572 728 dehAntase pahale hI mamatvanivRtti kartavya 570 / 756 jainamArgaviveka 729 lokadRSTime baDappanavAlI vastue~ pratyakSa | 757 mokSasiddhAta z2ahara 570 758 dravyaprakAza 730 eka samaya bhI sarvotkRSTa cintAmaNi 571 759 du kha kyo nahI miTatA ? prANIke bheda-prabheda 731 karmAnusAra AjIvikAdi, prayatla, nimitta, 760 jIvalakSaNa, sasArI jIva, siddhAtmA, cintA AtmaguNarodhaka bhAvakarma, dravyakarma 732 bhAvasayamakI saphalatAke sAdhana 571 761 nava tattva, ratnamaya, dhyAna 733 vairAgya-upazamakI vRddhike liye vicAraNIya 762 mokSa aura usakA upAya-bItarAga sanmArga grantha 571 | 763 AtmasvarUpakA dhyAna, nirjarA . 734 patrokI alaga prati likheM 571 | 764 vItarAga sanmArgakI upAsanA kartavya 735 nirapekSa avipama upayoga 571 | 765 mokSamArgameM prayojanabhUta viSaya 736 jJAnIke jJAna ke vicArase mahatI nirjarA 572 / 766 pacAstikAya . prathama adhyAya 737 tyAgamArga anusaraNIya 572 dvitIya adhyAya 738 apUrva avasara (kAvya) | 767 kaThora kriyAoMke upadezameM rahasya dRSTi, 739 nigraMthake liye aprativadhatA 576 nigraMthakA parama dharma, pA~ca samiti 740 sadAcAra tathA sayama icchukako upadezase 768 ekendriyako maithunAdi sajJA, jJAna, ajJAna adhika lAbhakArI aura jJAnAvaraNIya 741 isa bAra samAgama vizeSa lAbhakArI 576 | 769 samakita aura mokSa 742 saskRtakA paricaya, paraspara jJAnakathA 577 | 770 mithyAtvajJAna 'ajJAna' aura samyagjJAna 743 sasArI indriyarAmI AtmarAmI niSkAmI 577 'jJAna' 744 zAstrAnusAra cAritrakI zuddhasevA pradAna kare 577 | 771 samakita aura sasArakAla, pratItirUpa samakita 745 kevalajJAna honeme zrutajJAnakA avalavana 578 | 772 karmavadhAnusAra auSadhakA asara, niravadya 746 mohanIyakA svarUpa vAravAra vicAraNIya 578 aupadhAdike grahaNameM AjJAkA anatikrama 747 'dInatA' ke vIsa dohe mukhAgra karane yogya 578 | 773 vedanIya aura auSadha, pariNAmAnusAra vadha, 748 karmavaghakI vicitratA 578 hiMsA aura asatya AdikA pApa, arhatako 749 mumukSuke liye smaraNIya vacana-'jJAnakA prathama namaskAra kyo? ___ phala virati hai|' vicArakI saphalatA 579 | 774 vagha aura zubhAzubha karmayoga, pudgala vipAkI 750 vaDavAke samAgamasavavI, adveSabhAvanAmeM svadharma 571 vedanA 75 1 'Atmasiddhi'meM tIna prakArake samakita, 775 apramatta upayoga hone kA sAdhana, - jIvakA satpurupake vacanokA Alavana Agamana, zastraparijJA adhyayana 752 lezyA AdikA artha 580 | 776 karmavaghake paoNca kAraNa, pradezavadhakA artha . 753 'RSabha jinezvara prItama mAharo re' aura 777 AptapuruSake samAgama AdimeM puNyahetu, __ pathaDo nihALu-re' kA vizepArtha 581 | vizuddhi sthAnakakA abhyAsa kartavya 754 kAlakI valihArI | zAsanadevIse vinatI 586 | 778 satsamAgama parama puNyayoga 755 du kha kisa taraha miTa sake ? dukha, usake 779 svabhAvajAgRtadazA, anubhava-utsAhadazA kAraNa Adi sambandhI mukhya abhiprAya, sthitidazA, mukta aura muktadazA samyagjJAnadarzanacAritra, dukhakSayakA mArga, - 780 isa dehakI vizeSatA, isa dehase karane yogya dvAdazAga, nigraMtha siddhAntakI uttamatA, . 586 / kArya, kalyANakA mukhya nizcaya 580 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 48 ] 929 nigraMtha mahAtmAoke darzana, samAgama aura 954 'icche che je jogIjana, anata sukhasvarUpa' vacana . , 662 (kAvya), atima sadeza-jina aura jIva 930 kudakudAcAryakRta samayasAra, Arya tribhovanakI dono eka, jinapravacana sadguruke avalabanase Atmasthiti 662 sugama, AtmaprAptikI prathama-madhyama bhUmikA, 931 vajanake binAkA manuSya nikammA AtmaprAptike mArgake zreSTha adhikArI, Atma932 zarIraprakRti svasthAsvastha 663 svabhAvameM manakA laya-sasAravilaya, anata 933 apUrva zAti aura acala samAdhi, pA~co vAyu 663 sukhadhAma 934 manuSyatA, AryatA Adi uttarottara durlabha 664 955 roga nahI haiM, nirbalatA hai / 672 935 manuSyadehakA eka samaya bhI amUlya, pramAda- 956 upadeza nodha jaya paramapadajaya, zarIraprakRti 664 1 SaDdarzanasamuccayakA bhASAtara 673 936 manuSyadeha ciMtAmaNi, gyArahavA~ Azcarya 664 2 vezabhUSA, dharmadroha, prayogake bahAne pazuvadha 673 937 vAkIkA samaya AtmavicArameM, nirjarAkA 3 jJAniyoMko sadAcAra priya, akAma aura ' sundara mArga sakAma nirjarAse prApta manuSyadeha 673 938 'samayacaraNa sevA zuddha dejo, 'zarIrasthiti 665 4 ATha dRSTi AtmadazAmApaka yatra, zAstra 939 vedanA sahana karanA parama dharma, zuddha cAritrakA arthAt zAstApuruSake vacana, Rtuko , mArga, parama nirjarA : -) - 665 sannipAta, vyasana, paTA huA bhUlanese - 940 asAtAmukhyatA udayamAna, AtmAke zuddha chuTakArA / 674 , svarUpakI yAda 5 parama sat pIDita hotA ho to, sapUrNa 941 AjJA karanA bhayakara, niyamameM svecchAcAra nirAvaraNa jJAna hone taka zrutajJAnakI pravartanase maraNa zreyaskara / AvazyakatA / / 675 942 parama nivRttikA sevana, duSamakAlameM pramAda 6 manake paryAya jAne jA sakate haiM, Asana- ; . ___ akartavya, AtmabalAdhInatAse patralekhana 666 jaya, paramANukI dRzyatA 675 943 jJAnIkI pradhAna AjJA. parama bhagalakArI 7 mokSamAlAkI racanA, bhAvanAbodha, kisa - sudRDhatA 666 vicArase nava tattvake tattvajJAnakA bodha ? 944 pramattabhAva kalpita kyA? 675 945 zrI paryuSaNa-ArAdhanA 8 yogako taratamatAse vAsanAkI taratamatA 676 946 zrI 'mokSamAlA'ke 'prajJAvabodha' bhAgakI 9 zrI hemacadrAcArya aura AnadaghanajIkA sakalanA 668 niSkAraNa lokAnugraha, atarAlameM vItarAga34 vaoN varSa mArgakI vimukhatA, viSamatAke kAraNa 676 947 vartamAna dupamakAlameM dhyAna rakhane yogya 669 / 10 jainadharmase bhAratavarSakI adhogati yA 948 madanarekhAkA adhikAra AdikI carcA bhayogya 669 unnati ? 678 949 jindagIkA lakSyabiMdu-lokasajJA aura ' 11 zrI AtmArAmajI, zrAvakatA yA sAdhutA , AtmazAti kulasapradAyame nahI, AtmAmeM hai, jyotiSa 950 adhikAroko dIkSA - -670 kalpita samajhakara choDa diyA, mAnapatra 951 pravAmameM saharAkA registAna, nikAcita AdimeM vivekahInatA, parigrahadhArI / udayamAna thakAna, svarUpa anyathA nahI hotA 670 yatiyoke sanmAnase mithyAtvakA poSaNa, 952 garIrasavadhI aprAkRta krama - ___ baDhe jaise kaheM vaise karanA, jaise kareM vaise 953 vedanIyako vedana karanemeM harpazoka kyA ? 670 nahI karanA, kabIrakA dRSTAta 678 .667 667 Ciao 670 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 siddhakI avagAhanA, siddhAtmAkI jJAya- / 29 vratasaMvadhI - 685 katA aura bhinna-bhinna vyaktitva, gomaTe 30 mohakaSAya sabadhI . 685 zvarakI pratimA, nidAna bA~canA ayogya, 31 AsthA tathA zraddhA, jJAnIkA avalabana 686 vasudevakA dRSTAta - 679 32 'je abuddhA mahAbhAgA , mithyAdRSTiko 13 avagAhanAkA artha - - - - 680 kriyA saphala, samyagdRSTikI kriyA aphala 686 14 samatAse nirjarA, jJAnIkA mArga sulabha, 33 nityaniyama - - 687 pAnA durlabha / 680 34 paramArthasatya aura vyavahArasatya 687 15 zrI satzruta / - 681 35 satpuruSa anyAya nahI karate, AtmA apUrva 16 jJAnIko pahacAneM, AjJAkA ArAdhana kareM 681 vastu, jAgRti aura puruSArtha, svacchadase 17 lokabhrAtikA kAraNa, jIva-ajIvakA bheda 681 dhyAna, upadeza Adi, AtmA aura deha, 18 'inaoNkyulezana' mahAmArIkI TIkA 682 'sudara vilAsa' upadezArtha, cha darzanopara 19 prArabdha aura puruSArtha . 682 dRSTAta, vItarAgadarzana trivaidya jaisA 689 20 bhagavadgItAmeM pUrvApara virodha, usapara 36 sanyAsI, gosAI, yati, kisa doSase samabhASya aura TIkAe~, vidvattA aura jJAna, kita nahI hotA ? muni aura vyAkhyAna, harIbhadrasabadhI maNibhAIkA abhiprAya 682 kapAyake sAmane yuddha, kSatriya bhAvase vartana 21 kSayarogakA mukhya upAya - 682 pUjAmeM puSpa, mumukSuke liye sAdhana, 22 'prazamarasa nimagna ' deva kauna ? darzana 'sijjhati', 'vujjhati AdikA rahasya 690 yogya mudrA kaunasI ? 'svAmI kArtikeyA 37 ajJAnatimirAndhAnA kA artha, mokSanuprekSA' vairAgyakA uttama grantha, kArtika mArgasya netAra ' kA vivecana 691 svAmI 683 ___ 38 AtmA, jaDa Adi sabaMdhI praznottara 692 23 'SaDdarzanasamuccaya aura yogadRSTi samu 39 karmakI mUla ATha prakRti, cAra ghAtinI, ccaya' kA bhASAtara, , 'yogazAstra' kA / cAra aghAtinI magalAcaraNa-namo durvArarAgAdivairivAra ' 40 mUrchAbhAva aura jJAnakI nyUnatA, jJAnInivAriNe, saccA melA 683 kA sasArameM vartana 24 'mokSamAlA'ke pATha, shrotaa-caackmeN| 41 cAra goloMke dRSTAtase jIvake cAra bheda 693 apane Apa abhiprAya utpanna hone deM, - | 957 upadeza chAyA 'prajJAvavodha ke manake, parama satzrutake 1 mUla jJAnase vacita kara denekI bhAvanA, pracArarUpa yojanA ' 683 jJAnIpuruSoko bhI sarvathA asagatA zreya25 zrI 'zAtasudhArasa'kA vivecanarUpa bhASAtara 684 skara, nirvasa pariNAma manuSyabhava nira26 devAgamanabhoyAna' maddevakA mahattva, zrI rthaka jAne ke kAraNa, jhUTha bolakara satsagameM samatabhadrasUri, loka kalyANa karate hue / AnA anAvazyaka dhyAna rakhane yogya " 684 / 2 sva-upayoga aura para-upayoga, siddhAtakI 27 mana.paryAyajJAna kisa taraha. pragaTa hotA / racanA, jJAnIke AjJAkArI aura zuSkahai ? usakA viSaya jJAnIko strI Adi prasaga, prApta aura 28 mohanIyakarmake tyAgakA krAmaka abhyAsa, Apta, pAramArthika aura apAramArthika guru 696 yathAsabhava pA~ca idriyoke viSayoko 3 tIna prakArake jJAnIpuruSa, satpuruSakI pahazithila karanA, pravRttikI ADame cAna, sadvRtti aura sadAcArakA sevana, nivRttikA vicAra na karanA eka bahAnA 685 / / yAcArAga Adi niyamita par3hanA, saccA Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 49.] 12 siddhakI avagAhanA, siddhAtmAkI jJAya- 29 vratasabadhI 685 katA aura bhinna-bhinna vyaktitva, gomaTe 30 mohakapAya savadhI zvarakI pratimA, nidAna bA~canA ayogya, 31 AsthA tathA zraddhA, jJAnIkA avalabana 686 vasudevakA dRSTAta 679 32 'je abuddhA mahAbhAgA mithyAdRSTiko 13 avagAhanAkA artha ) 680 kriyA saphala, samyagdRSTikI kriyA aphala 686 14 samatAse nirjarA, jJAnIkA mArga sulabha, 33 nityaniyama - 687 pAnA durlabha / 680 34 paramArthasatya aura vyavahArasatya 687 15 zrI satzruta , 681 35 satpuruSa anyAya nahI karate, AtmA apUrva 16 jJAnIko pahacAneM, AjJAkA ArAdhana kareM 681 vastu, jAgRti aura puruSArtha, svacchadase 17 lokabhrAtikA kAraNa, jIva-ajIvakA bheda 681 dhyAna, upadeza Adi, AtmA aura deha, 18 'inaoNkyulezana' mahAmArIkI TIkA 682 'sudara vilAsa' upadezArtha, cha darzanopara 19 prArabdha aura puruSArtha 682 dRSTAta, vItarAgadarzana trivaidya jaisA 689 20 bhagavadgItAmeM pUrvApara virodha, usapara 36 sanyAsI, gosAI, yati, kisa doSase samabhASya aura TIkAe~, vidvattA aura jJAna, kita nahI hotA? muni aura vyAkhyAna, harIbhadrasabadhI maNibhAIkA abhiprAya 682 kapAyake sAmane yuddha, kSatriya bhAvase vartana 21 kSayarogakA mukhya upAya 682 pUjAmeM puSpa, mumukSuke liye sAdhana, 22 'prazamarasa nimagna 'deva kauna ? darzana 'sijjhati', 'bujjhati' AdikA rahasya 690 yogya mudrA kaunasI ? 'svAmI kArtikeyA 37 ajJAnatimirAndhAnA kA artha, ma nuprekSA' vairAgyakA uttama grantha, kAttika ___ mArgasya netAra' kA vivecana , 691 svAmI / / 683 38 AtmA, jaDa Adi savadhI praznottara 692 23 'SaDdarzanasamuccaya aura yogadRSTi samu 39 karmakI mUla ATha prakRti, cAra ghAtinI, jvaya' kA bhASAtara, 'yogazAstra' kA / cAra aghAtinI magalAcaraNa-namo durvArarAgAdivairivAra , 40 mUrchAbhAva aura jJAnakI nyUnatA, jJAnInivAriNe, * saccA melA - 683 kA sasArameM vartana / 693 24 'mokSamAlA ke pATha. zrotA-vAcakameM 41 cAra goloke dRSTAtase jIvake cAra bheda 693 apane Apa : abhiprAya utpanna hone deM, 957 upadeza chAyA - .. 'prajJAvavodha ke manake, parama 'satzrutake / 1 mUla jJAnase vacita kara denekI bhAvanA, pracArarUpa yojanA jJAnIpuruSoko bhI sarvathA asagatA zreya25 zrI 'zAtasudhArasa'kA vivecanarUpa bhASAtara 684 | skara, nivaMsa pariNAma manuSyabhava nira26 devAgamanabhoyAna saddevakA mahattva, zrI rthaka jAneke kAraNa, jhUTha bolakara satsagameM samatabhadrasUri, loka kalyANa karate hue AnA anAvazyaka dhyAna rakhane yogya 2 sva-upayoga aura para-upayoga, siddhAtakI 27 mana paryAyajJAna kisa taraha pragaTa hotA racanA, jJAnIke AjJAkArI aura zuSkahai ? usakA viSaya 684 jJAnIko strI Adi prasaga, prApta aura 28 mohanIyakarmake tyAgakA krAmaka abhyAsa, Apta, pAramArthika aura apAramArthika guru 696 yathAsabhava paoNca idriyoke viSayoko 3 tIna prakArake jJAnIpuruSa, satpuruSakI pahazithila karanA, pravRttiko ADameM cAna, sadvRtti aura sadAcArakA sevana, nivattikA vicAra na karanA eka bahAnA 685 AcArAga Adi niyamita par3hanA, saccA 684 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzAtanAdi samyaktva, satpurupakI TAlanA, satsagakA phala 4 bhakti sarvotkRSTa mArga, AtmAnubhavI kauna ? jJAna, samyagdRSTikI jAgRti, jJAnI aura mithyAdRSTi, bAraha upAgakA sAra--- vRttiyokA kSaya karanA, caudaha guNasthAnaka, vRttiyokI ThagAI, supaccakkhAna, dupaccakkhAna, puruSArthadharmakA mArga . khulA, zreNika, cAra lakaDahAreke dRSTAtase cAra prakAra ke jIva, pahacAnake anusAra mAhAtmya, jJAnIkI pahacAna, jJAnIko atardRSTi se dekhaneke bAda rAgakI anutpatti, sasArarUpI zarIrakA vala viSayAdirUpa kamarapara, jJAnI puruSake bodhakA sAmarthya, zrI mahAvIrasvAmIkI adbhuta samatA, tIrthaMkara mamatva karate hI nahI, isa kAlameM caramazarIrI aura ekAvatArI, kezIsvAmIkI saralatA, jJAnIpuruSakI AjJA, gautamasvAmI aura AnadazrAvaka, sAsvAdanasa makita, nigraMtha guru, sadgurume sadeva aura kevalI, sadguru aura asadaguruko parakhanekI zakti, mithyAtvarUpI samudrakA khArApana dUra karanA, sabase vaDA roga mithyAtva, durAgraha aura svacchada choDane se kalyANa, udaya-karma, mohargAbhita aura du khargAbhita vairAgya, satsagakA mAhAtmya 699 5 jJAnIko yoga hotA hai pramAda nahI hotA, svabhAvame rahanA aura vibhAvase chUTanA, svacchada, ahakAra Adise tapazcaryA nahI karanA, sadgarukI AjJAse sAdhana kare, caudaha pUrvadhArI bhI nigodameM Asrava, savara, vRttiyoko atarmukha karanA, karmase puruSArtha balavAna, mithyAtvarUpI bhasA, mithyAdRSTi aura samakitIke japa, tapa Adi, jaina dharmameM dayAkA sUkSma varNana, apUrva vacanoke atara pariNamanase ullAsa eva bhAna, kezIsvAmIkI kaThora vANI, kalyANakA mukhya mArga, Asrava jJAnIko 697 mAkSa hatu-upayAga jAgRAtasa, upayogaka do prakAra, dravyajIva, bhAvajIva, karmavadha aura usakA abhAva upayogAnusAra 6 jIvakA sAmarthya, jIvakI anAdi bhUla, rAtribhojanake dopa, jJAnIkA saba kucha sIdhA, ajJAnIkA saba kucha ulaTA, jJAnI krodhAdikA vaidya, jJAnase nirjarA, svasvarUpa samajhaneke liye siddhasvarUpakA vicAra, bhUla honepara sAdhutA aura zrAvakapana, vastuopara tucchabhAva lAnese indriyavazatA, laukika-alaukika bhAva, vIjajJAnakA pragaTa honA, muktime pratyeka AtmA bhinna, smazAna-vairAgya, AjJA sva va sayamake lie, kaThina mArgakA rUpa paNa, kezIsvAmI aura gautamasvAmIkI saralatA, Atmonnatike lie lokalAja tyAjya, zuddhatApUrvaka sadvratakA sevana, matarahita hitakArI, Avazyakake cha prakAra, hIna puruSArthakI bAteM, upAdAna, aura nimittakAraNa, mIrAbAI aura nAbhA bhagata kI bhakti, sAmAyikakA vidhAna, tithimaryAdA AtmArthake liye kriyA mokSake liye, loga to AtmAkA hI tyAga kara dete haiM, pacamakAlameM guru, adhyAtmajJAna, adhyAtmazAstra, dravyaadhyAtmI, mokSamArga meM vighna, vicAradazAmeM atara, adhyavasAyakA kSaya jJAnase, mokSakI apekSA satsaga adhika yathArtha, DhU~DhiyA sampradAya, yathAkhyAta cAritra, bhaya ajJAnase, vItarAgasayama, bhrAti, zakA, AzakA, AgakAmohanIya, mithyA pratIti, apratIti 707 7 yaha jIva kyA kare ? samajha A jAnese AtmA sahaja meM pragaTa ho, ata karaNa zuddhise jJAna apane Apa, bAhya tyAga - kisaliye zreSTha ? mAyAkA bhulAvA, bhakti mAyA jItI jAye, janaka- videhIkI dazA, sacce ziSya - guru, parama jJAnI gRhasthAvasthA meM mArga nahI calAte, * 711 1 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 59 ] niSkAma bhaktime jJAna, jJAnI - ajJAnIkA upadeza, kadAgraha chuDAneke liye tithiyA~, baDA pApa ajJAnakA, apanI zithilatAke badale udayako doSa, puruSArtha karanA zreSTha 718 8 puruSArthajayakA Alabana, sAdhana milanese AtmajJAna, jJAnake do prakArabIjabhUta aura vRkSabhUta, AtmA arUpI, kI mUla prakRti ATha, gacchake bheda, kalyANakA mArga eka hI, AtmAkI sAmAyika, AtmAkI pahacAnase karmanAza, samyaktvake prakAra, sAta prakRtiyoke kSayase samyaktvakI utpatti, saccI bhaktikI prApti, vratAdi niyamase komalatA 9 gRhasthAzramame satpuruSakA tyAga vairAgya, satpuruSake gRhasthAzrama kI sthiti prazasta, sadAcAra, satpuruSa aura yogyatA, svayajAgRta rahe, doSokA hI doSa, mumukSukA tyAga-vairAgya,, samyaktva apane pAsa hI, saccA ziSya, AjJAse kalyANa, mamatva mithyAtva, saccA saga, bheda bhAsanA anAdi bhUla, mokSa kyA hai ? samyaktvakA mArga, SaDdarzana, kevalajJAna, samyaktva kaise jJAta ho ? samyaktva sarvotkRSTa sAdhana, atarAtmA honeke bAda paramAtmatva, upayoga aura mana, kadAgraha, AtmA tilamAtra dUra nahI hai, granthibheda, upazama samyaktva, vratame upayoga 1 10 kAmanA pApa, AtmAme ATI, AtmajJAna, jIvanmukta honA, niSkriyatA, vicArAnusAra bhAvAtmA, brahmacarya, dehakI mUrcchA, jIva kaise vartana kare ? jJAnIkA sadAcaraNa paropakArake liye, jainadharmakI sthiti, tIna prakArake jIva, paDikkamAmi AdikA artha, sUtra Adi sAghana AtmapahacAna ke liye, samakitI meM guNa, naya AtmAko samajhane ke liye, samakitIko dezakevalajJAna, vrataniyama, sacce jhUTheko parIkSA, upavAsa tithike lie nahI 720 722 ! paraMtu AtmA ke liye, tapa bAraha prakArakA, samakita aura sAmAyika, jJAna, darzana aura cAritra, AtmA aura sadguru eka, saccI sAmAyika, mahAvIrake dIkSA julUsakI bAta, satpuruSa ke lakSaNa, taranekA kAmI, AtmasvarUpa, kevalajJAna, samyaktvake prakAra, svabhAvasthiti 726 11 isa kAlame mokSa, zubhAzubha kriyA, sahajasamAdhi, kuguru, samakita dezacAritra, dezakevalajJAna, mokSamArga hai, bhagavAnakA svarUpa, samakita sarvotkRSTa, ulaTe mArgapara siddhakA sukha, vRtti rokanA, mamatva dukha, AhAra AdikI bAteM tuccha, krodha Adi kRza karanA, viveka, zama aura upazamase mokSa, vedAtI aura pUrvamImAsakakI muktimAnyatA, siddhame savara - nirjarA nahI, dharmasanyAsa, jIva sadA hI jIvita, AtmAkI niMdA kareM, puruSArthameM pA~ca kAraNa, cauthe guNasthAnakameM vyavahAra, puruSArthavRddhike liye naya, satsagase anA - yAsa guNotpatti, satya bolanA bilakula sahaja, saccA naya, sadAcArakA sevana, jJAnakA abhyAsa, vibhAvake tyAgake liye satsAdhana, samakitake mula bAraha vrata, satpuruSake yogase vratAdi saphala, satsagase zalya dUra ho, sadA bhikhArI, sadA sukhI, sacce deva, guru aura dharma kI pahacAna, samyagdarzana zreSTha 12 mithyAtva jAnepara phala, jainake sAghu, saccA jJAna, manupyabhava bhI vRthA, satpuruSakI pahacAna, sacamuca pApa, alpa vyavahArameM baDappana aura ahakAra, parigrahakI maryAdA, krodhAdikA tyAga, brahmacarya, merA svarUpa bhinna, kSaNika Ayu, vaDappanakI tRSNA, ajJAnI kI kriyA niSphala, vibhAva hI mithyAtva adhamAdhama puruSake lakSaNa, nAkakI rAkha, dehakA svarUpa, sasAraprItise parAdhInatA ke dukha, saccA zrAvaka, jIva avicArase bhUlA hU~ / 733 740 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 13 padraha bhedose siddha, loca kisaliye ? yAtrAkA hetu, satpurupakA upadeza niSkAraNa, mahAvIrasvAmI, jJAnIkA sagameM vyavahAra, vADA aura matAgraha, jainamArga, zazvatamArga, dharmakA mithyAbhimAna, liMgadhArI anata vAra bhaTakA, manuSyadehakI sArthakatA 742 14 dehakA pratyakSa anubhava honepara bhI mUrcchA, dehAtmabuddhi aura samyaktva, samakitI kI dazA chipI nahI rahatI, pazcakkhAna, kalpita jJAnI, samakita aura mithyAtvIkI vANI, atarakI gA~Tha, sAdhukA AhAra, tRSNA kaise kama ho ? katyANakI kujI, samyaktva prApti, sUtra aura anubhava, ghAtIkarma, nikAcitakarma, yathArthajJAna, jagatakI jhajhaTa aura kalpanA, samyagjJAna, taranekA kAmI, jIvakA svarUpa aura kuladharma AdikA Agraha, manuSyabhavameM vicAra kartavya - 958 zrI vyAkhyAnasAra --1 1 prathama guNasthAnaka, grathibheda, cautho guNasthAnaka - vovIja, 2 guNasthAnako AtmAnubhava, 3 kevalajJAna, mokSa 7 isa kAlameM mokSa 12 sakAma aura akAma nirjarA 16 laukika aura lokottaramArga 19 anAnuvadhI kaSAya 24 kevalajJAnasavadhI vivecana, anubhavagamya aura buddhigamyaM nirNaya 27 jJAnakSINatAse matabheda 28 zrutazravaNa Adi niSphala 29 choTI-choTI zakAomeM ulajhanA 30 grathibheda 31 puruSArthase samyaktvaprApti 32 karmaprakRti aura samyaktvakA sAmarthya [ 52 ] F 784 749 749 749 749 750 750 750 751 33 samyaktvakA jJAna vicAravAnako 34 samyaktvaprApti meM atarAya 753 36 isa kAlameM mokSa aura jJAna, darzana, cAritra 753 751 752 752 752 753 753 753 753 41 sAmAyika aura koTiyA~ 43 mokSamArga talavArakI ghAra jaisA 44 vAdara aura bAhya kriyAkA nipedha 49 jJAnIkI AjJA aura svacchadatA 51 cha. padakI ni zakatA 52 zraddhA do prakArase 53 matijJAna aura mana paryayajJAna 57 samyaktva aura nizcayasamyaktva honekA jJAna 60 samyaktvake bAda sAdisAta sasAra 62 AtmajJAna AdikA sUkSma svarUpa prakAzita karanemeM hetu 63 karmake prakAra 65 karmavadha prakAra 66 samyaktvake anyoktise dUSaNa, usakI mahattA 67 samyaktvakA kevalajJAnako tAnA 68 grantha Adi paDhanemeM magalAcaraNa aura anukrama 69 Atmajanitasukha aura mokSasukha 70 kevalajJAnIkI pahacAna 71 kevalajJAnakA svarUpa samajhaneke liye matizrutajJAna apekSi 72 matijJAna aura zrutajJAna 73 jJAnIke mArga aura AjJAse calanevAle ko karmabadha nahI, phira bhI 'IryApatha' kI kriyA 74 vidyAse karmabadhana aura mukti ) 76 kSetrasamAsakI bAtomeM zraddhA 77 jJAnake ATha prakAra 79 karma aura nirjarA 70 'mokSa nahI hotA, parantu samajhameM AtA hai' kA tAtparya 81 nava padArtha sadbhAva 82 vedAta aura jinadarzana 83 nava tattvakA jIva - ajIvame samAveza 84 nigoda aura kadamUlameM anata jIva 85 samyaktva honeke liye 754 754 754 754 754 755 755 755 755 756 756 756 756 757 757 757 757 757 757 757 757 758 758 758 758 758 758 758 758 759 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [53 ] . . tacha 762 86 jIvameM sakoca-vistArakI zakti 759 88 padArthameM aciMtya zakti 759 89 parabhAvake sUkSma nirUpaNake kAraNa 759 92 jIvakI alpajJatA 760 93 uttama mArga, dravyake sAmarthyakI anubhavasiddhikA puruSArtha 760 94 karmabadhameM dehasthita AkAzake sUkSma pud__ galokA grahaNa 760 97 nAmakarmakA sabagha 760 98-102 virati, avirati, aviratipAke / __ vAraha prakAra, aviratipanAkI pApakriyA 761 103-104 vyakta va avyakta kriyA, kriyAse honevAle vaghake pA~ca prakAra 761 105-107 bAhyAbhyatara viratipana, mohabhAvase mithyAtva . 762 108 bAraha prakArakI viratimeM jIvAjIvakI virati / 109-110 jJAnIkI vANI aura AzA 762 111 vastusvarUpakI pratiSThitatA 762 113 lokake padArthoM kA pravartana jJAnIkI AjJAke anusAra 762 114-116 kAla aupacArika dravya, Urdhvapracaya, tiryakpracaya 763 117 dravyake anata dharma 763 118-119 asakhyAta aura anata 763 120-125 naya pramANakA eka aza, naya sAta, jitane vacana utane naya, nayakA svarUpa 763 126 kevalajJAna aura rAgadveSa 764 127 guNa aura guNI 764 128 kevalajJAnIkI AtmA 764 129-130 jJAna aura ajJAna, 'jana'kA artha jainatva 764 131-132 sUtra aura siddhAta, upadezamArga aura siddhAtamArga 764 133-135 siddhAta aura tarka 765 136-138 supratItise anubhavasiddha, siddhAtake dRSTAta 139-141 kSayopazamake atiriktakI bAteM. pUrNa zakti lagAkara granthibheda karanese mokSakI muhara, aviratisamyagdRSTi 765 142-143 terahavAM aura sAtavA~ guNasthAnaka 766 144-147 pahale aura cauthe guNasthAnakame / sthiti athavA bhAvakI bhinnatA 766 148-151 sAtaveM guNasthAnakameM Ageke , vicArakI supratIti aura siMhakA dRSTAta, matabheda Adi aura satyakI pratIti 766 152 pariNAma aura bAdaradazA . , . 766 153 caturAI aura svecchA dUra karaneke liye, samyaktvaprApti, jinapratimAse zAtadazAkI pratIti 767 154 jainamArgame gacchokI paraspara mAnyatA, naukoTi 767 155 mokSamArga aura rUr3hi 767 156 samyaktvakI camatkRti 767 157 durghara puruSArthase mokSamArgakI prApti 767 158-160 sUtra AdikI saphalatA, vyava hArakA bheda aura mokSamArga 767 161-164 mithyAtva aura samyaktva vicAra jJAna' mokSa 767 165 karmaparamANu dRzya 768 166 padArthadharmakA vaktavya 768 167-168 yathApravRtti Adi karaNa, yujana karaNa aura guNakaraNa 768 169-170 karmaprakRtike vadha Adi bhAvokA __varNana karanevAlA puruSa Izvara koTikA 768 171 jAtismaraNa matijJAnakA bheda 768 172 AjJA aura adattagrahaNa 768 173 upadezake mukhya cAra prakAra-dravyAnu yoga Adi 174 paramANuke guNa aura paryAya, usake vicArase kramaza jJAna 769 175-176 tejasa aura kArmaNa zarIra 769 177-178 cAra anuyogake vicArase nirjarA 769 179 pudgala paryAya AdikA sUkSma kathana AtmArtha 769 769 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 vaha dazA kisa liye AvRta huI ? vahI paramAtmA hai 20 'koI brahmarasanA bhogI / " 21 parigraha maryAdA 22 cetana aura caitanya 23 cakSu aura mana aprApyakArI, - cetanakA bAhya agamana 14 samaya-samayame anata sayamapariNAma, yogadaza meM AtmAkA sakoca - vikAsa, 25 dhyAna 26 puruSAkAra cidAnaMdaghanakA dhyAna kareM, camatkArakA dhAma 27 vizva, jIva, paramANu aura karmasabadha anAdi 34 cha pada 35 AtmA nityatva Adi sambandhI cha darzanakI mAnyatAkA koSThaka 36 buddhi, AtmA, vizva aura paramAtmAke viSayameM jina, vedAta Adike kathana 37 mahAvIrasvAmIke puruSArthase vogha, apanI kalpanAse vartana karanese bhavavRddhi 38 sarvasaga mahAsrava, mizraguNasthAnaka jaisI sthiti, vaizyaveSa aura nigraMthabhAva, vibhAvayogakA vicAra, jJAnakA tAratamya aura udayavala, hatapuNya logone bharata - kSetrako gherA hai 39 vyavahArakA vistAra aura nivRtti, udaya rUpa doSa [ 56 ] 815 28 AtmabhAvanA karanekA krama 815 30 prANa, vANI, rasame 815 31 jaina siddhAta grathakI racanAkA prakAra 815 32 vanya re divasa ( kAvya ) 816 33 bagha aura mokSa 40 cittakI zAti ke liye samAdhAna 41 jIvanakAla bhoganekA vicAra 42 tattvajJAnI apanI dehameM bhI mamattva nahI karate 43 kAma AdikA sama 812 813 813 813 813 814 814 814 817 817 818 818 818 818 820 820 820 820 44 vyavasAyase nivRtta ho, prAravyase sahaja nivRtti 45 saga yA aza saga nivRttirUpa kAlakI pratijJA, nivRtti hI prazasta 56 pratyAkhyAna 47 kSAyopazamika jJAna 48 'jema nirmalatAre jinavIra - prakAzita dharma 49 vItarAgadarzanake nirdhArita granthakA viSaya 50 jaina aura vedAta paddhatike ekIkarake liye vicArita viSaya vANI-kAyAsayama 56 jIva Adi dravyasambancI 57 he yoga 58 eka caitanyameM yaha saba kisa taraha ghaTatA ? 59 vibhAva pariNAma kSINa na karanese du khakA vedana 821 822 51 jainazAsanakI vicAraNA 822 52 jainapaddhatike vicAraNIya mUlottara prazna 823 53 nyAyaviSayaka prazna 823 54 AtmadazA aura lokopakAra pravRttisavaghI 823 55 Atma pariNAmakI vizeSa sthiratAke liye 821 821 821 821 822 agurulaghutA 65 AtmadhyAnake liye jJAna- tAratamyatAdi 66 jagatakA trikAlavartitva 67 vastukA astitva, do prakArakA padArtha ' 823 824 824 - 824 824 60 ciMtanAnusAra AtmAkA pratibhAsana, ' vicArazakti aura vipayArtatA, cetanakI anutpatti, nityatva aura dravyatva 61 vItarAgake sampUrNa pratItiyogya vacana, vItatAgatAke pramANameM zraddheyatva, jinakI zikSA avikala 62 jainadarzana AdikA mathana 63 dharmAstikAya, adharmAstikAya, loka 824 7 824 825 825 sasthAna Adike rahasya samvandhI prazna 64 siddha AtmAkI lokAloka-prakAzakatA, ' 826 826 826 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 57 ], 7 sarva dravyase mukta svarUpa kA anubhava, samyagdarzanI aura / samyakcAritrIko udbodhana 834 8 dukha aura usakA bIja Adi, karmake ' pA~ca kAraNa, usake abhAvakA krama 835 9 dhyAna aura svAdhyAya, kaisI dazAkA sevana karate kevalajJAna utpanna ho 835 10 sahajAtmasvarUpa lakSI vicArazreNi 836 11 apramatta honeke liye pratIti karane yogya - bhAva / 68 guNAtizayatA kyA? kevalajJAnameM AhAra, nihAra Adi kriyAyeM kisa taraha ? / 826 69 jJAnake bheda / 827 70,paramAvadhike bAda kevalajJAna, dravyokI guNAtItatA, kevalajJAnakI nirvikalpatA 827 ___71 astitva, badha, amUrtatA, pudgala aura , jIvakA sayoga, dharmAdikI kSetravyApitA, dravyasvarUpa, kevalajJAna aura anatatAanAditAkI zakAyeM / 827 72 sarvaprakAzakatA aura sarvavyApakatA, AtmA samvandhI vicAraNIya viSaya . .828 73-74 mArgapravartanasambandhI vicAraNA -828 75 'soha'. AzcaryakAraka gaveSaNA, Atma____ dhyAna sambandhI UhApoha 829 76 AtmAkA asakhyAtapradeza-pramANatva . 829 77 amUrtatva, anatatva, mUrtAmUrtatva aura bagha / Adi 829 78 kevalajJAna aura brahma 830 79 jinake abhimatase AtmA 830 80 madhyama parimANakA nityatva, karmabaMdhakA hetu, dravya aura guNa, abhavyatva dharmAsti kAya AdikA vastutva, sarvajJatA 830 81 vedAtake AtmAdi sambandhI nirUpaNa 830 82-83 janamArga 831 84 mohamayIsabadhI upAdhiko avadhi 85 kucha svavicAra 86 deva, guru, dharma 832 87 jinasadRza dhyAnase tanmayAtmasvarUpa kaba hoU~gA? 833 88 apUrvasayama pragaTa karaneke liye 833 sasmaraNapoyo-2 1 sahaja zuddha AtmasvarUpa 833 2 sarvajJapadakA dhyAna kareM 833 3 satpuruSoko namaskAra 833 4 jinatattvasakSepa 833 5 mukhya AvaraNa, mumukSutA Adi utpanna kaise ho? 834 6 jIyaphe baghanake mukhya hetu 12 tIna vairAgyase lekara acitya siddhasvarUpa takake vicAra 836 13 sayama, samAdhAna, paddhati aura vRtti 837 14-15 satya dharmake uddhArasambandhI 838 16 nayadRSTi vicAra 838 17 mai asaga zuddha cetana huuN'| anubhavasvarUpa . 839 18 caitanya jinapratimA ho,' - 839 19 atarAya karanevAle kAma Adiko sambodhana / 839 20 samyagdarzana, jinavItarAga Adiko bhaktise " namaskAra 839 21 upAsanIya samAdhimArga 840 22 bagha, karma, mokSa 840 23 mokSa aura mokSamArgarUpa samyagdarzanase 12veM guNasthAnakapayaMta dazAoke lakSaNa 840 sasmaraNapoyI-3 1 sarvajJa, jina, vItarAga, sarvajJa hai, jIvakA jJAnasAmarthya sapUrNa 2 sarvajJapada zravaNa-paThana-vicAra karane yogya aura svAnubhavase siddha karane yogya 841 3 deva, guru, dharma 841 4 pradeza, samaya, paramANu, dravya, guNa, paryAya; jaDa, cetana 842 5 mUla dravya aura paryAya 842 6 dukhakA Atyatika abhAva mokSa samyarajJAna-darzana-cAritra aura mokSa, sakarma jIva, bhAvakarma, tattvArthapratIti 842 832 832 834 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 770 777 770 [ 54 ] 180 mAna aura matAgraha mArgameM avarodhaka stabharUpa 770 / 181 svAdhyAyake bheda oo 0 182 dharmake mukhya cAra aga 183-186 mithyAtvake bheda aura mithyAtva guNasthAnaka 187 mizraguNasthAnaka aura mithyAtvaguNasthAnaka 770 188 dUsarA guNasthAnaka 189-191 zvetAmbara aura digambara dRSTise kevalajJAna 770 192 ogha AsthAse vicArasahita AsthA 770 193-198 tyAgakI AvazyakatA, prakAra, tyAgakI kasarata, abhyAsa kisa taraha ? 771 199-200 anatAnuvaghI Adi kapAya, , usake udaya aura kSayakA krama tathA bagha 771 201 ghanaghAtI aura aghAtI karmake kSayasabaghI 772 202 unmAda-cAritramohanIyakA paryAya 772 203 sajJAke vividha bheda 772 204 karma yA prakRtike prakAra 772 205 bhAva athavA svabhAva aura vibhAva 772 206-7 kAlake aNuokA pRthaktva aura / dharmAstikAya AdikI pradezAtmakatA 773 208-209 vastu aura guNa-paryAya 773 210-211 padArthamAtrameM rahanevAlI tripadI aura kAla , 212 padArthavartI SaTcakra . 773 213 padArthake gamanameM samazreNikA kAraNa 773 214-219 indriya aura atIndriya jJAna 773 220-221 AtmAke astitvakA bhAsanAsamyaktvakA aga 774 222 dharmasambandhI (zrI ralakaraDazrAvakAcAra) 775 859 zrI vyAkhyAnasAra-2 1 jJAna aura vairAgya, jJAnIke vacana, 'chapasya' aura 'zailezIkaraNa' kA artha, mokSameM anubhava, UrdhvagamanasvabhAvI AtmA, bharata, sagara aura namirAjakI kthaayeN|| 776 2 jaina AtmAkA svarUpa, anAdi Atma dharma, karmaprakRtike utkarpa, apakarpa aura sakramaNa, paramANu aura caitanya dravyakI zakti 776 3 vedaka samyaktva, pA~ca sthAvara vAdara va sUkSma, guNasthAnakakA sparza, pariNAmakI tIna vArAyeM, udaya, Ayukarma, cakSuke prakAra 4 aSTa pAhuDa, AtmadharmakA bhAvana, dravya, aura paryAya, Atmasiddhi, cha, darzana, jIvaparyAyake bheda, vipayakA nAza, jina aura jaina, AtmAkA sanAtana dharma, jJAnokA Azraya, vastuvyavaccheda aura puruSArtha 778 5 cAra puruSArtha, mokSamArga, samyagjJAna, , jIvake bheda 780 6 jAtismaraNajJAna, AtmAko nityatA, apramatta guNasthAnaka, smRti, prathike bheda, AyukarmasambandhI (karmagranthase) jJAnakI kasauTI, pariNAmakI dhArA tharmAmITara 781 7 mokSamAlAmeMse asamajasatA Adi hema- / __ candrAcArya 8 sarasvatI, sasAraprapacake kAraNa 783 * 9 yogadRSTisambandhI, sUtrasiddhAta, jinamudrA, Izvaratva tIna prakArase 783 10 'bhagavatI ArAdhanA', mokSamArga agamya tathA sarala, nitAta viSama mArga paramazAta honA, kAma Adi choDanemeM apramAdI sacce guruse AtmazAti sahajameM, mokSa puruSArthake adhIna 784 11 rAsabhavRtti, 'bhagavatI ArAdhanA' meMse pariNAma, lezyA tathA yoga, bagha, Asrava, savara, darzana aura jJAnameM bhUla, bhedajJAna 786 12 jJAna-darzanakA phala 788 13 devAgamastotra, Aptake lakSaNa, karaNA nuyoga yA dravyAnuyoga, nirAkulatA sukha, sakalpa dukha, caitanya spaSTa, mukti, mohanIya aura vedanIya, jinakalpIke guNa, ' 'cetanAke prakAra 788 783 . 773 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 55 ] 805 14 indriya, mana aura AtmA, karmavadha adRzya, kAmakA bahAnA, samyagdRSTikI pravRtti, vipAka dRzya anAgAra Adike artha 790 siddhi Adi zaktiyAM saccI, vIryamadatA, 15 anupapannakA artha 791 'kAma kara lenekA yogya : samaya, jJAnI-- 16 zrAvaka AzrayI aNuvratake viSayameM / - 791 purupakI vyavahArameM bhI atarAtmadRSTi,' 17 digambara aura zvetAmbara dRSTise kevala . upAdhimeM upAdhi aura samAdhimeM samAdhi jJAna, tejasa aura kArmaNa Adi zarIra, rakhanA, vyavahArameM Atmakartavya, karmarUpI ATha rucaka pradeza, mautakI auSadhi nahI 792 karja, idra Adi bhI azaktimAna, 18 atavRtti aura usakI pratIti, samyagdRSTi AtmAkA apramatta upayoga, karaNAnuyoga kI nirjarA, gADha Adi samyaktva aura . aura caraNAnuyoga, 9veM guNasthAnakameM guNasthAnaka, dharmakI kasauTI, AcAryakA vedodayakA kSaya 799 uttaradAyitva | 960 Abhyatara-pariNAmAvalokana 19 avavijJAna, mana paryAyajJAna aura para prastAvanA 802 mAvadhijJAna / 793 ___ sasmaraNa poyo-1 20 ArAdhanA, usake prakAra aura vidhi, guNa- / 1 svarUpa dRSTigata na honekA kAraNa 803 kI atizayatA hI pUjya, siddhi, labdhi 2 cha padakA dRDhanizcaya 804 Adi AtmAke jAgRta bhAvameM, labdhi , / 3 jIvakI vyApakatA, pariNAmitA, karmaAdi jJAnIse tiraskRta, AtmA aura ____sabaddhatA Adike nirNayakI duSkaratA 805 mRtyu, sthavirakalpa, jinakalpa 794 4 sahaja 21 jinakA ahiMsA dharma, hindI aura 5 svavicArabhuvana-kalyANamArga 806 yuropiyanakA vidyAbhyAsa , / 795 22 vedanIya karmako sthiti 6 atima samajha 808 aura vadha, prakRtiyokA eka sAtha, vadha, mUlottara 7 AtmasAdhana-AtmAke dravya kSetra, kAla bhAva 808 prakRtiyokA vadha 795 8 mana vacana kAyAkA sayama 808 23 AyukA bagha, udaya aura udIraNA - -796 9 sukha na cAhanevAlA 809 jJAnAvaraNIya, Adi aura kSayopazamabhAva jJAna, darzana aura vIryakA kAma, karma 10 syAt mudrA, saccidAnada aura naya pramANa prakRtiko varNaname niccitatA 796 Adi, dRSTiviSa jAne ke bAda, punarjanma 25 jJAna dhAgevAlI sUI . 797 hai, isa kAlameM merA janma lenA, hama jo 26 pratihAra, nagna Adi zabdoke atha, jJAna hai vaha pAyeM, vikarAla kAla-karma-AtmA 809 aura darzana 11 itanA hI khojA jAya to saba milegA 810 27 cayopacaya, cayavicaya, ciMtAkA zarIrapara 12 mAraga sAcA mila gayA (kAvya) 810 ___ asara, vanaspatimeM AtmA 798 13 svabhuvanameM vicArameM 28 sAdhu, yati, muni, Rpi 798 14 hota AsavA parisavA (kAvya) 811 29 bhavya aura abhavya 15 anubhava 30 vadha aura mokSa, pradeza Adi vagha, vipAka, 16 yaha tyAgI bhI nahI atyAgI bhI nahI, cArvAka kauna ? terahaveM guNasthAnakameM eka satapanA ati dulabha 812 samayavartI vadha, kapAyakA rasa, zravaNa, 17 prakAzabhuvana-Apa isa ora muDeM, yaha manana Adi, AtmAsavadhI vicArameM bodha samyaka hai, yaha puruSa yathArthavaktA yA 812 811 812 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 56] / 19 vaha dazA kisa liye AvRta huI ? vahI / paramAtmA hai 812 20 'koI brahmarasanA bhogI / / 813 21 parigraha maryAdA - 813 22 cetana aura caitanya 813 23 cakSu aura mana aprApyakArI, cetanakA bAhya agamana - 813 14 samaya-samayameM anata sayamapariNAma, yoga dazAme AtmAkA sakoca-vikAsa 814 25 dhyAna 814 26 puruSAkAra cidAnadadhanakA dhyAna kareM, camatkArakA dhAma 814 27 vizva, jIva, paramANu aura karmasavadha anAdi 815 28 AtmabhAvanA karanekA krama 815 30 prANa, vANI, rasameM 815 31 jaina siddhAtake grathakI racanAkA prakAra 815 32 dhanya re divasa (kAvya) 816 33 badha aura mokSa 817 34 cha pada 35 AtmAke nityatva Adi sambandhI cha ___darzanakI mAnyatAkA koSThaka 818 36 buddhi, AtmA, vizva aura paramAtmAke viSayameM jina, vedAta Adike kathana 818 37 mahAvIrasvAmIke purupArthase bodha, apanI kalpanAse vartana karanese bhavavRddhi 818 38 sarvasaga mahAsrava, mizraguNasthAnaka jaisI sthiti, vaizyaveSa aura nigraMthabhAva, vibhAvayogakA vicAra, jJAnakA tAratamya aura udayabala, hatapuNya logone bharata kSetrako gherA hai . : 818 39 vyavahArakA vistAra rUpa doSa 40 cittakI zAtike liye samAdhAna 41 jIvanakAla bhoganekA vicAra / - 8 42 tattvajJAnI apanI dehameM bhI mamattva nahI karate 820 43 kAma AdikA sayama 44 vyavasAyase nivRtta ho, prAravyase sahaja nivRtti / 821 / 45 saga yA aza saga nivRttirUpa kAlakI ' pratijJA, nivRtti hI prazasta / 821 56 pratyAkhyAna 821 47 kSAyopazamika jJAna / 821 48 'jema nirmalatA re 'jinavIra-prakAzita dharma " - 821 49 vItarAgadarzanake nirdhArita granthakA viSaya 822 50 jaina aura vedAta paddhatike ekIkarake liye vicArita vipaya 822 51 janazAsanakI vicAraNA 822 52 janapaddhatike vicAraNIya mUlottara prazna 823 . 53 nyAyaviSayaka prazna 823 54 AtmadazA aura lokopakAra pravRttisavadhI 823 55 Atma pariNAmakI vizeSa sthiratAke liye vANI-kAyAsayama 823 56 jIva Adi dravyasambandhI - 824 57 he yoga 824 58 eka caitanyameM yaha saba kisa taraha ghaTatA 817 824 kA 59 vibhAva pariNAma kSINa na karanese dukhakA vedana 824 60 ciMtanAnusAra AtmAkA pratibhAsana, vicArazakti aura vipayArtatA, cetanakI anutpatti, nityatva aura dravyatva 1824 61 vItarAgake sampUrNa pravItiyogya vacana, " ... vItatAgatAke pramANameM zraddheyatva, jinakI zikSA avikala 824 62 janadarzana AdikA mathana 63 dharmAstikAya, adharmAstikAya, loka* sasthAna Adike rahasyasambandhI prazna 825 64 siddha AtmAkI lokAloka-prakAzakatA. aguru laghutA 826 65 AtmadhyAnake liye jJAna-tAratamyatAdi 826 / 66 jagatakA trikAlavartitva ' 826 67 vastukA astitva, do prakArakA padArthasvabhAva spaSTa 826 825 ya 821 / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 57 ] 839 68 guNAtizayatA kyA ?, kevalajJAnameM AhAra, 7 sarva dravyase mukta svarUpakA anubhava, nihAra Adi kriyAyeM kisa taraha? 826 samyagdarzanI aura / samyakcAritrIko 69, jJAnake bheda / - - 827 udbodhana 834 .70 paramAvadhike bAda kevalajJAna, dravyokI . 8 du kha aura usakA bIja Adi, karmake ... guNAtItatA; kevalajJAnakI-nirvikalpatA 827 pA~ca kAraNa, usake abhAvakA krama 835 71, astitva, vadha, amUrtatA, pudgala aura 9 dhyAna 'aura svAdhyAya, kaisI dazAkA jIvakA sayoga, dharmAdikI kSetravyApitA, sevana karate kevalajJAna utpanna ho 835 dravyasvarUpa, kevalajJAna aura anatatA 10 sahajAtmasvarUpa lakSI vicArazreNi 836 anAditAko zakAyeM ! 827 11 apramatta honeke liye pratIti karane yogya ; 72 sarvaprakAzakatA aura sarvavyApakatA, AtmA bhAva 836 sambandhI vicAraNIya viSaya 828 12 tIvra vairAgyase lekara acitya siddhasvarUpa 73-74 mArgapravartanasambandhI vicAraNA 828 ' 'takake vicAra takake vicAra 836 75 'soha' AzcaryakAraka gaveSaNA, Atma- . / 13 sayama, samAdhAna, paddhati aura vRtti 837 ____ dhyAna sambandhI UhApoha 829 |: 14-15 satya dharmake uddhArasambandhI 838 76 AtmAkA asakhyAtapradeza-pramANatva . 829 16 nayadRSTi vicAra 838 77 amUrtatva, anatatva, mUrtAmUrtatva aura bagha 17 maiM asaga zuddha cetana huuN|" anubhavasvarUpa / Adi 78 kevalajJAna aura brahma 18 caitanya jinapratimA ho, 839 79 jinake abhimatase AtmA 19 atarAya karanevAle kAma' Adiko 80 madhyama parimANakA nityatva, karmabaMdhakA '' - sambodhana 839 hetu, dravya aura guNa, abhanyatva dharmAsti 20 samyagdarzana, jinavItarAga Adiko bhaktise kAya AdikA vastutva, sarvajJatA 830 * namaskAra 839 81 vedAtake AtmAdi sambandhI nirUpa 830 21 upAsanIya samAdhimArga 840 82-83 janamArga 831 22 bagha, karma, mokSa 840 84 mohamayIsabadhI upAdhikI avadhi 832 23 mokSa aura mokSamArgarUpa samyagdarzanase 85 kucha svavicAra 12veM guNasthAnakaparyaMta dazAoke lakSaNa 840 86 deva, guru, dharma 832 saMsmaraNapoyo-3 87 jinasadRza dhyAnase tanmayAtmasvarUpa kaba 1 sarvajJa, jina, vItarAga, sarvajJa hai, jIvakA hoU~gA? 833 jJAnasAmarthya sapUrNa 88 apUrvasayama pragaTa karaneke liye 833 2 sarvajJapada zravaNa-paThana-vicAra karane yogya sasmaraNapoyI-2 __ aura svAnubhavase siddha karane yogya 841 1 sahaja zuddha AtmasvarUpa 833 3 deva, guru, dharma 2 sarvajJapadakA dhyAna kareM 833 4 pradeza, samaya, paramANu, dravya, guNa, 3 satpuruSoko namaskAra paryAya; jaDa, cetana 4 jinatattvasakSepa 833 5 mUla dravya aura paryAya 842 5 mukhya AvaraNa, mumukSutA Adi utpanna 6 duHkhakA Atyatika abhAva mokSa samyakaise ho? 834 jJAna-darzana-cAritra aura mokSa. sakarma 6 jIvake vaghanake mukhya hetu 834 jIva, bhAvakarma, tattvArthapratIti 842 832 841 833 842 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rASTa 843 7 zaddha nirvikalpa caitanyakI svarUparahasyamaya ukti-Apase jagata bhinna, abhinna, bhinnAbhinna hai 8 kevalajJAnakA svarUpa, 843 9 kevalajJAna kaise ho? 844 10 AkAzavANI-tapa kareM, caitanyakA dhyAna kareM 844 -11 apanA svarUpa citrasahita 12 zuddha cetanya, sadbhAvakI pratIti-samya gdarzanajJAnasambandhI prazna, dhyAna aura adhyayana . 844 13 ThANAgame vicAraNIya eka sUtra 845 14 avadhUtavat, videhavat, jinakalpIvat vicaranevAle puruSa bhagavAnake svarUpakA dhyAna 845 15 pravRttikI virati, saga aura snehapAzako toDanA 16 svarUpavodha Adi svavicAra 845 17 sarvajJa-vItarAgadeva-Izvara, manuSyadehameM usa padakI prApti 18 apramatta upayogase kevala akhaDAkAra __ svAnubhavasthiti 846 19 brahmacarya adbhuta anupama sahAyakArI 846 20 sayama 846 21 jAgRtasattA, jJAyakasattA, AtmasvarUpa 846 22 AtmadhyAnArtha vicaranekI bhAvanA 846 23 sanmArga, saddeva aura sadguru jayavata raheM 846 24 vizvake dravyokA vicAra 847 25 parama guNamaya cAritra Adiko AvazyakatA, eka granyakI sakalanA 847 26 svapara-upakArakA kArya kara lenekI bhAvanAke matrAtmaka vAkya 847 27 nigraMnyapravacanasambandhI sUtrakRtAgakA ava___taraNa 28 zarIrasavaghI dUsarI vAra aprAkRta krama 848 29 nirvikalparUpase atarmukhavRtti karake AtmadhyAnakA krama 849 30 vItarAgadarzanasakSepa eka pustakakI saMkalanA 848 .845 49 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacaMdra Page #73 -------------------------------------------------------------------------- Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacaMdra __17veM varSase pahale prathama zataka zArdUlavikoritavRtta *graMthArabha prasaMga raMga bharavA, koDe kara kAmanA; bodhU dharmada marma bharma haravA, che anyathA kAma nA; bhAkhaM mokSa subodha dharma dhananA, joDe kathu kAmanA; emAM tatva vicAra sattva sukhadA, prero prabhu kAmanA // 1 // / chappaya nAbhinaMdana nAya, vizvavaMdana vijJAnI; bhava baMdhananA phaMva, karaNa khaMDana sukhadAnI; graMtha paMtha AdyaMta, khaMta preraka bhagavaMtA; akhaDita arihaMta taMtahAraka jayavaMtA; zrI maraNaharaNa tAraNataraNa, vizvoddhAraNa agha hare; te RSabhadeva paramezapada, rAyacada vaMdana kare // 2 // prabhuprArthanA - dohA jaLahaLa jyoti svarupa tu, kevaLa kRpAnidhAna / prema punita tuja preraje, bhayabhaMjana bhagavAna // 3 // * bhAvArtha-1. athake ArabharUpa prasagako sundara eva manohara banAnekI ullAsapUrNa kAmanA karatA huuN| isa grathameM bhrama-ajJAnako dUra karaneke liye dharmakA voSa karAnevAle marmako prakAzita karanA cAhatA hU~, anya koI prayojana nahI hai| isame dharma, artha, kAma aura mokSa-ina cAra puruSArthoMke suvodha-samyagjJAnakA varNana karanA cAhatA huuN| vovarAga prabho ! Apa mujhe sukhada tattvavicArakI zaki pradAna kreN| 2 nAbhinadana, nAtha, vizvavadya, vijJAnI-viziSTa jJAnI, bhavabaghanake phadekA khaDana karanevAle, sukhadAnI, grathake pathameM Adise anta taka utsAhita karanevAle bhagavAna, akhaDita, arihata, karmasatatike nAzaka, vijayI, maraNaharaNa, taranatArana, vizvoddhAraka prabhu pApako dUra kareM / una zrI RSabhadeva paramezvarake caraNomeM rAyacada vadana karate haiN| 3 he bhayabhajana bhagavAna ! tU prakAzamAna, jyotisvarUpa aura sarvathA kRpAnidhAna hai| terA punita prema mujhe prerita kre| Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ z " zrImada rAjacandra nitya niraMjana nitya cho, gaMjana gaMja gumAna / abhivadana abhivadanA, bhayabhaMjana bhagavAna // 4 // dharmadharaNa tAraNataraNa, zaraNa caraNa sanmAna / vighnaharaNa pAvanakaraNa, bhayabhaMjana bhagavAna // 5 // bhadrabharaNa bhItiharaNa, sudhAjharaNa zubhavAna / klezaharaNa citAcUraNa, bhayabhaMjana bhagavAna // 6 // avinAzI arihaMta tuM, eka akhaMDa amAna / ajara amara aNajanma tuM, bhayabhaMjana bhagavAna // 7 // AnaMdI apavargI tuM, akaLa gati anumAna / AziSa - anukUla Apaje, bhayabhaMjana bhagavAna // 8 // nirAkAra nirlepa cho, nirmaLa nItinidhAna / nirmohaka nArAyaNA, bhayabhaMjana bhagavAna // 9 // sacarAcara svayaMbhU prabhu, sukhada sopaje sAna / sRSTinAtha sarvezvarA, bhayabhaMjana bhagavAna // 10 // saMkaTa zoka sakaLa haraNa, nautama jJAna nidAna / icchA vikaLa acaLa karo, bhayabhaMjana bhagavAna // 11 // Adhi vyAdhi upAdhine, haro taMta tophAna / karuNALu karuNA karo, bhayabhaMjana bhagavAna // 12 // kiMkaranI kaMkara mati, bhUla bhayaMkara bhAna / zaMkara te snehe haro, bhayabhaMjana bhagavAna // 13 // 4 he bhayabhajana bhagavAna / tU nitya nirajana, nitya aura ahakArapujakA nAzaka hai / tujhe vAravAra abhi vandana ho / 5 he bhayabhajana bhagavAna / tU dharmakA dhAraka, taranatArana, vighnahArI eva pAvanakArI hai / tere caraNokI upAsanA merI zaraNa hai / 6 he bhayabhajana bhagavAna / tU kalyANakArI, bhItihArI, sudhAkA jharanA, bhagalamaya, klezahara aura cintA nAzaka hai / 7 he bhayabhajana bhagavAna / tU avinAzI, arihata, eka akhaDa eva asIma hai / tU ajanmA, ajara aura amara hai| 8 he bhayabhajana bhagavAna | tU Anandamaya, mokSaMmaya aura anumAnase agocara hai / mujhe anukUla AzIrvAda de / 9 he bhayabhajana bhagavAna / tU nirAkAra, nirlepa, nirmala, nIvinidhAna aura nirmohaka nArAyaNa hai / 10 he bhayabhajana bhagavAna / tU sacarAcara, svayaMbhU, prabhu, vizvanAtha aura sarvezvara hai / mujhe sukhada bogha de | 11 he bhayabhajana bhagavAna ! tU samasta sakaTa aura zokakA nivAraka aura nUtana jJAnakA mUla kAraNa hai / merI vikala icchAko acala kara / 12 he bhayabhajana bhagavAna / karuNAlu karuNA kara / ASi, vyAdhi, upAdhi aura karmasantatikA upadrava dUra kara / 13 he bhayabhajana bhagavAna ! kikarakI mati kakaDa jaisI hai, AtmabhAnakI bhayaMkara bhUla | he zakara | use premase dUra kara / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale zakti zizune Apazo, bhakti muktinu dAna / tuja jukti jAhera che, bhayabhajana bhagavAna // 14 // nIti proti namratA, bhalI bhaktinu bhAna / Arya prajAne Apazo, bhayabhaMjana bhagavAna // 15 // dayA zAti audAryatA, dharma marma mndhyaan| . sapa jaMpa..vaNa kaMpa de, bhayabhajana bhagavAna // 16 // hara ALasa edIpaNu, hara agha ne ajnyaan| hara bhramaNA bhArata -taNI, bhayabhaMjana bhagavAna // 17 // , tana, mana, dhana ne annanu, de sukha sudhA smaan| A avanI- kara bhalu, bhayabhajana bhagavAna // 18 // vinaya vinati rAyanI, dharo kRpAthI dhyAna / mAnya karo mahArAja te, bhayabhaMjana bhagavAna // 19 // ' dharma viSe. kavita . dinakara vinA jevo, dinano dekhAva dIna, zazi vinA jevI jojo, zarvarI suhAya cha; , pratipALa vinA jevI, prajA purataNI pekho, surasa vinAnI jevI, kavitA kahAya che; salila vihIna jevI saritAnI zobhA ane, bhari vihIna jevI bhAminI bhaLAya che; 'vade rAyacada vIra ema dharmamarma vinA, 'mAnavI mahAna ' paNa, kukarmI' kaLAya che // 20 // (apUrNa) 14 he bhayabhajana bhagavAna / terI yukti prasiddha hai / zizuko zakti, bhakti aura muktikA dAna de / 15 he bhayabhajana bhagavAna / tU nIti, prIti, namratA aura sadbhaktikA jJAna Arya prajAko de / 16 he bhayabhaMjana bhagavAna / tU Arya prajAko dayA, zAti, udAratA, dharma-marmakA dhyAna, ekatA aura nizcala zAti de| 17 he bhayabhajana bhagavAna | tU bhAratakA Alasya evaM akarmaNyatA dUra kara, aura pApa, ajJAna tathA bhrAnti dUra kr| 18 he bhayabhajana bhagavAna | tana, mana, dhana tathA annakA sudhAke samAna sukha de / isa vizvakA bhalA kara / 19 he bhayabhajana bhagavAna / rAyacadakI savinaya vinati para kRpayA dhyAna de, he mahArAja | use mAnya kr| , 20 dekhiye, dinakarake vinA jaise dina nisteja dIkhatA hai, zazike binA jaise rAta zobhAhIna lagatI hai, pratipAla-rakSakake binA jaise nagarakI prajA surakSita nahIM hai, surasake binA jaise kavitA nIrasa kahalAtI hai, jalake vinA jaise nadI zobhita nahI hotI, patike binA jaise strI dukhI hotI hai, vaise, rAyacada kahate hai ki vIra bhagavAnake dharmakA marma jAne binA mahAna mAnava bhI adhArmika-pApI samajhA jAtA hai / (apUrNa) Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra puSpamAlA 1 rAtri bIta gaI, prabhAta huA, nidrAse mukta hue / bhAvanidrAko dUra karanekA prayatna kreN| 2 vyatIta rAtri aura atIta jIvana para dRSTi DAla jaayeN| 3 saphala hue samayake liye Ananda mAne, aura AjakA dina bhI saphala kreN| niSphala hue dinake liye pazcAttApa karake niSphalatAko vismRta kreN| 4. kSaNa kSaNa karake ananta kAla vyatIta huA, to bhI siddhi nahI huii| 5 yadi tujhase eka bhI kRtya saphala na bana pAyA ho to bAra-bAra zaramA / 6 yadi tujhase aghaTita kRtya hue ho to lajjita hokara mana, vacana aura kAyake yogase unhe na karanekI pratijJA le| 7 yadi tU svatatra ho to sasAra-samAgamame apane Ajake dinake nimnalikhita vibhAga kara (1) 1 prahara-bhaktikartavya / (2)1 prahara-dharmakartavya / (3) 1 prahara-AhAraprayojana / (4) 1 prahara-vidyAprayojana / (5) 2 prhr-nidraa| (6) 2 prahara-sasAraprayojana / 8prahara 8 yadi tU tyAgI ho to tvacArahita vanitAke svarUpakA vicAra karake sasArakI ora dRSTi kara | 9 yadi tujhe dharmakA astitva anukUla na AtA ho to nIceke kathana para vicAra kara dekha (1) tU jisa sthitiko bhoga rahA hai vaha kisa pramANase ? (2) AgAmI kAlakI bAtako kyo nahI jAna sakatA ? (3) tU jo cAhatA hai vaha kyo nahI milatA ? (4) citravicitratAkA prayojana kyA hai ? . 10. yadi tujhe dharmakA astitva pramANabhUta lagatA ho, aura usake mUla tattvame AzakA ho to nIce kahatA hU~ 91 sarva prANiyome samadRSTi,12 athavA kisI prANoko prANarahita nahI karanA, zaktise adhika usase kAma nahI lenaa| 13 athavA satpuruSa jisa mArga para cale, usa mArgako grahaNa kara / 14 mUla tattvame kahI bhI bheda nahI hai, mAtra dRSTime bheda hai, aisA mAnakara aura Azayako samajha. kara pavitra dharmame pravRtti kr| 15 tU cAhe jisa dharmako mAnatA ho, mujhe usakA pakSapAta nahI hai| mAtra kahanekA tAtparya yaha hai ki jisa mArgase saMsAramalakA nAza ho, usa bhakti, usa dharma aura usa sadAcArakA tU sevana kr.| .. 16 tU cAhe jitanA paratatra ho to bhI manase pavitratAkA vismaraNa kiye binA AjakA dina ramaNIya kr| 17. yadi Aja tU duSkRtakI ora jA rahA ho, to maraNakA smaraNa kara / Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale 18. yadi Aja kisIko duHkha deneme tatpara ho to apane dukhasukhakI ghaTanAoMkI sUcI yAda kara le| 19. tU rAjA ho yA raka ho, cAhe jo ho, paraMtu yaha vicAra karake sadAcArakI ora A ki isa kAyAke pudgala thoDe samayake liye mAtra sADhe tIna hAtha bhUmi maoNganevAle hai| 20 tU rAjA ho to phikra nahI, parantu pramAda na kara, kyoki nIcase nIca, adhamase adhama, vyabhicArakA, garbhapAtakA, nivaMzakA, cANDAlakA, kasAIkA aura vezyAkA kaNa tU khAtA hai / to phira ? 21 prajAke dukha, anyAya aura karako jA~ca karake Aja kama kara | tU bhI he rAjan / kAlake ghara AyA huA atithi hai| 22 yadi tU vakIla ho to isase Adhe vicArakA manana kara jaa| 23. yadi tU zrImata ho to paiseke upayogakA vicAra kara / kamAnekA kAraNa Aja khojakara kaha / 24 dhAnyAdike vyApArame honevAlI asakhya hiMsAkA smaraNa karake Aja nyAyasapanna vyApArame apane cittako lgaa| 25. yadi tU kasAI ho to apane jIvake sukhakA vicAra karake Ajake diname praveza kr| 26 yadi tU samajhadAra bAlaka ho to vidyA aura AjJAkI ora dRSTi kara / 27 yadi tU yuvAna ho to udyama aura brahmacaryakI ora dRSTi kr| 28 yadi tU vRddha ho to mRtyukI ora dRSTi karake Ajake diname praveza kara / 29 yadi tU strI ho to apane pati sambandhI dharmakartavyako yAda kara,-doSa hue ho unakI kSamA maoNga aura kuTumbakI ora dRSTi kara / 30 yadi tU kavi ho to asaMbhavita prazasAkA smaraNa karake Ajake diname praveza kara / 31 yadi tU kRpaNa ho to,- . 32 yadi tU amalamasta ho to nepoliyana bonApArTakA, dono sthitiyose smaraNa kr| 33 yadi kala koI kArya apUrNa raha gayA ho to use pUrNa karanekA suvicAra karake Ajake diname praveza kr| 34 yadi Aja kisI kRtyakA Arabha karanA cAhatA ho to samaya, zakti aura pariNAmakA vivekapUrvaka vicAra karake Ajake diname praveza kara / 35 kadama rakhaneme pApa hai, dekhaneme jahara hai, aura sira para mauta savAra hai, yaha vicAra karake Ajake diname praveza kr| 36 yadi Aja tujhe aghora karma karaneme pravRtta honA ho to, rAjaputra ho to bhI bhikSAcaryA mAnya karake Ajake diname praveza kr| 37. yadi tU bhAgyazAlI ho to usake Anadame dUsareko bhI bhAgyazAlI kara, paratu durbhAgyazAlI ho to dUsarekA burA karanese rukakara Ajake diname praveza kara / 38 dharmAcArya ho to apane anAcArakI ora kaTAkSadRSTi karake Ajake diname praveza kara / 39. anucara ho to priyase priya aise zarIrako nibhAnevAle apane adhirAjakI namakahalAlI cAhakara Ajake diname praveza kara / 40 durAcArI ho to apane Arogya, bhaya, paratatratA, sthiti aura sukhakA vicAra karake Ajake diname praveza kr| 41 duHkhI ho to ( Ajako ) AjIvikA jitanI AzA rakhakara Ajake diname praveza kara / 42. dharmakarmake liye avazya samaya nikAlakara tU AjakI vyavahArasiddhime praveza kara / Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 43 kadAcit prathama pravezame anukUlatA na ho to bhI roja jAte hue dinake svarUpakA vicAra karake Aja kabhI bhI usa pavitra vastukA manana kara / 44 AhAra, vihAra aura nihAra sabadhI apanI prakriyAkI jA~ca karake Aja ke diname praveza kr| 45 yadi tU kArIgara ho to Alasya aura zaktike durupayogakA vicAra karake Ajake diname praveza kr| 46 tU cAhe jo dhadhA karatA ho, paratu AjIvikAke liye anyAyasapanna dravyakA upArjana mata kr| 47 yaha smRti grahaNa karaneke bAda zaucakriyAyukta hokara bhagavadbhaktime lIna hokara kSamA maaNg| 48 yadi tU sasAra prayojaname apane hitake liye amuka samudAyakA ahita kara DAlatA ho to ruka jaa| 49 atyAcArI, kAmI aura anADIko uttejana detA ho to ruka jaa| 50 kamase kama AdhA prahara bhI dharmakartavya aura vidyAsapAdaname lgaa| 51 jiMdagI choTI hai aura jajAla lambA hai, isaliye jajAla kama kara, to sukharUpase jiMdagI labI lgegii| 52 strI, putra, kuTumba, lakSmI ityAdi sabhI sukha tere gharame ho to bhI ina sukhome gauNatAse duHkha rahA huA hai, aisA mAnakara Ajake diname praveza kara / 53 pavitratAkA mUla sadAcAra hai| 54 cacala ho jAte hue manako sa~bhAlaneke liye, 55 zAta, madhura, komala, satya aura pavitra vacana bolanekI sAmAnya pratijJA lekara Ajake diname praveza kr| 56 kAyA malamUtrakA piNDa hai, isake liye 'maiM yaha kyA ayogya kArya karake Anada mAnatA hU~,' aisA Aja vicAra kr| 57 tere dvArA Aja kisIkI AjIvikA naSTa honevAlI ho to,58 aba tUne AhArakriyAme praveza kiyaa| mitAhArI akabara sarvottama bAdazAha mAnA gayA hai| 59 yadi Aja diname sonekA terA mana ho, to usa samaya Izvarabhakti-parAyaNa ho jA, athavA satzAstrakA lAbha uThA le| 60 maiM samajhatA hU~ ki aisA honA duSkara hai, to bhI abhyAsa sabakA upAya hai| 61 calA AtA huA vaira Aja nirmUla kiyA jAye to uttama, nahI to usakI sAvadhAnI rakha / 62. isa taraha nayA vaira mata baDhA, kyoki vaira karake kitane samayakA sukha bhoganA hai yaha vicAra tattvajJAnI karate haiN| 63. Aja mahArabhI eva hiMsAyukta vyApArame laganA paDatA ho to ruka jaa| 64 bahuta lakSmI milane para bhI Aja anyAyase kisIkI jAna jAtI ho to ruka jaa| 65 samaya amUlya hai, isa bAtakA vicAra karake Ajake dinake 2,16,000 vipalokA upayoga kr| 66 vAstavika sukha mAtra virAgame hai, isaliye Aja jajAlamohanIse abhyataramohanIko mata baDhA / 67 phurasatakA dina ho to Age kahI huI svatatratAke anusAra cala | 68 kiso prakArakA niSpApa vinoda kiMvA anya koI niSpApa sAdhana Ajake Anadake liye khoja / 69. suyojaka kRtya karaneme pravRtta honA ho to vilamba karanekA AjakA dina nahI hai, kyoki Aja jaisA magaladAyaka dina dUsarA nahI hai| Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale 70 adhikArI ho to bhI prajAhitako mata bhUla, kyoki jisakA ( rAjAkA ) tU namaka khAtA hai, vaha bhI prajAkA priya sevaka hai| 71 vyAvahArika prayojaname bhI upayogapUrvaka vivekI rahanekI satpratijJA lekara Ajake dinameM pravRtti kr| 72 sAyaMkAla honeke bAda vizeSa zAnti le| 73 Ajake diname itanI vastuoko bAdhA na Aye tabhI vAstavika vicakSaNatA mAnI jAye - 1 Arogya, 2 mahattA, 3 pavitratA aura 4 kartavya / 74 yadi Aja tujhase koI mahAna kArya hotA ho, to apane sarva sukhakA tyAga bhI kara de| 75 karaja yaha nIca raja (ka+ raja) hai, * karaja yaha yamake hAthase utpanna vastu hai, (kara+ja) kara yaha rAkSasI rAjAkA krUra kara ugAhanevAlA hai / yaha ho to Aja cukA de, aura nayA karate hue ruka jaa| 76 dainika kRtyakA hisAba aba dekha jaa| 77 savere yAda dilAyI hai, phira bhI kucha ayogya huA ho to pazcAttApa kara aura zikSA le| 78 koI paropakAra, dAna, lAbha athavA dUsarekA hita karake AyA ho to Ananda mAna aura nirabhimAna rh| 79 jAne-anajAne bhI yadi kucha viparIta huA ho to aba aisA kAma mata kr| 80 vyavahArakA niyama rakha aura avakAzame sasArakI nivRtti khoja / 81 Aja tUne jaisA uttama dina bhogA hai vaisA apanA jIvana bhoganeke liye tU Anadita ho, to hI A0 82 Aja jisa palame tU merI kathAkA manana karatA hai, usIko apanI Ayu samajhakara sadvRttime laga jaa| 83 satpuruSa vidurake kahe anusAra Aja aisA kRtya kara ki rAtame sukhase soyA jA sake / 84. AjakA dina sunaharA hai, pavitra hai, kRtakRtya honerUpa hai, aisA satpuruSone kahA hai, isaliye mAnya kr| 85 jaise ho sake vaise Ajake diname aura svapatnIme bhI viSayAsakta kama rhnaa| 86 Atmika aura zArIrika zaktikI divyatAkA vaha mUla hai, yaha jJAniyokA anubhavasiddha vacana hai| 87 tambAkU sUMghane jaisA choTA vyasana bhI ho to Aja use choDa de / -( * ) navIna vyasana karanese ruka jaa| 88 deza, kAla, mitra ina sabakA vicAra sabhI manuSyoko isa prabhAtame yathAzakti karanA ucita hai| 89 Aja kitane satpuruSokA samAgama huA, Aja vAstavika AnandasvarUpa kyA huA ? yaha cintana virale puruSa karate hai| 90 Aja tU cAhe jaise bhayakara kiMtu uttama kRtyake liye tatpara ho to himmata mata hAra / 91 zuddha, saccidAnada, karuNAmaya paramezvarakI bhakti Ajake tere satkRtyakA jIvana hai| 92 terA, tere kuTumbakA, mitrakA, putrakA, patnIkA, mAtApitAkA, gurukA, vidvAnakA, satpuruSakA yathAzakti hita, sanmAna, vinaya aura lAbhakA kartavya huA ho tA vaha Ajake dinako sugava hai / ___93 jisake ghara yaha dina klezarahita, svacchatAse, zucitAse, ekatAse, satoSase, saumyatAse, snehase, sabhyatAse aura sukhase bItegA usake gharame pavitratAkA vAsa hai| * karaja ( kara+ja) Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 94 kuzala aura AjJAkArI putra, AjJAvalaMbI dharmayukta anucara, sadguNI sundarI, melajolavAlA kuTumba, satpuruSa jaisI apanI dazA jisa puruSako hogI usakA AjakA dina hama sabake lie vandanIya hai| 95 ina saba lakSaNose sayukta honeke liye jo puruSa vicakSaNatAse prayatna karatA hai, usakA dina hamAre liye mAnanIya hai| 96 isase viparIta bartAva jahA~ ho rahA hai vaha ghara hamArI kaTAkSadRSTikI rekhA hai| 97 bhale hI tU apanI AjIvikA jitanA prApta karatA ho, parantu yadi nirupAdhimaya ho to usa upAdhimaya rAjasukhakI icchA karake apane Ajake dinako apavitra mata kr| 98 kisIne tujhe kaTuvacana kahA ho to usa samaya sahanazIlatA-nirupayogI bhI, 99. dinakI bhUlake liye rAtame ha~sanA, paratu vaisA ha~sanA phirase na ho, yaha dhyAname rakha / 100 Aja kucha buddhiprabhAva baDhAyA ho, Atmika zakti ujjvala kI ho, pavitra kRtyakI vRddhi kI ho to vaha, 101 Aja apanI kisI zaktikA ayogya rItise upayoga mata kara,-maryAdAlopanase karanA par3e to pApabhIru rh| __ 102 saralatA dharmakA bIjasvarUpa hai| prajJApUrvaka saralatAkA sevana kiyA gayA ho to AjakA dina sarvottama hai| 103 strI, rAjapatnI ho yA donajanapatnI ho, parantu mujhe usakI koI paravA nahIM hai| maryAdAse calanevAlIkI, maine to kyA paratu pavitra jJAniyone bhI prazasA kI hai| 104 sadguNake kAraNa yadi Apa para jagatakA prazasta moha hogA to he strI | mai Apako vaMdana karatA huuN| 105 bahumAna, namrabhAva aura vizuddha anta karaNase paramAtmAkA guNasabadhI cintana, zravaNa, manana, kIrtana, pUjA, arcA-inakI jJAnI puruSone prazasA kI hai, isaliye Ajake dinako suzobhita kara / 106 sat-golavAn sukhI hai, durAcArI dukhI hai, yaha bAta yadi mAnya na ho to abhIse Apa dhyAna rakhakara isa bAtakA vicAra kara dekhe / 107 ina sabakA sarala upAya Aja kahe detA hU~ ki dopako pahacAnakara doSako dUra krnaa| 108 labI choTo yA kramAnukrama cAhe jisa svarUpame yaha merI kahI huI, pavitratAke puSpoMse gUMtho huI mAlA prAtaHkAla, sAyaMkAla aura anya anukUla nivRttike samaya vicAra karanese magaladAyikA hogI / vizeSa kyA kahU~? kALa koIne nahi make ! harigIta *motItaNI mALA gaLAmA mUlyavaMtI malakatI, hIrAtaNA zubha hArathI bahu kaMThakAti jhaLakatI; AbhUSaNothI opatA bhAgyA maraNane joIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 1 // kAla kisIko nahI chor3atA! *bhAvArtha-1 jinake gale meM motiyokI mUlyavatI mAlA suzobhita ho rahI thI, jinakI kaThakAti hIreke uttama hArase bahuta prakAzita ho rahI thI, aura jo aneka AbhUSaNoMse vibhuSita ho rahe the, ve bhI mRtyuko dekhakara Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17ve varSase pahale maNimaya mugaTa mAye gharIne karNa kaMDala nAkhatA, kAMcana kaDAM karamA gharI kazIye kacAza na rAkhatA; paLamAM paDyA pRthvIpati e bhAna bhUtaLa khoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 2 // vaza AMgaLImAM mAMgalika mudrA jaDita mANikyathI, je parama preme peratA pocI kaLA bArIkathI; e veDha vIMTI sarva choDI cAliyA mukha dhoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 3 // mUcha vAMkaDI karI phAkaDA thaI loMbu dharatA te pare, kApela rAkho kAtarA harakoInAM haiyAM hare; e sAkaDImAM AviyA chaTakyA tajI sahu soIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 4 // cho khaMDanA adhirAja je caMDe karIne nIpajyA, brahmAMDamAM baLavAna thaIne bhUpa bhAre UpajyA; e catura cakrI cAliyA hotA nahotA hoIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 5 // je rAjanItinipuNatAmAM nyAyavaMtA nIvaDyA, avaLA kayeM jenA badhA savaLA sadA pAsA paDyA; e bhAgyazALI bhAgiyA te khaTapaTo sau , khorDane. jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 6 // bhAga gye| arthAt kAlakavalita ho gaye / isaliye he manuSyo | ise bhalI bhAMti jAne aura manameM ThAneM ki kAla kisIko nahI choddtaa| 2. jo mastaka para maNimaya mukuTa dhAraNa karate the, kAnomeM kuNDala pahanate the, hAthoMmeM soneke kaDe pahanate the, aura vastrAlakArase suzobhita honemeM koI kamI na rakhate the, aise pRthvIpati bhI kSaNabharameM behoza hokara bhUtala para gira paDe / isaliye he manuSyo / ise bhalI bhaoNti jAne aura manameM ThAne ki kAla kisIko nahI choddtaa| ' 3. jo daso aguliyome mANikase jaDita mAgalika aeNThiyA~ pahanate the, aura kalAiyome sUkSma kalAmaya pahuMciyA~ parama premase pahanate the, ve gaThiyoM Adi saba choDakara, mu~ha ghokara cala base / isaliye he manuSyo! ise bhalI bhA~ti jAneM ora manameM ThAne ki kAla kisIko nahI choDatA / 4 jo vAMkI kara, phakkaDa vanakara mUMchopara nivU rakhate the, aura jo sudara kaTe hue vAloMse hara kisIke manako harate the, ve bhI saMkaTameM A gaye aura saba suvidhAe~ choDakara cala diye / isaliye he manuSyo / ime bhalI bhAMti jAneM ora manameM ThAneM ki kAla kisIko nahI choddtaa| 5 jo apane pratApase cha khaMDake avirAja bane hue the, aura brahmANDameM balavAna hokara mahAna samrAT kahalAte the, aise catura cakravartI bhI isa taraha cala base ki mAno ve hue hI na the / isaliye he manuSyo / ise bhalI bhAMti jAneM aura manameM ThAneM ki kAla kisIko nahI choddtaa| 6 jo rAjanItiko nipuNatAmeM nyAyavAn siddha hue the, aura jinake ulaTe pAme sadA soce hI paDate the, aise bhAgyazAlI bhI sava khaTapaTeM choDakara bhAga nikle| isaliye he manuSyo / ise bhalI bhAti jAneM aura manameM ThAne ki kAla kisoko nahI choDatA / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 11 anAdikA jo smRtime hai use bhUla jaanaa| 12 jo smRtime nahI hai use yAda kare | 13 vedanIya karmakA udaya huA ho to pUrvakarmasvarUpakA vicAra karake ghabarAnA nahI / 14 vedanIyakA udaya ho to nizcaya rUpa 'aveda' padakA ciMtana krnaa| 15 puruSa vedakA udaya ho to strIkA zarIra pRthakkaraNapUrvaka dekhanA-jJAnadazAse / 16 tvarAse Agraha-vastukA tyAga karanA, tvarAse Agraha 'sa' dazAkA grahaNa karanA / 17 paratu bAhya upayoga nahIM denaa| 18 mamatva hI badha hai| 19 baMdha hI dukha hai| 20 du khasukhase parADmukha honA / 21. sakalpa-vikalpakA tyAga karanA / 22 Atma-upayoga karmatyAgakA upAya hai| 23 rasAdika AhArakA tyAga karanA / 24 pUrvodayase na chor3A jAye to avadharUpase bhAganA / 25. jo jisakI hai use vaha saupa de (viparIta pariNati ) / 26 jo hai so hai paratu mana vicAra karaneke liye zaktimAna nahI hai / 27 kSaNika sukha para lubdha nahI honA / 28. samadRSTike liye gajasukumArake caritrakA vicAra karanA / 29 rAgAdise virakta honA yahI sabhyagjJAna hai / 30 sugadhI pudgaloko nahI saghanA / svabhAvata. vaisI bhUmikAme A gaye to rAga nahI krnaa| 31 durgadhase dveSa nahI krnaa| 32 pudgalakI hAnivRddhise khedakhinna yA prasanna nahI honA / 33. AhAra anukramase kama karanA ( lenA ) / 34. ho sake to kAyotsarga ahorAtra karanA, nahI to eka ghaTA karanese nahI cuuknaa| 35 dhyAna ekacittase rAgadveSa chor3akara karanA / 36 dhyAna karaneke bAda cAhe jaisA bhaya utpanna ho to bhI nahI ddrnaa| abhaya AtmasvarUpakA vicAra karanA / 'amara dazA jAnakara calavicala nahI honaa|' 37. akele zayana krnaa| 38 ataraMgame sadA ekAkI vicAra laanaa| 39 zakA, kakhA yA vitigicchA nahI karanA / aisekI sagati karanA ki jisase zIghra Atmahita ho| 40 dravyaguNa dekhakara bhI rAjI nahIM honaa| 41 par3a dravyake guNaparyAyakA vicAra kreN| 42 sabako samadRSTise dekhe / 43 bAhya mitrase jo jo icchA rakhate ho, usakI apekSA abhyaMtara mitrako zIghra cAhe / 44 vAhya strIkI jisa prakArase icchA rakhate ho, usase viparIta prakArase AtmAkI strI tadrUpa vahI caahe| 45 bAhara lar3ate haiM, usakI apekSA to abhyatara mahArAjAko hraayeN| Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale 46. ahaMkAra na kreN| 47. bhale koI dveSa kare paratu Apa vaisA na kreN| 48. kSaNa kSaName mohakA saga chodd'eN| 49 AtmAse karmAdika anya hai, to mamatvarUpa parigrahakA tyAga kreN| 50 siddhake sukha smRtime laayeN| / 51 ekacittase AtmAkA dhyAna kreN| pratyakSa anubhava hogaa| 52. bAhya kuTumba para rAga na kreN| 53. abhyatara kuTuva para rAga na kreN| 54 strI puruSAdika para anurakta na ho| 55. vastudharmako yAda kre| 56 koI bA~dhanevAlA nahI hai, apanI bhUlase ba~dhatA hai| 57 ekako upayogame lAyege to saba zatru dUra ho jAyeMge / 58. gIta aura gAyanako vilApatulya jAne / / 59 AbharaNa hI dravyabhAra ( bhAva ) bhaarkrm| 60 pramAda hI bhaya hai| ' 61. apramAda bhAva hI abhayapada hai| 62. jaise bhI ho, tvarAse pramAda chodd'eN| 63 viSamatA choddeN|| 64. karmayogase AtmA nayI nayI deha dhAraNa karate haiN| 65 abhyaMtara dayAkA cintana krnaa| . 66 sva aura parake nAtha bneN| 67 bAhya mitra AtmahitakA mArga batAye, use abhyaMtara mitrake rUpameM68 jo bAhya mitra paudgalika bAto aura para vastukA saMgakarAyeM, unhe tvarAse choDA jA sake to chor3e aura kadAcit choDA na jA sake to abhyatarase lubdha evaM Asakta na ho| unhe bhI, jo jAnate ho usakA bodha deN| 69 jaise cetanarahita kASThakA chedana karanese kASTha dukha nahI mAnatA, vaise Apa bhI samadRSTi - rkhiye| 70. yatanAse clnaa| 71. vikArako ghttaayeN| 72 satpuruSake samAgamakA ciMtana kare aura mila jAne para darzanalAbhase na cUkeM / 73. kuTuMbaparivArake prati Antarika cAha na rkheN| 74. atyata nidrA na leN| 75. vyartha samaya na jAne deN| 76. vyAvahArika kAmase jisa samaya mukta ho jAyeM, usa samaya ekAtame jAkara AtmadazAkA vicAra kreN| 77 sakaTa Ane para bhI dharma na cUkeM / 78. asatya na boleN| 79. Arta evaM raudra dhyAnakA zIghra tyAga kreN| Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra taravAra bahAdura TekadhArI pUrNatAmA pekhiyA, hAthI haNe hAthe karI e kezarI sama dekhiyA; evA bhalA bhaDavIra te aMte rahelA roIne, jana jANIe mana mAnIe nava kALa mUke koIne // 7 // dharma viSe kavitta * sAhyabI sukhada hoya, mAnataNo mada hoya, khamA khamA khuda hoya, te te kazA kAmarnu ? juvAnInU jora hoya, ezano aMkora hoya, dolatano dora hoya, e te sukha nAmanu; vanitA vilAsa hoya, prauDhatA prakAza hoya, dakSa jevA dAsa hoya, hoya sukha ghAmarnu, vade rAyacaMda ema, saddharmane dhAryA vinA, jANI leje sukha e to, bee ja badAmarnu ! // 1 // moha mAna moDavAne, phelapaNaM phoDavAne, jALaphaMda toDavAne, hete nija hAthathI; kumatine kApavAne, sumatine sthApavAne, mamatvane mApavAne, sakala siddhAMtathI; mahA mokSa mANavAne, jagadIza jANavAne, ajanmatA ANavAne, vaLI bhalI bhAtathI; alaukika anupama, sukha anubhavavAne, dharma dhAraNAne dhAro, kharekharI khAMtathI // 2 // 7 jo talavAra calAneme bahAdura the, jo apanI Tekapara maranevAle the, saba prakArase paripUrNa dIkhate the, jo apane hAthose hAthIko mArakara kesarIke samAna dikhAyI dete the, aise subhaTavIra bhI atameM rote hI raha gye| isaliye he manaSyo ! ise bhalI bhAMti jAne aura manameM ThAne ki kAla kisIko nahI choddtaa| . dharmaviSayaka * bhAvArya-1. sukhada vaibhava ho, mAnakA mada ho, 'jIte raheM', 'jIte raheM' ke udgAroMse badhAI milatI ho-yaha saba kisa kAmake ? javAnIkA jora ho, aizakA sAmAna ho, daulatakA daura ho -yaha saba sukha to nAmakA hai / vanitAkA vilAsa ho, prauDhatAkA prakAza ho, dakSa jaise dAsa ho, suvidhAyukta ghara ho / rAyacada yaha kahate haiM ki saddharmako dhAraNa kiye binA yaha saba sukha do hI kauDIkA hai| 2 apane hI hAthase premapUrvaka moha aura mAnako dUra karaneke liye, Dhogako miTAneke liye, kapaTajAlake phadako toDaneke liye, sakala siddhAntakI sahAyatAse kumatiko kATaneke liye, sumatiko sthApita karaneke liye aura mamatvako mApaneke liye, bhalI bhAMti mahAmokSako bhoganeke liye, jagadIzako jAnaneke liye, ajanmatAko prApta karaneke liye, tathA alaukika eva anupama sukhakA anubhava karaneke liye sacce utsAhase dharmako dhAraNa kreN| Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale dinakara vinA jevo, dinano dekhAva dIse, zazI vinA jevI rIte, zarvarI suhAya che, prajApati vinA jevI, prajA purataNI pekho, surasa vinAnI jevI, kavitA kahAya che; salila vihIna jevI, saritAnI zobhA ane, bhartAra vihIna jevI, bhAminI bhaLAya che; vade rAyacaMda vIra, saddharmane dhAryA vinA, mAnavI mahAna tema, kukarmI kaLAya che // 3 // caturo coMpethI cAhI citAmaNi citta gaNe, paMDito pramANe che, pArasamaNi premathI; kavio kalyANakArI, kalpataru kathe jene, sudhAno sAgara kathe, sAdhu zubha kSemathI; AtmanA uddhArane umaMgathI anusaro jo, nirmaLa thavAne kAje, namo nIti nemathI; vade rAyacaMda vIra, evu dharmarUpa jANI, "dharmavRtti dhyAna dharo, vilakho na ve'mathI" // 4 // bodhavacana 1 AhAra nahI krnaa| 2 yadi AhAra karanA to pudgalake samUhako ekarUpa mAnakara karanA, paraMtu lubdha nahI honaa| 3 AtmazlAghAkA cintana nahI karanA / 4. tvarAse nirabhimAna honaa| 5 strIkA rUpa nahI dekhnaa| 6 strIkA rUpa dekhA jAye to rAgayukta nahI honA, paraMtu anityabhAvakA vicAra krnaa| 7 yadi koI niMdA kare to usapara dveSabuddhi nahI rkhnaa| 8 matamatAtarame nahI pdd'naa|| 9 mahAvIrake pathakA visarjana nahI karanA / 10. tripadake upayogakA anubhava krnaa| 3 isa padyakA bhAvArtha pRSTha 3 para dekheN| 4 jise catura loga utkaThAse cAhakara cittame citAmaNi mAnate haiM, jise premase paDita loga pArasamaNi mAnate hai, jise kavi kalyANakArI kalpataru kahate haiM, jise sAdhu zubha kSemase sudhAkA sAgara kahate haiM-aisA dharmakA svarUpa hai| yadi utsAhapUrvaka AtmAkA uddhAra karanA cAhate ho to nirmala honeke liye niyamapUrvaka nIti-dharmakA pAlana kreN| rAyacanda vIra kahate haiM ki aisA dharmakA svarUpa jAnakara dharmavRttimeM dhyAna rakhe aura bhrAnta mAnyatAse duHkhI na ho| Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 11 anAdikA jo smRtime hai use bhUla jaanaa| 12 jo smRtime nahI hai use yAda kre| 13 vedanIya karmakA udaya huA ho to pUrvakarmasvarUpakA vicAra karake ghabarAnA nahI / 14 vedanIyakA udaya ho to nizcaya rUpa 'aveda' padakA ciMtana krnaa| 15 puruSa vedakA udaya ho to strIkA zarIra pRthakkaraNapUrvaka dekhanA-jJAnadazAse / 16 tvarAse Agraha-vastukA tyAga karanA, tvarAse Agraha 'sa' dazAkA grahaNa karanA / 17 paraMtu bAhya upayoga nahI denaa| 18 mamatva hI badha hai| 19 vadha ho dukha hai| 20 dukhasukhase parADmukha honaa| 21. sakalpa-vikalpakA tyAga karanA / 22 Atma-upayoga karmatyAgakA upAya hai| 23 rasAdika AhArakA tyAga karanA / 24 pUrvodayase na chor3A jAye to avadharUpase bhAganA / 25 jo jisakI hai use vaha saupa de (viparIta pariNati ) / 26 jo hai so hai paratu mana vicAra karaneke liye zaktimAna nahIM hai| 27. kSaNika sukha para lubdha nahI honA / 28. samadRSTike liye gajasukumArake caritrakA vicAra karanA / 29 rAgAdise virakta honA yahI sabhyagjJAna hai| 30 sugadhI pudgaloko nahI saghanA / svabhAvata. vaisI bhUmikAme A gaye to rAga nahI karanA / 31 durgadhase dvepa nahI krnaa| 32 pudgalakI hAnivRddhise khedakhinna yA prasanna nahI honA / 33 AhAra anukramase kama karanA ( lenA ) / 34. ho sake to kAyotsarga ahorAtra karanA, nahI to eka ghaTA karanese nahI cUkanA / 35 dhyAna ekacittase rAgadveSa chor3akara krnaa| 36 dhyAna karaneke vAda cAhe jaisA bhaya utpanna ho to bhI nahI ddrnaa| abhaya AtmasvarUpakA vicAra karanA / 'amara dazA jAnakara calavicala nahI honaa|' 37 akele zayana krnaa| 38 ataraMgame sadA ekAkI vicAra laanaa| 39 zakA, kakhA yA vitigicchA nahI krnaa| aisekI sagati karanA ki jisase zIghra Atmahita 40 dravyaguNa dekhakara bhI rAjI nahIM honaa| 41 paD dravyake guNaparyAyakA vicAra kreN| 42 savako samadRSTise dekheN| . 43 vAhya mitrase jo jo icchA rakhate ho, usakI apekSA abhyaMtara mitrako zIghra caahe| . 44 bAhya strIkI jisa prakArase icchA rakhate ho, usase viparIta prakArase AtmAkI strI tadrUpa , vahI caahe| 45. bAhara lar3ate haiM, usakI apekSA to abhyaMtara mahArAjAko hraayeN| Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale 46. ahaMkAra na kreN| 47. bhale koI dveSa kare paratu Apa vaisA na kreN| 48. kSaNa kSaName mohakA saga chodd'eN| 49. AtmAse karmAdika anya hai, to mamatvarUpa parigrahakA tyAga kreN| 50 siddhake sukha smRtime laayeN| 51 ekacittase AtmAkA dhyAna kreN| pratyakSa anubhava hogaa| 52. bAhya kuTumba para rAga na kreN| 53 abhyaMtara kuTuba para rAga na kreN| 54 strI puruSAdika para anurakta na ho| 55 vastudharmako yAda kare / 56 koI bA~dhanevAlA nahI hai, apanI bhUlase ba~dhatA hai| 57 ekako upayogame lAyeMge to saba zatru dUra ho jaayeNg| 58 gIta aura gAyanako vilApatulya jaaneN| 59 AbharaNa hI dravyabhAra ( bhAva ) bhArakarma / 60 pramAda hI bhaya hai| 61 apramAda bhAva hI abhayapada hai| 62 jaise bhI ho, tvarAse pramAda choddeN| 63. viSamatA choddeN|| 64 karmayogase AtmA nayI nayI deha dhAraNa karate haiN| - 65 abhyaMtara dayAkA cintana karanA / 66 sva aura parake nAtha bneN| 67 bAhya mitra AtmahitakA mArga batAye, use abhyatara mitrake rUpameM- .. 68 jo bAhya mitra paudgalika bAto aura para vastukA saMga karAyeM, unhe tvarAse choDA jA sake to chor3eM aura kadAcit choDA na jA sake to abhyatarase lubdha eva Asakta na ho| unhe bhI, jo jAnate ho usakA bodha deN| 69 jaise cetanarahita kASThakA chedana karanese kASTha du.kha nahI mAnatA, vaise Apa bhI samadRSTi rkhiye| 70. yatanAse clnaa| 71 vikArako ghttaayeN| 72 satpuruSake samAgamakA ciMtana kare aura mila jAne para darzanalAbhase na cuukeN| 73. kuTubaparivArake prati Antarika cAha na rkheN| 74 atyata nidrA na leN| 75 vyartha samaya na jAne deN| 76. vyAvahArika kAmase jisa samaya mukta ho jAyeM, usa samaya ekAtame jAkara AtmadazAkA vicAra kreN| 77. sakaTa Ane para bhI dharma na cUkeM / 78. asatya na boleN| 79. Arta evaM raudra dhyAnakA zIghra tyAga kreN| Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 80 dharmadhyAnake upayogame calanA / 81 zarIra para mamatva na rakheM / zrImada rAjacandra 82 AtmadazA nitya acala hai, isame saMzaya na kare / 83 kisIkI gupta bAta kisIse na kare / 84 kisI para janma paryaMnta dveSabuddhi na rakhe / 1 85 yadi kisIko kucha dvepavaza kahA gayA ho, to ati pazcAtApa kare, aura kSamA mA~geM / phira kabhI vaisA na kareM / 86 koI tujhase dveSabuddhi kare, paraMtu tU vaisA nahI karanA ! 87 jaise bhI ho, dhyAna zIghra kreN| 88 yadi kisIne kRtaghnatA kI ho to use bhI samadRSTi se dekheM / 89 dUsareko upadeza denekA lakSya hai, isakI apekSA nijadharmame adhika lakSya denA / 90. kathakI apekSA mathanapara adhika dhyAna denA / 91 vIrake mArgamai sazaya na kareM / 92 aisA na ho to kevalIgamya hai, aisA ciMtana kareM, jisase zraddhA badalegI nahI / 93 bAhya karanIkI apekSA abhyatara karanI para adhika dhyAna denA / 94 'mai kahA~se AyA ?" 'mai kahA~ jAU~gA ?" 'mujhe kyA baMdhana hai ?" 'kyA karanese badhana calA jAye ?' 'kaise chUTanA ho ?' ye vAkya smRtime rakheM | 95. striyoke rUpa para dhyAna rakhate haiM, isakI apekSA AtmasvarUpa para dhyAna deM to hita hogA / 96 dhyAnadazA para dhyAna rakhate hai, isakI apekSA AtmasvarUpa para sahajatAse hogA aura samasta AtmAoko eka dRSTise dekheMge / Apake liye yaha icchA antarase amara ho jAyegI / yaha anubhavasiddha vacana hai ! dhyAna deMge to upazama bhAva ekacittase anubhava hogA to 97 kisIke avaguNa kI ora dhyAna na denA / parantu apane avaguNa ho to una para adhika dRSTi rakhakara guNastha ho jAnA / 98 baddha AtmAko jaise bA~dhA usase viparIta vartana karanese vaha chUTa jAyegA / 99 svasthAnaka para pahu~canekA upayoga rakheM / 100 mahAvIra dvArA upadiSTa vAraha bhAvanAe~ bhAve / 101. mahAvIrake upadezavacanokA manana kareM / 102 mahAvIra prabhu jisa mArgase tare aura unhone jaisA tapa kiyA vaisA tapa nirmohatAse karanA / 103. parabhAvase virakta ho / 104 jaise bhI ho, AtmAkA ArAdhana tvarAse kareM / 105 sama, dama, khamakA anubhava kare / 106 svarAja padavI svatapa AtmAkA lakSa rakhe ( deM ) | 107 rahana-sahana para dhyAna denA / 108. svadravya aura anya dravyako bhinna-bhinna dekhe | 109 svadravyake rakSaka zIghra ho / 110 svadravyake vyApaka zIghra ho / 111. svadravyake dhAraka zIghra ho / 112. svadravyake ramaka zoghra ho / Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSase pahale 113. svadravyake grAhaka zIghra ho 114. svadravyako rakSakatA para dhyAna rakhe ( de ) | 115 paradravyakI dhArakatA zIghra choDeM / 116 paradravyakI ramaNatA zIghra choDeM / 117 paradravyakI grAhakatA zIghra chor3eM / 118 jaba dhyAnakI smRti ho taba sthiratA kareM, usake bAda sardI, garmI, chedana, bhedana ityAdiityAdi deha mamatvakA vicAra na kare / 119 jaba dhyAnakI smRti ho taba sthiratA kareM, usake bAda deva, manuSya, tiryaMcake pariSaha AyeM to eka upayogase, AtmA avinAzI hai, aisA vicAra lAye, to Apako bhaya nahI hogA, aura zIghra karmavadhase mukta hoge / AtmadazAko avazya dekheMge / anata - jJAna, anata darzana ityAdi-ityAdi Rddhi prApta kareMge / 120 phursatake vakta vyartha kUTa aura niMdA karate haiM, isakI apekSA vaha vakta jJAnadhyAname lagAyeM to kaisA yogya ginA jAye / 121 denadAra mila jAye kintu Apa karja soca-bUjha kara lenA / ; 122 denadAra cakravRddhi vyAja lene ke liye karja de, paratu Apa usa para khyAla rakheM 1, 123 yadi tU karz2akA khyAla nahI rakhegA to bAdame pachatAyegA / 124 dravyaRNako cukAnekI ciMtA karate hai, " tatparatA rakheM / 125 karz2a cukAneke liye adhika zIghratA kareM | * 1 antima nirNaya honA cAhiye / 2 sarva prakArakA nirNaya tattvajJAname hai / 3 AhAra, vihAra, nihArakI niyamitatA / 4 arthakI siddhi | jahA~ upayoga vahA~ dharma hai / mahAvIradevako namaskAra / isakI apekSA bhAvaRNa cukAnekI adhika 15 AryajIvana uttama puruSone AcaraNa kiyA hai / - 7 nityasmRti 1 jisa mahAna kAryake liye tU janmA hai, usa mahAna kAryakA anuprekSaNa kara / 2 dhyAna dhAraNa kara, samAdhistha ho jA / 3 vyavahArakAryakA vicAra kara le| jisakA pramAda huA hai, usake liye aba pramAda na ho, aisA kr| jisame sAhasa huA ho, usase aisA vodha le ki aba vaisA na ho / 4 tU dRDha yogI hai, vaisA hI raha / 5. koI bhI alpa bhUla terI smRtimese nahI jAtI yaha mahAkalyANa hai / Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 Ivo r . / 7 mahAgabhIra ho| 8. dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA vicAra kara le| 9 yathArtha kr| 10 kAryasiddhi karake calA jaa| 1 palA jA - - -- nuar- i sahajaprakRti 1 parahitako hI nijahita samajhanA, aura paradu khako apanA duHkha samajhanA / 2 sukhaduHkha donoM manakI kalpanAe~ hai / 3. kSamA hI mokSakA bhavya dvAra hai| 4. sabake sAtha namrabhAvase rahanA hI saccA bhUSaNa hai| 5. zAnta svabhAva hI sajjanatAkA saccA mUla hai| 6 sacce snehIkI cAha sajjanatAkA vizeSa lakSaNa hai| 7. durjanakA kama shvaas| 8 vivekavuddhise saba AcaraNa karanA / 9. dveSabhAvako viSarUpa smjhnaa| 10 dharmakarmame vRtti rkhnaa| 11. nItike vidhAna para paira nahI rkhnaa| 12. jitendriya honaa| 13. jJAnacarcA aura vidyAvilAsame tathA zAstrAdhyayaname juTa jaanaa| 14 gabhIratA rkhnaa| 15. saMsArame rahate hue bho tathA use nItise bhogate hue bhI videhI dazA rkhnaa| 16. paramAtmAkI bhaktime rata honA / 17. paraniMdAko hI prabala pApa mAnanA / 18 durjanatA karake jItanA yahI hAranA hai, aisA mAnanA / 19 AtmajJAna aura sajjana-sagati rkhnaa| praznottara prazna 1 jagatame AdaraNIya kyA hai ? 2 zIghra karane yogya kyA? 3 mokSatarukA bIja kyA ? 4 sadA tyAjya kyA? 5 sadA pavitra kauna ? 6 sadA yauvanavAn kauna? uttara 1 sadgurukA vacana / 2 karmakA nigrh| 3 kriyAsahita samyagjJAna / 4. akArya kaam| 5 jisakA anta karaNa pAparahita ho / 6. tRSNA (lobha dshaa)| . Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 7 zUravIra kauna ? 8 mahattAkA mUla kyA ? 9 sadA jAgRta kauna ? 10 isa sasArame naraka jaisA ? 17 varSase pahale duHkha kyA 16 adhA kauna ? 17 baharA kauna ? 18. gU~gA kona ? r 1 ? 11 asthira vastuM kyA 12 isa jagatame ati gahana kyA ? "13 candramAMkI kiraNoke samAna zveta kIrtike 13 sumati aura sajjana / dhAraka kauna ? - * '14 jise cora bhI na le sake vaha khaz2AnA kaunasA ? 14 15 jIvakA sadA anartha karanevAlA kauna ? ? Y 19 zalyakI bhA~ti sadA dukhadAyI kyA - 20 avizvAsa karane yogya kauna ? 21. sadA dhyAna rakhane yogya kyA ?, 22 sadA pUjanIya kauna ? 7 jo strIke kaTAkSase bIdhA na jAye / 8 kisIse prArthanA ( yAcanA ) nahI karanA | 9. vivekI / 10 paratatratA ( paravaza rahanA ) / 11 yauvana, lakSmI aura Ayu / " 12 strIcaritra aura usase adhika puruSacaritra / 17 vidyA, satya aura zIlavrata / 15 AttaM aura raudra dhyAna / 16 kAmI tathA rAgI / 17 jo hitakArI vacana na sune / 18 jo avasara Ane para priya vacana na bola sake / - 19. gupta kiyA huA kAma / 20 yuvatI aura asajjana (durjana) manuSya | 21 sasArakI asAratA / 22 vItarAga deva, susAdhu aura sudharmaM / 10 dvAdazAnuprekSA AtmAke liye paramahitakArI dvAdazAnu prekSA arthAt vairAgyAdi - bhAva-bhAvita bAraha cintanAo ke svarUpakA cintana karatA hU~ / 1 anitya, 2 azaraNa, 3 sasAra, 4 ekatva, 5. anyatva, 6 azuci, 7 Asrava, 8. savara, 9 nirjarA, 10 loka, 11 - bodhidurlabha aura 12 dharma / ina bAraha cintanAoke nAma prathama kahe haiM / bhagavAna tIrthakara bhI inake svabhAvakA cintana karake saMsAra, deha eva bhogase virakta hue hai | ye cintanAe~ vairAgyakI mAtA haiM / samasta jIvokA hita karanevAlI hai / aneka- du.khose vyApta sasArI jIvoMke liye ye cintanAe~ ati uttama zaraNa haiM / duHkharUpa agnise satapta jIvoke liye zItala padmavanake madhyame nivAsake samAna haiM / paramArtha mArgako dikhAnevAlI haiM / tattvakA nirNaya karAnevAlI hai / samyaktva utpanna karanevAlI haiM / azubha dhyAnakA nAza karanevAlI haiN| ina dvAdaza cintanAoke samAna isa jIvakA hita karanevAlA dUsarA koI nahI hai / ye dvAdazAgakA rahasya haiM / isaliye ina bAraha anuprekSAomese aba anitya anuprekSAkA bhAvasahita cintana karate haiM / anitya anuprekSA deva, manuSya aura tiryaMca, yaha saba dekhate hI dekhate pAnIkI bU~da aura osake pujako bhA~ti vinaSTa ho jAte haiM / dekhate hI dekhate vilIyamAna hokara cale jAte haiN| aura yaha saba Rddhi, sapadA aura parivAra svapna-samAna haiM / jisa taraha svapname dekhI huI vastu puna dikhAyI nahI detI, usI taraha ye vinAzako ratnakaraDa zrApakAcArameMse prathama tIna anuprekSAokA yaha anuvAda hai, jo apUrNa hU~ / Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra prApta hote hai| isa jagatame dhana, yauvana, jIvana aura parivAra saba kSaNabhaMgura hai| saMsArI mithyAdRSTi jIva inheM apanA svarUpa, apanA hita mAnatA hai| apane svarUpakI pahacAna ho to parako apanA svarUpa kyo mAne ? samasta indriyajanita sukha jo dRSTigocara hotA hai, vaha indradhanuSake ragokI bhA~ti dekhate hI dekhate naSTa ho jAtA hai| javAnIkA joza sadhyAkAlakI lAlIkI bhaoNti kSaNa kSaName vinAzako prApta hotA hai / isaliye, yaha merA gAva, yaha merA rAjya, yaha merA ghara, yaha merA dhana, yaha merA kuTumba, ityAdi vikalpa karanA hI mahAmohakA prabhAva hai / jo-jo padArtha A~khase dekhaneme Ate hai, ve saba naSTa ho jAyeMge, inhe dekhane jAnanevAlI idriyA~ bhI avazya naSTa ho jaayegii| isaliye Atmahitake liye hI zIghra udyama kreN| jaise eka jahAjame aneka dezo aura aneka jAtiyoke manuSya ikaTThe hokara baiThate hai aura phira kinAre para pahu~cakara vividha dezokI ora cale jAte hai, vaise kularUpa jahAjame aneka gatiyose Aye hue prANI eka sAtha rahate hai, phira Ayu pUrI hone para apane-apane karmAnusAra cAro gatiyome jAkara utpanna hote haiM / jisa dehase strI, putra, mitra, bhAI Adike sAtha sabadha mAnakara rAgI ho rahA hai, vaha deha agnise bhasma ho jAyegI, phira miTTome mila jAyegI / tathA ise jIva khAyeMge to viSThA eva kRmikalevararUpa ho jaayegii| isake paramANu eka-eka karake jamIna aura AkAzame anata vibhAgarUpame bikhara jAyege, phira kahA~se mileMge? isaliye yaha nizcita samajheM ki isakA saMbaMdha phira prApta nahI hogaa| strI, putra, mitra, kuTuMba Adime mamatA karake dharma bigADanA, yaha mahAna anartha hai| jina putra, strI bhAI, mitra, svAmI, sevaka Adike sahavAsake sukhase jIvana cAhate haiM, vaha samasta kuTu ba zaratkAlake bAdalokI taraha bikhara jaayegaa| yaha saMbadha jo isa samaya dikhAyI detA hai vaha nahI rahegA, jarUra bikhara jAyegA, aisA niyama samajheM / jisa rAjyake liye aura jamInake liye tathA hATa, havelI, makAna eva AjIvikAke liye hisA, asatya, chala-kapaTame pravRtti karate haiM, bhole bhAloko Thagate hai, svaya balavAna hokara nirvalako mArate haiM, usa samasta parigrahakA sabadha Apase avazya bichaDa jaayegaa| alpa jIvanake liye naraka va tiryaMcagatike anatakAla paryaMta anata dukhasatAnako grahaNa na kreN| unake svAmitvakA abhimAna karake aneka cale gaye, aura aneka pratyakSa cale jAte hue dekhate hai| isaliye aba to mamatA choDakara, anyAyakA parihAra karake apane AtmAke kalyANake kAryame pravRtti kreN| jaise grISma Rtume caurAheke vRkSakI chAyAme aneka dezoMke rAhagIra vizrAma lekara apane-apane sthAnako cale jAte hai, vaise kularUpa vRkSako chAyAme sAthame rahe hueM bhAI, mitra, putra, kuTuba Adi karmAnusAra aneka gatiyoMme cale jAte haiN| jinase Apa apanI prIti mAnate haiM ve sabhI matalabake hai| A~khake rAgakI bhaoNti kSaNamAtrame prItikA rAga naSTa ho jAtA hai| jaise pakSI pUrva saketa kiye binA hI eka vRkSa para Akara basate hai, vaise hI kuTumbake manuSya saketa kiye binA karmavaza ikaTThe hokara bikhara jAte haiN| yaha saba dhana, saMpadA, AjJA, aizvarya, rAjya aura idriyoke viSayokI sAmagrI dekhate hA dekhate avazya hI viyogako prApta ho jaayegii| yuvAnI madhyAhnakI chAyAkI taraha Dhala jAyegI, sthira nahI rhegii| cadra, sUrya, graha, nakSatra Adi to asta hokara punaH udita hote hai, aura, hemata , vasata Adi Rtue~ bhI calI jAkara phira A jAtI haiM; paratu gaI huI idriyA~, yuvAnI, Ayu, kAyA Adi vApasa nahIM aatii| jaise parvatase giranevAlI nadIko tarage ruke binA calI jAtI hai, vaise hI Ayu ruke vinA kSaNa kSaName vyatIta hotI hai| jisa dehake adhIna jInA hai usa dehako jarjarita karanevAlI vRddhAvasthA prati samaya AtI hai| yaha vRddhAvasthA yuvAnIrUpa vRkSako dagdha karaneke liye dAvAgnike samAna hai| yaha bhAgyarUpa puSpo ( maura ) ke nAzaka kuharekI vRSTike samAna hai| strIkI prItirUpa hariNIke liye vyAghrake samAna hai| jJAnanetrako andha karaneke liye dhUlakI vRSTike samAna hai| taparUpa kamalavanake liye himake samAna hai| dInatAkI jananI hai| tiraskArako bar3hAnevAlI dhAyake samAna hai| utsAha ghaTAneke, liye tiraskAra jaisI hai| rUpaMdhanako curAnevAlI hai| balakA nAza karanevAlI hai| jaMghAbalako bigADane .4 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSase pahale 19 vAloM haiN| Alasyako baDhAnevAlI hai| smRtikA nAza karanevAlI hai / aisI yaha vRddhAvasthA hai / mautase milApa karAnevAlI dUtI jaisI vRddhAvasthAko prApta honese apane AtmahitakA vismaraNa karake sthira ho rahe haiM, yaha mahAna anartha hai / vAMravAra manuSyajanmAdi sAmagrI nahI milatI / netra Adi idriyokA jo teja hai usakA kSaNa-kSaName nAza hotA hai / samasta sayoga viyogarUpa samajhe / ina idriyo ke viSayome rAga karake kauna-kauna naSTa nahI hue ? ye sabhI viSaya bhI naSTa ho jAyeMge, aura idriyAM bhI naSTa ho jAnevAlI haiM / kisake liye Atmahitako chor3akara ghora pAparUpa azubha dhyAna kara rahe hai ? viSayome rAga karake adhikAdhika lIna ho rahe hai ? sabhI vipaya Apake hRdayame tIvra dAha utpanna karake vinAzako prApta hoge / isa zarIrako sadA rogase vyApta jaaneN| jIvako maraNase ghirA huA jAneM / aizvaryako vinAzake sanmukha jAne / yaha jo sayoga hai usakA niyamase viyoga hogA / ye samasta viSaya AtmasvarUpako bhulAnevAle hai / iname anurakta hokara triloka naSTa ho gayA hai| jina viSayoke sevanase sukha cAhate haiM, vaha jIne ke liye viSa pInA hai, zItala honeke liye agnime praveza karaneke samAna hai, mIThe bhojanake liye jaharake vRkSako pAnI denA hai / viSaya mahAmohamadake utpAdaka hai, unakA rAga choDakara AtmakalyANa karanekA yatna kareM / acAnaka mRtyu AyegI, phira yaha manuSyajanma tathA jinendrakA dharmaM cale jAneke bAda puna prApta hone anatakAlame durlabha hai| jaise nadIkA pravAha niratara calA jAtA hai, phira nahI AtA, vaise Ayu, kAyA, rUpa, bala, lAvaNya aura idriyazakti cale jAneke bAda vApasa nahI Ate / jo ye priya mAne hue strI, putra' Adi najarase dikhAyI dete hai, unakA saMyoga nahI rahegA / svapna- saMyogake samAna jAna kara inake liye anIti-pApa choDakara zIghra hI sayamAdi dhAraNa kreN| vaha idrajAlakI bhA~ti logome bhrama paidA karanevAlA hai / isa sasArame dhana, yovana, jIvana, svajana aura parajanake samAgamame jIva aMdhA ho rahA hai / yaha dhanasaMpatti cakravartiyoM ke yahA~ bhI sthira nahI rahI, to phira dUsare puNya honake yahA~ kaise sthira rahegI ? yauvana vRddhAvasthAse naSTa hogaa| jIvana maraNasahita hai / svajana parajana viyoga ke sanmukha hai / kisame sthira buddhi karate haiM ? isa dehako nitya snAna karAte haiM, sugandha lagAte haiM, AbharaNa, vastra Adise vibhUSita karate hai, vividha prakArake bhojana karAte hai, vAMravAra isI kI dAsatAme samaya vyatIta karate haiM, zayyA, Asana, kAmabhoga, nidrA, zItala, uSNa Adi aneka upacArose ise puSTa karate hai / isake rAgame aise adhe ho gaye haiM ki bhakSya-abhakSya, yogya-ayogya, nyAya-anyAyake vicArase rahita hokara, Atmadharmako bigADanA, yazakA vinAza karanA, maraNako prApta honA, narakame jAnA, nigodame vAsa karanA - ina sabako nahI ginate / isa zarIrakA jalase bhare hue kacce ghaDekI taraha zIghra vinAza ho jAyegA / isa deha kA upakAra kRtaghnake upakArakI bhAMti viparIta phalita hogA / sarpako dUdha misarIkA pAna karAne ke samAna apaneko mahAna dukha, roga, kleza, durdhyAna, asayama, kumaraNa aura narakake kAraNarUpa zarIrakA moha hai, aisA nizcayapUrvaka jAneM | isa zarIrako jyo-jyo viSayAdise puSTa kareMge tyo tyo yaha AtmAkA nAza karaneme samartha hogA / eka dina ise AhAra nahI deMge to yaha bahuta dukha degA / jo-jo zarIrake rAgI hue haiM, ve ve sasArame naSTa hokara eva AtmakAryako bigADakara anatAnata kAla naraka aura nigodame bhramaNa karate haiM / jinhone isa zarIrako tapasayamame lagAkara kRza kiyA hai unhone apanA hita kiyA hai / ye idriyA~ jyo jyo viSayoko bhogatI hai, tyo tyo tRSNAko baDhAtI hai / jaise agni IMdhanase tRpta nahI hotI, vaise hI idriyA~ vipayose tRpta nahI hotI / eka-eka idriyake viSayakI vAchA karake baDe-baDe cakravartI rAjA bhraSTa hokara narakame jA pahu~ce hai, to phira dUsarokA to kyA kahanA ? ina idriyoko dukhadAyI, parAdhIna karanevAlI, narakame pahu~cAnevAlI jAnakara, ina indriyokA rAga choDakara inhe vaza kareM / sasArame hama jitane niMdya karma karate haiM, ve saba iMdriyoke adhIna hokara karate hai / isaliye idriyarUpI sarpa vipase AtmAkI rakSA kreN| yaha lakSmI kSaNabhaMgura hai / yaha lakSmI kulIname nahI ramatI / dhIrame, Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra gurame, paDitame, mUrkhama, rUpavAname, kurUpame, parAkramIme, kAyarame, dharmAtmAme, adharmIme, pApIme, dAnIme, kRpaName-kahI bhI nahI rmtii| yaha to pUrva janmame jisane puNya kiyA ho usakI dAsI hai| kupAtra dAnAdi eva kutapa karake utpanna hue jIvako, bure bhogame, kumArgame, madame lagAkara durgatime pahu~cAnevAlI hai| isa pacamakAlame to kupAtra dAna karake, kutapasyA karake lakSmI paidA hotI hai| yaha vuddhiko bigAr3atI hai, mahAdu khase utpanna hotI hai, mahAdu khase bhogI jAtI hai| pApame lagAtI hai| dAnabhogame kharca kiye vinA maraNa hone para, ArtadhyAnase lakSmIko chor3akara jIva tiryaca gatime utpanna hotA hai| isaliye lakSmIko tRSNA baDhAnevAlI aura mada utpanna karanevAlI jAnakara dukhita aura daridrIke upakArame, dharmavardhaka dharmasthAnome, vidyAdAname, vItarAga-siddhAntake likhavAneme lagAkara saphala kreN| nyAyake prAmANika bhogame, jaise dharma na bigaDe vaise lagAyeM / yaha lakSmI jalataragavat asthira hai / avasara para dAna eva upakAra kara leN| yaha paralokame sAtha nahI aayegii| ise acAnaka choDakara maranA pdd'egaa| jo niratara lakSmIkA sacaya karate hai, dAna-bhogame isakA upayoga nahI kara sakate, ve apane Apako Thagate haiN| pApakA AraMbha karake, lakSmIkA sagraha karake, mahAmUrchAse jisakA upArjana kiyA hai, use dUsareke hAthame dekara, anya dezome vyApArAdise baDhAneke liye use sthApita karake, jamIname ati dUra gADakara, aura dinarAta usIkA ciMtana karate-karate duAnase marakara durgatime jA pahuMcate hai| kRpaNako lakSmIkA rakhavAlA aura dAsa samajhanA / dUra jamIname gAr3akara lakSmIko patthara-sA kara diyA hai| jaise jamIname dUsare patthara par3e rahate haiM, vaise lakSmIko samajheM / rAjAke, uttarAdhikArIke tathA kUTabake kArya siddha kiye, paratu apanI deha to bhasma hokara uDa jAyegI, ise pratyakSa nahI dekhate ? isa lakSmIke samAna AtmAko ThaganevAlA dUsarA koI nahIM hai| jIva apane samasta paramArthako bhUlakara lakSmIke lobhakA mArA rAta aura dina ghora Arabha karatA hai| samaya para bhojana nahI krtaa| sardI-garmIkI vedanA sahana karatA hai| rAgAdikake dukhako nahI jaantaa| ciMtAtura hokara rAtako nIda nahI letA / lakSmIkA lobhI yaha nahI samajhatA ki merA maraNa ho jaayegaa| vaha sanAmake ghora sakaTame calA jAtA hai| samudrame praveza karatA hai / ghora bhayAnaka vIrAna parvata para jAtA hai / dharmarahita dezame jAtA hai, jahA~ apanI jAti, kula yA gharakA koI vyakti dekhaneme nahI AtA / aise sthAname kevala lakSmIke lobhase bhramaNa karatA-karatA marakara durgatime jA pahuMcatA hai| lobhI nahI karane yogya aura nIca bhIlake karane yogya kAma karatA hai| ata tU aba jineMdrake dharmako pAkara saMtoSa dhAraNa vAra / apane puNyake anurUpa nyAyamArgako prApta hokara, dhanakA saMtoSI hokara, tIna rAga chor3akara, nyAyake vipaya bhogome aura dukhita, bubhukSita, dIna eva anAthake upakArake liye dAna eva sanmAname lakSmIko lagA / isa lakSmIne anekoko Thaga kara durgatime pahu~cAyA hai| lakSmIkA saga karake jagatake jIva aceta ho rahe hai / puNyake asta hote hI yaha bhI asta ho jAyegI / lakSmIkA sagraha karake mara jAnA aisA lakSmIkA phala nahI hai / isake phala haiM kevala upakAra karanA aura dharmakA mArga claanaa| jo isa pAparUpa lakSmIko grahaNa nahI karate ve dhanya hai| aura jinhone ise grahaNa karake isakI mamatA chor3akara kSaNa mAtrame isakA tyAga kara diyA hai ve dhanya haiN| vizeSa kyA likhe ? isa dhana, yauvana, jIvana, kuTumbake sagako pAnIke bulabuleke samAna anitya jAnakara AtmahitarUpa kAryame pravRtti kareM / sasArake jitane-jitane sambandha haiM utane-utane sabhI vinAzI haiN| isa prakAra anitya bhAvanAkA vicAra kreN| putra, pautra, strI, kuTumba Adi koI paralokame na to sAya gayA he aura na jAyegA / apane upArjita kiye hue puNyapApAdi karma sAtha aayeNge| yaha jAti, kula, rUpa Adi tathA nagara AdikA savadha dehake sAtha hI naSTa ho jaayegaa| isa anitya anuprekSAkA kSaNa mAtra bhI vismaraNa na ho, jisase parakA mamatva chUTa kara AtmakAryame pravRtti ho aisI anitya bhAvanAkA varNana kiyA // 1 // Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSase pahale azaraNa anuprekSA 21 a azaraNa anuprekSAkA cintana karate haiM isa sasArame koI deva, dAnava, indra, manuSya aisA nahI hai ki jisapara yamarAjakI phA~sI na paDI ho / mRtyuke vaza hone para koI Azraya nahI hai / Ayu pUrNa ho jAneke samaya indrakA patana kSaNa mAtrame ho jAtA hai| jisake asakhyAta deva AjJAkArI sevaka haiM, jo sahasro RddhiyovAlA hai, jisakA svarga me asakhyAta kAlase nivAsa hai, jisakA zarIra roga, kSudhA, tRSAdi upadravose rahita hai, jo asakhyAta balaparAkramakA dhAraka hai, aise indrakA patana ho jAye vahA~ bhI anya koI zaraNa nahI hai / jaise ujADa vaname zerase pakaDe hue hiranake baccekI rakSA karaneke liye koI samartha nahI hai, vaise mRtyuse prANIkI rakSA karaneke liye koI samartha nahI hai | isa sasArame pahale anantAnanta puruSa pralayako prApta hue hai / koI zaraNa hai ? koI aisA auSadha, matra, yatra athavA devadAnava Adi nahI haiM ki jo eka kSaNa mAtra bhI kAlase rakSA kare / yadi koI deva, devI, vaidya, matra tatra Adi eka manuSyakI maraNase rakSA kara pAte to manuSya akSaya ho jAtA / isaliye mithyA buddhiko choDakara azaraNa anuprekSAkA cintana kreN| mUDha manuSya aisA vicAra karatA hai ki mere sagekA hitakArI ilAja nahI huA. auSadhi na dI, devatAkI zaraNa nahI lI, upAya kiye binA mara gayA, isa prakAra apane svajanakA zoka karatA hai / parantu apanI cintA nahI karatA ki mai yamakI dADhoke bIca baiThA hU~ | jisa kAlako karoDo upAyose bhI indra jaise bhI na roka sake, use becArA manuSya bhalA kyA rokegA ? jaise hama dUsarekA maraNa hote hue dekhate hai vaise hamArA bhI avazya hogA / jaise dUsare jIvokA strI, putrAdise viyoga hotA dekhate haiM, vaise, hamAre liye bhI viyogame koI zaraNa nahI hai | azubha karmakI udIraNA hone para buddhinAza hotA hai, prabala karmodaya hone para eka bhI upAya kAma nahI AtA / amRta viSame pariNamita ho jAtA hai, tRNa bhI zastrame pariNata ho jAtA hai, apanA priya mitra bhI zatru ho jAtA hai, azubha karmake prabala udayase buddhi viparIta hokara svayaM apanA hI ghAta karatA hai| jaba zubha karmakA udaya hotA hai, taba mUrkhako bhI prabala buddhi utpanna hotI hai / kiye binA aneka sukhakArI upAya apane Apa pragaTa hote hai / zatru mitra ho jAtA hai, viSa bhI amRtame pariNata ho jAtA hai / java puNyakA udaya hotA hai taba samasta upadravakArI vastue~ nAnA prakArake sukha denevAlI ho jAtI haiM / yaha puNyakarmakA prabhAva hai | 1 pApake udayase hAthame AyA huA dhana kSaNa mAtrame naSTa ho jAtA hai / puNyake udayase bahuta hI dUrakI vastu bhI prApta ho jAtI hai / jaba lAbhAtarAyakA kSayopazama hotA hai tava yatnake binA nidhiratna pragaTa hotA hai / jaba pApodaya hotA hai taba sundara AcaraNa karanevAleko bhI doSa eva kalaka laga jAte haiM, apavAda tathA apayaza hote hai / yaza nAma karmake udayase samasta apavAda dUra hokara dopa guName pariNata ho jAte hai / yaha sasAra puNyapApake udayarUpa hai / paramArthase dono udayo (puNyapApa) ko parakRta aura AtmAse bhinna jAnakara unake jJAtA athavA sAkSI mAtra rahe, harSa eva kheda na kare / pUrvame bA~dhe hue karma aba udayame Aye haiN| apane kiye hue karma dUra nahI hote / udayame Aneke bAda upAya nahI hai / karmake phala jo janma, jarA, maraNa, roga, ciMtA, bhaya, vedanA, duHkha Adi hai, unake Ane para matra, tatra, deva, dAnava, Apadha Adi koI unase rakSA karaneke liye samartha nahI hai| karmakA udaya AkAza, pAtAla athavA kahI bhI nahI chor3atA / aupacAdi bAhya nimitta, azubha karmakA udaya manda hone para upakAra karate haiM ! duSTa, cora, bhIla, vairI tathA siMha, vAgha, sarpa Adi gA~vame yA vaname mArate hai, jalacarAdi jova pAnIme mArate hai, parantu azubha karmakA udaya to jala me Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 zrImada rAjacandra sthalame, vana meM, samudrame, parvatamaM, gaDhame, gharamai zayyAme, kuTumbame, rAjAdi sAmantoke vIcame zastroMse rakSA karate hue bhI kahIM bhI nahIM chor3atA / isa lokame aise sthAna hai ki jahA~ sUrya va candrakA prakAza, pavana tathA vaikikAle nahIM jA sakate, parantu karmakA udaya to sarvatra jAtA hai / prabala karmakA udaya hone para vidyA, matra, bala, auSadhi, parAkrama, priya mitra, sAmanta, hAthI, ghoDe, ratha, paidala senA, gaDha, koTa, zastra, sAma dAma daMDa bheda Adi sabhI upAya zaraNarUpa nahI hote / jaise udita hote hue sUryako kauna roka sakatA hai ? baiMsa karmake udayako nahI rokA jA sakatA, aisA samajhakara samatAbhAvakI zaraNa grahaNa kareM, to azubha karmakI nirjarA hotI hai aura nayA baMdha nahIM hotaa| roga, viyoga, dAridrya, maraNa AdikA bhaya choDakara parama dhairya grahaNa kareM, apanA vItarAga bhAva, satoSabhAva, aura parama samatAbhAva hI zaraNa hai, anya koI kAraNa nahI hai / isa jIvake uttama kSamAdi bhAva svayameva zaraNarUpa hai / kocAdi bhAva isa loka eva paralokame isa jIvake ghAtaka haiN| isa jIvake liye kaSAyakI madatA isa loka me hajAro vighnokA nAza karanevAlI parama zaraNarUpa hai, aura paralokame naraka va tiyaMca gatise rakSA karatI hai / mandakapAyI jIva devalAka tathA uttama manuSyajAtime utpanna hotA hai / yadi pUrvakarma ke udaya ke samaya Arna eva raudra pariNAma kareMge to udIraNAko prApta hue karmo ko rokaneme koI samartha nahIM hai | kevala durgatike kAraNa navIna karma aura vaDhege / karmodayake liye apekSita vAhya nimitta - kSetra, kAla aura bhAvake milaneke bAda usa karmodayako indra, jinendra, maNi, matra, auSadha Adi koI bhI rokane me samartha nahI hai / rogake ilAja to aupacAdi jagatame hama dekhate hai, parantu pravala karmodayako rokaneke liye aupa Adi samartha nahI hai, pratyuta ve viparItarUpase pariNata hote hai / isa jIvako jaba asAtAvedanIya karmakA udaya tIvra hotA hai taba auSadha Adi viparIta rUpase pariNata hote hai | asAtAkA mada udaya ho athavA upazama ho taba auSadha Adi upakAra karate haiN| kyoki manda udayako rokaneme samartha to alpa zaktivAle bhI hote haiM / prabala zaktivAleko rokaneme alpa zaktivAlA namartha nahI hai / isa paMcama kAlame alpa mAtra vAhya dravya, kSetrAdi sAmagrI hai, alpa mAtra jJAnAdi, he, alpa mAtra puruSArtha hai / aura azubhakA udaya Anese vAhya sAmagrI pravala hai, to vaha alpa sAmagrI alpa puruSArthase prabala asAtAke udayako kaise jIta sakatI hai ? bar3I nadiyokA pravAha pravala taragoko uchAlatA huA calA AtA ho to usame tairanekI kalAme samartha puruSa bhI taira nahI sakatA / java nadIke pravAhakA manda hotA jAtA he tava tairanekI vidyAkA jAnakAra taira kara pAra ho jAtA hai, usI prakAra prabala karmodayame apaneko azaraNa jAne / pRthvI aura samudra dono vizAla hai, parantu pRthvIkA chora pAneke liye ora samudrako teraneke liye bahutase samartha dekhe jAte haiM, parantu karmodayako tairaneke liye samartha dikhAyI nahI dete | ina sasArame samyaka jJAna, samyak darzana, samyak cAritra tathA samyak tapa-sayama zaraNa hai / ina cAra ArAdhanAoMke binA aura koI zaraNa nahI hai / tathA uttama kSamAdi daza dharma isa lokame samasta kleza, dula, maraNa, apamAna aura hAnise pratyakSa rakSA karanevAle he / mada kaSAyake phala svAdhIna sukha, jAtmarakSA, ujjvala yaza klezAbhAva tathA uccatA isa lokame pratyakSa dekhakara usakI zaraNa grahaNa kareM / paralokame usakA phala svargaloka he ! vizeSata vyavahArame cAra zaraNa hai- arhata, siddha, sAdhu aura kevala jJAnI dvArA prarUpita varma / inhIko garaNa jaane| isa prakAra yahA~ inakI zaraNake vinA AtmAkI ujjvalatA prApta nahI hotI, aimA vatAnavAlI azaraNa anuprekSAkA vicAra kiyA ||2|| sasAra anuprekSA jaba namAra anuprekSAM svarUpakA vicAra karate hai nAnAdi kAlake mithyAtvake udayase aceta huA jIva, jinendra sarvajJa vItarAga dvArA prati satyArtha dharmako prApta na hokara cAro gatiyoMme bhramaNa karatA hai / sasArame karmarUpa dRDha bandhanase Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 veM varSase pahale baeNdha kara parAdhIna hokara, trasasthAvarame nirantara ghora dukhako bhogatA huA vAravAra janmamaraNa karatA hai| jo-jo karmakA udaya Akara rasa detA hai, usa udayame tanmaya hokara ajJAnI jIva apane svarUpako choDakara nayA-nayA karmabaMdha karatA hai| karmabadhake adhIna hue prANIke liye aisI koI dukhakI jAti bAkI nahI rahI ki jise usane na bhogA ho| sabhI du khoko anatAnata vAra bhogakara anantAnata kAla vyatIta ho gayA hai / isa prakAra isa sasArame isa jIvake ananta parivartana hue hai| sasArame aisA koI pudgala nahI rahA ki jise isa jIvane zarIrarUpase, AhArarUpase grahaNa na kiyA ho / ananta jAtike ananta pudgaloMke zarIra dhAraNakara AhArarUpa (bhojanapAnarUpa) kiyA hai| tIna sau taiMtAlosa dhanarajjupramANa lokame aisA koI eka bhI pradeza nahI hai ki jahA~ sasArI jIvane anatAnata janma-maraNa nahI kiye ho| utsarpiNI avasarpiNI kAlakA aisA eka bhI samaya bAkI nahI rahA ki jisa samayame yaha jIva anatavAra janmA nahI ho aura marA nahI ho / naraka, tiryaca, manuSya aura deva. ina cAro paryAyome isa jIvane jaghanya Ayuse lekara utkRSTa Ayu paryaMta samasta Ayuoke pramANa dhAraNa karake anatavAra janma grahaNa kiyA hai| kevala anudiza, anuttara vimAname vaha utpanna nahI huA, kyoki ina caudaha vimAnome samyagdRSTike vinA anyakA janma nahI hotaa| samyagdRSTiko sasAra-bhramaNa nahI hai| karmakI sthitibadhake sthAna aura sthitibadhake kAraNa asakhyAta, lokapramANa kapAyAdhyavasAyasthAna, usake kAraNa asaMkhyAta lokapramANa anubhAga badhAdhyavasAyasthAna tathA jagatazreNIke saMkhyAtaveM bhAga jinane yogasthAnomese aisA koI bhAva bAkI nahI rahA ki jo sasArI jIvako na huA ho| kevala samyagdarzana, jJAna, cAritrake yogabhAva nahI hue| anya samasta bhAva sasArame anatAnata bAra hue haiN| jinedrake vacanake avalambanase rahita puruSako mithyA jJAnake prabhAvase anAdise viparIta buddhi ho rahI hai isaliye samyagmArgako grahaNa na karake sasArarUpa vaname naSTa hokara jIva nigodame jA giratA hai / kaisI hai nigoda ? anatAnata kAla bIta jAne para bhI jisamese nikalanA bahuta muzkila hai| kadAcit pRthvIkAya, apkAya, agnikAya, vAyukAya, pratyeka vanaspatikAya aura sAdhAraNa vanaspatikAyame lagabhaga samasta jJAnakA nAza honese jaDarUpa hokara, eka spargendriya dvArA karmodayake adhIna hokara Atmazaktirahita, jihvA, nAsikA, netra, karNAdi idriyase rahita hokara du khame dIrghakAla vyatIta karatA hai / aura dvIdriya, trIdriya, caturiMdriyarUpa vikalatraya jIva, AtmajJAnarahita kevala rasanA Adi idriyoke viSayokI ati tRSNAke mAre uchala-uchalakara viSayoke liye gira-gira kara marate haiM / asakhyAta kAla vikalatrayame rahakara puna ekeMdriyame phira-phira kara vAraMvAra kue~ke raha~TakI ghaTIkI bhAMti nayI-nayI deha dhAraNa karate-karate cAro gatiyome niratara janma, maraNa, bhUkha, pyAsa, roga, viyoga aura satApa bhogakara anatakAla taka paribhramaNa karate haiM / isakA nAma sasAra hai| jaise ubalate hue adahaname cAvala saba tarapha phirate hue bhI sIjha jAte haiM, vaise sasArI jIva kamase taptAyamAna hokara paribhramaNa karate haiM / AkAzame uDate hue pakSIko dUsarA pakSI mAratA hai, jalame vicarate hue matsyAdiko dUsare matsyAdi mArate haiM, sthalame vicarate hue manuSya, pazu Adiko sthalacArI siMha, vAgha, sarpa Adi duSTa tiryaMca tathA bhIla, mleccha cora, luTere tathA mahAna nirdaya manuSya mArate hai| isa sasArame sabhI sthAnome niratara bhayabhIta hokara niratara dukhamaya paribhramaNa karate hai| jaise zikArIke upadravase bhayabhIta hue jIva muMha phADakara baiThe hue ajagarake muMhame vila samajhakara praveza karate hai, vaise ajJAnI jIva bhUkha, pyAsa, kAma, kopa ityAdi tathA idriyoMke viSayokI tRSNAke AtApase satapta hokara, vipayAdirUpa ajagarake muMhame praveza karate hai| viSayakaSAyame praveza karanA sasArarUpa ajagarake muMhame praveza karanA hai| isame praveza karake apane jJAna, darzana, sukha, sattA Adi bhAvaprANokA nAza karake, nigodame acetana tulya hokara, anatavAra janma-maraNa karate hue anatAnata kAla vyatIta karate hai / vahA~ AtmA abhAva tulya hai, jaba jJAnAdikA abhAva huA taba nAza bhI huaa| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra nigodame akSarakA anatavA~ bhAga jJAna hai, yaha sarvajJane dekhA hai| trasa paryAyameM jitane duHkhake prakAra hai ve saba dukha jIva anatavAra bhogatA hai| du.khakI aisI koI jAti bAkI nahI rahI, ki jise isa jIvane sasArame nahI pAyA / isa sasArame yaha jIva du khamaya anata paryAya pAtA hai, taba kahI eka bAra iMdriyajanita sukhakA paryAya prApta karatA hai, aura vaha bhI viSayoke AtApa sahita, bhaya zaMkAse sayukta alpakAlake liye prApta karatA hai / pazcAt anata paryAya du khake, phira idriyajanita sukhakA koI eka paryAya kadAcit prApta hotA hai| aba caturgatike kucha svarUpakA paramAgamake anusAra ciMtana karate hai| narakakI sAta pRthviyA~ haiM, uname unacAsa bhUmikAeM haiN| una bhUmikAome caurAsI lAkha bila hai, jinhe naraka kahate hai| unakI vajramaya bhUmi dIvArakI bhA~ti chajI huI hai| kitane hI bila sakhyAta yojana laMbe-cauDe hai aura kitane hI vila asakhyAta yojana labe-cauDe hai| usa eka eka vilakI chatame nArakIke utpattisthAna hai| ve U~Take mukhake AkAra Adi vAle, taga mukhavAle aura ulaTe muMha hote hai| uname nArakI jIva utpanna hokara nIce sira aura Upara paira kiye hue Akara vajrAgnimaya pRthvIme paDakara nArakI jorase girI huI gedakI taraha idharaudhara uchalate aura loTate hai / kaisI hai narakabhUmi ? asakhyAta bicchrake eka sAtha kATanese jo vedanA hotI hai, usase bhI asakhyAtagunI adhika vedanA denevAlI hai| UparakI cAra pazviyoke cAlIsa lAkha bila aura pA~cavI pRthvIke do lAkha bila, yo bayAlIsa lAkha vilome to kevala AtApa, agniko uSNa vedanA hai| usa narakakI uSNatA batAneke liye yahA~ koI padArtha dekhane-jAnaneme nahI AtA ki jisakI upamA dI jA ske| to bhI bhagavAnake Agamame uSNatAkA aisA anumAna karAyA gayA hai ki yadi lAkha yojanapramANa moTA lohekA golA choDe to vaha narakabhUmime na pahuMcakara, pahu~canese pahale hI naraka kSetrako uSNatAse rasarUpa hokara baha jAtA hai| (apUrNa) munisamAgama rAjA-he munirAja | Aja maiM Apake darzana karake kRtArtha huA hai| eka bAra merA abhI aura Age ghaTita sunane yogya caritra sunaneke bAda Apa mujhe apane pavitra jaina dharmakA sattvaguNI upadeza deN| itanA bolaneke bAda vaha cupa ho gayA / muni-he rAjan / terA caritra dharma sabaMdhI ho to bhale Anadake sAtha kaha sunA / rAjA-(svagata ) aho / ina mahAna munirAjane 'mai rAjA hU~', 'aisA kahA~se jAnA / bhale, yaha vAta phira / abhI to avasarake hI gIta gAU~ / (prakaTa ) he bhagavan / maine ekake bAda eka isa taraha aneka dharma dekhe / paratu uma pratyeka dharmamese kucha kAraNose merI AsthA uTha gyii| maiM jaba pratyeka dharmakA grahaNa karatA taba usake guNa vicAra kara, paratu bAdame na mAlUma kyA ho jAtA ki jamI huI Asakti ekadama naSTa' ho jAtI / yadyapi aisA honeke kucha kAraNa bhI the| kevala merI manovRtti hI aisI thI, yaha bAta nahI thI / kisI dharmame dharmaguruokI dhUrtatA dekha kara, usa dharmako chor3akara maine dUsarA svIkAra kiyA, phira usame koI vyabhicAra jaisI dugaMdha dekhakara use choDakara tIsarA grahaNa kiyA / phira usame hiMsAyukta siddhAta dekhanese, use choDakara cauthA grahaNa kiyaa| phira kisI kAraNase use chor3a denekA pharaja A paDanese use choDakara pA~cavA~ dharma svIkAra kiyaa| isa taraha jaina dharmake sivAya aneka dharma apanAye aura chodd'e| jaina dharmakA kevala verAgya hI dekhakara mUlata. usa dharma para mujhe bhAva huA hI nahI thaa| bahutase dharmoMkI udher3abuname Akhira maiMne aisA siddhAta nizcita kiyA ki sabhI dharma mithyA he | dharmAcAryoMne apanI-apanI rucike anusAra Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSase pahale 25 pAkhaMDI jAla phailA rakhe haiN| bAkI kucha bhI nahI hai / yadi dharmapAlana karanekA sRSTikA svAbhAvika niyama hotA to sArI sRSTime eka hI dharmaM kyo na hotA ? aisI-aisI taragose meM kevala nAstika ho gayA / sasArI zRgArako hI maine mokSa ThaharA diyA / na pApa hai aura na puNya hai, na dharma hai aura na kama hai, na svarga hai aura na naraka hai, ye sava pAkhaDa hai / janmakA kAraNa mAtra strIpuruSakA sayoga hai / aura jaise jIrNa vastra kAlakramase nAzako prApta hotA hai, vaise yaha kAyA dhIre-dhIre kSINa hokara atame niSprANa hokara naSTa ho jAtI hai / bAkI saba mithyA hai | isa prakAra mere ata karaName dRDha ho jAnese mujhe jaisA rucA, jaisA acchA lagA, jaisA rAsa AyA vaisA karane lagA / anItike AcaraNa karane lagA / becArI dIna prajAko pIr3ita karaneme maine kisI bhI prakArakI kasara nahI rakhI / zIlavatI sundariyokA zIlabhaga karAkara maine hAhAkAra macAneme kisI bhI prakArakI kasara nahI chor3I / sajjanoko daDita karaneme, satoko satAneme aura durjanoko sukha deneme maiMne itane pApa kiye hai ki kisI bhI prakArako nyUnatA nahI rahane dii| mai mAnatA hU~ ki maiMne itane pApa kiye hai ki una pApokA eka prabala parvata khar3A kiyA jAye to vaha meru parvatase bhI savAyA ho / yaha saba honekA kAraNa mAtra dhUrta dharmAcArya the / aisIkI aisI merI cADAlamati abhI taka rahI hai / mAtra adbhuta kautuka huA ki jisase mujhame zuddha AstikatA A gayI / aba mai yaha kautuka Apake samakSa nivedana karatA hU~ I mai ujjayinI nagarIkA adhipati hU~ / merA nAma candrasiMha hai / vizeSata dayAluokA dila dukhAne ke liye mai prabala dalake sAtha zikArake liye nikalA thA / eka raka hiranake pIche dauDate hue meM sainya se bichur3a gyaa| aura usa hiranake pIche apane ghoDeko dauDAtA dauDAtA isa tarapha nikala paDA / apanI jAna bacAnekI kise icchA na ho ? aura vaisA karaneke liye usa becAre hiranane dauDaneme kucha bhI kasara nahI rakhI / parantu isa pApI prANIne apanA julma gujAraneke liye usa becAre hiranake pIche ghoDA dauDAkara usake najadIka Aneme kucha kama prayAsa nahI kiyA / Akhira usa hiranako isa bAgame praveza karate hue dekhakara maine dhanuSa para bANa caDhA kara chor3a diyA / usa samaya mere pApI anta karaName lezamAtra bhI dayAdevIkA aza na thA / sArI duniyAke dhIvaro aura cANDAlokA saradAra maiM hI na hoU~, aisA merA kalejA krUrAvezame baoNso uchala rahA thaa| maiMne tAkakara mArA huA tIra vyartha jAnese mujhe dugunA pApAveza A gayA / isa liye maiMne apane ghoDeko eDI mAra kara isa tarapha khUba dauDAyA / doDAte - dauDAte jyo hI isa sAmanevAlI jhADIke gahare madhya bhAgame AyA tyo hI ghoDA Thokara khAkara lar3akhaDAyA / lar3akhaDAneke sAtha vaha cauka gayA / aura caukate hI khar3A raha gayA / jaise hI ghoDA laDakhaDAyA thA vaise hI merA eka paira eka ora kI rakAba para aura dUsarA paira nIce bhUmise eka bittA dUra laTaka rahA thA / myAnamese camakatI talavAra bhI nikala paDI thI / jisase yadi meM ghoDe para caDhane jAU~ to vaha teja talavAra mere galeke Ara-pAra honeme eka palakI bhI dera karanevAlI na thI / aura nIce jahA~ dRSTi karake dekhatA hU~ vahA~ eka kAlA eva bhayakara nAga naz2ara AyA / mujha jaise pApIkA prANa leneke liye hI avatarita usa kAle nAgako dekhakara merA kalejA kA~pa utthaa| merA aga-aga tharatharAne lagA / merI chAtI dhaDakane lagI / merI jindagI ava pUrI ho jAyegI / hAya / aba pUrI ho jAyegI / aisA bhaya mujhe lagA / he bhagavAn | Upara kahe anusAra, uma samaya meM na to nIce utara sakatA thA aura na ghoDe para caDha sakatA thA / isIliye aba maiM koI upAya khojaneme nimagna huA | parantu nirarthaka | kevala vyartha aura vekAra || dhIre se Age khisaka kara rAstA lUM, aisA vicAra karake maiM jyo hI dRSTi uThAkara sAmane dekhatA hU~ tyo hI vahA~ eka vikarAla siMharAja najara aayaa| re / ava to maiM jADekI ThaDase bhI saugunA tharrAne laga gayA / aura phira vicArame paDa gayA, 'khisaka kara pIche muDU to kaisA ?" aisA lagA, vahA~ to usa tarapha ghoDekI pITha para nagI paunI talavAra dekhI / isaliye yahA~ aba mere vicAra to pUre ho cuke / jahA~ dekhe~ vahA~ mauta / phira vicAra kima kAmakA ? cAro dizAome mautane apanA jabaradasta paharA biThA diyA / he mahAmunirAja / aisA camatkArika parantu bhayakara dRzya dekhakara mujhe 1 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 zrImad rAjacandra apane jIvanakI zakA hone lgii| merA pyArA jIva ki jisase mai sAre brahmANDake rAjya jaisA vaibhava bhoga rahA hai, vaha aba isa naradehako choDa kara calA jaayegaa| recalA jAyegA | are / aba merI kaisI viparIta gati ho gyii| mere jaise pApIko aisA hI ucita hai| le pApI jIva | tU hI apane kartavyako bhoga / tUne anekoke kaleje jalAye hai| tUne aneka raka prANiyokA damana kiyA hai, tUne aneka satoko satapta kiyA hai| tUne aneka matI sundariyokA gIla bhaga kiyA hai| tUne aneka manuSyoko anyAyase daDita kiyA hai| sakSepame tune kisI bhI prakArake pApame kamI nahI rkhii| isaliye re pApI jIva / ava tU hI apanA phala bhoga / tU apanI icchAnusAra pravRtti karatA rahA, aura sAtha hI madAdha hokara aisA bhI mAnatA thA ki maiM kyA dukhI honevAlA thA ? mujhe kyA kaSTa Ane vAle the ? parantu re pApI prANa | ava dekha le / tU apane ima mithyA madakA phala bhoga le / tU mAnatA thA ki pApakA phala hai hI nhiiN| parantu dekha le, aba yaha kyA hai ? isa taraha mai pazcAttApame DUba gayA | are hAya / mai ava vacU~gA hI nahI ? yaha viDamvanA mujhe ho gyii| isa samaya mere pApI anta karaName yaha AyA ki yadi abhI koI Akara mujhe ekadama bacA le to kaisA mAgalika ho / vaha prANadAtA isI kSaNa jo mA~ge use deneke liye ba~dha jaauu| vaha mere sAre mAlavA dezakA rAjya mA~ge to deneme DhIla na kruuN| aura itanA sava dete hue bhI aura mA~ge to apanI eka hajAra nava-yauvanA rAniyA~ de duuN| vaha mA~ge to apanI vipula rAjalakSmI usake caraNakamalome dhara duuN| aura itanA sava dete hue bhI vaha kahatA ho to mai jIvana paryaMta usake kiMkarakA kiMkara hokara rhuuN| parantu mujhe isa samaya kauna jIvanadAna de ? aisI-aisI taragome jhoke khAtA-khAtA mai Apake pavitra jaina dharmake cintaname paDa gayA / isake kathanakA mujhe usa samaya bhAna ho AyA / isake pavitra siddhAnta usa samaya mere antaHkaraName prabhAvaka Dhagase akita ho gaye / aura usane unakA yathArtha manana zurU kara diyA, ki jisase Apake samakSa Aneke liye yaha pApI prANI samartha huaa| 1 abhayadAna-yaha sarvotkRSTa dAna hai / isake jaisA eka bhI dAna nahI hai| isa siddhAtakA prathama merA anta karaNa manana karane lgaa| aho | isakA yaha siddhAta kaisA nirmala aura pavitra hai| kisI bhI prANIbhUtako pIDA denA mahApApa hai| yaha vAta mere roma-romame vyApta ho gayI-vyApta huI to aisI ki hajAra janmAtarame bhI na chaTake | aisA vicAra bhI AyA ki kadAcit punarjanma na ho, aisA kSaNabharake liye mAna le, to bhI kI gayI hiMsAkA kiMcit phala bhI isa janmame milatA jarUra hai| nahI to terI aisI viparIta dazA kahA~se hotI? tujhe sadA zikArakA pApI zoka lagA thA, aura isIliye tUne Aja jAnabUjhakara dayAluokA dila dukhAnekA upAya kiyA thA, to aba yaha usakA phala tujhe milA ! tU aba kevala pApI mItake pajeme phaMsA / tujhame kevala hiMsAmati na hotI, to aisA vakta tujhe bhilatA hI kyo ? milatA hI nahIM / kevala yaha terI nIca manovRttikA phala hai| he pApI Atman / ava tU yahA~se arthAt isa dehase mukta hokara cAhe kahI jA, to bhI isa dayAkA hI pAlana karanA / ava tere aura isa kAyAke alaga honeme kyA dera he ? imaliye isa satya, pavitra aura ahiMsAyukta jaina dharmake jitane siddhAta tujhase manana kiye jA sakeM utane kara aura apane jIvakI zAti caah| isake sabhI siddhAMta, jJAnadRSTise dekhate hue aura sUkSma vuddhise vicAra karate hue satya hI haiM / jaise abhayadAna savadhI isakA anupama siddhAta isa samaya tujhe apane isa anubhavase yathArtha pratIta huA, vaise isake dUsare siddhAta bhI sUkSmatAse manana karanese yathArtha hI pratIta hoge| isame kucha nyUnAdhika hai hI nhii| sabhI dharmome dayA saMvadhI thoDA-thoDA vodha jarUra hai, parantu isame jaina to jaina hI hai| hara kisI prakArase bhI sUkSmame sUkSma jantuokI rakSA karanA, unhe kisI bhI prakArase dukha na denA aise jainake pravala aura pavitra siddhAntose dUsarA kaunasA dharma adhika saccA thA / tUne ekake vAda eka aise aneka dharma apanAye aura choDe, paratu tere hAtha jaina dharma AyA hI nhii| re / kahA~se Aye ? tere pracura puNya ke udayake vinA kahA~se Aye ? yaha dharma to gadA hai.| nahI nahI, mleccha jaisA Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 17veM varSase pahale hai| isa dharmako bhalA kauna grahaNa kare ? aisA mAnakara hI tUne isa dharmakI ora tanika dRSTi taka bhI nahI kii| are / tU dRSTi kyA kara sake ? apane aneka bhavoke tapake kAraNa tU rAjA huaa| to aba narakame jAnese kaise ruke ? 'tapezvarI so rAjezvarI aura rAjezvarI so narakezvarI' yaha kahAvata, tere hAtha yaha dharma Anese mithyA tthhrtii| aura tU narakame jAnese ruka jaataa| he mUDhAtman / yaha saba vicAra aba tujhe raha rahakara sUjhate haiM / paratu aba yaha sUjhA huA kisa kAmakA ? kucha bhI nahI / prathamase hI sUjhA hotA to yaha dazA kahA~me hotI ? honevAlA huaa| paratu aba apane ata karaName dRDha kara ki yahI dharma saccA hai, yahI dharma pavitra hai| aura aba isake dUsare siddhAtokA avalokana kr| 2. tapa-isa vipaya sabaMdhI bhI isane jo upadeza diyA hai, vaha anupama hai| aura tapake mahAna yogase maiMne mAlavA dezakA rAjya pAyA hai, aisA kahA jAtA hai, yaha bhI saccA hI hai| manogupti, vacanagupti aura kAyagupti, ye tIna isane tapake bhAga kiye hai| ye bhI sacce hai / aisA karanese utpanna honevAle sabhI vikAra zAta hote-hote kAlakramase vilIna ho jAte hai| jisase ba~dhanevAlA karmajAla ruka jAtA hai / vairAgya sahita dharma bhI pAlA jA sakatA hai| aura atame yaha mahAna sukhaprada siddha hotA hai| dekha | isakA yaha siddhAta bho kaisA utkRSTa hai ! 3. bhAva-bhAvake vipayame isane kaisA upadeza diyA hai | yaha bhI saccA hI hai| bhAvake binA dharma kaise phalIbhUta ho ? bhAvake binA dharma ho hI kahaoNse ? bhAva to dharmakA jIvana hai| jaba taka bhAva na ho taba taka kaunasI vastu bhalI pratIta ho sakatI thI? bhAvake binA dharmakA pAlana nahIM ho sktaa| taba dharmake pAlanake binA mukti kahA~se ho sakatI hai ? isakA yaha siddhAta bhI saccA aura anupama hai| 4. brahmacarya-aho / brahmacarya sabadhI isakA siddhAta bhI kahA~ kana hai ? sabhI mahAvikArome kAma vikAra agresara hai / usakA damana karanA mahA durghaTa hai| ise dahana karanese phala bhI mahA gAtikAraka hotA hai, isame atizayokti kyA ? kucha bhI nahIM / du sAdhya viSayako siddha karanA to durghaTa hI hai| isakA yaha siddhAta bhI kaisA upadezajanaka hai / 5. saMsAratyAga- sAdhu hone sabadhI isakA upadeza kucha loga vyartha mAnate hai| paraMtu yaha unakI kevala mUrkhatA hai| ve aisA mata pradarzita karate hai ki tava strIpurupakA joDA utpanna honekI kyA AvazyakatA thI ? paratu yaha unakI bhrAti hai| sArI sRSTi kahI mokSa jAnevAlI nahI hai, aisA jainakA eka vacana maiMne sunA thaa| tadanusAra thoDe hI jIva mokSavAsI ho sakate hai, aisA merI alpabuddhime AtA hai| phira saMsArakA tyAga bhI thoDe hI jIva kara sakate hai, yaha bAta kauna nahI jAnatA ? sasAratyAga kiye vinA mukti kahA~se ho ? strIke zRgArame lubdha ho jAnese kitane hI viSayome lubdha ho jAnA par3atA hai / satAna utpanna hotI hai / usakA pAlana-poSaNa aura savardhana karanA paDatA hai| merA-terA karanA paDatA hai / udarabharaNAdike liye prapacase vyApArAdime chalakapaTakA Ayojana karanA par3atA hai| manuSyokA Thaganeke liye 'solaha paoNce biyAsI aura do gaye chuTake' aise prapaMca karane paDate hai / are / aisI to aneka jhajhaTome juTanA paDatA hai / taba phira aise prapacomese muktiko kauna siddha kara sakanevAlA thA ? aura janma, jarA, maraNake du khoko kahA~se dUra karane vAlA thA ? prapacame rahanA hI badhana hai| isaliye isakA yaha upadeza bhI mahA magaladAyaka hai| 6. sudevabhakti- isakA yaha siddhAta bhI jaisA-taisA nahIM hai| jo kevala saMsArase virakta hokara, satya dharmakA pAlana karake akhaDa muktime virAjamAna hue hai, unakI bhakti kyo na sukhaprada ho ? unakI bhaktike svAbhAvika guNa apane sirase bhavabaMdhanake dukha dUra kara deM, yaha vAta koI sazayAtmaka nahIM hai| ye akhaDa paramAtmA kucha rAga yA dveSavAle nahI hai, paratu parama bhaktikA yaha phala svata hotA hai| agnikA svabhAva jaise uSNatA he vaise, ye to rAgadveSarahita he paratu inakI bhakti nyAyadRSTise guNadAyaka hai| paratu jo Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 zrImad rAjacandra bhagavAna janma, jarA tathA maraNake dukhame DubakiyA~ lagAyA karate hai, ve kyA tAra sakate hai ? patthara pattharako kaise tAre ? isaliye isakA yaha upadeza bhI dRDha hRdayase mAnya karane yogya hai / 7. ni. svArthI guru- jise kisI bhI prakArakA svArtha nahI hai vaisA guru dhAraNa karanA cAhiye, yaha bAta isakI ekadama saccI hI hai / jitanA svArtha hotA hai utanA dharma aura vairAgya kama hotA hai / sabhI dharmome maine dharmaguruokA svArtha dekhA, kevala eka jaina dharmake sivA / upAzrayame Ate vakta capaTI cAvala yA AdhI ajali jvAra lAnekA bhI inhone bodha nahI diyA aura isI taraha inhone kisI bhI prakArakA svArtha nahI calAyA / taba aise dharmaguruoke Azrayase mukti kyo na mile ? mile hI / inakA yaha upadeza mahA zreyaskara hai / nAva pattharako tAratI hai, isI taraha suguru upadeza dekara apane ziSyoko tAra sakatA hai, isame 2 asatya kyA 8. karma -sukha aura dukha, janma aura maraNa Adi saba karmake adhIna hai / jIva anAdikAlase jaise karma karatA A rahA hai vaise phala pA rahA hai / yaha upadeza bhI anupama hI hai / kucha kahate hai ki bhagavAna aparAdha kSamA kare to yaha ho sakatA hai / parantu nahI / yaha unakI bhUla hai / isase vaha paramAtmA bhI rAgadveSavAlA siddha hotA hai / ora isase kAlakramase manamAnA baratAva karanA hotA hai / isa taraha ina sabhI doSokA kAraNa paramezvara hotA hai| taba yaha bAta satya kaise kahI jAya ? jainiyokA siddhAta hai ki phala karmAnusAra hotA hai, yahI satya hai / aisA hI mata unake tIrthakarone bhI pradarzita kiyA hai / inhone apanI prazasA nahI cAhI / aura yadi cAhe to ve mAnavAle ThahareM / isaliye unhone satya prarUpita kiyA hai| kIrtike bahAne dharmavRddhi nahI kI / tathA unhone kisI bhI prakArase apane svArthakI gandha taka bhI nahI Ane dI / karma sabhIke liye bAdhaka hai / mujhe bhI kiye hue karma nahI choDate aura unhe bhoganA paDatA hai| aise vimala vacana bhagavAna zrI vardhamAnane kahe hai| aura phira dRSTAnta sahita varNana karake unhe dRDha kiyA hai / bharatezvarajIne bhagavAna zrIRSabhadevajIse pUchA - 'he bhagavan / aba apane vazame koI tIrthaMkara hogA ?" taba Adi tIrthaMkara bhagavAnane kahA--'hA~, yaha bAhara baiThA huA tridaDI vartamAna caubIsIme caubIsavA~ tIrthaMkara hogA / ' yaha sunakara bharatezvarajI AnaMdita hue, aura vinayayukta abhivandana karake vahA~se uThe / bAhara Akara tridaDIko vadana kiyA aura sUcita kiyA- 'terA abhIkA parAkrama dekhakara mai kucha vadana nahI karatA; paraMtu ta vartamAna cauvIsIme "bhagavAna vardhamAnake nAmase atima tIrthaMkara honevAlA hai, usa parAkramake kAraNa vadana karatA huuN|' yaha sunakara tridaDIjIkA mana praphullita huA, aura aha A gayA - 'mai tIrthaMkara hoU~ isame kyA Azcarya ? merA dAdA kauna hai ? Adya tIrthaMkara zrIRpabhadevajI / merA pitA kauna hai ? cha khaNDake rAjAdhirAja cakravartI bharatezvara / merA kula kaunasA hai ? ikSvAku / taba mai tIrthaMkara hoU~ isame kyA ?' isa prakAra abhimAnake Avezame ha~se, khele aura uchale - kUde, jisase sattAIsa zreSTha va aniSTa bhava bA~dhe aura una bhavoko bhoganeke bAda vartamAna caubIsIke atima tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra svAmI hue / yadi unhone svArtha yA kIrtike liye dharmapravartana kiyA hotA to ve isa bAtako pragaTa bhI karate ? parantu unakA dharma svArtharahita thA / isaliye saca kahane se kyo rukate ? dekho bhAI / mujhe bhI karma nahI chor3ate, to Apako kaise choDeMge ? isaliye inakA yaha karmasiddhAta bhI saccA hai / yadi unakA svArthI aura kIrtike bahAne bhulAvA denevAlA dharma hotA to ve yaha vAta pradarzita bhI karate ? jinhe svArtha ho ve to aisI bAtako kevala bhUmime hI daphanA de, aura dikhAve ki, nahI nahI, mujhe karma pIDA nahI dete / mai sabako jaise cAhU~ vaise kara sakatA hU~, taranatArana hU~ aisI zAna baghArate / paraMtu bhagavAna vardhamAna jaise nisvArthI aura satyaniSThako apanI jhUThI prazasA kahanA - karanA chAje hI kyo ? aise nirvikArI paramAtmA hI yathArthaM upadeza de sakate hai | isaliye inakA yaha siddhAta bhI kisI bhI prakArase zakA karane yogya nahI hai / 9. samyagdRSTi - samyagdRSTi arthAt bhalI dRSTi / niSpakSatAse sadasadkA vicAra karanA / isakA nAma Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17veM varSase pahale vivekadRSTi aura divekadRSTi arthAt samyagdRSTi / inakA yaha bodha sapUrNa satya hI hai / vivekadRSTike binA satya kahA~se sUjhe ? aura satya sUjhe binA satyakA grahaNa bhI kahA~se ho ? isaliye sabhI prakArase samyagdRSTikA upayoga karanA cAhiye / yaha bhI isakA sUcana kyA kama zreyaskara hai ? ___ he pApI Atman / tUne aneka sthalo para jaina munIzvaroko ahisA sahita ina nau siddhAtokA upadeza dete hue sunA thaa| parantu usa samaya tujhe bhalI dRSTi hI kahA~ thI? isake ye navo siddhAta kaise nirmala hai / isame tilabhara baDhatI yA jau bhara ghaTatI nahI hai / inake dharmame kiMcit virodha nahI hai| isame jitanA kahA hai utanA satya hI hai| mana, vacana aura kAyAkA damana karake AtmAkI zAti cAho / yahI isakA sthala-sthala para upadeza hai| isakA pratyeka siddhAta sRSTiniyamakA svAbhAvika rUpase anusaraNa karatA hai| isane zIla sabadhI jo upadeza diyA hai, vaha kaisA prabhAvazAlI hai | puruSoko eka patnIvrata aura striyoko eka pativratakA to (sasAra na choDA jA sake, aura kAmakA dahana na ho sake to) pAlana karanA hI caahiye| isame ubhaya pakSame kitanA phala hai / eka to muktimArga aura dUsarA sasAramArga, ina donome isase lAbha hai| Aja kevala sasArakA lAbha to dekha / eka patnIvrata ( strIko pativrata) ko pAlate hue pratyakSame bhI usakI sumanokAmanA dhAraNAnusAra pUrI ho jAtI hai| yaha kIrtikara aura zarIrase bhI Arogyaprada hai| yaha bhI sasArI lAbha hai / parastrIgAmI kalakita hotA hai / Atazaka, prameha, aura kSaya Adi roga sahana karane par3ate haiM / aura dUsare aneka durAcAra laga jAte hai| yaha saba sasArame bhI dukhakAraka hai, to ve muktimArgame kisaliye duHkhaprada na ho ? dekha, kisoko apanI punIta strIse vaisA roga huA sunA hai ? isaliye isake siddhAta dono pakSome zreyaskara hai| saccA to sarvatra acchA hI ho na ? garama pAnI pIne sabadhI isakA upadeza sabhIke liye hai aura antame jo vaisA na kara sake vaha bhI chAne binA to pAnI na hI piye| yaha siddhAta dono pakSame lAbhadAyaka hai| parantu he durAtman | tU mAtra sasArapakSa hI ( terI alpabuddhi hai to) dekha / eka to roga honekA sabhava kama hI rahatA hai| anachanA pAnI pInese kitane-kitane prakArake rogokI utpatti hoto hai / nArU, haijA Adi aneka prakArake rogokI utpatti isIse hotI hai| jaba yahA~ pavitra rUpase lAbhakAraka hai, taba muktipakSame kisaliye na ho ? ina nau siddhAtome kitanA adhika tattva rahA hai| jo eka siddhAnta hai vaha eka javAharAtakI laDI hai| vaise nau siddhAtose banI huI yaha naulaDI mAlA jo aMtakaraNarUpI galeme pahane vaha kisaliye divya sukhakA bhoktA na ho ? yathArtha eva ni svArtha dharma to yaha eka hI hai| he durAtman / yaha kAlA nAga aba karavaTa badala kara terI ora tAkaneko taiyAra huA hai| isaliye tU aba isa dharmake 'navakAra stotra'kA smaraNa kara / aura aba Ageke janmame bhI isI dhamakI maoNga / aisA jaba merA mana ho gayA aura "namo arihatANa" yaha zabda mukhase kahatA hU~ taba dUsarA kautuka huaa| jo bhayakara nAga mere prANa leneke liye karavaTa badala rahA thA vaha kAlA nAga vahA~se dhIrese khisakakara bAbIkI ora jAtA haA mAlUma huaa| isake manase hI aisI icchA utpanna huI ki mai dhIre-dhIre khisaka jAU~, nahI to yaha becArA pAmara prANI aba bhayame hI kAladharmako prApta ho jAyegA / aisA soca kara vaha khisakakara dUra calA gyaa| dUra jAte hue vaha bolA-'he rAjakumAra / tere prANa leneme maiM eka palakI bhI dera karanevAlA na thA, parantu tujhe zuddha vairAgya aura jainadharmame nimagna dekhakara merA dila dhIredhIre pighalatA gyaa| vaha aisA to komala ho gayA ki hada ho gyii| yaha saba honekA kAraNa mAtra jainadharma hI hai| tere ata'karaName jaba usa dharmakI tarage uTha rahI thI taba mere maname usI dharmakI taragase tujhe na mAranA aisA spharita ho AyA thaa| jaise-jaise dhIre-dhIre tujhapara usa dharmakA asara baDhatA gayA vaisevaise merI sumanovRtti terI ora hotI gayI / antame tUne jaba "namo arihatANa" itanA kahA taba tujhe pUrA jainAstika haA dekhakara maiMne apanA zarIra khisakA diyA / isaliye tU mana, vacana aura kAyAse usa dharmakA pAlana karanA / tU yaha mAna ki maiM jainadharmake pratApase hI aba tujhe jiMdA chor3a rahA huuN| yaha dharma to dharma Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra hI hai| re / mujhe manuSyajanma milA nahI hai| nahI to isa dharmakA aisA sevana karatA ki basa | paratu jaisA merA karmaprabhAva / to bhI mujhase jaise ho sakegA vaise mai isa dharmakA zuddha AcaraNa karU~gA / he rAjakumAra / aba tU Anadase paira nIce rakha kara apanI talavArako myAname DAla / jinazAsanake zRMgAra-tilakarUpa mahAmunIzvara yahA~ sAmanevAle sundara bAgame birAjate hai| isaliye tU vahA~ jaa| unake mukhakamalase pavitra upadezakA zravaNa karake apanA mAnavajanma kRtArtha kara / ' he mahAmunirAja | maNidharake aise vacana sunakara maiM to daga raha gyaa| kaisA jainadharmakA pratApa | mai mautake pajese chaTaka gyaa| taba mai sacamuca daMga to raha gayA, paratu usa Azcaryake sAtha aho | jIvanadAna denevAlA to yahI jainadharma hai / usa samaya mere AnadakA koI pAra nahI rhaa| merA sArA zarIra hI mAno harSase banA huA ho aisA ho gayA, aura turata hI maiM usa dayA karanevAle nAgadevako praNAma karake aura talavArako myAname rakhakara dUsare rAstese hokara ApakA pavitra darzana karaneke liye isa tarapha muddaa| aba mujhe usa dharmakI yathArtha sUkSmatAkA upadeza kreN| eka navakAra matrake pratApase maine jIvanadAna pAyA to isa sAre dharmakA pAlana karate hue kyA nahI ho sakegA? he bhagavan / aba Apa mujhe usa naulaDI mAlAkA anupama upadeza de| zArdUlavikrIDitavRtta "pAmyA moda muni suNI mana viSe, vRttAMta rAjA taNo, pArcha nija caritra te varaNavyu, utsAha rAkhI ghaNo; thAze tyAM mana bhUpane dRDha dayA, ne bodha jArI thaze, trIjo khaMDa khacIta mAna sukhadA, A mokSamAlA visse| (apUrNa) zrI paramAtmane nmH| ___OM namaH saccidAnaMdAya / sajjanatA tIna bhuvanakA tilakarUpa hai| sajjanatA saccI prItike mUlyase bharapUra camakadAra hIrA hai| sajjanatA AnadakA pavitra dhAma hai| sajjanatA mokSakA sarala aura uttama rAjamArga hai| sajjanatA dharma viSayakI pyArI jananI hai| sajjanatA jJAnIkA parama eva divya bhUSaNa hai| sajjanatA sukhakA hI kevala sthAna hai| sajjanatA sasArakI anityatAme mAtra nityatArUpa hai| sajjanatA manuSyake divya bhAgakA prakAzita sUrya hai| sajjanatA nItike mArgame samajhadAra mArgadarzaka hai / sajjanatA niratara stutipAtra lakSmI hai| sajjanatA sabhI sthalome prema karanekA pravala mUla hai| sajjanatA bhava eva parabhavame anusaraNake yogya sudara sar3aka hai| ' (dUsare sthalame isakA vivecana karanekA vicAra hai|) 'bhAvArtha-rAjAkA vRttAta sunakara muni maname mudita hue, aura pazcAt ati utsAhase apanA caritra sunAyA / udhara rAjAke manameM dayA dRDha hogI aura idhara munirAjakA upadeza jArI hogaa| isa taraha isa mokSamAlAke tIsare khaDako sukhakArI avazya maano| Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSase pahale 31 Apa isa sajjanatAkA sanmAna karate hai yaha sacamuca isa lekhakake ataHkaraNako ThaMDA karaneke liye pavitra auSadha hai / pyAre bhaaii| isa sajjanatA sabaMdhI mujhame kucha bhI jJAna nahI hai, to bhI jo svAbhAvika rUpase likhanA sUjhA use yahA~ pradarzita karatA hU~ / vRndasatasaIme eka dohA aise bhAvArthase suzobhita hai ki - " kAnako bIdha kara bar3hAyA jA sakatA hai / paratu A~khake liye vaisA nahI ho sakatA / " isI taraha vidyA baDhAnese baDhatI hai, paraMtu sajjanatA baDhAye nahI baDhatI / isa mahAna kavirAja matakA bahudhA hama anusaraNa karege to kucha ayogya nahI mAnA jAyegA / mere ke anusAra to sajjanatA janmake sAtha hI joDI jAnI cAhiye / IzvarakRpAse ati yatnase bhI prApta avazya hotI hai / mana jItanekI yaha saccI kasoTI hai / sajjanatAke liye zaMkarAcAryajI eka zlokame aisA bhAvArtha pradarzita karate hai ki (satsagakA) eka kSaNa bhI, mUrkhake janmabharake sahavAsakI apekSA, uttama phaladAyaka siddha hotA hai / sasArame sajjanatA hI sukhaprada hai aisA yaha zloka batAtA haisaMsAraviSavRkSasya dve phale amRtopame / 1 kAvyAmRtarasAsvAda AlApaH sajjanaiH saha // * isake binA bhI yaha samajhA jA sakatA hai ki jo nIti hai vaha sakala AnadakA vidhAna hai / 13 zrI zAMtinAtha bhagavAna stuti * paripUrNa jJAne paripUrNaM dhyAne, paripUrNa cAritra bodhitva dAne; nIrAgI mahAzAMta mUrti tamArI, prabhu prArthanA zAti lezo amArI / U upamA to abhimAna mAru, abhimAna TALyA taNuM tattva tAru; chatAM bAlarUpe rahyo zira nAmI, svIkAro ghaNI zuddhie zAMtisvAmI / svarUpe rahI zAtatA zAti nAme, birAjyA mahA zAti AnaMda ghAme / (apUrNa) *sasArarUpI viSavRkSake amRtatulya do phala haiM- eka kAvyAmRtakA rasAsvAda aura dUsarA sajjanoke sAtha vArtAlApa | * bhAvArtha - he zAtinAtha bhagavan / Apa jJAna, dhyAna, aura cAritrameM paripUrNa hai eva bodhitva denemeM paripUrNa haiM, Apa vItarAga haiM aura ApakI mUrti mahAzAta hai / hai zAti prabho / hamArI prArthanA svIkAra kreN| yadi maiM Apake liye koI upamA hU~, to yaha merA abhimAna ThaharatA hai, aura ApakA tattvavodha to abhimAnakA nAzaka hai / phira bhI maiM bAlarUpameM ati zuddha bhAvase sira jhukAkara vandanA kara rahA hU~ / hai zAtinAtha / merI vandanA svIkAra kareM | Apake svarUpa meM zAtatA hai, Apake nAmameM zAti hai, aura Apa mahAzAti eva Anandake dhAma meM virAjamAna hai / Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa bhAvanAbodha (dvAdazAnuprekSA-svarUpadarzana) upodghAta saccA sukha kisameM hai ? cAhe jaise tuccha viSayame praveza honepara bhI ujjvala AtmAokI sahaja pravRtti vairAgyame juTa jAne kI hotI hai| bAhya dRSTise jaba taka ujjvala AtmA sasArake mAyika prapaMcame dikhAyI dete haiM taba taka isa kathanakI siddhi kadAcit durlabha hai, to bhI sUkSma dRSTise avalokana karanepara isa kathanakA pramANa sarvathA sulabha hai, yaha niHsazaya hai| eka choTese choTe jantuse lekara eka madonmatta hAthI taka sabhI prANI, manuSya aura devadAnava ina savakI svAbhAvika icchA sukha aura Anada prApta karanekI hai| isaliye ve usakI prAptike udyogame juTe rahate haiM, paratu viveka buddhike udayake binA ve usame vibhramako prApta hote hai / ve sasArame nAnA prakArake sukhokA Aropa karate hai / ati avalokanase yaha siddha hai ki vaha Aropa vRthA hai| isa Aropako anAropa karanevAle virale manuSya vivekake prakAza dvArA adbhuta parantu anya viSayako prApta karaneke liye kahate Aye hai / jo sukha bhayavAle haiM ve sukha nahI hai parantu du kha hai| jisa vastuko prApta karaneme mahAtApa hai, jisa vastuko bhoganeme isase bhI vizeSa tApa hai, tathA pariNAmame mahAtApa, ananta zoka aura ananta bhaya hai, usa vastukA sukha mAtra nAmakA sukha hai, athavA hai hI nhii| isaliye vivekI usame anurakti nahIM karate / saMsAra ke pratyeka sukhase virAjita rAjezvara honepara bhI, satya tattvajJAnakI prasAdI prApta honese, usakA tyAga karake yogame paramAnanda mAnakara satya manovIratAse anya pAmara AtmAoko bhartRhari upadeza dete haiM ki bhoge rogabhayaM kule cyutibhaya vitte nRpAlAdbhayaM, mAne dainyabhaya bale ripubhayaM rUpe taruNyA bhym| " zAstre vAdabhayaM guNe khalabhayaM kAye kRtAMtAdbhayaM, sarvaM vastu bhayAnvitaM bhuvi nRNAM vairAgyamevAbhayam // bhAvArtha-bhogame rogakA bhaya hai, kulame patanakA bhaya hai, lakSmIme rAjAkA bhaya hai; mAname dInatA kA bhaya hai, balame zatrukA bhaya hai, rUpase strIko bhaya hai| zAstrame vAdakA bhaya hai, guName khalakA bhaya hai, aura kAyA para kAlakA bhaya hai, isa prakAra sabhI vastue~ bhayavAlI hai, ekamAtra vairAgya hI abhaya hai / / / mahAyogI bhartRharikA yaha kathana sRSTimAnya arthAt sabhI ujjvala AtmAoko sadaiva mAnya rakhane yogya hai| imame sAre tattvajJAnakA dohana karaneke liye inhone sakala tattvavettAoMke siddhAtarahasyarUpa aura saMsArazokakA svAnubhUta tAdRza citra prastuta kiyA hai| inhoMne jina-jina vastuopara bhayakI chAyA pradarzita Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: zrImad rAjacadra ( varSa 16 ) ::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra chatraprabaMdhasya premaprArthanA jetapura, kArtika sudI 15,1941 A KINNI NANA kAbha A7 nAna AA TAL - A si ANANENu RANAUN / momomo momomo dAdATA TATA sasasa pA NUMANI 3NANA kaa| 16 Na pI tAtAlA dAdAdA AYAVAVAYA. AVEVO 1451 AMAATAKAM 1 2 antargata-bhujagI chanda arihaMta AnaMdakArI apArI, sadA mokSadAtA tathA divyakArI; vinaMti vaNike viveke vicArI, vaDI vaMdanA sAtha he ! duHkhhaarii|| kartA upajAti vavANiyAvAsI vaNika racela teNe zubha hita subodha dAkhyo ravajI A rAyacade manathI jJAti, kAMti; tanuje, ramUje // danA na tiva|Ni ke prayojana pramANikA vaNika jetapuranA, rijhAvavA kasUra nA; racyo prabaMdha cittathI, caturabhuja hitthii|| . DA isa prabaMdhame dRSTidoSa, hastadoSa yA manodoSa dRSTigocara ho to unake liye kSamA cAhate hue vinayapUrvaka vaMdanA karatA huuN| mai hU~, " rAyacaMdra ravajI 1 arihata sadA Anada denevAle apAra guNavAle, mosake denevAle, divyakarma karanevAle haiM / he du khahArI / yaha vaNik vivekapUrvaka vicAra karake vadanAke sAtha Apase vinatI karatA hai| 2 jo vavANiyAvAsI aura vaNika jAtikA hai usane zabha, hita aura kAtike liye yaha racanA kI hai| zrI ravajIbhAIke putra isa rAyacadane manase vinodameM yaha suvodha diyA hai| 3 jetapurake vaNika nirdopa caturbhujako prasannatA tathA hitake liye cittakI umagase yaha pravadha racA hai| Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17ve varSase pahale 15 dohe jJAnI ke ajJAnI jana, sukha duHkha rahita na koya / vede dhairyayI, ajJAnI vede jJAnI roya // maMtra taMtra auSadha nahIM, jethI pApa vItarAga vANI vinA, avara na koI palAya / upAya // vacanAmRta vItarAganAM parama zAMtarasa mUla / auSadha je bhavaroganAM, kAyarane pratikUla // janma, jarA ne mRtyu, mukhya duHkhanA hetu / kAraNa tenAM be kahyAM, rAga dveSa aNahetu // nayI gharyo deha viSaya natho dharyo deha parigraha vadhAravA / dhAravA // 33 bhAvArtha - jJAnI yA ajJAnI koI bhI manuSya sukhadu khase rahita nahI hai / jJAnI sukhadukhako dhairyase bhogatA hai aura ajJAnI ro rokara bhogatA hai / sasArameM koI bhI matra, tatra aura auSadha nahI hai ki jisase pApa dUra kiyA jAye / vItarAgakI vANIke sivAya pApakA nAzaka anya koI upAya nahI hai / vItarAgake vacanAmRta parama zAMtarasake mUla haiM, jo bhavarogake auSadha hai, parantu kAyarake liye pratikUla haiM / janma, jarA aura mRtyu du khake mukhya hetu hai / anAvazyaka rAga aura dveSa hI unake do kAraNa kahe haiM / he jIva / tUne viSayako baDhAneke liye deha dhAraNa nahI kI hai, aura parigrahako apanAneke liye bhI deha dhAraNa nahI kI hai / Joi Page #111 -------------------------------------------------------------------------- Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa kI hai ve saba vastue~ sasArame mukhyataH sukharUpa mAnI gayI haiM / sasArakA sarvottama sukhakA sAdhana jo bhoga hai vaha to rogakA dhAma ThaharA / manuSya U~ce kulase sukha mAnatA hai, vahA~ patanakA bhaya dikhaayaa| sasAracakra me vyavahArakA ThATha calAneke liye daDarUpa lakSmI hai vaha rAjA ityAdike bhayase bharapUra hai| koI bhI kRtya pharake yaza-kIrtise mAna prApta karanA yA mAnanA, aiso sasArake pAmara jIvokI abhilASA hai, to usame mahAdInatA aura daridratAkA bhaya hai / bala-parAkramase bhI aisI hI utkRSTatA prApta karanekI cAha rahI hai, to usame zatrukA bhaya rahA huA hai / rUpa-kAti bhogIke liye mohinIrUpa hai to use dhAraNa karanevAlI striyA~ niratara bhayayukta hI haiM / aneka prakArase gUMthI huI zAstrajAlame vivAdakA bhaya rahA hai / kisI bhI sAsArika sukhakA guNa prApta karanese jo Anada mAnA jAtA hai, vaha khala manuSyakI niMdAke kAraNa bhayAnvita hai| jisame anata priyatA rahI hai vaha kAyA eka samaya kAlarUpI siMhake mukhame paDaneke bhayase bharI hai / isa prakAra sasArake manohara paratu capala sukha-sAdhana bhayase bhare hue hai| vivekase vicAra karanepara jahaoN bhaya hai vahA~ kevala zoka hI hai, jahA~ zoka ho vahA~ sukhakA abhAva hai, aura jahA~ sukhakA abhAva hai vahA~ tiraskAra karanA yathocita hai| yogIdra bhartRhari eka ho aisA kaha gaye haiM aisA nahI hai / kAlAnusAra sRSTike nirmANa samayase lekara bhartRharise uttama, bhartRharike samAna aura bhartRharise kaniSTha aise asakhya tattvajJAnI ho gaye hai| aisA koI kAla yA Arya deza nahI hai jisame tattvajJAniyokI utpatti bilakula na huI ho / ina tattvavettAone sasArasukhakI pratyeka sAmagroko zokarUpa batAyA hai, yaha inake agAdha vivekakA pariNAma hai| vyAsa, vAlmIki, zakara, gautama, patajali, kapila aura yuvarAja zuddhodanane apane pravacanome mArmika rItise aura sAmAnya rotise jo upadeza diyA hai, usakA rahasya nIceke zabdome kucha A jAtA hai - "aho logo / samArarUpI samudra anata eva apAra hai / isakA pAra pAneke liye puruSArthakA upayoga karo | upayoga kro|" aisA upadeza karaneme inakA hetu pratyeka prANIko zokase mukta karanekA thaa| ina saba jJAniyokI apekSA parama mAnya rakhane yogya sarvajJa mahAvIrake vacana sarvatra yahI hai ki sasAra ekAta aura anata zokarUpa tathA dukhaprada hai| aho bhavya logo | isame madhurI mohinI na lAkara isase nivRtta hoo | nivRtta hoo|| mahAvIrakA eka samayamAtrake liye bhI sasArakA upadeza nahI hai| inhone apane sabhI pravacanome yahI pradarzita kiyA hai tathA svAcaraNase vaisA siddha bhI kara diyA hai / kacanavarNI kAyA, yazodA jaisI rAnI, apAra sAmrAjyalakSmI aura mahApratApo svajana parivArakA samUha honepara bhI unakI mohinIkA tyAgakara jJAnadarzanayogaparAyaNa hokara inhone jo adbhutatA pradarzita kI hai vaha anupama hai| yahIkA yahI rahasya prakaTa karate hue pavitra uttarAdhyayanasUtrake AThaveM adhyayanakI pahalo gAthAme mahAvIra kapila kevalIke samopa tattvAbhilASIke mukhakamalase kahalavAte haiM : adhuve asAsayammi sasArammi dukkhapaurAe / kiM nAma hujja kammaM jeNAhaM duggaI na gacchijjA // 'adhruva eva azAzvata sasArame aneka prakArake duHkha haiM, mai aisI kaunasI karanI karU~ ki jisa karanI se durgatime na jAU~ ?" isa gAthAme isa bhAvase prazna honepara kapilamuni phira Age upadeza calAte haiM : adhuve asAsayammi-ye mahAna tattvajJAnaprasAdIbhUta vacana pravRttimukta yogIzvarake satata verAgyavegake hai / ati buddhizAliyoko sasAra bhI uttamarUpase mAnya rakhatA hai, phira bhI ve buddhizAlI usakA tyAga karate hai, yaha tattvajJAnakA stutipAtra camatkAra hai / ve ati medhAvI atame puruSArthakI sphuraNA kara mahAyoga sAdhakara AtmAke timirapaTako dUra karate hai / sasArako zokAbdhi kahaneme tattvajJAniyokI bhrAti nahI hai, paratu ye sabhI tattvajJAnI kahI tattvajJAnacaMdrakI solaha kalAose pUrNa nahIM hote, isI kAraNase sarvajJa Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 mahAvIrake vacana tattvajJAnake liye jo mahAvIrake tulya RSabhadeva jaise jo jo hitaiSIkI padavI prApta kI hai / zrImad rAjacandra pramANa dete haiM ve mahattvapUrNa, sarvamAnya aura sarvathA magalamaya haiM / sarvajJa tIrthaMkara hue haiM, unhone ni spRhatAse upadeza dekara jagat sasArame jo ekAta aura anata bharapUra tApa hai vaha tApa tIna prakArakA hai-Adhi, vyAdhi aura upaadhi| isase mukta honeke liye sabhI tattvajJAnI kahate Aye hai / sasAratyAga, zama, dama, dayA, zAti, kSamA, ghRti, aprabhutva, gurujanokI vinaya, viveka, nispRhatA, brahmacarya, samyaktva aura jJAna, ina sabakA sevana karanA, krodha, lobha, mAna, mAyA, anurAga, anabana, viSaya, hiMsA, zoka, ajJAna aura mithyAtva, ina sabakA tyAga karanA / yahI sabhI darzanokA sAmAnyata. sAra hai / nIceke do caraNome isa sArakA samAveza ho jAtA hai 1 prabhu bhajo nIti sajo, paraTho paropakAra. sacamuca | yaha upadeza stutipAtra hai / yaha upadeza deneme kisIne kisI prakArakI aura kisIne kisI prakArakI vicakSaNatA pradarzita kI hai / yaha saba uddezakI dRSTise to samatulita - se dikhAyI dete hai / paraMtu sUkSma upadezakake taurapara siddhArtha rAjAke putra zramaNa bhagavAna prathama padavIke dhanI ho jAte haiM / nivRttike liye jina-jina viSayoko pahale batAyA hai una una viSayoke sacce svarUpako samajhakara sarvAMzame magalamaya bodha deneme ye rAjaputra bAjI le gaye haiM / isake liye unhe anata dhanyavAda chAjatA hai / ina saba viSayokA anukaraNa karanekA kyA prayojana athavA kyA pariNAma hai ? aba isakA nirNaya kareM | sabhI upadezaka yo kahate Aye hai ki isakA pariNAma mukti prApta karanA, aura prayojana dukhakI nivRtti hai / isIliye saba darzanome sAmAnyataH muktiko anupama zreSTha kahA hai / dvitIya aga sUtrakRtAga prathama zrutaskadhake chaThe adhyayanakI caubIsavI gAthAke tIsare caraName kahA hai ki nivvANaseTThA jaha savvadhammA / sabhI dharmo muktiko zreSTha kahA hai / sArAza yaha hai ki mukti arthAt sasArake zokase mukta honA / pariNAmame jJAnadarzanAdi anupama vastuoko prApta karanA / jisame parama sukha aura paramAnadakA akhaMDa nivAsa hai, janma-maraNakI viDabanAkA abhAva hai, zoka eva dukhakA kSaya hai, aise isa vaijJAnika viSayakA vivecana anya prasagame kareMge / yaha bhI nirvivAda mAnya rakhanA cAhiye ki usa anaMta zoka eva anata dukhakI nivRtti inhI sAMsArika viSayose nahI hai / rudhirase rudhirakA dAga nahIM jAtA, paratu jalase vaha dUra ho jAtA hai, isI taraha zRgArase yA zRgAramizrita dharmase sasArakI nivRtti nahI hotI / isIliye vairAgyajalakI AvazyakatA nisarAya siddha hotI hai, aura isIliye vItarAgake vacanome anurakta honA ucita hai| nidAna isase viSaya - rUpa viSakA janma nahI hotA / pariNAmame yahI muktikA kAraNa hai / ina vItarAga sarvajJake vacanokA vivekabuddhise zravaNa, manana aura nididhyAsana karake he manuSya / AtmAko ujjvala kara / prathama darzana isame vairAgyabodhinI kucha bhAvanAokA upadeza kareMge / vairAgya eva AtmahitaiSI viSayokI sudRDhatA honeke liye tattvajJAnI bAraha bhAvanAe~ batAte haiM 1. anityabhAvanA - zarIra, vaibhava, lakSmI, kuTumba parivAra Adi sarva vinAzI haiN| jIvakA mUla dhamaM avinAzI hai, aisA cintana karanA, yaha pahalI anityabhAvanA | Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 2. azaraNabhAvanA-saMsArame maraNake samaya jIvako zaraName rakhanevAlA koI nahI hai, mAtra eka zubha dharmakI zaraNa hI satya hai, aisA ciMtana karanA, yaha dUsarI azaraNabhAvanA / 3. saMsArabhAvanA-isa AtmAne sasArasamudrame paryaTana karate-karate sarva bhava kiye haiN| isa sasAra ber3Ise maiM kaba chuTUMgA? yaha saMsAra merA nahI hai, maiM mokSamayI hU~, isa taraha ciMtana karanA, yaha tIsarI sNsaarbhaavnaa| 4. ekatvabhAvanA-yaha merA AtmA akelA hai, yaha akelA AyA hai, akelA jAyegA, apane kiye hue karmoko akelA bhogegA, aMta karaNase isa taraha ciMtana karanA, yaha cauthI ektvbhaavnaa|| 5. anyatvabhAvanA-isa sasArame koI kisIkA nahI hai, isa taraha ciMtana karanA, yaha pA~cavI, anytvbhaavnaa| 6. azucibhAvanA-yaha zarIra apavitra hai, mala-mUtrakI khAna hai, roga-jarAkA nivAsadhAma hai, isa zarIrase maiM nyArA hU~, isa taraha ciMtana karanA, yaha chaThI ashucibhaavnaa| 7. AsravabhAvanA-rAga, dveSa, ajJAna, mithyAtva ityAdi sarva Asrava haiM, isa taraha ciMtana karanA, yaha sAtavI aasrvbhaavnaa| 8. saMvarabhAvanA-jJAna, dhyAname pravartamAna hokara jIva naye karma nahI baoNdhatA, yaha AThavI svrbhaavnaa| 9. nirjarAbhAvanA-jJAnasahita kriyA karanA yaha nirjarAkA kAraNa hai, isa taraha ciMtana karanA, yaha nauvI nirjraabhaavnaa| 10. lokasvarUpabhAvanA-caudaha rAjUlokake svarUpakA vicAra karanA, yaha dasavI loksvruupbhaavnaa| 11. bodhidurlabhabhAvanA-saMsArame bhramaNa karate hue AtmAko samyagjJAnako prasAdI prApta honA durlabha hai, athavA samyagjJAna prApta huA to cAritra-sarvaviratipariNAmarUpa dharma prApta honA durlabha hai, isa taraha ciMtana karanA, yaha gyArahavI bodhidurlbhbhaavnaa|| 12. dharmadurlabhabhAvanA-dharmake upadezaka tathA zuddha zAstrake bodhaka guru aura unake upadezakA zravaNa milanA durlabha hai, isa taraha ciMtana karanA, yaha bArahavI dharmadurlabhabhAvanA / isa prakAra mukti sAdhya karaneke liye jisa vairAgyakI AvazyakatA hai usa vairAgyako dRr3ha karanevAlI bAraha bhAvanAomese kucha bhAvanAokA ima darzanake antargata varNana kreNge| kucha bhAvanAeM kucha viSayome vATa dI gayI haiM, aura kucha bhAvanAoke liye anya prasagako AvazyakatA hai, ataH yahA~ unakA vistAra nahI kiyA hai| prathama citra anityabhAvanA ( upajAti ) , vidyuta lakSmI prabhutA pataMga, AyuSya te to jaLanA taraMga; puraMdarI cApa anaMga raMga, zuM rAcIe tyo kSaNano prasaMga ! Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 zrAmad rAjacandra vizeSArtha-lakSmI vijalIke samAna hai| jaise bijalIkA camakArA hAkara vilIna ho jAtA hai, vaise lakSmI Akara calI jAtI hai / adhikAra pataMgake raMgake samAna hai| patagakA raMga jaise cAra dinakI caoNdanI hai, vaise adhikAra mAtra thoDA samaya rahakara hAthase calA jAnA hai| AyuSya pAnIkI hilorake samAna hai| jaise pAnokI hilora Ayo ki gayI vaise janma pAyA aura eka dehame rahA yA na rahA, itaneme dUsarI dehame jAnA paDatA hai| kAmabhoga AkAzame utpanna honevAle idradhanuSake sadRza hai| jaise indradhanupa varSAkAlame utpanna hokara kSaNabharame vilIna ho jAtA hai vaise yauvaname kAmavikAra phalIbhUta hokara jarAvasthAme cale jAte hai / sakSepame he jIva ! ina sabhI vastuokA sambandha kSaNabharakA hai, iname premavadhanakI saoNkalase ba~dhakara kyA prasanna honA ? tAtparya ki ye saba capala eva vinAzI haiM, tU akhaDa eva avinAzI hai, isaliye apane jaisI nitya vastuko prApta kara / bhikhArIkA kheda dRSTAMta-isa anitya aura svapnavat sukhake viSayame eka dRSTAta kahate hai eka pAmara bhikhArI jagalame bhaTakatA thA / vahA~ use bhUkha lgii| isaliye vaha vicArA laDakhar3AtA huA eka nagarame eka sAmAnya manuSyake ghara phuNcaa| vahAM jAkara usane aneka prakArakI AjijI kI / usakI gir3agiDAhaTase karuNArdra hokara usa gRhapatiko strIne gharamese jImanese bacA huA miSTAnna lAkara use diyaa| aisA bhojana milanese bhikhArI bahuta Anandita hotA huA nagarake bAhara AyA / Akara eka vRkSake nIce baiThA / vahA~ jarA saphAI karake usane eka ora apanA bahuta purAnA pAnIkA ghar3A rakha diyA, eka ora apanI phaTo purAnI malina gudaDo rakho aura phira eka ora vaha svayaM usa bhojanako lekara baiThA / khuzI-khuzIse usane kabhI na dekhe hue bhojanako khAkara pUrA kiyaa| bhojanako svadhAma pahu~cAneke bAda sirahAna eka patthara rakhakara vaha so gayA / bhojanake madase jarAsI derame usakI A~khe mica gayI / vaha nidrAvaza huA ki itaneme use eka svapna aayaa| mAno vaha svayaM mahA rAjaRddhiko prApta huA hai, isaliye usane sundara vastrAbhUSaNa dhAraNa kiye haiM, sAre dezame usakI vijayakA DakA baja gayA hai, samIpame usako AjJAkA pAlana karaneke liye anucara khaDe haiM, AsapAsa char3IdAra 'khamA / khamA !" pukAra rahe hai, eka uttama mahAlayame, sundara palaMgapara usane zayana kiyA hai, devAMganA jaisI striyA~ usakI paoNva-cappI kara rahI hai, eka orase __ manuSya pakhese sugandhI pavana kara rahe hai, isa prakAra usane apUrva sukhakI prAptivAlA svapna dekhaa| svapnA-, vasthAme usake romAca ullasita ho gye| vaha mAno svayaM sacamuca vaisA sukha bhoga rahA hai aisA vaha mAnane lgaa| itaneme sUryadeva bAdalose DhaMka gayA, vijalo kauMdhane lago, megha mahArAja caDha Aye, sarvatra aMdherA chA gayA; mUsaladhAra varSA hogI aisA dRzya ho gayA, aura ghanagarjanAke sAtha bijalIkA eka prabala kaDAkA huA / kaDAkekI prabala AvAjase bhayabhIta ho vaha pAmara bhikhArI zIghra jAga utthaa| jAgakara dekhatA hai to na hai vaha deza ki na hai vaha nagarI, na hai vaha mahAlaya ki na hai vaha palaga, na haiM ve cAmarachatradhArI ki na haiM ve char3IdAra, na hai vaha strIvRnda ki na hai ve vastrAlaMkAra, na he ve pakhe ki na hai vaha pavana, na hai ve anucara ki na hai vaha AjJA, na he vaha sukhavilAsa ki na hai vaha madonmattatA / dekhatA hai to jisa jagaha pAnIkA purAnA ghar3A par3A thA usI jagaha vaha paDA hai, jisa jagaha phaTI-purAnI gudar3I par3I thI usI jagaha vaha phaTI-purAnI gudar3I par3I hai| mahAzaya to jaise the vaiseke vaise dikhAyI diye / svaya jaise malina aura aneka jAlI-jharokhevAle vastra pahana rakhe the veseke vaise vahI vastra zarIrapara virAjate hai / na tilabhara ghaTA ki na rattIbhara bddhaa| yaha saba dekhakara vaha ati zokako prApta huaa| 'jisa sukhADabarase maine Ananda mAnA, usa sukhamese to yahA~ kucha bhI nahI hai / are re / maiMne svapnake bhoga to bhoge nahI aura mujhe mithyA kheda prApta huaa|' isa prakAra vaha vicArA bhikhArI glAnime A pdd'aa| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA varSa pramANazikSA-svapname jaise usa bhikhArIne sukhasamudAyako dekhA, bhogA aura Ananda mAnA; vaise pAmara prANI saMsArake svapnavat sukhasamudAyako mahAnandarUpa mAna baiThe hai| jaise vaha sukhasamudAya jAgRtime usa bhikhArIko mithyA pratIta huA, vaise tattvajJAtarUpI jAgRtise sasArake sukha mithyA pratIta hote haiN| svapnake bhoga na bhoge jAnepara bhI jaise usa bhikhArIko zokakI prApti huI, vaise pAmara bhavya jIva sasArame sukha mAna baiThate haiM, aura bhoge hueke tulya mAnate hai, parantu usa bhikhArIkI bhA~ti pariNAmame kheda, pazcAttApa aura adhogatiko prApta hote hai| jaise svapnako eka bhI vastukA satyatva nahIM hai, vaise sasArakI eka bhI vastukA satyatva nahI hai| dono capala aura zokamaya hai| aisA vicAra karake buddhimAna puruSa Atmazreyako khojate haiN| iti zrI 'bhAvanAbodha' granthake prathama darzanakA prathama citra 'anityabhAvanA' isa viSayapara sadRSTAnta vairAgyopadezArtha samApta huaa| dvitIya citra azaraNabhAvanA (upajAti) sarvajJano dharma suzarNa jANI, ArAdhya ArAdhya prabhAva aannii| anAtha ekAta sanAtha thAze, - enA vinA koI na bAhya sahAze // vizeSArtha-sarvajJa jinezvaradevake dvArA ni spahatAse upadiSTa dharmako uttama zaraNarUpa jAnakara, mana, vacana aura kAyAke prabhAvase he cetana | usakA tU ArAdhana kara, ArAdhana kr| tU kevala anAtharUpa hai so sanAtha hogaa| isake binA bhavATavIbhramaName terI bA~ha pakaDanevAlA koI nahI hai / jo AtmA sasArake mAyika sukhako' yA avadarzanako zaraNarUpa mAnate haiM, ve adhogatiko prApta karate haiM, tathA sadaiva anAtha rahate hai, aisA bodha karanevAle bhagavAna anAthI munikA caritra prArambha karate hai, isase azaraNabhAvanA sudRDha hogii| anAthI muni dRSTAnta-aneka prakArako lIlAose yukta magadha dezakA zreNika rAjA azvakrIDAke liye maDikukSa nAmake vaname nikala paDA / vanakI vicitratA manohAriNI thii| nAnA prakArake tarukuJja vahA~ najara A rahe the, nAnA prakArakI komala vallikAe~ ghaTATopa chAyI huI thI, nAnA prakArake pakSI Anandase unakA sevana kara rahe the, nAnA prakArake pakSiyoke madhura gAna vahA~ sunAyo de rahe the, nAnA prakArake phUlose vaha vana chAyA huA thA, nAnA prakArake jalake jharane vahA~ baha rahe the, sakSepame sRSTisaudaryakA pradarzanarUpa hokara vaha vana naMdanavanakI tulyatA dhAraNa kara rahA thaa| vahA~ eka taruke nIce mahAna samAdhimAna para sukumAra eva sukhocita muniko usa zreNikane baiThe hue dekhA / unakA rUpa dekhakara vaha rAjA atyanta Anandita huaa| usa atulya upamArahita rUpase vismita hokara maname unakI prazasA karane lagA-'aho / isa manikA kaisA adbhuta varNa hai | aho| isakA kaisA manohara rUpa hai / aho / isa Aryako kaiso adbhuta saumyatA hai| aho / yaha kaisI vismayakAraka kSamAke dhAraka hai | aho / isake agase vairAgyakI kaisI uttama spharaNA hai| aho / isakI kaisI nirlobhatA mAlama hotI hai | aho | yaha saMyati kasA nirbhaya aprabhutva-namratA dhAraNa kiye hue hai | aho / isakI bhogako ni sagatA kitano sudRDha hai / " yo ciMtana karate-karate madita hote-hote. stuti karate-karate, dhIrese calate-calate, pradakSiNA dekara usa muniko vadana karake, na ati samIpa aura na Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra ati dUra vaha baiThA / phira ajalibaddha hokara vinayase usane muniko pUchA - "he Arya | Apa prazaMsA karane yogya taruNa haiM; bhogavilAsake liye ApakI vaya anukUla hai, sasArame nAnA prakArake sukha hai; RtuRtuke kAmabhoga, jalasaMbaMdhI kAmabhoga tathA manohAriNI striyoke mukhavacanokA madhura zravaNa hone para bhI ina sabakA tyAga karake munitvame Apa mahAna udyama kara rahe haiM, isakA kyA kAraNa ? yaha mujhe anugrahase kahiye / " 40 rAjA ke aise vacana sunakara munine kahA, "maiM anAtha thA / he mahArAjan / mujhe apUrva vastuko prApta karAnevAlA tathA yogakSemakA karanevAlA, mujhapara anukapA lAnevAlA, karuNA karake parama sukhakA denevAlA suhRt- mitra lezamAtra bhI koI na huA / yaha kAraNa merI anAthatAkA thA / " zreNika, munike bhASaNa se muskarAyA / "are ! Apa jaise mahAna RddhimAnako nAtha kyo na ho ? lIjiye, koI nAtha nahI hai to maiM hotA hU~ / he bhayatrANa | Apa bhoga bhogiye / he saMyati / mitra / jAtise durlabha aise apane manuSya-bhavako saphala kIjiye / " anAthIne kahA--"parantu are zreNika, magadhadezake rAjan / tU svayaM anAtha hai to merA nAtha kyA hogA ? nirdhana dhanADhya kahA~se banA sake ? abudha buddhidAna kahA~se de sake ? ajJa vidvattA kahA~se de sake ? vadhyA satAna kahA~se de sake ? jaba tU svaya anAtha hai, taba merA nAtha kahA~se hogA ?" munike vacanoMse rAjA ati Akula aura ati vismita huA / jina vacanokA kabhI zravaNa nahI huA, una vacanokA yatimukhase zravaNa honese vaha zakAgrasta huA aura bolA - " maiM aneka prakAra ke azvokA bhogI hU~, aneka prakArake madonmatta hAthiyokA dhanI hUM, aneka prakArakI senA mere adhIna haiM, nagara, nAma, ata. pura, tathA catuSpAdakI mere koI nyUnatA nahI hai, manuSyasambandhI sabhI prakArake bhoga mujhe prApta haiM, anucara merI AjJAkA bhalIbhA~ti pAlana karate haiM, pA~co prakArakI sapatti mere gharame hai, sarva manovAchita vastue~ mere pAsa rahatI haiM ! aisA maiM jAjvalyamAna hote hue bhI anAtha kaise ho sakatA hU~ ? kahI he bhagavan / Apa mRSA bolate ho / " munine kahA - "he rAjan / mere kahe hue arthako upapattiko tUne ThIka nahI samajhA / tU svayaM anAtha hai, parantu tatsambandhI terI ajJatA hai| aba meM jo kahatA hU~ use avyagra eva sAvadhAna cittase tU suna, sunakara phira apanI zaMkAke satyAsatyakA nirNaya karanA / maiMne svaya jisa anAthatAse munitvako aMgIkRta kiyA hai use maiM prathama tujhe kahatA hU~ kauzAmbI nAmakI ati prAcIna aura vividha prakArake bhedoko utpanna karanevAlI eka sundara nagarI thI / vahA~ Rddhise paripUrNa dhanasacaya nAmake mere pitA rahate the / prathama yauvanAvasthAme he mahArAjan | merI A~kho me atulya eva upamArahita vedanA utpanna huI / duHkhaprada dAhajvara sAre zarIrame pravartamAna huA / zastra se bhI atizaya tIkSNa vaha roga vairokI bhA~ti mujhapara kopAyamAna huA / A~khokI usa asahya vedanAse merA mastaka dukhane lagA / indrake vajra ke prahAra sarIkhI, anyako bhI raudra bhaya utpanna karAnevAlI usa atyata-parama dAruNa vedanAse meM bahuta zokArta thA / zArIrika vidyAme nipuNa, ananya maMtramUlake sujJa vaidyarAja merI usa vedanAkA nAza karaneke liye Aye, aneka prakArake auSadhopacAra kiye paraMtu ve vRthA gaye / ve mahAnipuNa gine jAnevAle vaidyarAja mujhe usa rogase mukta nahI kara sake / he rAjan / yahI merI anAyatA thii| merI A~kho kI vedanAko dUra karaneke liye mere pitA sArA dhana dene lage, parantu usase bhI merI vaha vedanA dUra nahI huI / he rAjan ! yahI merI anAyatA thI / merI mAtA putrake zokase ati du khArtaM huI, parantu vaha bhI mujhe usa rogase nahI chur3A sakI, he mahArAjan / yahI merI anAyatA thI / eka udarase utpanna hue mere jyeSTha eva kaniSTha bhAI bharasaka prayatna kara cuke paraMtu merI vedanA dUra nahI huI, he rAjan / yahI merI anAyatA thI / eka udarase utpanna huI merI jyeSThA evaM kaniSThA bhaginiyoMse merA duHkha dUra nahI huA / he mahArAjan / yahI mero anAyatA thI / merI strI jo pativratA, mujhapara anurakta aura premavatI thI, vaha I 1 1 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa 41 azrupUrNa A~khoMse mere hRdayako sIcatI aura bhigotI thii| usake anna-pAnI denepara aura nAnA prakArake ubaTana, cUvA Adi sugaMdhI dravya tathA aneka prakArake phUla-caMdanAdike jJAta ajJAta vilepana kiye jAnepara bhI maiM usa yauvanavatI strIko bhoga nahI skaa| jo mere pAsase kSaNabhara bhI dUra nahI rahatI thI, anyatra jAtI nahI thI, he mahArAjan / aisI vaha strI bhI mere rogako dUra nahI kara sako, yahI merI anAthatA thI / yo kisIke premase, kisIkI auSadhise, kisoke vilApase yA kisIke parizramase vaha roga upazAta nahI huaa| maiMne usa samaya puna puna asahya vedanA bhogii| ___phira maiM anaMta sasArase khinna ho gyaa| yadi eka bAra maiM isa mahAviDavanAmaya vedanAse mukta ho jAU~ to khatI, datI aura nirArabhI pravrajyAko dhAraNa karU~, yo cintana karatA huA maiM zayana kara gyaa| jaba rAtri vyatIta ho gayI taba he mahArAjan / mero usa vedanAkA kSaya ho gayA, aura mai nIroga ho gyaa| mAta, tAta aura svajana, bAdhava Adise prabhAtame pUchakara maiMne mahAkSamAvAna, indriyanigrahI aura ArabhopAdhise rahita anagAratvako dhAraNa kiyaa| tatpazcAt maiM AtmA parAtmAkA nAtha huaa| sarva prakArake jIvokA maiM nAtha huuN|" anAthI munine isa prakAra usa zreNikarAjAke manapara azaraNa bhAvanAko dRDha kiyaa| aba use dUsarA anukUla upadeza dete haiM "he rAjan / yaha apanA AtmA hI du khase bharapUra vaitaraNIko karanevAlA hai| apanA AtmA hI krUra zAlmalI vRkSake du.khako utpanna karanevAlA hai| apanA AtmA hI manovAchita vasturUpI dUdha denevAlI kAmadhenu gAyake sukhako utpanna karanevAlA hai| apanA AtmA hI nadanavanakI bhaoNti AnadakAro hai / apanA AtmA hI karmakA karanevAlA hai| apanA AtmA hI usa karmako dUra karanevAlA hai| apanA AtmA hI du khopArjana karanevAlA hai| apanA AtmA hI sukhopArjana karanevAlA hai| apanA AtmA ho mitra aura apanA AtmA hI vairI hai| apanA AtmA hI nikRSTa AcArame sthita aura apanA AtmA hI nirmala AcArame sthita rahatA hai|" isa prakAra tathA anya aneka prakArase usa anAthI munine zreNika rAjAko sasArakI anAthatA kaha sunaayii| isase zreNikarAjA ati satuSTa huaa| vaha ajalibaddha hokara yo bolA, "he bhagavan / Apane mujhe bhalIbhaoNti upadeza diyA / Apane jaisI thI vaisI anAthatA kaha sunaayii| he maharSi / Apa sanAtha, Apa sabAdhava aura Apa sadharma haiM, Apa sarva anAthoke nAtha hai / he pavitra sayati / mai Apase kSamA mAMgatA huuN| jJAnarUpI ApakI zikSAko cAhatA huuN| dharmadhyAname vighna karanevAle bhoga bhogane savadhI, he mahAbhAgyavAn / maiMne Apako jo AmantraNa diyA tatsabadho apane aparAdhakI nata-mastaka hokara kSamA mA~gatA huuN|" isa prakAra stuti karake rAjapuruSa-kesarI paramAnandako pAkara romAcasahita pradakSiNA dekara savinaya vadana karake svasthAnako calA gyaa| pramANazikSA--aho bhavyo / mahAtapodhana, mahAmuni, mahAprajJAvAna, mahAyazasvI, mahAnigraMtha aura mahAzruta anAthI munine magadhadezake rAjAko apane bIte hue caritrase jo bodha diyA hai vaha sacamuca azaraNabhAvanA siddha karatA hai / mahAmuni anAthIke dvArA sahana kiye gaye du khoke tulya athavA isase ati. vizeSa asahya du.kha anaMta AtmA sAmAnya dRSTise bhogate hue dikhAyI dete haiN| tatsabadhI tuma kiMcit vicAra karo / sasArame chAyI huI ananta azaraNatAkA tyAga karake satya zaraNarUpa uttama tattvajJAna aura parama suzIlakA sevana karo, antame ye ho muktike kAraNarUpa haiN| jisa prakAra saMsArame rahe hue anAthI anAtha the, usI prakAra pratyeka AtmA tattvajJAnako uttama prAptike binA sadaiva anAtha hI he| sanAtha honeke liye puruSArtha karanA yahI zreya hai / iti zrI 'bhAvanAvogha' granyake prathama darzanake dvitIya citrame 'azaraNabhAvanA' ke upadezArtha mahAnigraMthakA caritra samApta huaa| Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra tRtIya citra ekatvabhAvanA ( upajAti ) zarIramAM vyAdhi pratyakSa thAya, te koI anye laI nA zakAya / e bhogave eka sva-Atma pote, ekatva ethI nayasujJa gote // vizeSArtha - zarIrame pratyakSa dIkhanevAle roga Adi jo upadrava hote hai ve snehI, kuTumbI, patnI yA putra kisIse liye nahI jA sakate, unhe mAtra eka apanA AtmA svayaM hI bhogatA hai / isame koI bhI bhAgI nahI hotA / tathA pApa-puNya Adi sabhI vipAka apanA AtmA hI bhogatA hai / yaha akelA AtA hai, akelA jAtA hai, aisA siddha karake vivekako bhalIbhA~ti jAnanevAle puruSa ekatvako nirantara khojate haiM / dRSTAMta - mahApuruSa ke isa nyAyako acala karanevAle namirAjarSi aura zakreMdrakA vairAgyopadezaka savAda yahaoNpara pradarzita karate hai | namirAjarSi mithilA nagarIke rAjezvara the / strI, putra Adise vizeSa duHkha samUha ko prApta na hote hue bhI ekatva ke svarUpako paripUrNa pahacAnaneme rAjezvarane kiMcit vibhrama kiyA nahI hai / zakredra pahale jahA~ namirAjapi nivRttime virAjate haiM, vahA~ viprarUpame Akara parIkSA hetuse apanA vyAkhyAna zurU karatA hai vipra-- he rAjan | mithilA nagarI me Aja prabala kolAhala vyApta ho rahA hai / hRdaya eva manako udvega karanevAle vilApake zabdoMse rAjamaMdira aura sAmAnya ghara chAye hue hai / mAtra terI dIkSA hI ina saba dukhokA hetu hai / parake AtmAko jo dukha apanese hotA hai usa duHkhako saMsAraparibhramaNakA kAraNa mAnakara tU vahA~ jA, bholA na bana / namirAja--(gauravabhare vacanose) he vipra / tU jo kahatA hai vaha mAtra ajJAnarUpa hai| mithilA nagarI me eka bagIcA thA, usake madhyame eka vRkSa thA, zItala chAyAke kAraNa vaha ramaNIya thA, patra, puSpa aura phalase vaha yukta thA, nAnA prakAra ke pakSiyoko vaha lAbhadAyaka thA, vAyu dvArA kapita honese usa vRkSame rahanevAle pakSI du khArtaM evaM zaraNarahita ho jAne se Akrada karate hai / ve svaya vRkSake liye vilApa karate nahI haiM, apanA sukha na ho gayA, isaliye vai zokAtaM hai / 42 -- vipra - parantu yaha dekha | agni aura vAyuke mizraNase terA nagara, tere anta pura aura mandira jala rahe hai, isaliye vahA~ jA aura usa agniko jJAta kara 1 namirAja - he vipra | mithilA nagarI, una anta puro aura una mandiroke jalane se merA kucha bhI nahI jalatA hai, jaise sukhotpatti hai vaise mai vartana karatA hU~ / una maMdira Adime merA alpamAtra bhI nahI hai / maiMne putra, strI Adike vyavahArako choDa diyA hai / mujhe inamese kucha priya nahI hai aura apriya bhI nahI hai | vipra - parantu he rAjan | tU apanI nagarIke liye saghana kilA banAkara, siMhadvAra, koThe, kivAr3a aura bhugAla banAkara aura zataghnI khAI banavAneke bAda jAnA / mirAja - ( hetu-kAraNa- pre0 ) he vipra ! meM zuddha zraddhArUpI nagarI banAkara, savararUpI bhuMgAla banAkara, kSamArUpI zubha gaDha banAU~gA, zubha, manoyogarUpI koThe vanAU~gA, vacanayogarUpI khAI banAU~gA, kAyAyogarUpI zataghnI banAU~gA, parAkramarUpI dhanuSa karU~gA, IryAsamitirUpI panaca karU~gA, dhIratArUpI kamAna pakar3ane kI mUTha karUMgA, satyarUpI cApase dhanuSko bA~dhUMgA, taparUpI vANa karUMgA aura karmarUpI vairIkI senAkA bhedana karU~gA / laukika sagrAmakI mujhe ruci nahIM hai| maiM mAtra vaise bhAvasaMgrAmako cAhatA hU~ / 1. hetu aura kAraNase prerita / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa 43 vipra - ( hetu-kAraNa- pre0) he rAjan / zikharabadha U~ce AvAsa karavAkara, maNikacanamaya gavAkSAdi rakhavAkara aura tAlAba me krIDA karaneke manohara mahAlaya banavAkara phira jAnA / namirAja - (hetu kAraNa-pre0) tUne jisa prakArake AvAsa ginAye hai usa usa prakArake AvAsa mujhe asthira eva azAzvata mAlUma hote hai / ve mArgake ghararUpa lagate hai / isaliye jahA~ svadhAma hai, jahA~ zAzvatatA hai, aura jahA~ sthiratA hai vahA~ maiM nivAsa karanA cAhatA hU~ / 1 - vipra - (hetu-kAraNa-pre0) he kSatriyaziromaNi / aneka prakArake taskaroke upadravako dUra karake, aura isa taraha nagarIkA kalyANa karake tU jAnA / mirAja - vipra | ajJAnI manuSya aneka bAra mithyA dar3a dete haiM / corI na karanevAle jo zarIrAdika pudgala hai ve lokame bA~dhe jAte hai, aura corI karanevAle jo indriyavikAra hai unhe koI bA~dha naho sakatA / to phira aisA karanekI kyA AvazyakatA ? vipra - he kSatriya / jo rAjA terI AjJAkA pAlana nahI karate haiM aura jo narAdhipa svatatratAse calate hai unhe tU apane vazame karaneke bAda jAnA / nAgarAja - ( hetu - kAraNa - pre0) dasa lAkha subhaToko sagrAmame jItanA duSkara ginA jAtA hai, to bhI aisI vijaya karanevAle puruSa aneka mila jAte hai, parantu eka svAtmAko jItanevAlA milanA atyanta durlabha hai / una dasa lAkha subhaTopara vijaya pAnevAlekI apekSA eka svAtmAko jItanevAlA puruSa paramotkRSTa hai / AtmAke sAtha yuddha karanA ucita hai / bahiryuddhakA kyA prayojana hai ? jJAnarUpa AtmAse krodhAdi yukta AtmA ko jItanevAlA stutipAtra hai / pA~co indriyoko krodhako, mAnako, mAyAko tathA lobhako jItanA duSkara hai / jisane manoyo'gAdiko jItA usane sabako jItA / vipra--(hetu-kAraNa pre0) samartha yajJa karake, zramaNa, tapasvI, brAhmaNa Adiko bhojana dekara, suvarNa AdikA dAna dekara, manojJa bhogoko bhogakara he kSatriya / tU bAdame jAnA / namirAja - (hetu-kAraNa-pre0) hara mahIne yadi dasa lAkha gAyokA dAna de to bhI usa gAyoke dAnakI apekSA jo sayama grahaNa karake sayamakI ArAdhanA karatA hai, vaha usakI apekSA vizeSa magala prApta karatA hai / vipra--nirvAha karaneke liye bhikSAse suzIla pravrajyAme asahya parizrama sahanA par3atA hai, isaliye usa pravrajyAkA tyAga karake anya pravrajyAme ruci hotI hai, isaliye isa upAdhiko dUra karaneke liye tU gRhasthAzramame rahakara pauSadhAdi vratame tatpara rahanA / he manuSyAdhipati / mai ThIka kahatA hU~ / namirAja - ( hetu - kAraNa -pre0) he vipra / bAla avivekI cAhe jaisA ugra tapa kare paratu vaha samyak - zrutadharma tathA cAritradharmake tulya nahI ho sakatA / ekAdha kalA solaha kalAo jaisI kaise mAno jAye ? vipra - aho kSatriya / suvarNa, maNi, muktAphala, vastrAlakAra aura azvAdikI vRddhi karake pIche | jAnA / namirAja - ( hetu - kAraNa - pre0 ) meru parvata jaise kadAcit sone-cAMdI ke asakhyAta parvata ho to bhI lobhI manuSyakI tRSNA nahI bujhatI / vaha kiMcit mAtra satoSako prApta nahI hotA / tRSNA AkAza jaisI anata hai / dhana, suvarNa, catuSpAda ityAdise sakala loka bhara jAye itanA saba lobhI manuSyakI tRSNA dUra karaneke liye samartha nahI hai| lobhakI aisI nikRSTatA hai / isaliye satoSanivRttirUpa tapakA vivekI puruSa AcaraNa . karate haiM / vipra - ( hetu-kAraNa-pre0) he kSatriya / mujhe adbhuta Azcarya hotA hai ki tU vidyamAna bhogoko chor3atA hai| phira avidyamAna kAmabhogake sakalpa-vikalpa karake bhraSTa hogA / isaliye isa sArI munitvasavadhI upAdhiko chor3a | Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra namirAja-(hetu-kAraNa-pre0) kAmabhoga zalya sarIkhe haiM, kAmabhoga viSa sarIkhe hai, kAmabhoga sarpake tulya hai, jinakI icchA karanese jIva narakAdika adhogatime jAtA hai, tathA krodha eva mAnake kAraNa durgati hotI hai, mAyAke kAraNa sadgatikA vinAza hotA hai, lobhase isa loka va paralokakA bhaya hotA hai / isaliye he vipra | isakA tU mujhe vodha na de / merA hRdaya kabhI bhI vicalita honevAlA nahI hai, isa mithyA mohinIme abhiruci rakhanevAlA nahI hai / jAnabUjha kara jahara kauna piye ? jAnabUjha kara dIpaka lekara kue~me kauna gire ? jAnabUjhakara vibhramame kauna par3e? maiM apane amRta jaise vairAgyake madhura rasako apriya karake isa viSako priya karaneke liye mithilAme AnevAlA nahI huuN| maharSi namirAjako sudRr3hatA dekhakara zakeMdrako paramAnaMda huA, phira brAhmaNake rUpako choDakara indrakA rUpa dhAraNa kiyA / vadana karaneke bAda madhura vANIse vaha rAjarSIzvarakI stuti karane lagA-'he mahAyazasvin / baDA Azcarya hai ki tUne krodhako jiitaa| Azcarya, tUne ahakArakA parAjaya kiyA / Azcarya, tUne mAyAko dUra kiyaa| Azcarya, tUne lobhako vazame kiyaa| Azcarya, terI srltaa| Azcarya, terA nirmamatva / Azcarya, terI pradhAna kSamA / Azcarya, terI nirlobhtaa| he pUjya / tU isa bhavame uttama hai, aura parabhavame uttama hogaa| tU karmarahita hokara pradhAna siddhagatime jaayegaa|" isa prakAra stuti karate-karate pradakSiNA dete-dete zraddhAbhaktise usa RSike pAdAvujako vaMdana kiyaa| tadanatara vaha sudara mukuTavAlA zakeMdra AkAzamArgase calA gyaa| pramANazikSA-viprarUpame namirAjaka vairAgyako parakhaneme iMdrane kyA nyUnatA kI hai ? kucha bhI nahI kI / sasArakI jo-jo lolupatAe~ manuSyako vicalita karanevAlI hai, una-una lolupatAo sabadhI mahAgaurava se prazna karaneme usa puradarane nirmala bhAvase stutipAtra cAturya calAyA hai / phira bhI nirIkSaNa to yaha karanA hai ki namirAja sarvathA kacanamaya rahe hai| zuddha eva akhaDa vairAgyake vegame apane bahaneko unhone uttarame pradarzita kiyA hai- "he vipra! tU jina-jina vastuoko merI kahalavAtA hai ve ve vastue~ merI nahI hai / maiM eka hI hU~, akelA jAnevAlA hU~, aura mAtra prazasanIya ekatvako ho cAhatA huuN|" aise rahasyame namirAja apane uttara aura vairAgyako dRDhIbhUta karate gaye hai| aisI parama pramANazikSAse bharA huA una maharSikA caritra hai| dono mahAtmAokA pArasparika savAda zuddha ekatvako siddha karaneke liye tathA anya vastuokA tyAga karaneke upadezake liye yahA~ darzita kiyA hai / ise bhI vizeSa dRDhIbhUta karaneke liye namirAjane ekatva kaise prApta kiyA, isa viSayame namirAjake ekatva-sabadhako kiMcit mAtra prastuta karate haiN| ve videha deza jaise mahAna rAjyake adhipati the| aneka yauvanavatI manohAriNI striyoke samudAyase ghire hue the| darzanamohanIyakA udaya na honepara bhI ve sasAralubdharUpa dikhAyI dete the| kisI samaya unake zarIrame dAhajvara nAmake rogakI utpatti huI / sArA zarIra mAno prajvalita ho jAtA ho aisI jalana vyApta ho gyii| roma-romame sahasra bicchuoko dazavedanAke samAna dukha utpanna ho gyaa| vaidya-vidyAme pravINa -puruSoke auSadhopacArakA aneka prakArase sevana kiyA, parantu vaha saba vRthA gyaa| lezamAtra bhI vaha vyAdhi kama na hokara adhika hoto gyii| auSadhamAtra dAhajvarake hitaiSI hote gye| koI auSadha aisA na milA ki jise dAhajvarase kiMcit bhI dveSa ho ! nipuNa vaidya hatAza ho gaye, aura rAjezvara bhI usa mahAvyAdhise taga A gaye / use dUra karanevAle puruSakI khoja cAro tarapha calatI thii| eka mahAkuzala vaidya milA, usane malayagiri cadanakA vilepana karanekA sUcana kiyA / manoramA rAniyA~ candana ghisaneme laga gyii| cadana ghisanese pratyeka rAnIke hAthome pahane hue kakaNokA samudAya khalabhalAhaTa karane laga gayA / mithile ke agame eka dAhajvarakI asahya vedanA to thI hI aura dUsarI una kakaNoke kolAhalase utpanna khalabhalAhaTa sahana nahI kara sake, isaliye unhone rAniyoko AjJA kI, "tuma cadana na ghiso. bhalAhaTa karatI ho ? mujhase yaha khalabhalAhaTa sahana nahIM ho sakatI / eka to maiM mahAvyAdhi" sAsata hU~, aura khila Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 45 ha dUsarA vyAdhitulya kolAhala hotA hai so asahya hai / " sabhI rAniyone magalake taura para eka eka kakaNa khakara kakaNa-samudAyakA tyAga kara diyA, jisase vaha khalabhalAhaTa zAta ho gayI / namirAjane rAniyoMse hA, "tumane kyA cadana ghisanA banda kara diyA ?" rAniyone batAyA, "nahI, mAtra kolAhala zAta karaneke ye eka eka kakaNa rakhakara, dUsare kakaNokA parityAga karake hama cadana ghisatI haiM / kakaNake samUhako ba hamane hAthame nahI rakhA hai, isase khalabhalAhaTa nahI hotI / " rAniyoke itane vacana sunate hI namirAja roma-romame ekatva sphurita huA, vyApta ho gayA aura mamatva dUra ho gayA - "sacamuca ' bahutoke milanese huta upAdhi hotI hai / aba dekha, isa eka kakaNase lezamAtra bhI khalabhalAhaTa nahI hotI, kakaNake samUhake kAraNa sira cakarA denevAlI khalabhalAhaTa hotI thI / aho cetana / tU mAna ki ekatvame hI terI siddhi hai / adhika milane se adhika upAdhi hai / sasArame ananta AtmAoke sambandhase tujhe upAdhi bhoganekI kyA AvazyakatA hai ? usakA tyAga kara aura ekatvame praveza kr| dekha | yaha eka kakaNa aba khalabhalAhaTake banA kaisI uttama zAtime rama rahA hai ? jaba aneka the taba yaha kaisI azAti bhogatA thA ? isI taraha [ bhI kakaNarUpa hai / isa kakaNakI bhA~ti tU jaba taka snehI kuTumbIrUpI kakaNasamudAya paDA rahegA taba ka bhavarUpI khalabhalAhaTakA sevana karanA paDegA, aura yadi isa kaMkaNakI vartamAna sthitikI bhA~ti ekatvakA ArAdhana karegA to siddhagatirUpI mahA pavitra zAMti prApta karegA / " isa taraha vairAgyame uttarottara praveza karate hue una namirAjako pUrvajAtikI smRti ho AyI / pravrajyA dhAraNa karanekA nizcaya karake ve zayana kara gaye / prabhAtame mAgalyarUpa bAjokI dhvani gU~ja uThI, dAhajvarase mukta hue / ekatvakA paripUrNa sevana karanevAle una zrImAn namirAja RSiko abhivandana ho / ( zArdUlavikrIDita ) rANI sarva maLI sucaMdana ghasI, ne carcavAmAM hatI, vRjhyo tyAM kakaLATa kaMkaNataNo, zrotI nami bhUpati / savAde paNa indrathI dRr3ha rahyo, ekatva sAdhuM kayuM, . evA e mithileza carita A, saMpUrNa atre thayu // vizeSArtha - rAniyo kA samudAya cadana ghisakara vilepana karaneme lagA huA thA, usa samaya kakaNakI khalabhalAhaTako sunakara namirAja pratibuddha hue / ve indra ke sAtha savAdame bhI acala rahe, aura unhone ekatva ko siddha kiyA / aise una muktisAdhaka mahAvairAgIkA caritra 'bhAvanAvodha' granyake tRtIya citrameM pUrNa huA / caturtha citra anyatvabhAvanA ( zArdUlavikrIDita ) bhrAta nA, nA mArA tana rUpa kAti yuvatI, nA putra ke nA mArA bhRta snehIo svajana ke, nA gotra nA mArA dhana dhAma yauvana dharA, e moha ke jJAta nA / ajJAtvanA; re ! re ! jIva vicAra ema ja sadA, anyatvadA bhAvanA // V vizeSArtha - yaha zarIra merA nahI, yaha rUpa merA nahI, yaha kAti merI nahI, yaha strI merI nahI, ye putra mere nahIM, ye bhAI mere nahIM, ye dAsa mere nahI, ye snehI mere nahI, ye saMbaMdhI mere nahI, yaha gotra merA nahI, yaha jAti merI nahI, yaha lakSmI merI nahI, ye mahAlaya mere nahI, yaha yauvana merA nahI aura yaha bhUmi Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 zrImada rAjacandra merI nahI, yaha moha mAtra ajJAnatAkA hai| siddhagati sAdhaneke liye he jIva | anyatvakA bodha denevAlI anyatvabhAvanAkA vicAra kara | vicAra kara / mithyA mamatvako bhrAti dUra karaneke liye aura vairAgyakI vRddhike liye uttama bhAvase manana karane yogya rAjarAjezvara bharatakA caritra yahA~ para uddhRta karate haiM . ___ dRSTAMta-jisakI azvazAlAme ramaNIya, catura aura aneka prakArake teja azvokA samUha zobhA detA thA, jisakI gajazAlAme aneka jAtike madonmatta hastI jhUma rahe the, jisake ata purame navayauvanA, sukumArI aura mugdhA sahasro striyA~ virAjita ho rahI thI, jisakI nidhime samudrakI putrI lakSmI, jise vidvAna cacalAkI upamAse jAnate hai, sthira ho gayI thI, jisakI AjJAko devadevAganAe~ adhIna hokara mukuTapara caDhA rahe the, jisake prAzanake liye nAnA prakArake paDrasa bhojana pala-palame nirmita hote the, jisake komala karNake vilAsake liye bArIka eva madhura svarase gAyana karanevAlI vArAganAe~ tatpara thI, jisake nirIkSaNa karaneke liye aneka prakArake nATaka ceTaka the; jisako yaza kIrti vAyurUpase phailakara AkAzako taraha vyApta thI, jisake zatruoko sukhase zayana karanekA vakta nahI AyA thA, athavA jisake vairiyokI vanitAoke nayanose sadaiva oNsU Tapakate the, jisase koI zatrutA dikhAneke liye to samarthana thA, parantu jisakI ora nirdoSatAse u~galI uThAneme bhI koI samartha na thA, jisake samakSa aneka mantriyo kA samudAya usakI kRpAkI yAcanA karatA thA, jisake rUpa, kAti aura saudarya manohArI the, jisake aMgame mahAna vala, vIrya, zakti aura una parAkrama uchala rahe the, jisake kroDA karaneke liye mahAsugandhimaya bAgabagIce aura vanopavana the, jisake yahA~ pradhAna kuladIpaka putrokA samudAya thA, jisakI sevAme lAkho anucara sajja hokara khaDe rahate the, vaha puruSa jahA~-jahA~ jAtA thA vahA~-vahA~ khamA-khamAke udgAroMse, kacanake phUlo se aura motiyoMke thAloMse usakA svAgata hotA thA; jisake kukumavarNI pAdapakajakA sparza karaneke liye indra jaise bhI tarasate rahate the, jisakI AyudhazAlAme mahAyazasvI divya cakrakI utpatti huI thI, jisake yahA~ sAmrAjyakA akhaDa dIpaka prakAzamAna thA, jisake sirapara mahAna cha khaDakI prabhutAkA tejasvI aura . prakAzamAna mukuTa suzobhita thaa| kahanekA Azaya yaha hai ki jisake dalakI, jisake nagara-purapaTTanakI, jisake vaibhavakI aura jisake vilAsakI sasArakI dRSTise kisI bhI prakArakI nyUnatA na thI, aisA vaha zrImAn rAjarAjezvara bharata apane sundara Adarzabhuvaname vastrAbhUSaNose vibhUSita hokara manohara siMhAsanapara vaiThA thaa| cAro orake dvAra khule the, nAnA prakArake dhUpokA dhUmra sUkSma rItise phaila rahA thA, nAnA prakAraka sugandhI padArtha khUba mahaka rahe the, nAnA prakArake susvarayukta vAje yAtrika kalAse baja rahe the, zItala, maMda aura sugadhI yo trividha vAyukI lahareM uTha rahI thI, AbhUpaNa Adi padArthoM kA nirIkSaNa karate-karate vaha zrImAn rAjarAjezvara bharata usa bhuvaname apUrvatAko prApta huaa| usake hAthakI eka u~galImese agUThI nikala pddii| bharatakA dhyAna usa ora AkRSTa huA aura u~galI sarvathA zobhAhIna dikhAyI dI / nau u~galiyA~ agUThiyose jo manoharatA rakhatI thI usa manoharatAse rahita isa u~galIko dekhakara bharatezvarako adbhuta mUlabhUta vicArako preraNA huii| kisa kAraNase yaha u~galI aisI lagatI hai ? yaha vicAra karanepara use mAlUma huA ki isakA kAraNa aguThIkA nikala jAnA hai| isa vAtako vizeSa pramANita karaneke liye usane dUsarI u~galIko agUThI khoca nikAlI / jyo hI dUsarI u~galImese agUThI nikalI tyo hI vaha u~galI bhI zobhAhona dikhAyI dI, phira isa bAtako siddha karaneke liye usane tIsarI u~galImese bho aMgUThI sarakA lI, isase yaha bAta aura adhika pramANita huii| phira cauthoM u~galImese agUTho nikAla lo, jisase yaha bhI vaisI hI dikhAyI dii| isa prakAra anukramase daso u~galiyA~ khAlI kara DAlI, khAlI ho jAnese sabhIkA dekhAva zobhAhIna mAlUma huaa| zobhAhIna dIkhanese rAjarAjezvara anyatvabhAvanAse gadgada hokara isa prakAra bolA Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa, 'ahoho | kaisI vicitratA hai ki bhUmime utpanna huI vastuko pITakara kuzalatAse ghaDanese mudrikA banI; isa mudrikAse merI u~galI sundara dikhAyI dI, isa u~galImese mudrikA nikala par3anese viparIta dRzya najara AyA, viparIta dRzyase uMgalIko zobhAhInatA aura behUdApana khedakA kAraNa huaa| zobhAhIna lagane kA kAraNa mAtra a~gUThI nahI, yahI ThaharA na ? yadi aMgUThI hotI taba to aisI azobhA maiM na dekhtaa| isa mudrikAse merI yaha u~galI zobhAko prApta huI, isa u~galIse yaha hAtha zobhA pAtA hai, aura isa hAthase yaha zarIra zobhA pAtA hai| taba isame maiM kisakI zobhA mAnUM ? ati vismayatA | merI isa mAnI jAnevAlI manohara kAtiko vizeSa dIpta karanevAle ye maNimANikyAdike alakAra aura raga-birage vastra tthhre| yaha kAti merI tvacAkI zobhA ThaharI / yaha tvavA zarIrako guptatAko DhaMkakara use sundara dikhAtI hai| ahoho / yaha mahAviparItatA hai / jisa zarIrako mai apanA mAnatA hai, vaha zarIra mAtra tvacAse, vaha tvacA kAtise aura vaha kAti vastrAlakArase zobhA pAtI hai| to phira kyA mere zarIrakI to kucha zobhA hI nahI na ? rudhira, mAsa aura haDDiyokA hI kevala yaha DhA~cA hai kyA ? aura isa DhA~ceko maiM sarvathA apanA mAnatA huuN| kaisI bhUla / kaisI bhrAti / aura kaimI vicitratA hai / maiM kevala para pudgalakI zobhAse zobhita hotA huuN| kisIse ramaNIyatA dhAraNa karanevAle isa zarIrako maiM apanA kaise mAne? aura kadAcit aisA mAnakara mai isame mamatvabhAva rakhU to vaha bhI kevala du khaprada aura vRthA hai| isa mero AtmAkA isa zarorase eka samaya viyoga honevAlA hai | AtmA jaba dUsarI dehako dhAraNa karaneke liye jAyegA taba isa dehake yahI rahaneme koI zaMkA nahI hai| yaha kAyA merI na huI aura na hogI to phira maiM ise apanI mAnatA hU~ yA mAnUM, yaha kevala mUrkhatA hai| jisakA eka samaya viyoga honevAlA hai, aura jo kevala anyatvabhAva rakhatI hai usame mamatvabhAva kyA rakhanA ? yaha jaba merI nahI hoto taba mujhe isakA honA kyA ucita hai ? nahI, nahIM, yaha jaba merI nahI taba mai isakA nahI, aisA vicAra karU, dRDha karUM, aura prarvatana karU~, yaha vivekabuddhikA tAtparya hai / yaha sArI sRSTi anata vastuose aura padArthoMse bharI huI hai, una saba padArthokI apekSA jisake jitanI kisI bhI vastupara merI prIti nahI hai, vaha vastu bhI merI na huI, to phira dUsarI kaunasI vastu merI hogI ? aho / maiM bahuta bhUla gayA / mithyA mohame phaMsa gyaa| ve navayauvanAeM, ve mAne hue kuladIpaka putra, vaha atula lakSmI, vaha cha khaDakA mahAna rAjya, ye mere nahI haiM / inamese lezamAtra bhI merA nahIM hai| inameM merA kiMcit bhAga nahI hai| jisa kAyAse mai ina saba vastuokA upabhoga karatA hU~, vaha bhogya vastu jaba merI na huI taba apanI mAno huI anya vastue~-snehI, kuTumbI ityAdi kyA merI honevAlI thI? nahI, kucha bhI nahI / yaha mamatvabhAva mujhe nahI cAhiye / ye putra, ye mitra, ye kalatra, yaha vaibhava aura yaha lakSmI, inhe mujhe apanA mAnanA hI nahI hai / maiM inakA nahI aura ye mere nahI | puNyAdiko sAdhakara maiMne jo jo vastue~ prApta kI ve vastue~ merI na huI, isake jaisA saMsArame kyA khedamaya hai ? mere una puNyatvakA pariNAma yahI na? atame ina sabakA viyoga hI na? puNyatvakA yaha phala prApta kara isakI vRddhike liye maine jo jo pApa kiye vaha saba mere AtmAko ho bhoganA hai na ? aura vaha akele hI na ? isame koI sahabhoktA nahIM ho na ? nahIM nahIM / ina anyatvabhAvavAloke liye mamatvabhAva dikhAkara AtmAkA ahitaiSI hokara maiM ise raudra narakakA bhoktA banAU~ isake jaisA kaunasA ajJAna hai ? aisI kaunasI bhrAti hai ? aisA kaunasA aviveka hai ? saTha zalAkApuruSome mai eka ginA gayA, phira bhI mai aise kRtyako dUra na kara sakU~ aura prApta prabhutAko kho baiThU', yaha sarvathA ayukta hai| ina putrokA, ina pramadAokA, isa rAjavaibhavakA aura ina vAhana Adike sukhakA mujhe kucha bhI anurAga nahIM hai / mamatva nahIM hai / " rAjarAjezvara bharatake anta karaName vairAgyakA aisA prakAza par3A ki timirapaTa dUra ho gayA / zukladhyAna prApta huaa| azeSakarma jalakara bhasmIbhUta ho gaye / / mahAdivya aura sahasra kiraNase bhI anupama kAtimAna kevalajJAna prakaTa huaa| usI samaya inhone pacamuSTi kezalucana kiyaa| zAsanadevIne inhe sata Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra sAja diyA, ora ye mahAvirAgI sarvajJa sarvadarzI hokara caturgati, caubIsa daMDaka, tathA Adhi, vyAdhi evaM upAdhi virakta hue / capala sasAra ke sakala sukha - vilAsase inhone nivRtti lI, priyApriyakA bheda calA gayA, aura ye nirantara stavana karane yogya paramAtmA ho gaye / 48 pramANazikSA - isa prakAra ye cha khaMDake prabhu, devoMke deva jaise, atula sAmrAjyalakSmI ke bhoktA, mahAyuke dhanI, aneka ratnoke dhAraka, rAjarAjezvara bharata Adarzabhuvaname kevala anyatvabhAvanA utpanna ho zuddha virAgI hue I sacamuca bharatezvarakA manana karane yogya caritra saMsArakI zokArtatA aura udAsInatAkA pUrA-pUrA bhAva, upadeza aura pramANa pradarzita karatA hai / kahiye / inake yahA~ kyA kamI thI ? na thI inhe navayauvanA striyokI kamI ki na thI rAjaRddhiko kamI, na thI vijayasiddhikI kamI ki na thI navanidhikI kamI, na thI putra samudAyakI kamI ki na thI kuTumba parivArakI kamI, na thI rUpakAtikI kamI ki na thI yaza kIrtikI kamI ! isa taraha pahale kahI huI inakI RddhikA punaH smaraNa karAkara pramANase zikSAprasAdIkA lAbha dete hai ki bharatezvarane viveka se anyatvake svarUpako dekhA jAnA aura sarpakacukavat sasArakA parityAga karake usake mithyA mamatvako siddha kara diyA / mahAvairAgyakI acalatA, nirmamatA aura AtmazaktikI praphullitatA, yaha saba isa mahAyogIzvarake caritra garbhita hai / 1 eka pitA ke sau putromele ninyAnaveM putra pahale se hI Atmasiddhiko sAdhate the / sauveM ina bharatezvarane Atmasiddhi sAdhI / pitAne bho yahI siddhi sAdhI / uttarottara AnevAle bharatezvarI rAjyAsanake bhogI isI Adarzabhuvaname isI siddhiko prApta hue haiM aisA kahA jAtA hai / yaha sakala siddhisAdhaka maMDala anyatvako hI siddha karake ekatvame praveza karAtA hai| abhivandana ho una paramAtmAoko / ( zArdUlavikrIDita ) dekhI AgaLI Apa eka aDavI, vairAgya vege gayA, chAMDI rAjasamAjane bharatajI, kaivalyajJAnI thayA / cothu citra pavitra e ja carite, pAmyuM ahIM pUrNatA, jJAnInA mana teha raMjana karo, vairAgya bhAve yathA // vizeSArtha - jisane apanI eka u~galoko zobhAhIna dekhakara vairAgya ke pravAhame praveza kiyA, aura jisane rAjasamAjako chor3akara kevalajJAna prApta kiyA, aise usa bharatezvarake caritrako dhAraNa karake yaha cauthA citra pUrNatAko prApta huA / yaha yathocita vairAgya bhAva pradarzita karake jJAnIpuruSoke manako rajana karanevAlA ho / 1 bhAvanAvogha granthameM anyatvabhAvanAke upadezake liye prathama darzanake caturtha citrame bharatezvarakA dRSTAnta aura pramANazikSA pUrNatAko prApta hue / paMcama citra azucibhAvanA ( gItivRtta ) khANa mUtra ne maLanI, roga jarAnuM nivAsanu dhAma / kAyA evI gaNIne, mAna tyajIne kara sArthaka Ama // Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa vizeSArtha he caitanya | isa kAyAko mala aura mUtrakI khAnarUpa, roga aura vRddhatAke rahaneke dhAma jaisI mAnakara usakA mithyA mAna tyAga karake sanatkumArakI bhA~ti use saphala kr| isa bhagavAna sanatkumArakA caritra azucibhAvanAkI prAmANikatA batAneke liye yahA~ para zurU kiyA jAtA hai| dRSTAnta-jo jo Rddhi, siddhi aura vaibhava bharatezvarake caritrame varNita kiye, una saba vaibhavAdise yukta sanatkumAra cakravartI the / unakA varNa aura rUpa anupama thaa| eka bAra sudharmasabhAme usa rUpakI stuti huI / kinhI do devoko yaha bAta na rucii| bAdame ve usa zakAko dUra karaneke liye viprake rUpame sanatkumArake ataHpurame gye| sanatkumArakI dehame usa samaya ubaTana lagA huA thA, usake agopara mardanAdika padArthoMkA mAtra vilepana thA / eka choTI aGgochI pahanI huI thii| aura ve snAnamajjana karaneke liye baiThe the| vipake rUpame Aye hue devatA unakA manohara mukha, kacanavarNI kAgA aura candra jaisI kAnti dekhakara bahuta Anandita hue aura jarA sira hilaayaa| isapara cakravartIne pUchA, "Apane sira kyo hilAyA ?" devone kahA, "hama Apake rUpa aura varNakA nirIkSaNa karaneke liye bahuta abhilASI the| hamane jagaha-jagaha Apake varNa, rUpakI stuti sunI thI, Aja vaha bAta hame pramANita huI, ata hame Ananda huA, aura sira isaliye hilAyA ki jaisA logome kahA jAtA hai vaisA hI ApakA rUpa hai| usase adhika hai parantu kama nhii|" sanatkumAra svarUpavarNakI stutise garvame Akara bole, "Apane isa samaya merA rUpa dekhA so ThIka hai, parantu mai jaba rAjasabhAme vastrAlakAra dhAraNa karake sarvathA sajja hokara siMhAsanapara baiThatA hU~, taba merA rUpa aura merA varNa dekhane yogya hai, abhI to maiM zarIrame ubaTana lagAkara baiThA huuN| yadi usa samaya Apa merA rUpa varNa dekheMge to adbhuta camatkArako prApta hoge aura cakita ho jaayege|" devone kahA, "to phira hama rAjasabhAme Ayege," yo kahakara ve vahA~se cale gaye / tatpazcAt sanatkumArane uttama aura amUlya vastrAlaMkAra dhAraNa kiye| aneka prasAdhanose apane zarIrako vizeSa AzcaryakArI Dhagase sajAkara ve rAjasabhAme Akara siMhAsanapara baiThe / AsapAsa samartha matrI, subhaTa, vidvAna aura anya sabhAsada apane-apane Asanopara baiTha gaye the| rAjezvara camarachatrase aura khamAkhamAke udgArose vizeSa zobhita tathA satkArita ho rahe the| vahA~ ve devatA phira vipake rUpame aaye| adbhuta rUpavarNase Anandita honeke badale mAno khinna hue ho aise Dhagase unhone sira hilaayaa| cakravatIne pUchA, "aho brAhmaNo | gata samayako apekSA isa samaya Apane aura hI tarahase sira hilAyA hai, isakA kyA kAraNa hai so mujhe batAyeM / ' avadhijJAnake anusAra viprone kahA, "he mahArAjan | usa rUpame aura isa rUpame bhUmi-AkAzakA pharka par3a gayA hai|" cakravartIne use spaSTa samajhAneke liye kahA / brAhmaNone kahA, "adhirAja | pahale ApakI komala kAyA amRtatulya thI, isa samaya vipatulya hai| isaliye java amRtatulya aga thA taba hame Ananda huA thaa| isa samaya viSatulya hai ata hame kheda huA hai| hama jo kahate haiM usa bAtako siddha karanA ho to Apa abhI tAbUla thUke, tatkAla usa para makSikA vaiThegI aura paradhAmako prApta hogii|" __ sanatkumArane yaha parIkSA kI to satya siddha huii| pUrva karmake pApake bhAgame isa kAyAke madakA mizraNa honese isa cakravartIkI kAyA vipamaya ho gayI thii| vinAzI aura azucimaya kAyAkA aisA prapaca dekhakara sanatkumArake ata karaName vairAgya utpanna huaa| yaha sasAra sarvathA tyAga karane yogya hai| aisIkI aisI azuci strI, putra, mitra Adike zarIrame hai / yaha saba moha-mAna karane yogya nahIM hai, yo kahakara ve cha khaNDakI prabhutAkA tyAga karake cala nikle| ve java sAdhurUpame .vicarate the tava mahAroga utpanna huaa| unake satyatvakI parIkSA leneke liye koI deva vahA~ vaidyake rUpame aayaa| sAdhuko kahA, "maiM vahata kuzala rAjavaidya hU~, ApakI kAyA rogakA bhoga banI huI hai, yadi icchA ho to tatkAla mai usa rogako dUra kara Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 zrImada rAjacandra dU~ / " sAdhu bole, "he vaidya / karmarUpI roga mahonmatta hai, isa rogako dUra karanekI yadi ApakI samarthatA ho to bhale merA yaha roga dUra kre| yaha samarthatA na ho to yaha roga bhale rahe / " devatAne kahA, "isa rogako dUra karane ko samarthatA to maiM nahI rakhatA / " bAdame sAdhune apanI labdhike paripUrNa balase thUkavAlI aguli karake use rogapara lagAyA ki tatkAla vaha roga naSTa ho gayA aura kAyA phira jaisI thI vaisI ho gyii| bAdame usa samaya devane apanA svarUpa pragaTa kiyA, dhanyavAda dekara, vadana karake vaha apane sthAnako calA gayA / pramANa zikSA - raktapitta jaise sadaiva khUna - popa se khadabadAte hue mahArogakI utpatti jisa kAyAme hai, palabharame vinaSTa ho jAnekA jisakA svabhAva hai, jisake pratyeka romame paune do do rogokA nivAsa hai, vaise sADhe tIna karor3a romose vaha bharI honese karoDo rogokA vaha bhaDAra hai, aisA viveka se siddha hai / annAdikI nyUnAdhikatAse vaha pratyeka roga jisa kAyAme pragaTa hotA hai, mala, mUtra, viSThA, haDDI, mAsa, pIpa aura zleSmase jisakA DhA~cA TikA huA hai, mAtra tvacAse jisakI manoharatA hai, usa kAyAkA moha sacamuca / vibhrama hI hai / sanatkumArane jisakA lezamAtra mAna kiyA vaha bhI jisase sahana nahI huA usa kAyAme aho pAmara / tU kyA moha karatA hai ? 'yaha moha magaladAyaka nahI hai / " 1 aisA honepara bhI Age calakara manuSyadehako sarva- dehottama kahanA paDegA / isase siddhagatikI siddhi hai, yaha kahanekA Azaya hai / vahaoNpara niHzaMka honeke liye yahA~ nAmamAtrakA vyAkhyAna kiyA hai / AtmAke zubha karmakA jaba udaya AtA hai taba use manuSyadeha prApta hotI hai / manuSya arthAt do hAtha, do paira, do A~khe, do kAna, eka mukha, do oSTha aura eka nAkavAlI dehakA adhIzvara aisA nahI hai / parantu usakA marma kucha aura hI hai| yadi isa prakAra aviveka dikhAyeM to phira vAnarako manuSya mAnaneme kyA doSa hai ? usa becArene to eka pUMcha bhI adhika prApta kI hai| para nahIM, manuSyatvakA marma yaha haivivekabuddhi jisake maname udita huI hai, vahI manuSya hai, bAkI sabhI isake binA do pairavAle pazu hI haiM / medhAvI puruSa niratara isa mAnavatvakA marma isI prakAra prakAzita karate hai / vivekabuddhike udayase muktike rAjamArgame praveza kiyA jAtA hai / 'aura isa mArgame praveza yahI mAnavadehakI uttamatA hai| phira bhI itanA smRti rakhanA ucita hai ki yaha deha kevala azucimaya aura azucimaya hI hai / isake svabhAvame aura kucha bhI nahI hai / bhAvanAvodha granthameM azucibhAvanAke upadezake liye prathama darzanake pA~caveM citrameM sanatkumArakA dRSTAta aura pramANazikSA pUrNa hue / J aMtardarzana: SaSTha citra nivRttibodha ( nArAca chada) anaMta saukhya nAma duHkha tyAM rahI na mitratA ! anaMta duHkha nAma saukhya prema tyAM, vicitratA !! ughADa nyAya-netra ne nihALa re ! nihALa tuM; nivRtti zIghrameva dhArI te pravRtti bALa tuM // vizeSArtha - jisame ekAta aura anata sukhako tarage uchalatI haiM aise zIla, jJAnako nAmamAtrake dukhata Akara, mitrarUpa na mAnate hue uname aprIti karatA hai; aura kevala anata duHkhamaya aise jo 1 dvi0 A0 pAThA0 - yaha kiMcit stutipAtra nahI hai / ' 2. dekhiye mokSamAlA zikSApATha 4 - mAnavadeha | Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa sasArake nAmamAtrake sukha' hai, uname terA paripUrNa prema hai, yaha kaisI vicitratA hai | aho cetana | aba tU apane nyAyarUpI netroko kholakara dekha | re dekha | || dekhakara zIghrameva nivRtti arthAt mahAvairAgyako dhAraNa kara, aura mithyA kAmabhogakI pravRttiko jalA de / aisI pavitra mahAnivRttiko dRDhIbhUta karaneke liye ucca virAgI yuvarAja mRgAputrakA manana karane yogya caritra yahA~ prastuta karate hai / tUne kaise dukhako sukha mAnA hai ? aura kaise sukhako duHkha mAnA hai ? ise yuvarAjake mukhavacana tAdRza siddha kareMge / dRSTAnta-nAnA prakArake manohara vRkSoMse bhare hue udyAnoMse suzobhita sugrIva nAmaka eka nagara hai| usa nagarake rAjyAsanapara balabhadra nAmakA eka rAjA rAjya karatA thaa| usakI priyavadA paTarAnIkA nAma mRgA thaa| isa dampatIse balazrI nAmake eka kumArane janma liyA thaa| ve mRgAputrake nAmase prakhyAta ye / ve mAtApitAko atyanta priya the| una yuvarAjane gRhasthAzramame rahate hue bhI sayatike guNoko prApta kiyA thA, isaliye ve damIzvara arthAt yatiyome agresara gine jAne yogya the| ve mRgAputra zikharabada AnandakArI prAsAdame apanI prANapriyA sahita dogudaka devatAkI bhA~ti vilAsa karate the| ve niratara pramudita manase rahate the| prAsAdakA dIvAnakhAnA cadrakAtAdi maNiyo tathA vividha ratnose jar3ita thaa| eka dina ve kumAra apane jharokheme baiThe hue the| vahA~se nagarakA paripUrNa nirIkSaNa hotA thA / jahA~ cAra rAjamArga milate the aise caukame unakI dRSTi vahA~ par3I ki jahA~ tIna rAjamArga milate the| vahA~ unhone mahAtapa, mahAniyama, mahAsayama, mahAzIla, aura mahAguNoke dhAmarUpa eka zAnta tapasvI sAdhuko dekhA / jyojyo samaya bItatA jAtA hai tyoM-tyo mRgAputra usa muniko khUba gaurase dekha rahe haiN| isa nirIkSaNase ve isa prakAra bole-"jAna paDatA hai ki aisA rUpa maiMne kahI dekhA hai|" aura yo bolate-bolate ve kumAra zubha pariNAmako prApta hue / mohapaTa dUra huA aura ve upazamatAko prApta hue / jAtismRtijJAna prakAzita huaa| pUrvajAtiko smRti utpanna honese mahARddhike bhoktA una mugAputrako pUrvake cAritrakA smaraNa bhI ho aayaa| zIghrameva ve viSayame anAsakta hue aura sayamame Asakta hue| mAtApitAke pAsa Akara ve bole, "pUrva bhavame maiMne pA~ca mahAvrata sune the, narakame jo ananta dukha hai ve bhI maiMne sune the, tiryaMcame jo ananta dukha haiM ve bhI maiMne sune the| una ananta du khose khinna hokara mai unase nivRtta honekA abhilASI huA huuN| sasArarUpI samudrase pAra honeke liye he gurujano | mujhe una pAMca mahAvratoko dhAraNa karanekI anujJA diijiye|" _ kumArake nivRttipUrNa vacana sunakara mAtApitAne unhe bhoga bhoganekA AmatraNa diyA / AmatraNa-vacanase khinna hokara mRgAputra yo kahate hai-"aho mAta / aura aho tAta | jina bhogokA Apa mujhe AmatraNa dete haiM una bhogoko mai bhoga cukA huuN| ve bhoga viSaphala-kiMpAka vRkSake phalake samAna haiM, bhoganeke bAda kaDave vipAkako dete hai aura sadaiva dukhotpattike kAraNa hai / yaha zarIra anitya aura kevala azucimaya hai, azuci se utpanna huA hai, yaha jIvakA azAzvata vAsa hai, aura ananta dukhokA hetu hai| yaha zarIra roga, jarA aura klezAdikA bhAjana hai, isa zarIrame maiM kaise rati karU~ ? phira aisA koI niyama nahI hai ki yaha zarIra bacapaname choDanA hai yA buDhApeme / yaha zarIra pAnIke phenake bulabule jaisA hai, aise zarIrame sneha karanA kaise yogya ho sakatA hai ? manuSyabhavame bhI yaha zarIra koDha, jvara Adi vyAdhiyose tathA jarA-maraName grasita honA sambhAvya hai / isase maiM kaise prema karUM? janmakA dukha, jarAkA dukha, rogakA duHkha, mRtyukA dukha, isa taraha kevala du khake hetu saMsArame haiN| bhUmi, kSetra, AvAsa, kaMcana, kuTumba, putra, pramadA, vAdhava, ina sabako choDakara mAtra klezita hokara isa zarIrase avazyameva jAnA hai| jaise kiMpAka vRkSake phalakA pariNAma sukhadAyaka nahI hai vaise bhogakA pariNAma Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra bhI sukhadAyaka nahI hai / jaise koI puruSa mahA pravAsame anna-jala sAthame na le to kSudhA tRSAse dukhI hotA hai vaise hI dharmake anAcaraNase parabhavame jAnepara vaha puruSa dukhI hotA hai, janma-jarAdikI pIr3A pAtA hai / mahApravAsame jAtA huA jo puruSa anna-jalAdi sAthame letA hai vaha puruSa kSudhA-tRSAse rahita hokara sukha pAtA hai usI prakAra dharmakA AcaraNa karanevAlA puruSa parabhavame jAnepara sukha pAtA hai, alpa karmarahita hotA hai aura asAtAvedanIyase rahita hotA hai / he gurujano / jaise kisI gRhasthakA ghara prajvalita hotA hai taba usa gharakA mAlika amUlya vastrAdiko le jAkara jIrNa vastrAdiko vahI chor3a detA hai, vaise hI lokako jalatA dekhakara jIrNa vastrarUpa jarAmaraNako choDakara amUlya AtmAko usa dAhase (Apa AjJA deM to maiM) bcaauuNgaa|" mRgAputrake vacana sunakara usake mAtApitA zokArta hokara bole, "he putra | yaha tU kyA kahatA hai ? cAritrakA pAlana ati duSkara hai| yatiko kSamAdika guNa dhAraNa karane par3ate haiM, nibhAne par3ate haiM, aura yatnAse sa~bhAlane paDate hai / sayatiko mitra aura zatrume samabhAva rakhanA paDatA hai, sayatiko apane AtmA aura parAtmApara samavuddhi rakhanI paDatI hai, athavA sarva jagatapara samAna bhAva rakhanA paDatA hai| aisA pAlaneme duSkara prANAtipAtavirati prathama vrata, use jIvanaparyanta pAlanA par3atA hai| sayatiko sadaiva apramattatAse mRSA vacanakA tyAga karanA aura hitakArI vacana bolanA, aisA pAlaneme duSkara dUsarA vrata dhAraNa karanA paDatA hai / sayatiko data-zodhanake liye eka salAIke bhI adattakA tyAga karanA aura niravadya eva doSarahita bhikSAkA grahaNa karanA, aisA pAlaneme duSkara tIsarA vrata dhAraNa karanA par3atA hai / kAmabhogake svAdako jAnane aura abrahmacaryake dhAraNa karanekA tyAga karake brahmacaryarUpa cauthA vrata sayatiko dhAraNa karanA tathA usakA pAlana karanA bahuta duSkara hai / dhanadhAnya, dAsa-samudAya, parigrahake mamatvakA varjana aura sabhI prakArake AraMbhakA tyAga karake kevala nirmamatvase yaha pA~cavA~ mahAvrata sayatiko dhAraNa karanA ati vikaTa hai| rAtribhojanakA varjana tathA ghRtAdi padArthoke vAsI rakhanekA tyAga karanA ati duSkara hai / he putra / tU cAritra cAritra kyA karatA hai ? cAritra jaisI du.khaprada vastu dUsarI kaunasI hai ? kSudhA kA pariSaha sahana karanA, tRSAkA pariSaha sahana karanA, zItakA pariSaha sahana karanA, uSNa tApakA pariSaha sahana karanA, DaoNsa-maccharakA pariSaha sahana karanA, AkrozakA pariSaha sahana karanA, upAzrayakA pariSaha sahana karanA, tRNAdike sparzakA pariSaha sahana karanA, tathA mailakA pariSaha sahana karanA, he putra / nizcaya mAna ki aisA cAritra kaise pAlA jA sakatA hai ? vadhakA pariSaha aura bandhakA pariSaha kaise vikaTa haiN| bhikSAcarI kaisI duSkara hai ? yAcanA karanA kaisA duSkara hai ? yAcanA karanepara bhI prApta na ho, yaha alAbhapariSaha kaisA duSkara hai ? kAyara puruSake hRdayakA bhedana kara DAlanevAlA kezalucana kaisA vikaTa hai ? tU vicAra kara, karmavairIke liye raudra aisA brahmacarya vrata kaisA duSkara hai ? sacamuca / adhIra AtmAke liye yaha saba ati-ati vikaTa hai| priya putra | tU sukha bhoganeke yogya hai / terA sukumAra zarIra ati ramaNIya rItise nirmala snAna karaneke yogya hai / priya putra | nizcaya hI tU cAritra pAlaneke liye samartha nahI hai| jIvana paryanta isame vizrAma nahIM hai / sayatike guNokA mahAsamudAya lohekI bhAMti bahuta bhArI hai| sayamakA bhAra vahana karanA ati ati vikaTa hai / jaise AkAzagagAke pravAhake sAmane jAnA duSkara hai vaise hI yauvanavayame sayama mahAduSkara hai| jaise pratisrAta jAnA duSkara hai, vaise hI yauvanameM sayama mahAduSkara hai| bhujAose jaise samudrako taranA duSkara hai vaise hI yauvaname sayamANasamudra pAra karanA mahAduSkara hai| jaise retakA kaura nIrasa hai vaise hI sayama bhI nIrasa hai| jaise khaDga-dhArApara calanA vikaTa hai vaise hI tapakA AcaraNa karanA mahAvikaTa haiM / jasa sarpa ekAta dRSTise calatA hai, vaise hI cAritrame IryAsamitike liye ekAtika calanA mahAduSkara hai / he Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA varSa 53 priya putra | jaise loheke cane cabAnA duSkara hai vaise hI saMyamakA AcaraNa karanA duSkara hai| jaise agnikI zikhAko pInA duSkara hai, vaise hI yauvaname yatitva agIkAra karanA mahAduSkara hai| sarvathA mada sahananake dhanI kAyara puruSake liye yatitva prApta karanA tathA pAlanA duSkara hai / jaise tarAjUse meru parvatakA taulanA duSkara hai vaise hI nizcalatAse, ni zakatAse dazavidha yatidharmakA pAlana karanA duSkara hai| jaise bhujAose svayabhUramaNasamudrako pAra karanA duSkara hai vaise hI upazamahIna manuSyake liye upazamarUpI samudrako pAra karanA duSkara hai| he putra | zabda, rUpa, gadha, rasa aura sparza ina pA~ca prakArase manuSyasabadho bhogoko bhogakara bhuktabhogI hokara tU vRddhAvasthAme dharmakA AcaraNa krnaa|" mAtApitAkA bhogasabadhI upadeza sunakara ve mRgAputra mAtApitAse isa taraha bola uThe "jise viSayakI vRtti na ho use saMyama pAlanA kucha bhI duSkara nahI hai| isa AtmAne zArIrika eva mAnasika vedanA asAtArUpase anata bAra sahana kI hai, bhogI hai| mahAdu.khase bharI, bhayako utpanna karanevAlI ati raudra vedanAe~ isa AtmAne bhogI hai| janma, jarA, maraNa-ye bhayake dhAma haiM / caturgatirUpa sasArATavIme bhaTakate hue ati raudra duHkha maine bhoge haiM / he gurujano / manuSyalokame jo agni atizaya uSNa mAnI gayo hai, usa agnise anata gunI uSNa tApavedanA narakame isa AtmAne bhogo hai| manuSyalokame jo ThaMDa ati zItala mAnI gayI hai usa ThaDase anata gunI ThaDa narakame isa AtmAne asAtAse bhogI hai / lohamaya bhAjaname Upara paira bA~dhakara aura nIce mastaka karake devatAse vaikriya kI huI dhAya dhAya~ jalatI huI agnime Akradana karate hue isa AtmAne atyuna du kha bhoge hai| mahA davakI agni jaise marudezame jaisI bAlU hai usa bAlU jaisI vajramaya bAlU kadaba nAmaka nadIko bAlU haiM, usa sarIkhI uSNa bAlUme pUrvakAlame mere isa AtmAko anata bAra jalAyA hai / ___ Akradana karate hue mujhe pakAneke liye pakAneke barataname anata bAra DAlA hai| narakame mahAraudra paramAdhAmiyone mujhe mere kaDave vipAkake liye anata bAra UMce vRkSakI zAkhAse bAMdhA thaa| bAndhavarahita mujhe lambI karavatase cIrA thA / ati tIkSNa kaoNTose vyApta U~ce zAlmali vRkSase bA~dhakara mujhe mahAkheda diyA thA / pAzame bA~dhakara Age-pIche khIcakara mujhe ati dukhI kiyA thaa| atyanta asahya kolhUme IkhakI bhAMti Akradana karatA huA mai ati raudratAse pelA gayA thaa| yaha saba jo bhoganA paDA vaha mAtra mere azubha karmake anata bArake udayase hI thA / sAma nAmake paramAdhAmIne mujhe kuttA banAyA, zabala nAmake paramAdhAmIne usa kutteke rUpame mujhe jamIna para paTakA, jIrNa vastrako bhaoNti phADA, vRkSakI bhA~ti chedA, usa samaya maiM atIva tar3aphaDAtA thaa| vikarAla khar3agase, bhAlese tathA anya zastroMse una pracaDone mujhe vikhaDita kiyA thaa| narakame pApa karmase janma lekara viSama jAtike khaMDokA du kha bhoganeme kamI nahI rhii| paratatratAse anaMta prajvalita ratha me rojhakI bhA~ti barabasa mujhe jotA thaa| mahiSakI bhAMti devatAkI vaikriya kI huI agnime mai jalA thaa| maiM bhuratA hokara asAtAse atyuna vedanA bhogatA thA / Dhaka-gIdha nAmake vikarAla pakSiyokI sa~Dase jaisI cocoMse cUMthA jAkara anata bilabilAhaTase kAyara hokara mai vilApa karatA thaa| tRpAke kAraNa jalapAnake cintanase vegame dauDate hue, vaitaraNIkA charapalAkI dhAra jaisA anata dukhada pAnI mujhe prApta huA thaa| jisake patte khar3agakI tIvra dhAra jaise haiM, jo mahAtApase tapa rahA hai, vaha asipatravana mujhe prApta huA thA, vahA~ pUrvakAlame mujhe ananta bAra chedA gayA thA / mudgarase, tIvra zastrase, trizUlase, mUsalase tathA gadAse mere zarIrake Tukar3e kiye gaye the / zaraNarUpa sukhake binA maine azaraNarUpa ananta dukha pAyA thaa| vastrakI bhaoNti majhe charapalAkI tIkSNa dhArase, churIse aura kaicIse kATA gayA thaa| mere khaDa khaDa Tukar3e kiye gaye the| majhe Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 zrImada rAjacandra tirachA chedA gayA thA / cararara zabda karatI huI merI tvacA utArI gayI thI / isa prakAra maiMne anata duHkha pAyA thaa| paravazatAse mRgakI bhA~ti anata vAra pAzame pakaDA gayA thA / paramAdhAmiyone mujhe magaramaccha ke rUpame jAla DAlakara anata vAra dukha diyA thA / vAjake rUpame pakSIkI bhA~ti jAlame bA~dha kara mujhe ananta vAra mArA thA / pharasA ityAdi zastrose mujhe ananta bAra vRkSakI taraha kATakara mere sUkSma TukaDe kiye gaye the / jaise luhAra ghanase loheko pITatA hai vaise hI mujhe pUrva kAlame paramAdhAmiyone ananta bAra pITA thA / taoNve, lohe aura sIseko agnise galA kara unakA ubalatA huA rasa mujhe ananta bAra pilAyA thA / ati raudratAse ve paramAdhAmI mujhe yo kahate the ki pUrva bhavame tujhe mA~sa priya thA, ava le yaha maoNsa / isa taraha maine apane hI zarIra ke khaNDa-khaNDa TukaDe ananta vAra nigale the / madyakI priyatAke kAraNa bhI mujhe isase kucha kama dukha uThAnA nahI pddaa| isa prakAra maiMne mahAbhayase, mahAtrAsase aura mahAdu khase kaMpAyamAna kAyA dvArA ananta vedanAe~ bhogI thI / jo vedanAe~ sahana karaneme ati tIvra, raudra aura utkRSTa kAlasthitivAlI haiM, aura jo sunaneme bhI ati bhayakara hai, ve maiMne narakame ananta bAra bhogI thI / jaisI vedanA manuSyalokame hai vaisI dokhatI parantu usase ananta gunI adhika asAtAvedanA narakame thI / sabhI bhavome asAtAvedanA maiMne bhogI hai / nimeSamAtra bhI vahA~ sAtA nahI hai / " I isa prakAra mRgAputrane vairAgya bhAvase sasAra paribhramaNake dukha kaha sunaaye| isake uttarame usake mAtA pitA isa prakAra bole -" he putra / yadi terI icchA dIkSA lenekI hai to dIkSA grahaNa kara, parantu cAritrame rogotpattike samaya cikitsA kauna karegA ? dukha - nivRtti kauna karegA ? isake vinA ati duSkara hai / " mRgAputrane kahA - "yaha Thoka hai, parantu Apa vicAra kIjiye ki aTavIme mRga tathA pakSI akele hote hai; unhe roga utpanna hotA hai taba unakI cikitsA kauna karatA hai ? jaise vaname mRga vihAra karatA hai vaise hI maiM cAritravaname vihAra karU~gA, aura satraha prakArake zuddha sayamakA anurAgI banU~gA, vAraha prakArake tapakA AcaraNa karU~gA, tathA mRgacaryAse vicruuNgaa| jaba mRgako vaname rogakA upadrava hotA hai, taba usakI cikitsA kauna karatA hai ?" aisA kahakara ve puna bole, "kauna usa mRgako auSadha detA hai ? kauna usa mRga ko Ananda, zAti aura sukha pUchatA hai ? kauna usa mRgako AhAra jala lAkara detA hai ? jaise vaha mRga upadravamukta honeke bAda gahana vaname jahA~ sarovara hotA hai vahA~ jAtA hai, tRNa-pAnI AdikA sevana karake phira jaise vaha mRga vicaratA hai vaise hI maiM vicarU~gA / sArAza yaha ki maiM tadrUpa mRgacaryAkA AcaraNa karU~gA / isa taraha meM bhI mRgakI bhA~ti sayamavAna banU~gA / aneka sthalome vicaratA huA yati mRgakI bhA~ti apratibaddha rhe| mRgakI taraha vicaraNa karake, mRgacaryAkA sevana karake aura sAvadyako dUra karake yati vicare / jaise mRga tRNa, jala AdikI gocarI karatA hai vaise hI yati gocarI karake saMyamabhArakA nirvAha kare / durAhArake liye gRhasthakI avahelanA na kare, niMdA na kare, aise sayamakA mai AcaraNa karU~gA / " "evaM puttA jahAsukha --- he putra / jaise tumhe sukha ho vaise karo / " isa prakAra mAtApitAne anujJA dI / anujJA milaneke bAda mamatvabhAvakA chedana karake jaise mahA nAga kacukakA tyAga karake calA jAtA hai vaise hI ve mRgAputra sasArakA tyAga kara sayama dharmame sAvadhAna hue / kacana, kAminI, mitra, putra, jAti aura sage sabadhiyoke parityAgI hue| jaise vastrako jhaTaka kara dhUlako jhAr3a DAlate haiM vaise hI ve saba prapacakA tyAga kara dIkSA leneke liye nikala paDe / ve pavitra pA~ca mahAvratase yukta hue, paca samitise suzobhita hue, triguptise anugupta hue, vAhyAbhyatara dvAdaza tapase sayukta hue, mamatvarahita hue nirahakArI hue / strI Adike sagase rahita hue, aura sabhI prANiyome unakA samabhAva huA / AhAra jala prApta ho yA na ho, sukha prApta ho yA dukha, jIvana ho yA maraNa, koI stuti kare yA koI nindA kare, koI mAna de yA koI apamAna kare, una saba para ve samabhAvI hue / Rddhi, rasa aura sukha isa trigAravake ahapadase ve virakta hue / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 55 manadaDa, vacanadaDa aura tanadaMDako dUra kiyaa| cAra kaSAyase vimukta hue / mAyAzalya, nidAnazalya tathA mithyAtvazalya isa trizalyase virAgI hue / sapta mahAbhayase ve abhaya hue / hAsya aura zokase nivRtta hue / nidAnarahita hue / rAgadveSarUpI bandhanase chUTa gaye / vAchArahita hue| sabhI prakArake vilAsose rahita hue / koI talavArase kATe aura koI candanakA vilepana kare, usapara samabhAvI hue / unhone pApa Aneke sabhI dvAra roka diye / zuddha anta karaNasahita dharmaMdhyAnAdike vyApAra me ve prazasta hue / jinendrake zAsanatattvame parAyaNa hue / jJAnase, AtmacAritrase, samyaktvase, tapase, pratyeka mahAvratakI pA~ca bhAvanAose arthAt pA~ca mahAvratokI paccIsa bhAvanAoMse aura nirmalatAse ve anupama vibhUSita hue / samyak prakArase bahuta varSa taka AtmacaritrakA parisevana karake eka mAsakA anazana karake una mahAjJAnI yuvarAja mRgAputrane pradhAna mokSagatime gamana kiyA / pramANazikSA -- tattvajJAniyo dvArA sapramANa siddha kI huI dvAdaza bhAvanAome se sasAra bhAvanAko dRDha karaneke liye mRgAputrake caritrakA yahA~ varNana kiyA hai / sasArATavIme paribhramaNa karate hue ananta duHkha hai, yaha vivekasiddha hai, aura isame bhI, nimeSamAtra bhI jisame sukha nahI hai aisI narakAdhogatike ananta du khokA varNana yuvajJAnI yogIdra mRgAputrane apane mAtApitA ke samakSa kiyA hai, vaha kevala sasArase mukta honekA virAgI upadeza pradarzita karatA hai| AtmacAritrako dhAraNa karaneme tapapariSahAdike bahirduHkhako dukha mAnA hai, aura mahAdhogati ke paribhramaNarUpa ananta dukhako bahirbhAvamohinIse sukha mAnA hai, yaha dekho, kaisI bhramavicitratA hai ? AtmacAritrakA duHkha dukha nahI parantu parama sukha hai, aura pariNAmame ananta sukhataragakI prAptikA kAraNa hai, aura bhogavilAsAdikA sukha jo kSaNika eva bahirdRSTa sukha hai vaha kevala dukha hI hai, aura pariNAmame ananta duHkhakA kAraNa hai, ise sapramANa siddha karaneke liye mahAjJAnI mRgAputrakA vairAgya yahA~ pradarzita kiyA hai / ina mahAprabhAvaka, mahAyazasvI mRgAputrakI bhA~ti jo tapAdika aura AtmacAritrAdika zuddhAcaraNa kare, vaha uttama sAdhu trilokame prasiddha aura pradhAna paramasiddhidAyaka siddhagatiko pAye / sasAramamatvako dukhavRddhirUpa mAnakara tattvajJAnI ina mRgAputrakI bhA~ti parama sukha aura paramAnandake liye jJAnadarzanacAritrarUpa divya cintAmaNikI ArAdhanA karate haiM / maharSi mRgAputrakA sarvottama caritra (sasArabhAvanArUpase) sasAra paribhramaNakI nivRttikA aura usake sAtha aneka prakArakI nivRttikA upadeza detA hai / isa parase atardarzanakA nAma nivRttibodha rakhakara AtmacAritrakI uttamatAkA varNana karate hue mRgAputrakA yaha caritra yahA~ pUrNa hotA hai / tattvajJAnI sasAraparibhramaNanivRtti aura sAvadyaupakaraNanivRttikA pavitra vicAra niratara karate haiM / iti antardarzanake sasArabhAvanArUpa chaThe citrameM mRgAputracaritra samApta huA / saptama citra AsravabhAvanA dvAdaza avirati SoDaza kaSAya, nava nokaSAya, paca mithyAtva aura paMcadaza yoga yaha saba milakara sattAvana Asrava-dvAra arthAt pApake praveza karaneke praNAla hai / dRSTAnta - mahAvidehame vizAla puDarIkiNI nagarIke rAjyasihAsanapara puDarIka aura kuMDarIka nAmake do bhAI ArUDha the / eka bAra vahA~ mahAtattvajJAnI munirAja vihAra karate hue Aye / munike vairAgya vacanAmRta kuDarIka dIkSAnurakta huA aura ghara Aneke bAda puDarIkako rAjya sauMpakara cAritra agIkAra kiyA / sarasa-nIrasa AhAra karanese thoDe samayame vaha rogagrasta huA, jisase vaha cAritrapariNAmase bhraSTa ho gayA / Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 zrImada rAjacandra guDarIkiNI mahAnagarIko azokavATikAme Akara usane oghA, mukhapaTI vRkSapara laTakA diye / vaha nirantara yaha pariciMtana karane lagA ki puDarIka mujhe rAja degA yA nahI ? vanarakSakane kuDarIkako pahacAna liyA / usane jAkara puDarIkako vidita kiyA ki AkulavyAkula hotA huA ApakA bhAI azokabAgame ThaharA huA hai / puDarokane Akara kuDarIka ke manobhAva dekhe aura use cAritrase DagamagAte hue dekhakara kucha upadeza deneke bAda rAja sAMpakara ghara AyA / kuDarIkakI AjJAko sAmata yA matrI koI bhI nahI mAnate the, balki vaha hajAra varSa taka pravrajyA pAlakara patita huA, isaliye use vikkArate the / kuDarIkane rAjyame Aneke vAda ati AhAra kiyA / i kAraNa vaha rAtri ati pIDita huA aura vamana huA / aprItike kAraNa usake pAsa koI AyA nahI, isase usake maname pracaNDa krodha aayaa| usane nizcaya kiyA ki isa pIDAse yadi mujhe zAti mile to phira prabhAtame ina sabako me dekha lUMgA / aise mahAdurdhyAnase mara kara vaha sAtavI narakame apayaThANa pAthaDame tetIsa pakI Ayu ke sAtha ananta dukhame jAkara utpanna huA / kaisA viparIta AsravadvAra || iti saptama citra AsravabhAvanA samApta huI / aSTama citra saMvarabhAvanA saMvarabhAvanA - uparyukta AsravadvAra aura pApapraNAlako sarvathA rokanA ( Ate hue karma - samUhako rokanA) yaha savarabhAva hai / dRSTAMta - (2) (kuDarIkakA anusavadha) kuMDarIkake mukhapaTI ityAdi upakaraNoko grahaNa karake puDarIkane nizcaya kiyA ki mujhe pahale maharSi guruke pAsa jAnA cAhiye aura usake bAda hI anna-jala grahaNa karanA cAhiye | nage pairose calane ke kAraNa pairome kakara eva kA~Te cubhanese lahUko dhArAe~ baha nikalI, to bhI vaha uttama dhyAname samatAbhAvase rahA / isa kAraNa yaha mahAnubhAva puMDarIka mRtyu pAkara samartha sarvArthasiddha vimAname taiMtIsa sAgaropamako utkRSTa Ayusahita deva huA / Asravase kuDarokakI kaimI dukhadazA / aura savarase puDarIkakI kaisI sukhadazA 11 dRSTAta - ( 2 ) zrI vajrasvAmI kacanakAminI ke dravyabhAvase sarvathA parityAgI the / eka zrImatakI rukmiNI nAmakI manohAriNI putrI vajrasvAmIke uttama upadezako sunakara unapara mohita ho gayI / ghara Akara usane mAtApitAse kahA, "yadi mai isa dehase pati karU~, to mAtra vajrasvAmIko hI karU~, anyake sAtha salagna na honekI merI pratijJA he / " rukmiNIko usake mAtApitAne bahuta hI kahA, "pagalI | vicAra to mahI ki kyA munirAja bhI kabhI vivAha karate hai ? unhone to AsravadvArakI satya pratijJA grahaNa kI hai / " to bhI rukmiNIne kahanA nahI mAnA / nirupAya hokara dhanAvA seThane kucha dravya aura surUpA rukmiNIko sAtha liyA, aura jahA~ vajrasvAmI virAjate the vahA~ Akara kahA, "yaha lakSmI hai, isakA Apa yathAruci upayoga kare, aura vaibhavavilAsame lagAyeM, aura isa merI mahAsukomalA rukmiNI nAmakI putrIse pANigrahaNa kare / " vo kahakara vaha apane ghara calA AyA / yauvanamAgarame tairatI huI rUparAzi rukmiNIne vajrasvAmIko aneka prakArase bhogasaMbaMdhI upadeza kiyA, bhoga ke musIkA aneka prakArane varNana kiyA, manamohaka hAvabhAva tathA aneka prakAra ke anya calita karane ke upAya naye, paraMtu ve mavathA vRthA gaye, mahAsudarI rukmiNI apane mohakaTAkSame niSphala huI / ugracaritra vijayamAna vajrayAnI meruko nAti acala aura aDola rahe / rukmiNoke mana, vacana aura tanake Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vau varSa 57 sabhI upadezo tathA hAvabhAvose ve lezamAtra na pighle| aisI mahAvizAla dRDhatAse rukmiNIne bodha prApta karake nizcaya kiyA ki ye samartha jiteMdriya mahAtmA kabhI calita honevAle nahIM hai| lohe aura pattharako pighalAnA sarala hai, parantu ina mahApavitra sAdhu vajrasvAmIko pighalAnekI AzA nirarthaka hote hue bhI adhogatikA kAraNarUpa hai / isa prakAra suvicAra karake usa rukmiNIne pitAkI dI huI lakSmIko zubha kSetrame lagAkara cAritra grahaNa kiyA, mana, vacana aura kAyAkA aneka prakArase damana karake AtmArtha saadhaa| ise tattvajJAnI savarabhAvanA kahate haiM / iti aSTama citrameM savarabhAvanA samApta huii| navama citra nirjarA bhAvanA dvAdaza prakArake tapase karma-samUhako jalAkara bhasmIbhUta kara DAlanekA nAma nirjarAbhAvanA hai / tapake bAraha prakArame cha bAhya aura chaH abhyata ra prakAra hai / anazana, UnodarI, vRttisakSepa, rasa-parityAga, kAyakleza aura saMlInatA ye cha bAhya tapa hai / prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRtya, zAstra-paThana, dhyAna aura kAyotsarga ye cha. abhyaMtara tapa hai / nirjarA do prakArakI hai-eka akAma nirjarA aura dUsarI sakAma nirjarA / nirjarAbhAvanApara eka vipra-putrakA dRSTAta kahate hai| dRSTAMta-kisI brAhmaNane apane putrako saptavyasanabhakta jAnakara apane gharase nikAla diyaa| vaha vahA~se nikala paDA aura jAkara usane taskaramaDalose snehasabaMdha joDA / usa maDalIke agresarane use apane kAmame parAkramI jAnakara putra banAkara rkhaa| vaha vipraputra duSTadamana karaneme dRDhaprahArI pratIta huA / isase usakA upanAma dRDhaprahArI rakhA gayA / vaha dRDhaprahArI taskarome agresara huaa| nagara, grAmakA nAza karaneme vaha prabala hiMmatavAlA siddha huaa| usane bahutase prANiyoke prANa liye / eka bAra apane sagati samudAyako lekara usane eka mahAnagarako lUTA / dRDhaprahArI eka vipake ghara baiThA thA / usa viprake yahA~ bahuta premabhAvase kSIrabhojana banA thaa| usa kSIrabhojanake bhAjanako usa viprake manorathI bAla-bacce ghere baiThe the| dRDhaprahArI usa bhAjanako chUne lagA, taba brAhmaNIne kahA, "he mUrkharAja | ise kyo chUtA hai ? yaha phira hamAre kAma nahI AyegA, itanA bhI tU nahI samajhatA ?" dRDhaprahArIko una vacanose pracaDa krodha A gayA aura usane usa dIna strIko mautake ghATa utAra diyA / nahAtA nahAtA brAhmaNa sahAyatAke liye dauDa AyA, use bhI usane parabhavako pahu~cA diyaa| itaneme gharamese gAya dauDatI huI AyI, aura vaha sIgose dRDhaprahArIko mArane lgii| usa mahAdRSTane use bhI kAlake havAle kara diyaa| usa gAyake peTamese eka bachar3A nikala paDA, use tar3aphaDAtA dekhakara dRDhaprahArIke maname bahuta bahuta pazcAttApa huA / "mujhe dhikkAra hai ki maiMne mahAghora hiMsAe~ kara DAlI / merA isa mahApApase kaba chuTakArA hogA? sacamuca | AtmakalyANa sAdhaneme hI zreya hai|" aisI uttama bhAvanAse usane pacamuSTi kezalucana kiyA / nagarake dvAra para Akara vaha una kAyotsargame sthita rhaa| vaha pahile sAre nagarake liye satAparUpa huA thA, isaliye loga use bahuvidha satApa dene lge| Ate jAte hae logoMke dhUla-TeMlo, IMTa-pattharo aura talavArakI mUThoMse vaha ati satApako prApta haa| vahA~ logone DeDha mahIne taka use tiraskRta kiyA, phira thake aura use choDa diyaa| dRDhaprahArI vahA~se kAyotsarga pUrA kara dUsare dvAra para aise hI ugra kAyotsargame sthita rhaa| usa dizAke logoMne bhI usI taraha tiraskata kiyA, DeDha mahIne taka cheDachADa kara choDa diyA / vahA~se kAyotsarga pUrA kara dRDhaprahArI tIsare dvArapara sthita rahA / vahA~ke logone bhI bahuta tiraskRta kiyaa| DeDha mahIne bAda choDa denese vaha vahA~se cauthe dvAra para DeDha mAsa taka rahA / vahA~ aneka prakArake pariSaha sahana karake vaha kSamAdhara rahA / chaThe mAsame ananta karma-sama Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 zrImad rAjacandra dAyako jalAkara uttarottara zuddha hokara vaha karmarahita huaa| sarva prakArake mamatvakA usane tyAga kiyaa| anupama kevalajJAna pAkara vaha muktike anata sukhAnaMdase yukta ho gyaa| yaha nirjarAbhAvanA dRDha huI / aba dazama citra lokasvarUpabhAvanA lokasvarUpabhAvanA-isa bhAvanAkA svarUpa yahA~ sakSepame kahanA hai| jaise puruSa do hAtha kamarapara rakhakara pairoko cauDA karake khaDA rahe, vaisA hI lokanAla kiMvA lokasvarUpa jAnanA caahiye| vaha lokasvarUpa tirache thAlake AkArakA hai| athavA khar3e mardalake samAna hai| nIce bhavanapati, vyatara aura sAta naraka haiM | madhya bhAgame aDhAI dvIpa hai| Upara vAraha devaloka, nava greveyaka, pA~ca anuttara vimAna aura unapara ananta sukhamaya pavitra siddhoko siddhazilA hai| yaha lokAlokaprakAzaka sarvajJa, sarvadarzI aura nirupama kevalajJAniyone kahA hai / sakSepame lokasvarUpabhAvanA kahI gyii| pApapraNAlako rokaneke liye AsvabhAvanA aura saMvarabhAvanA, mahAphalI tapake liye nirjarAbhAvanA aura lokasvarUpakA kiMcit tattva jAnaneke liye lokasvarUpabhAvanA isa darzanake ina cAra citrome pUrNa huii| dazama citra smaapt| jAna dhyAna vairAgyamaya, uttama jahA~ vicAra / e bhAve zula bhAvanA, te Utare bhava pAra // 1 bhAvArya-jJAna, dhyAna aura vairAgyamaya uttama vicArophe sAtha jo ina zubha bhAvanAokA citana karatA hai| vaha samAra se pAra ho jAtA hai| Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 mokSamAlA ( vA lAvavodha ) upodghAta nigraMtha pravacanake anusAra ati sakSepame isa grathakI racanA karatA hU~ / pratyeka zikSAviSayarUpI ma kaise isakI pUrNAhuti hogI / ADabarI nAma hI gurutvakA kAraNa hai, yo samajhate hue bhI pariNAmame aprabhu rahA honese isa prakAra kiyA hai, so ucita siddha hoo / uttama tattvajJAna aura parama suzIlakA upade karanevAle puruSa kucha kama nahI hue haiM, aura phira yaha gratha usase kucha uttama athavA samAna nahI hai; parana vinayarUpame una upadezakoke dhuradhara pravacanoke Age yaha kaniSTha hai / yaha bho pramANabhUta hai ki pradhAna puruSa samIpa anucarakI AvazyakatA hai, usI taraha vaise ghuradhara granthoke upadezabIjako boneke liye tathA ata karaNako komala karaneke liye aise granthakA prayojana hai / isa prathama darzana aura dUsare anya darzanome tattvajJAna aura suzIlako prAptike liye aura pariNa mata anata sukhataragako prApta karaneke liye jo-jo sAdhya - sAdhana zramaNa bhagavAna jJAtaputrane prakAzita ki hai, unakA svalpatAse kiMcit tattvasaMcaya karake usame mahApuruSoke choTe-choTe caritra ekatra karake i bhAvanAbodha aura isa mokSamAlAko vibhUSita kiyA hai / yaha - "vidagdhamukhamaDana bhavatu / " - karttA puruSa [ savat 1943 ] zikSaNapaddhati aura mukhamudrA yaha eka syAdvAda tattvAvabodha vRkSakA bIja hai / yaha gratha tattvaprAptikI jijJAsA utpanna kara sakane kI kucha azame bhI sAmarthya rakhatA hai / yaha samabhAvase kahatA hU~ / pAThaka aura vAcaka vargase mukhya anurodha yaha hai ki zikSApAThoko mukhAgra karanekI apekSA yathAzakti manana kare, unake tAtparyakA anubhava kareM, jinakI samajhame na AtA ho ve jJAtA zikSaka yA muniyose samajhe aura aisA yoga na mile to pA~ca sAta bAra una pAThoko paDha jAyeM / eka pATha par3ha jAneke bAda AdhI ghaDo usapara vicAra karake anta karaNase pUche ki kyA tAtparya milA ? usa tAtparyamese heya, jJeya aura upAdeya kyA ? aisA karanese pUrA grantha samajhA jA sakegA / hRdaya komala hogA, vicArazakti khilegI aura jaina tattvapara samyak zraddhA hogI / yaha grantha kucha paThana karaneke liye nahI hai, manana karaneke liye hai / isame artharUpa zikSAkI yojanA kI hai / yaha yojanA 'bAlAvavodha ' rUpa hai / 'vivecana' aura 'prajJAvabodha' bhAga bhinna haiM, yaha unakA eka khaNDa hai, phira bhI sAmAnya tattvarUpa hai / jinhe svabhASAsavadhI acchA jJAna hai, aura nava tattva tathA sAmAnya prakaraNa granthoko jo samajha sakate hai, unheM yaha grantha vizeSa bodhadAyaka hogA / itanA to avazya anurodha hai ki choTe bAlakoko ina zikSApAThokA tAtparya savidhi samajhAyeM / Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra jJAnazAlAke vidyArthiyoko zikSApATha mukhAgra karAyeM aura vAraMvAra smjhaaye| jina-jina granthokI isake liye sahAyatA leno yogya ho vaha lI jaaye| eka-do bAra pustakako pUrA sIkha leneke bAda usakA abhyAsa ulaTese kraayeN| maiM mAnatA hU~ ki sujJa varga isa pustakakI ora kaTAkSa dRSTise nahI dekhegaa| bahuta gaharAIse manana karanepara yaha mokSamAlA mokSakA kAraNarUpa ho jaayegii| isame madhyasthatAse tattvajJAna aura zIlakA bodha denekA uddezya hai| isa pustakako prasiddha karanekA mukhya hetu yaha bhI hai ki jo ugate hue bAla yuvaka avivekI vidyA prApta karake Atmasiddhise bhraSTa hote hai, unakI bhraSTatA rokI jaaye| manamAnA uttejana nahI honese logokI bhAvanA kaisI hogI isakA vicAra kiye binA hI yaha sAhasa kiyA hai, maiM mAnatA hU~ ki yaha phaladAyaka hogaa| zAlAme pAThakoko bheMTarUpa deneme utsAhita honeke liye aura jainazAlAme avazya isakA upayoga karaneke liye merA anurodha hai| tabhI pAramArthika hetu siddha hogaa| zikSApATha 1 : vAcakase anurodha vAcaka | maiM Aja tumhAre hastakamalame AtI huuN| mujhe yatnApUrvaka pddhnaa| mere kahe hue tattvako hRdayame dhAraNa karanA / mai jo-jo bAta kahU~ usa-usakA vivekase vicAra krnaa| yadi aisA karoge to tuma jJAna, dhyAna, nIti, viveka, sadguNa aura AtmazAti pA skoge| __ tuma jAnate hoge ki kitane hI ajJAnI manuSya na paDhane yogya pustakeM paDhakara apanA vakta kho dete hai, aura ulTe rAste para caDha jAte haiN| ve isa lokame apakIrti pAte hai, tathA paralokame nIca gatime jAte hai / tumane jina pustakoko paDhA hai, aura abhI paDhate ho, ve pustakeM mAtra sasArakI hai, parantu yaha pustaka to bhava aura parabhava donome tumhArA hita kregii| bhagavAnake kahe hue vacanokA isame thoDA upadeza kiyA hai| tuma kisI prakArase isa pustakakI avinaya na karanA, ise na phADanA, isapara dAga na lagAnA yA dUsarI kisI bhI tarahase na vigaaddnaa| vivekase sArA kAma krnaa| vicakSaNa puruSone kahA hai ki jahA~ viveka hai vahI dharma hai| tumase eka yaha bhI anurodha hai ki jinheM paDhanA na AtA ho aura unakI icchA ho to yaha pustaka anukramase unheM paDha sunAnA / tuma jisa vAtako na samajha pAo use sayAne puruSase samajha lenaa| samajhaneme Alasya yA maname zakA na krnaa| tumhAre AtmAkA isase hita ho, tumhe jJAna, zAti aura Anada mile, tuma paropakArI, dayAlu, kSamAvAna, vivekI aura buddhizAlI bano, aisI zubha yAcanA arhata bhagavAnase karake yaha pATha pUrNa karatA huuN| zikSApATha 2 : sarvamAnya dharma caupAI *dharmatattva jo pUchayaM mane, to saMbhaLA, snehe tane; je siddhAta sakaLano sAra, sarvamAnya sahune hitakAra // 1 // *mAvArtha- yadi tUne dharmatattva mujhase pUchA hai, to use tujhe snehase sunAtA huuN| jo sakala siddhAtakA sAra hai, sarvamAnya aura sarvahitakara hai // 1 // .. Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSa bhAkhyaM bhASaNamAM bhagavAna, dharma na bIjo dayA samAna; abhayadAna sAtha saMtoSa, dyo prANIne, daLavaH doSa // 2 // satya zILa ne saghalAM dAna, dayA hoIne rahyAM pramANa; kyA nahIM to e nahIM eka, vinA sUrya kiraNa nahi dekha // 3 // puSpapAMkhaDI jyAM dUbhAya, jinavaranI la nahi AjJAya; sarva jIvanuM iccho sukha, mahAvIranaM zikSA mukhya // 4 // sarva darzane e upaveza, e ekate, nahIM vizeSa; sarva prakAre jinano bodha, vayA daya nirmaLa avirodha ! // 5 // e bhavatAraka suMdara rAha, gharine taraye karI utsAha; dharma sakaLanuM e zubha mULa, e vaNa dharma sadA pratikULa // 6 tattvarUpathI e oLakhe, te jana pahoMce zAzvata sukhe; zAMtinAtha bhagavAna prasiddha, rajacaMdra karuNAe siddha // 7 // 61 ove zikSApATha 3 : ke camatkAra 'tumheM bahutasI sAmAnya vicitratAeM batAye / detA hU~, inapara vicAra karoge to tumheM parabhavakI zraddhA dRDha hogI / eka jIva sundara palagapara puSpazayyAme zaya karatA hai, aura ekako phaTI-purAnI gudar3I bhI nasIba nahI hotI / eka bhA~ti-bhA~ti ke bhojanoMse tRpta hatA hai aura eka dAne-dAneko tarasatA hai / eka agaNita lakSmIkA upabhoga karatA hai aura eka phUTI kaura ke liye dara-dara bhaTakatA hai / eka madhura vacanoMse manuSyakA mana haratA hai aura eka mUka-sA hokara rahatA hai| eka sundara vastrAlakArase vibhUSita hokara phiratA hai aura ekako kar3e jAr3eme cIthaDA bhI oDhaneko nahIM milatA / eka rogI hai aura eka prabala hai / eka buddhizAlI hai aura eka jaDabharata hai / eka manohara nayavAlA hai aura eka adhA hai / eka lUlA hai aura eka lagaDA hai / eka kIrtimAn hai aura eka apayaza bhotA hai| eka lAkho anucaropara hukma calAtA hai aura eka lAkhoke tAne sahana karatA hai / ekako dekara Ananda hotA hai aura ekako dekhakara vamana hotA hai / ekakI bhagavAna pravacana meM kahA hai ki dayA samAna dUsarA dharma nahI hai / doSokA nAza karaneke liye prANiyoko abhayadAnake sAtha do // 2 // na zIla aura sabhI dAna dayAke honepara hI pramANita haiM / jaise sUryake vinA kiraNeM nahI haiM, vaise hI dayAke para satya, zIla, dAna Adi eka bhI guga nahI hai | 3 || jisase puSpakI eka pakhaDIko bhI dukha hotA hai, vaha karanekI jinavarakI AjJA hI nahI hai / saba jIvokA sukha cAho yahI mahAvIrakI mukhya zikSA hai // 4 // saba darzanomeM dayAkA upadeza hai / yaha ekAta hai, vizeSa nahIM / sarva prakArase jina bhagavAnakA yahI bogha hai ki dayA eva virodharahita nirmala dayA parama dharma hai // 5 // yaha sasArase pAra karanevAlA sudara mArga hai, ise utsAhase apanAo aura sasAra-sAgarako tara jAo / yaha sakala dharmakA zubha mUla hai / isake binA dharma sadA adharma hai // 6 // jo manuSya ise tattvarUpase jAna-samajha lete haiM, ve isake AcaraNase zAzvata sukhako prApta karate hai / rAjacadra kahate haiM ki zAtinAtha bhagavAna karuNAse siddha hue hai yaha bAta prasiddha hai // 7 // Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anta bhI nahIM hai| zrImad rAjavandra indriyA~ sampUrNa haiM aura ekako apUrNa hai| ekako dInaduniyAkA leza bhAna nahIM hai aura ekake du khara eka garbhame Ate hI mara jAnA hai, eka janma lete hI mara jAtA hai eka marA huA janma letA aura eka sau varSakA vRddha hokara maratA hai| kisIkA mukha, bhApA aura sthiti samAna nahI hai / mUrkha rAjagaddIpara khamA-khamAke udgArose a]i nandana pAte hai aura samartha vidvAna dhakke khAte hai / isa prakAra sAre jagatakI vicitratA bhinna-bhinna prakArase tuma dekhate ho, isa parase tumheM kucha vicA AtA he ? maine kahA hai, phira bhI vicAra AtA ho to kaho ki yaha saba kisa kAraNase hotA hai ? apane vaoNye hue zubhAzubha karmase / karmase sAre sasArame bhramaNa karanA par3atA hai| parabhava nahI mAnane vAlA svaya yaha vicAra kisase karatA hai ? yaha vicAra kare to apanI yaha vAta vaha bhI mAnya rakhe / zikSApATha 4 : mAnavadeha 'tumane sunA to hogA ki vidvAna mAnavadehako dUsarI sabhI dehokI apekSA uttama kahate haiN| para uttama kahanekA kAraNa tuma nahI jAnate hoge isaliye mai use kahatA huuN| yaha sasAra bahuta du khase bharA huA hai| jJAnI isamese tarakara pAra honekA prayatna karate haiN| mokSaka sAdhakara ve anata sukhame virAjamAna hote haiN| yaha mokSa dUsarI kisI dehase milanevAlA nahI hai| deva tithaMca yA naraka inamese eka bhI gatise mokSa nahIM hai; mAtra mAnavadehase mokSa hai| __ aba tuma pUchoge ki sabhI mAnavokA mokSa kyo nahI hotA? isakA uttara bhI mai kaha duuN| jo mAnavatAko samajhate hai ve sasArazokase pAra ho jAte haiN| jiname vivekabuddhikA udaya huA ho uname vidvAna mAnavatA mAnate haiN| usase satyAsatyakA nirNaya samajhakara parama tattva, uttama AcAra aura saddharmakA sevana karake ve anupama mokSako pAte haiM / manuSyake zarIrake dekhAvase vidvAna use manuSya nahI kahate, paratu usake vivekake kAraNa use manuSya kahate haiN| jisake do hAtha, do paira, do oNkheM, do kAna, eka mukha, do hoTha aura eka nAka ho use manuSya kahanA, aisA hame nahI samajhanA caahiye| yadi aisA samajheM to phira vadarako bhI manuSya mAnanA cAhiye / usane bhI tadanusAra sava prApta kiyA hai| vizeSarUpase usake eka pUcha bhI hai| tava kyA use mahAmanuSya kaheM ? nahI , jo mAnavatA samajhe vahI mAnava khlaaye| .. jJAnI kahate hai ki yaha bhava bahuta durlabha hai, ati puNyake prabhAvase yaha deha milatI hai, isaliye isase zoghra AtmasArthakatA kara lenI caahiye| ayamatakumAra, gaz2asUkUmAra jaise choTe bAlaka bhI mAnavatAko samajhanese mokSako prApta hue / manuSyame jo zakti vizeSa hai usa zaktise vaha madonmatta hAthI jaise prANIko bhI vazame kara letA hai, isI zaktise yadi vaha apane manarUpI hAthIko vazame kara le to kitanA kalyANa ho! kisI bhI anya dehame pUrNa sadvivekakA udaya nahI hotA aura mokSake rAjamArgame praveza nahIM ho sakatA / isaliye hame milI huI ati durlabha mAnavadehako saphala kara lenA Avazyaka hai| bahutase mUrkha durAcArame, ajJAname, vipayame aura aneka prakArake madame, milI huI mAnavadehako vRthA ga~vA dete hai| amUlya kaustubha kho vaThate hai / ye nAmake mAnava gine jA sakate haiM, bAkI to ve vAnararUpa hI haiN| mautake palako nizcitarUpase hama nahIM jAna sakate, isaliye yathA-sabhava dharmame tvarAse sAvadhAna honA caahiye| 1 dekhiye 'bhAvanAvogha', pacama citra-pramANazikSA / Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa zikSApATha 5 : anAthI muni--bhAga 1 1 aneka prakArakI RddhivAlA magadhadezakA zreNika nAmaka rAjA azvakrIDAke liye maDikukSa nAmake vaname nikala paDA / vanakI vicitratA manohAriNI thI / nAnA prakAra ke vRkSa vahA~ naz2ara A rahe the, nAnA prakArakI komala vele ghaTATopa chAyI huI thI, nAnA prakAra ke pakSI Anadase usakA sevana kara rahe the; nAnA prakArake pakSiyoke madhura gAna vahA~ sunAyI de rahe the, nAnA prakAra ke phUlose vaha vana chAyA huA thA; nAnA prakArake jalake jharane vahA~ baha rahe the, saMkSepame vaha vana nadanavana jaisA laga rahA thaa| usa vaname eka vRkSake nIce mahAn samAdhimAn, para sukumAra evaM sukhocita muniko usa zreNikane baiThe hue dekhA / usakA rUpa dekhakara vaha rAjA atyanta Anadita huA / upamArahita rUpase vismita hokara maname usakI prazasA karane lagA - "isa munikA kaisA adbhuta varNa hai / isakA kaisA manohara rUpa hai / isakI kaisI adbhuta saumyatA hai / yaha kaisI vismayakArakaM kSamAkA dhAraka hai / isake agase vairAgyakA kesA uttama prakAza nikala rahA hai / isakI kaisI nirlobhatA mAlUma hotI hai ! yaha sayati kaisI nirbhaya namratA dhAraNa kiye hai / yaha bhogase kaisA virakta hai / " yo citana karate karate mudita hote-hote, stuti karate-karate, dhIrese calate-calate, pradakSiNA dekara usa muniko vandana karake, na ati samIpa aura na ati dUra vaha zreNika baiThA / phira ajalibaddha hokara vinayase usane usa munise pUchA - "he Arya | Apa prazasA karane yogya taruNa haiM; bhogavilAsake liye ApakI vaya anukUla hai, sasArame nAnA prakArake sukha haiM, Rtu Rtuke kAmabhoga, jalasabadhI vilAsa, tathA manohAriNI striyoke mukhavacanokA madhura zravaNa honepara bhI ina sabakA tyAga karake munitvame Apa mahAn udyama kara rahe hai, isakA kyA kAraNa ? yaha mujhe anugrahase kahiye / " rAjAke aise vacana sunakara munine kahA - "he rAjan | meM anAtha thA / mujhe apUrva vastuko prApta karAnevAlA tathA yogakSemakA karanevAlA, mujha para anukaMpA lAnevAlA, karuNAse parama sukhakA denevAlA aisA merA koI mitra hI huA, yaha kAraNa thA merI anAthatAkA / " hue 63 zikSApATha 6 : anAthI muni - bhAga 2 zreNika, munike bhASaNase muskarAkara bolA - "Apa jaise mahAna RddhimAnako nAtha kyo na ho ? yadi koI nAtha nahI hai to maiM hotA hU~ / he bhayatrANa / Apa bhoga bhogaye / he sayati / mitra, jAtise durlabha aise apane manuSyabhavako saphala kIjiye / " anAthIne kahA - "are zreNika rAjan ! paraMtu tU svaya anAtha hai to merA nAtha kyA hogA ? nirdhana dhanADhya kahA~se banA sake ? abudha buddhidAna kahA~se de sake ? ajJa vidvattA kahA~se de sake ? vadhyA satAna kahAMse de sake ? jaba tU svayaM anAtha hai, taba merA nAtha kahA~se hogA ?" munike vacanose rAjA ati Akula aura ati vismita huA / jina vacanokA kabhI zravaNa nahI huA una vacanoMkA yati mukhase zravaNa honese vaha zakti huA aura bolA - "maiM aneka prakArake azvoMkA bhogI haiM; aneka prakArake madonmatta hAthiyokA dhanI hU~; aneka prakArakI senA mere adhIna hai, nagara, grAma, antaHpura aura catuSpAdako mere koI nyUnatA nahI hai, manuSya saMbaMdhI sabhI prakArake bhoga maiMne prApta kiye haiM; anucara merI AjJAkA, bhalIbhA~ti ArAdhana karate haiM, pA~coM prakArakI sapatti mere gharame haiM, aneka manovAlita vastue~ mere pAsa rahatI hai| aisA me mahAn hote hue bhI anAtha kaise ho sakatA hU~ ? kahI he bhagavan / A mRSA bolate ho / " munine kahA - " rAjan / merA kahanA tU nyAyapUrvaka samajhA nahI hai | aba meM jaise anAtha huA; aura jaise maiMne sasArakA tyAga kiyA vaha tujhe kahatA hU~ / use ekAgra evaM sAvadhAna cittase suna, sunakara phira apanI zaMkAke satyAsatyakA nirNaya karanA 1 1 1 kauzAmbI nAmako ati prAcIna aura vividha prakArakI bhavyatAse bharI huI eka sundara nagarI thI / vahA~ Rddhise paripUrNa dhanasacaya nAmake mere pitA rahate the / he mahArAjan / yovanavayake prathama bhAgame merI Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra A~kheM ati vedanAse grasta huIM, sAre zarIrame agni jalane lagI, zastrase bhI atizaya tIkSNa vaha roga vairIkI bhA~ti mujha para kopAyamAna huA / A~khokI usa asahya vedanAse merA mastaka dukhane lagA / vajrake prahAra sarIkhI, dUsareko bhI raudra bhaya utpanna karAnevAlI usa dAruNa vedanAse maiM atyanta zokame thA / vahutase vaidyazAstra-nipuNa vaidyarAja merI pya vedanAkA nAza karaneke liye Aye, aneka auSadhopacAra kiye, parantu ve vRthA gaye / ve mahAnipuNa gine jAnAle vaidyarAja mujhe usa rogase mukta nahI kara sake, yahI hai rAjan / merI anAthatA thI / merI A~khakI vedako dUra karaneke liye mere pitA sArA dhana dene lage; parantu usase bhI merI vaha vedanA dUra nahI huI, he rAjan yahI merI anAthatA thI / merI mAtA putrake zokase... ati duHkhArta huI, parantu vaha bhI mujhe usa rogase chuDA naha yako, yahI he rAjan / merI anAyatA thI / eka peTase janme hue mere jyeSTha aura kaniSTha bhAI bharasaka prayatna para cuke, parantu merI vaha vedanA dUra nahI huI, he rAjan / yahI merI anAthatA thI / eka peTase janmI huI merI uThA aura kaniSThA bhaginiyoM se merA vaha dukha dUra nahI huA, he mahArAjan / yahI merI anAthatA thii| merI sve jo pativratA, mujhapara anurakta aura premavatI thI vaha oNsuose mere hRdayako bhigotI thI / usake anna-pAga denepara bhI aura nAnA prakArake ubaTana, cUvA Adi sugaMdhI padArthoM tathA aneka prakArake phUla-cadanAdike jJAta ajJAta vilepana kiye jAnepara bhI mai una vilepanose apanA roga zAta nahI kara sakA, kSaNabhara bhI dUra na rahatA thI aisI vaha strI bhI mere rogako miTA na sakI, yahI he mahArAjan / merI anAthatA thI / isa prakAra kisIke remase, kisIke auSadhase, kisIke vilApase yA kisIke parizramase vaha roga zAna nahI huA / usa samaya maiMne punaH punaH asahya vadanA bhogI / phira mai prapacI sasArase khinna ho gayA / eka vAra yadi isa mahAn viDambanAmaya vedanAse mukta ho jAU~ to khatI, datI aura nirAraMbhI pravrajyako dhAraNa karU~, yo cintana karake meM zayana kara gayA / jaba rAtri vyatIta ho gayI taba he mahArAjan / mero usa vedanAkA kSaya ho gayA, aura meM nIroga ho gyaa| mAtA, pitA, svajana, bAdhava Adise pUchakara prabhAtame maine mahAkSamAvAna, indriyanahI, aura AraMbhopAdhise rahita anagAratvako dhAraNa kiyA / zikSApATha 7 anAthI muni--bhaMga 3 he zreNika rAjan / tadanantara mai AtmA parAtmAkA nAtha hua / aba maiM sarvaM prakArake jIvokA nAtha hU~ / tujhe jo zakA huI thI vaha aba dUra ho gayI hogI / isa prakAra sArA jagata cakravartI paryanta azaraNa aura anAtha hai / jahA~ upAdhi hai vahA~ anAthatA hai / isaliye jo kahatA hU~ usa kathanako tU manana kara jAnA / nizcayase mAnanA ki apanA AtmA hI dukhase bharapUra vaitaraNIko karanevAlA hai, apanA AtmA hI krUra zAlmalI vRkSake dukhako utpanna karanevAlA hai / apanA Aga hI vAchita vasturUpI dUdha denevAlI kAmadhenu gAyake sukhako utpanna karanevAlA hai, apanA AtmA hI nandAvanakI taraha AnandakArI hai; apanA AtmA hI karmako karanevAlA hai, apanA AtmA hI isa karmako dUra karanevAlA hai / apanA AtmA hI dukhopArjana karanevAlA hai / apanA AtmA hI sukhopArjana karanevAlA hai / panA' AtmA hI mitra ora apanA AtmA hI vairI hai / apanA AtmA hI nikRSTa AcArame sthita aura apana AtmA hI nirmala AcArame sthita rahatA hai / " isa prakAra una anAthI munine zreNikako AtmaprakAzaka vodha diyaa| zreNika bahuta satuSTa huA / ajalivaddha hokara vaha isa prakAra bolA - "he bhagavan / Apane mujhe bhalIbhA~ti upaja diyA / Apane jaisI thI vaisI anAyatA kaha sunaayii| maharSi / Apa sanAtha, Apa savAdhava, aura Apa sarma hai, Apa sarva anAthoMke nAtha hai| he pavitra sayati / maiM Apase kSamA mA~gatA hU~ / ApakI jJAnapUrNa zi Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA varSa mujhe lAbha huA hai| dharmadhyAname vighna karanevAle bhoga bhogane sambandhI, he mahAbhAgyavAn | maina Apako jo AmantraNa diyA tatsambandhI apane aparAdhakI natamastaka hokara kSamA mAMgatA huuN|" isa prakArase stuti karake rAjapuruSakesarI zreNika vinayase pradakSiNA karake apane sthAnako gyaa| mahAtapodhana, mahAmuni mahAprajJAvAn, mahAyazasvI, mahAnirgrantha aura mahAzruta anAtha munine magadha dezake rAjA zreNikako apane bIte hue caritrase jo bodha diyA hai vaha sacamuca azaraNabhAvanA siddha karatA hai| mahAmuni anAthIse bhogI huI vedanA jaisI athavA usase ati vizeSa vedanAko bhogate hue ananta AtmAoko hama dekhate haiM, yaha kaisA vicAraNIya hai | sasArame azaraNatA aura ananta anAthatA chAyI huI hai, usakA tyAga uttama tattvajJAna aura parama zIlakA sevana karanese hI hotA hai| yahI muktikA kAraNarUpa hai / jaise sasArame rahate hue anAthI anAtha the, vese hI pratyeka AtmA tattvajJAnakI prAptike binA sadaiva anAtha hI hai / sanAtha honeke liye saddeva, saddharma aura sadguruko jAnanA Avazyaka hai| zikSApATha 8 : saddevatattva tIna tattva hame avazya jAnane caahiye| jaba taka ina tattvoke sambandhame ajJAnatA rahatI hai taba taka Atmahita nahI hotA / ye tIna tattva hai-sadeva, saddharma aura sadguru / isa pAThame saddevasvarUpake viSayame kucha kahatA huuN| jinhe kevalajJAna aura kevaladarzana prApta hotA hai, jo karmasamudAyako mahogratapopadhyAnase vizodhana karake jalA DAlate haiM, jinhone candra aura zakhase bhI ujjvala zukladhyAna prApta kiyA hai, cakravartI rAjAdhirAja athavA rAjaputra hote hue bhI jo sasArako ekAta anata zokakA kAraNa mAnakara usakA tyAga karate haiM; jo kevala dayA, zAti, kSamA, vItarAgatA aura AtmasamRddhise trividha tApakA nAza karate hai, saMsArame mukhya mAne jAnevAle jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura atarAya ina cAra karmoko bhasmIbhUta karake jo sva-svarUpame vihAra karate haiM, jo sarva karmoke mUlako jalA DAlate hai, jo kevala mohinIjanita karmakA tyAga karake nidrA jaisI tIna vastuko ekAtata dUra karake zithila karmoke rahane taka uttama zIlakA sevana karate hai, jo virAgatAse karmagrISmase akulAte hue pAmara prANiyoko parama zAti prApta honeke liye zuddhabodhabIjakA meghadhArA vANIse upadeza karate haiM, kisI bhI samaya kiMcitmAtra bhI sasArI vaibhava vilAsakA svapnAza bhI jinako nahI rahA hai, jo karmadalakA kSaya karanese pahale chadmasthatA mAnakara zrImukhavANIse upadeza nahI karate, jo pA~ca prakArake atarAya, hAsya, rati, arati, bhaya, jugupsA, zoka, mithyAtva, ajJAna, apralgakhyAna, rAga, dveSa, nidrA aura kAma ina aThAraha dUSaNoMse rahita haiM, jo saccidAnanda svarUpame virAjamAna haiM, aura jiname mahodyotakara bAraha guNa prakaTa hote haiM, jinakA janma, maraNa aura ananta sasAra calA gayA hai, unhe nirgrantha Agamame sadeva kahA hai| ve doSarahita zuddha AtmasvarUpako prApta honese pUjanIya paramezvara kahalAte hai / jahA~ aThAraha doSomese eka bhI doSa hotA hai vahA~ saddevakA svarUpa nahI hai| isa parama tattvako uttama sUtroMse vizeSa jAnanA Avazyaka hai / zikSApATha 9 : saddharmatattva anAdikAlase karmajAlake bandhanase yaha AtmA sasArame bhaTakA karatA hai / samayamAtra bhI ise saccA sukha nahI hai| yaha adhogatikA sevana kiyA karatA hai, aura adhogatime girate hue AtmAko dhAraNa karanevAlI jo vasta hai usakA nAma 'dharma' hai| isa dharmatattvake sarvajJa bhagavAnane bhinna-bhinna bheda kahe haiN| unamese mukhya do hai-1. vyavahAra dharma, 2 nizcaya dharma / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra ___ vyavahAra dharmame dayA mukhya hai / zeSa cAra mahAvrata bhI dayAkI rakSAke vAste hai| dayAke ATha bheda haiM-1 dravyadayA, 2 bhAvadayA, 3 svadayA, 4 paradayA, 5 svarUpadayA, 6 anubandhadayA, 7 vyavahAradayA, 8 nishcydyaa| 1 prathama dravyadayA-kisI bhI kAmako yatnApUrvaka jIvarakSA karake karanA yaha 'dravyadayA' hai| ..2 dUsarI bhAvadayA-dUsare jIvako durgatime jAte dekhakara anukapAbuddhise upadeza denA yaha 'bhAvadayA' hai| / 3 tIsarI svadayA-yaha AtmA anAdikAlase mithyAtvase grasita hai, tattvako nahI pAtA hai, jinAjJAko pAla nahI sakatA hai, isa prakAra cintana karake dharma me praveza karanA yaha 'svadayA' hai / / 4 cauthI paradayA-cha.kAya jIvakI rakSA karanA yaha 'paradayA' hai| 5 pA~cavI svarUpadayA-sUkSma vivekase svarUpakA vicAra karanA yaha 'svarUpadayA' hai| 6 chaThI anubandhadayA- guru yA zikSakakA ziSyako kar3ave vacanase upadeza denA, yaha dekhaneme to ayogya lagatA hai, paratu pariNAmame karuNAkA kAraNa hai, isakA nAma 'anuvandhadayA' hai| 7 sAtavI vyavahAradayA-upayogapUrvaka aura vidhipUrvaka dayA pAlanekA nAma 'vyavahAradayA' hai| 8 AThavI nizcayadayA- zuddha sAdhya upayogame ekatA bhAva aura abheda upayogakA honA yaha 'nizcayadayA' hai| ina ATha prakArakI dayAyukta vyavahAra dharma bhagavAnane kahA hai / isame sarva jIvokA sukha, saMtoSa aura abhayadAna, ye saba vicArapUrvaka dekhanese A jAte hai / dUsarA, nizcayadharma-apane svarUpakA bhrama dUra karanA, AtmAko AtmabhAvase phcaannaa| 'yaha sasAra merA nahI hai, mai isase bhinna, parama asaMga siddhasadRza zuddha AtmA hU~', aisI AtmasvabhAvavartanA yaha nizcayadharma hai| . jisame kisI prANIkA dukha, ahita yA asatoSa rahA hai vahA~ dayA nahI hai, aura jahA~ dayA nahI hai vahA~ dharma nahI hai / arhata bhagavAnake kahe hue dharmatattvase sarva prANI abhaya hote hai| . zikSApATha 10 : sadgurutattva--bhAga 1 pitA-putra / tU jisa zAlAme abhyAsa karane jAtA hai usa zAlAkA zikSaka kauna hai ? putra-pitAjI / eka vidvAna aura samajhadAra brAhmaNa hai| pitA-usakI vANI, cAla-calana Adi kaise hai ? - putra-unakI vANI bahuta madhura hai / ve kisIko avivekase nahI balAte aura bahuta gabhIra hai| jaba volate hai taba mAno mukhase phUla jhaDate hai| ve kisIkA apamAna nahI karate, aura hame samajhapUrvaka zikSA dete haiN| pitA-tU vahA~ kisaliye jAtA hai ? yaha mujhe kaha to shii| putra-Apa aisA kyo kahate hai, pitAjI ? sasArame vicakSaNa honeke liye yuktiyA~ samajhU, vyavahAranIti sIkhU, isIliye to Apa mujhe vahA~ bhejate hai| pitA-tere ye zikSaka durAcArI athavA aise hote to? __ putra-taba to bahuta burA hotA / hame aviveka aura kuvacana bolanA AtA, vyavahAranIti to phira sikhAtA bhI kauna ? Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa 67 pitA - dekha putra, isaparase mai ava tujhe eka uttama zikSA detA hU~ / jaise saMsArame par3ane ke liye vyavahAranIti sIkhanekA prayojana hai, vaise hI parabhavake liye dharmatattva aura dharmanItime praveza karanekA prayojana hai / jaise yaha vyavahAranIti sadAcArI zikSakase uttama mila sakatI hai, vaise hI parabhavame zreyaskara dharmanIti uttama guruse mila sakatI hai / vyavahAranItike zikSaka tathA dharmanIti ke zikSakame bahuta bheda hai / billaurake TukaDe jaisA vyavahAra - zikSaka hai aura amUlya kaustubha jaisA Atmadharma zikSaka hai| * putra -- sirachatra | ApakA kahanA vAjiba hai / dharmake zikSakakI saMpUrNa AvazyakatA hai / Apane vAravAra sasArake ananta du khoke sabadhame mujhe kahA hai / isase pAra pAneke liye dharma hI sahAyabhUta hai / taba dharma kaise guruse prApta kiyA jAye to vaha zreyaskara siddha ho, yaha mujhe kRpA karake kahiye / zikSApATha 11 : sadgurutattva- - bhAga 2 pitA-putra | guru tIna prakArake kahe jAte hai- 1. koSThasvarUpa, 2 kAgajasvarUpa, 3 ptthrsvruup| 1 kASThasvarUpa guru sarvottama hai, kyoki sasArarUpI samudrako kASThasvarUpa guru hI tarate hai, aura tAra sakate hai / 2 kAgajasvarUpa guru madhyama hai / ye sasArasamudrako svaya tara nahI sakate, paraMtu kucha puNya upArjana kara sakate hai / ye dUsareko tAra nahI sakate / 3. pattharasvarUpa guru svayaM DUbate hai aura parako bhI DubAte haiM / kASThasvarUpa guru mAtra jinezvara bhagavAnake zAsaname hai / bAkI do prakArake jo guru hai ve karmAvaraNa kI vRddhi karanevAle hai / hama saba uttama vastuko cAhate hai, aura uttamase uttama vastu mila sakatI hai| guru yadi uttama ho to ve bhavasamudrame nAvikarUpa, hokara saddharmanAvame baiThAkara pAra pahu~cA deM / tattvajJAnake bheda, sva-svarUpabheda, lokAloka vicAra, sasAra svarUpa yaha saba uttama guruke binA mila nahI sakate / ava tujhe prazna karanekI icchA hogI ki aise guruke lakSaNa kauna-kaunase hai ? unhe me kahatA hU~ / jo jinezvara bhagavAnakI kahI huI AjJAko jAneM, use yathAtathya pAle, aura dUsareko usakA upadeza kareM, kacanakAminI ke sarvabhAvase tyAgI ho, vizuddha AhAra-jala lete ho, bAIsa prakAra ke pariSaha sahana karate ho, kSAta, dAta, nirArabhI aura jitendriya hoM, saMddhAtika jJAname nima~gna rahate ho, mAtra dharmake liye zarIrakA nirvAha karate hoM, nirgrantha patha pAlate hue kAyara na ho, salAI mAtra bhI adatta na lete ho, sarvaM prakArake rAtribhojanake tyAgI ho, samabhAvI ho aura nIrAgatAse' satyopadezaka ho / sakSepame unhe kASThasvarUpa sadguru jAnanA / putra / guruke AcAra eva jJAnake sabadhame Agamame bahuta vivekapUrvaka varNana kiyA hai| jyojyo tU Age vicAra karanA sIkhatA jAyegA, tyo tyo phira mai tujhe una vizeSa tattvokA upadeza karatA jAU~gA / I putra - pitAjI | Apane mujhe sakSepa me bhI bahuta upayogI aura kalyANamaya batAyA hai / mai nirantara isakA manana karatA rahU~gA / zikSApATha 12 uttama gRhastha sasArame rahate hue bhI uttama zrAvaka gRhAzramase AtmasAdhanako sAdhya karate hai, unakA gRhAzrama bhI sarAhA jAtA hai / ye uttama puruSa sAmAyika, kSamApanA, cauvihAra- pratyAkhyAna ityAdi yamaniyamokA sevana karate hai / parapatnIkI ora mA~ bahanakI dRSTi rakhate haiM / yathAzakti satpAtrame dAna dete haiM / zAta, madhura aura komala bhASA bolate hai / satzAstrakA manana karate hai / Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ desu 68 zrImada rAjacandra vyAsabhava upajIvikAme bhI mAyA, kapaTa ityAdi nahI karate / strI, putra, mAtA, pitA, muni ora guru ina savakA yathAyogya sanmAna karate hai / mA~-bApako dharmakA vodha dete haiM / yatnAse gharakI svacchatA, rAMdhanA, zayana ityAdiko karAte hai / svayaM vicakSaNatAse AcaraNa karake strA-putrako vinayI aura dharmI banAte hai / sAre kuTumbame aikyakI vRddhi karate hai / Aye hue atithikA yathAyogya sanmAna karate haiM / yAcakako kSudhAtura nahI rakhate / satpurupokA samAgama aura unakA bodha dhAraNa karate haiM / nirantara maryAdAsahita aura santoSayukta rahate hai / yathAzakti gharame zAstrasacaya rakhate hai alpa Arambhase vyavahAra calAte haiM / aisA gRhasthAzrama uttama gatikA kAraNa hotA hai, aisA jJAnI kahate hai / zikSApATha 13 . jinezvarako bhakti - bhAga 1 jijJAsu - vicakSaNa satya / koI zakarakI, koI brahmAkI koI viSNukI koI sUryakI, koi afast, koI bhavAnIkI, koI paigambarakI aura koI IsAko bhakti karatA / ye bhakti karake kyA AzA rakhate hoge ? satya -- priya jijJAsu / ye bhAvika mokSa prApta karanekI parama AzAse ina devokI bhakti karate hai / jijJAsu - taba kahiye, kyA ApakA aisA mata hai ki ye isase uttama gati prApta kareMge ? satya--ye unakI bhaktise mokSa prApta kareMge, aisA mai nahI kaha sktaa| jinako ye paramezvara kahate hai ve kucha mokSako prApta nahI hue hai, to phira ve upAsakako mokSa kahA~se dege ? zakara ityAdi karmakSaya nahI kara sake haiM aura dUSaNasahita hai, isaliye ve pUjanIya nahI haiM / jijJAsu ve dUSaNa kauna-kaunase haiM ? yaha kahiye / satya-"ajJAna, kAma, hAsya, rati, ati ityAdi milakara aThAraha' dUSaNomese eka dUSaNa ho to bhI ve apUjya hai / eka samartha paDitane bhI kahA hai ki, 'maiM paramezvara hU~' yo mithyA rItise manAnevAle puruSa svaya apaneko Thagate hai, kyoki pAsame strI honese ve viSayI Thaharate hai, zastra dhAraNa kiye honese ve dveSI Thaharate haiM / japa mAlA dhAraNa karanese yaha sUcita hotA hai ki unakA citta vyagra hai / 'merI zaraNa meM A, mai saba pApoko hara lUMgA', yo kahanevAle abhimAnI aura nAstika Thaharate haiM / aisA hai to phira ve dUsareko kaise tAra sakate haiM ? aura kitane hI avatAra leneke rUpame apanekA paramezvara kahalavAte haiM, to 'aisI sthitime yaha siddha hotA hai ki amuka karmakA prayojana zeSa hai / ' jijJAsu - bhAI / taba phira pUjya kauna aura bhakti kisako karano ki jisase AtmA svazaktikA prakAza kare ? dvi0 A0 pAThA0 - 1 'ajJAna, nidrA, miyyAtva, rAga, dveSa, avirati, bhaya, zoka, jugupsA, dAnAtarAya, lAbhAntarAya, vIryAntarAya, bhogAtarAya aura upabhogAvarAya, kAma, hAsya, rati aura arati, ye '' aThAraha 2 aisI sthitimeM yaha siddha hotA hai ki unake liye amuka karmakA bhoganA bAkI hai / ' Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa 69 satya - zuddhasaccidAnandasvarUpa "ananta siddhakI' bhakti se tathA sarvadUSaNarahita, karmamalahIna, mukta, nIrAga, sakalabhayarahita, sarvajJa, sarvadarzI jinezvara bhagavAnakI bhakti se Atmazakti prakAzita hotI hai | jijJAsu -- inakI bhakti karanese ye hame mokSa dete haiM, aisA mAnanA ThIka hai ? satya - bhAI jijJAsu | ye anantajJAnI bhagavAna to nIrAga aura nirvikAra hai / inheM stuti-nidAkA hame kucha bhI phala denekA prayojana nahI hai / hamArA AtmA jo karmadalase ghirA huA hai, tathA ajJAnI eva mohAdha banA huA hai, use dUra karaneke liye anupama puruSArthakI AvazyakatA hai / sarva karmadalakA kSaya karake ananta jIvana, ananta vIrya, ananta jJAna aura ananta darzana se svasvarUpamaya hue ' aise jinezvarokA svarUpa AtmAkI nizcayanayase Rddhi honese " yaha puruSArthatA detA hai, vikArase virakta karatA hai, zAnti aura nirjarA detA hai / jaise hAthame talavAra lenese zaurya aura bhAMgase nazA utpanna hotA hai, vaise hI isa guNacintanase AtmA svasvarUpAnadakI zreNi para caDhatA jAtA hai / hAthame darpaNa lenese jaise mukhAkRtikA bhAna hotA hai vaise hI siddha yA jinezvara svarUpake cintanarUpa darpaNase AtmasvarUpakA bhAna hotA hai / zikSApATha 14 : jinezvarakI bhakti - bhAga 2 jijJAsu - Arya satya | siddhasvarUpako prApta jinezvara to sabhI pUjya hai, to phira nAmase bhakti karanekI kucha jarUrata hai ? satya -- haoN, avazya hai / ananta siddhasvarUpakA dhyAna karate hue jo zuddha svarUpakA vicAra AtA hai vaha to kArya hai, parantu ve jinase usa svarUpako prApta hue ve kAraNa kaunase haiM ? isakA vicAra karate hue ugra tapa, mahAna vairAgya, ananta dayA, mahAna dhyAna, ina sabakA smaraNa hogA / apane arhata tIrthaMkarapadame jisa nAmase ve vihAra karate the usa nAmase unake pavitra AcAra aura pavitra caritrakA anta karaNa udaya hogA, jo udaya pariNAmame mahA lAbhadAyaka hai / jaise mahAvIrakA pavitra nAmasmaraNa karanese ve kauna the ? kaba hue ? unhone kisa prakArase siddhi pAyI ? ina caritrokI smRti hogI, aura isase hame vairAgya, viveka ityAdikA udaya hogA / jijJAsu--- parantu 'logassa' me to caubIsa jinezvaroke nAma sUcita kiye haiM, isakA kyA hetu hai ? yaha mujhe samajhAiye | satya -- isa kAlame isa kSetrame jo caubIsa jinezvara hue, unake nAma aura caritrakA smaraNa karanese zuddha tattvakA lAbha ho, yaha isakA hetu hai / vairAgIkA caritra vairAgyakA bodha detA hai / ananta caubIsIke ananta nAma siddhasvarUpame samagrata A jAte hai / vartamAnakAlake caubIsa tIrthakaroke nAma isa kAlame lenese kAlakI sthitikA ati sUkSma jJAna bhI yAda A jAtA hai| jaise inake nAma isa kAlame liye jAte haiM vaise hI cobIsI caubIsIke nAma, kAla aura caubIsI badalane para liye jAte rahate hai / isaliye amuka nAma lenA aisA kucha nizcita nahI hai, parantu unake guNa aura purupArthakI smRtike liye vartamAna caubosIkI smRti karanA, aisA tattva nihita hai / unakA janma, vihAra, upadeza yaha sava nAmanikSepase jAnA jA sakatA hai / isase hamArA AtmA prakAza pAtA hai / sarpa jaise vaoNsurIke nAdase jAgRta hotA he vaise hI AtmA apanI satya Rddhi sunane se mohanidrAse jAgRta hotA hai / jijJAsu - Apane mujhe jinazvarakI bhaktisambandhI bahuta uttama kAraNa batAyA / Adhunika zikSAse jinezvarakI bhakti kucha phaladAyaka nahI hai aisI merI AsthA huI thI, vaha naSTa ho gayI hai| jinezvara bhagavAnakI bhakti avazya karanI cAhiye, yaha maiM mAnya rakhatA hU~ / dvi0 A0 pAThA0-1 siddha bhagavAna kI / ' 2 'anata jJAna, anata darzana, anata cAritra, anata vIrya, aura svasvarUpamaya hue / ' 3 'una bhagavAnakA smaraNa, citana, dhyAna aura bhakti ve puspArthatA dete hai / ' Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra satya -1 - jinezvara bhagavAnakI bhaktise anupama lAbha hai / isake kAraNa mahAna hai / 'unake upakArase unakI bhakti avazya karanI cAhiye / unake puruSArthakA smaraNa hotA hai, jisase kalyANa hotA hai / ityAdi ityAdi mAtra sAmAnya kAraNa maiMne yathAmati kahe haiM / ve anya bhAvikoke liye bhI sukhadAyaka ho / " 70 zikSApATha 15 : bhaktikA upadeza toTaka chanda *zubha zItaLatAmaya chAya rahI, manavAchita jyAM phaLapaMkti kahI / jinabhakti graho taru kalpa aho, bhajIne bhagavaMta bhavata laho // 1 // nija AtmasvarUpa mudA pragaTe, manatApa utApa tamAma maTe / ati nirjaratA vaNadAma graho, bhajIne bhagavata bhavaMta laho // 2 // samabhAvI sadA pariNAma thaze, jaDa maMda adhogati janma jaze / zubha maMgaLa A paripUrNa caho, bhajIne bhagavaMta avaMta laho ||3|| zubha bhAva vaDe mana zuddha karo, navakAra mahApadane samaro / nahi eha samAna sumatra kaho, bhajIne bhagavaMta bhavaMta laho // 4 // karazo kSaya kevala rAgakathA, dharazo zubha tattvasvarUpa yathA / nRpacaMdra prapaMca anaMta daho, bhajIne bhagavata bhavaMta laho // 5 // zikSApATha 16 : saccI mahattA kitane mAnate hai ki lakSmose mahattA milatI hai, kitane mAnate haiM ki mahAna kuTumbase mahattA milatI hai, kitane mAnate haiM ki putrase mahattA milatI hai, kitane mAnate hai ki adhikArase mahattA milatI hai / paraMtu unakA yaha mAnanA vivekadRSTise mithyA siddha hotA hai / ve jisame mahattA mAnate haiM usame mahattA nahI, parantu laghutA hai| lakSmIse sasArame khAnapAna, mAna, anucaropara AjJA, vaibhava, ye saba milate hai aura yaha 1 dvi0 A0 pAThA0 unake parama upakArake kAraNa bhI unakI bhakti avazya karanI cAhiye / aura unake puruSArthakA smaraNa honese bhI zubha vRttiyokA udaya hotA hai / jyojyo zrIjinedra ke svarUpameM vRttikA laya hotA hai, tyo-tyo parama zAti pragaTa hotI hai / isa prakAra jinabhaktike kAraNa yahA~ sakSepame kahe haiM, ve AtmArthiyo ke liye vizeSarUpase manana karane yogya haiM / ' / *bhAvArtha-jisakI zubha zItalatAmaya chAyA hai, jisame manovAchita phalokI pakti lagI hai / aho bhavyo ! tuma kalpatarurUpI jinabhaktikA Azraya lo aura bhagavadbhakti karake bhavAta prApta karo // 1 // isase apane AtmasvarUpakA Anada pragaTa hotA hai, manakA tApa eva anya saba uttApa miTa jAte haiM / muphta karmokI ati nirjarA hotI hai| tuma bhagavadbhakti karake bhavAta prApta karo // // isase pariNAma sadA samabhAvI hoge, jaDa, mada aura adhogatike janma naSTa hoge, isa paripUrNa zubha maMgalakI icchA karo aura bhagavad-bhakti karake bhavAta prApta karo // 3 // zubha bhAvase manako zuddha karo, navakAra mahAmatrakA smaraNa karo, isake samAna dUsarA koI sumatra nahI hai / tuma bhagavadbhakti karake bhavAta prApta karo ||4|| rAgakathAkA marjathA kSaya karo, yathArtha zubha tattvasvarUpako dhAraNa karo / rAjacadra kahate hai ki bhagavadbhakti sasArake anata prapacakA dahana karo, aura bhagavadbhakti karake bhavAta prApta karo // 5 // Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vAM varSa 71 mahattA hai, aisA tuma mAnate hoge, parantu itanese use mahattA mAnanekI jarUrata nahI hai| lakSmI aneka pApose paidA hotI hai| Aneke bAda yaha abhimAna, bebhAnatA aura mUDhatA lAtI hai| kuTumbasamudAyakI mahattA pAneke liye usakA pAlana-poSaNa karanA paDatA hai| usase pApa aura du kha sahana karane par3ate haiN| hame upAdhise pApa karake usakA udara bharanA paDatA hai| putrase koI zAzvata nAma nahI rhtaa| isake liye bhI aneka prakArake pApa aura upAdhi sahane par3ate haiM, phira bhI isase apanA kyA magala hotA hai ? adhikArase paratatratA yA sattAmada AtA hai aura isase julma, anIti, rizvata tathA anyAya karane paDate haiM athavA hote haiN| tava kahiye, isamese mahattA kisakI hotI hai ? mAtra pApajanya karmakI / pApakarmase AtmAkI nIca gati hotI hai, jahA~ nIca gati hai vahA~ mahattA nahI hai parantu laghutA hai| AtmAkI mahattA to satya vacana, dayA, kSamA, paropakAra aura samatAme rahI hai| lakSmI Adi to karmamahattA hai / aisA hone para bhI sayAne puruSa lakSmIko dAname dete hai, uttama vidyAzAlAe~ sthApita karake paradu khabhajana hote haiM / 1'eka strIse vivAha karake' mAtra usame vRtti rokakara parastrIkI ora putrIbhAvase dekhate haiM / kuTumba dvArA amuka samudAyakA hitakAma karate haiM / putra honese use sasArabhAra dekara svaya dharmamArgame praveza karate haiN| adhikAra dvArA caturAIse AcaraNa karake rAjA-prajA donokA hita karake dharmanItikA prakAza karate haiN| aisA karanese kucha saccI mahattA prApta hotI hai, phira bhI yaha mahattA nizcita nahI hai| maraNa-bhaya sira para savAra hai| dhAraNA dharI raha jAtI hai| yojita yojanA yA viveka zAyada hRdayamese calA jAya, aisI sasAramohinI hai, isaliye hame yaha ni sazaya samajhanA cAhiye ki satya vacana, dayA, kSamA, brahmacarya aura samatA jaisI AtmamahattA kisI bhI sthalame nahI hai| zuddha paca mahAvratadhArI bhikSukane jo Rddhi aura mahattA prApta kI hai use brahmadatta jaise cakravartIne lakSmI, kuTuba, putra yA adhikArase prApta nahI kI, aisA merA mAnanA hai | zikSApATha 17 : bAhubala vAhubala arthAt apanI bhujAkA bala yaha artha yahA~ nahI karanA hai, kyoki bAhubala nAmake mahApuruSakA yaha eka choTA parantu adbhuta caritra hai| RSabhadevajI bhagavAna sarvasagakA parityAga karake bharata aura bAhubala nAmake apane do putroko rAjya sauMpa kara vihAra karate the| taba bharatezvara cakravartI huaa| AyudhazAlAme cakrako utpatti honeke vAda usane pratyeka rAjya para apanA AmnAya sthApita kiyA aura chaH khaDakI prabhutA prApta kii| mAtra bAhubalane hI yaha prabhutA agIkAra nahI kii| isase pariNAmame bharatezvara aura bAhubalake bIca yuddha zurU huA / bahuta samaya taka bharatezvara yA vAhubala ina donomesa eka bhI pIche nahI haTA, taba krodhAvezame Akara bharatezvarane vAhuvala para cakra choDA / eka vIryase utpana hue bhAI para vaha cakra prabhAva nahI kara sakatA, isa niyamase vaha cakra phirakara vApasa bharatavarake hAlama AyA / bharatake cakra choDanese vAhuvalako bahuta krodha AyA / usane mahAvalavattara muSTi utthaayii| tatkAla vahA~ usakI bhAvanAkA svarUpa badalA / usane vicAra kiyA, "maiM yaha bahuta nidanIya karma karatA huuN| isakA pariNAma kaisA dukhadAyaka hai| bhale bharatezvara rAjya bhoge / vyartha hI parasparakA nAza kisaliye karanA? yaha muSTi mAranI yogya nahIM hai, tathA uThAyI hai to ise aba pIche haTAnA bhI yogya nahIM hai|" yo kahakara usane pacamuSTi kezalucana kiyA, aura vahAse munitvabhAvase cala nikalA / usane, bhagavAna Adozvara jahA~ aThAnave dIkSita putro aura AryaAyaki sAtha vihAra karate the, vahA jAnekI icchA kI, parantu maname mAna aayaa| 'vahA~ maiM jAU~gA to apanese choTe 1 dvi. kA. pAga-eka vivAhitA strI ho / ' Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 zrImada rAjacandra aThAnave bhAiyoko vadana karanA paDegA / isaliye vahA~ to jAnA yogya nahI / " phira vaname vaha ekAgra vyAname rhaa| dhIre-dhIre bAraha mAsa ho gaye / mahAtapase kAyA haDDiyokA DhA~cA ho gayI / vaha sUkhe peDa jemA dIkhane lagA, paratu jaba taka mAnakA akura usake ata karaNase haTA na thA taba taka usane siddhi nahI pAyI / brAhmI ora suMdarIne Akara use upadeza diyA, "Arya viir| aba madonmatta hAthIse utariye, isake kAraNa to bahuta mana kiyA / " unake ina vacanose bAhuvala vicArame paDA / vicAra karate-karate use bhAna huA, "satya hai / maiM mAnarUpI madonmatta hAthIme abhI kahA~ utarA hU~ ? aba isase utaranA hI maMgalakAraka hai|" aisA kahakara usane vadana karaneke liye kadama uThAyA ki vaha anupama divya kaivalyakamalAko prApta huA / pAThaka | dekho, mAna kaisI durita vastu hai || zikSApATha 18 cAra gati ' sAtAvedanIya aura amAtAvedanIyakA vedana karatA huA zubhAzubha karmakA phala bhogane ke liye isa samAravaname jIva cAra gatiyome bhramaNa karatA rahatA hai|' ye cAra gati avazya jAnanI cAhiye / 1. narakagati - mahArabha, madirApAna, mAsabhakSaNa ityAdi tIvra himAke karanevAle jIva bhayAnaka narakame paDate haiM / vahA~ lezamAtra bhI sAtA, vizrAma yA sukha nahI hai / mahAna aMdhakAra vyApta hai / agachedana sahana karanA paDatA hai, agnime jalanA par3atA hai, aura charapalAkI dhAra jaisA jala pInA par3atA hai| jahA~ anata dukhase prANIbhUtoko tagI, amAtA aura vilavilAhaTako sahana karanA paDatA hai, jina dukhoko kevalajJAnI bhI nahIM kaha sakate / ahoho || ve du kha anata vAra isa AtmAne bhoge haiM / 2 tiryacagati - chala, jhUTha, prapaca ityAdike kAraNa jIva siMha, vAgha, hAthI, mRga, gAya, bhaiMsa, baila ityAditiyaMcake garIra dhAraNa karatA hai / isa tiryaMcagatime bhUkha, pyAsa, tApa, vadha, vaMdhana, tADana, bhAravAhana ityAdike dukha sahana karatA hai / 3 manuSyagati - khAdya, akhAdyake viSayame vivekarahita hai, lajjAhIna, mAtA-putrIke sAtha kAmagamana karaneme jinhe pApApApakA bhAna nahI hai, niratara mAsa bhakSaNa, corI, parastrIgamana ityAdi mahApAtaka kiyA karate haiM, ye to mAno anArya dezake anArya manuSya ha / Arya degame bhI kSatriya, brAhmaNa, vaizya Adi matihIna, daridrI, ajJAna aura rogase pIDita manuSya hai / mAna-apamAna ityAdi aneka prakArake dukha ve bhoga rahe hai / 4 devagati - paraspara vaira, dvepa, klega, zoka, matsara, kAma, mada, kSuvA, ityAdise devatA bhI Ayu vyatIta kara rahe haiM, yaha devagati hai / ima prakAra cAra gati mAmAnyarUpase kahI / ina cAro ganiyome manuSyagati sabase zreSTha aura durlabha hai / AtmAkA parama hita mokSa isa gatise prApta hotA hai / isa manuSyagatime bhI kitane hI dukha aura AtmamAdhana karanemeM atarAya hai / eka taruNa mukumArako roma romame lAla aMgAre sUe~ bhokanese jo asahya vedanA utpanna hotI hai, usame ATha gunI vedanA garbhasthAname rahate hue jIva pAtA hai / mala, mUtra, lahU, pIpa Adime lagabhaga nau mahIne ahorAtra mUrcchAgata sthitime vedanA bhoga bhogakara janma pAtA hai / janmake samaya garbhasthAnakI vedanAse ana gunI vedanA utpanna hotI hai / usake bAda bAlyAvasthA prApta hotI hai / mala, mUtra, dhUla aura nagnAvasthAme nAmamajhIme ro-bhaTakakara yaha bAlyAvasthA pUrNa hotI hai, aura yuvAvasthA AtI hai| dhanaupArjana karaneke liye nAnA prakArake pApa karane paDate haiM / jahA~se utpanna huA hai vahA~ arthAt vavikAra vRtti jAtI hai | unmAda, Alasya, abhimAna, nidyadRSTi, sayoga, viyoga Adike cakkara me yuvA 1 dvi0 A0 pAThA0--'masAravanameM jIva mAtAvedanIya-asAtAvedanIyakA vedana karatA huA zubhAzubha karmaphala bhogane ke liye ina cAra gatiyoMmeM bhramaNa karatA rahatA hai / ' Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA varSa vasthA calI jAtI hai| phira vRddhAvasthA AtI hai| zarIra kAMpatA hai, mukhase lAra jharatI hai, tvacA para jhurrA par3a jAtI hai, sa~ghane, sunane aura dekhanekI zaktiyA~ sarvathA maMda ho jAtI haiM, keza sapheda hokara jhaDane lagate hai / calanekI zakti nahIM rahatI, hAthame lakaDI lekara laDakhaDAte hue calanA paDatA hai, yA to jIvanaparyata khATa para par3A rahanA paDatA hai / zvAsa, khAsI ityAdi roga Akara ghera lete haiM, aura thoDe kAlame kAla Akara kavalita kara jAtA hai| isa dehamese jIva cala nikalatA hai| kAyA huI na huI ho jAtI hai| maraNa ke samaya kitanI adhika vedanA hotI hai ? caturgatime zreSTha jo manuSya-deha hai usame bhI kitane adhika dukha rahe hue haiM / phira bhI Upara kahe anusAra anukramase kAla AtA hai aisA nahI hai| cAhe jaba vaha Akara le jAtA hai| isIliye vicakSaNa puruSa pramAda kiye binA AtmakalyANakI ArAdhanA karate haiN| zikSApATha 19 : saMsArakI cAra upamAe~-bhAga 1 1 mahAtattvajJAnI sasArako eka samudrakI upamA bhI dete hai| saMsArarUpI samudra anata aura apAra hai| aho logo | isakA pAra pAneke liye puruSArthakA upayoga kro| upayoga kro| isa prakAra unake sthAna-sthAna para vacana hai / sasArako samudrakI upamA chAjatI bhI hai| samudrame jaise maujokI uchAle uchalA karatI hai, vaise sasArame viSayarUpI aneka maujeM uchalatI haiN| samudrakA jala jaise, Uparase sapATa dikhAI detA hai vaise sasAra bhI sarala dikhAyI detA hai / samudra jaise kahI bahuta gaharA hai, aura kahI bhaMvarome DAla detA hai, vaise sasAra kAmaviSayaprapaMcAdime bahuta gaharA hai, vaha moharUpI bhaMvarome DAla detA hai / thoDA jala hote hue bhI samudrame khaDe rahanese jaise kIcaDame pha~sa jAte hai, vaise saMsArake lezabhara prasagame vaha tRSNArUpI kIcaDame phaMsA detA hai / samudra jaise nAnA prakArakI caTTAno aura tUphAnoMse nAva yA jahAjako hAni pahuMcAtA hai, vaise striyorUpI caTTAno aura kAmarUpI tuphAnose sasAra AtmAko hAni paha~cAtA hai| samudra jaise agAdha jalase zItala dikhAyI dene para bhI usame vaDavAnala nAmakI agnikA vAsa hai, vaise sasArame mAyArUpI agni jalA hI karatI hai / samudra jaise caumAseme adhika jala pAkara gaharA ho jAtA hai, vaise pAparUpI jala pAkara sasAra gaharA ho jAtA hai, arthAt jaDa jamAtA jAtA hai| 2 sasArako dUsarI upamA agnikI chAjatI hai| agnise jaise mahAtApakI utpatti hotI hai, vaise sasArase bhI trividha tApakI utpatti hotI hai / agnise jalA huA jIva jaise mahAna bilabilAhaTa karatA hai, vaise sasArase jalA huA jIva anata dukharUpa narakase asahya vilabilAhaTa karatA hai| agni jaise saba vastuokA bhakSaNa kara jAtI hai vaise apane mukhame paDe huoko sasAra bhakSaNa kara jAtA hai| agnime jyo-jyo ghI aura IMdhA home jAte haiM tyo tyo vaha vRddhi pAtI hai, "vaise sasArame jyo-jyo tIvra mohinIrUpI ghI aura vipayarUpI Idhana home jAte haiM tyo-tyo vaha vRddhi pAtA hai|' ___3 sasArako tIsarI upamA adhakArakI chAjatI hai / adhakArame jaise rassI sarpakA jJAna karAtI hai, vaise sasAra satyako asatyarUpa batAtA hai / aMdhakArame jaise prANI idhara-udhara bhaTaka kara vipatti bhogate haiM, vaise sasArame vebhAna hokara anata AtmA caturgatime idhara-udhara bhaTakate haiM ! adhakArame jaise kA~ca aura hIrekA jJAna nahI hotA, vaise sasArarUpI adhakArame viveka-avivekakA jJAna nahI hotaa| jaise adhakArame prANI A~kheM hone para bhI adhe bana jAte haiM, vaise zaktike honepara bhI sasArame ve mohAdha bana jAte hai / adhakArame jaise ullU ityAdikA upadrava baDha jAtA hai, vaise sasArame lobha, mAyA AdikA upadrava baDha jAtA hai| aneka prakArase dekhate hue sasAra adhakArarUpa hI pratIta hotA hai| 1 dvi0 A0 pAThA--'usI prakAra sasArarUpI agnimeM tIvra mohinIrUpI ghI aura viSayarUpI iMdhana homA jAnese vaha vRddhi pAto hai|' Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 zrImad rAjacandra zikSApATha 20 saMsArakI cAra upamAe~--bhAga 2 4 sasArako cauthI upamA zakaTacakra arthAt chakar3eke pahiyekI chAjatI hai| calatA huA zakaTacakra jaise ghUmatA rahatA hai, vaise sasArame praveza karanese vaha phiratA rahatA hai| zakaTacakra jaise dhurAke binA nahI cala sakatA, vaise sasAra mithyAtvarUpI dhurAke binA nahIM cala sktaa| zakaTacakra jaise Arose TikA huA hai, vaise saMsAra zakA, pramAda Adi AroMse TikA huA hai| isa taraha aneka prakArase zakaTacakrakI upamA bhI sasArako lAgU ho sakatI hai| "sasArako' jitanI hIna upamAe~ de utanI thoDI haiN| hamane ye cAra upamAe~ jaanii| aba inamese tattva lenA yogya hai| 1 jaise sAgara majabUta nAva aura jAnakAra nAvikase tairakara pAra kiyA jAtA hai, vaise saddharmarUpI nAva aura sadgururUpI nAvikase sasArasAgara pAra kiyA jA sakatA hai| sAgarame jaise catura puruSone nirvighna mArga khoja nikAlA hotA hai, vaise jinezvara bhagavAnane tattvajJAnarUpa uttama mArga batAyA hai, jo nirvighna hai| 2 jaise agni sabakA bhakSaNa kara jAtI hai parantu pAnIse bujha jAtI hai, vaise vairAgyajalase saMsArAgni bujhAI jA sakatI hai|| 3 jaise adhakArame dIyA le jAnese prakAza honepara dekhA jA sakatA hai, vaise tattvajJAnarUpI na bujhanevAlA dIyA sasArarUpI adhakArame prakAza karake satya vastuko batAtA hai| 4. jaise zakaTacakra bailake binA nahIM cala sakatA, vaise sasAracakra rAgadveSake binA nahI cala sktaa| isa prakAra isa sasAra rogakA nivAraNa upamA dvArA anupAnake sAtha kahA hai| AtmahitaiSI niratara isakA manana kare aura dUsaroko upadeza de| - zikSApATha 21: bAraha bhAvanA vairAgyakI aura aise AtmahitaiSI viSayokI sudRDhatAke liye tattvajJAnI bAraha bhAvanAokA cintana karaneko kahate haiM 1 zarIra, vaibhava, lakSmI, kuTumba, parivAra Adi sarva vinAzI haiN| jIvakA mUla dharma avinAzI hai, aisA cintana karanA, yaha pahalI 'anitybhaavnaa'| 2. saMsArame maraNake samaya jIvako zaraNa denevAlA koI nahI hai; mAtra eka zubha dharmakI hI zaraNa satya hai, aisA cintana karanA, yaha dUsarI 'azaraNabhAvanA' / 3 isa AtmAne sasArasamudrame paryaTana karate-karate sarva bhava kiye hai / isa saMsArakI beDIse maiM kaba chUTUgA ? yaha sasAra merA nahI hai, maiM mokSamayI hU~, aisA ciMtana karanA, yaha tIsarI 'sasAMrabhAvanA' / - 4 yaha merA AtmA akelA hai, yaha akelA AyA hai, akelA jAyegA, apane kiye hue karmoMko akelA bhogegA, aisA ciMtana karanA, yaha cauthI 'ekatvabhAvanA' / 5 isa saMsArame koI kisIkA nahIM hai, aisA cintana karanA, yaha pA~cavI 'anyatvabhAvanA' / 6 yaha zarIra apavitra hai, malamUtrakI khAna hai, roga-jarAke rahanekA dhAma hai, isa zarIrase maiM bhinna hU~, aisA cintana karanA, yaha chaThI 'ashucibhaavnaa'| 7 rAga, dveSa, ajJAna, mithyAtva ityAdi sarva Asrava haiM, aisA cintana karanA, yaha sAtavI 'AsravabhAvanA 1 dvi0 A0 pAThA0--'isa prakAra sasArako' / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa 75. 8 jJAna, dhyAname pravarttamAna hokara jIva naye karma nahI bA~dhatA, aisA cintana karanA, yaha AThavI 'savarabhAvanA' / 9 jJAnasahita kriyA karanA yaha nirjarAkA kAraNa hai, aisA cintana karanA, yaha nauvI 'nirjarAbhAvanA' / 10 lokasvarUpakI utpatti, sthiti aura vinAzake svarUpakA vicAra karanA, yaha dasavI 'lokasvarUpabhAvanA' / 11 saMsArame paribhramaNa karate hue AtmAko samyagjJAnakI prasAdI prApta honA durlabha hai, athavA samyagjJAna prApta huA to cAritra - sarvaviratipariNAmarUpa dharma-prApta honA durlabha hai, aisA cintana karanA, yaha gyArahavIM 'bodhidurlabha bhAvanA' / 12 dharmake upadezaka tathA zuddha zAstrake bodhaka guru tathA unake upadezakA zravaNa milanA durlabha hai, aisA cintana karanA, yaha bArahavI 'dharmadurlabhabhAvanA' / ina bAraha bhAvanAokA mananapUrvaka nirantara vicAra karanese satpuruSa uttama padako prApta hue hai, prApta hote haiM, aura prApta hoge / zikSApATha 22 : kAmadeva zrAvaka mahAvIra bhagavAnake samayame dvAdaza vratako vimala bhAvase dhAraNa karanevAlA, vivekI aura nigraMthavacanAnurakta kAmadeva nAmakA eka zrAvaka unakA ziSya thA / eka samaya indrane sudharmAsabhAme kAmadevakI dharma - acalatAkI prazaMsA kI / usa samaya vahA~ eka tuccha buddhimAna deva baiThA huA thA / " vaha bolA"yaha to samajhame AyA, jaba taka nArI na mile taba taka brahmacArI tathA jaba taka pariSaha na paDe hota taka sabhI sahanazIla aura dharmadRDha / ' yaha merI bAta meM use calAyamAna karake satya kara dikhAU~ / " dharmadRDha kAmadeva usa samaya kAyotsargame lIna thA / devatAne vikriyAse hAthIkA rUpa dhAraNa kiyA, aura phira kAmadevako khUba raudA, to bhI vaha acala rahA, phira mUsala jaisA aMga banAkara kAle varNakA sarpa hokara bhayakara phuMkAra kiye, to bho kAmadeva kAyotsargaMse lezamAtra calita nahI huA / phira aTTahAsya karate hue rAkSasakI deha dhAraNa karake aneka prakArake pariSaha kiye, to bhI kAmadeva kAyotsargase DigA nahI / siMha Adike aneka bhayakara rUpa kiye, to bhI kAmadevane kAyotsargame leza hInatA nahI Ane dI / isa prakAra devatA rAtrike cAro prahara upadrava karatA rahA, paratu vaha apanI dhAraNAme saphala nahI huA / phira usane upayogase dekhA to kAmadevako meruke zikharakI bhA~ti aDola pAyA / kAmadevakI adbhuta nizcalatA jAnakara use vinayabhAvase praNAma karake apane doSokI kSamA mA~gakara vaha devatA svasthAnako calA gayA / 'kAmadeva zrAvakakI dharmadRDhatA hame kyA bodha detI hai, yaha binA kahe bhI samajhame A gayA hogA / isamese yaha tattvavicAra lenA hai ki nigraMtha-pravacaname praveza karake dRDha rahanA / kAyotsarga ityAdi jo dhyAna karanA hai use yathAsaMbhava ekAgra cittase aura dRDhatAse nirdoSa karanA / ' calavicala bhAvase kAyotsarga bahuta doSayukta hotA hai / 'pAIke liye dharmaMkI saugandha khAnevAle dharmame dRDhatA kahA~se rakheM ? aura rakheM to kaisI rakheM ?" yaha vicArate hue kheda hotA hai / dvi0 Ara pAThA0-- 1 'usane aisI sudRDhatAke prati avizvAsa batAyA aura kahA ki jaba taka paripaha na paDe ho taba taka sabhI sahanazIla aura dharmadRDha mAlUma hote haiM / ' 2 'kAmadeva zrAvakakI dharmadRDhatA aisA vogha karatI hai ki satya dharma aura satya pratijJAmeM parama dRDha rahanA aura kAyotsargAdiko yathAsaMbhava ekAgra cittase aura sudRr3hatAse nirdoSa karanA / ' 3 'pAI jaise dravyalAbhake liye dharmakI saugandha khAnevAlekI dharma meM dRDhatA kahAMse raha sake ? aura raha sake to kaisI rahe ?" Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 zrImad rAjacandra zikSApATha 23 : satya sAmAnya kathaname bhI kahA jAtA hai ki satya isa "sRSTikA AdhAra' hai, athavA satyake AdhAra para yaha 2 sRSTi TikI hai' | isa kathanase yaha zikSA milatI hai ki dharma, nIti, rAja aura vyavahAra ye saba satya dvArA cala rahe haiM, aura ye cAra na ho to jagatakA rUpa kaisA bhayaMkara ho ? isaliye satya "sRSTikA AdhAra' hai, yaha kahanA kucha atizayokti jaisA yA na mAnane yogya nahI hai| ___ vasurAjAkA eka zabdakA asatya bolanA kitanA dukhadAyaka huA thA, "use tattvavicAra karaneke liye mai yahA~ kahatA huuN|' vasurAjA, nArada aura parvata ye tIno eka guruke pAsa vidyA par3he the| parvata adhyApakakA putra thaa| adhyApaka cala basA ! isaliye parvata apanI maoNke sAtha vasurAjAke rAjame Akara rahA thaa| eka rAta usakI mA~ pAsame baiThI tho, aura parvata tathA nArada zAstrAbhyAsa kara rahe the| isa daurAname parvatane 'ajairyaSTavyam' aisA eka vAkya khaa| tava nAradane kahA, "ajakA artha kyA hai, parvata ?" pavatane kahA, "aja arthAt bakarA / " nArada bolA, "hama tIno jaba tere pitAke pAsa paDhate the taba tere pitAne to 'aja' kA artha tIna varSake 'vrIhi' vatAyA thA, aura tU ulaTA artha kyo karatA hai ?" isa prakAra paraspara vacanavivAda baDhA / taba parvatane kahA, "vasurAjA hame jo kahe vaha shii|" yaha vAta nAradane bhI mAna lI aura jo jIte usake liye amuka zarta kI / parvatakI mA~ jo pAsame baiThI thI usane yaha saba sunA / 'aja' arthAt 'bIhi' aisA use bhI yAda thA / zartame apanA putra hAra jAyegA isa bhayase parvatakI mA~ rAtako rAjAke pAsa gayI aura pUchA, 'rAjan | 'aja' kA kyA artha hai ?" vasurAjAne savadhapUrvaka kahA, "ajakA artha 'vrIhi' hai|" taba parvatakI mA~ne rAjAse kahA, "mere putrane ajakA artha bakarA kaha diyA hai, isaliye Apako usakA pakSa lenA pddegaa| Apase pUchaneke liye ve aayeNge|" vasurAjA bolA, "mai asatya kaise kahU~ ? mujhase yaha nahI ho skegaa|" parvatakI mAtAne kahA, "paratu yadi Apa mere putrakA pakSa nahI leMge, to maiM Apako hatyAkA pApa duuNgii|" rAjA vicArame paDa gayA--"satyake kAraNa mai maNimaya siMhAsana para adharame baiThatA huuN| lokasamudAyakA nyAya karatA huuN| loga bhI yaha jAnate haiM ki rAjA satya guNake kAraNa siMhAsanapara atarikSame baiThatA hai| aba kyA karU~ ? yadi parvatakA pakSa na leM to brAhmaNI maratI hai, aura yaha to mere guruko strI hai|" lAcAra hokara atame rAjAne brAhmaNIse kahA, "Apa khuzIse jAiye / mai parvatakA pakSa. lNgaa|" aisA nizcaya karAkara parvatakI mAtA ghara aayii| prabhAtame nArada, parvata aura usakI mAtA vivAda karate hue rAjAke pAsa Aye / rAjA anajAna hokara pUchane lagA-"parvata, kyA hai '' pavatana kahA, "rAjAdhirAja | 'aja' kA artha kyA hai ? yaha btaaiye|" rAjAne nAradase pUchA-"Apa kyA kahate hai " nAradane kahA-"'aja' arthAt tIna varpake 'vrIhi', Apako kahaoN yAda nahI hai ?" vasurAjAne kahA-"ajakA artha he bakarA, vrIhi nhii|" usI samaya devatAne use siMhAsanase uchAlakara nIce paTaka diyA, vasu kAlapariNAmako prApta huaa| __ isaparase yaha mukhya bodha milatA hai ki "hama sabako satya aura rAjAko satya eva nyAya dono grahaNa karane yogya haiN|' 1. dvi0 A0 pAThA0--'jagatakA AdhAra / ' 2. dvi0 A0 pAThA--'jagata TikA hai|' 3 dvi0 A0 pAThA0--'vaha prasaMga vicAra karaneke liye yahI kheNge|' 4 dvi0 A0 pAThA0-'sAmAnya manuSyoko satya tathA rAjAko nyAyameM apakSapAta aura satya dono grahaNa karane yogya haiN| Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA varSa bhagavAnane jo pA~ca mahAvrata praNIta kiye haiM, unamese prathama mahAvratakI rakSAke liye zeSa cAra vrata vADarUpa haiM, aura uname bhI pahalI bADa satya mahAvrata hai / isa satyake aneka bhedoko siddhAtase zravaNa karanA Avazyaka hai| zikSApATha 24 satsaMga satsaMga sarva sukhakA mUla hai| "satsaga milA' ki usake prabhAvase vAchita siddhi ho hI jAtI hai| cAhe jaisA pavitra honeke liye satsaga zreSTha sAdhana hai| satsaMgakI eka ghaDI jo lAbha detI hai vaha lAbha kusaMgake eka karoDa varSa bhI nahI de sakate, apitu ve adhogatimaya mahApApa karAte haiM, tathA AtmAko malina karate hai / satsaMgakA sAmAnya artha'yaha ki uttamakA sahavAsa / jahA~ acchI havA nahI AtI vahA~ rogakI vRddhi hotI hai, vaise jahA~ satsaMga nahI vahA~ Atmaroga baDhatA hai / dugaMdhase taga Akara jaise nAka para vastra rakha lete haiM, vaise hI kusaMgakA sahavAsa baMda karanA Avazyaka hai| sasAra bhI eka prakArakA saMga hai, aura vaha anata kusagarUpa eva dukhadAyaka honese tyAga karane yogya hai| cAhe jisa prakArakA sahavAsa ho paratu jisase Atmasiddhi nahI hai vaha satsaga nahI hai / AtmAko jo satyakA raga car3hAye vaha satsaga hai / jo mokSakA mArga batAye vaha maitrI hai| uttama zAstrame niratara ekAgna rahanA yaha bhI satsaga hai, satpuruSokA samAgama bhI satsaga hai| malina vastrako jaise sAvuna tathA jala svaccha karate haiM vaise AtmAkI malinatAko, zAstrabodha aura satpuruSokA samAgama dUra karake zuddha karate hai| jisake sAtha sadA paricaya rahakara rAga, raga, gAna, tAna aura svAdiSTa bhojana sevita hote ho vaha tumhe cAhe jaisA priya ho, to bhI nizcita mAno ki vaha satsaga nahI pratyuta kusaga hai / satsagase prApta huA eka vacana amUlya lAbha detA hai| tattvajJAniyone mukhya bodha yaha diyA hai ki sarvasagakA parityAga karake, aMtarame rahe hue sarva vikArase bhI virakta rahakara ekAtakA sevana kro| isame satsagakI stuti A jAtI hai| sarvathA ekAta to dhyAname rahanA yA yogAbhyAsame rahanA yaha hai, paraMtu samasvabhAvIkA samAgama, jisamese eka hI prakArakI vartanatAkA pravAha nikalatA hai vaha, bhAvase eka hI rUpa honese bahuta manuSyoke hone para bhI aura parasparakA sahavAsa honepara bhI ekAtarUpa hI hai aura aisA ekAta mAtra sata samAgamame rahA hai| kadAcit koI aisA vicAra karegA ki viSayImaDala milatA hai vahA~ samabhAva honese use ekAta kyo na kahA jAye ? isakA samAdhAna tatkAla ho jAtA hai ki ve ekasvabhAvI nahI hote / uname paraspara svArthabuddhi aura mAyAkA anusadhAna hotA hai, aura jahA~ ina do kAraNose samAgama hotA hai vaha ekasvabhAvI yA nirdoSa nahI hotaa| nirdoSa aura samasvabhAvI samAgama to paraspara zAta munIzvarokA hai, tathA dharma-dhyAnaprazasta alpArabhI puruSokA bhI kucha azame hai| jahA~ svArtha aura mAyA-kapaTa hI haiM vahAM samasvabhAvatA nahI hai aura vaha satsaga bhI nahI hai| satsagase jo sukha, Ananda milatA hai vaha ati stuti-pAtra hai / jahA~ zAstroke sundara prazna hote ho, jahA~ uttama jJAna-dhyAnakI sukathA hotI ho, jahA~ satpuruSoke caritra para vicAra kiyA jAtA ho, jahA~ tattvajJAnake taragakI lahareM uThatI ho, jahA~ sarala svabhAvase siddhAtavicArakI carcA hotI ho aura jahA~ mokSajanaka kathanapara puSkala vivecana hotA ho, aisA satsaga mahAdurlabha hai| koI yo kahe ki satsagamaDalame kyA koI mAyAvI nahI hotA ? to isakA samAdhAna yaha he-jahAM mAyA aura svArtha hotA hai vahA~ satsaga hI nahIM hotA | rAjahasako sabhAme kAga dekhAvase kadAcit na bhAMpA jAye to rAgase avazya bhAMpA jAyegA, mauna rahA to mukhamudrAse tADA jAyegA, parantu vaha chipA nahI raha paayegaa| usI prakAra mAyAvI svArthase satsaMgame jAkara kyA kareMge? vahA~ peTa bharanekI bAta to hotI nhii| do ghaDo vahA~ jAkara vidhAti lete ho to bhale leM ki jisase raga lage, aura raga na lage, to dUsarI bAra unakA Agamana nahI hogA / jaise pRthvo para terA nahI jAtA, vaise hI 1. di0 A0 pAThA0-'satsagakA lAbha milA' Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra satsagase DUbA nahI jAtA, aisI satsagame camatkRti hai / niratara aise nirdopa samAgama me mAyA lekara Aye bhI kauna ? koI durbhAgI hI, aura vaha bhI asaMbhava hai / satsaga AtmAkA parama hitaiSI auSadha hai / 78 zikSApATha 25 : parigrahako maryAdita karanA jisa prANIko parigrahakI maryAdA nahI hai, vaha prANI sukhI nahI hai / use jo milA vaha kama hai; kyoki use jitanA milatA jAye utanese vizeSa prApta karanekI usakI icchA hotI hai / parigrahakI prabalatAme jo kucha milA ho usakA sukha to bhogA nahI jAtA, parantu jo hotA hai vaha bhI kadAcit calA jAtA hai / parigrahase nirantara calavicala pariNAma aura pApabhAvanA rahatI hai, akasmAt yogase aisI pApabhAvanAme yadi Ayu pUrNa ho jAye to bahudhA adhogatikA kAraNa ho jAtA hai / sapUrNa parigraha to munIzvara tyAga sakate haiM, parantu gRhastha usakI amuka maryAdA kara sakate haiM / maryAdA ho jAnese usase adhika parigrahakI utpatti nahI hai, aura isake kAraNa vizeSa bhAvanA bhI bahudhA nahI hotI, aura phira jo milA hai usame santopa rakhanekI prathA paDatI hai, jisase sukhame samaya vItatA hai / na jAne lakSmI Adime kaisI vicitratA hai ki jyo- jyo lAbha hotA jAtA hai tyo tyo lobha baDhatA jAtA hai / dharmasaMbadhI kitanA hI jJAna hone para, dharmakI dRDhatA hone para bhI parigrahake pAzame paDA huA purupa koI virala hI chUTa sakatA hai, vRtti isIme laTakI rahatI hai, parantu yaha vRtti kisI kAlame sukhadAyaka yA AtmahitaiSI nahI huI hai / jinhoMne isakI maryAdA kama nahI kI ve bahuta du khake bhogI hue haiM / cha khaMDoko jItakara AjJA manAnevAle rAjAdhirAja cakravartI kahalAte haiM / ina samartha cakravartiyo subhUma nAmaka eka cakravartI ho gayA hai| usane cha' khaDa jIta liye isaliye vaha cakravartI mAnA gayA, parantu itanese usakI manovAchA tRpta na huI, abhI vaha pyAsA rahA / isaliye dhAtakI khaDake cha. khaDa jItane kA usane nizcaya kiyaa| "sabhI cakravartI cha khaDa jItate hai, aura meM bhI itane hI jIta, isame mahattA kaunasI ? bAraha khaDa jItanese maiM cirakAla taka nAmAkita rahU~gA, aura una khaDopara jIvanaparyaMta samartha AjJA calA sakU~gA / " isa vicArase usane samudrame carmaratna chor3A, usapara sarva sainyAdikA AdhAra thA / carmaratnake eka hajAra devatA sevaka kahe jAte hai, uname se prathama ekane vicAra kiyA ki na jAne kitane hI varSoM me isase chuTakArA hogA ? isaliye devAganAse to mila AU~, aisA socakara vaha calA gayA, phira dUsarA gayA, tIsarA gayA, aura yo karate-karate hajArake hajAra devatA cale gaye / tava carmaratna DUba gayA, azva, gaja aura sarva sainyasahita subhUma nAmakA vaha cakravartI bhI DUba gayA / pApabhAvanAme aura pApabhAvanAme marakara vaha ananta du khase bhare hue sAtave tamatamaprabhA narakame jAkara pdd'aa| dekho / cha. khaDakA Adhipatya to bhoganA eka ora rahA, parantu akasmAt aura bhayakara rItise parigrahakI prIti se isa cakravartIkI mRtyu huI, to phira dUsareke liye to kahanA hI kyA ? parigraha pApakA mUla hai, pApakA pitA hai, anya ekAdaza vratako mahAdUpita kara de aisA isakA svabhAva hai / isaliye AtmahitaiSIko yathAsabhava isakA tyAga karake maryAdApUrvaka AcaraNa karanA cAhiye / zikSApATha 26 : tattvako samajhanA * jinhe zAstroke zAstra mukhAgra ho, aise puruSa bahuta mila sakate haiM paratu jinhone thoDe vacanopara praur3ha aura vivekapUrvaka vicAra karake zAstra jitanA jJAna hRdayagata kiyA ho, aise puruSa milane durlabha hai / tattvako pA jAnA yaha koI choTI bAta nahI hai, kUdakara samudra lA~gha jAnA hai / artha arthAt lakSmI, artha arthAt tattva aura artha zabda bahuta artha hote haiM / paraMtu yahA~ 'artha' arthAt 'tattva' arthAt zabdakA dUsarA nAma / isa prakAra 'artha' isa viSayapara kahanA hai / jo nigraMtha-pravacaname Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa 79 Aye hue pavitra vacanoMko mukhAgra karate haiM, ve apane utsAhake balase satphalakA upArjana karate haiM, paraMtu yadi unakA marma pAyA ho to isase ve sukha, Ananda, viveka aura pariNAmame mahAna phala pAte hai / anapaDha puruSa sundara akSara aura khIcI huI mithyA lakIreM ina donoMke bhedako jitanA jAnatA hai, utanA hI mukhapAThI anya gratha-vicAra aura nirgratha pravacanako bhedarUpa mAnatA hai, kyoki usane arthapUrvaka nigraMtha vacanAmRtako dhAraNa nahI kiyA hai aura usa para yathArtha tattva-vicAra nahI kiyA hai / yadyapi tattvavicAra karaneme samartha buddhiprabhAvakI AvazyakatA hai, to bhI kucha vicAra kara sakatA hai, patthara pighalatA nahI to bho pAnIse bhIga jAtA hai / isI prakAra jo vacanAmRta kaMThastha kiye ho, ve artha sahita ho to bahuta upayogI siddha ho sakate haiM, nahI to totevAlA rAmanAma / toteko koI paricayase rAmanAma kahanA sikhalA de, parantu totekI balA jAne ki rAma anAra hai yA agUra / sAmAnya arthake samajhe binA aisA hotA hai / kacchI vaizyokA eka dRSTAta kahA jAtA hai, vaha kucha hAsyyukta jarUra hai parantu isase uttama zikSA mila sakatI hai / isaliye use yahA~ kahatA hU~ / kacchake kisI gA~va me zrAvaka dharmako pAlate hue rAyasI, devasI aura khetasI nAma ke tIna osavAla rahate the / ve sadhyAkAla aura prAta kAlame niyamita pratikramaNa karate the / prAta kAlame rAyasI aura sadhyA - kAlame devasI pratikramaNa karAte the / rAtrisabadhI pratikramaNa rAyasI karAtA thA aura rAtrike sabadhase, 'rAyasI paDikkamaNu ThAyami' isa taraha use bulavAnA paDatA thA / isI taraha devasIko dinakA sabadha honese 'devasI paDikkamaNu ThAyami' aisA bulavAnA paDatA thA / yogAnuyogase bahutoM ke Agrahase eka dina sadhyA - kAlame khetasIko pratikramaNa bulavAneke liye baiThAyA / khetasI ne jahA~ 'devasI paDikkamaNuM ThAyami', aisA AyA, vahA~ 'khetasI paDikkamaNu ThAyami' yaha vAkya lagA diyaa| yaha sunakara saba hAsyagrasta ho gaye aura pUchA, aisA kyo ? khetasI bolA, "kyo, isame kyA ho gayA ?" vahA~ uttara milA, 'khetasI paDikkamaNa ThAyami' aisA Apa kyo bolate haiM ? khetasIne kahA, "maiM garIba hU~ isaliye merA nAma AyA ki turanta hI takarAra khar3I kara dI, parantu rAyasI aura devasIke liye to kisI dina koI bolatA bhI na thA / ye dono kyo 'rAyasI paDikkamaNu ThAyaMmi' aura 'devasI paDikkamaNu ThAyami' aisA kahate haiM, to phira maiM 'khetasI paDikkamaNu ThAyami' yo kyo na kahU~ ?" isakI bhadrikatAne to sabakA mana bahalAyA, bAdame use pratikramaNakA kAraNa sahita artha samajhAyA, jisase khetasI apane raTe hue pratikramaNase zarmindA huA / yaha to eka sAmAnya vArtA hai, parantu arthakI khUbI nyArI hai / tattvajJa usapara bahuta vicAra kara sakate hai| bAkI to guDa jaise mIThA hI lagatA hai vaise nirgrantha- vacanAmRta bhI satphala hI dete haiM / aho | parantu marma pAneko vAtakI to balihArI hI hai / zikSApATha 27 : yatnA jaise viveka dharma kA mUlatattva hai, vaise ho yatnA dharmakA upatattva hai / vivekaro dharmatattvako grahaNa kiyA jAtA hai aura yatnAse vaha tattva zuddha rakhA jA sakatA hai, usake anusAra AcaraNa kiyA jA sakatA hai / pA~ca samitirUpa yatnA to bahuta zreSTha haiM, parantu gRhasthAzramose vaha sarva bhAvase pAlI nahI jA sakatI, phira bhI jitane bhAvAzame pAlI jA sake utane bhAvAzame bhI asAvadhAnIse ve pAla nahI skte| jinezvara bhagavAna dvArA bodhita sthUla aura sUkSma dayAke prati jahA~ beparavAho hai vahA~ bahuta doSase pAlI jA sakatI hai / isakA kAraNa yatnAkI nyUnatA hai / utAvalI ora vegabharI cAla, pAnI chAnakara usako jIvAnI rakhanekI apUrNa vidhi, kASThAdi IMdhanakA vinA jhADe, vinA dekhe upayoga, anAjame rahe hue sUkSma jantuokI apUrNa dekhabhAla, poche-mAMje binA rahane diye hue varatana, asvaccha rakhe hue kamare, A~ganame pAnIkA Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra girAnA, jUThanakA rakha choDanA, paTareke binA khUba garama thAlIkA nIce rakhanA, inase apaneko asvacchatA, asuvidhA, anArogya ityAdi phala milate hai, aura ye mahApApake kAraNa bhI ho jAte hai| isaliye kahanekA Azaya yaha hai ki calaneme, baiThaneme, uThaneme. jImaneme aura dUsarI pratyeka kriyAme yatnAkA upayoga karanA cAhiye / isase dravya eva bhAva dono prakArase lAbha hai| cAla dhImo aura gambhIra rakhanI, ghara svaccha rakhanA, pAnI vidhisahita chanavAnA, kASThAdi IMdhana jhAr3akara DAlanA, ye kucha hamAre liye asuvidhAjanaka kArya nahI haiM aura iname vizeSa vakta bhI nahIM jaataa| aise niyama dAkhila kara deneke bAda pAlane muzkila nahI hai / iname vicAre asakhyAta niraparAdhI jantu bacate hai| pratyeka kArya yatnApUrvaka hI karanA yaha vivekI zrAvakakA kartavya hai| zikSApATha 28 : rAtribhojana ahisAdika paca mahAvrata jaisA bhagavAnane rAtribhojanatyAga vrata kahA hai| rAtrime jo cAra prakArakA AhAra hai vaha abhakSyarUpa hai| jisa prakArakA AhArakA raga hotA hai uma prakArake tamaskAya nAmake jIva usa AhArame utpanna hote haiN| rAtribhojaname isake atirikta bhI aneka dop|| rAtrime bhojana karanevAleko rasoIke liye agni jalAnI paDatI hai, tava samIpakI bhItapara rahe hue niraparAdhI sUkSma jantu naSTa hote haiN| iMdhanake liye lAye hue kASThAdikame rahe hue jantu rAtrime na dIkhanese naSTa hote haiM, tathA sapaka viSakA, makaDIkI lArakA aura maccharAdikaM sUkSma jantuokA bhI bhaya rahatA hai| kadAcit yaha kuTumba Adiko bhayaGkara rogakA kAraNa bhI ho jAtA hai| purANa Adi matome bho sAmAnya AcArake liye rAtribhojanake tyAgakA vidhAna hai, phira bhI unameM paramparAgata rUDhise rAtribhojana ghusa gayA hai, parantu ye niSedhaka to hai hii| zarIrake andara do prakArake kamala hai, ve sUryAstase saGkacita ho jAte haiM; isaliye rAtribhojanameM sUkSma jIvokA bhakSaNa honerUpa ahita hotA hai, jo mahArogakA kAraNa hai, aisA kaI sthalopara AyurvedakA bhI mata hai| satpuruSa to do ghaDI dina rahanepara vyAlU karate hai, aura do ghaDI dina caDhanese pahale kisI bhI prakArakA AhAra nahI krte| rAtribhojanake liye vizeSa vicAra muni-samAgamame yA zAstrase jAnanA caahiye| isa sambandhame bahuta sUkSma bheda jAnane Avazyaka hai| rAtrime cAro prakArake AhArakA tyAga karanese mahAna phala hai, yaha jina-vacana hai / zikSApATha 29 : sarva jIvoMko rakSA-bhAga 1 dayA jaisA eka bhI dharma nahI hai| dayA hI dharmakA svarUpa hai| jahA~ dayA nahI vahA~ dharma nahI / jagatItalame aise anarthakAraka dharmamata vidyamAna hai jo, jIvakA hanana karaneme leza bhI pApa nahI hotA, bahuta to manuSyadehakI rakSA karo, aisA kahate haiN| isake atirikta ye dharmamatavAle janUnI aura madAndha haiM, aura dayAkA leza svarUpa bhI nahI jaante| yadi ye loga apane hRdayapaTako prakAzame rakhakara vicAra kareM to unhe avazya mAlma hogA ki eka sUkSmase sUkSma jantuke hananame bhI mahApApa hai| jaisA mujhe apanA AtmA priya hai, vaisA use bhI apanA AtmA priya hai| mai apane thor3ese vyasanake liye yA lAbhake liye aise asakhyAta jIvokA vedhaDaka hanana karatA hai, yaha mujhe kitane adhika ananta dukhakA kAraNa hogA? uname buddhikA vIja bhI na honese ve aisA vicAra nahI kara skte| ve dina-rAta pApa hI pApame magna rahate hai| veda aura vaiSNava Adi panthome bhI sUkSma dayA sambandhI koI vicAra dekhanemeM nahI AtA, to bhI ye dayAko Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA varSa sarvathA na samajhanevAlokI apekSA bahuta uttama hai| sthUla jIvokI rakSA karaneme ye Thoka samajhe hai, parantu ina sabakI apekSA hama kaise bhAgyazAlI haiM ki jahA~ eka puSpapaGkhaDIko bhI pIDA ho vahAM pApa hai, isa yathArtha tattvako samajhe hai aura yajJa-yAgAdiko hiMsAse to sarvathA virakta rahe hai| jahA~ taka ho sake vahA~ taka jIvoko bacAte haiM, phira bhI jAnabUjhakara jIvahiMsA karanekI hamArI lezamAtra icchA nahI hai| anantakAya abhakSyase prAya hama virakta hI hai| isa kAlame yaha samasta puNyapratApa siddhArtha bhUpAlake putra mahAvIrake kahe hue parama tattvabodhake yogavalase baDhA haiN| manuSya Rddhi pAte haiM, sundara strI pAte hai, AjJAkArI putra pAte hai, baDA kuTumba-parivAra pAte hai, mAnapratiSThA aura adhikAra pAte hai, aura yaha saba pAnA kucha durlabha nahI hai, parantu yathArtha dharmatattva yA usakI zraddhA yA usakA thor3A aza bhI mAnA mahAdurlabha hai| yaha Rddhi ityAdi avivekase pApakA kAraNa hokara ananta du khame le jAtI hai parantu yaha thor3I zraddhAbhAvanA bhI uttama padavIpara pahuMcAtI hai| aisA dayAkA satpariNAma hai| hamane dharmatattvayukta kulame janma pAyA hai, to aba yathAsambhava hame vimala dayAmaya vartanako apanAnA caahiye| vArasvAra yaha dhyAname rakhanA cAhiye ki saba jIvokI rakSA karanI hai| dUsaroko bhI yukti-prayuktise aisA hI bodha denA cAhiye / sarva jIvokI rakSA karaneke liye eka bodhadAyaka uttama yukti buddhizAlI abhayakumArane kI thI use mai agale pAThame kahatA huuN| isI prakAra tattvabodhake liye yauktika nyAyase anArya jaise dharmamatavAdiyoko zikSA denekA avasara mile to hama kaise bhAgyazAlI / zikSApATha 30 : sarva jIvoMkI rakSA-bhAga 2 magadha dezakI rAjagRhI nagarIkA adhirAja zreNika eka bAra sabhA bharakara baiThA thA / prasagopAtta bAtacItake daurAna jo mAsalubdha sAmata the ve bole ki Ajakala mAsa vizeSa sastA hai / yaha bAta abhayakumArane sunI / isaliye usane una hiMsaka sAmatoko bodha denekA nizcaya kiyaa| sAya sabhA visajita huI, rAjA ata purame gyaa| usake bAda abhayakumAra kartavyake liye jisa-jisane mAsakI bAta kahI thI usausake ghara gyaa| jisake ghara gayA vahA~ svAgata karaneke bAda usane pUchA-"Apa kisaliye parizrama uThA kara mere ghara padhAre hai ?" abhayakumArane kahA-"mahArAjA zreNikako akasmAt mahAroga utpanna huA hai| vaidyoko ikaTThe karanepara unhone kahA ki komala manuSyake kalejekA savA Takabhara mAsa ho to yaha roga miTe / Apa rAjAke priyamAnya haiM, isaliye Apake yahA~ yaha mAsa lene AyA huuN|" sAmatane vicAra kiyA-"kalejekA mAsa maiM mare binA kisa taraha de sakU~ ?" isaliye abhayakumArase pUchA-"mahArAja, yaha to kaise ho sake ?" aisA kahaneke bAda apanI bAta rAjAke Age prakaTa na karaneke liye abhayakumArako bahutasA dravya "diyA jise vaha abhayakumAra letA gayA / isa prakAra abhayakumAra sabhI sAmatoke ghara phira aayaa| sabhI mAsa na de sake aura apanI bAtako chupAneke liye unhone dravya diyA / phira jaba dUsare dina sabhA milI taba sabhI sAmata apane-apane Asanapara Akara baitthe| rAjA bho siMhAsanapara virAjamAna thaa| sAmRta A-Akara rAjAse kalakI kuzala pUchane lge| rAjA isa bAtase vismita huaa| abhayakumArakI ora dekhaa| taba abhayakumAra bolA-"mahArAja | kala Apake sAmaMta sabhAme vole the ki Ajakala mAsa sastA milatA hai, isaliye maiM unake yahA~ mAsa lene gayA thA, tava sabane mujhe bahuta dravya diyA, paratu kalejekA savA paisA bhara mAsa nahIM diyaa| taba yaha mAsa sastA yA maha~gA ?" yaha sunakara saba sAmata zaramase nIce dekhane lage, koI kucha bola na skaa| phira abhayakumArane kahA"yaha maine kucha Apako dukha deneke liye nahI kiyA paratu bodha deneke liye kiyA hai| yadi hame apane 1 dvi0 A0 pAThA0 'pratyeka sAmata detA gayA aura vaha' Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra bulAyA / aneka prakArakI vAtacIta karaneke vAda abhayAne sudarzanako bhoga bhoganekA AmaMtraNa diyA / sudarzanane bahuta-sA upadeza diyA to bhI usakA mana zAta nahI huA / Akhira taga Akara sudarzanane yuktise kahA, "bahina / maiM puruSatvahIna hU~ / " to bhI rAnIne aneka prakArake hAvabhAva kiye / paraMtu una sArI kAmaceSTAo se sudarzana vicalita nahI huA, isase taga Akara rAnIne use jAne diyA / 84 eka bAra usa nagarame utsava thA, isaliye nagara ke bAhara nagarajana Anadase idhara-udhara ghUmate the / dhUmadhAma macI huI thI / mudarzana seThake cha devakumAra jaise putra bhI vahA~ Aye the / abhayA rAnI kapilA nAmakI dAsIke sAtha ThATavATase vahA~ AyI thI / sudarzanake devaputale jaise chaH putra usake dekhaneme Aye / usane kapilAse pUchA, "aise ramya putra kisaka haiM ?" kapilAne sudarzana seThakA nAma liyA / yaha nAma sunate hI rAnIkI chAtI mAno kaTAra bhokI gayo, use ghAtaka coTa lagI / sArI dhUmadhAma vIta jAneke bAda mAyAkathana gaDhakara abhayA aura usakI dAsIne milakara rAjA se kahA - " Apa mAnate hoge ki mere rAjyame nyAya aura nItikA pravartana hai, durjanose merI prajA duHkhIM nahI hai, paratu yaha saba mithyA hai / ata purame bhI durjana praveza kare yahA~ taka abhI adhera he / to phira dUsare sthAnoke liye to pUchanA ho kyA ? Apake nagarake sudarzana nAmake seThane mujhe bhogakA AmaMtraNa diyA, na kahane yAgya kathana mujhe sunane paDe, paratu maiMne usakA tiraskAra kiyA / isase vizeSa adhera kaunasA kahA jAya / " rAjA mUlataH kAnake kacce hote haiM, yaha bAta to yadyapi sarvamAnya hI hai, usame phira strIke mAyAvI madhura vacana kyA asara na kareM ? tatte telame ThaMDe jala jaise vacanoMse rAjA krodhAyamAna huA / usane sudarzanako zUlI para caDhA denekI tatkAla AjJA kara dI tadanusAra saba kucha ho bhI gayA / mAtra sudarzanake zUlI para car3hanekI dera thI / aura cAhe jo ho parantu "sRSTike' divya bhaNDArame ujAlA hai / satyakA prabhAva DhakA nahI rahatA / aura sudarzanako zUlIpara biThAyA ki zUlI miTa kara jagamagAtA huA sonekA siMhAsana ho gayI, deva-dubhikA nAda huA, sarvatra Ananda chA gayA / sudarzanakA satya zIla vizvamaNDalame jhalaka uThA / satya zIlakI sadA jaya hai / gola aura sudarzanako uttama dRr3hatA ye dono AtmAko pavitra zreNipara car3Ate haiM / zikSApATha 34 : brahmacarya sambandhI subhASita ( dohe ) * nIrakhIne navayauvanA, leza na viSayanidAna / gaNe kASThanI pUtaLI, te bhagavAna samAna // 1 // A saghaLA saMsAranI, ramaNI nAyakarUpa e tyAgI, tyAgyuM baghu, kevaLa zokasvarUpa // 2 // eka viSayane jItatAM, jItyo sau saMsAra 1 nRpati jItatAM jItiye, daLa, pura ne adhikAra // 3 // 1 dvi0 A0 pAThA 0 ' jagatake' * bhAvArtha -navayauvanAko dekhakara jisake manameM viSaya-vikArakA leza bhI udaya nahI hotA aura jo use kAThakI putalI samajhatA hai, vaha bhagavAna ke samAna hai // 2 // isa sAre sasArakI nAyakarUpa ramaNI sarvayA du kha svarUpa hai, jisane isakA tyAga kara diyA usane saba kucha tyAga diyA // 2 // jaise eka nRpatiko jItanese usakA sainya, nagara aura adhikAra jIte jAte haiM, vaise eka viSayako jItanese sArA samrAra jItA jAtA hai // 3 // Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa viSayarUpa aMkurathI, TaLe jJAna ne dhyAna / leza madirApAnathI, chAke jyama ajJAna // 4 // je nava vADa vizuddhathI, dhare ziyala sukhdaaii| bhava teno lava pachI rahe, tattvavacana e bhAI // 5 // sundara ziyala surataru, mana vANI ne deh| je naranArI sevaze, anupama phaLa le teha // 6 // pAtra vinA vastu na rahe, pAtre Atmika jJAna / pAtra thavA sevo sadA, brahmacarya matimAna // 7 // zikSApATha 35 : navakAramaMtra namo arihntaann| namo siddhaannN| namo aayriyaannN| namo uvjjhaayaannN| namo loe svvsaahuunn| ina pavitra vAkyoko nirgranthapravacaname navakAramantra, namaskAramantra yA pacaparameSThImantra kahate hai| ahaMta bhagavAnake bAraha guNa, siddha bhagavAnake ATha guNa, AcAryake chattIsa guNa, upAdhyAyake paccIra guNa, aura sAdhuke sattAIsa guNa milakara eka sau ATha guNa hote hai| a~gUTheke binA bAkIko cA a~guliyokI bAraha poreM hotI hai, aura inase ina guNokA cintana karanekI yojanA honese bArahako naura guNA karanepara 108 hote hai| isaliye navakAra kahaneme aisA sUcana bhI garbhita mAlUma hotA hai ki hai bhavya / apanI aMguliyokI porose navakAra mantra nau bAra gina / 'kAra' zabdakA artha 'karanevAlA' bhI hota hai| bArahako nause guNA karanepara jitane ho utane guNose bharA huA mantra, isa prakAra navakAramantra taurapara isakA artha ho sakatA hai| aura pacaparameSTho arthAta isa sakala jagatame pA~ca vastue~ paramotkRSTa haiM, ve kauna-kaunasI ? to kaha batAyI ki arihanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu / inhe namaskA karanekA jo mantra vaha parameSThImantra, aura pAMca parameSThiyoko eka sAtha namaskAra honese 'pacaparameSThImantra aisA zabda huaa| yaha mantra anAdisiddha mAnA jAtA hai, kAraNa ki pacaparameSThI anAdisiddha hai arthAt ye pAMco pAtra AdirUpa nahI haiM / ye pravAhase anAdi hai. aura usake japanevAle bhI anAdisiddha haiM, isalie yaha jApa bhI anAdisiddha ThaharatA hai| prazna-isa pacaparameSThImantrako paripUrNa jAnanese manuSya uttama gati pAtA hai, aisA satpuruSa kahate hai| isa viSayame ApakA kyA mata hai ? jaise leza bhara madirApAnase manuSya jJAna khokara nazese unmatta ho jAtA hai, vaise thoDI-sI viSaya-vAsanAse jJAna aura dhyAna naSTa ho jAte haiM // 4 // jo no bADapUrvaka vizuddha eva sukhadAyI brahmacaryakA pAlana karatA hai, usakA bhavabhramaNa lavaleza raha jAtA hai he bhAI / yaha tattvavacana hai // 5 // jo nara-nArI mana-vacana-kAyAse zolarUpa sundara kalpavRkSakA sevana kareMge ve anupama phalako pAyeMge // 6 // pAtrake binA vastu nahI rahatI, pAtra meM hI AtmajJAna hotA hai / he matimAna manuSyo / pAtra bananeke liye sada brahmacaryakA sevana karo // 7 // Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra zarIrakA mAsa denA paDe to anata bhaya hotA hai, kyoki hame apanI deha priya hai| isI prakAra jisa jIvakA vaha mAsa hogA use bhI apanA jIva pyArA hogaa| jaise hama amUlya vastue~ dekara bhI apanI dehako bacAte hai vaise hI una vicAre pAmara prANiyoko bhI honA caahiye| hama samajhavAle, bolate-cAlate prANI haiM, ve vicAre avAcaka aura nAsamajha haiN| unhe mautakA dukha deM yaha kaisA pApakA prabala kAraNa hai ? hame isa vacanako niratara dhyAname rakhanA cAhiye ki saba prANiyoko apanA jIva pyArA hai, aura saba jIvokI rakSA karanA isake jaisA eka bhI dharma nahI hai|" abhayakumArake bhASaNase zreNika mahArAjA saMtuSTa hue, sabhI sAmata bhI pratibuddha hue| unhone usa dinase mAsa na khAnekI pratijJA ko, kyoki eka to yaha abhakSya hai, aura kisI jIvako mAre vinA milatA nahIM hai, yaha bar3A adharma hai| isaliye abhaya matrIkA kathana sunakara unhone abhayadAname dhyAna diyA, jo AtmAke parama sukhakA kAraNa hai / zikSApATha 31 : pratyAkhyAna 'paccakkhAna' zabda vAraMvAra tumhAre sunaneme AyA hai| isakA mUla zabda 'pratyAkhyAna' hai, aura yaha amuka vastukI ora citta na jAne denekA jo niyama karanA usake liye prayukta hotA hai| pratyAkhyAna karane kA hetu ati uttama tathA sUkSma hai| pratyAkhyAna na karanese cAhe kisI vastUko na khAo athavA usakA bhoga na karo to bhI usase savara nahI hotA, kAraNa ki tattvarUpase icchAkA nirodha nahI kiyA hai| rAtame hama bhojana na karate ho, parantu usakA yadi pratyAkhyAnarUpase niyama na kiyA ho to vaha phala nahI detA, kyoki apanI icchAke dvAra khule rahate haiN| jaise gharakA dvAra khulA ho aura zvAna Adi prANI yA manuSya bhItara cale Ate hai vaise hI icchAke dvAra khule ho to uname karma praveza karate haiN| arthAt usa ora apane vicAra yatheccharUpase jAte haiM, yaha karmavadhanakA kAraNa hai| aura yadi pratyAkhyAna ho to phira usa ora dRSTi karanekI icchA nahIM hotii| jaise hama jAnate hai ki pIThakA madhya bhAga hamase dekhA nahI jA sakatA, isaliye usa ora hama dRSTi bhI nahI karate, vaise hI pratyAkhyAna karanese amuka vastu khAyI yA bhogI nahI jA sakatI, isaliye usa ora apanA dhyAna svAbhAvikarUpase nahI jaataa| yaha karmoko rokaneke liye bIcame durgarUpa ho jAtA hai| pratyAkhyAna karaneke bAda vismRti Adike kAraNa koI doSa laga jAye to usake nivAraNake liye mahAtmAone prAyazcitta bhI batAye haiN| pratyAkhyAnase eka dUsarA bhI bar3A lAbha hai, vaha yaha ki amuka vastuome hI hamArA dhyAna rahatA hai, bAkI saba vastuokA tyAga ho jAtA hai / jisa-jisa vastukA tyAga kiyA hai, usa-usa vastuka sabadhama phira vizeSa vicAra, usakA grahaNa karanA, rakhanA athavA aisI koI upAdhi nahI rahatI / isase mana bahuta vizAlatAko pAkara niyamarUpI sar3akapara calA jAtA hai| azva yadi lagAmame A jAtA hai to phira cAhe jaisA pravala honepara bhI use icchita rAstese le jAyA jAtA hai, vaise hI mana isa niyamarUpI lagAmame Aneke vAda cAhe jaisI zubha rAhame le jAyA jAtA hai. aura usame vAraMvAra paryaTana karAnese vaha ekAgra, vicArazIla aura vivekI ho jAtA hai / manakA Anada zarIrako bhI nIroga banAtA hai| aura abhakSya, anatakAya, parastrI AdikA niyama karanese bhI zarIra nIroga raha sakatA hai| mAdaka padArtha manako ulaTe rAstepara le jAte haiM, paratu pratyAkhyAnase mana vahA~ jAtA huA rukatA hai, isase vaha vimala hotA hai| pratyAkhyAna yaha kaisI uttama niyama pAlanekI pratijJA hai, yaha bAta isa parase tuma samajhe hoge| vizeSa sadguruke mukhase aura zAstrAvalokanase samajhanekA maiM bodha karatA huuN| Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa zikSApATha 32 vinayase tattvakI siddhi hai rAjagRhI nagarIke rAjyAsanapara jaba zreNika rAjA virAjamAna thA taba usa nagarIme eka cADAla rahatA thaa| eka bAra usa cADAlakI strIko garbha rahA taba use Ama khAnekI icchA utpanna huii| usane Ama lA deneke liye cADAlase khaa| cADAlane kahA, "yaha AmakA mausama nahI hai, isaliye maiM nirupAya hU~, nahI to mai Ama cAhe jitane U~ce sthAnapara ho vahA~se apanI vidyAke valase lAkara terI icchA pUrNa kruuN|" cADAlone kahA, "rAjAkI mahArAnIke bAgame eka asamayame Ama denevAlA AmravRkSa hai, usapara abhI Ama lacaka rahe hoge, isaliye vahA~ jAkara Ama le aao|" apanI strIkI icchA pUrI karaneke liye cADAla usa bAgame gayA / guptarUpase AmravRkSake pAsa jAkara mantra paDhakara use jhukAyA aura Ama tor3a liye| dUsare matrase use jaisAkA taisA kara diyaa| bAdame vaha ghara AyA aura apanI strIkI icchApUrtike liye nirantara vaha cADAla vidyAke balase vahA~se Ama lAne lgaa| eka dina phirate-phirate mAlIkI dRSTi AmravRkSakI ora gyii| AmokI corI huI dekhakara usane jAkara zreNika rAjAke sAmane namratApUrvaka kahA / zreNikakI AjJAse abhayakumAra nAmake buddhizAlI matrIne yuktise usa cADAlako khoja nikaalaa| cAMDAlako apane sAmane bulAkara pUchA, "itane saba manuSya bAgame rahate haiM, phira bhI tU kisa taraha caDhakara Ama le gayA ki yaha bAta kisIke bhA~paneme bhI na AI ? so kaha / " cADAlane kahA, "Apa merA aparAdha kSamA kre| maiM saca kaha detA hU~ ki mere pAsa eka vidyA hai, usake prabhAvase mai una Amoko le skaa|' abhayakumArane kahA, "mujhase to kSamA nahI dI jA sakatI, parantu mahArAjA zreNikako tU yaha vidyA de to unhe aisI vidyA lenekI abhilASA honese tere upakArake badaleme maiM aparAdha kSamA karA skuuN|" cADAlane vaisA karanA svIkAra kiyaa| phira abhayakumArane cADAlako jahA~ zreNika rAjA siMhAsanapara baiThA thA vahA~ lAkara sAmane khar3A rakhA, aura sArI bAta rAjAko kaha sunaayii| isa bAtako rAjAne svIkAra kiyaa| phira cADAla sAmane khaDe rahakara tharatharAte pairoMse zreNikako usa vidyAkA bodha dene lagA, paratu vaha bodha lagA nhii| turanta khaDe hokara abhayakumAra bole, "mahArAja | Apako yadi yaha vidyA avazya sIkhanI ho to sAmane Akara khaDe rahe, aura ise siMhAsana de|" rAjAne vidyA leneke liye vaisA kiyA to tatkAla vidyA siddha ho gyii| yaha bAta kevala bodha leneke liye hai| eka cADAlakI bhI vinaya kiye binA zreNika jaise rAjAko vidyA siddha na huI, to isamese yaha tattva grahaNa karanA hai ki, sadvidyAko siddha karaneke liye vinaya karanI cAhiye / AtmavidyA pAneke liye yadi hama nigraMtha gurukI vinaya kareM to kaisA magaladAyaka ho / vinaya yaha uttama vazIkaraNa hai| bhagavAnane uttarAdhyayaname vinayako dharmakA mUla kahakara vaNita kiyA hai| gurukI, munikI, vidvAnakI, mAtA-pitAko, aura apanese baDokI vinaya karanI yaha apanI uttamatAkA kAraNa hai| zikSApATha 33 sudarzana seTha prAcIna kAlame zuddha ekapatnIvratako pAlanevAle asakhya puruSa ho gaye haiM, unamese sakaTa sahana karake prasiddha honevAlA sudarzana nAmakA eka satpurupa bhI hai / vaha dhanADhya, sundara mukhAkRtivAlA, kAtimAna aura yuvAvasthAme thaa| jisa nagarame vaha rahatA thA, usa nagarake rAjadaravArake sAmanese kisI kArya-prasagake kAraNa use nikalanA pdd'aa| vaha jaba vahA~se nikalA taba rAjAkI abhayA nAmakI rAnI apane AvAsake jharokheme baiThI thii| vahA~se sudarzanakI ora usakI dRSTi gyii| usakA uttama rUpa aura kAyA dekhakara usakA mana llcaayaa| eka anucarIko bhejakara kapaTabhAvase nirmala kAraNa batAkara sudarzanako Upara Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra bulAyA | aneka prakArakI vAtacIta karaneke bAda abhayAne sudarzanako bhoga bhoganekA AmaMtraNa diyA / sudarzanane bahuta-mA upadeza diyA to bhI usakA mana zAta nahI huA / Akhira taga Akara sudarzanane yuktise kahA, "bahina / meM puruSatvahIna hUM / " to bhI rAnone aneka prakArake hAvabhAva kiye| paraMtu una sArI kAmaceSTAjI sudarzana vicalita nahI huA, imase taga Akara rAnIne use jAne diyA / eka bAra uma nagarame utsava thA, isaliye nagara ke bAhara nagarajana Anadase idhara-udhara ghUmate the / dhUmadhAma macI huI thI / sudarzana seThake cha' devakumAra jaise putra bhI vahA~ Aye the / abhayA rAnI kapilA nAmakI dAsIke sAtha ThATavATase vahA~ AyI thI / sudarzanake devaputale jaise cha' putra usake dekhaneme Aye / usane kapilAse pUchA, "aise ramya putra kisakA hai ?" kapilAne sudarzana seThakA nAma liyA / yaha nAma sunate hI rAnIkI chAtI mAno kaTAra bhokI gayo, use ghAtaka coTa lagI / sArI dhUmadhAma bIta jAneke bAda mAyAkathana gar3hakara abhayA aura usakI dAsIne milakara rAjA se kahA - " Apa mAnate hoge ki mere rAjyame nyAya jora notikA pravartana hai, durjanose merI prajA dukhIM nahI hai, paratu yaha saba mithyA hai / ata purame bhI durjana praveza kare yahA~ taka abhI adhera he ! to phira dUsare sthAnoke liye to pUchanA ho kyA ? Apake nagarake sudarzana nAmake seThane mujhe bhogakA AmaMtraNa diyA, na kahane yAgya kathana mujhe sunane par3e; paraMtu maine usakA tiraskAra kiyA / isase vizeSa adhera kaunasA kahA jAya / " rAjA mUlata. kAnake kacce hote haiM, yaha bAta to yadyapi sarvamAnya hI hai, usame phira strIke mAyAvI madhura vacana kyA asara na kareM ? tatte telame ThaDe jala jaise vacanose rAjA krodhAyamAna huA / usane sudarzanako zUlI para caDhA denekI tatkAla AjJA kara dI, aura tadanusAra saba kucha ho bhI gayA / mAtra sudarzanake zUlI para caDhaneko dera thI / aura cAhe jo ho parantu "sRSTike' divya bhaNDArame ujAlA hai / satyakA prabhAva DhakA nahI rahatA / sudarzanako zUlI para biThAyA ki zUlI miTa kara jagamagAtA huA sonekA siMhAsana ho gayI, deva-dudubhikA nAda huA, sarvatra Ananda chA gayA / sudarzanakA satya zIla vizvamaNDalame jhalaka uThA / satya zolakI sadA jaya hai / gola aura sudarzanakI uttama dRDhatA ye dono AtmAko pavitra zreNipara car3hAte haiM 88 zikSApATha 34 : brahmacarya sambandhI subhASita ( dohe ) * norakhIne navayauvanA, leza na viSayanidAna / gaNe kASThanI putaLI, te bhagavAna samAna // 1 // A saghaLA saMsAranI, ramaNI nAyakarUpa / e tyAgI, tyAgyuM vadhuM kevaLa zokasvarUpa // 2 // eka viSayane jItatAM, jotyo sau saMsAra 1 , nRpati jItatA jItiye, daLa, pura ne adhikAra // 3 // ? dvi0 A0 pAThA0 ' jagaThake' bhAvArtha-navayauvanAko dekhakara jisake manameM viSaya-vikArakA leza bhI udaya nahI hotA aura jo use kAkI putalImA hai, yaha bhagavAna ke samAna hai || 2 || sAre namArakI nAyakarUpa ramaNI sarvayA dusa svarUpa hai, jisane isakA tyAga kara diyA usane sana kucha loga diyA // 2 // jaina guru nRpatiko jIvanase umranA sainya, nagara aura adhikAra jIte jAte haiM, vaise eka viSayako jItane se sArA mavAra nAtA jAtA hai // 3 // Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa ajJAna // 4 // viSayarUpa aMkurathI, TaLe jJAna ne dhyAna / leza madirApAnathI, chAke jyama je nava vADa vizuddhathI, ghare ziyala sukhadAI | bhava teno lava pachI rahe, tattvavacana e bhAI // 5 // sundara ziyala surataru, mana vANI ne deha / je naranArI sevaze, anupama phaLa le teha // 6 // pAtra vinA vastu na rahe, pAtre Atmika jJAna / pAtra thavA sevo sadA, brahmacaryaM matimAna // 7 // zikSApATha 35 : navakAramaMtra namo arihantANaM / namo siddhANa | 85 namo AyariyANaM / namo uvajjhAyANaM / namo loe savvasAhUNa | ina pavitra vAkyoko nirgranthapravacaname navakAramantra, namaskAramantra yA pacaparameSThImantra kahate hai / ahaMta bhagavAnake bAraha guNa, siddha bhagavAnake ATha guNa, AcAryake chattIsa guNa, upAdhyAyake paccIsa guNa, aura sAdhuke sattAIsa guNa milakara eka sau ATha guNa hote hai / a~gUTheke binA bAkIkI cAra a~guliyokI bAraha poreM hotI hai, aura inase ina guNokA cintana karanekI yojanA honese bArahako nause guNA karanepara 108 hote hai / isaliye navakAra kahaneme aisA sUcana bhI garbhita mAlUma hotA hai ki hai bhavya | apanI aMguliyokI porose navakAra mantra nau bAra gina / 'kAra' zabdakA artha 'karanevAlA' bhI hotA hai / bArahako nause guNA karanepara jitane ho utane guNoMse bharA huA mantra, isa prakAra navakAra mantrake taurapara isakA artha ho sakatA hai / aura pacaparameSTho arthAta isa sakala jagatame pA~ca vastue~ paramotkRSTa haiM, ve kauna-kaunasI ? to kaha batAyI ki arihanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu / inheM namaskAra karanekA jo mantra vaha parameSThImantra, aura pAMca parameSThiyoko eka sAtha namaskAra honese 'pacaparameSThImantra' aisA zabda huA / yaha mantra anAdisiddha mAnA jAtA hai, kAraNa ki pacaparameSThI anAdisiddha hai arthAt ye pA~co pAtra AdirUpa nahI haiN| ye pravAhase anAdi hai, aura usake japanevAle bhI anAdisiddha hai, isaliye yaha jApa bhI anAdisiddha ThaharatA hai / prazna - isa pacaparameSThImantrako paripUrNa jAnanese manuSya uttama gati pAtA hai, aisA satpuruSa kahate haiN| isa viSaya me ApakA kyA mata hai ? jaise leza bhara madirApAnase manuSya jJAna khokara nazese unmatta ho jAtA hai, vaise thoDI-sI viSaya-vAsanAse jJAna aura dhyAna naSTa ho jAte haiM // 4 // bAspUrvaka vizuddha eva sukhadAyI brahmacarya kA pAlana karatA hai, usakA bhavanramaNa lavaleza raha jAtA hai; he bhAI / yaha tattvavacana hai // 5 // jo jo nara-nArI mana-vacana-kAyAse zIlarUpa sundara kalpavRkSakA sevana kareMge ve anupama phalako pAyeMge ||6|| pAtra ke binA vastu nahI rahatI, pAtra meM hI AtmajJAna hotA hai / he matimAna manuSyo / pAtra bananeke liye sadA brahmacarya kA sevana karo ||7|| Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra uttara-yaha kahanA nyAyapUrvaka hai, aisA maiM mAnatA huuN| prazna-ise kisa kAraNase nyAyapUrvaka kahA jA sakatA hai ? uttr-haaN| yaha mai tumhe samajhAtA hU~-manake nigrahake liye eka to sarvottama jagadbhUSaNake satya guNokA yaha cintana hai tathA tattvase dekhanepara arhatasvarUpa, siddhasvarUpa, AcAryasvarUpa, upAdhyAyasvarUpa aura sAdhusvarUpa, inakA vivekapUrvaka vicAra karanekA bhI yaha sUcaka hai| kyoki ve kisa kAraNase pUjane yogya hai ? aisA vicAra karanepara inake svarUpa, guNa ityAdikA vicAra karaneko satpuruSako to saccI AvazyakatA hai / aba kaho ki isase yaha mantra kitanA kalyANakAraka hai ? praznakartA-satpuruSa navakAramantrako mokSakA kAraNa kahate hai, ise isa vyAkhyAnase mai bhI mAnya rakhatA huuN| arhata bhagavAna, siddha bhagavAna, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu inakA eka-eka prathama akSara lenese "asiAusA" yaha mahAna vAkya banatA hai| jisakA OM aisA yogabindukA svarUpa hotA hai / isaliye hame isa mantrakA avazya hI vimalabhAvase jApa karanA caahiye| zikSApATha 36 : anAnupUrvI So 2 | 1 | 3 | 4 / / 3 / 2 lour membr pitA-isa prakArake koSThakase bharI huI eka choTI pustaka hai use tUne dekhA hai ? putra-hA~, pitaajii| pitA-isame ulaTe-sIdhe aka rakhe haiM usakA kucha bhI kAraNa terI samajhame AtA hai ? putra-nahI pitAjI, merI samajhame nahI AtA | isaliye Apa vaha kAraNa btaaiye| pitA-putra | yaha pratyakSa hai ki mana eka bahuta caMcala vastu hai, aura ise ekAgna karanA atyanta vikaTa hai| vaha jaba taka ekAna nahI hotA taba taka AtmamalinatA nahI jAtI, pApake vicAra kama nahI hote / isa ekAgratAke liye bAraha pratijJA Adi aneka mahAna sAdhana bhagavAnane kahe haiN| manakI ekAgratAse mahAyogakI zreNipara caDhane ke liye aura use aneka prakArase nirmala karaneke liye satpuruSone yaha eka koSThakAvalI banAyI hai / isame pahale pacaparameSThI mantrake pAMca aka rakhe hai, aura phira lomavilomasvarUpame lakSyabaddha inhI pA~ca akoko rakhakara bhinna-bhinna prakArase koSThaka banAye haiN| aisA karanekA kAraNa bhI yahI hai ki manakI ekAgratA prApta karake nirjarA kI jA ske| putra-pitAjI, anukramase lenese aisA kyo nahI ho sakatA? pitA-yadi lomaviloma ho to unhe vyavasthita karate jAnA paDe aura nAma yAda karate jAnA paDe / pA~cakA aka rakhaneke bAda dokA aMka Aye ki 'namo loe savvasAhUNa ke bAda 'namo arihantANaM' Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 87 yaha vAkya choDakara 'namo siddhANa' yaha vAkya yAda karanA paDe / isa prakAra puna punaH lakSyakI dRr3hatA rakhanese mana ekAgratApara pahu~catA hai / yadi ye aka anukramabaddha ho to vaisA nahI ho sakatA, kyoki vicAra karanA nahI paDatA / isa sUkSma samayame mana parameSThImantramese nikalakara sasAratantrakI khaTapaTame jA paDatA hai, aura kadAcit dharma karate hue anartha bhI kara DAlatA hai, isaliye satpuruSone isa anAnupUrvIkI yojanA kI hai, yaha bahuta sundara aura AtmazAntiko denevAlI hai / zikSApATha 37 : sAmAyikavicAra - bhAga 1 AtmazaktikA prakAza karanevAlA, samyagjJAnadarzanakA udaya karanevAlA, zuddha samAdhi bhAvame praveza karAnevAlA, nirjarAkA amUlya lAbha denevAlA, rAgadveSame madhyasthabuddhi karanevAlA aisA sAmAyika nAmakA zikSAvrata hai / sAmAyika zabdako vyutpatti sama + Aya + ika ina zabdose hotI hai / 'sama' arthAt rAgadveSarahita madhyastha pariNAma, 'Aya' arthAt usa samabhAvase utpanna honevAlA jJAnadarzanacAritrarUpa mokSamArgakA lAbha, aura 'ika'kA artha bhAva hotA hai / arthAt jisase mokSake mArgakA lAbhadAyaka bhAva utpanna ho vaha 'sAmAyika' / Artta aura raudra ina do prakArake dhyAnakA tyAga karake, mana, vacana aura kAyAke pApa bhAvoko rokakara vivekI zrAvaka sAmAyika karatA hai / manake pudgala' dorage hai / sAmAyikame jaba vizuddha pariNAmase rahanA kahA hai taba bhI yaha mana AkAza-pAtAlakI yojanAe~ banAyA karatA hai / isI taraha bhUla, vismRti, unmAda ityAdise vacanakAyAme bhI dUSaNa Anese sAmAyikame doSa lagatA hai| mana, vacana aura kAyAke milakara battIsa doSa utpanna hote haiN| dasa manake, dasa vacanake aura bAraha kAyAke isa prakAra battIsa doSoko jAnanA Avazyaka hai / jinhe jAnanese mana sAvadhAna rahatA hai| manake dasa doSa kahatA hU~ 1. avivekadoSa - sAmAyikakA svarUpa na jAnanese maname aisA vicAra kare ki isase kyA phala honevAlA hai ? isase to kauna tarA hogA ? aise vikalpokA nAma 'avivekadoSa' hai / 2. yazovAchAdoSa- -svaya sAmAyika karatA hai yaha anya manuSya jAne to prazasA kare, isa icchAse sAmAyika kare ityAdi, yaha 'yazovAchAdoSa' hai / 3. dhanavAchAdoSa-dhanako icchAse sAmAyika karanA, yaha 'dhanavAchAdoSa' hai / 4. garvadoSa -- mujhe loga dharmI kahate haiM aura meM sAmAyika bhI vaisI hI karatA hU~, yaha 'garvadoSa' hai / 5. bhayadoSa - zrAvaka kulame janmA hU~, mujhe loga bar3A samajhakara sammAna dete hai, aura yadi maiM sAmAyika nahI karU~ to kaheMge ki itanA bhI nahI karatA, isase nidA hogI, yaha 'bhayadoSa' hai / 6. nidAnadoSa - sAmAyika karake usake phalase dhana, strI, putra Adi prApta karanekI icchA karanA, yaha ' nidAnadoSa' hai / 7. saMzayadoSa -- sAmAyikakA pariNAma hogA yA nahI ? yaha vikalpa karanA 'sazayadoSa' hai / 8. kaSAyadoSa - krodha Adise sAmAyika karane baiTha jAya athavA kisI kAraNase phira krodha, mAna, mAyA aura lobhame vRtti rakhe, yaha 'kaSAyadoSa' hai / 9. avinayadoSa - vinayarahita sAmAyika kare, yaha 'avinaya doSa' hai / 10. abahumAnadoSa--bhaktibhAva aura umagapUrvaka sAmAyika na kare, yaha 'avahumAnadoSa' haiM / 1. dvi0 A0 pAThA0 taragI / Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 zrImad rAjacandra zikSApATha 38 : sAmAyikavicAra-bhAga 2 manake dasa doSa kahe, aba vacanake dasa doSa kahatA hU~ :1. kuvacanadoSa-sAmAyikame kuvacana bolanA, yaha 'kuvacanadopa' hai / 2 sahasAtkAradoSa-sAmAyikame sAhasase avicArapUrvaka vAkya bolanA, yaha 'sahasAtkAradoSa' hai| 3. asadAropaNadoSa-dUsareko khoTA upadeza de, yaha 'asadAropaNadoSa' hai| 4. nirapekSadoSa--sAmAyikame zAstrakI apekSA binA vAkya bole, yaha 'nirapekSadoSa' hai| 5. saMkSepadoSa-sUtrake pATha ityAdika sakSepame bola DAle, aura yathArtha uccAraNa nahI kare, yaha sakSepadoSa' hai| 6. klezadoSa-kisIse jhagaDA kare, yaha 'klezadoSa' hai| 7. vikathAdoSa-cAra prakArako vikathA le baiThe yaha 'vikathAdoSa' hai| 8 hAsyadoSa-sAmAyikame kisIkI ha~so, masakharI kare, yaha 'hAsyadoSa' hai| 9. azuddhadoSa-sAmAyikame sUtrapATha nyUnAdhika aura azuddha vole, yaha 'azuddhadoSa' hai| 10 muNamuNadoSa-sAmAyikame gaDabaDIse sUtrapATha bole, jise svayaM bhI pUrA muzkilase samajha sake, yaha 'muNamuNadoSa' hai| . ye vacanake dasa doSa kahe, aba kAyAke bAraha doSa kahatA hU~ : 1. ayogyAsanadoSa-sAmAyikame pairapara paira caDhAkara vaiThe yaha gurvAdikakA avinayarUpa Asana hai, isaliye yaha pahalA 'ayogyAsanadoSa' hai| 2. calAsanadoSa-DagamagAte Asanase baiThakara sAmAyika kare, athavA jahA~se vAravAra uThanA par3e aise Asanapara vaiThe yaha 'calAsanadoSa' hai| 3. caladRSTidoSa-kAyotsargame A~khe caMcala rakhe, yaha 'caladRSTidoSa' hai| 4. sAvadhakriyAdoSa-sAmAyikame koI pApa kriyA yA usakI sajJA kare, yaha 'sAvadyakriyAdoSa' hai / 5. AlaMbanadoSa-bhIta AdikA sahArA lekara baiThe, isase vahAM baiThe hue jantu AdikA nAza ho aura khudako pramAda ho, yaha 'AlavanadoSa' hai| 6. AkucanaprasAraNadoSa-hAtha-pairako sikoDe, lambA kare Adi, yaha "AkucanaprasAraNadoSa' hai| 7. AlasadoSa-aMgako maroDe, u~galiyA~ caTakAve Adi, yaha 'AlasadoSa' hai| 8. moTanadoSa-u~galI Adiko TeDhI kare, use caTakAve yaha 'moTanadoSa' hai| 9. maladoSa-ghisa-ghisa kara sAmAyikame khujAkara maila utAre, yaha 'maladoSa' hai / 10. vimAsaNadoSa-galeme hAtha DAlakara baiThe ityAdi, yaha 'vimAsaNadoSa' hai| 11. nidrAdoSa-sAmAyikame UMgha AnA, yaha 'nidrAdoSa' hai| 12. vastrasaMkocanadoSa-sAmAyikame ThaDa Adiko bhItise vastrase zarIrako sikoDe, yaha 'vastrasakocanadopa' hai| ina battIsa dUpaNoMse rahita sAmAyika karanI cAhiye aura pAMca aticAra TAlane caahiye| zikSApATha 39 . sAmAyikavicAra-bhAga 3 ekAgratA aura sAvadhAnoke binA ina battIsa dopomese koI na koI doSa laga ho jAte hai / vijJAnavettAone sAmAyikakA jaghanya pramANa do ghar3IkA vA~dhA hai / yaha vrata sAvadhAnIpUrvaka karanese parama zAti detA hai| kitane hI logokA yaha do ghar3IkA kAla java nahI vItatA taba ve bahuta taga A jAte haiN| sAmA Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa yikame niThalle baiThanese kAla bIte bhI kahA~se ? Adhunika kAlame sAvadhAnIse sAmAyika karanevAle bahuta hI thoDe hai| pratikramaNa sAmAyikake sAtha karanA hotA hai taba to vakta gujaranA sugama par3atA hai| yadyapi aise pAmara lakSapUrvaka pratikramaNa nahI kara sakate, phira bhI kevala niThalle baiThaneko apekSA isame jarUra kucha antara par3atA hai| jinhe sAmAyika bhI pUrI nahI AtI ve bicAre phira sAmAyikame bahuta vyAkula ho jAte hai / bahutase bahulakarmI isa avasarame vyavahArake prapaca bhI gar3ha rakhate hai| isase sAmAyika bahuta dUSita hotI hai| vidhipUrvaka sAmAyika na ho yaha bahuta khedakAraka aura karmakI bahulatA hai / sATha ghaDIkA ahorAtra vyartha calA jAtA hai| asakhyAta dinose bharapUra anata kAlacakra vyatIta karate hue bhI jo sArthaka nahI huA use do ghaDIkI vizuddha sAmAyika sArthaka kara detI hai| lakSapUrvaka sAmAyika honeke liye sAmAyikame praveza karaneke bAda cAra logassase adhika logassakA kAyotsarga karake cittakI kucha svasthatA laanaa| phira sUtrapATha yA uttama granthakA manana karanA / vairAgyake uttama kAvya bolnaa| pichale adhyayana kiye huyekA smaraNa kara jaanaa| nUtana abhyAsa ho sake to krnaa| kisIko zAstrAvArase bodha denA / isa taraha sAmAyikakA kAla vyatIta karanA / 'yadi munirAjakA samAgama ho to AgamavANI sunanA aura usakA manana karanA, vaisA na ho aura zAstraparicaya na ho to vicakSaNa abhyAsose vairAgyabodhaka kathana zravaNa karanA, athavA kucha abhyAsa karanA / yaha sArA yoga na ho to kucha samaya lakSapUrvaka kAyotsargame lagAnA, aura kucha samaya mahApuruSokI caritrakathAme upayogapUrvaka lagAnA / parantu jaise bane vaise viveka aura utsAha se sAmAyikakA kAla vyatIta krnaa| koI sAdhana na ho to pacaparameSThImatrakA japa hI utsAhapUrvaka karanA / parantu kAlako vyartha nahI jAne denA / dhairyase, zAtise aura yatnAse sAmAyika karanA / jaise bane vaise sAmAyikame zAstraparicaya baDhAnA / sATha ghaDIke vaktamese do ghaDI avazya bacAkara sAmAyika to sadbhAvase krnaa| zikSApATha 40 : pratikramaNa vicAra pratikramaNa arthAt sAmane jAnA-smaraNa kara jAnA-phirase dekha jAnA-aisA isakA artha ho sakatA hai / "jisa dina jisa samaya pratikramaNa karaneke liye baiThe usa samayase pahale usa dina jo-jo doSa hue hai unhe ekake bAda eka dekha jAnA aura unakA pazcAttApa karanA yA doSokA smaraNa kara jAnA ityAdi sAmAnya artha bhI hai|' uttama muni aura bhAvika zrAvaka sadhyAkAlame aura rAtrike pichale bhAgame dina aura rAtrime yo anukramase hue doSokA pazcAttApa yA kSamApanA karate hai, isakA nAma yahA~ pratikramaNa hai| yaha pratikramaNa hame bhI avazya karanA cAhiye, kyoki AtmA mana, vacana aura kAyAke yogase aneka prakArake karma vA~dhatA hai| pratikramaNasUtrame isakA dohana kiyA huA hai, jisase dina-rAtame hue pApokA pazcAttApa usake dvArA ho sakatA hai| zuddha bhAvase pazcAttApa karaneme leza pApa hote hue paralokabhaya aura anukapA pragaTa hote hai. AtmA komala hotA hai| tyAga karane yogya vastukA viveka AtA jAtA hai| bhagavAnakI sAkSIse, ajJAna ityAdi jina-jina doSokA vismaraNa huA ho unakA pazcAttApa bhI ho sakatA hai| isa prakAra yaha nirjarA karanekA uttama sAdhana hai| 1 dvi0 A0 pAThA-'bhAvakI apekSAse jisa dina jisa samaya pratikramaNa karanA ho, usa samayase pahale athavA usa dina jo-jo dopa hue ho unheM ekake bAda eka atarAtmabhAvase dekha jAnA aura unakA pazcAttApa karake dopoMme pIche haTanA, yaha pratikramaNa hai|' Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra isakA 'Avazyaka' aisA bhI nAma hai| Avazyaka arthAt avazya karane yogya, yaha satya hai| isase AtmAkI malinatA dUra hotI hai, isaliye avazya karane yogya hI hai| sAyakAlame jo pratikramaNa kiyA jAtA hai, usakA nAma 'devasiya paDikkamaNa' arthAt divasasaMbadhI pApakA pazcAttApa, aura rAtrike pichale bhAgame jo pratikramaNa kiyA jAtA hai, vaha 'rAiya paDikkamaNa' kahalAtA hai| 'devasiya' aura 'rAiya' ye prAkRta bhApAke zabda haiN| pakSame kiyA jAnevAlA pratikramaNa pAkSika aura savatsarame kiyA jAnevAlA pratikramaNa sAvatsarika kahalAtA hai| satpuruSone yojanAse bA~dhA huA yaha sundara niyama hai| kitane hI sAmAnya buddhimAna aisA kahate hai ki dina aura rAtrikA sabere prAyazcittarUpa pratikramaNa kiyA ho to kucha hAni nahI hai, paratu yaha kahanA prAmANika nahI hai| rAtrime yadi akasmAt koI kAraNa yA mRtyu ho jAye to divasasabadhI bhI raha jaaye| pratikramaNasUtrakI yojanA bahuta sundara hai| isake mUla tattva bahuta uttama haiN| jaise bane vaise pratikramaNa dhairyase, samajhame Aye aisI bhApAse, zAtise, manakI ekAgratAse aura yatnApUrvaka karanA caahiye| zikSApATha 41 : bhikhArIkA kheda-bhAga 1 eka pAmara bhikhArI jaMgalame bhaTakatA thA / vahA~ use bhUkha lagI isaliye vaha vicArA lar3akhar3AtA huA eka nagarame eka sAmAnya manuSyake ghara phuNcaa| vahA~ jAkara usane aneka prakArakI AjijI kI, usakI giDagiDAhaTase karuNArdra hokara usa gRhasthakI strIne use gharamese jImanese bacA huA miSTAnna bhojana lAkara diyA / bhojana milanese bhikhArI bahuta Anadita hotA huA nagarake bAhara AyA, Akara eka vRkSake nIce baiThA, vahA~ jarA saphAI karake usane eka ora apanA bahuta purAnA pAnIkA ghar3A rakha diyaa| eka ora apanI phaTI-purAnI malina gudaDI rakhI aura eka ora vaha svaya usa bhojanako lekara baiThA / bahuta khuza hote hue usane vaha bhojana khAkara pUrA kiyaa| phira sirahAne eka patthara rakhakara vaha so gyaa| bhojanake madase jarAsI derame usako A~kha laga gyii| vaha nidrAvaza huA ki itaneme use eka svapna aayaa| vaha svaya mAno mahA rAjaRddhiko prApta huA hai; usane sundara vastrAbhUSaNa dhAraNa kiye haiM, sAre dezame usakI vijayakA DakA baja gayA hai, samIpame usako AjJAkA pAlana karaneke liye anucara khar3e hai, AsapAsa char3IdAra khamA-khamA pukAra rahe haiM, eka ramaNIya mahalame sundara palagapara usane zayana kiyA hai, devAganA jaisI striyA~ usakI pA~vacappI kara rahI haiM, eka orase pakhese mada-mada pavana diyA jA rahA hai, aise svapname usakA AtmA tanmaya ho gyaa| usa svapnakA bhoga karate hue usake roma ullasita ho gye| itaneme megha mahArAja caDha Aye, bijalI kauMdhane lagI, sUryadeva bAdaloMse Dhaka gayA, sarvatra adhakAra chA gayA, mUsaladhAra varSA hogI aisA mAlUma huA aura itaneme ghanagarjanAke sAtha bijalIkA eka prabala kaDAkA huaa| kaDAkekI AvAjase bhayabhIta hokara vaha bicArA pAmara bhikhArI jAga utthaa| zikSApATha 42 : bhikhArIkA kheda-bhAga 2 dekhatA hai to jisa jagaha pAnIkA TUTA-phUTA ghaDA paDA thA usI jagaha vaha ghaDA paDA hai, jahA~ phaTI. gudaDI par3I thI vahI vaha paDI hai| usane jaise malina aura jAlI jharokhevAle kapaDe pahana rakhe the vaise vaise ve vastra zarIrapara virAjate hai| na tilabhara baDhA ki na jaubhara ghttaa| na haiM vaha deza ki na hai vaha nagarI, na hai vaha mahala ki na hai vaha palaga, na hai ve camarachatradhArI ki na haiM ve char3IdAra, na haiM ve striyoM Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA varSa ki na haiM ve vastrAlakAra, na hai vaha paMkhA ki na hai vaha pavana, na hai ve anucara ki na hai vaha AjJA, na hai vaha sukha-vilAsa ki na hai vaha madonmattatA | mahAzaya to svaya jaise the vaiseke vaise dikhAyI diye / isase usa dekhAvako dekhakara vaha khedako prApta huaa| svapname maine mithyA ADabara dekhA, usase Anada mAnA, usamese to yahA~ kucha bhI nahI hai| maiMne svapnake bhoga to bhoge nahI, aura usakA pariNAma jo kheda hai use maiM bhoga rahA hU~, isa prakAra vaha pAmara jIva pazcAttApame par3a gyaa| aho bhavyo / bhikhArIke svapnakI bhaoNti sasArake sukha anitya hai| jisa prakAra svapname usa bhikhArIne sukhasamudAyako dekhA aura Anada mAnA, usI prakAra pAmara prANI sasArasvapnake sukhasamudAyame Anada mAnate haiM / jaise vaha sukhasamudAya jAgRtime mithyA mAlUma huA vaise hI jJAna prApta hone para sasArake sukha vaise mAlUma hote hai| svapnake bhoga na bhoganepara bhI jaise bhikhArIko khedakI prApti huI, vaise hI mohAdha prANI sasArame sukha mAna baiThate haiM, aura unhe bhoge huoke samAna mAnate hai, paratu pariNAmame kheda, durgati aura pazcAttApa pAte hai| ve capala aura vinAzI honepara bhI unakA pariNAma svapnake kheda jaisA rahA hai / isaliye buddhimAna puruSa Atmahitako khojate hai / sasArako anityatApara eka kAvya hai ki (upajAti ) vidyuta lakSmI prabhutA pataMga, AyuSya te to jaLanA taraMga; puradarI cApa anaMgaraMga, za rAciye tyA kSaNano prasaga ? vizeSArtha-lakSmI bijalI jaisI hai| jaise bijalIkI camaka utpanna hokara naSTa ho jAtI hai, vaise lakSmI Akara calI jAtI hai| adhikAra patagake raga jaisA hai| patagakA raga jaise cAra dinako cA~danI hai, vaise adhikAra mAtra thoDA samaya rahakara hAthamese calA jAtA hai| Ayu pAnIkI lahara jaisI hai| jaise pAnIkI hilora AyI ki gayI vaise janma pAyA, aura eka dehame rahA yA na rahA ki itaneme dUsarI dehame jAnA par3atA hai / kAmabhoga AkAzame utpanna honevAle indradhanuSa jaise hai| jaise idradhanuSa varSAkAlame utpanna hokara kSaNabharame vilIna ho jAtA hai, vaise yauvaname kAmake vikAra phalIbhUta hokara jarAvayame cale jAte hai| sakSepame he jIva / ina sArI vastuokA savadha kSaNabharakA hai| isame premabadhanakI sA~kalase ba~dhakara kyA prasanna honA ? tAtparya yaha ki ye saba capala aura vinAzI hai, tU akhaDa aura avinAzI hai, isaliye apane jaisI nitya vastuko prApta kara | yaha bodha yathArtha hai| zikSApATha 43 : anupama kSamA kSamA atarzatruko jItanekA khaDga hai| pavitra AcArako rakSA karanekA bakhtara hai| zuddhabhAvase asahya duHkhame samapariNAmase kSamA rakhanevAlA manuSya bhavasAgarako tara jAtA hai| kRSNa vAsudevake gajasukumAra nAmake choTe bhAI mahA surUpavAna eva sukumAra mAtra bAraha varSako Ayume bhagavAna neminAthake pAsa sasAratyAgI hokara smazAname ugra dhyAname sthita the, taba ve eka adbhuta kSamAmaya caritrase mahA siddhiko pA gaye, use maiM yahAM kahatA huuN| somala nAmake brAhmaNakI surUpavarNasapanna putrIke sAtha gajasukumArakI sagAI huI thii| paratu vivAha honese pahale gajasukumAra to sasAra tyAgakara cale gye| isaliye apanI putrIke sukhanAzake dveSase usa somala brAhmaNako bhayakara krodha vyApta ho gyaa| gajasukumArakI khoja karatA karatA vaha usa smazAname A pahuMcA jahA~ mahA muni gajasukumAra ekAgra vizuddha bhAvase kAyotsargame the / usane komala gajasukumArake mAthepara cikanI miTTIkI bADa banAI aura usake adara dhadhakate hue agAre bhare aura iMdhana bharA jisase mahA tApa utpanna huaa| isase gajasukumArakI komala deha jalane lagI, taba somala vahAMse Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jAtA rahA / usa samaya gajasukumArake asahya du khake bAreme bhalA kNa kahA jAye ? paratu taba ve samabhAva pariNAmame rhe| kiMcit krodha yA dveSa unake hRdayame utpanna nahIM huaa| apane AtmAko svarUpasthita karake bodha diyA, "dekha | yadi tUne isakI putrIke sAtha vivAha kiyA hotA to yaha kanyAdAname tujhe pagaDo detaa| vaha pagaDI thor3e samayame phaTa jAne vAlI tathA pariNAmame dukhadAyaka hotii| yaha isakA bar3A upakAra huA ki usa pagaDIke badale isane mokSakI pagar3I bNdhvaayii|" aise vizuddha pariNAmose aDiga rahakara samabhAvase usa asahya vedanAko sahakara, sarvajJa sarvadarzI hokara ve anata jIvanasukhako prApta hue / kaisI anupama kSamA aura kaisA usakA sundara pariNAma ! tattvajJAniyoke vacana hai ki AtmA mAtra svasadbhAvame AnA cAhiye, aura vaha usame AyA to mokSa hathelIme hI hai / gajasukumArako prasiddha kSamA kaisA vizuddha bodha detI hai| zikSApATha 44 : rAga zramaNa bhagavAna mahAvIrake agresara gaNadhara gautamakA nAma tumane bahuta bAra paDhA hai / gautamasvAmIke prabodhita kitane hI ziSya kevalajJAnako prApta hue, phira bhI gautama svaya kevalajJAnako pAte na the, kyoki bhagavAna mahAvIrake agopAga, varNa, vANI, rUpa ityAdi para abhI gautamako mohanI thI / nirgrantha pravacanakA niSpakSa nyAya aisA hai ki kisI bhI vastukA rAga dukhadAyaka hai| rAga hI mAhinI aura mohinI hI sasAra hai / gautamake hRdayase yaha rAga jaba taka dUra nahIM huA taba taka ve kevalajJAnako prApta nahI hue| phira zramaNa bhagavAna jJAtaputra jaba anupameya siddhiko prApta hue, taba gautama nagaramese A rahe the| bhagavAnake nirvANake samAcAra sunakara unhe kheda huaa| ve virahase anurAgapUrNa vacana bole, "he mahAvIra / Apane mujhe sAtha to na liyA, parantu yAda bhI na kiyaa| merI prItikI ora Apane dRSTi bhI nahIM kii| aisA Apako chAjatA na thaa|" aise vicAra karate-karate unakA lakSya badalA aura ve nIrAgazreNi para ArUDha hue / "mai bahuta mUrkhatA karatA huuN| ye vItarAga nirvikArI aura nIrAgI bhalA mujhame kaise mohinI rakhe ? inako zatru aura mitra para sarvathA samAnadRSTi thI / mai ina nIrAgIkA mithyA moha rakhatA huuN| moha saMsArakA pravala kAraNa hai|" isa prakAra vicAra karate-karate ve zoka chor3akara nIrAgI hue| taba unhe anatajJAna prakAzita huA aura antame ve nirvANa pdhaare| ___gautama munikA rAga hame bahuta sUkSma vodha detA hai| bhagavAna para kA moha gautama jaise gaNadharako dukhadAyaka huA, to phira sasArakA aura vaha bhI pAmara AtmAokA moha kaisA ananta du kha detA hogaa| saMsArarUpI gADIke rAgadveSarUpa do baila haiN| yadi ye na ho to sasArakA rodha hai| jahA~ rAga nahI hai vahA~ dveSa nahIM hai, yaha mAnya siddhAnta hai / rAga tIvra karmabadhakA kAraNa hai, isake kSaya se Atmasiddhi hai / zikSApATha 45 . sAmAnya manoratha (sarvayA) *mohinIbhAva vicAra adhIna thaI, nA nIrakhu nayane paranArI, payyaratulya gaNu paravaibhava, nirmaLa tAttvika lobha samArI / dvAdaza vrata ane dInatA dharI, sAttvika thAuM svarUpa vicArI; e muja nema sadA zubha kSemaka, nitya akhaMDa raho bhavahArI // 1 // *bhAvArya-mohinIbhAvake vicAroMke adhIna hokara nayanoMse paranArIko nahI dekheM, lobhako nirmala eva tAttvika banAkara paravaibhavako pattharatulya samajhU / dvAdaza vrata aura dInatA dhAraNa kara svarUpakA vicAra karake sAttvika varnU / yaha merA sadA zubha kSemakArI aura bhavahArI niyama nitya akhaDa rahe // 1 // Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa te trizalAtanaye mana citavI, jJAna, viveka, vicAra vadhAru ; nitya vizodha karI nava tattvano, uttama bodha aneka uccAraM / saMzayabIja Uge nahI andara, je jinanA kathano avadhAru, rAjya, sadA muja e ja manoratha, dhAra, thaze apavarga utAra // 2 // 93 zikSApATha 46 kapilamuni - bhAga 1 kauzAmbI nAmakI eka nagarI thI / vahA~ke rAjadarabArame rAjyakA AbhUSaNarUpa kAzyapa nAmakA eka zAstrI rahatA thA / usakI strIkA nAma zrIdevI thA / usake peTase kapila nAmakA eka putra janmA thA / jaba vaha padraha varSakA huA taba usake pitAkA svargavAsa ho gayA / kapila lADapyAra me palA honese vizeSa vidvattAko prApta nahI huA thA, isaliye usake pitAkA sthAna kisI dUsare vidvAnako milA / kAzyapa zAstrI jo pU~jo kamAkara gaye the, use kamAneme azakta kapilane khAkara pUrI kara dI / eka dina zrIdevI gharake daravAjeme khaDI thI ki itaneme do-cAra naukaro sahita apane patikI zAstrIya padavIko prApta vidvAna jAtA huA usake dekhaneme AyA / bahuta mAnase jAte hue usa zAstrIko dekhakara zrIdevIko apanI pUrvasthitikA smaraNa ho AyA / "jaba mere pati isa padavIpara the taba maiM kaisA sukha bhogatI thI / yaha merA sukha to gayA, parantu merA putra bhI pUrA paDhA hI nahI / " isa prakAra vicArame Dolate Dolate usakI A~kho mese TapATapa A~sU girane lge| itaneme ghUmatA- ghUmatA kapila vahA~ A pahu~cA / zrIdevIko rotI huI dekhakara usakA kAraNa pUchA / kapilake bahuta Agrahase zrIdevIne jo thA vaha kaha btaayaa| phira kapila bolA, " dekha mA~ | mai buddhizAlI hU~, parantu mero buddhikA upayoga jaisA cAhiye vaisA nahI ho sakA / isaliye vidyAke binA maiMne yaha padavI prApta nahI kI / tU jahA~ kahe vahA~ jAkara aba mai yathAzakti vidyA siddha kruuN|" zrIdevIne khedapUrvaka kahA, "yaha tujhase nahI ho sakegA, nahI to AryAvartako sImApara sthita zrAvastI nagarIme indradatta nAmakA tere pitAkA mitra rahatA hai, vaha aneka vidyArthiyoko vidyAdAna detA hai, yadi vahA~ jA sake to abhISTa siddhi avazya hogI / " eka do dina ruka kara sajja hokara 'astu' kaha kara kapilajIne rAstA pakaDA / avadhi bItane para kapila zrAvastIme zAstrIjIke ghara A pahu~cA / praNAma karake apanA itihAsa kaha sunAyA / zAstrIjIne mitraputrako vidyAdAna deneke liye bahuta Ananda pradarzita kiyA / parantu kapilake pAsa koI pUMjI na thI ki usamese vaha khAye aura abhyAsa kara sake, isaliye use nagarame bhikSA mA~ganeke liye jAnA paDatA thA / mA~gate mA~gate dopahara ho jAtI thI, phira rasoI banAtA aura khAtA ki itaneme sadhyAkA thoDA samaya rahatA thA, isaliye vaha kucha bhI abhyAsa nahI kara sakatA thA / paNDitajIne usakA kAraNa pUchA to kapilane saba kaha sunAyA / paNDitajI use eka gRhasthake pAsa le gaye aura usa gRhasthane kapilapara anukapA karake eka vidhavA brAhmaNIke ghara aisI vyavasthA kara dI ki use hamezA bhojana milatA rahe, jisase kapilako yaha eka citA kama huI / zikSApATha 47. kapilamuni - bhAga 2 yaha choTo cintA kama huI, vahA~ dUsarI baDI jhajhaTa khaDI huI / bhadrika kapila aba javAna ho gayA thA, aura jisake yahA~ vaha khAne jAtA thA vaha vidhavA stro bhI javAna thI / usake sAtha usake gharame una trizalAtanayakA manameM cintana karake jJAna, viveka aura vicArako bar3hAU~, nitya nava tattvokA vizodhana karake aneka prakArakai uttama boghavacana mukhase kahU~ / jinabhagavAna ke jo kathana hai unakA avadhAraNa karU~ tAki manameM sazayabIjakA udaya na ho / rAjacandra kahate haiM ki merA sadA yahI manoratha haiM, ise dhAraNa kara mokSapayika banuM // 2 // Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 zrImada rAjacandra dUsarA koI AdamI nahI thA / dina pratidina pArasparika bAtacItakA sabadha baDhA, baDhakara hAsya-vinodarUpame pariNata huA, yo hote hote dono premapAzame ba~dha gaye / kapila usase lubhAyA / ekAta bahuta aniSTa hai 11 "vaha vidyA prApta karanA bhUla gayA / gRhasthakI orase milane vAle sIdhese donokA muzkilase nirvAha hotA thA, parantu kapaDelatte kI takalIpha huI / kapilane gRhasthAzrama basA lene jaisA kara DAlA | cAhe jaisA hone para bhI laghukarmI jIva honese use sasAra ke prapacakI vizeSa jAnakArI bhI nahI thI / isaliye vaha becArA yaha jAnatA bhI na thA ki paisA kaise paidA karanA / cacala strIne use rAstA batAyA ki vyAkula hAse kucha nahI hogA, paratu upAyase siddhi hai / isa gA~vake rAjAkA aisA niyama hai ki sabere pahale jA kara jo brAhmaNa AzIrvAda de ume vaha do mAzA sonA detA hai / vahA~ yadi jA sako aura prathama AzIrvAda de sako to vaha do mAzA sonA mile / kapilane yaha bAta mAna lI / ATha dina taka dhakke khAye parantu samaya bIta jAneke bAda pahu~canese kucha hAtha nahI AtA thA / isaliye usane eka dina nizcaya kiyA ki yadi maiM caukame soU~ to sAvadhAnI rakhakara uThA jAyagA / phira vaha caukame soyA / AdhI rAta bItane para cadrakA udaya huA / kapila prabhAta samIpa samajhakara muTThiyA~ bA~dhakara AzIrvAda deneke liye dauDate hue jAne lagA / rakSapAlane use cora jAnakara pakaDa liyA / lene ke dene paDa gaye / prabhAta hone para rakSapAlane use le jAkara rAjAke samakSa khaDA kiyaa| kapila besudha sA khaDA rahA, rAjAko usame corake lakSaNa dikhAI nahI diye / isaliye usase sArA vRttAta pUchA | caMdrake prakAzako sUrya ke samAna mAnanevAlekI bhadrikatApara rAjAko dayA AyI / usakI daridratA dUra karanekI rAjAkI icchA huI, isaliye kapilase kahA, "AzIrvAda deneke liye yadi tujhe itanI jhajhaTa khaDI ho gaI hai to aba tU yatheSTa mA~ga le, me tujhe dU~gA / " kapila thoDI dera mUDha jaisA rahA / isase rAjAne kahA, "kyo vipra / kucha mA~gate nahI ho ?" kapilane uttara diyA, "merA mana abhI sthira nahI huA hai, isaliye kyA mA~geM yaha nahI sUjhatA / " rAjAne sAmaneke bAgame jAkara vahA~ baiThakara svasthatApUrvaka vicAra karake kapilako maoNganeke liye kahA / isaliye kapila usa bAgame jAkara vicAra karane baiThA / zikSApATha 48 : kapilamuni - bhAga 3 do mAzA sonA lenekI jisakI icchA thI, vaha kapila aba tRSNAtaragame bahane lagA / pA~ca muhareM mA~ganekI icchA kI, to vahAM vicAra AyA ki pA~case kucha pUrA honevAlA nahI hai / isaliye paccIsa muhareM mA~geM / yaha vicAra bhI badalA / paccIsa muharoMse kahI sArA varSa nahI nikalegA, isaliye sau muhareM mA~ga luuN| vahA~ phira vicAra badalA / sau muharose do varSa kaTa jAyeMge, vaibhava bhogakara phira duHkhakA duHkha, isaliye eka hajAra muharokI yAcanA karanA ThIka hai; parantu eka hajAra muharoMse, bAla-baccoke do cAra kharca A jAyeM, yA aisA kucha ho to pUrA bhI kyA ho isaliye dasa hajAra muhareM mA~ga lU~ ki jisase jIvanaparyata bhI cintA na rahe / vahA~ phira icchA bdlii| dasa hajAra muhareM khatma ho jAyegI to phira pU~jIhIna hokara rahanA paDegA | isaliye eka lAkha muharokI mA~ga karU~ ki jisake byAja me sArA vaibhava bhogU~, parantu jIva / kSAdhipati to bahutase haiM, iname meM nAmAkita kahA~se ho pAU~gA ? isaliye karor3a muhareM mA~ga lU~ ki jisase meM mahAna zrImAna kahA jAUM / phira raMga badalA / mahatI zrImattAse bhI gharame sattA nahI kahalAyegI, isaliye rAjAkA AdhA rAjya mA~gUM / parantu yadi AdhA rAjya mA~gU~gA to bhI jAyegA; aura phira meM usakA yAcaka bhI mAnA jAU~gA / isaliye mA~gU~ to pUrA taraha vaha tRSNAmevA, parantu vaha thA tuccha sasArI, isaliye phirase pIche lauttaa| kRtaghnatA kisaliye karanI par3e ki jo mujhe icchAnusAra denekoM tatpara huA rAjA mere tulya ginA rAjya hI mA~ga lU~ / isa bhale jIva / mujhe aisI usIkA rAjya le lenA aura Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 varSa usIko bhraSTa karanA ? yathArtha dRSTise to isame merI hI bhraSTatA hai / isaliye AdhA rAjya mA~ganA, parantu yaha upAdhi bhI mujhe nahI cAhiye / taba paisekI upAdhi bhI kahA~ kama hai ? isaliye karoDa lAkha choDakara sau do sau muhareM hI mAMga lU~ / jIva / sau do sau muhareM abhI milegI to phira viSaya- vaibhavame vakta calA jAyegA, aura vidyAbhyAsa bhI dharA rahegA, isaliye abhI to pA~ca muhareM ho le jAU~, pIcheko bAta pIche / are / pA~ca muharokI bhI abhI kucha jarUrata nahI hai, mAtra do mAzA sonA lene AyA thA vahI mAMga lU~ / jIva | yaha to hada ho gaI / tRSNAsamudrame tUne bahuta gote khAye / sampUrNa rAjya mA~gate hue bhI jo tRSNA nahI bujhatI thI, mAtra saMtoSa eva vivekase use ghaTAyA to ghaTa gii| yaha rAjA yadi cakravartI hotA to phira maiM isase vizeSa kyA mA~ga sakatA thA ? aura jaba taka vizeSa na milatA taba taka merI tRSNA zAta bhI na hotI, jaba taka tRSNA zAta na hotI taba taka me sukhI bhI na hotA / itanese bhI merI tRSNA dUra na ho to phira do mAzese kahA~se dUra hogI ? usakA AtmA sulaTe bhAvame AyA aura vaha bolA, "aba mujhe do mAze sonekA bhI kucha kAma nahI, do mAzese baDhakara meM kisa hada taka pahu~cA / sukha to satoSame hI hai / yaha tRSNA sasAravRkSakA bIja hai| isakI he jIva / tujhe kyA AvazyakatA hai ? vidyA grahaNa karate hue tU viSayame paDa gayA, viSayame par3anese isa upAdhime paDA, upAdhike kAraNa tU anata tRSNAsamudrakI taragome paDA / isa prakAra eka upAdhise isa saMsArame anata upAdhiyA~ sahanI paDatI hai / isaliye isakA tyAga karanA ucita hai / satya saMtoSa jaisA nirupAdhi sukha eka bhI nahI hai / " yo vicAra karate karate tRSNAko zAnta karanese usa kapilake aneka AvaraNa kSaya ho gaye / usakA anta karaNa praphullita aura bahuta vivekazIla ho gayA / viveka hI vivekame uttama jJAnase vaha svAtmAkA vicAra kara sakA / apUrvaM zreNipara caDhakara vaha kevalajJAnako prApta huA aisA kahA jAtA hai / 95 tRSNA kaisI kaniSTha vastu hai / jJAnI aisA kahate hai ki tRSNA AkAza jaisI anata hai / niratara vaha navayauvanA rahatI hai| kucha cAha jitanA milA ki vaha cAhako baDhA detI hai / satoSa hI kalpavRkSa hai, aura yahI mAtra manovAchAko pUrNa karatA hai / zikSApATha 49 : tRSNAkI vicitratA manahara chada ( eka garIvakI vaDhatI huI tRSNA ) *hatI donatAI tyAre tAkI paTelAI ane, maLI paTelAI tyAre tAkI che zeThAIne; sAMpaDI zeThAI tyAre tAkI maMtritAI ane, AvI matritAI tyAre tAkI nRpatAIne; maLI nRpatAI tyAre tAkI devatAI ane, doThI devatAI tyAre tAkI zaMkarAIne; aho ! rAjacaMdra mAno mAno zaMkarAI maLI, vaghe tRSanAI toya jAya na marAIne // 1 // * bhAvArtha- - java garIba thA taba mukhiyA honekI icchA huI, java mukhiyA ho gayA taba nagaraseTha honekI icchA huI, jaba nagaraseTha huA taba mantrI honekI icchA huI, java mantrI huA vava rAjA honekI icchA huI, jaba rAjA huA tava deva honekI icchA huI, jaba deva huA taba zakara - mahAdeva honekI icchA huI / rAjacadra kahate haiM ki yaha Azcarya hai ki yadi vaha zaMkara ho jAye to bhI usakI tRSNA vaDhatI hI rahe, mare nahI // 1 // Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAmacandra zrImad rAjacandra karocalI par3I dADhI DAcAM taNo dATa vaLayo, kALI kezapaTI viSe zvetatA chavAI gaI: sUMgha, sAMbhaLavaM, ne dekhaq te mADI vALayaM, tema dAMta AvalI te, kharI ke khavAI gii| vaLI keDa vAMkI, hADa gayAM, aMgaraga gayo, UThavAnI Aya jatAM lAkaDI levAI gaI; are ! rAjacaMdra ema, yuvAnI harAI paNa, manathI na toya rAMDa mamatA marAI gaI // 2 // karoDonA karajanA zira para DaMkA vAge, rogathI rUMdhAI gayu, zarIra sukAIne; purapati paNa mAthe, pIDavAne tAkI rahyo, peTa taNI beTha paNa, zake na purAIne / pitR ane paraNI te, macAve aneka dhaMdha, putra, putrI bhAkhe khAu~ khAuM duHkhadAIne, are | rAjacaMdra toya jIva jhAvA dAvA kare, jaMjALa chaDAya nahIM, tajI tRSanAIne // 3 // . thaI kSINa nADI avAcaka jevo rahyo paDI, jIvana dIpaka pAmyo kevaLa jhakhAIne; chellI Ise paDyo bhALI bhAIe tyAM ema bhAkhyaM; have TADhI mATI thAya to to ThIka bhAIne / hAthane halAvI tyAM to khojI buDhDhe sUcavyu e, bolyA vinA besa bALa tAro caturAIne ! are ! rAjacaMdra dekho dekho AzApAza kevo ? jatAM gaI nahI Doze mamatA marAIne // 4 // ___ muMhapara jhurriyAM paDa gaI, gAla picaka gaye, kAlI kezapaTTiyA~ sapheda ho gaI, sUMghane, sunane aura dekhanekI zakti jAtI rahI, dA~ta gira gaye yA saDa gaye, kamara TeDhI ho gaI, haDDiyA~ kamajora ho gaI, zarIrakI zobhA jAtI rahI, uThane-baiThanekI zakti jAtI rahI, aura calane-phirane meM lakaDI lenI pddii| rAjacandra kahate haiM ki yaha Azcarya hai ki isa taraha javAnI to calI gaI, parantu phira bhI manase yaha rADa mamatA nahI marI / / 2 // karoDoke karjakA sirapara DakA baja rahA hai zarIra sUkhakara rogokA ghara ho gayA hai, rAjA bhI pIDA deneke liye maukA tAka rahA hai aura peTa bhI pUrI tarahase bharA nahI jA sakatA, mAtA-pitA aura strI aneka upadrava macAte hai, putra-putrI du khadAyIko khAneko dauDate haiN| rAjacandra kahate haiM ki yaha Azcarya hai ki to bhI yaha jIva mithyA prayatna karatA rahatA hai parantu isase tRSNAko choDakara jajAla nahI choDA jAtA // 3 // . nADI kSINa ho gaI hai, avAcakako bhAMti par3A huA hai, jIvanakA dIyA vujhaneko hai, isa antima avasthAmeM par3A dekhakara bhAIne yo kahA ki ava miTTI ThaDI ho jAya to Thoka hai| itanemeM usa vuDDhene khIjakara hAthako hilAkara IzArese kahA--"are mUrkha / cupa raha, apanI caturAIko cUlhemeM DAla / " rAjacandra kahate haiM ki yaha Azcarya hai ki dekhiye, dekhiye AzApAza kaisA hai / marate-marate bhI buDDhekI mamatA nahI marI // 4 // Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17voM varSa zikSApATha 50 prasAda dharmakA anAdara, unmAda, Alasya aura kaSAya ye saba pramAdake lakSaNa hai| bhagavAnane uttarAdhyayanasUtrame gautamase kahA-"he gautama / manuSyakI Ayu kuzakI anIpara par3e hue jalake bindu jaisI hai| jaise usa biMduke giraneme dera nahI lagatI, vaise isa manuSyakI Ayuke bIta jAneme dera nahI lgtii|" isa bodhake kAvyame cauthI pakti smaraName avazya rakhane yogya hai / 'samaya goyama mA pmaaye|' isa pavitra vAkyake do artha hote hai| eka to yaha ki he gautama | samaya arthAt avasara pAkara pramAda nahI karanA, aura dUsarA yaha ki nimeSonmeSame bItate hue kAlakA asakhyAtavA~ bhAga jo samaya kahalAtA hai utane vaktakA bhI pramAda nahI karanA / kyoki deha kSaNabhagura hai| kAlazikArI sirapara dhanuSabANa caDhAkara khar3A hai| usane zikArako liyA athavA legA yaha duvidhA ho rahI hai| vahA~ pramAdase dharmakartavyakA karanA raha jaayegaa| ati vicakSaNa puruSa sasArakI sarvopAdhikA tyAga karake ahorAtra dharmame sAvadhAna hote haiM, palakA bhI pramAda nahI krte| vicakSaNa puruSa ahorAtrake thoDe bhAgako bho nirantara dharmakartavyame bitAte hai, aura avasara avasarapara dharmakartavya karate rahate hai| parantu mUDha puruSa nidrA, AhAra, mauja-zauka aura vikathA evaM rAgaragame Ayu vyatIta kara DAlate hai| isake pariNAmame ve adhogatiko prApta karate haiN| yathAsambhava yatnA aura upayogase dharmako siddha karanA yogya hai| sATha ghar3Ike ahorAtrame bIsa ghaDI to hama nidrAme bitA dete haiN| bAkIkI cAlIsa ghaDI upAdhi, gapazapa aura bekAra ghUmane-phiraneme gujAra dete haiM / isakI apekSA sATha ghaDIke samayamese do cAra ghaDI vizuddha dharmakartavyake liye upayogame leM to yaha AsAnIse ho sakatA hai| isakA pariNAma bhI kaisA sundara ho ? pala eka amUlya vastu hai / ' cakravartI bhI yadi eka pala pAne ke liye apanI sArI Rddhi de de to bhI vaha use pA nahI sakatA / eka pala vyartha khonese eka bhava hAra jAne jaisA hai, yaha tAttvika dRSTise siddha hai / zikSApATha 51 : viveka kise kahate haiM ? laghu ziSya-bhagavan / Apa hame sthAna-sthAnapara kahate Aye haiM ki viveka mahAna zreyaskara hai| viveka andhakArame paDe hue AtmAko pahacAnanekA dIpaka hai| vivekase dharma TikatA hai / jahA~ viveka nahI vahA~ dharma nahI, to viveka kise kahate haiM ? yaha hame kahiye / guru-AyuSmAno | satyAsatyako apane-apane svarUpase samajhanA, isakA nAma viveka hai| laghu ziSya--satyako satya aura asatyako asatya kahanA to sabhI samajhate haiN| taba mahArAja ! ve dharmake mUlako pA gaye aisA kahA jA sakatA hai ? guru-tuma jo bAta kahate ho usakA eka dRSTAta bhI to do| laghu ziSya-hama svaya kaDaveko kar3avA hI kahate hai, madhurako madhura kahate haiM, jaharako jahara aura amRtako amRta kahate haiN| guru-AyuSmAno | ye saba dravya padArtha haiN| parantu AtmAko konasI kaTutA aura konasI madhuratA, kaunasA vipa aura kaunasA amRta hai ina bhAvapadArthoko isase kyA parIkSA ho sakatI hai ? laghu ziSya-bhagavan | isa ora to hamArA lakSya bhI nahI hai| guru-taba yahI samajhanA hai ki jJAnadarzanarUpa AtmAke satya bhAvapadArthako ajJAna aura adarzanarUpa asat vastune ghera liyA hai| isame itanI adhika mizratA ho gaI hai ki parIkSA karanA ati ati duSkara hai| AtmAne sasArake sukha ananta vAra bhoge phira bhI usamese abhI taka moha dUra nahIM huA aura use amRta jaisA mAnA yaha aviveka hai, kyoki sasAra kaDavA hai, kar3ave vipAkako detA hai| isI prakAra Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra vairAgya jo isa kaDave vipAkakI auSadha hai, use kar3avA mAnA, yaha bhI aviveka hai / jJAna, darzana Adi guNoko ajJAna aura adarzanane gherakara jo mizratA kara DAlI hai use pahacAna kara bhAva amRtame AnA, isakA nAma viveka hai / aba kaho ki viveka kaisI vastu ThaharI ? laghu ziSya--aho / viveka hI dharmakA mUla aura dharmarakSaka kahalAtA hai, yaha satya hai / AtmasvarUpako vivekake binA pahacAnA nahI jA sakatA, yaha bhI satya hai | jJAna, zIla, dharma, tattva aura tapa ye saba vivekake binA udayako prApta nahI hote, yaha ApakA kahanA yathArtha hai| jo vivekI nahI hai vaha ajJAnI aura manda hai| vahI puruSa matabheda aura mithyAdarzaname lipaTA rahatA hai| ApakI vivekasambandhI zikSAkA hama nirantara manana kreNge| zikSApATha 52 : jJAniyone vairAgyakA bodha kyoM diyA? sasArake svarUpake sambandhame pahale kucha kahA gayA hai vaha tumhAre dhyAname hogA / ___ jJAniyone ise ananta khedamaya, ananta dukhamaya, avyavasthita, calavicala aura anitya kahA hai| ye vizeSaNa lagAnese pahale unhone sasArasambandhI sampUrNa vicAra kiyA hai, aisA mAlUma hotA hai / ananta bhavokA paryaTana, ananta kAlakA ajJAna, ananta jIvanakA vyAghAta, ananta maraNa aura ananta zokase AtmA sasAracakrame bhramaNa kiyA karatA hai| sasArakI dIkhatI haI indravAruNI jaisI sundara mohinIne AtmAko sampUrNa lIna kara DAlA hai| isa jaisA sukha AtmAko kahI bhI bhAsita nahI hotA / mohinIse satya sukha aura usake svarUpako dekhanekI isane AkAkSA bhI nahI ko hai| patagakI jaise dIpakake prati mohinI hai vaise AtmAkI sasArake prati mohinI hai / jJAnI isa sasArako kSaNabharake liye bhI sukharUpa nahI kahate / isa sasArakI tilabhara jagaha bhI jaharake binA nahI rahI hai| eka sUarase lekara eka cakravartI taka bhAvakI apekSAse samAnatA hai, arthAt cakravartIkI sasArame jitanI mohinI hai utanI hI balki usase adhika mohinI sUarakI hai| cakravartI jaise samagra prajApara adhikAra bhogatA hai vaise usakI upAdhi bhI bhogatA hai / sUarako isamese kucha bhI bhoganA nahI par3atA / adhikArakI apekSA ulaTe upAdhi vizeSa hai| cakravartIkA apanI patnIke prati jitanA prema hotA hai, utanA hI balki usase vizeSa sUarakA apanI sUaranIke prati prema rahA hai| cakravartI bhogame jitanA rasa letA hai utanA hI rasa sUara bhI mAna baiThA hai| cakravartIko jitanI vaibhavakI bahulatA hai, utanI hI upAdhi hai| sUarako usake vaibhavake anusAra upAdhi hai| dono utpanna hue haiM aura dono maranevAle haiN| isa prakAra ati sUkSma vicAra karanepara kSaNikatA, roga aura jarAse dono grasita hai| dravyase cakravartI samartha hai, mahApuNyazAlI hai, sAtAvedanIya bhogatA hai, aura sUara becArA asAtAvedanIya bhoga rahA hai| donoko asAtA-sAtA bhI hai, parantu cakravatI mahAsamartha hai| parantu yadi vaha jIvanaparyanta mohAdha rahA to sArI bAjI hAra jAne jaisA karatA hai| sUarakA bhI yahI hAla hai| cakravartI zalAkApuruSa honese sUarase isa rUpameM usakI tulanA hI nahI hai, parantu isa svarUpame hai / bhoga bhoganeme bhI dono tuccha haiM, donoMke zarIra mA~sa, majjA Adike haiM / sasArako yaha uttamottama padavI aisI hai, usame aisA dukha, kSaNikatA, tucchatA aura andhatA rahe hai to phira anyatra sukha kisaliye mAnanA cAhiye? ye sukha nahI haiM, phira bhI sukha mAno to jo sukha bhayavAle aura kSaNika hai ve duHkha ho hai| ananta tApa, ananta zoka, ananta dukha dekhakara jJAniyone isa saMsArako pITha dI hai, yaha satya hai| isa ora pIche muDakara dekhane jaisA nahI hai, vahA~ du.kha, duHkha aura duHkha hI hai| dukhakA yaha samudra hai| vairAgya hI anata sukhame le jAnevAlA utkRSTa mArgadarzaka hai / Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vaoN varSa zikSApATha 53 mahAvIrazAsana abhI jo zAsana pravartamAna hai vaha zramaNa bhagavAna mahAvIrakA praNIta kiyA huA hai / bhagavAna mahAvIrako nirvANa padhAre 2414 varSa ho gye| magadha dezake kSatriyakuNDa nagarame trizalAdevo triyANIkI kokhase siddhArtha rAjAse bhagavAna mahAvIra janme the| mahAvIra bhagavAnake baDe bhAIkA nAma nandivardhana thaa| mahAvIra bhagavAnakI strIkA nAma yazodA thaa| ye tIsa varSa gRhasthAzramame rhe| ekAtika vihArame sADhe bAraha varSa eka pakSa, tapAdika samyak AcArase inhone azeSa ghanaghAtI karmoko jalAkara bhasmIbhUta kiyA; aura anupameya kevalajJAna tathA kevaladarzana RjuvAlikA nadIke kinAre prApta kiyaa| kula lagabhaga 72 varSako Ayu bhogakara saba karmoko bhasmIbhUta karake siddhasvarUpako prApta kiyaa| vartamAna cauvIsIke ye atima jinezvara the| __inakA yaha dharmatIrtha pravartamAna hai| yaha 21000 varSa arthAt paMcama kAlako pUrNatA taka pravartamAna rahegA, aisA bhagavatIsUtrame pravacana hai| yaha kAla dasa apavAdose yukta honese isa dharmatIrthapara aneka vipattiyA~ A gayI haiM, AtI hai aura pravacanake anusAra AyeMgI bhI shii| ___ jaina samudAyame paraspara matabheda bahuta par3a gaye hai / paraspara niMdAgrathoMse jajAla maoNDa vaiThe haiM / madhyastha puruSa viveka-vicArase matamatAtarame na par3ate hue jainazikSAke mUla tattva para Ate hai, uttama zIlavAna muniyopara bhakti rakhate hai, aura satya ekAgratAse apane AtmAkA damana karate hai| samaya samayapara zAsana kucha sAmAnya prakAzame AtA hai, parantu kAlaprabhAvake kAraNa vaha yatheSTa praphullita nahI ho paataa| _ 'vaMka jaDA ya pacchimA' aisA uttarAdhyayanasUtrame vacana hai, isakA bhAvArtha yaha hai ki atima tIrthaMkara (mahAvIrasvAmo) ke ziSya vakra eva jar3a hoge, aura unakI satyatAke vipayame kisIko kucha bolane jaisA nahI rahatA / hama kahA~ tattvakA vicAra karate hai ? kahA~ uttama zIlakA vicAra karate haiM ? niyamita samaya dharmame kahA~ vyatIta karate hai ? dharmatIrthake udayake liye kahA~ dhyAna rakhate haiM ? kahA~ laganase dharmatattvakI khoja karate haiM ? zrAvakakulame janme isaliye zrAvaka, yaha bAta hame bhAvako dRSTi se mAnya nahI karanI cAhiye, isake liye Avazyaka AcAra, jJAna, khoja athavA inamese koI vizeSa lakSaNa jisame ho use zrAvaka mAneM to vaha yathAyogya hai| aneka prakArakI dravyAdika sAmAnya dayA zrAvakake ghara janma letI hai aura vaha usakA pAlana bhI karatA hai, yaha bAta prazasA karane yogya hai, parantu tattvako koI virale hI jAnate haiM, jAnanekI apekSA adhika zakA karanevAle arghadagdha bhI haiM, jAnakara ahakAra karanevAle bhI haiM, parantu jAnakara tattvake kaoNTeme tolanevAle koI virale hI hai| parapara AmnAyase kevala, mana paryaya aura paramAvadhijJAnakA viccheda ho gayA / dRSTivAdakA viccheda ho gayA, siddhAtake bahutase bhAgakA viccheda ho gayA, mAtra thor3e rahe hue bhAgapara sAmAnya samajhase zakA karanA yogya nahIM hai| jA zakA ho use vizepa jAnakArase pUchanA caahiye| vahA~se manamAnA uttara na mile to bhI jina-vacanakI zraddhA calavicala nahIM karanI caahiye| anekAta zailIke svarUpako virale jAnate haiN| bhagavAnake kathanarUpa maNike gharame kaI pAmara prANI doSarUpI chidrako khojanekA mathana karake aghogatijanaka karma bA~dhate hai / harI zAkabhAjIke vadaleme use sukhAkara upayogame lenekI bAta kisane aura kisa vicArase DhUMDha nikAlI hogI ? yaha viSaya bahuta bar3A hai / isa savadhame yahA~ kucha kahanA yogya nahI hai| sakSepame kahanA yaha hai ki 1. mokSamAlAkI prathamAvRtti vIra savat 2414 arthAt vikrama savat 1944 me chapI thii| Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 zrImad rAjacandra hame apane AtmAkI sArthakatAke liye matabhedame nahI paDanA cAhiye / uttama aura zAta munikA samAgama, vimala AcAra, viveka, dayA, kSamAkA sevana karanA caahiye| ho sake to mahAvIra tIrthake liye vivekI vodha kAraNa sahita denA cAhiye / tuccha buddhise zakti nahI honA cAhiye, isame apanA parama magala hai, isakA visarjana nahI karanA cAhiye / zikSApATha 54 : azuci kise kahanA ? jijJAsu -- mujhe jaina muniyoMke AcArakI bAta bahuta acchI lagI hai / inake jaisA satokA AcAra nahI hai / cAhe jaise jADekI ThaDame inhe amuka vastrose nibhAnA par3atA hai, jaisA tApa paDanepara bhI ye pairame jUte athavA sirapara chatrI nahI rakha skte| inhe garama retame paDatA hai / yAvajjIvana garama pAnI pIte hai / gRhasthake ghara ye baiTha nahI sakate / zuddha brahmacaryaM pAlate hai / phUTI kauDI bho pAsame nahI rakha sakate / ye ayogya vacana nahI bola sakate / ye vAhana nahI le sakate / aise pavitra AcAra, sacamuca / mokSadAyaka hai / paraMtu no bAr3ame bhagavAnane snAna karanekA niSedha kiyA hai yaha vAta to mujhe yathArtha nahI ja~catI / 1 satya - kisaliye nahI ja~catI ? jijJAsu - kyoki isase azuci bar3hatI hai / satya - kaunasI azuci bar3hatI hai ? kisI darzanake garamI me cAhe Atapa lenA jijJAsu - zarIra malina rahatA hai yaha / satya - bhAI / zarIrakI malinatAko azuci kahanA, yaha bAta kucha vicArapUrNa nahI hai / zarIra svaya kisakA banA hai, yaha to vicAra karo / rakta, pitta, mala, mUtra, zleSmakA yaha bhaDAra hai / isapara mAtra tvacA hai taba phira yaha pavitra kaise ho ? aura phira sAdhuone aisA koI sasArI kartavya kiyA nahI hotA jisase unheM snAna karanekI AvazyakatA rahe / jijJAsu - paratu snAna karanese unhe hAni kyA hai ? satya -- yaha to sthUla vuddhikA hI prazna hai / nahAnese asakhyAta jantuokA vinAza, kAmAgnikI pradIptatA, vratakA bhaga, pariNAmakA badalanA, yaha sArI azuci utpanna hoto hai aura isase AtmA mahA malina hotA hai / prathama isakA vicAra karanA cAhiye / zarIrakI, jIvahasAyukta jo malinatA hai vaha azuci hai / anya malinatAse to AtmAkI ujjvalatA hotI hai, ise tattvavicArase samajhanA hai / nahAne se vrata bhaga hokara AtmA malina hotA hai, aura AtmAkI malinatA hI azuci hai / jijJAsu - mujhe Apane bahuta sundara kAraNa batAyA / sUkSma vicAra karanese jinezvarake kathanase bodha ora atyAnada prApta hotA hai / acchA, gRhasthAzramiyoko jIvahiMsA yA sasAra kartavyase huI zarIrakI azuci dUra karanI cAhiye yA nahI ? satya - - samajhapUrvaka azuci dUra karanI hI caahiye| jaina jaisA eka bhI pavitra darzana nahI hai, aura vaha apavitratAkA bodha nahI karatA / parantu zaucAzaucakA svarUpa samajhanA cAhiye / zikSApATha 55 : sAmAnya nityaniyama prabhAtase pahale jAgRta hokara namaskAra maMtrakA smaraNa karake mana vizuddha karanA cAhiye / pApavyApArako vRttiko rokakara rAtri-savadhI hue dopokA upayogapUrvaka pratikramaNa karanA cAhiye / pratikramaNa karaneke vAda yathAvasara bhagavAnakI upAsanA, stuti tathA svAdhyAyase manako ujjvala karanA cAhiye / Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vaoN varSa 101 mAtA-pitAkI vinaya karake, AtmahitakA lakSa vismRta na ho isa taraha yatnAse sasArI kAmame pravRtti karanI caahiye| svayaM bhojana karanese pahale satpAtrame dAna denekI parama AturatA rakhakara vaisA yoga milanepara yathocita pravRtti karanI cAhiye / AhAra-vihArakA niyamita samaya rakhanA cAhiye, tathA satzAstrake abhyAsakA aura tAttvika granthake mananakA bhI niyamita samaya rakhanA caahiye| sAyakAlame sadhyAvazyaka upayogapUrvaka karanA cAhiye / cauvihAra pratyAkhyAna karanA caahiye| niyamita nidrA lenI caahiye| sonese pahale aThAraha pApasthAna, dvAdazavatadoSa aura sarva jIvose kSamA mAMgakara, pacaparameSThI matrakA smaraNa karake mahA zAtise samAdhibhAvase zayana karanA caahiye| ye sAmAnya niyama bahuta lAbhadAyaka hoge / ye tumhe sakSepame kahe hai / sUkSma vicArase aura tadanusAra pravartana karanese ye vizepa maMgaladAyaka hoge| zikSApATha 56 kSamApanA he bhagavan ! maiM bahuta bhUla gayA, maiMne Apake amUlya vacanoko dhyAname liyA nahI / Apake kahe hue anupama tattvokA maiMne vicAra kiyA nahI / Apake praNIta kiye hue uttama zIlakA sevana kiyA nhiiN| Apako kahI huI dayA, zAti, kSamA aura pavitratAko maiMne pahacAnA nahIM / he bhagavan | mai bhUlA, bhaTakA, dhUmA-phirA aura anata sasArakI viDabanAme par3A huuN| maiM pApI huuN| maiM bahuta madonmatta aura karmarajase malina huuN| he paramAtman ! Apake kahe hue tattvoMke binA merA mokSa nhii| maiM niratara prapacame paDA huuN| ajJAnase agha huA hU~, mujhame vivekazakti nahI hai aura mai mUDha hU~, maiM nirAzrita hU~, anAtha huuN| nIrAgI paramAtman / maiM aba ApakI, Apake dharmakI aura Apake muniyokI zaraNa letA huuN| mere aparAdhokA kSaya hokara mai una saba pApose mukta hoU~ yaha merI abhilASA hai| pUrvakRta pApokA maiM aba pazcAttApa karatA hU~ / jyo-jyo mai sUkSma vicArase gaharA utaratA hU~ tyo tyo Apake tattvoMke camatkAra mere svarUpakA prakAza karate haiM / Apa nIrAgI, nirvikArI, saccidAnadasvarUpa, sahajAnaMdI, anatajJAnI, anatadarzI aura trailokyaprakAzaka haiM / maiM mAtra apane hitake liye ApakI sAkSIme kSamA cAhatA huuN| eka pala bhI Apake kahe hue tattvokI zakA na ho, Apake batAye hue mArgame ahorAtra maiM rahU~, yahI merI AkAkSA aura vRtti ho / he sarvajJa bhagavan / Apase mai vizeSa kyA kahU~ ? Apase kucha ajJAta nahI hai / mAtra pazcAttApase mai karmajanya pApakI kSamA cAhatA huuN| ___OM zAti. zAti shaati| zikSApATha 57 : vairAgya dharmakA svarUpa hai eka vastra khUnase ragA gayA / use yadi khUnase dhoyeM to vaha dhoyA nahIM jA sakatA, paratu adhika ragA jAtA hai / yadi pAnIse usa vastrako dhoyeM to vaha malinatA dUra honA sabhava hai / isa dRSTAtase AtmAkA vicAra kare / AtmA anAdikAlase sasArarUpa khUnase malina huA hai| yaha malinatA roma-romame vyApta ho gaI hai / isa malinatAko hama viSayazRgArase dUra karanA cAhe to yaha dUra nahIM ho sktii| khUnase jaise khUna nahI dhoyA jAtA, vese zRgArase viSayajanya Atma-malinatA dUra honevAlI nahI he yaha mAno nizcita hI hai| aneka dharmamata isa jagatame pracalita haiM, unake savadhame apakSapAtase vicAra karate hue pahale itanA vicAra karanA Avazyaka he ki, jahAM striyA~ bhoganekA upadeza kiyA ho, lakSmI-lIlAkI zikSA dI Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 102 zrImada rAjacandra ho, raga, rAga, mauja-zauka aura aizo-ArAma karanekA tattva batAyA ho vahA~se apane AtmAko sat-zAti nahI hai / kAraNa ki ise dharmamata mAnA jAye to sArA sasAra dharmamatayukta hI hai / pratyeka gRhasthakA ghara isI yojanAse bharapUra hotA hai / vAla-bacce, strI, rAga-raMga, gAna-tAna vahA~ jamA rahatA hai, aura usa gharako dharmaM-maMdira kahe to phira adharma -sthAna kauna-sA ? aura phira jaise hama baratAva karate hai vaise baratAva karanese burA bhI kyA ? yadi koI yo kahe ki usa dharma-madirame to prabhukI bhakti ho sakatI hai to unake liye khedapUrvaka itanA hI uttara denA hai ki ve paramAtmatattva aura usakI vairAgyamaya bhaktiko jAnate nahI haiM / cAhe jo ho parantu hame apane mUla vicArapara AnA cAhiye / tattvajJAnako dRSTise AtmA sasArame vipayAdika malinatAse paryaTana karatA hai / usa malinatAkA kSaya vizuddha bhAvajalase honA cAhiye | arhata ke kahe hue tattvarUpI sAbuna aura vairAgyarUpI jalase uttama AcArarUpa pattharapara rakhakara Atmavastrako dhonevAlA nirgrantha guru hai | isame yadi vairAgyajala na ho to sabhI sAdhana kucha nahI kara sakate, isaliye vairAgyako dharmakA svarUpa kahA jA sakatA hai| yadi arhatapraNIta tattva vairAgyakA hI vodha dete haiM to vahI dharmakA svarUpa hai aisA samajhanA cAhiye / zikSApATha 58 dharmake matabheda -- bhAga 1 isa jagatItalapara aneka prakAra ke dharmamata vidyamAna hai| aise matabheda anAdikAlase hai, yaha nyAyasiddha hai / parantu ye matabheda kucha-kucha rUpAntarita hote rahate hai / isa sambandhame kucha vicAra kareM / kitane matabheda paraspara milate hue aura kitane paraspara viruddha haiM, kitane hI matabheda kevala nAstiko dvArA phailAye hue bhI haiM / kitane sAmAnya nItiko dharma kahate haiM / kitane jJAnako hI dharmaM kahate haiN| kitane ajJAnako gharmamata kahate he | kitane bhaktiko kahate hai, kitane kriyAko kahate hai, kitane vinayako kahate hai aura kitane zarIra kI rakSA karanA ise dharmamata kahate haiM / ina dharmamatasthApakone aisA upadeza kiyA mAlUma hotA hai ki hama jo kahate haiM vaha sarvajJavANIrUpa aura satya hai, bAkI ke sabhI mata asatya aura kutarkavAdI hai, isaliye una matavAdiyone paraspara yogya yA ayogya khaDana kiyA hai | vedAntake upadezaka yahI upadeza dete haiM, sAkhyakA bhI yahI upadeza hai, buddhakA bhI yahI upadeza hai, nyAya-matavAlokA bhI yahI upadeza hai, vaizeSikokA yahI upadeza hai, zaktipathIkA yahI upadeza hai, vaiSNavAdikakA yahI upadeza hai, islAmakA yahI upadeza hai, aura IsA masIhakA yahI upadeza hai ki yaha hamArA kathana Apako sarva siddhi degA / taba hame ava kyA vicAra karanA ? vAdI prativAdI dono sacce nahI hote aura dono jhUThe bhI nahI hote / bahuta huA to vAdI kucha adhika saccA aura prativAdI kucha kama jhUThA hotA hai / " dono kI vAta sarvathA jhUThI nahI honI cAhiye / aisA vicAra karane para to eka dharmamata saccA ThaharatA hai aura bAkIke jhUThe Thaharate he / jijJAsu - yaha eka AzcaryakAraka bAta hai / sabako asatya aura savako satya kaise kahA jA sakatA hai ? yadi sabako asatya kahe to hama nAstika Thaharate hai aura dharmakI saccAI jAtI rahatI hai| yaha to nizcita hai ki dharmakI saccAI hai, aura sRSTipara usakI AvazyakatA hai| eka dharmamata satya aura bAkIke sava asatya aisA kahe to isa vAtako siddha karake batalAnA cAhiye / sabako satya kahe to phira yaha bAlUkI bhIta huI, kyoki phira itane sAre matabheda kisaliye ho ? saba eka hI prakArake mata sthApita karanekA yatna kisaliye, na kareM ? isa taraha anyonyake virodhAbhAsake vicArase thor3I dera rukanA paDatA hai| 1 dvitIyAvRtti meM yaha pATha vizeSa hai--' athavA prativAdI kucha adhika saccA aura vAdI kucha kama jhUThA hotA hai / " Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa 103 to bhI tatsaMbadhI yathAmati meM kucha spaSTatA karatA huuN| yaha spaSTatA satya aura madhyastha bhAvanAkI hai, ekAtika yA matAgrahI nahI hai, pakSapAtI yA avivekI nahI hai, parantu uttama aura vicAra karane yogya hai / dekhaneme yaha sAmAnya lagegI, parantu sUkSma vicArase bahuta marmavAlI lagegI / zikSApATha 59 dharmake matabheda - bhAga 2 itanA to tumhe spaSTa mAnanA cAhiye ki koI bhI eka dharma isa sRSTipara saMpUrNa satyatA rakhatA hai / aba eka darzanako satya kahate hue bAkIke dharmamatoko sarvathA asatya kahanA par3e, parantu maiM aisA nahI kaha sktaa| zuddha AtmajJAnadAtA nizcayanayase to ve asatyarUpa siddha hote hai, parantu vyavahAranayase ve asatya nahI kahe jA sakate / eka satya aura vAkIke apUrNa aura sadoSa hai aisA meM kahatA hU~ / tathA kitane hI kutarkavAdI aura nAstika hai ve sarvathA asatya hai, parantu jo paralokasaMbaMdhI yA pApasaMbaMdhI kucha bhI bodha yA bhaya batAte haiM usa prakArake dharmamatoko apUrNa aura sadoSa kahA jA sakatA hai| eka darzana jise nirdoSa aura pUrNa kahanekA hai usakI bAta abhI eka ora rakhe / aba tumhe zaMkA hogI ki sadoSa aura apUrNa kathanakA upadeza usake pravartakane kisaliye diyA hogA ? usakA samAdhAna honA caahiye| una dharmamatavAlokI jahA~ taka buddhikI gati pahu~cI vahA~ taka unhone vicAra kiye / anumAna, tarka aura upamA Adike AdhArase unhe jo kathana siddha pratIta huA vaha pratyakSarUpase mAno siddha hai aisA unhone batAyA / jo pakSa liyA usame mukhya ekAtikavAda liyA, bhakti, vizvAsa, nIti jJAna yA kriyA inamese eka viSayakA vizeSa varNana kiyA, isase dUsare mAnane yogya viSayoko unhone duSita kara diyaa| phira jina vipayokA unhone varNana kiyA ve sarva bhAvabhedase unhone kucha jAne nahI the, phira bhI apanI mahAbuddhike anusAra unakA bahuta varNana kiyA / tArkika siddhAta tathA dRSTAta Adise sAmAnya buddhivAlo yA jaDabharatoke Age unhone siddha kara batAyA / kIrti, lokahita yA bhagavAna manavAnekI AkAkSA inamese ekAdha bhI unake manakA bhrama honese atyugra udyamAdise ve vijayako prApta hue| kitanone zRgAra aura laharI' sAdhanose manuSyoka mana jIta liye / duniyA mohinIme to mUlata. DUbI paDI hai, isaliye aise laharI darzanase bheDiyAdhasAnarUpa hokara unhone prasanna hokara unakA kahanA mAnya rakhA / kitanone nIti tathA kucha vairAgya Adi guNa dekhakara usa kathanako mAnya rkhaa| pravartakakI buddhi unakI apekSA vizeSa honese use phira bhagavAnarUpa hI mAna liyA / kitanone vairAgyase dharmamata phelAkara pIche se kucha sukhazIla sAvanokA bodha ghuser3a diyA / apane matakA sthApana karaneke mahAna bhramase aura apanI apUrNatA ityAdi cAhe jisa kAraNase dUsarekA kahA huA svayako na rucA isaliye usane alaga hI mArga nikAlA / isa prakAra aneka matamatAtarokA jAla phailatA gayA / cAra-pAMca pIDhiyo taka ekakA eka dharmakA pAlana huA isaliye phira vaha kuladharma ho gyaa| isa prakAra sthAna-sthAnapara hotA gayA / zikSApATha 60 : dharmake matabheda -- bhAga 3 yadi eka darzana pUrNa aura satya na ho to dUsare dharmamatoko apUrNa aura asatya kisI pramANase nahI kahA jA sakatA, isaliye jo eka darzana pUrNa aura satya hai usake tattvapramANase dUsare matokI apUrNatA aura ekAtikatA dekhe / ina dUsare dharmamatome tattvajJAnasavadhI yathArtha sUkSma vicAra nahI hai / kitane hI jagatkartAkA upadeza karate haiM, parantu jagatkarttA pramANase siddha nahI ho saktA / kitane jJAnase mokSa hai aisA kahate haiM ve ekAtika hai, isI prakAra kriyAse mokSa hai, aisA kahanevAle bhI ekAtika hai / jJAna aura kriyA ina donose mokSa 1 dvi0 A0 pAThA0 lokecchita / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 zrImad rAjacandra kahanevAle usake yathArtha svarUpako nahIM jAnate aura ve ina donoke bhedako zreNibaddha nahI kaha sake, isIse unakI sarvajJatAkI kamI siddha hotI hai| saddevatattvame kahe hue aThAraha dUpaNose ve dharmamatasthApaka rahita nahIM the aisA unake race hue caritrose bhI tattvako dRSTise dikhAyI detA hai| kitane hI matome hiMsA, abrahmacarya ityAdi apavitra vipayokA upadeza hai ve to sahaja hI apUrNa aura sarAgI dvArA sthApita dikhAyI dete hai| inamese kisIne sarvavyApaka mokSa, kisIne zUnyarUpa mokSa, kisIne sAkAra mokSa, kisIne amuka kAla taka rahakara patita honerUpa mokSa mAnA hai, parantu inamese unakI koI bhI bAta sapramANa nahI ho sakatI / 1"unake apUrNa vicArokA khaDana vastuta dekhane jaisA hai aura vaha nigraMtha AcAryoMke race hue zAstrome mila skegaa|' vedake atirikta dUsare matoke pravartaka, unake caritra, vicAra ityAdi paDhanese ve apUrNa hai aisA mAlUma ho jAtA hai| "vedane pravartakoko bhinna-bhinna karake vedhaDakatAse vAtako mamame DAlakara gabhIra Daula bhI kiyA hai| phira bhI usake puSkala matoko paDhanese yaha bhI apUrNa aura ekAtika mAlama ho jaayegaa|' .. jisa pUrNa darzanake viSayame yahA~ kahanA hai vaha jaina arthAt nIrAgIke sthApana kiye hue darzanake viSayame hai / isake bodhadAtA marvajJa aura sarvadarzI the / kAlabheda hai to bhI yaha bAta saiddhAtika pratIta hotI hai| dayA, brahmacarya, zIla, viveka, vairAgya, jJAna, kriyA AdikA inake jaisA pUrNa varNana ekane bhI nahI kiyA hai| usake sAtha zuddha AtmajJAna, usakI koTiyA~, jIvake cyavana, janma, gati, vigati, yonidvAra, pradeza, kAla aura unake svarUpake viSayame aisA sUkSma bodha hai ki jisase unakI sarvajJatAkI ni zaMkatA hotI hai| kAlabhedase paramparAmnAyase kevalajJAnAdi jJAna dekhaneme nahI Ate, phira bhI jo jo jinezvarake rahe hue saiddhAtika vacana haiM ve akhaDa hai| unake katipaya siddhAta aise sUkSma haiM ki jinamese eka ekakA vicAra karate hue sArI jiMdagI bota jAye aisA hai / Age isa savadhame bahuta kucha kahanA hai / jinezvarake kahe hue dharmatattvose kisI bhI prANIko lezamAtra kheda utpanna nahIM hotaa| marva AtmAoko rakSA aura sarvAtmazaktikA prakAza isameM nihita hai / ina bhedoko paDhanese, samajhanese aura ina para ati ati sUkSma vicAra karanese Atmazakti prakAza pAkara jainadarzanakI sarvajJatAke liye, sarvotkRSTatAke liye hA~ kahalavAtI hai| bahuta mananapUrvaka sabhI dharmamatoko jAnakara phira tulanA karanevAleko yaha kathana avazya satya siddha hogaa| isa sarvajJadarzanake mUla tattvo aura dUsare matoke mUla tattvoke viSayame yahA~ vizepa kaha sakane jitano jagaha nahI hai| zikSApATha 61 sukhasaMbadhI vicAra--bhAga 1 eka brAhmaNa daridrAvasthAse bahuta pIDita thaa| usane taga Akara Akhira devakI upAsanA karake lakSmI prApta karanekA nizcaya kiyaa| svaya vidvAna honese usane upAsanA karanese pahale vicAra kiyA ki kadAcit koI deva to satuSTa hogA, parantu phira usase kauna-sA sukha mAMganA ? tapa karaneke bAda mA~ganeme kucha sUjhe nahI, athavA nyUnAdhika sUjhe to kiyA huA tapa bhI nirarthaka ho jAye, isaliye eka bAra sAre dezame pravAsa karU~ / sasArake mahApurupoke dhAma, vaibhava aura sukha dekhuu| aisA nizcaya karake vaha pravAsame nikala pddaa| bhAratake jo jo ramaNIya aura RddhimAna zahara the ve dekhe / yukti-prayuktise rAjAdhirAjoke anta.pura sukha aura vaibhava dekhe / zrImAnoke AvAsa, kArovAra, vAga-bagIce aura kuTumba parivAra dekhe, dvi0 A0 pAThA0-2 'unake vicArokI pUrNatA ni spRhI tattvavettAone batAyI hai use yathAsthita jAnanA yogya hai / ' 2 'vartamAnameM jo veda haiM ve bahuta prAcIna gratha haiM, isaliye usa matakI prAcInatA hai| paratu ve bhI hiMsAke kAraNa dUpita honese apUrNa hai, aura sarAgI ke vAkya haiM, aisA spaSTa pratIta hotA hai / ' Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vaoN varSa 105 parantu isase unakA mana kisI taraha mAnA nahI / kisIko strIkA duHkha, kisIko patikA dukha, kisIko ajJAnase duHkha, kisIko priyajanoke viyogakA dukha, kisIko nirdhanatAkA duHkha, kisIko lakSmIkI upAdhikA dukha, kisIko zarIrasabadhI dukha, kisIko putrakA duHkha, kisIko zatrukA dukha, kisIko jaDatAkA dukha, kisIko mA~-bApakA dukha, kisIko vaidhavyadu kha, kisIko kuTumvakA duHkha, kisIko apane nIca kulakA dukha, kisIko prItikA dukha, kisIko IrSyAkA dukha, kisI ko hAnikA dukha, isa prakAra eka, do, adhika athavA sabhI dukha sthAna sthAnapara usa brAhmaNake dekhaneme Aye / isase usakA mana kisI sthAname nahI mAnA, jahA~ dekhe vahA~ dukha to thA hii| kisI bhI sthAname sapUrNa sukha usake dekhaneme nahI AyA / aba phira kyA mA~ganA ? yo vicAra karate-karate eka mahAdhanADhyako prazasA sunakara vaha dvArikAme AyA / dvArikA mahARddhisampanna, vaibhavayukta, vAgabagIcose suzobhita aura bastIse bharapUra zahara use lagA / sundara eva bhavya AvAsoko dekhatA huA aura pUchatA - pUchatA vaha usa mahAdhanADhya ke ghara gayA / zrImAn dIvAnakhAneme baiThA huA thA / usane atithi jAnakara brAhmaNakA sanmAna kiyA, kuzalatA pUchI aura usake liya bhojanako vyavasthA karavAI / thoDI dera ke bAda seThane dhIrajase brAhmaNako pUchA, "Apake AgamanakA kAraNa yadi mujhe kahane yogya ho to kahiye / " brAhmaNane kahA, "abhI Apa kSamA kIjiye / pahale Apako apane sabhI prakAra ke vaibhava, dhAma, bAgabagIce ityAdi mujhe dikhAne paDage, unhe dekhaneke bAda me apane AgamanakA kAraNa kahU~gA / " seThane isakA kucha marmarUpa kAraNa jAnakara kahA, "bhale AnadapUrvaka apanI icchA ke anusAra kriye|" bhojanake bAda brAhmaNane seThako svaya sAtha calakara dhAmAdika batAneke lipe vinatI kii| dhanADhyane use mAnya rakhA aura svaya sAtha jAkara bAgabagIcA, dhAma, vaibhava yaha sava dikhAyA / seThakI strI, putra bhI vahA~ brAhmaNake dekhaneme Aye / unhone yogyatApUrvaka usa brAhmaNakA satkAra kiyA / unake rUpa, vinaya svacchatA tathA madhuravANIse brAhmaNa prasanna huaa| phira usakI dukAnakA kArobAra dekhA / sau eka kAride vahA~ baiThe hue dekhe / ve bhI mAyAlu, vinayI aura namra usa brAhmaNake dekhaneme Aye / isase vaha bahuta satuSTa huA / usake manako yahA~ kucha satoSa huA / sukhI to jagatame yahI mAlUma hotA hai aisA use lagA / zikSApATha 62 : sukhasambandhI vicAra - bhAga 2 kaise sundara isake bhavana haiN| inakI svacchatA aura sabhAla kaisI sundara hai ! - kaisI sayAnI aura manojJA isakI suzIla strI hai / isake kaise kAtimAna aura AjJAkArI putra haiM / kaisA melajolavAlA isakA kuTumba ha / lakSmoko kRpA bhI isake yahA~ kaisI hai| sAre bhAratame isake jaisA dUsarA koI sukhI nahI hai / aba tapa karake yadi maiM mA~geM to isa mahAdhanADhya jesA hI saba mA~gUM, dUsarI cAha na karU~ / dina bIta gayA aura rAtri huI / sonekA vakta huA / ' dhanADhya aura brAhmaNa ekAtame baiThe the, phira dhanADhyane viprase AgamanakA kAraNa kahanekI vinatI kI / vipra - mai gharase aisA vicAra karake nikalA thA ki sabase adhika sukhI kauna hai yaha dekheM; aura tapa karake phira usa jaisA sukha prApta karU~ sArA bhArata aura usake sabhI ramaNIya sthala dekhe, parantu kisI rAjAdhirAja vahA~ bhI sampUrNa sukha mere dekhane me nahI AyA / jahA~ dekhA vahA~ Adhi, vyAdhi aura upAdhi dekhaneme AI / isa ora Ane para ApakI prazasA sunI, isaliye mai yahA~ AyA, aura santoSa bhI paayaa| Apake jaisI Rddhi, satputra, kamAI, strI, kuTumba, ghara Adi mere dekhane me kahI bhI nahI Aye / Apa svaya bhI dharmazIla, sadguNI aura jinezvarake uttama upAsaka hai| isase maiM aisA mAnatA hU~ ki Apake jaisA sukha anyatra nahI he| bhAratame Apa vizeSa sukhI haiM / upAsanA karake kadAcit devase mA~gU~ to Apake jaisI sukhasthiti mA~geM / / 1 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra dhanADhya - paDitajI, Apa eka baDe marmabhare vicArase nikale haiM, isaliye maiM avazya Apase apane anubhavakI bAta jyo kI tyo kahatA hU~, phira ApakI jaisI icchA ho vaisA kreN| mere yahA~ Apane jo-jo sukha dekhe ve ve sukha bhArata bharame kahI bhI nahI haiM yaha Apane kahA, to vaisA hogA, parantu sacamuca yaha mujhe sambhava nahI lagatA / merA siddhAnta aisA hai ki jagatame kisI sthAname vAstavika sukha nahI hai / jagata du khase jala rahA hai | Apa mujhe sukhI dekhate hai parantu vastuta mai sukhI nahI hU~ / vipra --- ApakA yaha kahanA koI anubhava siddha aura mArmika hogaa| maiMne aneka zAstra dekhe hai, phira bhI aise marmapUrvaka vicAra dhyAname lenekA maine parizrama hI nahI uThAyA aura mujhe aisA anubhava sabake liye nahI huA / aba Apako kyA dukha hai, vaha mujhase kahiye / dhanADhya --paDitajI, ApakI icchA hai to mai kahatA hU~, vaha dhyAnapUrvaka manana karane yogya hai, aura isa para se koI mArgadarzana mila sakatA hai / 106 zikSApATha 63 sukhasambandhI vicAra -- bhAga 3 Apa abhI merI jaisI sthiti dekhate haiM vaisI sthiti lakSmI, kuTumba aura strIke sambandhame pahale bhI thI / jisa samayakI mai bAta kara rahA hU~, usa samayako lagabhaga bIsa varSaM ho gaye / vyApAra aura vaibhavakI bahulatA yaha saba kArobAra ulaTA paDanese ghaTane lagI / karoDapati kahalAnevAlA mai lagAtAra ghATekA bhAra vahana karanese mAtra tIna varSame lakSmIhIna ho gayA / jahA~ sarvathA sIdhA samajhakara dAva lagAyA thA vahA~ ulaTA dAva paDA / usa arase me mero strI bhI gujara gii| usa samaya mere koI santAna na thI / prabala hAniyoke kAraNa mujhe yahA~se nikala jAnA paDA / mere kuTumbiyone yathAzakti rakSA kI, parantu vaha AkAza phaTanepara thigalI lagAnA thA / anna aura daoNtame vaira honekI sthitime mai bahuta Age nikala par3A / jaba mai vahA~se nikalA taba mere kuTumbI mujhe rokakara kahane lage - " tUne gaoNvakA daravAjA bhI nahI dekhA, isaliye tujhe jAne nahI diyA jA sakatA / terA komala zarIra kucha bhI kara nahI sakegA, aura tU vahA~ jAye aura sukhI ho jAye to phira vApasa bhI nahI AyegA, isaliye yaha vicAra tujhe choDa denA cAhiye / " maiMne aneka prakArase unhe samajhAyA aura yadi maiM acchI sthiti prApta karU~gA to yahA~ avazya AU~gA aisA vacana dekara maiM jAvAbandarake paryaTaname nikala paDA / prArabdha palaTanekI taiyArI huI / daivayogase mere pAsa eka damaDI bhI rahI na thI / eka yA do mahIne udarapopaNa calAne jitanA sAdhana bhI rahA na thA / phira bhI me jAvAme gayA / vahA~ merI buddhine mere prArabdhako camakAyA jisa jahAjame maiM baiThA thA usa jahAjake nAvikane merI capalatA aura namratA dekhakara apane seThase mere dukhakI bAta kii| usa seThane mujhe bulAkara eka kAmame lagA diyA, jisame maiM apane popaNase caugunA paidA karatA thA / isa vyApArame merA citta jaba sthira ho gayA tava bhAratake sAtha isa vyApArako baDhAnekA maiMne prayatna kiyA aura usame saphala huaa| do varSamai pA~ca lAkha jitanI kamAI huI | phira seThase rAjI-khuzIse AjJA lekara mai kucha mAla kharIdakara dvArikAkI ora cala diyA / thoDe samayame vahA~ A pahu~cA, taba bahuta se loga merA svAgata karane Aye the / me apane kuTumbiyose AnandapUrvaka jAkara milA / ve mere bhAgyako prazasA karane lage / jAvese liye hue mAlane mujhe ekake paoNca karAye / paDitajI | vahA~ aneka prakArase mujhe pApa karane paDe the, peTabhara khAneko bhI mujhe nahI milA thA, parantu eka bAra lakSmI siddha karanekI jo maiMne pratijJA kI thI vaha prArabdhayogase pUrNa huI / jisa duHkhadAyaka sthitime meM thA usame dukhakI kyA kamI thI ? strI, putra ye to yadyapi the hI nahI, mA~-bApa pahalese paraloka sidhAra gaye the / kuTumbiyoke viyogase aura vinA damaDIke jisa samaya jAvA gayA thA usa samayakI sthiti ajJAnadRSTise A~kho me A~sU lA detI hai / aise samayame bhI maiMne dharmame dhyAna rakhA thA, dinakA amuka bhAga usame 1 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 107 17vaoN varSa lagAtA thA, vaha lakSmI yA aisI kisI lAlaca se nahI, parantu yaha mAnakara ki yaha sasAraduHkhase pAra karanevAlA sAdhana hai | mautakA bhaya kSaNabhara bhI dUra nahI hai, isaliye yathAsambhava yaha kartavya kara lenA cAhiye, yaha merI mukhya nIti thI / durAcArase koI sukha nahI hai, manakI tRpti nahI hai, aura AtmAkI malinatA hai / isa tattvakI ora maiMne apanA dhyAna lagAyA thA / zikSApATha 64 : sukhasambandhI vicAra -- bhAga 4 yahA~ Aneke bAda maiMne acche gharakI kanyA prApta kI / vaha bhI sulakSaNI aura maryAdAzIla nikalI / usase mere tIna putra hue| kArobAra prabala honese aura paisA paiseko khIcatA hai isa nyAya se maiM dasa varSame mahAna karoDapati ho gayA / putrokI nIti, vicAra aura buddhiko uttama rakhaneke liye maiMne bahuta sundara sAdhanokI vyavasthA kI, jisase ve isa sthittiko prApta hue hai / apane kuTumbiyoko yathAyogya sthAno lagAkara unakI sthitiko sudhArA | dukAnake maine amuka niyama banAye | uttama makAna banavAnekA Arambha kara diyA / yaha mAtra eka mamatvake liye kiyA / gayA huA phira prApta kiyA, aura kula paraparAkI prasiddhiko jAnese rokA, aisA kahalavAneke liye maine yaha saba kiyA / ise maiM sukha nahI mAnatA / yadyapi maiM dUsarokI apekSA sukhI hU~, to bhI yaha sAtAvedanIya hai, satsukha nahI hai / jagatame bahudhA asAtAvedanIya hai / maine dharma-' me apanA samaya bitAnekA niyama rakhA hai / satzAstrokA vAcana, manana, satpuruSokA samAgama, yamaniyama, eka mAsame bAraha dina brahmacarya, yathAzakti guptadAna, ityAdi dharmame apanA samaya bitAtA hU~ / sarva vyavahArasabadhI upAdhiyomese kitanA hI bhAga maine adhikatara choDa diyA hai / putroko vyavahArame yathAyogya banAkara mai nigraMtha honekI icchA rakhatA hU~ / abhI nigraMtha ho sakUM aisI sthiti nahI hai, isame sasAramohino yA aisA koI kAraNa nahI hai, parantu vaha bhI dharmasaMbadhI kAraNa hai / gRhasthadharmake AcaraNa bahuta nikRSTa ho gaye haiM, aura muni unhe sudhAra nahI sakate / gRhastha gRhasthako vizeSa bodha de sakatA hai, AcaraNase bhI asara DAla sakatA hai / isIliye meM gRhasthavargako prAya dharmasaMbadho bodha dekara yamaniyamame lagAtA hU~ / prati saptAha apane yahA~ lagabhaga pA~caso sadgRhasthokI sabhA hotI hai| unhe ATha dinake naye anubhava aura bAkI ke pichale dharmAnubhavakA do-tIna muhUrtta taka bodha detA hU~ / merI strI dharmazAstrakI kucha jAnakAra honese vaha bhI strIvargako uttama yamaniyamakA bodha dekara sAptAhika sabhA karatI hai / putra bhI zAstrokA yathAzakti paricaya rakhate hai / vidvAnokA sanmAna, atithikA sanmAna, vinaya ora sAmAnya satyatA, eka hI bhAva - aise niyama bahudhA mere anucara bhI pAlate he / isaliye ye saba sAtA bhoga sakate hai | lakSmoke sAthasAtha merI nIti, dharma, sadguNa aura vinayane janasamudAyapara bahuta acchA asara kiyA hai / rAjA taka bhI merI nItiko bAtako aGgIkAra kare, aisI sthiti ho gayI hai / yaha saba mai AtmaprazasA ke liye kahatA nahI hU~, yaha Apa dhyAna rakheM, mAtra Apako pUchI huI bAtakI spaSTatAke liye yaha sava sakSepame kaha rahA hU~ / zikSApATha 65 : sukhasaMbaMdhI vicAra - bhAga 5 ina saba bAtose Apako aisA laga sakegA ki me sukhI hU~ aura sAmAnya vicArase Apa mujhe bahuta sukhI mAneM to mAnA jA sakatA / dharma, zIla aura nItise tathA zAstrAvadhAna se mujhe jo Ananda prApta hotA hai vaha avarNanIya hai / parantu tattvadRSTise me sukho na mAnA jAU~ / jaba taka maiMne vAhya aura abhyantara parigrahakA saba prakAra se tyAga nahI kiyA taba taka rAgadoSakA bhAva hai / yadyapi vaha bahuta aMzame nahI hai, paratu hai sahI, to vahAM upAdhi bhI hai / sarvasaMgaparityAga karanekI merI sampUrNa AkAkSA hai, parantu jaba taka aisA nahI huA he taba taka abhI kisI mAne gaye priyajanakA viyoga, vyavahArame hAni aura kuTumbIkA du.kha ye thoDe azame bhI upAdhi de sakate hai / apanI dehame mautake sivAya bhI nAnA prakArake rogokA Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 zrImad rAjacandra honA mabhava hai| isaliye jaba taka sarvathA nigraMtha bAhyAbhyantara parigrahakA tyAga, alpAraMbhakA tyAga yaha saba nahIM huA taba taka maiM apaneko sarvathA sukhI nahI maantaa| aba Apako tattvadRSTise vicAra karanepara mAlUma hogA ki lakSmI, strI, putra yA kuTumbase mukha nahI hai, aura ise yadi sukha mAnUM to jaba merI sthiti patita huI thI taba yaha sukha kahA~ gayA thA ? jisakA triyoga hai, jo kSaNabhagura hai aura jisame ekatva yA avyAbAdhatva nahI hai vaha mukha sampUrNa nahI hai / isaliye mai apaneko sukhI nahI kaha sakatA | maiM bahuta vicAra vicArakara vyApAra kArobAra karatA thA, to bhI mujhe ArambhopAdhi, anIti aura leza bhI kapaTakA sevana karanA nahI par3A, aisA to hai ho nhii| aneka prakArake Arambha aura kapaTakA mujhe sevana karanA par3A thaa| Apa yadi mAnate ho ki devopAsanAse lakSmI prApta karanA, to vaha yadi puNya na ho to kadApi milanevAlI nahI hai| puNyase lakSmI prApta karake mahArabha, kapaTa aura mAna ityAdi baDhAnA ye mahApApake kAraNa hai, pApa narakame DAlatA hai| pApase AtmA, prAma kI huI mahAna manuSyadehako vyartha gavaoN detA hai| eka to mAno puNyako khA jAnA, aura phira pApakA vadha karanA, lakSmIkI aura usake dvArA sAre sasArako upAdhi bhoganA, yaha bAta vivekI AtmAko mAnya nahI hogI aisA mai mAnatA huuN|, maiMne jisa kAraNase lakSmIkA upArjana kiyA thA, vaha kAraNa maiMne pahale Apako batAyA thA / jaisI ApakI icchA ho vaisA kreN| Apa vidvAna hai, maiM vidvAnako cAhatA huuN| ApakI abhilASA ho to dharmadhyAname prasakta hokara sahakuTumba yahA~ bhale rahe / ApakI AjIvikAkI sarala yojanA jaise kahe vaise maiM rucipUrvaka karA duuN| yahA~ zAstrAdhyayana aura sadvastukA upadeza kreN| mithyArabhopAdhikI lolupatAme, mai samajhatA hU~ ki na paDe, phira ApakI jaisI icchaa| paMDita-Apane apane anubhavakI bahuta manana karane jaisI AkhyAyikA khii| Apa avazya koI mahAtmA hai, puNyAnuvadhI puNyavAna jIva haiM, vivekI hai, ApakI zakti adbhuta hai / maiM daridratAse taga Akara jo icchA rakhatA thA vaha ekAtika thii| aise sarva prakArake vivekI vicAra maine kiye nahI the| aisA anubhava, aiso vivekazakti, mai cAhe jaisA vidvAna hU~ phira bhI mujhame hai hI nhii| yaha mai satya hI kahatA huuN| Apane mere liye jo yojanA batAI hai usake liye ApakA bahuta upakAra mAnatA hU~, aura namratApUrvaka use agIkAra karaneke liye maiM harSa prakaTa karatA huuN| mai upAdhiko nahI caahtaa| lakSmIkA phadA upAdhi hI detA hai / ApakA anubhavasiddha kathana mujhe bahuta acchA lagA hai| sasAra jalatA hI hai, isame sukha nahI hai| Apane nirupAdhika munisukhakI prazasA kI vaha satya hai / vaha sanmArga pariNAmame sarvopAdhi, Adhi, vyAdhi aura sarva ajJAnabhAvase rahita aise zAzvata mokSakA hetu hai| zikSApATha 66 sukhasaMbaMdhI vicAra-bhAga 6 dhanADhaya-Apako merI bAta acchI lagI isase mujhe nirabhimAnapUrvaka Ananda hotA hai ! Apake liye maiM yogya yojanA kruuNgaa| mai apane sAmAnya vicAra kathAnurUpa yahAM kahanekI AjJA cAhatA huuN| jo kevala lakSmIko upArjana karaneme kapaTa, lobha aura mAyAme ulajhe par3e hai ve bahuta dukhI hai| ve usakA pUrA yA adhUrA upayoga nahI kara sakate, mAtra upAdhi hI bhogate hai / ve asakhyAta pApa karate haiN| unhe kAla acAnaka uThA le jAtA hai / adhogatiko pAkara ve jIva anata sasArako vRddhi karate haiN| prApta manuSyadehako ve nirmUlya kara DAlate hai, jisase ve niranara duHkhI hI hai| jisane apanI AjIvikA jitane hI sAdhana alpArabhase rakhe hai, guddha ekapatnInata satoSa parAtmAko rakSA, yama, niyama, paropakAra, alparAga, alpa dravyamAyA aura satya tathA zAstrApyayana rakhe hai, jo manpuruSokI sevA karatA hai, jisane nigraMthatAkA manoratha rakhA hai, jo bahuta prakArase jahAra trirata jaisA hai, jisake vairAgya aura viveka utkRSTa hai, vaha pavitratAme sukhapUrvaka kAla nirgamana karatA hai| Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17vA~ varSa 109 jo sarva prakArake Arabha aura parigrahase rahita hue haiM, dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase jo aprativadharUpase vicarate hai, zatru-mitra ke prati jo samAna dRSTivAle hai aura zuddha Atma dhyAname jinakA samaya vyatIta hotA hai, athavA svAdhyAya eva dhyAname jo lIna hai, aise jitendriya aura jitakaSAya nigraMtha parama sukhI hai| sarva ghanaghAtI karmoMkA jinhone kSaya kiyA hai, jinake cAra karma durbala paDa gaye haiM, jo mukta hai, jo anatajJAnI aura anatadarzI haiM, ve to sampUrNa sukhI hI hai / ve mokSame anata jIvanake anata sukhame sarva karmaviraktatAse virAjate haiM / isa prakAra satpuruSo dvArA kahA huA mata mujhe mAnya hai / pahalA to mujhe tyAjya hai, dUsarA abhI mAnya hai, aura prAya ise grahaNa karane kA merA bodha hai| tIsarA bahu mAnya hai / aura cauthA to sarvamAnya tathA saccidAnadasvarUpa hI hai / isa prakAra paNDitajI / ApakI aura merI sukhasabadhI bAtacIta huI / prasagopAtta isa bAtakI carcA karate rahege aura isapara vicAra karege / ye vicAra Apako kahane se mujhe bahuta Ananda huA hai / Apa aise vicAroMke anukUla hue isase to Anadame aura vRddhi huI hai / paraspara yo bAtacIta karate karate harSaMke sAtha ve samAdhibhAvase zayana kara gaye / jo vivekI yaha sukhasambandhI vicAra kareMge ve bahuta tattva aura AtmazreNikI utkRSTatAko prApta kreNge| isame kahe hue alpArabhI, nirArabhI aura sarvamuktake lakSaNa lakSyapUrvaka manana karane yogya hai / yathAsabhava alpArabhI hokara samabhAvase janasamudAyake hitakI ora laganA, paropakAra, dayA, zAnti, kSamA aura pavitratAkA sevana karanA yaha bahuta sukhadAyaka hai / nigraMthatAke viSayame to vizeSa kahane kI jarUrata hI nahI hai / muktAtmA to anataM sukhamaya hI hai / zikSApATha 67 amUlya tattvavicAra (harigIta chada) * bahu puNyakerA puMjathI zubha deha mAnavano maLayo, toye are ! bhavacakrano ATo nahi ekke TaLayo; sukha prApta karatAM sukha TaLe che leza e lakSe laho, kSaNa kSaNa bhayaMkara bhAvamaraNe' kA aho rAcI raho ? // 1 // lakSmI bhane adhikAra vaghatAM, zuM vadhyuM te to kaho ? zuM kuTuMba ke parivArathI vaghavApaNu, e naya graho; vadhavApaNuM saMsAranu nara dehane hArI javo, eno vicAra nahIM ahoho ! eka paLa tamane havo !!! // 2 // * bhAvArtha - vahuta puNyake pujase yaha zubha mAnavadeha milI, to bhI yaha khedakI bAta hai ki bhavacakrakA eka bhI cakkara dUra nahI huA / ise jarA dhyAname lo ki sukha prApta karate hue sukha dUra hotA hai / yaha Azcarya hai ki kSaNakSaNameM honevAle bhAvamaraNameM tuma kyo khuza ho rahe ho ? // 1 // bhalA yaha to batAo ki lakSmI aura adhikAra vaDhanese tumhArA kyA vaDhA ? kuTumba aura parivAra bar3hanese tumhArI kyA bar3hatI huI? isa rahasya ko samajho / kyoki sasArakA baDhanA to manuSyadehako hAra jAnA hai / yaha kitanA Azcarya hai ki tumheM isakA vicAra eka kSaNabharako bhI nahI huA ! ! // 2 // nirdopa sukha aura nirdoSa Anada cAhe jahAMse bhale lo, jisase yaha divya zaktimAna AtmA baghanase mukta ho / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 zrImada rAjacandra nirdoSa sukha nirdoSa Anada, lyo game tyAMthI bhale, e divya zaktimAna jethI jaMjIrethI nIkaLe; paravastumA nahi mUMjhavo, enI dayA mujane rahI, e tyAgavA siddhAta ke pazcAtdu.kha te sukha nahIM // 3 // huM koNa chu ? kyAthI thayo ? zu svarUpa che mArukharu ? konA saMbaMdhe vaLagaNA cha ? rAkhu ke e paraharu ? enA vicAra vivekapUrvaka zAMta bhAve jo karyA, to sarva Atmika jJAnanA siddhAMtatattva anubhavyA // 4 // te prApta karavA vacana konu satya kevaLa mAnavu ? nirdoSa naranuM kathana mAno 'teha' jeNe anubhavya; re ! Atma tAro / Atma tAro / zIghra ene oLakho, sarvAtmamAM samadRSTi dyo A vacanane hRdaye lakho // 5 // zikSApATha 68 : jitendriyatA jaba taka jobha svAdiSTa bhojana cAhatI hai, jaba taka nAsikA sugadha cAhatI hai, jaba taka kAna vArAganAke gAyana aura vAdya cAhate hai, jaba taka A~kheM vanopavana dekhanekA lakSa rakhatI haiM, jaba taka tvacA sugandhIlepana cAhatI hai, taba taka yaha manuSya nIrAgI, nigraMtha, niSparigrahI, nirArabhI aura brahmacArI nahI ho sktaa| manako vaza karanA yaha sarvottama hai| isase sabhI indriyA~ vaza kI jA sakatI haiN| manako jItanA bahuta bahuta duSkara hai| eka samayame asakhyAta yojana calanevAlA azva yaha mana hai / ise thakAnA bahuta duSkara hai / isakI gati capala aura pakaDame na A sakanevAlI hai| mahAjJAniyone jJAnarUpI lagAmase ise stabhita karake saba para vijaya prApta kI hai| ___uttarAdhyayanasUtrame namirAja maharpine zakrendrase aisA kahA ki dasa lAkha subhaToko jItanevAle kaI par3e hai, parantu svAtmAko jItanevAle bahuta durlabha hai, aura ve dasa lAkha subhaToko jItanevAlokI apekSA ati uttama hai| mana hI sarvopAdhikI janmadAtrI bhUmikA hai| mana ho badha aura mokSakA kAraNa hai| mana hI sarva sasArakI mohinIrUpa hai| yaha vaza ho jAnepara AtmasvarUpako pAnA lezamAtra dupkara nahIM hai| manase indriyokI lolupatA hai| bhojana, vAdya, sugandha, strIkA nirIkSaNa, sundara vilepana yaha saba mana hI mAMgatA hai| isa mohinIke kAraNa yaha dharmako yAda taka nahIM karane detA / yAda Aneke bAda sAvadhAna nahI hone detaa| sAvadhAna honeke bAda patita karaneme pravRtta hotA hai arthAt laga jAtA hai / isame paravastumeM tuma moha mata kro| paravastume tuma moha kara rahe ho isakI mujhe dayA AtI hai / paravastuke mohako choDaneke . liye isa siddhAtako dhyAnameM rakho ki jisa vastuke atame dukha hai vaha sukha nahI hai // 3 // ___ maiM kauna hU~ ? kahA~se AyA hU~ ? merA saccA svarUpa kyA hai ? ye sAre lagAva kisake savaghase hai ? inheM rakhU yA choDa dUM ? yadi vivekapUrvaka aura zAtabhAvase ina vAtokA vicAra kiyA to AtmajJAnake sabhI siddhAtatattva anubhavameM A gaye // 4 // ise prApta karaneke liye kisake vacanako sarvathA satya mAnanA ? jisane isakA anubhava kiyA hai usa nirdoSa puruSake kathanako satya mAno / he bhavyo / apane AtmAko tAro | apane AtmAko taaro| use zIghra pahacAno, aura sabhI AtmAomeM samadRSTi rakho, isa vacanako hRdayameM akita karo / / 5 / / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17voM varSa 111 saphala nahI hotA to sAvadhAnIme kucha nyUnatA pahuMcAtA hai| jo isa nyUnatAko bhI na pAkara aDiga rahakara manako jItate haiM ve sarvasiddhiko prApta karate haiN| mana akasmAt kisIse hI jItA jA sakatA hai, nahIM to abhyAsa karake hI jItA jAtA hai / yaha abhyAsa nigraMthatAme bahuta ho sakatA hai, phira bhI gRhasthAzramame hama sAmAnya paricaya karanA cAhe to usakA mukhya mArga yaha hai ki yaha jo duricchA kare use bhUla jAyeM, vaisA na kreN| yaha jaba zabda, sparza Adi vilAsakI icchA kare taba ise na deN| sakSepame, hama isase prerita na ho, parantu hama ise prerita kare aura vaha bhI mokSamArgame / jitendriyatAke vinA sarva prakArakI upAdhi khaDI hI rahatI hai / tyAgane para bhI na tyAgane jaisA ho jAtA hai, loka-lajjAse use nibhAnA par3atA hai| isaliye abhyAsa karake bho manako jItakara svAdhInatAme lAkara avazya Atmahita karanA cehiAye / zikSApATha 69 * brahmacaryakI nau bAr3eM jJAniyone thoDe zabdome kaise bheda aura kaisA svarUpa batAyA hai ? isase kitanI adhika Atmonnati hotI hai ? brahmacarya jaise gabhIra viSayakA svarUpa sakSepame ati camatkArI Dhagase diyA hai| brahmacaryarUpI eka sundara vRkSa aura usakI rakSA karanevAlI jo nau vidhiyA~ haiM use bADakA rUpa dekara aisI saralatA kara dI hai ki AcArake pAlaname vizeSa smRti raha ske| ye nau bA. jaisI haiM vaisI. yahA~ kaha jAtA haiN| 1. vasati-jo brahmacArI sAdhu hai vaha jahA~ strI, pazu yA paNDaga se sayukta vasati ho vahA~ na rahe / strI do prakArakI haiM manuSyiNI aura devaagnaa| isa pratyekake phira do-do bheda hai eka to mUla aura dUsarI strIko mUrti yA citra / isa prakArakA jahA~ vAsa ho vahA~ brahmacArI sAdhu na rhe| pazu arthAt tiryaciNI gAya, bhaiMsa ityAdi jisa sthAname ho usa sthAname na rahe, aura jahA~ paNDaga arthAt napusakakA vAsa ho vahA~ bho na rhe| isa prakArakA vAsa brahmacaryako hAni karatA hai| unakI kAmaceSTA, hAvabhAva ityAdika vikAra manako bhraSTa karate hai| 2 kathA-kevala akelI striyoko hI yA eka hI strIko brahmacArI dharmopadeza na kre| kathA mohakI jananI hai / strIke rUpasambandhI grantha, kAmavilAsasambandhI grantha brahmacArI na paDhe, yA jisase citta calita ho aisI kisI bhI prakArako zRGgArasambandhI kathA brahmacArI na kre| . 3 Asana-striyoMke sAtha eka Asanapara na baiThe / jahA~ strI baiThI ho vahA~ do ghaDI taka brahmacArI na baiThe / yaha striyoko smRtikA kAraNa hai, isase vikArako utpatti hotI hai, aisA bhagavAnane kahA hai| 4 indriyanirIkSaNa-brahmacArI sAdhu striyoMke agopAga na dekhe, unake amuka aMgapara dRSTi ekAgra honese vikArako utpatti hotI hai| 5 kuDyAMtara-bhIta, kanAta athavA TATakA vyavadhAna bocame ho aura jahA~ strI-puruSa maithuna karate ho vahA~ brahmacArI na rhe| kyoki zabda ceSTAdika vikArake kAraNa haiM / 6. pUrvakor3A-svaya gRhasthAvAsame cAhe jisa prakArake zRgArase viSayakrIDA kI ho usakI smRti na kare, vaisA karanese brahmacaryakA bhaga hotA hai| ___7. praNota-dUdha, dahI, ghRtAdi madhura aura cikane padArthoMkA bahudhA AhAra na kre| isase vIryako vRddhi aura unmAda hote haiM aura usase kAmakI utpatti hotI hai| isaliye brahmacArI vaimA na kre| 8 atimAtrAhAra-peTa bharakara AhAra na kare tathA jisase ati mAtrAkI utpatti ho aisA na kare / isase bhI vikAra baDhatA hai|| ___9 vibhUSaNa-snAna, vilepana, puSpa Adiko brahmacArI grahaNa na kre| isase brahmacaryako hAni hotI hai| Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 zrImada rAjacandra - isa prakAra bhagavAnane nau bA. vizuddha brahmacaryake liye kahI haiN| bahudhA ye tumhAre sanane AtI hogii| parantu gRhasthAvAsame amuka amuka dina brahmacarya dhAraNa karaneme abhyAsiyoke dhyAna rakhanA yahA~ kucha samajhAkara kahI hai| zikSApATha 70 . sanatkumAra-bhAga 1 cakravartaka vaibhavame kyA kamI ho ? sanatkumAra cakravartI the| unakA varNa aura rUpa atyattama thaa| bAra madharmasabhAme usa rUpakI stuti huii| kinhI do devoko yaha bAta na rucii| phira ve usa zakAko karane ke liye vipake rUpame sanatkumArake ata purame gaye / sanatkumArakI dehame usa samaya ubaTana lagA yA thaa| usake agopara mardanAdika padArthoMkA mAtra vilepana thaa.| eka choTI agIchI pahanI huI thI aura vai snAnamajjana karaneke liye baiThe the / vipake rUpame Aye hue devatA unakA manohara mukha, kacanavarNI kAyA aura candra jaisI kAti dekhakara vahuta Anadita hue aura sira hilAyA / isa para cakravartIne pUchA, "Apane sira kyo hilAyA? ' devone kahA, "hama Apake rUpa aura varNakA nirIkSaNa karaneke liye bahuta abhilApo the| hamane sthAna-sthAnapara Apake varNa-rUpakI stuti sunI thI, Aja use hamane pratyakSa dekhA, isase hame pUrNa Anada huaa| sira hilAnekA kAraNa yaha hai ki jaisA logome kahA jAtA hai vaisA hI ApakA rUpa hai, usase adhika hai, parantu kama nahI / " sanatkumAra svarUpavarNakI stutise garvame Akara vole, "Apane isa samaya merA rUpa dekhA so ThIka hai, parantu mai java rAjasabhAme vastrAlakAra dhAraNa karake sarvathA sajja hokara siMhAsanapara baiThatA hU~, taba merA rUpa aura merA varNa dekhane yogya hai| abhI to mai zarIrame ubaTana lagAkara baiThA huuN| yadi usa samaya Apa mere rUpa-varNako dekhege to adbhuta camatkArako prApta hoge aura cakita ho jaayeNge|" devone kahA, "to phira hama rAjasabhAme AyeMge" aisA kahakara ve vahA~se cale gye| tatpazcAt sanatkumArane uttama vastrAlakAra dhAraNa kiye / aneka prasAdhanoMse apane zarIrako vizeSa AzcaryakArI Dhagase sajAkara ve rAjasabhAme Akara siMhAsanapara baitthe| AsapAsa samartha maMtrI, subhaTa, vidvAna aura anya sabhAsada apane-apane yogya Asanopara baiThe hue the / rAjezvara camarachatrase aura khamA khamAke udgAroMse vizepa zobhita tathA satkArita ho rahe the| vahA~ ve devatA phira vipake rUpame aaye| adbhuta rUpa-varNase Anadita honeke badale mAno khinna hue ho aise Dhagase unhone sira hilaayaa| cakravartIne pUchA, "aho brAhmaNo / gata samayakI apekSA isa samaya Apane aura hI tarahase sira hilAyA hai, isakA kyA kAraNa hai so mujhe btaayeN|" avadhijJAnake anusAra viprone kahA, "he mahArAjan | usa rUpa aura isa rUpame bhUmi-AkAzakA pharka paDa gayA hai / " cakravartIne use spaSTa samajhAneke liye kahA / brAhmaNone kahA, "adhirAja | pahale ApakI komala kAyA amRtatulya thI, isa samaya vipatulya hai| jaba amRtatulya aga thA taba hame Anada huA thA aura isa samaya vipatulya hai ata. hame kheda huA hai| hama jo kahate hai usa bAtako siddha karanA ho to Apa tAmbUla thUkeM / tatkAla usapara makkhI vaiThegI aura paraloka pahu~ca jaayegii|" zikSApATha 71 : sanaMtakumAra-bhAga 2 sanatkumArane yaha parIkSA ko to satya siddha huI / pUrva karmake pApake bhAgame isa kAyAke madakA mizraNa honese isa cakravartIko kAyA viSamaya ho gaI thii| vinAzI aura azucimaya kAyAkA aisA prapaca dekhakara sanatkumArake ata karaName vairAgya utpanna huaa| yaha sasAra sarvathA tyAga karane yogya hai / aisIkI aisI azuci strI, putra, mitra Adike zarIrame rahI hai / yaha saba moha-mAna karane yogya nahIM hai, yo kahakara ve cha khaDakI prabhutAkA tyAga karake cala nikle| ve jaba sAdhurUpame vicarate the tava mahAroga utpanna Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 113 huaa| unake satyatvakI parIkSA leneke liye koI deva vahA~ vaidyarUpame AyA / sAdhuse kahA, "maiM bahuta kuzala rAjavaidya haiM, ApakI kAyA rogakA bhoga banI huI hai, yadi icchA ho to tatkAla meM usa rogako dUra kara duuN|" sAdhu bole, "he vaidya | karmarUpI roga mahonmatta hai, isa rogako dUra karanekI ApakI samarthatA ho to bhale merA yaha roga dUra kreN| yaha samarthatA na ho to yaha roga bhale rhe|" devatAne kahA, "isa rogako dUra karaneko samarthatA to maiM nahI rkhtaa|" sAdhuneM apanI labdhike paripUrNa balase thUkavAlI aguli karake use roga para lagAyA ki tatkAla vaha roga naSTa ho gayA, aura kAyA phira jaisI thI vaisI ho gii| bAdame usa samaya devane apanA svarUpa prakaTa kiyA, dhanyavAda dekara vadana karake vaha apane sthAnako calA gyaa| , raktapitta jaise sadaiva khUna-pIpase khadabadAte hue mahArogakI utpatti jisa kAyAme hai, palabharame vinaSTa ho jAnekA jisakA svabhAva hai, jisake pratyeka romame paune do do rogokA nivAsa hai, aise sADhe tIna karoDa romose bharI honese vaha rogokA bhaDAra hai , aisA vivekase siddha hai| anna AdikI nyUnAdhikatAse vaha pratyeka roga jisa kAyAme pragaTa hotA hai, mala, mUtra, viSThA, haDDI, mAsa, pIpa aura zleSmase jisakA DhA~cA TikA huA hai, mAtra tvacAse jisakI manoharatA hai, usa kAyAkA moha sacamuca vibhrama hI hai / sanatkumArane jisakA lezamAtra mAna kiyA, vaha bhI jisase sahana nahI huA, usa kAyAme aho pAmara ! tU kyA moha karatA haiM ? yaha moha magaladAyaka nahIM hai| zikSApATha 72 : battIsa yoga satpuruSa nIceke battIsa yogokA sagraha karake AtmAko ujjvala karaneke liye kahate haiM 1 'ziSya apane jaisA ho isake liye use zrutAdikA jJAna denaa| * 2 'apane AcAryatvakA jo jJAna ho usakA dUsareko bodha denA aura use prakAzita krnaa|2 3 ApattikAlame bhI dharmakI dRDhatAkA tyAga nahI krnaa| 4. loka-paralokake sukhake phalako icchAke binA tapa krnaa| 5 jo zikSA milI hai usake anusAra yatnAse vartana karanA, aura nayI zikSAko vivekase * grahaNa krnaa| 6. mamatvakA tyAga krnaa| 7 gupta tapa krnaa| 8 nirlobhatA rkhnaa| 9 pariSahaupasargako jiitnaa| 10. sarala citta rkhnaa| 11 Atmasayama zuddha paalnaa| 12 samyaktva zuddha rkhnaa| 13, cittakI ekAgra samAdhi rkhnaa| 14 kapaTarahita AcAra paalnaa| 15 vinaya karane yogya puruSokI yathAyogya vinaya karanI / 16 satoSase tRSNAkI maryAdA kama kara ddaalnaa| 17 vairAgyabhAvanAme nimagna rhnaa| 18 mAyArahita vartana krnaa| dvi0 A0 pAThA0-1. 'mokSasAdhaka yogake liye ziSya AcAryake pAsa mAlocanA kre|' 2 'AcArya AlocanAko dUsareke pAsa prakAzita na kare / ' Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 zrImad rAjacandra 19 zuddha karanIme sAvadhAna honaa| 20 savarako apanAnA aura pApako roknaa| 21 apane doSoko samabhAvapUrvaka dUra karanA / 22 sarva prakArake viSayase virakta rhnaa| -23 mUla guNome pacamahAvratoko vizuddha pAlanA / 24 uttara guNome pacamahAvratoko vizuddha pAlanA / 25 utsAhapUrvaka kAyotsarga karanA / 26 pramAdarahita jJAna va dhyAname pravartana karanA / 27 sadaiva AtmacAritrame sUkSma upayogase pravRtta rahanA / 28 jitendriyatAke liye ekAgratApUrvaka dhyAna krnaa| 29. maraNAta du khase bhI bhayabhIta nahI honA / 30 strI Adike sagakA tyAga karanA / 31 prAyazcittase vizuddhi karanA / 32 maraNakAlame ArAdhanA karanA / yaha eka eka yoga amUlya hai / ina sabakA sagraha karanevAlA pariNAmame anata sukhako prApta hotA hai| zikSApATha 73 : mokSasukha __isa sRSTimaMDalame bhI kitanI hI aisI vastue~ aura manakI icchAe~ rahI haiM ki jinhe kucha azame jAnate hue bhI kahA nahIM jA sktaa| phira bhI ye vastue~ kucha sampUrNa zAzvata yA anata bhedavAlI nahI haiN| aisI vastukA jaba varNana nahI ho sakatA taba ananta sukhamaya mokSasambandhI upamA to kahA~se milegI ? gautama svAmIne bhagavAnase mokSake ananta sUkhake viSayame prazna kiyA taba bhagavAnane uttarame kahA"gotama | yaha anatasukha / mai jAnatA hU~, parantu use kahA jA sake aisI yahA~ para koI upamA nahI hai| jagatame isa sukhake tulya koI bhI vastu yA sukha nahI hai / " aisA kahakara unhone nimna AzayakA eka bhIlakA dRSTAnta diyA thaa| ____eka jagalame eka bhadrika bhIla apane bAlabacco sahita rahatA thA / zahara Adiko samRddhikI upAdhikA use leza bhAna bhI na thaa| eka dina koI rAjA azvakrIDAke liye ghUmatA ghUmatA vahA~ A niklaa| use bahuta pyAsa lagI thI, jisase usane izArese bhIlase pAnI moNgaa| bhIlane pAnI diyaa| zItala jalase rAjA santuSTa huaa| apaneko bhIlakI taraphase mile hue amUlya jaladAnakA badalA cukAneke liye rAjAne bhIlako samajhAkara apane sAtha liyaa| nagarame Aneke bAda rAjAne bhIlako usane jindagIme na dekhI huI vastuome rkhaa| sundara mahala, pAsame aneka anucara, manohara chatrapalaga, svAdiSTa bhojana, maMda mada pavana aura sugandhI vilepanase use Anandamaya kara diyA / vividha prakArake hIrA, mANika, mauktika, maNiratna aura raMga-biragI amUlya vastue~ nirantara usa bhIlako dekhaneke liye bhejA karatA thA, aura use vAga-bagIcome ghUmane-phiraneke liye bhejA karatA thaa| isa prakAra rAjA use sukha diyA karatA thA / eka rAta jaba saba so rahe the taba usa bhIlako vAlavacce yAda Aye, isaliye vaha vahA~se kucha liye kiye binA ekAeka nikala pdd'aa| jAkara apane kuTumbiyose milaa| una sabane milakara pUchA, "tU kahA~ thA ?" bholane kahA, "bahuta sukhameM ! vahA~ maiMne bahuta praMzasA karane yogya vastue~ dekhii|" kuTumbI-paratu ve kaisI thI ? yaha to hame btaa| Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 yA varSa bhIla-kyA kahU~ ? yahA~ vaisI eka bhI vastu nahI hai| kuTumbI-bhalA aisA ho kyA ? ye zakha, sopa, kaur3A kaise manohara par3e hai | vahA~ aisI koI dekhane lAyaka vastu thI? bhIla-nahI, nahI bhAI, aisI vastu to yahA~ eka bhI nahI hai / unake sauve yA hajArave bhAga jitanI bhI manohara vastu yahA~ nahI hai| kuTumbI-taba to tU cupacApa baiThA raha, tujhe bhrama huA hai, bhalA, isase acchA aura kyA hogA? he gautama | jaise yaha bhIla rAjavaibhavasukha bhogakara AyA thA, aura jAnatA bhI thA, phira bhI upamAyogya vastu na milanese vaha kucha kaha nahI sakatA thA, vaise ho anupameya mokSako, saccidAnanda svarUpamaya nirvikArI mokSake sukhake asakhyAtaveM bhAgake bhI yogya upameya na milanese maiM tujhe nahIM kaha sktaa| mokSake svarUpake viSayame zakA karanevAle to kutarkavAdI haiM, unhe kSaNika sukhasaMbadhI vicArake kAraNa satsukhakA vicAra nahI AtA / koI AtmikajJAnahIna yo bhI kahatA hai ki isase koI vizeSa sukhakA sAdhana vahA~ hai nahI, isaliye anata avyAvAdha sukha kaha dete haiN| usakA yaha kathana' vivekapUrNa nahI hai / nidrA pratyeka mAnavako priya hai, parantu usame vaha kucha jAna yA dekha nahIM sakatA, aura yadi kucha jAnaneme Aye to mAtra svapnopAdhikA mithyApanA AtA hai jisakA kucha asara bhI ho| vaha svapnarahita nidrA jisame sUkSma eva sthUla saba jAnA aura dekhA jA sake, aura nirupAdhise zAta U~gha lI jA sake to usakA vaha varNana kyA kara sakatA hai ? use upamA bhI kyA de sakatA hai ? yaha to sthUla dRSTAta hai, parantu bAla, avivekI isa parase kucha vicAra kara sake, isaliye kahA hai| bhIlakA dRSTAta, samajhAneke liye bhASAbhedake pheraphArase tumhe kaha btaayaa| zikSApATha 74 : dharmadhyAna-bhAga 1 bhagavAnane cAra prakArake dhyAna kahe hai-Arta, raudra, dharma aura zukla / pahale do dhyAna tyAgane yogya hai / pichale do dhyAna AtmasArthakarUpa hai / zrutajJAnake bhedoko jAnaneke liye, zAstravicArame kuzala honeke liye, nigraMthapravacanakA tattva pAneke liye, satpurupoke dvArA sevana karane yogya, vicArane yogya aura grahaNa karane yogya dharmadhyAnake mukhya solaha bheda hai| pahale cAra bheda kahatA huuN| 1. ANAvijaya (AjJAvicaya), 2 avAyavijaya (apAyavicaya), 3 vivAgavijaya (vipAkavijaya), 4 saThANavijaya (ssthaanvicy)| 1. AjJAvicaya-AjJA arthAt sarvajJa bhagavAnane dharmatattva sambandhI jo-jo kahA hai vaha vaha satya hai, isame zakA karane yogya nahI hai / kAlakI honatAse, uttama jJAnakA viccheda honese, buddhikA madatAse yA aise anya kisI kAraNase merI samajhame vaha tattva nahI aataa| parantu arhata bhagavAnane azamAtra bhI mAyAyukta yA asatya kahA ho nahI hai, kyoki ve nIrAgI, tyAgI aura ni spRho the| mRSA kahanekA unhe koI kAraNa na thA, aura ve sarvajJa, sarvadarzI honese ajJAnase bhI maghA nahI kahege / jahA~ ajJAna hI nahIM hai, vahA~ tatsavadhI mRSA kahA~se hogA ? aisA jo ciMtana karanA vaha 'AjJAvicaya' nAmakA prathama bheda hai / 2. apAyavicaya-rAga, dveSa, kAma, krodha inase jo dukha utpanna hotA hai usakA jo ciMtana karanA vaha 'apAyavicaya' nAmakA dUsarA bheda hai / apAya arthAt du kha / 3. vipAkavicaya-maiM kSaNa-kSaName jo jo duHkha sahana karatA hU~, bhavATavIme paryaTana karatA hU~, ajJAnAdika pAtA hU~, vaha saba karmake phalake udayase hai, isa prakAra jo ciMtana karanA vaha dharmadhyAnakA tIsarA bheda hai| Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 zrImad rAjacandra 4. sasthAnavicaya-tIna lokake svarUpakA ciMtana krnaa| lokasvarUpa supratiSThakake AkArakA hai, jova-jovame mampUrNa bharapUra hai| amakhyAta yojanakI koTAnukoTise tirachA loka he, jahA~ asakhyAta dopa-namudra hai / asatyAta jyotipI, vANavyatara Adike nivAsa hai / utpAda, vyaya aura dhrauvyakI vicitratA isameM lagI huI hai / DhAI dvIpame jaghanya tIrthaMkara vIsa, utkRSTa eka sau sattara hote hai, tathA kevalI bhagavAna aura nigraMtha munirAja vicarate hai, unhe "vadAmi, namasAmi, sakkAremi, sammANemi, kallANaM, magala, devaya, ceiya, pajjuvAsAmi' isa prakAra tathA vahA~ rahanevAle zrAvaka zrAvikAokA guNagAna kreN| usa tirache lokase asalyAtagunA adhika avaloka he| vahA~ aneka prakArake devatAoMke nivAsa hai| phira Ipat prAgbhArA hai| usake bAda muktAtmA virAjate hai, unhe "vaMdAmi, yAvat pajjuvAsAmi / " usa Uvalokase kucha vizepa adholoka hai, vahA~ ananta du khase bhare hue narakAvAsa he aura bhavanapatike bhavanAdika hai / ina tIna lokake sarva sthAnakoko isa AtmAne sampaktvarahita karanIse anatavAra janmamaraNa karake sparza kiyA hai, aisA jo ciMtana karanA vaha 'sasthAnavicaya' nAmakA dharmadhyAnakA cauthA bheda hai| ina cAra bhedoko vicArakara samyaktvasahita zruta aura cAritradharmakI ArAdhanA karanI cAhiye jisase ye anaMta janmamaraNa dUra ho / dharmadhyAnake ina cAra bhedoko smaraName rakhanA caahiye| zikSApATha 75 : dharmadhyAna-bhAga 2 dharmadhyAnake cAra lakSaNa kahatA hai / 1. AjJAruci-arthAt vItarAga bhagavAnakI AjJA agIkAra karanekI ruci utpanna honA / 2. nisargaruci-AtmA svAbhAvikarUpase jAtismaraNAdi jJAnase zrutasahita cAritradharmako dhAraNa karanekI ruci prApta kare use nisargaruci kahate haiN| 3. sUtraruci-zrutajJAna Ara anata tattvake bhedoke liye kahe hae bhagavAnake pavitra vacanokA jiname gUMthana huA hai, una sUtrokA zravaNa karane, manana karane aura bhAvase paThana karanekI ruci utpanna ho, use sUtraruci kahate haiN| 4. upadezaruciajJAnase upArjita koMko hama jJAnase khapAyeM, tathA jJAnase naye karmoMko na vaoNve, mithyAtvase upAjita koko samyakbhAvase khapAyeM aura samyak bhAvase naye karmoko na bAMdhe, avairAgyase upArjita karmoko vairAgyase khapAyeM aura vairAgyase phira naye karmoko na vA~dhe, kapAyase upArjita karmoko kapAyako dUra karake lapAyeM aura kSamAdise naye karmoko na vAMdhe, azubhayogase upArjita karmoMko zubhayogase khapAyeM aura zubhayogase naye koko na vAM, pAMca indriyoke svAdarUpa Atravase upArjita karmoko savarase khapAyeM, aura taparUpa. savarase naye karmoko na bA~ce, isake liye ajJAnAdika Asrava mAgaM chor3akara jJAnAdika savara mArga grahaNa karane ke liye tIrthaMkara bhagavAnake upadezako sunanekI ruci utpanna ho, use upadezaruci kahate haiN| ye dharmadhyAnake cAra lakSaNa kahe gye| dharmadhyAnake cAra Alabana kahatA huuN| 1 vAcanA, 2 pRcchanA, 3 parAvartanA, 4 dhrmkyaa| 1. yAcanA arthAt vinaya sahita nirjarA tathA jJAna prApta karaneke liye sUtra-siddhAtake marmake jAnakAra guru athavA satpuruSake samIpa satra tattvakA vAcana leM, usakA nAma vAcanAlabana hai| 2. pacchanA-apUrva gAna prApta karane ke liye, jinezvara bhagavAnake mArgako rozana karaneke liye tathA zakAzalyake nivAraNake liye nathA anya tattvokI madhyastha parIkSAke liye yathAyogya vinaya sahita guru Adiko prazna pUche. use pRcchanAlagana kahate hai| 3. parAvattaMnA-pUrva meM jo jinabhApita sUyArtha paDhe ho unhe smaraName rasaneke liye, nirAke liye zuddha upayoga sahita zuddha sUtrAyaMkA vAravAra svAdhyAya kareM, usakA nAma parAvartanAlapana hai| 4. dharmakayA-vItarAga bhagavAnane jo bhAva jaise praNIta kiye haiM. una bhAvoko usI taraha samajha pharale, gahaNa karake, vizeSarUpase nizcaya karake, makA, kaMvA ora vitigicchArahitalpase, apanI nijarAke riyasabhAmaM una bhAvoko usI taraha praNIta kare, use dhamakathAlavana kahate haiN| isase sunanevAlA aura Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 117 zraddhA karanevAlA dono bhagavAnakI AjJAke ArAdhaka hote hai| ye dharmadhyAnake cAra Alavana kahe gye| dharmadhyAnakI cAra anuprekSA kahatA hU~ / 1 ekatvAnuprekSA, 2 anityAnuprekSA, 3. azaraNAnuprekSA, 4. sasArAnuprekSA / ina cArokA bodha bAraha bhAvanAke pAThame kahA jA cukA hai vaha tumhe smaraName hogaa| zikSApATha 76 : dharmadhyAna-bhAga 3 dharmadhyAnako pUrvAcAryone aura Adhunika munIzvarone bhI vistArapUrvaka bahuta samajhAyA hai / isa dhyAnase AtmA munitvabhAvame niratara praveza karatA hai| jo jo niyama arthAt bheda, Alabana aura anuprekSA kahe hai ve bahuta manana karane yogya hai| anya munIzvaroke kathanAnusAra maiMne unhe sAmAnya bhASAme tumhe kahA hai, isake sAtha niratara yaha dhyAna rakhanekI AvazyakatA hai ki inamese hamane kaunasA bheda prApta kiyA, athavA kisa bhedakI ora bhAvanA rakhI hai ? ina solaha bhedomese koI bhI bheda hitakArI aura upayogI hai, paratu jisa anukramase lenA cAhiye usa anukramase liyA jAye to vaha vizeSa AtmalAbhakA kAraNa hotA hai| ___ kitane hI loga sUtra-siddhAtake adhyayana mukhAgra karate haiM, yadi ve unake artha aura uname kahe hue mUlatattvokI ora dhyAna deM to kucha sUkSmabhedako pA sakate haiN| jaise keleke patrame, patrame patrako camatkRti hai vaise hI sUtrArthame camatkRti hai| isa para vicAra karanese nirmala aura kevala dayAmaya mArgakA jo vItarAgapraNIta tattvabodha hai usakA bIja ataHkaraName akurita ho utthegaa| vaha aneka prakArake zAstrAvalokanase, praznottarase, vicArase aura satpuruSake samAgamase poSaNa pAkara baDhakara vRkSarUpa hogaa| phira vaha vRkSa nirjarA aura AtmaprakAzarUpa phala degaa| zravaNa, manana aura nididhyAsanake prakAra vedAtavAdiyone batAye hai, paratu jaise isa dharmadhyAnake pRthak-pRthak solaha bheda yahA~ kahe hai vaise tattvapUrvaka bheda kiso sthAname nahI hai, ye apUrva hai| inase zAstrako zravaNa karanekA, manana karanekA, vicAranekA, anyako bodha karanekA zaMkA kakhA dUra karanekA, dharmakathA karanekA, ekatva vicAranekA, anityatA vicAranekA, azaraNatA vicAranekA, vairAgya pAnekA, sasArake anata dukhakA manana karanekA aura vItarAga bhagavAnakI AjJAse sAre lokAlokakA vicAra karanekA apUrva utsAha milatA hai / bheda-prabheda karake inake phira aneka bhAva samajhAye haiN| inamese katipaya bhAvoko samajhanese tapa, zAti, kSamA, dayA, vairAgya aura jJAnakA bahuta bahuta udaya hogaa| / tuma kadAcit ina solaha bhedokA paThana kara gaye hoge, phira bhI puna puna usakA parAvartana karanA / zikSApATha 77 : jJAnasaMbadhI do zabda--bhAga 1 jisake dvArA vastukA svarUpa jAnA jAtA hai vaha jJAna hai| jJAna zabdakA yaha artha hai / aba yathAmati yaha vicAra karanA hai ki isa jJAnakI kucha AvazyakatA hai? yadi AvazyakatA hai to isakI prAptike kucha sAdhana hai ? yadi sAdhana hai to usake anukUla deza, kAla aura bhAva he ? yadi dezakAlAdi anukUla haiM to kahA~ taka anukUla hai ? vizeSame yaha bhI vicAra karanA hai ki isa jJAnake bheda kitane he ? jAnane yogya kyA hai ? isake phira kitane bheda haiM ? jAnaneke sAdhana kauna kaunase hai ? una sAdhanoko kisa-kisa mArgase prApta kiyA jAtA hai ? isa jJAnakA upayoga yA pariNAma kyA hai ? yaha saba jAnanA Avazyaka hai| 1 jJAnakI kyA AvazyakatA hai ? pahale isa viSayame vicAra kreN| isa caturdaza rajjvAtmaka lokame caturgatime anAdikAlase sakarmasthitime isa AtmAkA paryaTana he / nimepamAtra bhI sukhakA jahA~ bhAva Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 zrImad rAjacandra nahI hai aise naraka - nigodAdika sthAnokA isa AtmAne vahuta bahuta kAla taka vAramvAra sevana kiyA hai, asahya dukhoko puna puna athavA yo kahiye ki anatavAra sahana kiyA hai / isa uttApase niraMtara saMtapta hotA huA AtmA mAtra svakarmavipAkase paryaTana karatA hai / paryaTanakA kAraNa anata dukhada jJAnAvaraNIyAdi karma hai, jinake kAraNa AtmA svasvarUpako pA nahI sakatA, aura viSayAdika moha badhanako svasvarUpa mAna rahA hai| ina sabakA pariNAma mAtra Upara kahA vahI hai ki anata duHkhako anata bhAvoMse sahana karanA, cAhe jitanA apriya, cAhe jitanA dukhadAyaka aura cAhe jitanA raudra honepara bhI jo dukha anatakAlase anatavAra sahana karanA paDA, vaha dukha mAtra usa ajJAnAdika karmake kAraNa sahana kiyA, usa ajJAnAdikako dUra karaneke liye jJAnakI paripUrNa AvazyakatA hai / zikSApATha 78 : jJAnasaMbaMdhI do zabda --- bhAga 2 2 ava jJAnaprAptike sAdhanoke viSayame kucha vicAra kare / apUrNa paryAptise paripUrNa AtmajJAna siddha nahI hotA, isaliye cha paryAptise yukta deha hI AtmajJAnako siddha kara sakatI hai| aisI deha eka mAtra mAnavadeha hai | yahA para yaha prazna uThegA ki mAnavadehako prApta to aneka AtmA haiM, to ve saba AtmajJAnako kyo nahI prApta karate ? isake uttarame hama yaha mAna sakeMge ki jinhone sapUrNa AtmajJAnako prApta kiyA hai unake pavitra vacanAmRtako unhe zruti nahI hai| zrutike binA saskAra nahI hai / yadi saskAra nahI hai to phira zraddhA kahA~se hogI ? aura jahA~ yaha eka bhI nahI hai vahA~ jJAnaprApti kahA~se hogI ? isaliye mAnavadehake sAtha sarvajJavacanAmRtakI prApti aura usakI zraddhA yaha bhI sAdhanarUpa hai / sarvajJavacanAmRta akarmabhUmi yA kevala anAryabhUmime nahI milate, to phira mAnavadeha kisa upayoga kI ? isaliye AryabhUmi bhI sAdhanarUpa hai / tattva kI zraddhA utpanna honeke liye aura bodha honeke liye nirgrantha gurukI AvazyakatA hai / dravyase jo kula mithyAtvI hai usa kulame huA janma bhI AtmajJAnakI prApti me hAnirUpa hI hai / kyoki dharmamatabheda ati duHkhadAyaka hai / paraparAse pUrvajo dvArA grahaNa kiye hue darzaname hI satyabhAvanA banatI hai, isase bhI AtmajJAna rukatA hai / isaliye uttama kula bhI Avazyaka hai / ina savako prApta karaneke liye bhAgyazAlI honA caahiye| isame satpuNya arthAt puNyAnuvadhI puNya ityAdi uttama sAdhana hai / yaha sAdhanabheda kahA / 3 yadi sAdhana hai to unake anukUla deza aura kAla haiM ? isa tIsare bhedakA vicAra kreN| bhArata, mahAvideha ityAdi karmabhUmi aura usame bhI AryabhUmi yaha dezakI apekSAse anukUla hai / jijJAsu bhavya / tuma saba isa kAlame bhAratame ho, isaliye bhArata deza anukUla hai / kAlakI apekSAse mati aura zruta prApta kiye jA sake itanI anukUlatA hai; kyoMki isa da Sama pacamakAlame paramparAmnAyase paramAvadhi, mana paryAya aura kevala ye pavitra jJAna dekhaneme nahI Ate, iliye kAlakI paripUrNa anukUlatA nahI hai / 4 deza, kAla Adi yadi anukUla hai kahA~ taka hai ? isakA uttara hai ki zeSa rahA huA saiddhAtika matijJAna, zrutajJAna sAmAnyamatase kAlakI apekSAse ikkIsa hajAra varSa taka rhegaa| inamese DhAI hajAra varSa vota gaye, bAkI sADhe aThAraha hajAra varSa rahe, arthAt pacamakAlakI pUrNatA taka kAlako anukUlatA hai / isaliye deza, kAla anukUla haiM / zikSApATha 79 ava vizeSa vicAra kareM 1 AvazyakatA kyA hai ? isa mahAna vicArakA maMthana puna vizeSatAse kareM / mukhya Avazyaka yaha hai ki svasvarUpa sthitikI zreNipara caDhanA / jisase anata duHkhakA nAza ho, duHkhake nAzase AtmAkA jJAnasabaMdhI do zabda -- - - bhAga, 3 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vAM varSa 119 zreyaskara sukha hai, aura sukha niraMtara AtmAko priya hI hai, paratu jo svasvarUpasukha hai vaha / deza, kAla aura bhAvakI apekSAse zraddhA, jJAna ityAdi utpanna karanekI AvazyakatA hai| samyagbhAvasahita uccagati, vahA~se mahAvidehame mAnavadehake rUpame janma, vahA~ samyagabhAvakI puna unnati, tattvajJAnakI vizuddhatA aura vRddhi, antame paripUrNa AtmasAdhana jJAna aura usakA satya pariNAma sarvathA sarva dukhakA abhAva arthAt akhaMDa, anupama, anaMta zAzvata pavitra mokSakI prApti, isa sabake liye jJAnakI AvazyakatA hai| 2 jJAnake bheda kitane haiM tatsabadhI vicAra kahatA haiM / isa jJAnake bheda anata hai, paratu sAmAnyadRSTi samajha sake isaliye sarvajJa bhagavAnane mukhya pA~ca bheda kahe haiN| unhe maiM jyo kA tyo kahatA huuN| prathama mati, dvitIya zruta, tRtIya avadhi, caturtha mana paryaya aura pacama saMpUrNa svarUpa kevl| inake punaH pratibheda hai / aura phira unake atIdriya svarUpase anata bhaga jAla haiM / ___3 jAnane yogya kyA hai ? isakA aba vicAra kare / vastuke svarUpako jAnanekA nAma jaba jJAna hai, taba vastue~ to anata haiM, unhe kisa kramase jAnanA ? sarvajJa honeke bAda sarvadarzitAse ve satpurupa una anata vastuoke svarUpako savaM bhedoMse jAnate hai aura dekhate hai, paratu ve kina kina vastuoko jAnanese isa sarvajJazreNiko prApta hue ? jaba taka anata zreNiyoko nahI jAnA taba taka kina vastuoko jAnate-jAnate una anata vastuoko anaMtarUpase jAna sakeM? isa zakAkA samAdhAna aba kreN| jo anaMta vastue~ mAno he va anata bhagokI apekSAse haiM, parantu mukhya vastutva-svarUpase unakI do zreNiyA~ hai-jIva aura ajIva / vizeSa vastutva-svarUpase nava tattva kivA SaDdravyako zreNiyA~ jAnane yogya ho jAtI haiN| isa kramase caDhatecaDhate sarva bhAvase jJAta hokara lokAlokasvarUpa hastAmalakavata jAnA dekhA jA sakatA hai| isaliye jAnane yogya padArtha jIva aura ajIva haiN| ye jAnane yogya mukhya do zreNiyA~ kahI gii| zikSApATha 80 : jJAnasaMbaMdhI do zabda-bhAga 4 4 inake upabhedoko sakSepame kahatA huuN| 'jIva' caitanya lakSaNase ekarUpa hai, dehasvarUpase aura dravyasvarUpase anatAnaMta hai| dehasvarUpase usako indriya Adi jAnane yogya hai, usakI gati, vigati ityAdi jAnane yogya hai, usakI sasargaRddhi jAnane yogya hai| isI prakAra 'ajIva', usake rUpI-arUpI pudgala, AkAzAdika vicitra bhAva, kAlacakra ityAdi jAnane yogya haiM / prakArAntarase jIva-ajIvako jAnaneke liye sarvajJa sarvadarzIne nau zreNorUpa nau tattva kahe hai| jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, savara; nirjarA, badha aura mokSa / inamese kucha grahaNa karane yogya, kucha jAnane yogya aura kucha tyAgane yogya hai| ye sabhI tattva jAnane yogya to haiM hii| 5 jAnaneke sAdhana yadyapi sAmAnya vicArase ina sAdhanoko jAna to liyA hai, to bhI vizeSarUpase kucha jaaneN| bhagavAnakI AjJA aura usakA zuddha svarUpa yathAtathya jAnanA cAhiye / svaya to koI hI jAnatA hai, nahI to nigraMtha jJAnI guru batA sakate hai / nIrAgI jJAtA sarvottama haiN| isaliye zraddhAke bIjakA ropaNa karanevAle yA usakA poSaNa karanevAle guru sAdhanarUpa haiN| isa sAdhana Adike liye sasArako nivRtti arthAt zama, dama, brahmacarya Adi anya sAdhana hai| yadi inhe sAdhana prApta karanekA mArga kahe to bho yogya hai| 6 isa jJAnake upayoga athavA pariNAmake uttarakA Azaya Upara A gayA hai, paratu kAlabhedase kucha kahanA hai, aura vaha itanA ho ki diname do ghaDIkA samaya bhI niyamita rakhakara jinezvara bhagavAnake kahe hue tattvavodhakA parizolana kro| vItarAgake eka saiddhAtika zabdase jJAnAvaraNIyakA bahuta kSayopazama hogA yaha maiM vivekase kahatA huuN| Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra zikSApATha 81 : paMcamakAla kAlacakrake vicAra avazya jAnane yogya haiN| jinezvarane isa kAlacakra ke do bheda kahe haiM1 utsarpiNI, 2 avsrpinnii| eka-eka bhedake cha cha Are hai / Adhunika pravartamAna ArA paMcamakAla kahalAtA hai aura vaha avasarpiNI kAlakA pA~cavA ArA hai / avasarpiNI arthAt utaratA huA kAla / isa utarate hue kAlake pA~caveM Areme isa bharatakSetrame kaisA vartana honA cAhiye isake bAreme satpuruSoMne kucha vicAra batAye hai, ve avazya jAnane yogya hai / ve pacamakAlake svarUpako mukhyata isa Azayame kahate hai / nirgratha pravacaname manuSyokI zraddhA kSINa hotI jaayegii| dharmake mUla tattvome matamatAtara baDheMge / pAkhaDI aura prapacI matokA maDana hogA / janasamUhako ruci adharma kI ora jAyegI / satya, dayA dhIre-dhIre parAbhavako prApta hoge / mohArdika doSokI vRddhi hotI jAyegI / dabhI aura pApiSTha guru pUjya hoge / duSTavRttike manuSya apane prapacame saphala hoge / mIThe paraMtu ghU vaktA pavitra mAne jAyeMge | zuddha brahmacarya Adi zIlase yukta puruSa malina kahalAyege / Atmika jJAnake bheda naSTa hote jAyeMge / hetuhauna kriyAe~ vaDhatI jAyeMgI / ajJAna kriyAkA bahudhA sevana kiyA jAyegA / vyAkula karanevAle vipayoke sAdhana vaDhate jAyeMge / ekAtika pakSa sattAdhIza hoge / zRgArase dharma mAnA jAyegA / 120 I sacce kSatriyoke binA bhUmi zokagrasta hogI / nissattva rAjavaMzI vezyAke vilAsa me mohita hoge / dharma, karma aura saccI rAjanItiko bhula jAyege, anyAyako janma dege, jaise lUTa sakeMge vaise prajAko luutteNge| svayaM pApiSTha AcaraNokA sevana karake prajAse unakA pAlana karAyeMge / rAjabIjake nAmapara zUnyatA AtI jAyegI / noca matriyokI mahattA baDhatI jAyeMgI / ve dIna prajAko cUsakara bhaDAra bharanekA rAjAko upadeza ' deMge / zIla bhaga karanekA dharma rAjAko agIkAra kraayeNge| zaurya Adi sadguNokA nAza kraayeNge| mRgayA Adi pApome adha banAyeMge / rAjyAdhikArI apane adhikArase hajAragunA ahaMkAra rakheMge / vipra lAlacI aura lobho ho jaayeNge| ve sadvidyAko davA dege, sasArI sAdhanoko dharmaM ThaharAyeMge / vaizya mAyAvI, kevala svArthI aura kaThora hRdayake hote jAyeMge / samagra manuSyavargakI sadvRttiyA~ ghaTatI jAyegI / akRtya aura bhayakara kRtya karate hue unakI vRtti nahI rukegii| viveka, vinaya, saralatA ityAdi sadguNa ghaTate jAyeMge / anukaprAtre nAmapara hInatA hogii| mAtAkI apekSA patnIme prema baDhegA, pitAkI apekSA putrame prema baDhegA, niyamapUrvaka pativrata pAlanevAlI sundariyAM ghaTa jAyeMgI / snAnase pavitratA mAnI jAyegI, dhanase uttama kula mAnA jAyegA / ziSya guruse ulaTe cleNge| bhUmikA rasa ghaTa jAyegA / saGkSepame kahanekA bhAvArtha yaha hai ki uttama vastuokI kSINatA hogI aura nikRSTaM vastuokA udaya hogA / paMcamakAlakA svarUpa inakA pratyakSa sUcana bhI kitanA adhika karatA hai ? manuSya saddharmatattvame paripUrNa zraddhAvAna nahI ho sakegA, sapUrNa tattvajJAna nahI pA sakegA, jambusvAmI - ke nirvANake bAda dasa nirvANI vastuokA isa bharatakSetrase vyavaccheda ho gayA / pacamakAlakA aisA svarUpa jAnakara vivekI puruSa tattvako grahaNa kareMge, kAlAnusAra dharmatattvazraddhAko pAkara uccagatiko sAdhakara pariNAmame mokSako saadheNge| nirgrantha pravacana, nirgrantha : prApti sAdhana hai / inakI ArAdhanA se karmakI virAdhanA hai / guru ityAdi dharmatattvakI zikSApATha 82 : tattvAvabodha - bhAga 1 dazavaikAlikasUtrame kathana hai ki jisane jIvAjIvake bhAvoko nahI jAnA vaha aba sayamame kaise sthira raha sakegA ? isa vacanAmRtakA tAtparya yaha hai ki tuma AtmA eva anAtmAke svarUpako jAno, ise jAnanekI paripUrNa AvazyakatA hai / Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa 121 AtmA-anAtmAkA satya svarUpa nirgrantha pravacanamese prApta ho sakatA hai, aneka matome ina do tattvoMke viSayame vicAra pradarzita kiye hai ve yathArthaM nahI hai / mahAprajJAvAna AcAryoM dvArA kiye gaye vivecana sahita prakArAtarase kahe hue mukhya nava tattvoko jo vivekabuddhise jAnatA hai, vaha satpuruSa AtmasvarUpako pahacAna sakatA hai| dvAdazailI anupama aura anata bhedabhAvase bharapUra hai / isa zailIko paripUrNarUpase to sarvajJa aura sarvadarzI hI jAna sakate hai, phira bhI unake vacanAmRtoke anusAra AgamakI sahAyatAse yathAmati nava tattvake svarUpako jAnanA Avazyaka hai| isa nava tattvako priya zraddhAbhAvase jAnanese parama vivekabuddhi, zuddha samyaktva aura prabhAvaka AtmajJAnakA udaya hotA hai / naMva tattvame lokAlAkakA sapUrNa svarUpa A jAtA hai / jinakI jitanI buddhi kI gati hai ve utanI tattvajJAnakI ora dRSTi pahu~cAte haiM, aura bhAvAnusAra unake AtmAkI ujjvalatA hotI hai / isase ve AtmajJAna ke nirmala rasakA anubhava karate haiM / jinakA tattvajJAna uttama aura sUkSma hai, tathA jo suzolayukta tattvajJAnakI upAsanA karate haiM ve puruSa bar3abhAgI hai / ina nava tattvoke nAma mai pichale zikSApAThame kaha gayA hU~, inakA vizeSa svarUpa prajJAvAna AcAryoMke mahAna granthoMse avazya jAnanA cAhiye, kyoki siddhAtame jo jo kahA hai una sabako vizeSa bhedase samajhane ke liye prajJAvAna AcAryo dvArA viracita grantha sahAyabhUta haiM / ye gurugamyarUpa bhI hai / nava tattvake jJAname naya, nikSepa aura pramANake bheda Avazyaka hai, aura unakA yathArthaM bodha una prajJAvAnone diyA hai / zikSApATha 83 : tattvAvabodha - bhAga 2 sarvajJa bhagavAnane lokAlokake sapUrNa bhAvoko jAnA aura dekhA / usakA upadeza bhavya logoko kiyA / bhagavAnane anata jJAnase lokAlokake svarUpaviSayaka anata bheda jAne the, paratu sAmAnya manuSyoko upadezase zreNI caDhaneke liye unhone mukhya dIkhate hue nau padArtha batAye / isase lokAlokake sarvabhAvokA isame samAveza ho jAtA hai / nirgrantha pravacanakA jo jo sUkSma bodha hai vaha tattvakI dRSTise nava tattvame samA jAtA hai, tathA sabhI dharmamatokA sUkSma vicAra isa nava tattva vijJAnake eka dezame A jAtA hai / AtmAkI jo anata zaktiyA~ Avarita ho rahI hai unhe prakAzita karaneke liye arhata bhagavAnakA pavitra bodha hai / ye anata zaktiyA~ taba praphullita ho sakatI hai jaba AtmA navatattvavijJAname pAragata jJAnI ho / sUkSma dvAdazAgIkA jJAna bhI ina navatattvake svarUpajJAname sahAyarUpa hai / yaha bhinna-bhinna prakAra se navatattvake svarUpajJAnakA vodha karatA hai, isaliye yaha ni zaka mAnane yogya hai ki jisane nava tattvako anata bhAva-bhedase jAnA, vaha sarvajJa aura sarvadarzI huA / ina nava tattvoko tripadIkI apekSAse ghaTAnA yogya hai| heya, jJeya aura upAdeya arthAt tyAga karane yogya, jAnane yogya aura grahaNa karane yogya - ye tIna bheda nava-tattvasvarUpake vicArame nihita haiM / prazna - jo tyAgane yogya hai use jAnakara kyA karanA ? jisa gaoNvako jAnA naho usakA mArga kisaliye pUchanA ? uttara- ApakI isa zakAkA samAdhAna sahajame ho sakatA hai| tyAgane yogyako bhI jAnanA Avazyaka hai / sarvajJa bhI sava prakArake prapacoko jAna rahe haiM / tyAgane yogya vastuko jAnanekA mUlatattva yaha hai ki yadi use na jAnA ho to atyAjya samajhakara kisI samaya usakA sevana ho jAya / eka gA~vase dUsare gA~vame pahu~cane taka rAsteme jo jo gaoNva AnevAle ho unakA rAstA bhI pUchanA paDatA hai, nahI to jahA~ jAnA hai vahA~ nahI pahu~cA jA sakatA / jaise ve gA~va pUche paratu vahA~ vAsa nahI kiyA, vaise hI pApAdi tattvAMko Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 zrImada rAjacandra jAnanA to cAhiye parantu grahaNa nahI karanA cAhiye / jaise rAstepe AnevAle gA~vokA tyAga kiyA vaise unakA bhI tyAga karanA Avazyaka hai| zikSApATha 84 : tattvAvabodha-bhAga 3 jo satpuruSa gurugamyatAse zravaNa, manana aura nididhyAsanapUrvaka navatattvakA jJAna kAlabhedase prApta karate hai, ve satpuruSa mahApuNyazAlI tathA dhanyavAdake pAtra hai| pratyeka sujJa puruSako merA vinayabhAvabhUSita yahI bodha hai ki ve nava tattvako svavuddhike anusAra yathArtha jaane| mahAvIra bhagavAnake zAsaname bahuta matamatAtara paDa gaye hai, usakA eka mukhya kAraNa yaha bhI hai ki tattvajJAnakI ora upAsaka vargakA dhyAna nahI rahA / vaha mAtra kriyAbhAvame anurakta rahA, jisakA pariNAma dRSTigocara hai| vartamAna khojame AI huI pRthvIkI AbAdI lagabhaga DeDha araba mAnI gayI hai, usame saba gacchoko milAkara jana prajA kevala bosa lAkha hai| yaha prajA zramaNopAsaka hai| mai mAnatA hU~ ki isamese do hajAra puruSa bhI muzkilase navatattvako paThanarUpase jAnate hoge / manana aura vicArapUrvaka jAnanevAle to u~galikI noka para gine jA sake utane purupa bhI nahI hoge| java tattvajJAnakI aisI patita sthiti ho gayA hai tabhI matamatAtara baDha gaye hai| eka laukika kathana hai ki 'sau sayAne eka mata' / isa taraha aneka tattvavicAraka purupoke matame bahudhA bhinnatA nahI aatii| isa navatattvake vicArake sabadhame pratyeka manise merI vijJapti hai ki ve viveka aura gurugamyatAse isake jJAnakI vizeSa vRddhi kreN| isase unake pavitra pA~ca mahAvrata dRDha hoge, jinezvarake vacanAmRtake anupama AnaMdako prasAdI milegI, munitvake AcArakA pAlana sarala ho jAyegA, jJAna aura kriyA vizuddha rahanese samyaktvakA udaya hogA; pariNAmame bhavAta ho jaayegaa| zikSApATha 85 : tattvAvabodha-bhAga 4 jo jo zramaNopAsaka nava tattvako paThanarUpase bhI nahI jAnate ve use avazya jAneM / jAnaneke bAda bahuta manana kreN| jitanA samajhame A sake, utane gambhIra Azayako gurugamyatAse sadbhAvase smjheN| isase AtmajJAna ujjvalatAko prApta hogA, aura yamaniyama AdikA pAlana hogaa| navatattva arthAt navatattva nAmakI koI racita sAmAnya pustaka nahI, paratu jisa jisa sthalame jo jo vicAra jJAniyone praNIta kiye haiM ve saba vicAra navatattvamese kisI eka do yA adhika tattvake hote haiN| kavalA bhagavAnane ina zreNiyose sakala jagatamaDala dikhA diyA hai, isase jyo jyo naya Adike bhedase yaha tattvajJAna milegA tyo tyo apUrva Anada aura nirmalatAkI prApti hogI, mAtra viveka, gurugamyatA aura apramAda cAhiye / yaha navatattvajJAna mujhe bahuta priya hai / isake rasAnubhavI bhI mujhe sadaiva priya haiN| kAlabhedase isa samaya bharatakSetrame mAtra mati aura zrata ye do jJAna vidyamAna hai, bAkoke tona jJAna paraparAmnAyase dekhaneme nahI Ate, phira bhI jyo jyo pUrNa zraddhAbhAvase isa navatattvajJAnake vicArokI guphAme utarA jAtA hai, tyo tyo usake adara adbhuta AtmaprakAza, Anada, samartha tattvajJAnako sphuraNA, uttama vinoda aura gaMbhIra camaka cakita karake ve vicAra zuddha samyagjJAnakA bahuta udaya karate hai| syAdvAdavacanAmRtake anata sundara Agayoko samajhanekI paramparAgata zaktikA isa kAlame isa kSetrase viccheda ho gayA hai, phira bhI uma mavadhI jo jo sundara Azaya samajhame Ate hai ve saba Azaya ati ati gabhIra tattvase bhare hue haiN| una AzayokA puna punaH manana karanese cArvAkamatike cacala manuSya bhI saddhamame sthira ho Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vo varSa 123 jAte haiM / sakSepame sarva prakArako siddhi, pavitratA, mahAzIla, nirmala gahana aura gabhIra vicAra, svaccha vairAgyakI bheMTa ye saba tattvajJAnase milate hai / zikSApATha 86 : tattvAvabodha-bhAga 5 eka bAra eka samartha vidvAnase nigraMtha pravacanakI camatkRtike sabadhame bAtacIta huii| usake sabadhame usa vidvAnane batAyA-"mai itanA to mAnya rakhatA hU~ ki mahAvIra eka samartha tattvajJAnI purupa the, unhone jo bodha diyA hai, use grahaNa karake prajJAvAna puruSone aga, upAgakI yojanA kI hai, unake jo vicAra hai ve camatkRtise bhare hue hai, parantu isase mai yaha nahIM kaha sakatA ki iname sArI sRSTikA jJAna nihita hai / aisA hone para bhI yadi Apa isa sabadhame kucha pramANa dete ho to maiM isa bAta para kucha zraddhA kara sakatA huuN|" isake uttarame maiMne yaha kahA ki maiM kucha jaina vacanAmRtako yathArtha to kyA parantu vizeSa bhedase bhI nahI jAnatA, parantu sAmAnya bhAvase jo jAnatA hU~ usase bhI pramANa avazya de sakatA huuN| phira navatatvavijJAnasabadhI bAtacIta niklii| maine kahA ki isame sArI sRSTikA jJAna A jAtA hai, parantu yathArtha samajhanekI zakti cAhiye / phira unhone isa kathanakA pramANa maoNgA, taba maine ATha karma kaha btaaye| usake sAtha yaha sUcita kiyA ki inake sivAya inase bhinna bhAva batAnevAlA koI nauvA~ karma khoja nikAle / pApa aura puNyakI prakRtiyoko batAkara kahA ki inake sivAya eka bhI adhika prakRti khoja nikAleM / yo kahate kahate anukramase bAta claayii| pahale jIvake bheda kahakara pUchA ki kyA iname Apa kucha nyUnAdhika kahanA cAhate haiM ? ajIvadravyake bheda kahakara pUchA ki kyA Apa isase kucha vizeSa kahate haiM ? yo navatattvasabadhI bAtacIta huI taba unhone thoDI dera vicAra karake kahA-"yaha to mahAvIrakI kahanekI adbhuta camatkRti hai ki jIvakA eka bhI nayA bheda nahI milatA, isI taraha pApapuNya Adiko eka bhI vizeSa prakRti nahIM milatI, aura nauvaoN karma bhI nahI milatA / aise aise tattvajJAnake siddhAta jainadarzaname hai yaha mere dhyAname nahI thA / isame sAro sRSTikA tattvajJAna kucheka azome avazya A sakatA hai|" zikSApATha 87 : tattvAvabodha-bhAga 6 . isakA uttara hamArI orase yaha diyA gayA ki abhI Apa jo itanA kahate hai vaha bhI taba taka ki jaba taka Apake hRdayame jainadharmake tattvavicAra nahI Aye hai, parantu mai madhyasthatAse satya kahatA hai ki isame jo vizuddha jJAna batAyA hai vaha kahI bhI nahI hai, aura sarva matone jo jJAna batAyA hai vaha mahAvIrake tattvajJAnake eka bhAgame A jAtA hai| inakA kathana syAdvAda hai, ekapakSI nhii| Apane yo kahA ki isame sArI sRSTikA tattvajJAna kucheka azome avazya A sakatA hai, paratu yaha mizra vacana hai| hamArI samajhAneko alpajJatAse aisA avazya ho sakatA hai, parantu isase ina tattvome kucha apUrNatA hai aisA to hai hI nhiiN| yaha kucha pakSapAtI kathana nahIM hai| vicAra karanepara sArI sRSTimese inake sivAya koI dasavA~ tattva khojanese kabhI milanevAlA nahI hai| isa savadhame prasagopAtta hamArI jaba bAtacIta aura madhyastha carcA hogI taba niHzakatA hogii| uttarame unhone kahA ki isaparase mujhe yaha to niHzakatA hai ki jaina eka adbhuta darzana hai| Apane mujhe zreNipUrvaka navatattvake kucha bhAga kaha batAye, isase mai yaha vedhaDaka kaha sakatA hU~ ki mahAvIra guptabhedako prApta puruSa the| isa prakAra thor3IsI vAta karake 'uppanne vA', 'vigame vA', 'dhuvei vA' yaha labdhivAkya unhone mujhe khaa| yaha kahaneke bAda unhone yo vatAyA- "ina zabdoke sAmAnya arthame to koI camatkRti nahIM diikhtii| utpanna honA, nAza honA aura acalatA aisA ina tIna Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 zrImad rAjacandra zabdokA artha hai / parantu zrImAna gaNadharone to aisA ullekha kiyA hai ki ina vacanoko gurumukhase zravaNa karanese pahaleke bhAvika ziSyoko dvAdazAgIkA AzayapUrNa jJAna ho jAtA thaa| isake liye maiMne bahuta kucha vicAra kiye, phira bhI mujhe to aisA lagA ki yaha honA asabhava hai, kyoki atIva sUkSma mAnA huA saiddhAtika jJAna isame kahA~se samA sakatA hai ? isa sabadhame Apa kucha prakAza DAla sakeMge ?" zikSApATha 88: tattvAvabodha-bhAga 7 maine uttarame kahA ki isa kAlame tIna mahAjJAna paramparAmnAyase bhAratame dekhaneme nahI Ate, aisA honepara bhI maiM koI sarvajJa yA mahAprajJAvAna nahI haiM, phira bhI maiM sAmAnya buddhise jitanA vicAra kara sakU~gA, utanA vicAra karake kucha samAdhAna kara sakU~gA aisA mujhe sabhava lagatA hai| taba unhone kahA ki yadi aisA sabhava ho to yaha tripadI jIvapara 'nA' aura 'hA~' ke vicArase ghaTita kare / vaha yo ki jIva kyA utpattirUpa hai ? nahI / jIva kyA vyayarUpa hai ? nahI / jIva kyA dhruvarUpa hai ? nahI / isa taraha eka bAra ghaTita kreN| aura dUsarI bAra, jIva kyA utpatti rUpa hai ? hoN| jIva kyA vyayarUpa hai ? hoN| jIva kyA dhruvarUpa hai ? hA~ / isa taraha ghaTita kareM / ye vicAra sAre maDalane ekatra karake yojita kiye hai / yadi ye yathArtha na kahe jA sakeM to aneka prakArase dUpaNa A sakate haiM / jo vastu vyayarUpa ho vaha dhruvarUpa na ho, yaha pahalI zakA / yadi utpatti, vyaya aura dhruvatA nahI hai to jIvako kina pramANoMse siddha kareMge ? yaha dUsarI zakA | vyaya aura dhravatAme paraspara virodhAbhAsa hai. yaha tIsarI shkaa| jIva kevala dhrava hai to utpattime jo 'hA~' kahI vaha asatya ThaharegI. yaha cauthA virodh| utpattiyakta jIvakA dhravabhAva kahe to utpatti kisane kI ? yaha pA~cavA~ virodha / anAditA jAtI rahatI hai yaha chaThI zakA | kevala dhruva-vyayarUpa hai aisA kahe to cArvAkamizra vacana huA, yaha sAtavA~ doSa / utpatti aura vyayarUpa kahege to kevala cArvAkakA siddhAta hogA, yaha AThavaoN doSa / utpattikI nA, vyayakI nA aura dhruvatAko nA kahakara phira tInokI hA~ kahI isake puna rUpame cha doSa / isa prakAra kula milAkara caudaha doSa hue| kevala dhruvatA calI jAnese tIrthakarake vacana khaDita ho jAte haiM, yaha pandrahavA~ doSa / utpatti, dhruvatA lenepara kartAkI siddhi ho jAnese sarvajJavacana khaDita ho jAte hai, yaha solahavA doSa / utpatti-vyayarUpase pApapuNyAdikakA abhAva arthAt dharmAdharma sabakA lopa ho jAtA hai, yaha satrahavA~ doSa / utpatti, vyaya aura sAmAnya sthitise (kevala acalatA nahI) triguNAtmaka mAyA siddha hotI hai, yaha aThArahavA~ doSa / zikSApATha 89 : tattvAvabodha-bhAga 8 ye kathana siddha na honese itane doSa Ate hai / eka jainamunine mujhe aura mere mitramaDalase yo kahA thA ki jaina saptabhago naya apUrva hai, aura isase sarva padArtha siddha hote hai| isame nAsti-astike agamya bheda nihita hai / yaha kathana sunakara hama saba ghara Aye, phira yojanA karate-karate isa labdhivAkyako jIvapara yojita kiyaa| mai mAnatA hU~ ki aise nAsti-astike dono bhAva jIvapara ghaTita nahI ho skte| labdhivAkya bhI klezarUpa ho paDege / yadyapi isa ora merI koI tiraskArakI dRSTi nahI hai / isake uttarame maiMne kahA ki Apane jo nAsti aura asti naya jIvapara ghaTita karanekA socA hai vaha sanikSepa zailIse nahI hai, isaliye kadAcit isamese ekAtika pakSa bhI liyA jA sakatA hai / aura phira mai koI syAvAda zailIkA yathArtha jJAtA nahIM huuN| mandamatise leza bhAga jAnatA hU~ / nAsti-asti nayako bhI Apane zailIpUrvaka ghaTita nahI kiyA hai; isaliye mai tarkase jo uttara de sakatA hU~, use Apa suneN| Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 voM varSa 125 utpattime 'nAsti' kI jo yojanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'jIva anAdi ananta hai|' vyayame 'nAsti'kI jo yojanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'isakA kisI kAlame nAza nahI hai|' dhruvatAme 'nAsti'kI jo yojanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'eka dehame vaha padevake liye rahanevAlA nahI hai|' zikSApATha 90 : tattvAvabodha--bhAga 1 utpattime 'gasti'kI jo yojanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'jIvakA moza hone naka eka dehamese cyuta hokara vaha dUsarI dehame utpanna hotA hai|' vyayame 'asti'kI jo yAjanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'vaha jima dehamese AyA vahA~ se vyayako prApta huA. athavA pratikSaNa isakI Atmika Rddhi viSayAdi magNase ruddha ho rahI hai', isa prakAra vyayako ghaTita kara sakate haiN| dhruvatAme 'asti'kI jo yojanA kI hai vaha yo yathArtha ho sakatI hai ki 'dravyakI apekSA jIva kisI kAlame nAzarUpa nahI hai, trikAla siddha hai|' maiM samajhatA hU~ ki aba isa prakArase yojita doSa bhI dUra ho jAyeMge / 1 jIva vyayarUpa nahI haiM, isaliye dhruvatA siddha huii| yaha pahalA doSa dUra huaa| 2. utpatti, vyaya aura dhruvatA ye nyAyase bhinna bhinna siddha hue, isaliye jIvakA matyatva siddha huA, yaha dUsarA doSa dUra huaa| 3 jIvakI satyasvarUpase dhruvatA siddha huI isaliye vyaya calA gyaa| yaha tIsarA doSa dUra huaa| 4. dravyabhAvase jIvakI utpatti asiddha huI / yaha cauthA doSa dUra huaa| 5 jIva anAdi siddha huA, isaliye utpattisabadhI pA~cavA~ doSa dUra huaa| 6 utpatti asiddha huI isaliye karttAsabadhI chaThA doSa dUra huaa| 7 dhruvatAke sAtha vyaya leneme abAdha huA isaliye cArvAkamizravacanakA sAnA dopa dUra haA / 8 utpatti aura vyaya pRthak pRthak dehame siddha huA, isaliye kevala cArvAkasiddhAna nAmakA AThavA~ doSa dUra huaa| 9. se 14 zakAkA pArasparika virodhAbhAsa dUra ho jAnese caudaha takake doSa dUra ho gye| 15 anAdi anatatA siddha ho jAnese syAdvAdavacana satya huA, yaha padrahavAM doSa dUra huA / 16 kartA nahI hai, yaha siddha honese jinavacanakI satyatA siddha huI, yaha solahavaoN doSa dUra huaa| 17 dharma, adhama, deha AdikA punarAvartana siddha honese satrahavA~ doSa dUra huaa| 18 ye saba bAteM siddha honese triguNAtmaka mAyA asiddha huI, yaha aThArahvA doSa dUra huaa| zikSApATha 91 tatvAvabodha-bhAga 10 ___ maiM samajhatA hU~ ki Apako yojita yojanAkA isase samAdhAna huA hogaa| yaha koI yathArtha zailI ghaTita nahI kI hai, to bhI isameM kucha bhI vinoda mila sakatA hai| isapara vizeSa vivecana karaneke liye bahutasA vakta cAhiye, isaliye adhika nahI kahatA, parantu eka do sakSipta bAteM Apase kahanI hai, so yadi isase yogya samAdhAna huA ho to khuuN| bAdame unakI orase manamAnA uttara milA aura unhoMne kahA ki eka do bAteM jo Apako kahanI ho unhe saharSa khe| Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 zrImad rAjacandra phira maine apanI vAtako sajIvita karake labdhike savadhame kahA / Apa isa labdhike saMvadhame zaMkA kareM yA ise klezarUpa kahe to ina vacanoke prati anyAya hotA hai| isame ati-ati ujjvala Atmika zakti, gurugamyatA aura vairAgyakI AvazyakatA hai / jaba taka aisA nahI hai taba taka labdhike vipayame zakA avazya rahegI / paratu mai samajhatA hU~ ki isa samaya isa savadhame kahe hue do zavda nirarthaka nahI hoge / ve ye haiM ki jaise isa yojanAko nAsti-astipara yojita karake dekhA, vaise isame bhI bahuta sUkSma vicAra karanA hai| pratyeka dehako pRthak-pRthak utpatti, cyavana, vizrAma, garbhAdhAna, paryApti, idriya, sattA, jJAna, saMjJA, Ayu, viSaya ityAdi aneka karmaprakRtiyoko pratyeka bhedase lenepara jo vicAra isa labdhise nikalate hai ve apUrva hai / jahA~ taka lakSa pahuMcatA hai vahA~ taka sabhI vicAra karate hai, paratu dravyArthika aura bhAvArthika nayase sArI sRSTikA jJAna ina tIna zabdome nihita hai usakA vicAra koI viralA hI karatA hai, vaha sadgurumukhakI pavitra labdhike rUpame jaba Aye tava dvAdazAgIkA jJAna kisaliye na ho ? 'jagata' aisA kahanese jaise manuSya, eka ghara, eka vAsa, eka gA~va, eka zahara, eka deza, eka khaDa, eka pRthvI ina sabako choDakara asakhyAta dvIpa samudra Adise bharapUra vastu ekadama kaise samajha jAtA hai ? isakA kAraNa mAtra itanA hI hai ki isa zabdakI vizAlatAko usane samajhA hai, kiMvA lakSakI amuka vizAlatAko samajhA hai, jisase 'jagata' yo kahate ho itane baDe mamako samajha sakatA hai, isI taraha Rju aura sarala satpAtra ziSya nirgrantha guruse ina tIna zabdokI gamyatA lekara dvAdazAgIkA jJAna prApta karate the| aura vaha labdhi alpajJatAse bhI vivekapUrvaka dekhanepara klezarUpa bhI nahI hai / zikSApATha 92 : tatvAvabodha-bhAga 11 isI prakAra nava tattvake sabadhame hai / jisa madhyavayake kSatriyaputrane 'jagata anAdi hai', yo bedhaDaka kahakara kartAko uDAyA hogA, usa purupane kyA kucha sarvajJatAke gupta bhedake binA kiyA hogA? isI taraha jaba Apa inakI nipitAke viSayame paDheMge taba avazya aisA vicAra kareMge ki ye paramezvara the / kartA na thA aura jagata anAdi thA, isaliye aisA kahA / inake apakSapAtI aura kevala tattvamaya vicAra Apako avazya vizodhana karane yogya haiN| jainadarzanake avarNavAdI mAtra jainadarzanako nahI jAnate isaliye anyAya karate hai / maiM samajhatA hU~ ki ve mamatvase adhogatiko prApta kareMge / isake bAda bahuta-sI bAtacIta huii| prasagopAtta isa tattvakA vicAra karanekA vacana lekara mai saharSa vahA~se uThA thaa| tattvAvavodhake savadhame yaha kathana kahA gayA / anaMta bhedase bhare hue ye tattvavicAra jitane kAlabhedase jitane jJeya pratIta ho utane jJeya karanA, jitane grAhya ho utane grahaNa karanA aura jitane tyAjya dikhAyI deM utane tyaagnaa| ina tatvoko jo yathArtha jAnatA hai vaha anata catuSTayase virAjamAna hotA hai yaha mai satyatAse kahatA huuN| ina nava tattvoke nAma rakhaneme bhI mokSakI nikaTatAkA ardha sUcana mAlUma hotA hai| zikSApATha 93 : tattvAvabodha-bhAga 12 yaha to Apake dhyAname hai ki jIva, ajIva-isa anukramase atame mokSakA nAma AtA hai| aba inhe ekake bAda eka rakhate jAyeM to jIva aura mokSako anukramase Adyata rahanA pdd'egaa| jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, savara, nirjarA, vadha, mokSa / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vo varSa 127 maiMne pahale kahA thA ki ina nAmoke rakhaneme jIva aura mokSakI nikaTatA hai| phira bhI yaha nikaTatA to na huI, parantu jIva aura ajIvakI nikaTatA huI, parantu aisA nahI hai| ajJAnase to ina donokI hI nikaTatA hai / jJAnase jIva aura mokSakI nikaTatA hai, jaise ki : puNya ajIva hin navatattvanAmacakra Asrava aba dekho, ina donome kucha nikaTatA AI hai ? hA~, kahI haI nikaTatA A gaI hai| paratu yaha nikaTatA to dravyarUpa hai| jaba bhAvase nikaTatA Aye taba sarva siddhi ho| isa nikaTatAkA sAdhana satparamAtmatattva, sadgurutattva aura saddharmatattva hai| kevala eka hI rUpa honeke liye jJAna, darzana aura cAritra hai| ___ isa cakrase aisI bhI AzaMkA ho sakatI hai ki jaba dono nikaTa haiM taba kyA bAkIkA tyAga karanA? uttarame yo kahatA hU~ ki yadi sabakA tyAga kara sakate ho to tyAga kara do, jisase mokSarUpa hI ho jaaoge| nahI to heya, jJeya, upAdeyakA bodha lo, isase Atmasiddhi prApta hogii| zikSApATha 94 : tattvAvabodha-bhAga 13 jo jo maiM kaha gayA hU~ vaha saba kevala jainakulame janma pAnevAle puruSoke liye nahI hai parantu sabake liye hai| isI taraha yaha bhI nizaka mAnA ki mai jo kahatA hU~ vaha apakSapAtase aura paramArthabuddhise kahatA huuN| tumase jo dharmatattva kahanA hai vaha pakSapAta yA svArthabuddhise kahanekA mujhe koI prayojana nahI hai| pakSapAta yA svArthase maiM tumhe adharmatattvakA bodha dekara adhogatiko kisaliye sAdhU ? vAravAra meM tumase nirgranthake vacanAmRtake liye kahatA hU~, usakA kAraNa yaha hai ki ve vacanAmRta tattvame paripUrNa haiM / jinezvaroke liye aisA koI bhI kAraNa na thA ki jisake nimittase ve mRpA yA pakSapAtI bodha dete, aura ve ajJAnI bhI na the ki jisase mRSA upadeza diyA jAya / AzakA kareMge ki ve ajJAnI nahI the yaha kisa pramANase mAlUma ho ? to isake uttarame kahatA hU~ ki unake pavitra siddhAntoMke rahasyakA manana karo; aura jo aisA karegA vaha to phira leza bhI AzakA nahI kregaa| jainamatapravartakone mujhe koI bhUrasI dakSiNA nahI dI hai, aura ve mere koI kuTumba-parivArI bhI nahI haiM ki unake pakSapAtase maiM tumhe kucha bhI kaha duuN| isI taraha anyamatapravataMkoke prati merI koI vairabuddhi nahI hai ki mithyA hI unakA khaDana kruuN| donoke prati maiM to madamati madhyastharUpa huuN| bahuta bahuta manana karanese aura merI mati jahA~ taka pahuMcI vahA~ taka vicAra karanese Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 zrImada rAjacandra mai vinayapUrvaka itanA kahanA hai ki priya bhavyo / jena jaisA eka bhI pUrNa aura pavitra darzana nahIM hai, vItarAga jegA eka kI deva nahIM hai, tairakara anata dukhase pAra pAnA ho to isa sarvajJa-darzanarUpa kalpavRkSakA sevana kg| zikSApATha 95 : tasvAvabodha-- bhAga 14 darzana itanI adhika sUkSma vicArasakalatAse bharA huAA darzana hai ki jisame praveza karaneme bhI bahuta ukta caahiye| Upara-Uparase yA kisI pratipakSIke kahanese amuka vastusabadhI abhiprAya vanA lenA yA abhiprAya de denA, yaha vivekIkA kartavya nahIM hai / eka tAlAva sapUrNa bharA huA ho, usakA jala Uparase samAna lagatA hai, parantu jyojyo Age calate he tyo tyo adhika-adhika gaharAI AtI jAtI hai, phira bhI Upara to jala sapATa hI rahatA hai, isI prakAra jagatake sabhI dharmamata eka tAlAbarUpa hai / unheM Uparase sAmAnya sataha dekhakara samAna kaha denA yaha ucita nahI hai / yo kahanevAle tattvako pAye hue bhI nahI hai / jaina eka eka pavitra siddhAntapara vicAra karate hue Ayu bhI pUrNa ho jAye to bhI pAra na pAye, aisI sthiti hai| bAkI ke sabhI dharmamatoke vicAra jinapraNIta vacanAmRtasiMdhuke Age eka bindurUpa bhI nahIM haiM / jisane jainadarzanako jAnA aura sevana kiyA vaha sarvathA nIrAgI aura sarvajJa ho jAtA hai / isake pavartaka kaise pavitra puruSa the ? isake siddhAta kaime akhaDa, saMpUrNa aura dayAmaya hai ? isame dUSaNa koI bhI nahI hai / sarvathA nirdoSa to mAtra inakA darzana hai| aisA eka bhI pAramArthika viSaya nahI hai ki jo jainadarzaname na ho aura aisA eka bhI tattva nahIM hai ki jo jainadarzana nahIM hai / eka viSayako anata bhedoMse paripUrNa kahanevAlA to jainadarzana hI hai / prayojanabhUta tattva isake jese kahI bhI nahI haiN| eka dehame do AtmA nahI hai isI prakAra sArI sRSTime do jaina arthAt jainake tulya eka bhI darzana nahI hai mAtra usakI paripUrNatA, norAgitA, satyatA aura jagaddddtaiiSitA / / aisA kahanekA kAraNa kyA ? zikSApATha 96 : tattvAvabodha - bhAga 15 nyAyapUrvaka itanA mujhe bhI mAnya rakhanA cAhiye ki jaba eka darzanako paripUrNa kahakara bAta siddha karanI ho taba pratipakSako madhyasthavuddhise apUrNatA dikhAnI caahiye| aura ina do bAto para vivecana karane jitanA yahA sthAna nahI hai, to bhI thor3A thoDA kahatA AyA hU~ | mukhyata. jo bAta hai vaha yaha hai ki merI yaha bAta jise rucikara na lagatI ho yA asambhava laganI ho' use janatattvavijJAnI zAstroko aura anya tattvavijJAnI zAstroko madhyasthabuddhise manana karake nyAyake kA~Tepara taulanA cAhiye / isaparase avazya ho itanA mahAvAkya phalita hogA ki jo pahale DakekI coTase kahA gayA thA vaha saca thA / gata bheDiyAdhasAna hai / dharmake matabhedasambandhI zikSApAThame pradarzita kiye anusAra aneka dharmamatokA jAla phailA huA hai / vizuddha AtmA koI hI hotA hai / vivekase koI hI tattvako khojatA hai ! isaliye mujhe kucha vizeSa kheda nahI hai ki anya dArzanika jainatattvako kisaliye nahI jAnate ? yaha AzakA karane yogya nahI hai / phira bhI mujhe bahuta Azcarya lagatA hai ki kevala zuddha paramAtmatattvako pAye hue, pakala dUSaNarahita, mRpA kahanekA jinhe koI nimitta nahI hai aise puruSoke kahe hue pavitra darzanako svayaM to jAnA nahI, apane AtmAkA hita to kiyA nahI, parantu avivekase matabhedame paDakara sarvathA nirdoSa aura pavitra darzanako nAstika kisaliye kahA hogA ? maiM samajhatA hU~ ki aisA kahanevAle isake tattvoko jAnate na the / tathA isake tattvoko jAnanese apanI zraddhA badala jAyegI, taba loga phira apane pahale kahe hue matako nahI mAneMge, Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 do varSa 122 jisa lokika matase apanI AjIvikA cala rahI hai, aise vedokI mahattA ghaTAnese apanI mahatA ghaTegI, apanA mithyA sthApita kiyA huA paramezvarapada nahI calegA, isaliye janatatvame praveza karanekI ruviko mUlase hI bada karaneke liye logoko aisI bhramabhasma dI ki jainadarzana nAstika hai| loga to becAre bhole bheDeM haiM, isaliye ve phira vicAra bhI kahA~se kare ? yaha kahanA kitanA anarthakAraka aura mRSA hai, ise de hI jAnate hai jinhone vItarAgapraNIta siddhAnta vivekase jAne hai / sabhavataH madabuddhi mere kahaneko pakSapAtapUrNa mAna leN| zikSApATha 97 : tatvAvabodha-bhAga 16 pavitra jainadarzanako nAstika kahalavAneme ve eka dalIlase vyartha hI maphala honA cAhate hai ki jenadarzana isa jagatake kartA paramezvarako nahI mAnatA, aura jo paramezvarako nahIM mAnatA vaha to nAstika hI hai| yaha bAta bhadrika janoko zIghra jama jAtI hai, kyoki uname yathArtha vicAra karaneko preraNA nahIM hai| paranta yadi isa parase yaha vicAra kiyA jAye ki phira jaina jagatako anAdi anata to kahatA hai to kisa nyAyase kahatA hai ? jagatakartA nahI hai yo kahaneme isakA kAraNa kyA hai ? yo ekake vAda eka bhedarUpa vicArase ve jainakI pavitratAko samajha sakate haiN| jagatako racanekI paramezvarako kyA AvazyakatA thI? racA to sakha-dakha rakhanekA kyA kAraNa thA ? racakara mauta kisaliye rakhI? yaha lolA kise dikhAnI thI? racA to kisa karmase racA? usase pahale racaneko icchA kyo nahI thI? Izvara kAna hai ? jagatake padArtha kyA hai ? aura icchA kyA hai ? racA to jagatame eka hI dharmakA pravartana rakhanA thA, yo bhramame DAlanekI kyA AvazyakatA thI ? kadAcit mAna leM ki yaha saba usa becArese bhUla huii| khaira, kSamA kareM, parantu aisI savAI buddhi kahA~se sUjhI ki usane apaneko hI jaDa-mUlase ukhAr3anevAle mahAvIra jaise puruSoko janma diyA ? inake kahe hue darzanako jagatame kyo vidyamAna rakhA ? apane ho hAthase apane hI pA~va para kulhADI mAranekI use kyA AvazyakatA thI ? eka to mAno isa prakArase vicAra aura bAkI dUsare prakArase ye vicAra ki jainadarzanake pravartakoko isase koI dveSa thA ? yaha jagatkarnA hotA to yo kahanese unake lAbhako koI hAni pahu~catI thI ? jagatakartA nahI hai, jagata anAdi anata he yo kahaneme unhe kucha mahattA bhila jAtI thI ? aise aneka vicAra karanese mAlUma hogA ki jaisA jagatakA svarUpa thA vaisA hI una pavitra puruSone kahA hai| isase bhinna rUpame kahanekA unhe lezamAtra prayojana nahIM thaa| sUkSmase sUkSma jIvako rakSAkA jinhone vidhAna kiyA hai, eka rajakaNase lekara sAre jagatake vicAra jinhone sarva bhedoMse kahe hai, aise puruSoMke pavitra darzanako nAstika kahanevAle kisa gatiko prApta hoge yaha socate hue dayA AtI hai| zikSApATha 98 : tattvAvabodha-bhAga 17 jo nyAyase jaya prApta nahI kara sakatA vaha phira gAliyA~ dene lagatA hai, isI taraha jaba gakarAcArya, dayAnanda saMnyAsI ityAdi pavitra jainadarzanake akhaNDa tattva-siddhAntokA khaNDana nahI kara sake taba phira ve 'jaina nAstika hai', 'vaha cArvAkamese utpanna huA hai', aisA kahane lge| parantu yahA~ koI prazna kare ki mahArAja | yaha vivecana Apa bAdame karai / aise zabda kahaneme kucha samaya, viveka yA jJAnakI jarUrata nahI hai, parantu isakA uttara deM ki jainadarzana vedase kisa bAtame kama hai, isakA jJAna, isakA bodha, isakA rahasya aura isakA satzIla kaisA hai use eka bAra kahe | Apake vedavicAra kisa viSayame jainadarzanase uttama haiM ? isa prakAra jaba bAta marmasthAnapara Ato he tava maunake sivAya unake pAsa dUsarA koI sAdhana nahI rahatA / jina satpurupoke vacanAmRta aura yogavalase isa sRSTime satya, dayA, tattvajJAna aura mahAzIla Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 zrImad rAjacandra udayako prApta hote hai, una puruSokI apekSA jo puruSa zRgArame race pace paDe hai, sAmAnya tattvajJAnako bho nahI jAnate, jinakA AcAra bhI pUrNa nahI hai, unhe uttama kahanA, paramezvarake nAmase sthApita karanA, satyasvarUpakI nindA karanA tathA paramAtmasvarUpako prApta puruSoko nAstika kahanA, yaha saba unakI kitanI adhika karmakI bahulatAkA sUcana karatA hai / parantu jagata mohAndha hai, jahA~ matabheda hai vahA~ a~dherA hai, jahA~ mamatva yA rAga hai vahA~ satyatattva nahI hai yaha bAta hama kisaliye na vicAreM? ____ maiM eka mukhya bAta tumase kahatA hU~ ki jo mamatvarahita aura nyAyayukta hai| vaha yaha hai ki tuma cAhe jisa darzanako mAno, phira cAhe jo tumhArI dRSTime Aye vaise jainadarzanako kaho, saba darzanoMke zAstratattvako dekho usI taraha jainatattvako bhI dekho| svatantra Atmika zaktise jo yogya lage use agIkAra kro| merI yA kisI dUsarekI bAtako bhale ekadama tuma mAnya na karo, parantu tattvakA vicAra kro| zikSApATha 99 : samAjakI AvazyakatA __ Aglabhaumika sasArasambandhI aneka kalA-kauzalame kisa kAraNase vijayako prApta hae ? yaha vicAra karanese hame tatkAla mAlama hogA ki unakA bahuta utsAha aura usa utsAhame anekokA mila jAnA unakI vijayakA kAraNa hai| kalA-kauzalake isa utsAhI kAmame una aneka puruSokI khaDI huI sabhA yA samAjane kyA pariNAma pAyA? to uttarame yaha kahA jAyegA ki lakSmI, kIrti aura adhikAra | unake isa udAharaNase usa jAtike kalA-kauzalokI khoja karanekA maiM yahA~ upadeza nahIM karatA, parantu yaha batalAtA hU~ ki sarvajJa bhagavAnakA kahA huA gupta tattva pramAdasthitime A par3A hai, use prakAzita karaneke liye tathA pUrvAcAryoMke race hue mahAna zAstroko ekatra karaneke liye, gacchoke par3e hue matamatAntarako dUra karaneke liye tathA dharmavidyAko praphullita karaneke liye sadAcArI zrImAna aura dhImAna donoko milakara eka mahAna samAjakI sthApanA karanekI AvazyakatA hai| pavitra syAdvAdamatake DhaMke hue tattvako prasiddhime lAnekA jaba taka prayatna nahI hotA taba taka zAsanakI unnati bhI nahI hogii| saMsArI kalAkauzalase lakSmI, kIrti aura adhikAra milate haiM, parantu isa dharmakalAkauzalase to sarva siddhi samprApta hogii| mahAna samAjake antargata upasamAja sthApita karanA / sAmpradAyika bADeme baiThe rahanekI apekSA matamatAntara choDakara aisA karanA ucita hai| mai cAhatA hU~ ki isa kRtyakI siddhi hokara jainake antargacchamatabheda dUra ho, satya vastupara manuSya maNDalakA dhyAna Ao aura mamatva jaao| zikSApATha 100 : manonigrahake vighna vAravAra jo bodha karaneme AyA hai usamese mukhya tAtparya yaha nikalatA hai ki AtmAko tAro aura tAraneke liye tattvajJAnakA prakAza karo tathA satzIlakA sevana kro| ise prApta karaneke liye jo-jo mArga batalAye hai ve saba mArga manonigrahake adhIna hai| manonigrahake liye lakSyakI vizAlatA karanA yathocita hai| isame nimnalikhita doSa vighnarUpa hai .1 Alasya 7 akaraNIya vilAsa 2 aniyamita nidrA 8 mAna 3 vizeSa AhAra 9 maryAdAse adhika kAma 4 unmAda prakRti 10 AtmaprazasA 5 mAyA prapaca 11 tuccha vastuse Ananda 6. aniyamita kAma 12. rasagAravalubdhatA Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 atibhoga 14 dUsarekA aniSTa cAhanA 15 niSkAraNa kamAnA 17 vA~ varSa 16. bahutokA sneha 17 ayogya sthAname jAnA 18 eka bhI uttama niyamako siddha nahI karanA / aSTAdaza pApasthAnakakA kSaya tava taka nahI hogA jaba taka ina aSTAdaza vighnoMse manakA sambandha hai / ye aSTAdaza dopa naSTa honese manonigraha aura abhISTa siddhi ho sakatI hai / jaba taka ye doSa manase nikaTatA rakhate hai taba taka koI bhI manuSya AtmasArthakatA nahI kara sakatA / ati bhogake sthAnapara sAmAnya bhoga nahI parantu jisane sarvathA bhogatyAgavrata dhAraNa kiyA hai tathA jisake hRdayame iname se eka bhI doSakA mUla nahI hai vaha satpuruSa baDabhAgI hai / zikSApATha 101 : smRtimeM rakhane yogya mahAvAkya 1 eka bhedase niyama hI isa jagatakA pravartaka hai / 2 jo manuSya satpuruSoke caritrarahasyako pAtA hai vaha manuSya paramezvara ho jAtA hai / 3 cacala citta ho sarva viSama dukhokA mUla hai / 4 bahutokA milApa aura thoDoke sAtha ati samAgama ye dono samAna du khadAyaka hai / 5 samasvabhAvIkA milanA ise jJAnI ekAnta kahate haiM / 6 indriyAM tumhe jIteM aura tuma sukha mAno isakI apekSA unhe jItaneme ho tuma sukha, Ananda aura paramapada prApta karoge / 7 rAgake binA sasAra nahI aura sasArake binA rAga nahI / 8 yuvAvasthAkA sarvasaMgaparityAga paramapadako detA hai / 9 usa vastu vicArame lago ki jo vastu atIndriyasvarUpa hai / 10 guNIke guName anurakta hoo| zikSApATha 102 vividha prazna - bhAga 1 Aja mai tumase kitane hI prazna nigranthapravacanake anusAra uttara deneke liye pUchatA hU~ / pra0 - kaho dharmakI AvazyakatA kyA hai ? u0- anAdikAlIna AtmAke karmajAlako dUra karaneke liye / pra0 - jIva pahale yA karma ? 131 u0- dono anAdi hI hai, yadi jIva pahale ho to isa vimala vastuko mala laganekA koI nimitta cAhiye / karma pahale kaho to jIvake vinA karma kiye kisane ? isa nyAyase dono anAdi hI hai / pra0 - jIva rUpI yA arUpI ? u0- rUpI bhI hai aura arUpI bhI hai / pra0- -rUpI kisa nyAyase aura arUpI kisa nyAyase ? yaha kaho / u0- dehake nimittase rUpI aura svasvarUpase arUpI hai / prao - deha nimitta kisa kAraNase hai ? u0- svakarmake vipAkase / ? pra0 - karmakI mukhya prakRtiyA~ kitanI haiM u0- ATha / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 pra0 -- kauna kauna-sI ? u0- jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, nAma, gotra, Ayu aura antarAya / pra0 - ina ATho karmoMkI sAmAnya jAnakArI do / zrImada rAjacandra u0- jJAnAvaraNIya AtmAkI jJAnasambandhI jo ananta zakti hai usakA AcchAdana karatA hai / darzanAvaraNIya AtmAkI jo ananta darzanazakti hai usakA AcchAdana karatA hai / vedanIya arthAt dehanimittame sAtA asAtA do prakArake vedanIya karmoMse avyAbAya sukharUpa AtmAkI zakti jisase avaruddha rahatI hai vaha / mohanIya karmase AtmacAritrarUpa zakti avaruddha rahI hai / nAmakarmase amUrtarUpa divya zakti avaruddha rahI hai / gotrakarmase aTala avagAhanArUpa Atmazakti avaruddha rahI hai / Ayukarmase akSayasthiti guNa avaruddha rahA hai | antarAyakarmase ananta dAna, lAbha, vIrya, bhoga aura upabhogakI zakti avaruddha rahI hai / pra0 - ina karmaki dUra honese AtmA kahA~ jAtA hai ? u0- - ananta aura zAzvata mokSame / zikSApATha 103 : vividha prazna- bhAga 2 pra0 - isa AtmAkA mokSa kabhI huA hai ? u0- nahIM / pra0-kAraNa ? u0 u0- mokSaprApta AtmA karmamalarahita hai, isaliye usakA punarjanma nahI hai / pra0 -- kevalIka lakSaNa kyA haiM ? u0--cAra ghanaghAtI karmAkA kSaya karake aura zeSa cAra karmoMko durbala karake jo puruSa trayodaza guNasthAname vihAra karatA hai / pra0 -- guNasthAnaka kitane ? u0- caudaha / pra0--- unake nAma kaho / 1 mithyAtva guNasthAnaka 2 mAsvAdana guNasthAnaka * mizra guNasthAnaka 4 aviratisamyagdRSTi guNasthAnaka 5 dezavirati guNasthAnaka 6 pramattasaMyata guNasthAnaka 7 apramattasayata guNasthAnaka 8 apUrvakaraNa guNasthAnaka 9 anivRttibAdara guNasthAnaka 10 sUkSmasAparAya guNasthAnaka 11 upazAtamoha guNasthAnaka 12 kSINamoha guNasthAnaka 13 sayogIkevalI guNasthAnaka 14 ayogakevalI guNasthAnaka zikSApATha 104 : vividha prazna- bhAga 3 pra0 - kevalI aura tIrthakara ina donome kyA antara hai ? u0- kevalI aura tIrthaMkara zaktime samAna hai, parantu tIrthakarane pUrvame tIrthaMkaranAmakarmakA upArjana kiyA hai, isaliye ve vizeSarUpase bAraha guNa aura aneka atizaya prApta karate haiM / pra0 - tIrthaMkara paryaTana karake kisaliye upadeza dete hai ? ve to nIrAgI hai / u0--pUrvame jo tIrthaMkaranAmakarma bA~dhA hai use vedana karaneke liye unhe avazya aisA karanA par3atA hai / Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vA~ varSa 133 pra.-abhI pravartamAna zAsana kisakA hai ? u0-zramaNa bhagavAna mahAvIrakA / pra0-mahAvIrase pahale jainadarzana thA ? u0-haaN| pra0-use kisane utpanna kiyA thA ? u0-unase pahaleke tIrthaMkarone / pra0-unake aura mahAvIrake upadezame koI bhinnatA hai kyA? u0-tattvasvarUpase eka hI hai / pAtrako lekara upadeza honese aura kucha kAlabheda honese sAmAnya manuSyako bhinnatA avazya mAlUma hotI hai, parantu nyAyase dekhate hue yaha bhinnatA nahI hai / pra0-unakA mukhya upadeza kyA hai ? u.-AtmAko tAro, AtmAkI anata zaktiyokA prakAza karo aura use karmarUpa anaMta du.khase mukta kro| pra0-isake liye unhone kaunase sAdhana batAye haiM ? u0-vyavahAranayase sadeva, saddharma aura sadgurukA svarUpa jAnanA, saddevakA guNagAna karanA, trividha dharmakA AcaraNa karanA aura nirgrantha guruse dharmakA bodha pAnA / pra0-trividha dharma kaunasA? u0-samyagjJAnarUpa, samyagdarzanarUpa aura samyakcAritrarUpa / zikSApATha 105 : vividha prazna-bhAga 4 pra0-aisA jainadarzana jaba sarvottama hai taba sabhI AtmA isake vodhako kyo nahI mAnate? u0-karmako bahulatAse, mithyAtvake jame hue dalase aura satsamAgamake abhAvase / pra0--jainamuniyoMke mukhya AcAra kyA hai ? u0 -pA~ca mahAvrata, dazavidha yatidharma, saptadazavidha sayama, dazavidha vaiyAvRtya, navavidha brahmacarya, dvAdaza prakArakA tapa, krodhAdika cAra prakArake kaSAyakA nigraha, inake atirikta jJAna, darzana aura cAritrakA ArAdhana ityAdi aneka bheda hai| pra0--jainamuniyoke jaise hI sanyAsiyoke pAMca yAma hai, bauddhadharmame pA~ca mahAzIla hai| isaliye isa AcArame to jainamuni, sanyAsI tathA bauddhamuni eka-se hai na ? u.-nhii| pra0--kyo nahI? u.--unake pA~ca yAma aura pAMca mahAzIla apUrNa hai| mahAvratake pratibheda jainame ati sUkSma haiM / una donoMke sthUla haiN| pra0-sUkSmatAke liye koI dRSTAnta bhI to do / u0-dRSTAnta pratyakSa hI hai / pacayAmI kadamUlAdika abhakSya khAte he, sukhazayyAme sote hai, vividha prakArake vAhano aura puSpokA upabhoga karate haiM, kevala zItala jalase vyavahAra karate hai, rAtrime bhojana karate hai / isame honevAlA asakhyAta jatuokA vinAza, brahmacaryakA bhaga ityAdikI sUkSmatA ve nahI jAnate / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 19 vA~ varSa 18 vANiyA, mi 26-1-8-19 mukuTamaNi ravajIbhAI devarAjako pavitra sevAme, vavANiyA badarase vi0 rAyacaMda vi0 ravajIbhAI mehatAkA premapUrvaka praNAma mAnya kIjiyegA / ya dharma-prabhAva vRttise kuzala hU~ / ApakI kuzalatA cAhatA hU~ / ApakA divya premabhAvabhUpita patra mujhe mila paDhakara atyAnadArNavatarageM umaDa AIM hai / divya premakA avalokana karake ApakA parama smaraNa ho AyA hai aise prema bhare patra niratara milate rahanekA nivedana hai, aura use svIkRta karanA Apake hAthakI bAta hai / i liye cintA jaisA nahI hai | Apake dvArA pUche gaye prazno ke uttara yahA~ prastuta karanekI anumati letA hU~ / pravezaka. - ApakA likhanA ucita hai / svasvarUpakA citraNa karate hue manuSya jhijhakatA jarUra hai| paratu svasvarUpame jaba AtmastutikA kiMcit aza mila jAye taba, nahI to kadApi nahI, aisA merA abhiprA hai / AtmastutikA sAmAnya artha bhI aisA hotA hai ki apanI jhUThI ApavaDAI citrita karanA, anyathA va AtmastutikA upanAma prApta karatI hai, paraMtu yathArtha citraNa vaisA nahI kahA jAtA / aura yadi yathA svarUpako Atmastuti mAnA jAye to phira mahAtmA prakhyAtime Ave hI kaise ? isaliye Apake pUchanepa svasvarUpakI satyatA kiMcit batAte hue yahA~ maiMne sakoca nahI kiyA hai, aura tadanusAra karate hue maiM nyAya pUrvaka doSI bhI nahI huA haiM / a--bambaI-nivAsI paDita lAlAjIke avadhAnoke savadhame Apane bahuta kucha paDhA hogA / ye paDita rAja aSTAvadhAna karate hai, jo hiMdaprasiddha hai / yaha likhanevAlA bAvana avadhAna khule Ama eka vAra kara cukA hai, aura usame yaha vijayI siddha ha sakA hai / ve bAvana avadhAna 1 tIna vyaktiyoke sAtha caupaDa khelate jAnA 2 tIna vyaktiyoke sAtha tAza khelate jAnA 3 eka vyaktike sAtha zataraja khelate jAnA 4 jhAlarake bajate Takore ginate jAnA 5 joDa, bAkI, guNAkAra eva bhAgAkAra maname ginate jAnA 6 mAlA ke manakepara dhyAna rakhakara ginatI karanA 7 ATheka nayI samasyAokI pUrti karanA 8 vivAdakose nirdiSTa solaha naye viSayopara nirdiSTa chadome racanA karate jAnA 9 grIka, a~grejI, saMskRta, arabI, leTina, urdU, gujarAtI, marAThI, bagAlI, mAravADI, jADejI Adi solaha bhASAoke anukramavihIna cArasI zabda kartA-karmasahita puna. anukramabaddha kaha sunAnA bIcame dUsare kAma bhI karate jAnA 10 vidyArthIko samajhAnA 11 katipaya alakArokA vicAra M i 8 16 16 1 52 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 shi 16 ' 52 *****************$$$$$$$$$$$:::::::*:*:*::::::::::::::::::::::::::::::::::*************** Go zrImad rAjacadra janma - - vavANIA san 1924 kArtika pUrNimA ravivAra ***$$$$$$$$$$$******* mRtyu - rAjakoTa san 1957 caita kRSNa pakSa paMcamI magalavAra $$$$$$$$$$$$$*:::::::::::::::2222222 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra isI prakAra bauddhamuni mAsAdika abhakSya aura sukhazIla sAdhanoMse yukta haiN| jainamuni to inase sarva virakta ho haiN| zikSApATha 106 : vividha prazna-bhAga 5 pra0-veda aura jainadarzaname pratipakSatA hai kyA ? u0-jainadarzanakI vedase kisI dveSase pratipakSatA nahI hai, parantu jaise satyakA asatya pratipakSa ginA jAtA hai vaise jainadarzanase vedakA sabadha hai| pra0-ina donome Apa kise satyarUpa kahate haiM ? u0-pavitra jndrshnko| - pra0-vedadarzanavAle vedako kahate haiM, usakA kyA ? u0--yaha to matabheda aura jainadarzanake tiraskArake liye hai| parantu nyAyapUrvaka donoMke mUlatara Apa dekha jaaiye| pra0-itanA to mujhe lagatA hai ki mahAvIrAdika jinezvarokA kathana nyAyake kaoNTe para hai, parana jagatakartAkA ve niSedha karate hai, aura jagata anAdi anata hai aisA kahate hai, isa viSayame kucha kucha zava hotI hai ki yaha asakhyAta dvIpa-samudrayukta jagata binA banAye kahA~se huA ? u0-Apako jaba taka AtmAkI anata zaktikI leza bhI divya prasAdI nahI milI taba taka aisa lagatA hai, parantu tattvajJAnase aisA nahI lgegaa| 'sammatitarka' granthakA Apa parizIlana kareMge to yaha zaMka dUra ho jaayegii| pra0-paratu samartha vidvAna apanI mRSA bAtako bhI dRSTAtAdikase saiddhAntika kara dete hai, isalie vaha khaDita nahI ho sakatI, parantu vaha satya kaise kahI jAye ? u0--parantu unhe kucha mRSA kahanekA prayojana na thA, aura thoDI derake liye yo mAneM ki hame aise zaMkA huI ki yaha kathana mRSA hogA to phira jagatakAne aise puruSako janma bhI kyo diyA ? nAmaDubAu putrako janma denekA kyA prayojana thA ? aura phira ve satpuruSa sarvajJa the, jagatakartA siddha hotA to aisa kahanese unhe kucha hAni na thii| zikSApATha 107 : jinezvarakI vANI ( manahara chanda) *anaMta anaMta bhAva bhedathI bharelI bhalI, anaMta anaMta naya nikSepe vyAkhyAnI che; sakala jagata hitakAriNI hAriNI moha, tAriNI bhavAbdhi mokSacAriNI pramANI che; upamA ApyAnI jene tamA rAkhavI te vyartha, ApavAthI nija mati mapAI me mAnI che; *bhAvArtha-jinezvarakI vANI anatAnata bhAvabhedoMse bharI huI hai, isaliye manohara hai, anatAnata naya-nikSepose jisakI vyAkhyA kI gaI hai, jo sakala jagatakA hita karanevAlI, mohako haranevAlI, bhavasAgarase tAranevAlI hai aura jise mokSa deneke liye samardha eva pramANabhUta mAnA hai, jise upamA denekI lAlasA rakhanA vyartha hai, aura upamA denese Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 vaoN varSa 135 aho ! rAjacandra, bALa khyAla nathI pAmatA e, jinezvara taNI vANI jANI teNe jANI che // 1 // zikSApATha 108 : pUrNamAlikA maMgala (upajAti) *tapopadhyAne ravirUpa thAya, e sAghIne soma rahI suhAya; mahAna te maMgaLa paMkti pAme, Ave pachI te budhanA praNAme // 1 // nirganya jJAtA guru siddhidAtA, kAM to svayaM zukra prapUrNa khyAtA; triyoga tyAM kevaLa maMda pAme, svarUpa siddhe vicarI virAme // 2 // apanI matikA mApa nikala jAtA hai, aisA maiMne mAnA hai| rAjacandra kahate haiM ki yaha kitanA Azcarya hai ki ajJAnI jIvoko jinavANIkA khyAla bhI nahI AtA arthAt ve usakI mahimAko nahI jAnate haiN| jinezvarakI vANIko jisane jAnA hai usIne jAnA hai // 1 // *bhAvArya-AtmA tapa aura dhyAnase sUryakI bhAMti tejasvI hotA hai| tapa aura dhyAnakI siddhise zAnta tathA zItala hokara AtmA cadrakI taraha zobhatA hai| phira mahAmagalakI mahApadavIko prApta hotA hai| phira vaha budhake pariNAmameM AtA hai arthAt bodhisvarUpa ho jAtA hai / / 1 / / phira vaha siddhidAtA eva jJAtA nirgrantha guru athavA pUrNa vyAkhyAtA svaya zukrakA sthAna grahaNa karatA hai| usa dazAmeM triyoga sarvathA mada ho jAte haiN| pariNAmata AtmA svarUpa siddha honepara Urdhvagamana karake siddhAlayameM virAjatA hai // 2 // Page #217 -------------------------------------------------------------------------- Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19vAM varSa 137 isa prakAra kiye gaye bAvana avadhAnoke savadhame likhanekI yahA~para pUrNAhuti hotI hai| ye vAvana kAma eka samayame eka sAtha manaHzaktime dhAraNa karane par3ate hai| ajJAta bhASAke vikRta akSara sukRta karane par3ate haiM / sakSepame Apase kaha detA hU~ ki yaha saba yAda hI raha jAtA hai| (abhI taka kabhI vismRti nahI huI hai / ) isame bahuta-kucha marma samajhanA raha jAtA hai| parantu dilagIra hU~ ki vaha samajhAnA pratyakSame hI sabhava hai| isaliye yahA~ likhanA vRthA hai| Apa nizcaya kIjiye ki yaha eka ghaTekA kitanA kauzalya hai ? sakSipta hisAba gineM to bhI bAvana zloka to eka ghaMTeme yAda rahe yA nahIM? solaha naye (viSaya), ATha samasyAe~, solaha bhinna-bhinna bhASAke anukramavihIna akSara aura bAraha dUsare kAma kula milAkara eka vidvAnane ginatI karanepara mAnya rakhA thA ki 500 zlokokA smaraNa eka ghaTeme raha sakatA hai| yaha bAta aba yahaoNpara itanese hI samApta kara dete hai| A-teraha mahIne hue dehopAdhi aura mAnasika vyAdhike paricayase kitanI hI zakti dabAkara rakhane jaisI hI ho gaI hai| ( bAvana jaise sau avadhAna to abhI bhI ho sakate hai / ) nahI to Apa cAhe jisa bhASAke sau zloka eka bAra bola jAye to unhe punaH usI prakAra smRtime rakhakara kaha sunAnekI samarthatA isa lekhakame thii| aura isake liye tathA avadhAnoke liye isa manuSyako 'sarasvatIkA avatAra' aisA upanAma milA haA hai| avadhAna AtmazaktikA kArya hai, yaha mujhe svAnubhavase pratIta huA hai| ApakA prazna aisA hai ki "eka ghaTeme sau zloka smaraName raha sakate hai ?" isakI mArmika spaSTatA to uparyakta viSaya kara hI deMge, aisA mAnakara use yahA~ nahI likhA hai| Azcarya, Ananda aura sadehamese aba Apako jo yogya lage use grahaNa kreN| i-merI kyA zakti hai ? kucha bhI nhii| Apako zakti adbhuta hai / Apa mere liye Azcaryacakita hote hai aura mai Apake liye Anadita hotA huuN| Apa sarasvatI siddha karaneke liye kAzIkSetrakI ora padhAranevAle hai, . yaha paDhakara mai atyAnada-kuzala huA huuN| astu | Apa kaunase nyAyazAstrakI bAta karate hai ? gautama munikA yA manusmRti, hiMdu dharmazAstra, mitAkSarA, vyavahAra, mayUkha Adi prAcIna nyAyagrantha yA Adhunika briTiza laoN, prakaraNa? isakI spaSTatA mujhe nahI huii| munikA nyAyazAstra mukti-prakaraName samAviSTa hone yogya hai / dUsare grantha rAjya-prakaraName "briTizamA mAThA"-samAviSTa hote haiM / tIsarA khAsa briTizake liye hI hai, parantu vaha aMgrejIme hai| to aba Apane inamese kise pasanda kiyA hai ? yaha marma khulanA caahiye| yadi munizAstra aura prAcIna zAstrake sivAya ginA ho to isakA abhyAsa kAzIme nahI hotA / parantu meTrikyulezana pAsa honeke bAda bambaI aura pUnAme hotA hai| dUsare zAstra samayAnukUla nahI haiN| ApakA vicAra jAne binA hI yaha saba likha DAlA hai| parantu likha DAlaneme bhI eka kAraNa hai / vaha yaha hai ki Apane sAthame aMgrejI vidyAbhyAsakI vAta likhI hai, to maiM mAnatA hU~ ki isame Apa kucha bhUla karate hoge| bambaIkI apekSA kAzIkI tarapha aMgrejIabhyAsa kucha utkRSTa nahI hai; jaba utkRSTa na ho taba dUra jAnekA hetu kucha saura hogaa| Apa likheM to jAneM, taba taka zaMkAgrasta huuN| 1 mujhe abhyAsake bAreme pUchA hai isakI jo spaSTatA mujhe karanI hai, vaha uparyukta vAtakI spaSTatA hue binA nahIM kI jA sakatI; aura jo spaSTatA meM karanevAlA hU~ vaha dalIloMse kruuNgaa| jJAnavardhaka sabhAke vyavasthApakakA upakAra mAnatA hU~, kyoki ve isa anucarake liye kaSTa uThAte haiN| yaha sArI spaSTatA sakSepame kara dI hai| vizeSakI AvazyakatA ho to pUchiye / 1 yaha kisI granthakA nAma hai| Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vA~ varSa ' 'mahAnIti (vacana saptazatI) 1. satya bhI karuNAmaya bolnaa| 2. nirdoSa sthiti rkhnaa| 3. vairAgI hRdaya rkhnaa| 4. darzana bhI vairAgI rkhnaa| 5 pahAr3akI talahaTIme adhika yoga sAdhanA / 6 bAraha dina patnI saMsargakA tyAga karanA / 7 AhAra, vihAra, Alasya, nidrA ityAdiko vazame karanA / 8. saMsArakI upAdhise yathAsaMbhava virakta rahanA / 9. sarva-saMgaupAdhikA tyAga karanA / 10. gRhasthAzramako vivekI bnaanaa| 11. tattvadharmako sarvajJatAse praNIta krnaa| 12 vairAgya aura gambhIrabhAvase baitthnaa| 13. sArI sthiti vaisI hii| 14. vivekI, vinayI ora priya bhI maryAdita bolnaa| 15. sAhasika kArya karanese pahale vicAra karanA / 16. pratyeka prakArase pramAdako dUra karanA / 17 sabhI kArya niyamita hI rkhnaa| 18. zakla bhAvase manuSyakA mana haranA / 19. sira jAte hue bhI pratijJA bhaMga na krnaa| 20. mana, vacana aura kAyAke yogase parapatnIkA tyAga / 21. isI prakAra vezyA, kumArI, vidhavAkA tyAga / 22 mana, vacana aura kAyAkA avicArase upayoga na kruuN| / 23. nirIkSaNa nahIM kruuN| 24. hAvabhAvase mohita na houuN| 25. vAtacIta nahI kruuN| 26. ekAntame nahI rhuuN| 27 stuti nahI kruuN| 1. dekheM Aka 21 meM na0 16 tathA Aka 27 / - Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . .. .... .. .... .. . 11 1 .11 . 12 . ...... ..." . . . - - san 1943 XX / zrImad rAjacadra . . inde varSa 18 .. Page #221 -------------------------------------------------------------------------- Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 139 20vA~ varSa 28 ciMtana nahI kruuN| 29 zRMgAra-sAhitya nahI phuuN| 30. vizeSa prasAda nahI luuN| 31 svAdiSTa bhojana nahI leN| 32. sugaMdhI dravyakA upayoga nahI karUM / 33. snAna va majana nahI kruuN| 34. 35. kAma viSayako lalita bhAvase nahI caahuuN| 36. vIryakA vyAghAta nahI kruuN| 37 adhika jalapAna nahI kruuN| 38 kaTAkSa dRSTise strIko nahI dekheN| 39 ha~sakara bAta nahI karU~ / (strIse) 40 zRGgArI vastra nahI dekhU / 41 dapatI-sahavAsakA sevana nahI kruuN| 42. mohanIya sthAnakame nahI rhuuN| 43. isa prakAra mahApuruSoko pAlana karanA cAhiye / mai pAlana karaneme prayatnazIla huuN| 44 lokaniMdAse nahI ddruu| 45. rAjyabhayase trasta na houuN| 46 asatya upadeza nahI huuN| 47 sadoSa kriyA nahI kruuN| 48 ahaMpada rakhU yA bolU nahI / 49 samyak prakArase vizvakI ora dRSTi kruuN| ' 50 ni svArthabhAvase vihAra kruuN| 51 anyame mohanI utpanna karanevAlA dekhAva nahI kruu| 52 dharmAnurakta darzanase vicaraNa kruuN| 53. saba prANiyome samabhAva rkheN| 54. krodhI vacana nahI boluu| 55 pApI vacana nahI bolU / 56 asatya AjJA nahI huuN| 57. apathya pratijJA nahI huuN| 58 sRSTisaudaryame moha nahI rakhU / 59 sukha-duHkhame samabhAva rkhuu| 60. rAtribhojana nahIM kruuN| 61 nazIlI vastukA sevana nahI kruu| 62 prANIko dukha denevAlA asatya nahI boluuN| 63 atithikA sanmAna kruuN| 64 paramAtmAkI bhakti kruuN| 65. pratyeka svayabuddhako bhagavAna maanuuN| Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 zrImada rAjacandra 66. usakI pratidina pUjA kruuN| 67 vidvAnokA sanmAna kruuN| 68. vidvAnoMse mAyA nahI kruuN| 69 mAyAvIko vidvAna nahI khuuN| 70 kisI darzanakI niMdA nahI kruuN| 71. adharmakI stuti nahI karU~ / 72 eka pakSIya matabheda nahI banAU~ / 73 ajJAna pakSakI ArAdhanA nahI kruuN| 74 AtmaprazasA nahI caahuuN| 75 kisI kRtyame pramAda nahI kruuN| 76. mAsAdika AhAra nahI karUM / 77. tRSNAko zAMta kruuN| 78 tApase mukta honeme manojJatA mAnUM / 79 usa manorathako pUrA karaneke liye parAyaNa hoU~ / 80 yogase hRdayako zukla kruuN| 81. asatya pramANase vArtApUrti nahI kruuN| 82 asaMbhava kalpanA nahI karU~ / 83 loka-ahitakA vidhAna nahI kruuN| 84. jJAnIkI niMdA nahI kruuN| 85 vairIke guNakI bhI stuti karU / 86. kisIse vairabhAva nahI rakhU / 87. mAtA-pitAko muktimArgapara cddhaauuN| 88. sumArgase unakA badalA cukaauuN| 89 unakI mithyA AjJA nahI maan| 90. svastrIse samabhAvase vartAva kruuN| 91. 92 jaldIse nahI cle| 93 tIvra vegase nahI clN| 94 aiMThakara nahI cluu| 95. ucchRGkhala vastra nahI phneN| 96 vastrakA abhimAna nahI kruuN| 97. adhika bAla nahI rakhU / 98 taga vastra nahI phneN| 99. apavitra vastra nahI phnuuN| 100 Unake vastra pahananekA prayatna karUM / : -- - - - 101 rezamI vastrakA tyAga kruuN| 102 zAta cAlase cluu| 103 mithyA ADaMbara nahI kruuN| Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA varSa 141 104. upadezakako dveSase nahI dekhU / 105. dveSamAtrakA tyAga kruuN| 106 rAgadRSTise eka bhI vastukA ArAdhana nahI kruuN| 107. vairIke satya vacanakA mAna kruu| 108. 109. 110. 111. 112. 113 114. 115. 116 bAla nahI rakhU / (gR0) 117 kacarA nahI rakhU / 118. kIcaDa nahI karU~-A~ganake pAsa / 119. muhalleme asvacchatA nahI rkhuu| (sAdhu) 120 phaTe kapaDe nahI rkheN| 121. anachanA pAnI nahI piiuuN| 122. pApI jalase nahI nahAU~ / 123. adhika jala nahI girAU / 124 vanaspatiko dukha nahI huuN| 125 asvacchatA nahI rakhU / 126 praharakA pakAyA huA bhojana nahI kruuN| 127. raseMdriyakI vRddhi nahI karUM / 128. rogake binA auSadhakA sevana nahI kruu| 129 viSayakA auSadha nahI khAU~ / 130. mithyA udAratA nahI kruuN| 131. kRpaNa nahI houuN| 132. AjIvikAke sivAya kisIme mAyA nahIM kruuN| 133 AjIvikAke liye dharmakA upadeza nahI kruuN| 134 samayakA anupayoga nahI kruuN| 135. vinA niyama kArya nahIM kruuN| 136. pratijJA-vrata nahI todduuN| 137. satya vastukA khaDana nahI kruuN| 138. tattvajJAname zakita nahI houuN| 139 tattvakA ArAdhana karate hue lokaniMdAse nahI ddruuN| 140. tattva dete huye mAyA nahI karUM / 141. svArthako dharma nahI khuuN| Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 zrImad rAjacandra 142. cAro vargakA maMDana kruuN| 143 dharmase svArtha siddha nahI karU~ / 144 dharmapUrvaka artha kamAU~ / 145 jar3atA dekhakara roSa nahI kruuN| 146. khedakI smRti nahI lAU~ / 147. mithyAtvakA visarjana kruuN| . 148. asatyako satya nahI khuuN| 149. zrRMgArako uttejana nahI huuN| 150. hiMsAse svArtha nahI caahuuN| 151. sRSTikA kheda nahI bddhaauuN| 152. mithyA moha utpanna nahI karU~ / 153. vidyAke binA mUrkha nahI rhuuN| 154 vinayakI ArAdhanA karake rhuuN| 155. mAyAvinayakA tyAga kruuN| 156 adattAdAna nahI leN| 157. kleza nahI karUM / 158. dattA anIti nahI luuN| 159 duHkhI karake dhana nahI luuN| 160. jhUThA taula nahI taulN| 161. jhUThI gavAhI nahI huuN| 162. jhUThI saugaMdha nahI khaauuN| 163. ha~sI nahI kruuN| 164. mRtyuko samabhAvase dekhU / 165. mautase harSa maannaa| 166 kisIkI mautapara nahI ha~sanA / 167. hRdayako virAgI karatA jAU~ / 168 vidyAkA abhimAna nahI kruuN| 169. gurukA guru nahI bnuuN| . 170 apUjya AcAryakI pUjA nahI kruuN| 171. usakA mithyA apamAna nahI kruuN| 172 akaraNIya vyApAra nahIM kruuN| 173. guNahIna vaktRtvakA sevana nahI karUM / 174. tAttvika tapa akAlika nahI kruuN| 175 zAstra pddhuuN| 176. apane mithyA tarkako uttejana nahI duuN| 177 sarva prakArakI kSamA caahuuN| 178 satoSakI prayAcanA kruuN| 179. svAtmabhakti kruuN| 180. sAmAnya bhakti kruuN| Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA varSa 143 181. anupAsaka houuN| 182. nirabhimAnI houu| 183. manuSyajAtime bheda na gineM / 184. jaDakI dayA khAU~ / 185. vizeSase nayana ThaMDe karU / 186 sAmAnyase mitrabhAva rakhU / 187 pratyeka vastukA niyama kruuN| 188. sAdI pozAkako caahuuN| 189. madhura vANI boluu| 190. manovIratvakI vRddhi kruuN| 191 pratyeka pariSaha sahana kruuN| 192 AtmAko paramezvara maaneN| 193 putrako tere mArgapara cddhaauuN| (pitA icchA karatA hai|) 194 khoTe lAr3a nahI lar3AU~ / 195 malina nahI rkh| 196. ulaTI bAtase stuti nahI kruu| , 197 mohabhAvase nahI dekhU / 198 putrIkI sagAI yogya guNavAlese kruuN| 199. samavayaska dekhU / 200 samaguNI dekhU / 201 tere siddhAtakA bhaga karanevAlA sasAravyavahAra na calAU / 202 pratyekako vAtsalyakA upadeza duuN| 203 tattvase nahI ukatAU~ / 204 vidhavA huuN| tere dharmako agIkAra karUM / (vidhavA icchA karatI hai / ) 205 suvAsinI sAja nahI saa / 206. dharmakathA kruuN| 207 niThallI nahI rhuuN| 208. tuccha vicArapara nahI jAU~ / 209 sukhakI IrSyA nahI karUM / 210 sasArako anitya maanuuN| 211. zuddha brahmacaryakA sevana kruuN| 212. paragharame nahI jaauuN| 213 kisI puruSake sAtha bAta nahI kruuN| 214 cacalatAse nahI cluuN| 215 tAlI dekara bAta nahIM karUM / 216 puruSa-lakSaNa nahI rakhU / 217 kisIke kahanese roSa nahI laauuN| 218 tridaDase kheda nahI maaneN| Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 zrImad rAjacandra 219. mohadRSTise vastuko nahI dekhU / 220 hRdayase dUsarA rUpa nahI rkhuu| 221 sevyakI zuddha bhakti karUM / (sAmAnya) 222 nItise cluuN| 223. terI AjJAkA bhaGga nahI kruuN| 224. avinaya nahI kruuN| 225 chAne binA dUdha nahI piiuuN| 226 tere dvArA niSiddha vastu upayogame nahI laauuN| 227. pApase jaya karake Ananda nahI mAnU~ / 228 gAyaname adhika anurakta nahI hoU~ / 229. niyama tor3anevAlI vastu nahI khaauuN| 230 gRhasaudaryakI vRddhi kruuN| 231 acche sthAnokI icchA nahI karUM / 232 azuddha AhAra-jala nahI lUM / ( munitva bhAva ) 233 kezalucana kruuN|| 234 pratyeka prakArase pariSaha sahana karUM / 235 tattvajJAnakA abhyAsa kruuN| 236 kadamUlakA bhakSaNa nahI kruuN| 237 kisI vastuko dekhakara prasanna na hoU~ / 238 AjIvikAke liye upadezaka nahI banU~ (2) 239, tere niyamako nahI todd| 240 zrutajJAnakI vRddhi kruuN| 241 tere niyamakA maDana kruuN| 242 rasagArava nahI houuN| 243 kaSAya dhAraNa nahI kruuN| 244 bandhana nahI rakhU / 245 abrahmacaryakA sevana nahI karUM / 246 AtmA parAtmAko samAna mAnUM / (2) 247 liye hue tyAgakA tyAga nahI kruuN| 248 mRSA ityAdi bhApaNa nahI kruuN| 249 kisI pApakA sevana nahI karUM / 250 avadha pApakI kSamApanA kruuN| 251. kSamAyAcanAme abhimAna nahI rkhuu| (muni sAmAnya) 252 guruke upadezakA bhaGga nahI kruuN| 253 gurukA avinaya nahI karUM / 254 guruke Asanapara nahI vailUM / 255 usase kisI prakArakI mahattAkA bhoga nahI kruuN| 256. usase zuklahRdayase tattvajJAnakI vRddhi kruuN| Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 145 20 vaoN varSa 257 manako aMtaHsthira rakhU / 258. vacanako rAmabANa rakhU / 259. kAyAko kUrmarUpa rakhU / 260. hRdayako bhramararUpa rakhU / 261 hRdayako kamalarUpa rkhuu| 262 hRdayako patthararUpa rkheN| 263 hRdayako niMbUrUpa rkhuu| 264. hRdayako jalarUpa rkhuu| 265 hRdayako telarUpa rkheN| 266 hRdayako agnirUpa rakhU / 267 hRdayako AdarzarUpa rkhuu| 268. hRdayako samudrarUpa rkhuu| 269 vacanako amRtarUpa rakhU / 270. vacanako nidrArUpa rakhU / 271. vacanako tRSArUpa rkhuu| 272 vacanako svAdhIna rkhuu| 273 kAyAko kamAnarUpa rkhuu| 274. kAyAko cacala rkhuu| 275 kAyAko niraparAdhI rkhuu| 276 kisI prakArako cAha nahI rakhU / (paramahasa) 277 tapasvI hU~, vaname tapazcaryA kiyA kruuN| (tapasvIkI icchA) . 278 zItala chAyA letA huuN| 279 samabhAvase sarva sukhakA saMpAdana karatA huuN| - 280 mAyAse dUra rahatA huuN| 281 prapacakA tyAga karatA huuN| .. .. 282 sarva tyAgavastuko jAnatA huuN| 283 mithyA prazasA nahI karUM / (mu0, 70, u0, gR0, sAmAnya) 284 jhUThA kalaMka nahI lgaauuN| 285 mithyA vastu praNIta nahI kruuN| 286 kuTumbakleza nahI karUM / (gR0, u0) / 287 abhyAkhyAna dhAraNa nahI karUM / (sA0) 288. pizana nahI bnN| 289 asatyase prasanna nahI hoU~ / (2) 290 khilakhilAkara nahI ha~sU / (strI) / 291. vinA kAraNa nahI muskraauuN| . 292 kiso samaya nahI hNsN| 293 manake Anandako apekSA AtmAnandako caahuuN| 294 savako yathAtathya mAna duuN| (gRhastha) Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 zrImada rAjacandra 295 sthitikA garva nahI karU~ / (gR0, mu.) 296 sthitikA kheda nahI karU~ / 297 mithyA udyama nahI kruuN| 298 anudyamI nahI rhuuN| 299. khoTI salAha nahIM huuN| (gR0) 300 pApI salAha nahI huuN| 301. nyAyaviruddha kRtya nahI karUM / (2-3) 302 kisIko jhUThI AzA nahI duuN| (gR0, mu0, bra0, u0) 303. asatya vacana nahI huuN| 304. satya vacanakA bhaga nahI kruu| 305 pAMca samitiko dhAraNa karUM / (mu0) 306 avinayase nahIM baitthuu|| 307 bure maNDalame nahI jaauuN| (gR0, mu0) 308 vezyAkI ora dRSTi nahI karUM / 309 isake vacanokA zravaNa nahI kruuN| 310 vAdya nahI sunUM / 311 vivAha vidhi nahI pUch / 312 isakI prazasA nahI kruuN| 313. manoramame moha nahI maanuuN| 314 karmAdharmI nahI karU~ / (gR0) 315. svArthase kisIkI AjIvikAkA nAza nahI karUM / (gR0) 316. vadhabaMdhanakI zikSA nahI kruuN| 317 bhaya tathA vAtsalyase rAjya calAU~ / (rA0) 318 niyamake binA vihAra nahI karUM / (mu0) 319 viSayakI smRti honepara dhyAna kiye binA na rhuuN| (mu0, gR0, bra0, u0) . 320 viSayakI vismRti hI kruuN| (mu0, gR0, 70, 80) 321. sarva prakArakI nIti sIkhU / (mu0, gR0, bra0, u0) 322 bhayabhASA nahI boluu| 323 apazabda nahI bolN| 324. kisIko nahI sikhAU~ / 325. asatya marmabhASA nahI boluu| 326 liyA huA niyama karNopakaNikAkI rItise nahI todduuN| / 327 pIThacaurya nahI kruuN| 328 atithikA tiraskAra nahI karU~ / (gR0, u0) / 329 gupta bAtako prasiddha nahI karUM / (gR0, u0) 330 prasiddha karane yogyako gupta nahI rkhuu| 331 upayogake vinA dravya nahI kamAU~ / (gR0, u0,70) 332 ayogya karAra nahI karAU~ / (gR0) Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 147 20 vA varSa 333. adhika vyAja nahI luuN| 334. hisAbame nahI bhulaauuN| 335 sthUla hiMsAse AjIvikA nahI claauuN| 336. dravyakA durupayoga nahI kruuN| 337. nAstikatAkA upadeza nahI huuN| (u0) 338. vayame vivAha nahIM karUM / (gR0) 339. vayake bAda vivAha nahIM kruuN| 340. vayake bAda strIkA bhoga nahI kruuN| 341. vayame strIkA bhoga nahIM kruuN| 342. kumAra patnIko nahIM bulAU~ / 343 vivAhitapara abhAva nahI laauuN| 344. vairAgI abhAva nahI ginUM / (gR0, mu0) 345. kaTu vacana nahI khuuN| 346 hAtha nahI utthaauuN| 347. ayogya sparza nahI kruuN| 348 bAraha dina sparza nahI karU~ / 349 ayogya ulAhanA nahI duuN| 350. rajasvalAkA bhoga nahI kruuN| 351. RtudAname abhAva nahI laauuN| . 352 zRGgAra bhaktikA sevana nahI kruuN| 353. sabapara yaha niyama, nyAya lAgU kruuN| 354 niyamame khoTI dalIlase nahI huuN| 355. khoTI rItise nahI uksaauuN| 356. diname bhoga nahI bhogeN| 357. diname sparza nahI karUM / 358 avabhASAse nahI bulAU / 359 kisIkA vratabhaga nahI karAU~ / 360. adhika sthAnome nahI bhaTakaM / / 361. svArthake bahAnese kisIkA tyAga nahI chudd'aauuN| 362. kriyAzIlakI niMdA nahI kruuN| 363 nagnacitra nahI dekhuu| 364. pratimAkI niMdA nahI kruuN| 365. pratimAko nahI dekhuu| 366. pratimAkI pUjA karUM / (kevala gRhastha sthitime) 367 pApase dharma nahI mAneM / (sarva) 368 satya vyavahArako nahIM chodduuN| (sarva) 369. chala nahI kruuN| 370. nagna nahI souuN| - "sAlA Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 zrImad rAjacandra 371. nagna nahI nahAU~ / 372 mahIna kapar3e nahI pahanUM / 373. adhika alaMkAra nahI pahanUM / 374. amaryAdAse nahI calU~ / 375. teja AvAjase nahI bolaM / 376. patipara dabAva nahI rakhUM / (strI) 377. tuccha saMbhoga nahI bhoganA / (gR0, u0 ) 378. khedame bhoga nahI bhoganA / 379 sAyaMkAlame bhoga nahI bhoganA / 380. sAyakAlame bhojana nahI karanA / 381. aruNodayame bhoga nahI bhoganA / 382 U~ghamese uThakara bhoga nahI bhoganA / 383. U~ghamese uThakara bhojana nahI karanA / 384. zaucakriyAse pahale koI kriyA nahI karanA / 385 kriyAkI koI AvazyakatA nahI hai / (paramahasa ) 386 dhyAnake binA ekAta me nahI rahU~ / (mu0, gR0, bra0, u0, pa0 ) 387. laghuzakAme tuccha nahI hoOM / 388. dIrghazakAme samaya nahI lagAU~ / 389. pratyeka Rtuke zarIradharma kI rakSA karU / (gR0) 390. mAtra AtmAkI hI dharmakaranIkI rakSA karU~ / (mu0) 391 ayogya mAra, badhana nahI karU / 392. AtmasvatatratA nahI khoU / (mu0, gR0, bra0) 393 badhaname par3ane se pahale vicAra karU / (sA0 ) 394 pUrvakRta bhogako yAda nahI karU / ( mu0, gR0) 395. ayogya vidyA nahI sArdhaM / (mu0, gR0, bra0, u0 ) 396. bodha bhI nahI dU~ / 397 anupayogI vastu nahI lU~ / 398. nahI nahAU~ / (mu0 ) 399. dAtuna nahI karU" / 400 saMsAra-sukha nahI cAhU~ / 401. nIti binA saMsArakA bhoga nahI karU" / (gR0) 402 prakaTa rUpame kuTilatAse bhogakA varNana nahI karU~ |- (gR0) 403. virahagraMtha nahI racUM | ( mu0, gR0, bra0) 404 ayogya upamA nahI dU~ / (mu0, gR0, bra0, u0 ) 405. svArthake liye krodha nahI karUM / (mu0, gR0 ) 406. vAdayaza prApta nahI karU~ / ( u0 ) 407. apavAdase kheda nahI karU / 408. dharmadravyakA upayoga nahI kara skuuN| (gR0) 1 EL Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vo varSa 149 409. dazAza yA-dharmame nikaaluuN| (gR0) 410 sarvasaMgakA parityAga kruuN| (paramahaMsa) 411 terA kahA huA apanA dharma nahI bhUlUM / (sarva) 412. svapnAnadakheda nahI kruuN| 413. AjIvika vidyAkA sevana nahI karUM / (mu0) 414. tapako nahIM becUM / (gR0, bra0) 415. do bArase adhika nahI khAU~ / (gR0, mu0, bra0, u0) 416. strIke sAtha nahI khAU~ / (ga0, u0) 417. kisIke sAtha nahI khAU~ / (sa0) 418. paraspara kavala nahI DhUM, nahI luuN| (sa.) 419. nyUnAdhika pathyakA sAdhana nahI karUM / (sa0) / 420. nIrAgIke vacanoko pUjyabhAvase mAna huuN| 421. nIrAgI graMthoko pddhuuN| 422. tattvako hI grahaNa karU~ / 423. niHsAra adhyayana nahI kruuN| 424. vicArazaktikA vikAsa kruuN| 425. jJAnake binA tere dharmako agIkAra nahI kruu| 426. ekAtavAdako nahI apanAU~ / 427 nIrAgI adhyayanoko mukhAgna kruuN| 428 dharmakathAkA zravaNa karUM / 429 niyamita kartavya nahI cuukuu| 430 aparAdhazikSAkA bhaMga nahI kruuN| 431. yAcakako ha~sI nahI kruuN| 432. satpAtrame dAna huuN| 433 dInapara dayA kruuN| 434. duHkhIkI ha~sI nahI karU / 435. kSamApanAke binA zayana nahI kruuN| 436. Alasyako uttejana nahI huuN| 437. sRSTikrama-viruddha karma nahIM karUM / 438 strIzayyAkA tyAga kruuN|| 439 nivRtti-sAdhanake sivAya sabakA tyAga karatA huuN| 440 marmalekha nahI likhuu| 441 para duHkhase dukhI houuN| 442 aparAdhIko bhI kSamA kruuN| 443 ayogya lekha nahI likhuu| 444. AzuprajJakI vinayako sNbhaaluuN| 445. dharmakartavyame dravya dete hue mAyA nahI karU / 446 namravIratvase tattvakA upadeza kruu| Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 zrImad rAjacandra 447. paramahasakI ha~sI nahI udd'aauuN| 448 Adarza nahI dekheN| 449 Adarzame dekhakara nahI ha~ / 450 pravAhI padArthame mukha nahI dekhuu| 451 tasavIra nahI khiNcvaauuN| 452. ayogya tasavora nahI khiMcavAU~ / 453 adhikArakA durupayoga nahI kruuN| 454 jhUThI hA~ nahI khuuN| 455 klezako uttejana nahI duuN| 456 niMdA nahI kruuN| 457 kartavya niyama nahI cuukuuN| 458 dinacaryAkA durupayoga nahI karU / 459 uttama zaktiko siddha kruuN| 460 binA zaktikA kRtya nahI kruuN| 461 deza, kAla Adiko phcaaneN| 462 kRtyakA pariNAma dekheN| 463. kisIke upakArakA lopa nahI kruuN| 464. mithyA stuti nahI kruuN| 465. kudevakI sthApanA nahI karUM / 466. kalpita dharmako nahI claauuN| 467 sRSTisvabhAvako adharma nahI khuuN| 468. sarva zreSTha tattvako locanadAyaka maa| 469. mAnatA nahI maan| 470. ayogya pUjana nahIM kruuN| 471. rAtame zItala jalase nahI nahAU~ / 472 diname tIna bAra nahIM nhaauuN| 473. mAnakI abhilASA nahI rkhuu|| 474 AlApAdikA sevana nahIM kruuN| 475 dUsareke pAsa bAta nahI kruuN| 476 choTA lakSya nahI rakhU / 477. unmAdakA sevana nahI kruuN| 478. raudrAdi rasakA upayoga nahI kruuN| 479. zAta rasakI niMdA nahI kruuN| 480. satkarmake Ar3e nahI AU~ / (mu0, gR0) 481. pIche haTAnekA prayatna nahI kruuN| 482. mithyA haTha nahI pkdd'eN| 483. avAcakako duHkha nahIM duuN| 484. apagakI sukhazAti bddh'aauuN| 485 nItizAstrako mAna duuN| Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vA~ varSa 151 486. hiMsaka dharmako grahaNa nahI kruuN| 487 anAcArI dharmase lagAva nahI rkhuu| 488 mithyAvAdIse lagAva nahI rkhuu| 489. zRGgArI dharmako grahaNa nahIM karUM / 490 ajJAna dharmase dUra rhuuN| 491 kevala brahmako nahI pkdd'eN| 492 kevala upAsanAkA sevana nahI kruuN| 493. niyativAdakA sevana nahIM kruuN| 494 bhAvase sRSTiko anAdi anaMta nahI khuuN|, 495. dravyase sRSTiko sAdisAta nahI khuuN| 496 puruSArthako niMdA nahI kruuN| 497 niSpApako cacalatAse nahI chluu| 498 zarIrakA bharosA nahIM kruuN| 499. ayogya vacanase nahI bulaauuN| 500. AjIvikAke liye nATaka nahI kruuN| 501 mAM, bahanake sAtha ekAtame nahI rhuuN| 502 pUrvake snehiyoMke yahA~ AhAra lene nahI jaauuN| 503 tattvadhaniMdakapara bhI roSa nahI krnaa| 504. dhairyako nahIM chodd'naa| 505 caritrako adbhuta bnaanaa| 506 sarva pakSI vijaya, kIrti aura yaza prApta krnaa| 507 kisIke gharasaMsArako nahI toddnaa| 508 atarAya nahI ddaalnaa| 509 zukladharmakA khaMDana nahI krnaa| 510 niSkAma zIlakA ArAdhana karanA / 511 tvarita bhASA nahIM bolnaa| 512. pApagraMtha nahI rcuuN| 513. kSaurake samaya mauna rheN| 514 viSayake samaya mauna rhuuN| 515 klezake samaya mauna rhuuN| 516 jala pote hue mauna rhuuN| 517. khAte hue mauna huuN| 518. pazu paddhatise jalapAna nahI kruuN| 519 chalAga mArakara jalame nahI pdduuN| 520 zmazAname vastumAtrako nahI calU~ / 521 audhe zayana nahIM kruuN| 522. do puruSa sAthame na soeN| 523 do striyAM sAthame na soe~ / Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 zrImada rAjacandra 524 zAstrakI AzAtanA nahI kruu| 525. usI prakAra guru AdikI bhii| 526 svArthase yoga aura tapa nahI sAdhU / 527 dezATana kruuN| 528. dezATana nahI kruuN| 529 cAturmAsame sthiratA karU~ / 530 sabhAme pAna nahI khaauuN| 531 svastrIke sAtha maryAdAke sivAya nahI phirU / 532 bhUlakI vismRti nahI karanA / 533 ka0 kalAla, sunArakI dukAnapara nahI bailuuN| 534. kArIgarake yahA~ (gurubhAvase) nahI jaanaa| 535. tambAkUkA sevana nahI karanA / 536 supArI do bAra khAnA / 537 gola kUpame nahAneke liye nahI paDUM / 538 nirAzritako Azraya huuN| 539 samayake vinA vyavahArakI bAta nahI karanA / 540 putrakA vivAha kruuN| 541 putrIkA vivAha kruuN| 542. punarvivAha nahIM kruuN| 543 putrIko paDhAye binA nahI rhuuN| 544 strI vidyAzAlI DhUMDhe, kruuN| 545. unhe dharmapATha sikhlaauuN| 546 pratyeka gharame zAtivirAma rkhnaa| 547 upadezakakA sanmAna karU / 548 anaMta guNadharmase bharapUra sRSTi hai, aisA maanuu| ' 549 kisI samaya tattva dvArA duniyAmese duHkha calA jAyegA aisA mAnUM / 550. du kha aura kheda bhrama haiM / 551 manuSya cAhe so kara sakatA hai| 552 zaurya, buddhi ityAdikA sukhada upayoga kruuN| 553 kisI samaya apaneko dukhI nahI maanuuN| 554 sRSTike du.khokA praNAzana karUM / 555 sarva sAdhya manoratha dhAraNa kruuN| 556 pratyeka tattvajJAnIko paramezvara mAnUM / 557 pratyekakA guNatattva grahaNa kruu| 558 pratyekake guNako praphullita kruuN| 559 kuTuvako svarga bnaauuN| 560 sRSTiko svarga banAU~ to kuTuvako mokSa bnaauuN| 561 tattvArthase sRSTiko sukhI karate hue maiM svArthakA tyAga kruuN|| 562 sRSTike pratyeka (-) guNakI vRddhi kruuN| Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vA~ varSa 563 sRSTike praveza hone taka pApa puNya hai aisA mAnUM / 564 yaha siddhAta tattvadharmakA hai, nAstikatAkA nahI aisA mAnU~ / 565. hRdayako zokAtura nahI karU~ / 566 vAtsalyase vairIko bhI vaza karU~ / 567. tU jo karatA hai usame asabhava nahI mAnU~ 1 568. zaMkA na karUM, khaNDana na karU~, maMDana karU~ / 569 rAjA honepara bhI prajAko tere mArgapara lagAU~ / 570. pApIkA apamAna karU~ / 571. nyAyako cAhU~ aura pAlU~ / 572. guNanidhikA mAna karU~ / 573 terA mArga sarva prakArase mAnya rakhU~ / 574 dharmAlaya sthApita karU~ / 575 vidyAlaya sthApita karU~ / 576 nagara svaccha rakhU~ / 577 adhika kara nahI lagAU~ / 578 prajApara vAtsalya rakhU~ / 579 kisI vyasanakA sevana nahI karU~ / 580 do striyoMse vivAha nahI karU~ / 581 tattvajJAnake prAyojanika abhAvame dUsarA vivAha karUM to yaha apavAda / 582 dono ( ) para samabhAva rakhU~ / 583 tattvajJa sevaka rakhU~ / 584. ajJAna kriyAko chor3a dU~ / 585 jJAna kriyAkA sevana karaneke liye / 586 kapaTako bhI jAnanA / 587. asUyAkA sevana nahI karU~ / 588 dharmakI AjJAko sarvazreSTha mAnatA hU~ / 589 sadgati mUlaka dharmakA hI sevana karU~gA / 590 siddhAta mAnUMgA, praNIta karU~gA / 591 dharma mahAtmAokA sanmAna karU~gA / 592 jJAnake sivAya sabho yAcanAe~ chor3atA hU~ / 593 bhikSAcarI yAcanAkA sevana karatA hU~ / 594 cAturmAsame pravAsa nahI karU / 595 jisakA tUne niSedha kiyA use nahI khojUM yA usakA kAraNa nahI pUcheM / 596 dehaghAta nahI karU / 597 vyAyAmAdikA sevana karUMgA / 598 pauSadhAdika vratakA sevana karatA hU~ / 599 apanAye hue AzramakA sevana karatA hU~ / 600 akaraNIya kriyA aura jJAnakI sAdhanA nahI karU~ / 153 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 zrImad rAjacandra 601 pApa vyavahAra ke niyama nahI banAU~ / 602 dyutaramaNa nahI karU~ / 603 rAtame kSaurakarma nahI karAU~ / 604. pairase sira taka khUba khIcakara nahI oDhU~ / 605 ayogya jAgRtikA sevana nahI karU" / 606 rasAsvAdase tanadharmako mithyA nahI karU~ / 607 zArIrika dharmakA ekAta ArAdhana nahI karU~ / 608. aneka devokI pUjA nahI karU / 609 guNastavanako sarvottama mAnUM / 610. sadguNakA anukaraNa karU / 611. zrRMgArI jJAtA prabhu nahI mAnU~ / 612 sAgara - pravAsa nahI karU~ / 613 Azramake niyamoko jAnUM / 614 kSaurakarma niyamita rakhanA / 615 jvarAdime snAna nahI karanA / 616 jalame DubakI nahI lagAnA / 617 kRSNAdi pApa lezyAkA tyAga karatA hU~ / 618. samyak samayame apadhyAnakA tyAga karatA hU~ / 619. nAmabhaktikA sevana nahI karU~gA / 620 khar3e khar3e pAnI nahI pIU / 621 AhArake aMtame pAnI nahI pIU / 622 calate hue pAnI nahI pIU / 623 rAtame chAne binA pAnI nahI pIUM / 624 mithyA bhASaNa nahI karU~ / 625 satzabdokA sanmAna karU / 626 ayogya A~khase puruSa nahI dekhUM / 627 ayogya vacana nahI bolU~ / 628 nage sira nahI baiThUM / 629. vAravAra avayavoko nahI dekhUM / 630 svarUpakI prazaMsA nahI karU~ / 631 kAyApara gRddhabhAvase prasanna nahI hoU~ / 632. bhArI bhojana nahI karU~ / 633. tIvra hRdaya nahI rakhU~ / 634. mAnArtha kRtya nahI karU~ / 635. kIrtike liye puNya nahI karU~ / 636 kalpita kathA - dRSTAtako satya nahI kahU~ / 637 ajJAta mArgapara rAtame nahI calU~ / 638. zaktikA durupayoga nahI karU / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vaoN varSa 639. strI pakSase dhana prApta nahI karU~" / 640. vaMdhyAkA mAtRbhAvase satkAra karUauM / 641. akRtadhana nahI lU~ / 642. baladAra pagar3I nahI bA~dhUM / 643 baladAra -- cUr3IdAra pAyajAmA nahI pahanUM / 644. malina vastra pahanUM / 645 mRtyupara rAgase nahI roU / 646 vyAkhyAnazaktikI ArAdhanA karU~ / 647. dharmake nAmapara klezame nahI paDUM / 648 tere dharmake liye rAjadvArame kesa nahI calAU~ / 649 yathAsaMbhava rAjadvArame nahI jAU~ / 650 zrImatAvasthAme vi0 zAlAse karU~ / 651 nirdhanAvasthAkA zoka nahI karU~ / 652 paraduHkhame harSa nahI mAnU~ / 653 yathAsaMbhava dhavala vastra pahanU~ / 654. diname tela nahI lagAU~ / 655 strI rAtame tela na lagAye / 656 pApaparvakA sevana nahI karU~ / 657 dharmI, yazasvI eka kRtya karanekA manoratha rakhatA hU~ / 658 gAlI sunU~ parantu gAlI dU~ nahI / 659 zukla ekAtakA niraMtara sevana karatA hU~ / 660 sabhI ghUmadhAmame nahI jAU~ / 661 rAtame vRkSake nIce nahI soU~ / 662 rAtame kueMke kinAre nahI baiThUM / 663 aikya niyamako nahI toDUM / 664 tana, mana, dhana, vacana aura AtmAkA samarpaNa karatA hU~ / 665 mithyA paradravyakA tyAga karatA hU~ / 666. ayogya zayanakA tyAga karatA hU~ / 667 ayogya dAnakA tyAga karatA hU~ / 668 buddhikI vRddhike niyamoko nahI choDUM / 669. dAsatva - parama - lAbhakA tyAga karatA hU~ / 670 dharmadhUttaMtAkA tyAga karatA hU~ / 671 mAyAse nivRtta hotA hU~ / 672 pApamukta manorathakA smaraNa karatA hU~ / 673 vidyAdAna dete hue chalakA tyAga karatA hU~ / 674. saMtako sakaTa nahI dU~ 675 anajAnako rAstA batAU~ / 676 do bhAva nahI rakhU~ / 155 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 zrImada rAjacandra 677 vastume milAvaTa nahI karU~ / 678 jIvahiMsaka vyApAra nahI karU~ / 679 niSiddha acAra Adi nahI khAU / 680 eka kulame kanyA nahI dUM, nahI lUM / 681. dUsare pakSa ke sage (sabaMdhI) svadharmI hI DhUMDhUMgA / 682 dharmakarttavyame utsAha AdikA upayoga karUMgA / 683 AjIvikAke liye sAmAnya pApa karate hue bhI DaratA rahU~gA / 684 dharmamitrase mAyA nahI karU~ / 685. cAturvarNya dharmako vyavahArame nahI bhUlU~gA / 686 satyavAdIkA sahAyaka banUMgA / 687 dhUrta tyAgakA tyAga karatA hU~ / 688 prANIpara kopa nahI karanA / 689 vastukA tattva jAnanA / 690. stuti, bhakti aura nityakarmakA visarjana nahI karU~ / 691. anartha pApa nahI karU~ / 692 ArabhopAdhikA tyAga karatA hU~ / 693 kusagakA tyAga karatA hU~ / 694. mohakA tyAga karatA hU~ / 695 doSakA prAyazcitta karU~gA / 696. prAyazcitta Adiko vismRti nahI karU~ / 697. sabakI apekSA dharmavargako priya mAnUMgA / 698. tere dharmakA trikaraNa zuddha sevana karaneme pramAda nahI karU~gA / 699. 700. 20 aft | mujhe Apake liye ekAtavAda hI jJAnakI apUrNatAkA lakSaNa dikhAI detA hai, kyoki "nausikhiye" kavi kAvyame jaise taise doSa dabAneke liye 'hI' zabdakA upayoga karate haiM, vaise Apa bhI 'hI' arthAt 'nizcitatA', 'nausikhiyA' jJAnase kahate haiM / merA mahAvIra aisA kabhI nahI kahegA, yahI isakI satkavikI bhA~ti camatkRti hai !!! 1 21 vacanAmRta 1. ise to akhaNDa siddhAta mAniye ki sayoga, viyoga, sukha, duHkha, kheda, Ananda, arAga, anurAga ityAdikA yoga kisI vyavasthita kAraNapara AdhArita hai / ' ; 2 ekAta bhAvI athavA ekAta nyAyadoSakA sanmAna na kIjiye / 3. kisIkA bhI samAgama karanA yogya nahI hai, phira bhI jaba taka vaisI dazA na ho taba taka satpuruSakA samAgama avazya karanA yogya hai / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 157 20 vaoN varSa 4. jisa kRtyake pariNAmame duHkha hai usakA sanmAna karanese pahale vicAra kareM / 5 kisIko anta. karaNa na dIjiyegA, jise deM usase bhinnatA na rakhiyegA, bhinnatA rakhe to ataH - karaNa diyA na diyA samAna hai / 6. eka bhoga bhogatA hai phira bhI karmakI vRddhi nahI karatA, aura eka bhoga nahI bhogatA phira bhI karmako vRddhi karatA hai, yaha AzcaryakAraka paratu samajhane yogya kathana hai | 7 yogAnuyogase banA huA kRtya bahuta siddhi detA hai / 8 Apane jisase atarbheda pAyA use sarvasva arpaNa karate hue na rukiyegA / 9 tabhI lokApavAda sahana karanA ki jisase ve hI loga apane kiye hue apavAdakA puna pazcAttApa kareM / 10 hajAro upadeza-vacana aura kathana sunanekI apekSA unamese thoDe bhI vacanokA vicAra karanA vizeSa kalyANakArI hai / 11 niyamase kiyA huA kArya tvarAse hotA hai, nirdhArita siddhi detA hai, aura AnadakA kAraNa jAtA hai / 12 jJAniyo dvArA ekatra kI huI adbhuta nidhike upabhogI bane / 13. strI jAtime jitanA mAyAkapaTa hai utanA bholApana bhI hai / 14 paThana karanekI apekSA manana karanekI ora adhika dhyAna dIjiye / 15. mahApuruSake AcaraNa dekhaneko apekSA unakA ata. karaNa dekhanA, yaha adhika parIkSA hai / ' 16 vacanasaptazatIko' punaH puna. smaraName rkheN| 17 mahAtmA honA ho to upakArabuddhi rakheM, satpuruSake samAgamame rahe, AhAra, vihAra Adi alubdha aura niyamita rahe, satzAstrakA manana kareM, aura U~cI zreNime dhyAna rakheM / 18 iname se eka bhI na ho to samajhakara Anada rakhanA sIkhe / 19 vartaname bAlaka baneM, satyame yuvaka baneM aura jJAname vRddha baneM / 20 rAga nahI karanA, karanA to satpuruSase karanA, dveSa nahI karanA, karanA to kuzIlase karanA / 21 anaMtajJAna, anaMtadarzana, anatacAritra aura anatavIryase abhinna aise AtmAkA eka pala bhI vicAra kareM / 22 jisane manako vaza kiyA usane jagatako vaza kiyA / 23 isa sasArako kyA kare ? anata bAra huI maoNko Aja hama strIrUpase bhogate hai / 24 nirgranthatA dhAraNa karanese pahale pUrNa vicAra kIjiye, ise apanAkara doSa lagAnekI apekSA alpArambhI bane / 25 samarthaM puruSa kalyANakA svarUpa pukAra pukArakara kaha gaye haiM, parantu kisI viraleko hI vaha yathArtha samajhame AyA hai / 26 strIke svarUpapara honevAle mohako rokaneke liye usake tvacArahita rUpakA vAramvAra ciMtana karanA yogya hai / 27 kupAtra bhI satpurupake rakhe hue hAthase pAtra ho jAtA hai, jaise chAchase zuddha kiyA huA sakhiyA zarIrako nIroga karatA hai / 28 AtmAkA satyasvarUpa kevala zuddha saccidAnadamaya hai, phira bhI bhrAtise bhinna bhAsita hotA hai, jaise ki tirachI A~kha karanese caMdra do dikhAyI dete haiM / 1 dekheM mahAnIti, Aka 19 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 zrImad rAjacandra 29 yathArtha vacana grahaNa karaneme dabha na rakhiyegA yA denevAleke upakArakA lopa na kiijiyegaa| 30 hamane bahuta vicAra karake yaha mUla tattva khojA hai ki,-gupta camatkAra hI sRSTike dhyAname nahI hai| 31 rulAkara bhI bacceke hAthame rahA huA sakhiyA le lenaa| 32. nirmala aMta karaNase AtmAkA' vicAra karanA yogya hai| 33 jahA~ 'mai' mAnatA hai vahA~ 'tU nahI hai, jahA~ 'tU' mAnatA hai vahA~ 'tU' nahI hai| 34 he jIva | aba bhogase zAta ho, zAta / vicAra to sahI ki isame kaunasA sukha hai ? 35 bahuta parezAna hokara sasArame mata rahanA / 36 satjJAna aura satzIlako sAtha-sAtha bddh'aanaa| 37. ekase maitrI na kara, karanA ho to sAre jagatase kara / 38 mahA sauMdaryase paripUrNa devAMganAke krIDAvilAsakA nirIkSaNa karate hue bhI jisake aMtaHkaraName kAmase vizeSAtivizeSa virAga sphurita hotA hai, vaha dhanya hai, use trikAla namaskAra hai| 39. bhogake samaya yoga yAda Aye yaha laghukarmIkA lakSaNa hai| 40. itanA ho to maiM mokSakI icchA nahI karatA-sArI sRSTi satzIla kA sevana kare, niyamita Ayu, noroga zarIra, acala premI pramadA, AjJAkArI anucara, kuladIpaka putra, jIvanaparyanta bAlyAvasthA aura AtmatattvakA ciMtana / ' 41 aisA kabhI honevAlA nahIM hai, isaliye mai to mokSako hI cAhatA huuN| 42 sRSTi sarva apekSAse amara hogI? 43 kisI apekSAse maiM aisA kahatA hU~ ki yadi sRSTi mere hAthase calatI hotI to bahuta vivekI starase paramAnadame virAjamAna hotii| 44 zukla nirjanAvasthAko maiM bahuta mAnya karatA huuN| 45 sRSTilIlAme zAtabhAvase tapazcaryA karanA yaha bhI uttama hai| 46 ekAtika kathana karanevAlA jJAnI nahI kahA jA sktaa| 47. zukla aMtaHkaraNake binA mere kathanako kauna dAda degA? 48 jJAtaputra bhagavAnake kathanakI hI balihArI hai| 49 maiM ApakI mUrkhatApara ha~satA hU~ ki-nahI jAnate gupta camatkArako phira bhI gurupada prApta karaneke liye mere pAsa kyo padhAreM ? 50. aho | mujhe to kRtaghnI hI milate mAlUma hote haiM, yaha kaisI vicitratA hai| 51. mujha para koI rAga kare isase mai prasanna nahI hU~, parantu kaTAlA degA to maiM stabdha ho jAU~gA aura yaha mujhe pusAyegA bhI nhiiN|| 52 mai kahatA hU~ aisA koI karegA? merA kahA huA saba mAnya rakhegA? merA kahA huA zabdazaH aMgIkRta karegA ? hA~ ho to hI he satpuruSa | tU merI icchA krnaa| 53. saMsArI jovone apane lAbhake liye dravyarUpase mujhe ha~satA-khelatA lIlAmaya manuSya banAyA! 54 devadevIko tuSyamAnatAko kyA kareMge? jagatakI tuSyamAnatAko kyA karege ? tuSyamAnatA to satpuruSakI cAhe / 55 mai saccidAnada paramAtmA huuN| 1. pAThA0 gupta camatkArakA / Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 vA varSa 159 56 aisA samajhe ki Apako apane AtmAke hitakI ora jAnekI abhilASA rakhate hue bhI nirAzA prApta huI to vaha bhI ApakA Atmahita hI hai| 57 Apa apane zubha vicArame saphala hoveM, nahI to sthira cittase aisA samajheM ki saphala hue haiN| 58 jJAnI aMtaraMga kheda aura harSase rahita hote hai / 59 jaba taka usa tattvakI prApti na ho taba taka mokSakI tAtparyatA nahI milii| 60 niyama-pAlanako dRDha karate hue bhI vaha nahI palatA yaha pUrvakarmakA hI doSa hai aisA jJAniyokA kahanA hai| 61. sasArarUpI kuTumbake gharame apanA AtmA atithi tulya hai| 62 vahI bhAgyazAlI hai ki jo durbhAgyazAlIpara dayA karatA hai| 63 maharSi kahate haiM ki zubha dravya zubha bhAvakA nimitta hai| 64 sthira citta hokara dharma aura zukla dhyAname pravRtti kreN| 65 parigrahakI mUrchA pApakA mUla hai| 66 jisa kRtyako karate samaya vyAmohasayukta khedame haiM aura pariNAmame bhI pachatAte hai, to usa kRtyako jJAnI pUrvakarmakA doSa kahate hai| 67 jaDabharata aura videhI janakakI dazA mujhe prApta ho / 68. satpuruSake ata karaNane jisakA AcaraNa kiyA athavA jise kahA vaha dharma hai / 69 jisakI ataraga mohagraMthi calI gaI vaha paramAtmA hai| 70. vrata lekara ullAsita pariNAmase usakA bhaga na kreN| 71 eka niSThAse jJAnIkI AjJAkA ArAdhana karanese tattvajJAna prApta hotA hai| 72 kriyA hI karma, upayoga hI dharma, pariNAma hI badha, bhrama hI mithyAtva, brahma hI AtmA aura zakA hI zalya hai / zokakA smaraNa na kareM; yaha uttama vastu jJAniyoMne mujhe dii| 73 jagata jaisA hai vaisA tattvajJAnako dRSTise dekheN| 74 zrI gautamako paThana kiye hue cAra veda dekhaneke liye zrImAna mahAvIrasvAmIne samyaknetra diye the| 75 bhagavatIme kahI huI 'pudgala nAmake parivrAjakakI kathA tattvajJAniyokA kahA huA sundara rahasya haiN| 76 vIrake kahe hue zAstrome sunaharI vacana jahA~ tahA~ alaga-alaga aura gupta hai| 77 samyaknetra prApta karake Apa cAhe jisa dharmazAstrakA vicAra kare to bhI Atmahita prApta hogaa||| 78 he kudarata | yaha terA prabala anyAya hai ki merI nirdhArita nItise merA kAla vyatIta nahI karAtI | [kudarata arthAt pUrvakRta karma] 79 manuSya paramezvara hotA hai aisA jJAnI kahate hai| 80 uttarAdhyayana nAmake jainasUtrakA tattvadRSTise puna punaH avalokana kreN| 81 jote hue marA jAye to phira maranA na par3e aise maraNako icchA karanA yogya hai| 82 kRtaghnatA jaisA eka bhI mahA doSa mujhe nahIM lgtaa| 83 jagatame mAna na hotA to yahI mokSa hotaa| 84 vastuko vasturUpase dekheN| 1 zataka 11, uddeza 12 meM / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 vizeSa | zrImad rAjacandra 85 dharmakA mUla vi0 hai | 86 usakA nAma vidyA hai ki jisase avidyA prApta na ho / 87 vIrake eka vAkyako bhI samajheM / 88 ahapada, kRtaghnatA, utsUtraprarUpaNA aura avivekadharma ye durgatike lakSaNa hai / 89 strIkA koI aga lezamAtra bhI sukhadAyaka nahI hai, phira bhI merI deha use bhogatI hai / 90 deha aura dehArthamamatva yaha mithyAtvakA lakSaNa hai / 91. abhinivezake udayame utsUtraprarUpaNA na ho use mai jJAniyoMke kahane se mahAbhAgya kahatA hU~ / 92 syAdvAda zailI se dekhate hue koI mata asatya nahI hai / 893 jAnI svAdake tyAgako AhArakA saccA tyAga kahate hai / 94 abhiniveza jaisA eka bhI pAkhaMDa nahI hai / 95 isa kAlame itanA bar3hA - atizaya mata, atizaya jJAnI, atizaya mAyA aura atizaya parigraha 96 tattvAbhilASAse mujhe pUche to mai Apako nIrAgIdharmakA upadeza jarUra kara sakU~gA / 97 jisane sAre jagatakA ziSya honerUpa dRSTikA vedana nahI kiyA vaha sadguru hone yogya nahI hai / 98. koI bhI zuddhAzuddha dharmakaranI karatA ho to use karane deM / 99 AtmAkA dharma AtmAme hI hai / 100 mujhapara sabhI sarala bhAvase hukma calAye to mai rAjI hU~ / 101. maiM saMsArase leza bhI rAgasayukta nahI, phira bhI usIko bhogatA hU~, maine kucha tyAga nahIM kiyA / 102 nirvikArI dazAse mujhe akelA rahane deM / 103 mahAvIrane jisa jJAnase isa jagatako dekhA hai vaha jJAna saba AtmAome hai, paraMtu usakA AvirbhAva karanA cAhiye / 12 104 bahuta bahaka jAe~ to bhI mahAvIrakI' AjJAkA bhaga na kIjiyegA / cAhe jesI zakA ho to bhI merI orase vIrako nizaka mAniye / 0 105 pArzvanAthasvAmIke dhyAnakA smaraNa yogiyoko avazya karanA cAhiye / ni 0 - nAgakI chatrachAyAke samayakA vaha pArzvanAtha ora hI thA / 106 gajasukumArakI kSamA aura rAjematI rahanemIko jo bodha detI hai vaha bodha mujhe prApta hoveM / 107 bhoga bhogane taka [jaba taka vaha karma hai taba taka ] mujhe yoga hI prApta rahe / 108 sava zAstrokA eka tattva mujhe milA hai aisA kahU~ to yaha merA ahapada nahI hai / 109 nyAya mujhe bahuta priya hai| vIrakI zailI ho nyAya haiM, samajhanA duSkara hai / 110 pavitra puruSokI kRpAdRSTi hI samyagdarzana hai / 111 bhartRharikA kahA huA tyAga, vizuddha buddhise vicAra karanese bahuta UrdhvajJAnadazA hone taka rahatA hai / 112 meM kisI dharmase viruddha nahI huuN| mai sava dharmoMkA pAlana karatA hU~ / Apa sabhI dharmose viruddha hai yo kahane merA uttama hetu hai / 113. Apake mAne hue dharmakA upadeza mujhe kisa pramANase dete hai use jAnanA mere liye Avazyaka hai / FY * 114 zithila va dRSTise nIce Akara hI bikhara jAye (-yadi nirjarAme Aye to ) 115 kisI bhI zAstrame mujhe zakA na ho / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA~ varSa 116 dukhake mAre vairAgya lekara ye loga jagatako bhramame DAlate hai / 117 abhI mai kauna hU~ isakA mujhe pUrNa bhAna nahI hai / 118 tU satpuruSakA ziSya hai / 119. yahI merI AkAkSA hai / 120 mere liye gajasukumAra jaisA koI samaya Aye / 121 rAjematI jaisA koI samaya Aye / 122 satpuruSa kahate nahI karate nahI, phira bhI unakI satpurupatA nirvikAra mukhamudrAme nihita hai / 123 sasthAnavicayadhyAna pUrvadhAriyoko prApta hotA hogA, aisA mAnanA yogya lagatA hai / Apa bhI usakA dhyAna kare / 1-124 AtmA jaisA koI deva nahI hai / 125 bhAgyazAlI kauna ? avirati samyagdRSTi yA virati ? 126 kisIkI AjIvikA naSTa na kareM / 161 22 svarodayajJAna babaI, kArtika, 1943 yaha 'svarodayajJAna' grantha pAThakake karakamalame rakhate hue isa viSayame kucha prastAvanA likhanA yogya mAnakara use likhatA hU~ / hama yaha dekha sakeMge ki 'svarodayajJAna' kI bhASA AdhI hindI aura AdhI gujarAtI hai| isake kartA eka AtmAnubhavI vyakti the, parantu aisA kucha mAlUma nahI hotA ki unhone donomese kisI eka bhI bhASAkA vidhipUrvaka par3hA ho| isase unakI Atmazakti yA yogadazAme koI bAdhA nahI AtI / aura yaha bAta bhI nahI hai ki ve bhASAzAstrI honekI kucha icchA bhI rakhate the| isaliye unhe svaya jo kucha anubhavasiddha huA hai usamese logoko maryAdApUrvaka kucha bhI bodha de denekI unakI abhilASAse isa granthakI utpatti huI hai / aura aisA hone se hI bhASA yA chandako TImaTAma athavA yukti prayuktikA adhika darzana isa granthame nahI kara sakate / jagata jaba anAdi ananta kAlake liye hai taba phira usako vicitratAke liye kyA vismaya kareM ? Aja jaDavAdake bAreme jo zodhana cala rahA hai vaha kadAcit AtmavAdako uDA denekA prayatna hai, parantu aise bhI ananta kAla Aye haiM ki jaba AtmavAdakA prAdhAnya thA, aura isI taraha kabhI jaDavAdakA bhI bolavAlA thA / isake liye tattvajJAnI kisI vicArame nahI paDa jAte, kyoki jagatakI aisI hI sthiti hai, to phira vikalpase AtmAko du khI kyo karanA ? parantu saba vAsanAokA tyAga karaneke bAda jisa vastukA anubhava huA, vaha vastu kyA hai, arthAt sva aura para kyA hai ? athavA isa bAtakA nirNaya kiyA ki sva to sva hai, phira to bhedavRtti rahI nahI / isaliye samyakdarzanase unakI yahI sammati rahI ki mohAdhIna AtmA apaneApako bhUlakara jaDatva svIkAra karatA hai, isame kucha Azcarya nahI hai / phira usakA svIkAra karanA zabdakI takarArame X X X X vartamAna zatAbdIme aura phira usake bhI kitane hI varSa vyatIta hone taka AtmajJa cidAnandajI vidyamAna the / bahuta hI samIpakA samaya honese jinhe unake darzana hue the, samAgama huA thA aura jinhe unakI dazAkA anubhava huA thA unamese kucha pratItivAle manuSyose unake viSaya me jAnA jA sakA hai, tathA ava bhI vaise manuSyose jAnA jA sakatA hai / Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 zrImada rAjacandra jaina muni honeke bAda apanI nirvikalpa dazA ho jAnese unhe aisA pratIta huA ki ve aba kramapUrvaka dravya, kSetra, kAla aura bhAvase yama-niyamokA pAlana nahI kara skege| jisa padArthakI prAptike liye yamaniyamakA kramapUrvaka pAlana karanA hotA hai, usa vastukI prApti ho gayI to phira usa zreNise pravRtti karanA aura na karanA dono samAna hai aisI tattvajJAniyoko mAnyatA hai / jise nirgrantha pravacaname apramatta guNasthAnavartI muni mAnA hai, usamese sarvottama jAtike liye kucha kahA nahI jA sktaa| parantu ekamAtra unake vacanokA mere anubhavajJAnake kAraNa paricaya honese aisA kahA jA sakA hai ki ve prAyaH madhyama apramattadazAme the| phira usa dazAme yama-niyamakA pAlana gauNatAse A jAtA hai| isaliye adhika AtmAnandake liye unhone yaha dazA mAnya rakhI / isa kAlame aisI dazAko pahu~ce hue bahuta hI thor3e manuSyokI prApti bhI durlabha hai / usa avasthAme apramattatA viSayaka vAtakA asambhava tvarAse hogA aisA mAnakara unhone apanA jIvana aniyatarUpase aura guptarUpase bitAyA / yadi esI hI dazAme ve rahe hote to bahutase manuSya unake munipanekI sthitizithilatA samajhate aura aisA samajhanese unapara aise purupakA abhISTa prabhAva nahI pddtaa| aisA hArdika nirNaya honese unhone yaha dazA svIkAra kii| Namo jhtttthiyvtthuvaaiinnN| x rUpAtIta vyatItamala, pUrNAnaMdI iis| cidAnanda tAka namata, vinaya sahita nija zosa // ' jo rUpase rahita haiM, karmarUpI mala jinakA naSTa ho gayA hai, aura jo pUrNAnadake svAmI hai, unhe cidAnandajI apanA mastaka jhukAkara vinayasahita namaskAra karate haiN| rUpAtIta-isa zabdase yaha sUcita kiyA ki paramAtma-dazA rUparahita hai| vyatItamala-isa zabdase yaha sUcita kiyA ki karmakA nAza ho jAnese vaha dazA prApta hotI hai| pUrNAnandI Isa-isa zabdase usa dazAkA sukha batAyA ki jahAM sampUrNa Ananda hai, arthAt yaha sUcita kiyA ki paramAtmA pUrNa Anandake svAmI hai| phira rUparahita to AkAza bhI hai, isaliye karmamalake nAzase AtmA jaDarUpa siddha ho jAye / isa zaMkAko dUra karaneke liye yaha kahA ki usa dazAme AtmA pUrNAnandakA Izvara hai, aura aisI usakI rUpAtItatA hai| cidAnanda tAkuM namata-ina zabdose apanI unapara nAma lekara ananya prIti batAyI hai / sarvAGga namaskAra karanekI bhaktime apanA nAma lekara apanA ekatva batA karake vizeSa bhaktikA pratipAdana kiyA hai| vinayasahita-isa zabdase yathAyogya vidhikA bodha diyaa| yaha sUcita kiyA ki bhaktikA mUla vinaya hai| nija zosa-ina zabdose yaha batAyA ki dehake sarva avayavome mastaka zreSTha hai, aura usake jhukAnese sarvAGga namaskAra huA / tathA yaha bhI sUcita kiyA ki mastaka jhukAkara namaskAra karanekI vidhi zreSTha hai / 'nija' zabdase Atmatva bhinna batAyA ki mere upAdhijanya dehakA jo uttamAga vaha (zIsa) kAlajJAnAdika thakI, lahI Agama anumAna / guru karunA karI kahata hU~, zuci svarodayajJAna // 'kAlajJAna' nAmake grantha ityAdise, jainasiddhAtame kahe hue bodhake anumAnase aura gurukI kRpAke pratApase svarodayakA pavitra jJAna ka 1. padya saMkhyA 8 2. padya sakhyA 9 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA varSa 163 'kAlajJAna' isa nAmakA anya darzaname AyukA bodhaka uttama gratha hai aura usake sivAya 'Adi' zabdase dUsare granthokA bhI AdhAra liyA hai, aisA kahA / Agama anumAna-ina zabdoMse yaha batAyA ki jainazAstrame ye vicAra gauNatAse pradarzita kiye hai, isaliye maiMne apanI dRSTise jahA~ jahA~ jaisA bodha liyA vaisA prarzita kiyA hai| merI dRSTise anumAna hai, kyoki mai AgamakA pratyakSa jJAnI nahIM hU~, yaha hetu hai| guru karunA-ina zabdose yaha kahA ki kAlajJAna aura Agamake anumAnase kahanekI merI samarthatA na hotI, kyoki vaha merI kAlpanika dRSTikA jJAna thA, parantu usa jJAnakA anubhava karA denevAlI jo guru mahArAjako kRpAdRSTi svarakA udaya pichAniye, ati thiratA citta dhaar| tAthI zubhAzubha kIjiye, bhAvi vastu vicAra // cittakI atizaya sthiratA karake bhAvI vastukA vicAra karake "zubhAzubha" yaha, ati thiratA citta dhAra--isa vAkyase yaha sUcita kiyA ki cittakI svasthatA karanI cAhiye tAki svarakA udaya yathAyogya ho| zubhAzubha bhAvi vastu vicAra-ina zabdose yaha sUcita kiyA ki vaha jJAna pratItabhUta hai, anubhava kara dekheN| aba viSayakA prArabha karate haiM nAr3I to taname ghaNI, paNa caubIsa prdhaan| tAme nava puni tAhume, tIna adhika kara jAna // 2 zarIrame nAr3iyA~ to bahuta hai, parantu una nADiyome caubIsa mukhya hai, aura uname nau mukhya haiM aura uname bhI tInako to vizeSa jaaneN| aba una tIna nADiyoMke nAma kahate hai iMgalA piMgalA suSumanA, ye tIrnuke nAma / bhinna bhinna aba kahata hU~, tAke guNa aru dhAma // igalA, piMgalA, suSumnA ye tIna nADiyoMke nAma hai| aba unake bhinna bhinna guNa aura rahaneke sthAna kahatA huuN| alpAhAra nidrA vaza kare, heta sneha jagathI prihre| lokalAja navi dhare lagAra, eka citta prabhuthI prIta dhAra // ___ alpa AhAra karanevAlA, nidrAko vazame karanevAlA arthAt niyamita nidrA lenevAlA, jagatake hetapremase dUra rahanevAlA, (kAryasiddhike pratikUla aise) lokakI jise tanika lajjA nahI hai, cittako ekAgra karake paramAtmAme prIti rakhanevAlA / AzA eka mokSako hoya, dUjo duvidhA navi citta koya / 1 padya saMkhyA 10 isakA pUga artha yaha hai-cittako ati sthira karake svarake udaya eva ustako pahacAneM / phira usake AdhArase bhAvI vastukA vicAra karake zubhAzubha kArya kIjiye / 2 padya sakhyA 11 3 padya sakhyA 12 4. padya sasyA 82 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 yIt zrImada rAjacandra dhyAna joga jANo te jona je bhavaduHkhathI Darata sadIva // ' jisane mokSake atirikta sabhI prakArakI AzAkA tyAga kiyA hai, aura jo sasArake bhayakara duHkhoMsAcAra niratara kaoNpatA hai, aise jIvAtmAko dhyAna karane yogya jAneM / paraniMdA mukhathI navi kare, mAse va nija nidA suNI samatA dhre| kare sahu vikathA parihAra, kA samaya roke karma Agamana dvaar|| jisane apane mukhase parakI niMdAkA tyAga kiyA hai, apanI niMdA sunakara jo samatA dhAraNa karake resTa rahatA hai, strI, AhAra, rAja, deza ityAdi savakI kathAokA jisane nAza kara diyA hai, aura karmake praveza duvai karaneke dvAra jo azubha mana, vacana aura kAyA hai, unhe jisane roka rakhA hai| aniza adhikA prema lagAve, jogAnala ghaTamAhi jgaave| alpAhAra Asana dRDha kare, nayana thakI nidrA prihre|| dinarAta dhyAnaviSayame bahata prema lagAkara ghaTame yogarUpI agni (karmako jalA denevAlI) jgaaye| (yaha mAno dhyAnakA jIvana hai|) aba isake atirikta usake dUsare sAdhana batAte hai| thor3A AhAra aura AsanakI daDhatA kare / padma, vIra, siddha athavA cAhe jo Asana ki jisase mana vAravAra vicalita na ho aisA Asana yahA~ samajhAyA hai / isa prakAra AsanakA jaya karake nidrAkA parityAga kr| yahA~ parityAgako dezaparityAga batAyA hai| jisa nidrAse yogame bAdhA AtI he usa nidrA arthAt pramattatAkA kAraNa aura darzanAvaraNakI vRddhi ityAdise utpanna honevAlI athavA akAlika nidrAkA tyAga kre| x . merA merA mata kare, terA nahi hai koy| cidAnanda parivArakA, melA hai dina doya // 4 cidAnadajI apane AtmAko upadeza dete hai ki he jIva | merA merA mata kara, terA koI nahI hai| he cidAnada / parivArakA melA to do dinakA hai| aisA bhAva nihAra nita, koje jJAna vicAra / miTena jJAna bicAra bina, atara bhAva-vikAra // aisA kSaNika bhAva niraMtara dekhakara he Atman | jJAnakA vicAra kara | jJAnavicAra kiye binA (mAtra akelI bAhya kriyAse) atarame bhAva-kamake rahe hue vikAra nahI mittte| jJAna-ravi vairAgya 'jasa, hirade caMda smaan| tAsa nikaTa kaho kyo rahe, mithyAtama dukha jAna // 6 jIva | samajha ki jisake hRdayame jJAnarUpI sUryakA prakAza huA hai, aura jisake hRdayame vairAgyarUpI cadrakA udaya huA hai, usake samIpa kyokara raha sakatA hai ?-kyA ? mithyA bhramarUpI adhakArakA du.kha / 4 padya sakhyA 381 5. padya sakhyA 382 1 padya sakhyA 83 2 padya saMkhyA 84 3 padya sakhyA 88 6. padya sakhyA 383 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vaoN varSa jaise kaMcuka-tyAgase, binasata nahIM bhujaMga | deha tyAgase jIva puni, taise rahata abhaMga // ' jaise kaoNcalIkA tyAga karanese sA~pakA nAza nahI hotA, vaise dehakA tyAga karanese jIva bhI abhaga rahatA hai arthAt naSTa nahI hotA / yahA~ isa bAtakI siddhi kI hai ki jIva dehase bhinna hai / 165 bahuta se loga kahate hai ki deha aura jIvakI bhinnatA nahI hai, dehakA nAza honese jIvakA bhI nAza ho jAtA hai / yaha mAtra vikalparUpa hai, parantu pramANabhUta nahI hai, kyoki ve kaoNcalIke nAzase sA~pakA bhI nAza huA samajhate hai / aura yaha bAta to pratyakSa hai ki sA~pakA nAza kaoNcalI ke tyAgase nahI hai / usI prakAra jIvake liye hai / deha to jIvakI kA~calI mAtra hai / jaba taka kA~calI saoNpake sAtha lagI huI hai taba taka jaise sA~pa calatA hai vaise vaha usake sAtha calatI haiM, usakI bhA~ti muDatI hai aura usako sabhI kriyAe~ saoNpakI kriyA adhIna haiM | saoNpane usakA tyAga kiyA ki phira unamese eka bhI kriyA kaoNcalI nahI kara sakatI / pahale vaha jina kriyAoko karatI thI, ve saba kriyAeM mAtra saoNpakI thI, uname kaoNcalIkA mAtra sabadha thA / isI prakAra jaise jIva karmAnusAra kriyA karatA hai vaise deha bhI kriyA karatI hai - calatI hai, baiThatI hai, uThatI haiyaha saba hotA hai jIvarUpa prerakase, usakA viyoga honeke bAda kucha nahI hotA, [ apUrNa ] 23 jIvatattvasambandhI vicAra eka prakArase, do prakArase, tIna prakArase, cAra prakArase, pA~ca prakArase aura cha prakArase jIvatattva samajhA jA sakatA hai | saba jIvoko kamase kama zrutajJAnakA anatavA~ bhAga prakAzita rahanese saba jIva caitanyalakSaNase eka hI prakArake hai / trasa jIva arthAt jo ghUpamese chAyAme AyeM, chAyA mese dhUpame AyeM, calane kI zaktivAle ho aura bhaya dekhakara trAsa pAte ho, aise jIvokI eka jAti hai / dUsare sthAvara jIva arthAt jo eka hI sthalame sthitivAle ho, aise jIvokI dUsarI jAti hai / isa taraha saba jIva do prakArase samajhe jA sakate hai / saba jIvoko vedase jA~cakara dekheM to strI, puruSa aura napuMsaka vedame unakA samAveza hotA hai / koI jIva strIvedame, koI jIva puruSavedame aura koI jIva napu sakavedame hote hai / inake atirikta cauthA veda na honese vedadRSTise saba jIva tIna prakArase samajhe jA sakate hai / kitane hI jIva narakagatime, kitane hI tiryaMcagatime, kitane hI manuSyagatime aura kitane hI devagatime rahate haiM / inake atirikta paoNcavI sasArI gati na honese jIva cAra prakArase samajhe jA sakate hai / [ apUrNa ] 1 padya sakhyA 386 / 2 nava tattva prakaraNa, gAthA 3 egaviha duviha tivihA, cauvvihA paca chavvihA jIvA / veya-gaI - karaNa - kAhi // 3 // ceyaNa-tasa - iyarehi, bhAvArtha--- jIva anukramase cetanarUpa eka ho bheda dvArA eka prakArake hai, asa aura sthAvararUpase do prakArake haiM, vedarUpase tIna prakArake, gatirUpase cAra prakArake, indriyarUpase pAMca prakArake aura kAyAke bhedase cha prakArake bhI kahalAte haiM / Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 zrImad rAjacandra 24 jIvAjIva vibhakti jIva aura ajIvake vicArako ekAgra manase zravaNa kreN| jise jAnakara bhikSu samyak prakArase sayamame yatna karate haiM / jIva aura ajIva ( jahA~ ho use ) loka kahA hai| ajIvake AkAza nAmake bhAgako aloka kahA hai / dravya, kSetra, kAla aura bhAvase jIva aura ajIvakA bodha ho sakatA hai / rUpI aura arUpI isa prakAra ajIvake do bheda hote haiM / arUpIke dasa prakAra aura rUpIke cAra prakAra kahe haiM / dharmAstikAya, usakA deza, aura usake pradeza, adharmAstikAya, usakA deza, aura usake pradeza, AkAza, usakA deza, aura usake pradeza, addhAsamaya kAlatattva, isa prakAra arUpIke dasa prakAra hote haiM / dharma aura adharmaM ye dono loka pramANa kahe haiM / AkAza lokAlokapramANa aura addhAsamaya samayakSetra' - pramANa hai / dharma, adharmaM aura AkAza ye anAdi aparyavasthita haiM / niraMtarako utpattiko apekSAse samaya bhI isI prakAra haiM / satati eka kAryakI apekSAse sAdisA hai| skaMdha, skadhadeza, usake pradeza aura paramANu isa taraha rUpI ajIva cAra prakArake haiM / jisame paramANu ekatra hote haiM aura jisase paramANu pRthaka hote haiM vaha skaMdha hai / usakA vibhAga deza aura usakA atima abhinna aza pradeza hai / vaha lokake eka dezameM kSetrI hai / usake kAlake vibhAga cAra prakArake kahe jAte haiM / nirantara utpattikI apekSAse anAdi apayavasthita hai / eka kSetrakI sthitiko apekSAse sAdisaparya vasthita hai / [ apUrNa ] ( uttarAdhyayanasUtra, adhyayana 36 ) kArtika, 1943 25 1 pramAdake kAraNa AtmA prApta hue svarUpako bhUla jAtA hai / 2 jisa jisa kAlame jo jo karanA hai use sadA upayogame rakhe rahe / 3 phira kramase usakI siddhi kareM / 4 alpa AhAra, alpa vihAra, alpa nidrA, niyamita vAcA, niyamita kAyA aura anukUla sthAna, ye manako vaza karaneke uttama sAdhana he / 5 zreSTha vastukI abhilASA karanA hI AtmAkI zreSThatA hai / kadAcit vaha abhilASA pUrI na huI to bhI vaha abhilASA bho usIke aMzake samAna hai / 6 naye karmoMko nahI bA~dhanA aura purAnoko bhoga lenA, aisI jisakI acala abhilASA hai, vaha tadanusAra vartana kara sakatA hai / $ 1. manuSyakSetra - DhAIdvIpa pramANa / 7 jisa kRtyakA pariNAma dharma nahIM hai, usa kRtyako karanekI icchA mUlase hI nahI rahane denI cAhiye / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20vA~ varSa, 167 8 yadi mana zakAzIla ho gayA ho to 'dravyAnuyoga' kA vicAra karanA yogya hai; pramAdI ho gayA ho to 'caraNakaraNAnuyoga' kA vicAra karanA yogya hai, aura kaSAyI ho gayA ho to 'dharmakathAnuyoga' kA vicAra karanA yogya hai; aura jaDa ho gayA ho to 'gaNitAnuyoga' kA vicAra karanA yogya hai| 9 kisI bhI kAmakI nirAzA cAhanA, pariNAmame phira jitanI siddhi huI utanA lAbha; aisA karanese satoSI rahA jAyegA / 10. pRthvIsavadhI kleza ho to yo samajha lenA ki vaha sAtha AnevAlI nahI hai, pratyuta mai use deha dekara calA jAnevAlA hU~, aura vaha kucha mUlyavAna nahI hai| strIsabadhI kleza, zakA bhAva ho to yo samajhakara anya bhoktAke prati ha~sanA ki vaha mala-mUtrakI khAname mohita ho gayA, (jisa vastukA hama nitya tyAga karate haiM usame | ) dhanasambandhI nirAzA yA kleza ho to ve U~cI jAtike kakara haiM yo samajhakara satoSa rakhanA, to kramase tU ni.spRhI ho skegaa| 11 usakA tU bodha prApta kara ki jisase samAdhimaraNakI prApti ho| 12 eka bAra yadi samAdhibharaNa huA to sarva kAlake asamAdhimaraNa dUra ho jAyeMge | 13 sarvottama pada sarvatyAgIkA hai| 26 vavANiyA badara, 1943 sujJazrI catrabhuja becara, patrakA uttara nahI likha sakA / yaha saba manakI vicitra dazAke kAraNa hai| roSa yA mAna ina domese koI nahI hai| kucha sasAra bhAvakI khinnatA to jarUra hai| isase Apako parezAna nahIM honA cAhiye / kSamA cAhate hai / bAtakA vismaraNa karaneke liye vinatI hai| sAvadhAnI zUravIrakA bhUSaNa hai| jinAya namaH 27 babaI, saM0 1943 mahAzaya, ApakI patrikA milI thI / samAcAra vidita hue / uttarame nivedana hai ki mujhe kisI bhI prakArase burA nahI lgaa| vairAgyake kAraNa apekSita spaSTIkaraNa likha nahI sakatA / yadyapi anya kisIko to pahu~ca bhI nahI likha sakatA, to bhI Apa mere hRdayarUpa haiM, isaliye pahu~ca ityAdi likha sakatA huuN| maiM kevala hRdayatyAgI huuN| thoDe samayame kucha adbhuta karaneke liye tatpara hU~ / sasArase taga A gayA huuN| ___ maiM dUsarA mahAvIra hU~, aisA mujhe Atmika zaktise mAlUma huA hai| dasa vidvAnone milakara mere grahoko paramezvaragraha ThaharAyA hai / satya kahatA hU~ ki maiM sarvajJa jaisI sthitime hU~ / vairAgyame jhUmatA huuN| AzuprajJa rAjacandra duniyA matabhedake vadhanase tattvako pA nahI sakI / isame satya sukha aura satya Anada nahIM haiN| usake sthApita honeke liye aura eka sacce dharmako calAneke liye AtmAne sAhasa kiyA hai| usa dharmakA pravartana karUMgA hii| mahAvIrane apane samayame merA dharma kucha azome pracalita kiyA thaa| aba vese puruSoMke mArgako grahaNa karake zreSTha dharmako sthApanA kruuNgaa| Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 zrImad rAjacandra "yahA~ isa dharmake ziSya banAye hai / yahA~ isa dharmakI sabhAkI sthApanA kara lI hai| 'sAta sau mahAnIti abhI isa dharmake ziSyoke liye eka diname taiyAra kI hai| sArI sRSTime paryaTana karake bhI isa dharmakA pravartana kreNge| Apa mere hRdayarUpa aura utkaThita hai, isaliye yaha adbhuta vAta vatAyI hai / anyako na btaaiyegaa| apanI janmakuNDalI mujhe lauTatI DAkase bheja diijiye| mujhe AzA hai ki usa dharmakA pracAra karane meM Apa mujhe bahuta sahAyaka siddha hoge, aura mere mahAna ziSyome Apa agresaratA bhogege| ApakI zakti adbhuta honese aise vicAra likhaneme maiMne sakoca nahI kiyA hai| ___abhI jo ziSya banAye hai unhe sasAra choDaneke liye kahe to khuzIse chor3a sakate haiN| abhI bhI unakI nA nahI hai, nA hamArI hai| abhI to sau do sau vyakti cautaraphA taiyAra rakhanA ki jinakI zakti adbhuta ho| dharmake siddhAtoko dRDha karake, mai sasArakA tyAga karake, unase tyAga karAU~gA / kadAcit mai parAkramake liye thor3e samaya taka tyAga na karU~ to bhI unase tyAga karavAU~gA / sarva prakArase aba maiM sarvajJake samAna ho cukA hU~ aisA kahU~ to cle| dekheM to sahI | sRSTiko kisa rUpame badalate haiM | patrame adhika kyA batAU~ ? rUbarUme lAkho vicAra vatAne haiN| saba acchA hI hogA / mere priya mahAzaya, aisA hI maaneN| harpita hokara lauTatI DAkase uttara likhe / bAtako sAgara rama hokara surakSita rkhiyegaa| tyAgIke yathAyogya / 28 vaMvaI badara, soma, 1943 priya mahAzaya, rajisTarDa patrake sAtha janmakuNDalI milI hai| abhI mere dharmako jagatame pravartana karaneke liye kucha samaya vAkI hai| abhI mai sasArame ApakI nirdhArita avadhise adhika rahanevAlA huuN| hame jindagI sasArame avazya gujAranI paDegI to vaisA kreNge| abhI to isase adhika avadhi taka rahanekA vana pAyegA / smaraNa rakhiye ki kisIko nirAza nahI kruuNgaa| dharmasamvandhI Apane-apane vicAra batAnekA parizrama uThAyA yaha uttama kiyA hai| kisI prakArakI aDacanaM nahI AyegI / pacamakAlame pravartana karaneke liye jo jo camatkAra cAhiye ve saba ekatrita haiM aura hote jAte haiM / abhI ina saba vicAroko pavanase bhI sarvathA gupta rkhiye-| yaha kRtya sRSTime vijayI honevAlA hI hai| ApakI janmakuNDalI, darzanasAdhanA, dharma ityAdi sambandhI vicAra samAgamame vatAU~gA / mai thoDe samayame sasArI honeke liye vahA~ AnevAlA huuN| Apako pahalese hI merA AmatraNa hai| adhika likhanekI sahaja Adata na honese kSemakuzala aura zuklaprema cAhakara patrikA pUrNa karatA huuN| li. raaycdr| 1. dekheM Aka 19 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 vA~ varSa 29 rA. rA catrabhuja becarakI sevAme savinaya vinatI hai ki baMbaI, kArtika sudI 5, 1944 mere sambandhame niratara nizcita rahiyegA / Apake liye mai ciMtAtura rahU~gA / jaise bane vaise apane bhAiyome prIti, ekatA aura zAtikI vRddhi kreN| aisA karane se mujhapara baDI * kRpA hogI / 'samayakA sadupayoga karate rahiyegA, gA~va choTA hai to bhI / 'pravINasAgara' kI vyavasthA karake bhijavA dU~gA / ' niratara sabhI prakArase nizcinta rahiyegA / li0 rAyacadake jinAya namaH 30 baMbaI, pauSa vadI 10, budha, 1944 'vivAha sabadhI unhone jo mitI nizcita kI hai, usake viSayame unakA Agraha hai to bhale vaha mitI nizcita rahe / lakSmIpara prIti na honepara bhI kisI bhI parArthika kAryame vaha bahuta upayogI ho sakatI hai aisA lagane se mauna dhAraNakara yahA~ usakI suvyavasthA karaneme lagA huA thA / usa vyavasthAkA abhISTa pariNAma Aneme bahuta samaya nahI thA / parantu inakI orakA kevala mamatvabhAva zIghratA karAtA hai, jisase usa savako choDakara vadI 13 yA 14 (pauSakI) ke dina yahA~se ravAnA hotA hU~ / parArthaM karate hue kadAcit lakSmI adhatA, badhiratA aura mUkatA de detI hai, isaliye usakI paravAha nahI hai / , hamArA anyonya sambandha koI kauTumbika riztA nahI hai, parantu dilakA riztA hai| paraspara lohacumvakakA guNa prApta huA hai, yaha pratyakSa hai, tathApi me to isase bhI bhinnarUpase Apako hRdayarUpa karanA cAhatA huuN| jo vicAra sAre sambandhoko dUra kara, sasAra yojanAko dUra kara tattvavijJAnarUpase mujhe batAne haiM, aura Apako svaya unakA anukaraNa karanA hai / itanA saketa bahuta sukhaprada honepara bhI mArmika rUpame AtmasvarUpake vicArase yahA~ likhe detA hU~ / 1 sa 1944 mAgha sudI 12 - gRhasthAzramame praveza / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra ve zubha prasagame sidvivekI siddha ho aura rUDhise pratikUla rahe jisase paraspara kauTumbika sneha niSpanna ho sake - aisI sudara yojanA unake hRdayame hai kyA ? Apa ThasAyeMge kyA ? koI dUsarA ThasAyegA kyA ? yaha vicAra puna puna hRdayame AyA karatA hai / nidAna, sAdhAraNa vivekI jina vicAroko havAI samajheM, vaise vicAra, jo vastu aura jo pada Aja samrAjJI vikToriyA ke liye durlabha - kevala asaMbhavita haiM - una vicAro, usa vastu aura usa padakI ora sapUrNa icchA honese, Upara likhA hai usase leza mAtra bhI pratikUla ho to usa padAbhilApI puruSake caritrako parama lAchana lagane jaisA hai / ye sAre havAI ( abhI laganevAle ) vicAra kevala Apako hI batAtA hU~ / ata karaNa zukla-adbhuta - vicAroMse bharapUra hai / parantu Apa vahA~ rahe aura mai yahA~ rahA I 170 31 vANiyA, pra0 caitra sudI 12 // ravi, 1944 kSaNabhara duniyAme satpuruSakA samAgama hI amUlya aura anupama lAbha hai | 32 vavANiyA, ApADha vadI 3, budha, 1944 yaha eka adbhuta bAta hai ki cAra pA~ca dina hue vAyI A~khame eka choTe cakra jaisA bijalIke samAna camakArA huA karatA hai, jo A~khase jarA dUra jAkara adRzya ho jAtA hai / lagabhaga pA~ca miniTa hotA hai yA dikhAyI detA hai / merI dRSTime vAravAra yaha dekhaneme AtA hai / isa bAreme kisI prakArakI bhrAnti nahI hai / isakA koI nimitta kAraNa mAlUma nahI hotA / bahuta AzcaryakArI hai / A~khame dUsarA kisI bhI prakArakA asara nahI hai / prakAza aura divyatA vizeSa rahate hai / cAreka dina pahale dopaharake 2-20 miniTapara eka AzcaryabhUta svapna Aneke vAda yaha huA ho aisA mAlUma hotA hai / antakaraNa bahuta prakAza rahatA hai, zakti bahuta tejasvI hai / dhyAna samAdhistha rahatA hai / koI kAraNa samajhame nahI AtA / yaha pAta gupta rakhaneke liye hI batA detA hU~ / ava isa sambandhame vizeSa phira likhU~gA / 33 vANiyA, ASADha vadI 4, zukra, 1944 3 Apa bhI Arthika beparavAhI na rakhiyegA / zarIra aura AtmikasukhakI icchA karake, vyayakA kucha sakoca kareMge to maiM mAnU~gA ki mujhapara upakAra huA / bhavitavyatAkA bhAva hogA to mai Apake anukUla suvidhAyukta samAgamakA lAbha uThA sakU~gA / 34 'vavANiyA, zrAvaNa vadI 13, soma, 1944 'vAmanetrasamvandhI camatkArase Atmazaktime alpa parivartana huA hai / 35 vavANiyA, zrAvaNa vadI 30, 1944 upAdhi kama hai, yaha Anandajanaka hai / dharmakaranIke liye kucha samaya milatA hogA / dharmakaranIke liye thoDA samaya milatA hai, Atmasiddhike liye bhI thoDA samaya milatA hai, zAstrapaThana aura anya vAcanake liye bhI thoDA samaya milatA hai, thor3A samaya lekhanakriyAme jAtA hai, thoDA samaya AhAra-vihAra- kriyA le letI hai, thor3A samaya zaucakriyAme jAtA hai, cha ghaTe - nidrA le letI hai, thoDA samaya manorAja le jAtA hai, phira bhI cha. ghaTe bacate haiM / satsaMgakA leza aMza bhI na milanese vicArA yaha AtmA viveka-vikalatAkA vedana karatA hai| Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 vA~ varSa 36 vadAmi prabhuvarddhamAnapAdam 1 pratimAke kAraNa yahA~ samAgamame AnevAle loga bahuta pratikUla rahate hai / yo hI matabhedase anantakAla aura ananta janmame bhI AtmAne dharma nahI pAyA / isaliye satpuruSa use nahI cAhate, parantu svarUpazreNiko cAhate haiM / 171 bambaI, bhAdrapada vadI 1, zani, 1944 37 bambaI bandara, Asoja vadI 2, guru, 1944 pArzvanAtha paramAtmAko namaskAra priya bhAI satyAbhilASI ujamasI, rAjanagara / 1 ApakA hastalikhita zubha patra mujhe kala sAMyakAla milA / ApakI tattvajijJAsA ke liye vizeSa santoSa huA / jagatako acchA dikhAne ke liye ananta vAra prayatna kiyA, phira bhI usase acchA nahI huA / kyoki paribhramaNa aura paribhramaNake hetu abhI pratyakSa vidyamAna haiN| yadi eka bhava AtmAkA bhalA karaneme vyatIta ho jAyegA, to ananta bhavokA badalA mila jAyegA, aisA maiM laghutvabhAvase samajhA hU~, aura vaisA karaneme hI merI pravRtti hai / isa mahAvandhanase rahita honeme jo-jo sAdhana aura padArtha zreSTha lageM, unhe grahaNa karanA, yahI mAnyatA hai, to phira usake liye jagatakI anukUlatA pratikUlatA kyA dekhanI ? vaha cAhe jaise bole, parantu AtmA yadi bandhanarahita hotA ho, samAdhimaya dazA pAtA ho to vaise kara lenA / jisase sadAke liye kIrti-apakIrtise rahita huA jA sakegA / abhI unake aura inake pakSake logoMke jo vicAra mere viSayameM haiM, ve mere dhyAname haiM hI, parantu unhe vismRta kara denA hI zreyaskara hai| Apa nirbhaya rahiye / mere liye koI kucha kahe use sunakara mauna rahiye, unake liye kucha zoka - harSa na kIjiyegA / jisa puruSapara ApakA prazasta rAga hai, usake iSTa deva paramAtmA jina, mahAyogIndra pArzvanAtha AdikA smaraNa rakhiye aura yathAsambhava nirmohI hokara mukta dazAko icchA kariye / jovitavya yA jIvanapUrNatA sambandhI kucha sakalpa-vikalpa na kiijiyegaa| upayogako zuddha karaneke liye isa jagata ke sakalpa-vikalpoko bhUla jAiye, pArzvanAtha Adi yogIzvarakI dazAkA smaraNa kariye, aura vahI abhilASA rakhe rahiye, yahI Apako puna puna AzIrvAdapUrvaka merI zikSA hai / yaha alpajJa Ama bhI usa padakA abhilASI aura usa puruSake caraNakamalame tallIna huA dIna ziSyaM hai / Apako vaisI zraddhAkI hI zikSA detA hai / vIrasvAmI dvArA upadiSTa dravya, kSetra, kAla aura bhAvase sarvasvarUpa yathAtathya hai, ise na bhUliyegA / unakI zikSAkI kisI bhI prakArase virAdhanA huI ho to usake liye pazcAttApa kIjiye / isa kAlakI apekSAse mana, vacana aura kAyAko AtmabhAvase unakI godame arpaNa kareM, yahI mokSakA mArga hai / jagatake sava darzanokI - matokI zraddhAko bhUla jAiye, jainasamvandhI saba vicAra bhUla jAiye, mAtra una satpurupoke adbhuta, yogasphuritaM caritrame hI upayogako prerita kIjiyegA / isa Apake mAne hue 'pUjya' ke liye kisI bhI prakArase harSa-zoka na kIjiyegA, usako icchA mAtra sakalpa-vikalpase rahita honekI hI hai, usakA isa vicitra jagata se kucha sambandha yA lenA-denA nahI hai / isaliye usame usake liye cAhe jo vicAra kiye jAye yA kahe jAye unakI ora ava dhyAna denekI icchA nahI hai / jagatamese jo paramANu pUrvakAlame ikaTThe kiye hai unhe dhIre-dhIre use dekara RNamukta honA, yahI usakI sadA upayogasahita, priya, zreSTha aura parama abhilASA hai, vAkI use kucha nahI AtA, vaha dUsarA kucha nahI cAhatA, pUrvakarma ke AdhArase usakA sArA vicaranA hai, aisA samajhakara parama santoSa rakhiye, yaha Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 zrImad rAjacandra bAta gupta rakhiye / hama kyA mAnate haiM ? athavA kaise baratAva karate hai ? use jagatako dikhAnekI jarUrata nahI hai, parantu AtmAko itanA hI pUchanekI jarUrata hai ki yadi tU muktiko cAhatA hai to sakalpa-vikalpa, rAgadveSa ko chor3a de aura use choDaneme tujhe kucha bAdhA ho to use kaha / vaha apane Apa mAna jAyegA aura vaha apane Apa chor3a degaa| ____ jahA~-tahA~se rAgadveSarahita honA yahI merA dharma hai, aura vaha abhI Apako batAye detA huuN| paraspara mileMge taba phira Apako kucha bhI Atma-sAdhanA batA sakU~gA to btaauuNgaa| bAkI dharma to vahI hai jo maiMne Upara kahA hai aura usIme upayoga rkhiye| upayoga hI sAdhanA hai| vizeSa sAdhanA mAtra satpuruSake caraNakamala hai, yaha bhI kahe detA huuN| ___AtmabhAvame saba kucha rakhiye, dharmadhyAname upayoga rakhiye, jagatake kisI bhI padArtha, sage sabadhI, kuTubI aura mitrakA kucha harSa-zoka karanA yogya hI nahI hai| - paramazAtipadakI icchA kare yahI hamArA sarvasammata dharma hai aura yahI icchA karate-karate vaha mila jAyegA, isaliye nizcita rahe / mai kisI gacchame nahI hU~, parantu AtmAme hU~, ise na bhuuliyegaa| jisakI deha dharmopayogake liye hai, usa dehako rakhaneke liye jo prayatna karatA hai, vaha bhI dharmake liye hI hai| vi0 rAyacandra 38 vi0 sa0 1944 - (1) sahaja svabhAvase mukta, atyata pratyakSa anubhava svarUpa AtmA hai, to phira jJAnI puruSoko AtmA hai, AtmA nitya hai, badha hai, mokSa hai ityAdi aneka prakArakA nirUpaNa karanA yogya na thaa| (2) AtmA yadi agama agocara hai to phira vaha kisIko prApta hone yogya nahIM hai, aura yadi sugama sugocara hai to phira prayatna karanA yogya nahI hai|| 39 vi0 sa0 1944 netrokI zyAmatA viSe jo putaliyA~rUpa sthita hai, aru rUpako dekhatA hai, sAkSIbhUta hai, so aMtara kaise nahI dekhatA? jo tvacA viSe sparza karatA hai, zItauSNAdikako jAnatA hai, aisA sarva aga viSe vyApaka anubhava karatA hai, jaise tilo viSe tela vyApaka hotA hai, tisakA anubhava koU nahI karatA / jo zabda zravaNaindriyake antara grahaNa karatA hai, tisa zabdazaktiko jAnanehArI sattA hai, jisa viSe zabdazaktikA vicAra hotA hai, jisakari roma khaDe hoI Ate haiM, so sattA dUra kaise hove ? jo jihvAke agraviSe rasasvAdako grahaNa karatA hai, tisa rasakA anubhava karanehArI alepa sattA hai, so sanmukha kaise na hove ? veda vedAta, saptasiddhAta, purANa, gItA kari jo jJeya, jAnane yogya AtmA hai tisako jaba jAnyA taba vizrAma kaise na hove ? 40 babaI, 1944 vizAlavuddhi, madhyasthatA, saralatA aura jitendriyatA itane guNa jisa AtmAme ho, vaha tattva pAneke liye uttama pAtra hai| anata janmamaraNa kara cukanevAle isa AtmAkI karuNA vaise adhikArIko utpanna hotI hai aura vahI karmamukta honekA abhilASI kahA jA sakatA hai / vahI puruSa yathArtha padArthako yathArtha svarUpase samajhakara mukta honeke puruSArthame laga jAtA hai| Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 vA varSa 173 jo AtmA mukta hue hai ve AtmA kucha svacchadavartanase mukta nahIM hue hai, parantu Apta purupa dvArA upadiSTa mArgake prabala avalabanase mukta hue haiN| anAdikAlake mahAzatrurUpa rAga, dveSa aura mohake badhaname vaha apane samvandhame vicAra nahI kara sakA / manuSyatva, Aryadeza, uttamakula aura zArIrika sapatti ye apekSita sAdhana hai, aura antaraGga sAdhana mAtra mukta honekI saccI abhilApA hai| / isa prakAra yadi AtmAme sulabhabodhitAkI yogyatA AyI ho to vaha, jo purupa mukta hue haiM, athavA vartamAname muktarUpase yA AtmajJAnadazAse vicarate hai, unake upadiSTa mArgame ni sadeha zraddhAzIla hogaa| __ jisame rAga, dveSa aura moha nahI hai, vaha puruSa ina tIna doSose rahita mArgakA upadeza kara sakatA hai athavA to usI paddhatise niHsaMdeharUpase AcaraNa karanevAle satpuruSa usa mArgakA upadeza de sakate hai| sabhI darzanokI zailIkA vicAra karanepara rAga, dveSa aura moha rahita puruSakA upadiSTa nigraMthadarzana vizeSa mAnane yogya hai| ina tIna doSose rahita, mahAtizayase pratApI tIrthakaradevane mokSake kAraNarUpa jisa dharmakA upadeza diyA hai, usa dharmako cAhe jo manuSya svIkAra karate ho, parantu vaha eka paddhatise honA cAhiye, yaha bAta ni zaka hai| aneka paddhatise aneka manuSya usa dharmakA pratipAdana karate ho aura vaha manuSyome paraspara matabheda kA kAraNa hotA ho to usame tIrthakaradevakI eka paddhatikA doSa nahI hai parantu una manuSyokI samajhazaktikA doSa mAnA jA sakatA hai| isa taraha hama nigraMthadharmapravartaka hai, yo bhinna-bhinna manuSya kahate ho, to unamese una manuSyoko pramANAbAdhita ginA jA sakatA hai ki jo vItarAgadevakI AjJAke sadbhAvase prarUpaka aura pravartaka ho / yaha kAla 'duSama' nAmase prakhyAta hai| dupama kAla use kahA jAtA hai ki jisa kAlame manuSya mahAdu khase Ayu pUrNa karate ho, aura dharmArAdhanAke padArthoMko prApta karaneme du.pamatA arthAt mahAvighna / Ate ho| hAlame vItarAgadevake nAmase jainadarzaname itane adhika mata pracalita hai ki ve mata, kevala matarUpa hai, parantu jaba taka vItarAgadevakI AjJAkA avalavana karake unakA pravartana na hotA ho taba taka ve satarUpa nahI kahe jA skte| isa matapravartaname itane mukhya kAraNa mujhe sambhAvya lagate hai-(1) apanI zithilatAke kAraNa kitane / hI puruSone nigraMthadazAkI pradhAnatA kama kara dI ho, (2) paraspara do' AcAryoMkA vAda-vivAda, (3) mohanoya / karmakA udaya aura tadanurUpa pravartana ho jAnA, (4) grahaNa karaneke bAda usa vAtakA mArga milatA ho to bhI use durlabhabodhitAke kAraNa grahaNa na karanA, (5) matiko nyUnatA, (6) jisapara rAga ho usako icchAnusAra pravartana karanevAle aneka manuSya, (7) duSama kAla aura (8) zAstrajJAnakA ghaTa jaanaa| __ina saba matoke sabavame samAdhAna hokara niHzakatAse vItarAgakI AjJA rUpa mArga pravattita ho to mahAkalyANa ho, parantu aisI sabhAvanA kama hai / jise mokSakI abhilApA hai usako pravartanA to usI mArgameM hotI hai, parantu loka athavA oghadRSiTase pravartana karanevAle purupa, aura pUrvake durghaTa karmake udayake kAraNa matakI zraddhAme par3e hue manuSya usa mArgakA vicAra kara sake, yA vova le sakeM, aisA unake ktine hI durlabhabodhI guru karane de aura matabheda dUra hokara paramAtmAko AjJAkA samyakarUpase ArAdhana karate Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 zrImada rAjacandra hue una-matavAdiyoko dekhe, yaha bahuta asabhavita hai / sabame ekasI buddhi pragaTa hokara, usakA sazodhana hokara, vItarAgakI AjJArUpa mArgakA pratipAdana ho, yaha yadyapi sarvathA asabhava jaisA hai, phira bhI sulabhabodhI AtmA avazya isake liye prayatna karate rahe to pariNAma zreSTha Aye yaha bAta mujhe sabhavita lagatI hai / du Sama kAlake pratApase jo loga vidyAkA bodha le sake hai, unhe dharmatattvapara mUlase hI zraddhA dikhAI nahI detii| jisa saralatAke kAraNa kucha zraddhA hotI hai use isa viSayakI kucha sUjhabUjha nahI hotI / yadi koI sUjhabUjhavAlA nikala Aye to use usa vastuko vRddhime vighnakarttA milege, parantu sahAyaka nahI hoge, aisI AjakI kAlacaryA hai / isa prakAra zikSitoMke liye dharmakI durlabhatA ho gayI hai / azikSita logome yaha eka svAbhAvika guNa rahA hai ki hamAre bApadAdA jisa dharmako mAnate Aye hai, usa dharmame hI hame pravartana karanA cAhiye, aura vahI mata satya honA cAhiye, aura apane guruke vacanopara hI hame vizvAsa rakhanA cAhiye, phira cAhe vaha guru zAstroke nAma bhI na jAnatA ho, parantu vahI mahAjJAnI hai aisA mAnakara pravRtti karanI cAhiye / aura hama jo mAnate haiM vahI vItarAgakA upadiSTa dharma hai, bAkI jo jaina nAmase pracalita hai ve sabhI mata asat hai / aisI unakI samajha honese ve bicAre usI matame racepace rahate haiM / apekSAse dekheM to unakA bhI doSa nahI hai 1 jo jo mata jainame pracalita hai uname prAya jainasambandhI hI kriyAe~ ho yaha mAnI huI bAta hai / tadanusAra pravRtti dekhakara jisa matame svaya dIkSita hue ho, usa matame hI dIkSita puruSokA racA-pacA rahanA hotA hai / dIkSito bhI bhadrikatAke kAraNa lI huI dIkSA, yA bhikSA mA~gane jaisI sthitise ghabarAkara grahaNa kI gaI dIkSA, yA smazAnavairAgyase lI gayI dIkSA hotI hai| zikSAkI mApekSa sphuraNAse prApta huI dIkSA - vAlA puruSa Apa virala hI dekheMge, aura dekheMge to vaha matase taga Akara vItarAgadevakI AjJAme rAcaneke liye adhika tatpara hogA / jise zikSAko sApekSa sphuraNA huI hai, usake sivAya dUsare jitane manuSya dIkSita yA gRhastha haiM saba jisa matame svaya paDe hote haiM usIme rAgI hote haiM, unhe vicArakI preraNA denevAlA koI nahI milatA / apane matasabadhI nAnA prakArake Ayojita vikalpa (cAhe phira uname yathArtha pramANa ho yA na ho) samajhAkara guru apane paMjeme rakhakara unhe calA rahe hai / isI prakAra tyAgI guruoke atirikta barabasa bana baiThe mahAvIradevake mArgarakSaka gine jAnevAle yati haiM, unakI to mArgapravartanakI zailIke liye kucha kahanA hI nahI rahatA / kyoki gRhasthake to aNuvrata bhI hote hai, paratu ye to tIrthaMkara devakI bhA~ti kalpAtIta puruSa ho baiThe haiM / 3 sazodhaka puruSa bahuta kama hai| mukta honekI ata karaName abhilASA rakhanevAle aura puruSArtha karanevAle bahuta kama haiM / unhe sAdhana jaise ki sadguru, satsaga yA satzAstra milane durlabha ho gaye hai / jahA~ pUchane jAyeM vahA~ saba apanA apanA rAga alApate hai / phira vaha saccA yA jhUThA isakA koI bhAva nahI pUchatA / bhAva pUchanevAleke Age mithyA vikalpa karake apanI sasArasthiti baDhAte hai aura dUsareko vaisA nimitta banAte hai / f adhUre pUrA koI sazodhaka AtmA hogA to vaha aprayojanabhUta pRthvI ityAdika viSayome zakA honese ruka gayA hai / anubhava dharma para AnA usake liye bhI duSkara ho gayA hai / isa parase maiM aisA nahI kahatA ki vartamAname koI bhI jainadarzanake ArAdhaka nahI haiM,, hai sahI, parantu bahuta hI thor3e bahuta hI thoDe, aura jo hai ve aise ki jinhe mukta honeke atirikta aura koI abhilASA nahI hai, aura jinhone apanA AtmA vItarAgakI AjJAme samarpita kara diyA hai aura ve bhI aguliyo para gine Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 vA varSa 175 __ jA sake utane hoge| bAkI to darzanakI dazA dekhakara karuNA utpanna hone jaisA hai| Apa sthira cittase vicAra kara dekheMge to yaha merA kathana Apako sapramANa lgegaa| . ina sabhI matome kitanokA to sAdhAraNa-sA vivAda hai| mukhya vivAda yaha hai ki ekakA kathana pratimAkI siddhike liye hai, dUsare usakA sarvathA khaNDana karate haiN| dUsare pakSame pahale maiM bhI ginA gayA thaa| merI abhilASA vItarAgadevako AjJAke ArAdhanakI ora hai / aisA satyatAke liye kaha kara batA detA hU~ ki prathama pakSa satya hai, arthAt jinapratimA aura usakA pUjana zAstrokta, pramANokta, anubhavokta aura anubhavame lene yogya hai / mujhe una padArthoMkA jisa rUpase bodha huA athavA usa viSaya sambandhI mujhe jo alpa zakA thI vaha dUra ho gayI, usa vastukA kiMcit bhI pratipAdana honese koI bhI AtmA tatsambandhI vicAra kara sakegA, aura usa vastuko siddhi pratIta ho to tatsambandhI usake matabheda dUra ho jAyeMge, yaha sulabhadodhitAkA kArya hogA aisA samajhakara, sakSepame kucheka vicAra pratimAsiddhike liye pradarzita karatA huuN| merI pratimAme zraddhA hai, isaliye Apa saba zraddhA kareM, isake liye merA kahanA nahI hai, parantu yadi usase vora bhagavAnakI AjJAkA ArAdhana hotA dikhAI de, to vaisA kare / parantu itanA smaraNa rakheM ki - katipaya AgamapramANokI siddhike liye paraparA, anubhava ityAdikI AvazyakatA hai| yadi Apa kahe to kutarkase pUre jainadarzanakA bhI khaNDana kara dikhAU~, parantu usame kalyANa nahI hai| jahA~ pramANase aura anubhavase satya vastu siddha ho gaI ho, vahA~ jijJAsu puruSa apane cAhe jaise haThako bhI chor3a dete haiN| 'yadi ye mahAna vivAda isa kAlame na par3e hote to logoko dharmaprApti bahuta sulabha hoto| , sakSepame mai isa bAtako pA~ca prakArake pramANose siddha karatA hU~1 AgamapramANa, 2 itihAsapramANa, 3 paraMparApramANa, 4 anubhavapramANa, 5 prmaannprmaann| .. 1. AgamapramANa Agama kise kahA jAye isakI pahale vyAkhyA honekI jarUrata hai| jisakA pratipAdaka mUla puruSa Apta ho aura jisame usake vacana hote hai vaha Agama hai| gaNadharone vItarAgadeva dvArA upadiSTa arthakI yojanA karake sakSepame mukhya vacanoko liyA, ve Agama yA sUtrake nAmase pahacAne jAte hai / siddhAta, zAstra ye usake dUsare nAma haiN| ___gaNadharone tIrthaMkaradeva dvArA upadiSTa zAstrokI dvAdazAgIrUpase yojanA kI, una bAraha agoke nAma kaha detA hU~-AcArAga, sUtrakRtAga, sthAnAga, samavAyAga, bhagavato, jJAtAdharmakathAga, upAsakadazAga, atakRtadazAga, anuttaropapAtika, praznavyAkaraNa, vipAka aura dRSTivAda / 1 jisase vItarAgakI kisI bhI AjJAkA pAlana ho aisI pravRtti karanA yaha mukhya mAnyatA hai| 2 maiM pahale pratimAko nahI mAnatA thA aura aba mAnatA hU~, isame koI pakSapAtI kAraNa nahI hai, parantu majhe usakI siddhi pratIta huI isaliye mAnya rakhatA hU~, aura siddhi honepara bhI nahIM mAnanese pahalekI mAnyatAkI bhI siddhi nahI hai, aura vaisA honese ArAdhakatA nahI hai| 3 merI isa mata yA usa matakI mAnyatA nahI hai, parantu rAgadveSarahita honeko paramAkAkSA hai, ora usake liye jo jo sAdhana ho, una sabako cAhanA aura karanA aisI mAnyatA hai, aura isake liye mahAvIrake vacanopara mujhe pUrNa vizvAsa hai / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 zrImad rAjacandra 4 abhI mAtra itanI prastAvanA karake pratimAsaMbadhI aneka prakArase jo siddhi mujhe pratIta huI use aba kahatA hU~ / usa siddhikA manana karanese pahale vAcaka nimna vicAroko kRpayA dhyAname rakheM- / , (a) Apa bhI taraneke icchuka haiM, aura maiM bhI hU~, dono mahAvIrake bodha, AtmahitaiSI bodhako cAhate hai aura vaha nyAyayukta hai / isaliye jahA~ satyatA ho vahA~ dono apakSapAtase satyatA khe| ' (A) koI bhI bAta jaba taka yogya rItise samajhame na Aye taba taka use samajhe, tatsaMbadhI kucha kahate hue mauna rkheN| , (i) amuka bAta siddha ho tabhI ThIka hai. aisA na cAhe, paratu satya, satya siddha ho aisA caahe| pratimAko pUjanese hI mokSa hai kiMvA use na mAnanese mokSa hai, ina dono vicAroke bAreme, isa pustakakA yogya prakArase manana karane taka mauna rhe| (I) zAstrakI zailIse viruddha athavA apane mAnakI rakSAke liye kadAgrahI hokara koI bhI bAta na khe| (u) eka bAtako asatya aura dUsaroko satya mAnaneme jaba taka aTUTa kAraNa na diyA jA sake, taba taka apanI bAtako madhyasthavRttime roka rkheN| (U) kisI dharmako mAnanevAlA sArA samudAya kahI mokSame calA jAyegA aisA zAstrakArakA kahanA nahI hai, parantu jisakA AtmA dharmatvako dhAraNa karegA vaha siddhisaprApta hogA, aisA kahanA hai| isaliye svAtmAko dharmabodhakI pahale prApti karAnI caahiye| usakA eka sAdhana yaha bhI hai, usakA parokSa yA pratyakSa anubhava kiye binA khaMDana kara DAlanA yogya nahI hai| (e) yadi Apa pratimAko mAnanevAle hai to usase jisa hetuko siddha karanekI paramAtmAkI AjJA hai use siddha kara le, aura yadi Apa pratimAke utthApaka hai to ina pramANoko yogya rItise vicArakara dekha leN| dono mujhe zatru yA mitra kucha bhI na maaneN| cAhe jo kahanevAlA hai, aisA samajhakara granthako paDha jaayeN| (ai) itanA hI saccA hai athavA itanemese hI pratimAkI siddhi ho to hama mAneM aisA Agraha na rakhiyegA / parantu vIrake upadiSTa zAstrose siddhi ho aisI icchA kiijiyegaa| (o) isIliye pahale isa bAtako dhyAname lenA paDegA ki vIrake upadiSTa zAstra kaunase kahe jA sakate hai, athavA mAne jA sakate hai, isaliye mai pahale isa sabadhame khuuNgaa| (au) mujhe saskRta, mAgadhI yA kisI bhASAkA apanI yogyatAke anusAra paricaya nahI hai, aisA mAnakara mujhe aprAmANika ThaharAyege to nyAyake pratikUla jAnA paDegA / isaliye mere kathanakI zAstra aura AtmamadhyasthatAse jaoNca kiijiyegaa| . (a) yadi mere koI vicAra yogya na lage-to saharSa pUchiyegA, paratu usase pahale usa viSayame apanI samajhase zakAyukta nirNaya na kara vaitthiyegaa| (a) sakSepame kahanA yaha hai ki jaise kalyANa ho vaise pravartana karaneke savadhame merA kahanA ayogya lagatA ho, to usake liye yathArtha vicAra karake phira jaisA ho vaisA mAnya kare / zAstra-sUtra kitane ? 1 eka pakSa yo kahatA hai ki Ajakala paitAlIsa yA usase adhika sUtra hai| aura unakI niyukti, bhASya, cUrNi, TokA ina sabako mAnanA caahiye| dUsarA pakSa kahatA hai ki battIsa hI sUtra hai, aura ve Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 yA varSa 177 battIsa hI bhagavAnake upadiSTa hai, bAkI mizra ho gaye haiM, aura niyukti ityAdi bhI vaise hI hai, isaliye battIsa mAnanA cAhiye / isa mAnyatAke liye pahale apanI samajhame Aye hue vicAra batAtA huuN| dUsare pakSakI utpattiko Aja lagabhaga cAra sau varSa hue haiN| ve jo battIsa sUtra mAnate hai ve nimnalikhita hai : 11 aga, 12 upAga, 4 mUla, 4 cheda, 1 Avazyaka aMtima anurodha aba isa viSayako sakSepame pUrNa kiyA hai| kevala pratimAse hI dharma hai, aisA kahaneke liye athavA pratimApUjanakI hI siddhike liye maine isa laghu granthame kalama nahI claayii| pratimAke viSayame mujhe jo jo pramANa jJAta hue the ,unhe sakSepame batalA diyaa| zAstravicakSaNa aura nyAyasapanna puruSoko usame aucitya anaucitya dekhanA hai, aura phira jaise sapramANa lage vaise pravRtti karanA yA prarUpaNa karanA yaha unake AtmApara AdhAra rakhatA hai / isa pustakako mai prasiddha na karatA, kyoki jisa manuSyane eka bAra pratimApUjanakA virodha kiyA ho, vahI manuSya jaba usakA samarthana kare taba vaha prathama pakSavAloke liye bahata kheda aura kaTAkSakA viSaya ho jAtA hai| maiM mAnatA hU~ ki Apa bhI mere prati kucha samaya pahale aisI sthitime A gaye the / yadi usa samaya isa pustakako maine prasiddha kiyA hotA to Apake ata karaNa adhika duHkhI hote aura du.khI karanekA nimitta maiM hotA / isaliye maine vaisA nahI kiyaa| kucha samaya bItanepara mere ata - karaName eka aise vicArane janma liyA ki tere liye una logoko sakliSTa vicAra Ate rahege, tUne jina pramANose ise mAnA hai ve bhI kevala tere hRdayame raha jAyeMge, isaliye unhe satyatApUrvaka avazya. prasiddha kiyA jAye / isa vicArako maiMne apanA liyA / taba usamese bahuta nirmala vicArako preraNA huI, use sakSepame batA detA huuN| pratimAko mAneM isa Agrahake liye yaha pustaka likhanekA koI hetu nahI hai, tathA ve pratimAko mAneM isase maiM kucha dhanavAna honevAlA nahI hU~, tatsaMbaMdhI jo vicAra mujhe Aye the / . (apUrNa prApta) Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 22 vA~ varSa .. 41 bharuca, mArgazIrSa sudI 3, guru, 1945 patrase samAcAra mAlUma hue / aparAdha nahI, paraMtu paratatratA hai / niraMtara satpuruSakI kRpAdRSTi cAhe aura zokarahita rahe, yaha merA parama anurodha hai| use svIkAra kiijiyegaa| vizeSa na likhe to bhI isa AtmAko usakA dhyAna hai / baDoko prasanna rakheM / saccA dhairya rkheN| pUrNa khuzIme huuN| bharuca, mArgazIrSa sudI 12, 1945 ciM0 jUThAbhAI, jahA~ patra dene jAte hai, vahA~ nirantara kuzalatA pUchate rahiyegA / prabhubhaktime tatpara rahiyegA / niyamakA pAlana kIjiyegA, aura saba baDokI AjJAke anukUla rahiyegA, yaha merA anurodha hai / jagatame nIrAgatva, vinaya aura satpuruSakI AjJA na milanese yaha AtmA anAdikAlase bhaTakatA rahA, parantu nirupAyatA huI so huii| aba hame puruSArtha karanA ucita hai / jaya ho / yahA~ cAreka dina ThaharanA hogaa| vi. rAyacanda baMbaI, mArgazIrSa vadI 7, maMgala, 1945 jinAya namaH sujJa, ApakA sUratase likhA huA patra mujhe Aja savere 11 baje milA / usakA byorA paDhakara eka prakArase zoca huA, kyoki Apako niSphala cakkara kATanA pdd'aa| yadyapi maine yaha batalAneke liye pahalese eka patra likhA thA ki maiM sUratame kama ThaharanevAlA hU~, maiM mAnatA hU~ ki vaha patra Apako samaya para nahI milA hogA / astu / aba hama thoDe samayame vataname mila skeNge| yahA~ maiM kucha bahuta samaya rukanevAlA nahIM huuN| Apa dhairya rakheM, aura zocakA tyAga kareM, aisI vinatI hai / milaneke bAda mai yaha cAhatA hU~ ki Apako prApta huA nAnA prakArakA kheda dUra ho / aura aisA hogA / Apa udAsa na ho| sAthakA ci0 kA vinatIpatra maine paDhA thaa| unhe bhI dhIraja de| dono bhAI dharmame pravRtti kre| Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vA~ varSa 179 mere prati mohadazA na rakhe, maiM to eka alpazaktivAlA pAmara manuSya huuN| sRSTime aneka satpuruSa guptarUpame maujUda haiN| pragaTarUpame bhI maujUda haiN| unake guNokA smaraNa kare / unakA pavitra samAgama kare aura Atmika lAbhase manuSyabhavako sArthaka kare yaha merI nirantara prArthanA hai| dono sAtha milakara yaha patra paDhe / jaldI honese itanese hI aTakatA huuN| li0 rAyacandake praNAma vidita ho / . 44 / baMbaI, mArgazIrSa vadI 12, zani, 1945 ___ sujJa, vizeSa vidita huA hogaa| " mai yahA~ samayAnusAra Anandame huuN| ApakA AtmAnanda cAhatA huuN| ci0 jUThAbhAIkA Arogya sudharaneke liye pUrNa dhIraja dIjiyegA / mai bhI aba yahA~ kucha samaya rahanevAlA huuN| ... eka bar3I vijJapti hai ki patrame nirantara zocasambandhI nyUnatA aura puruSArthakI adhikatA prApta ho, isa taraha patra likhanekA parizrama lete rheN| vizeSa aba phir||' . ' rAyacaMdake praNAma / babaI, mArgazIrSa vadI 30, 1945 sujJa, jUThAbhAIkI sthiti vidita huii| maiM nirupAya huuN| yadi na cale to prazasta rAga rakheM, parantu majhe khudako, Apa sabako isa rAsteke adhIna na kre| praNAma likhU isakI bhI cintA na kareM / abhI praNAma karane lAyaka hI hU~, karavAneke nhii| vi0 rAyacadake praNAma / 46 / "mArgazIrSa, 1945 ApakA prazastabhAvabhUSita pana milA / sakSepame uttara yaha hai ki jisa mArgase Atmatva prApta ho usa mArgako khojeN| majhapara prazastabhAva lAyeM aisA maiM pAtra nahI hU~, phira bhI yadi Apako isa taraha zAti milatI ho to kreN| dasarA citrapaTa taiyAra nahI honese jo hai vaha bhejatA huuN| mujhase dUra rahaneme Apake Arogyako hAni ho aisA nahI honA cAhiye / saba kucha Anandamaya hI hogaa| abhI itanA hii| rAyacadake praNAma / 47 vANiyA badara, mAgha sudI 14, budha, 1945 satpuruSoko namaskAra sujJa, merI orase eka patra pahuMcA hogaa| Apake patrakA maiMne manana kiyA / Apako vRttime huA parivartana mujhe AtmahitakArI lagatA hai| anatAnuvadhI krodha, anatAnubadhI mAna, anatAnuvaghI mAyA aura anatAnubaMdhI lobha ye cAra tathA mithyAtvamohanIya, mizramohanIya aura samyaktvamohanIya ye tIna isa taraha ina sAta prakRtiyokA jaba taka kSayopazama, upazama yA kSaya nahIM hotA taba taka samyakdRSTi honA sambhava nahI hai| ye sAta prakRtiyA~ jyo jyo mada hotI jAtI haiM tyo tyo samyaktvakA udaya hotA hai| ina prakRtiyokA granyichedana parama duSkara hai| Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 zrImada rAjacandra jisakA yaha granthichedana ho gayA use AtmaprApti honA sulabha hai| tattvajJAniyone isI granthibhedanakA puna punaH upadeza kiyA hai / jo AtmA apramattatAse usa granthibhedanakI ora dRSTi rakhegA vaha AtmA Atmatvako prApta hogA yaha ni sadeha hai| isa 'vastuse AtmA anata kAlase sarvathA baddha rahA hai| isapara dRSTi honese nijagRhapara usakI yathArtha dRSTi nahIM huI hai| saccI to pAtratA hai, parantu maiM isa kaSAyAdike upagamaname Apake liye nimittabhUta huA aisA Apa mAnate hai, isaliye mujhe Ananda mAnanekA yahI kAraNa hai ki nigraMtha zAsanakI kRpA prasAdIkA lAbha lenekA sundara samaya mujhe milegA aisA sabhava hai / jJAnIdRSTa so saccA / jagatame matparamAtmAkI bhakti, sadguru, satsaga, satzAstrAdhyayana, samyagdRSTitva aura satyoga, ye kabhI prApta nahIM hue| hue hote to aisI dazA nahIM hotii| parantu 'java jAge tabhI saverA' yo satpurupokA vodha vinayapUrvaka dhyAname lekara usa vastuke liye prayatna karanA, yahI anata bhavakI niSphalatAkA eka bhavame dUra honA merI samajhame AtA hai|' sadguruke upadezake binA aura jIvakI satpAtratAke binA aisA honA rukA huA hai| usakI prApti karake sasAratApase atyanta satapta AtmAko zItala karanA, yahI kRtakRtyatA hai / ___ isa prayojaname ApakA citta AkarSita huA, yaha bhAgyakA sarvottama aza he| AzIrvacana hai ki isame Apa phalIbhUta hoveN| ___bhikSAsabadhI prayatna abhI sthagita kreN| jaba taka sasArako jaise bhoganekA nimitta hogA vaise bhoganA pddegaa-| isake binA chuTakArA bhI nahI hai / anAyAsa yogya sthAna mila jAye to ThIka, nahI to prayatna kreN| aura bhikSATanake sambandhame yogya samaya para puna. pUche / vidyamAnatA hogI to uttara duuNgaa| "dharma" yaha vastu bahuta gupta rahI hai / yaha vAhya zodhanase milanevAlI nahI hai / apUrva anta zodhanase yaha prApta hotI hai / yaha anta zodhana koI eka mahAbhAgya sadguruke anugrahase pAtA hai| Apake vicAroko sundara zreNime Aye hue dekhakara mere antaHkaraNane jo bhAva utpanna kiyA hai use yahA~ batAnese sakAraNa ruka jAtA huuN| ci0 dayAlabhAIke pAsa jaayeN| ve kucha kahe to mujhe btaayeN| likhaneke sambandhame abhI mujhe kucha kaTAlA rahatA hai| isaliye jitanA socA thA usake AThaveM bhAgakA bhI uttara nahI likha sktaa| yaha merI vinayapUrvaka antima zikSA dhyAname rakhiyegA : / eka bhavake thoDe sukhake liye anata bhavake anata dukhako nahI baDhAnekA prayatna satpurupa karate haiN| syAdvAda zailose yaha bAta bhI mAnya hai ki jo honevAlA hai vaha badalanevAlA nahI hai aura jo badalanevAlA hai vaha honevAlA nahI hai| to phira dharmaprayatname, Atmahitame anya upAdhike adhIna hokara pramAda kyo karanA ? aisA hai phira bhI deza, kAla, pAtra aura bhAva dekhane caahiye| satpurupokA yogavala jagatakA kalyANa kare / aisI icchA karake vApasI DAkase patra likhanekI vinatI karake patrikA pUrNa karatA huuN| " mAtra ravajI Atmaja rAyacaMdake praNAma-nIrAga zreNI samuccayase / 1 grandhise Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vA varSa 181 vavANiyA, mAgha, 1945 jijJAsu, Apake praznako uddhRta karake apanI yogyatAke anusAra Apake praznakA uttara likhatA huuN| prazna-vyavahArazuddhi kaise ho sakatI hai ? uttara-vyavahArazuddhiko AvazyakatA Apake dhyAname hogI, phira bhI viSayake prArabhake liye Avazyaka samajhakara yaha batalAnA yogya hai ki jo sasArapravRtti isa loka aura paralokame sukhakA kAraNa ho usakA nAma vyavahArazuddhi hai| sukhake saba abhilASI haiM, jaba vyavahArazuddhise sukha milatA hai taba usakI AvazyakatA bhI niHzaka hai| 1 jise dharmasabadhI kucha bhI bodha huA hai, aura jise kamAnekI jarUrata nahI hai, use upAdhi karake kamAnekA prayatna nahI karanA cAhiye / 2 jise dharmasambandhI bodha huA hai, phira bhI sthitikA dukha ho to use yathAzakti upAdhi karake kamAnekA prayatna karanA cAhiye / ( jisakI abhilASA sarvasagaparityAgI honeko hai usakA ina niyamose sambandha nahI hai|) 3. upajIvana sukhase-cala sake aisA honepara bhI jisakA mana lakSmIke liye vecaina rahatA ho vaha pahale usakI vRddhi karanekA kAraNa apane Apako pUche / yadi uttarame paropakArake sivAya kucha bhI pratikUla bAta AtI ho, athavA pAriNAmika lAbhako hAni pahuMcaneke sivAya kucha bhI AtA ho to manako satoSI banA le, aisA honepara bhI mana na muDa sakaneko sthitime ho to amuka maryAdAme A jaaye| vaha maryAdA aisI honI cAhiye ki jo sukhakA kAraNa ho / - 4 pariNAmata. AtadhyAna karanekI jarUrata paDe, to vaisA karake baiTha rahanekI apekSA kamAnA acchA hai| / 5 jisakA upajIvana acchI taraha calatA hai, use kisI bhI prakArake anAcArase lakSmI prApta nahI karanI caahiye| jisase manako sukha nahI hotA usase kAyA yA vacanako bhI sukha nahI hotA / anAcArase mana sukhI nahI hotA, yaha svata anubhavame Ane jaisA kathana hai|' 6 lAcArIse upajIvanake liye kucha bhI alpa anAcAra ( asatya aura sahaja mAyA) kA sevana karanA paDe to mahAzocase sevana karanA, prAyazcitta dhyAna rakhanA / sevana karaneme nimnalikhita dopa nahI Ane cAhiye - 1 kisIse mahAna vizvAsaghAta 8 anyAyI bhAva kahanA . 2 mitrase vizvAsaghAta 9. nirdoSako alpa mAyAse bhI ThaganA 3. kisIkI dharohara har3apa kara jAnA 10 nyUnAdhika tola denA 4 vyasanakA sevana karanA 11 ekake badale dUsarA athavA mizraNa karake denA 5 mithyA doSAropaNa 12 karmAdAnI dhNdhaa| 6 jhUThA dastAveja likhanA 13 rizvata athavA adattAdAna 7. hisAbame bhulAnA / -ina mArgose kucha nI kamAnA nahI / yaha mAno upajIvanake liye sAmAnya vyavahArazuddhi kaha gyaa| [ apUrNa] Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 zrImada rAjacandra 49 vavANiyA, mAgha vadI 7, zukra, 1945 satpuruSoko namaskAra kala sabere ApakA patra milA / kisI bhI prakArase kheda na kIjiyegA / aisA honahAra thA so aisA huA, yaha koI vizeSa bAta na thI / AtmAkI isa dazAko yathAsaMbhava rokakara yogyatA ke adhIna hokara, una sabake manakA samAdhAna karake isa sagatako cAhe aura yaha sagata yA yaha puruSa usa paramAtmatattvame lIna rahe, yaha AzIrvAda dete hI rahe / tana, mana, vacana aura Atmasthitiko saMbhAleM / dharmadhyAna karaneke liye anurodha hai / yaha patra jUThAbhAIko turata deM / vi0 rAyacadake praNAma vidita ho / vavANiyA, mAgha vadI 7, zukra, 1945 50 satpuruSoko namaskAra sujJa, Apa mere vairAgyasabadhI Atmavartanake bAreme pUchate haiM, isa praznakA uttara kina zabdome likhU~ ? aura usake liye Apako kyA pramANa de sakU~gA ? to bhI saMkSepame yaha ki jJAnIke mAne hue (tattva ?) ko mAnya kareM ki udayame Aye hue prAcIna karmoko bhoga lenA aura nUtana karma na ba~dhane pAyeM isIme apanA Atmahita hai / isa zreNime vartana karanekI merI prapUrNa AkAkSA hai, parantu vaha jJAnIgamya hai, isaliye abhI usakA eka aMza bhI bAhya pravRtti nahI ho sakatI / Ara-pravRtti cAhe jitanI nIrAgazreNikI ora jAtI ho parantu bAhyake adhIna abhI bahuta baratanA paDe yaha spaSTa hai / --bolate, calate, baiThate, uThate aura kucha bhI kAma karate hue laukika zreNikA anusaraNa karake calanA par3e / yadi aisA na ho sake to loga kutarkame hI laga jAyeM, aisA mujhe sabhava lagatA hai to bhI kucha pravRtti rakhI hai| Apa sabakI dRSTime merI (verAgyamayI ) caryA kucha ApattipUrNa hai, tathA, kisIkI dRSTime merI vaha zreNi zaMkApUrNa bhI ho sakatI hai, isaliye Apa ityAdi vairAgyame jAte hue mujhe rokanekA prayatna kareM aura zaMkAvAle usa vairAgyase upekSita hokara mAne nahI, isase khinna hokara sasArakI vRddhi karanI par3e, isaliye merI mAnyatA yahI hai ki prAya bhUmitalapara satya aMta. karaNako pradarzita karaneke sthAna bahuta hI kama bhavita hai; jaise ho vaise AtmAko AtmAme samAkara jIvanaparyanta samAdhibhAva sayukta rahA jAye to phira saMsArake usa khedame par3anA hI na ho| abhI to Apa jaisA dekhate haiM vaisA hU~ / jo saMsArI pravartana hotA hai vaha karatA hU~ | dharma sambandhI merI caryA usa sarvajJa paramAtmA ke jJAname dIkhatI ho vaha ThIka, usake bAreme 'pUchanA nahI cAhiye thA / pUchanese vaha kahI bhI nahI jA sakatI / sahaja uttara denA yogya thA, so diyA hai| kya pAtratA kahA~ hai, yaha dekhatA hU~ / udayame Aye hue karma bhogatA hU~ / 'yathArtha sthitime abhI ekAdha aza bhI AyA hoU~ yo kahaneme to 'AtmaprazaMsA kI hI sabhAvanA hai / 1 yathAzakti prabhubhakti, satsaga, satya vyavahArake sAtha dharma, artha, kAma aura mokSa ye cAra puruSArtha prApta karate rahe / prayatnase jaise AtmA UrdhvagatikA pariNAmI ho vaise kareM / prati samaya kSaNika jIvana vyatIta hotA jAtA hai, isameM hama pramAda karate haiM yahI mahAmohanIyakA vi0 rAyacadake 'satpuruSoko namaskArasahita praNAma / vala hai / Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vo varSa 183 51 vavANiyA baMdara, mAgha vado 7, 1945 naurAgI puruSoko namaskAra udayame Aye hue karmoMko bhogate hue naye karma na ba~dhe isake liye AtmAko saceta rakhanA yaha satpuruSoMkA mahAna bodha hai| AtmAbhilASI, yadi vahA~ Apako samaya milatA ho to jinabhaktime vizeSa vizeSa utsAhakI vRddhi karate rahiyegA, aura eka ghar3o bhI satsaMga, yA satkathAkA saMzodhana karate rahiyegA / (kisI samaya) zubhAzubha karmake udaya ke samaya harSa-zokame na paDate hue bhoganese hI chuTakArA hai, aura yaha vastu merI nahIM hai aisA mAnakara samabhAvakI zreNiko baDhAte rhiyegaa| / / vizeSa likhanese aba ruka jAtA huuN| . " vi0 rAyacadake satpuruSoko namaskArasahita praNAma vidita ho / _52 vavANiyA badara, mAgha vadI 10, soma, 1945 , , norAgo puruSoko namaskAra / AtmahitAbhilASI AjJAkArI, ApakA AtmavicArapUrNa patra kala prabhAtame milA / nigraMtha bhagavAna praNIta pavitra dharmake liye jo jo upamAe~ deM ve saba nyUna hI haiN| AtmA anata kAla bhaTakA, yaha mAtra usake nirupama dharmake abhAvase / jisake eka romame kiMcit bhI ajJAna, moha yA asamAdhi nahI rahI usa satpuruSake vacana aura bodhake liye kucha bhI nahI kahate hue, usIke vacaname prazastabhAvase puna puna prasakta honA, yaha bhI apanA sarvottama zreya hai| __ kaisI isako zailI / jahA~ AtmAke vikAramaya honekA anatAza bhI nahI rahA hai| zuddha, sphaTika, phena aura caMdrase bhI ujjvala zukladhyAnakI zreNise pravAharUpase nikalate hue usa nigraMthake pavitra vacanokI mujhe aura Apako trikAla zraddhA rahe / yahI paramAtmAke yogabalake Age prayAcanA / dayAlabhAIne jo batAyA usake anusAra Apane likhA hai, aura maiM mAnatA hU~ ki vaisA hI hogaa| dayAlabhAI saharSa patra likhe aisA unhe kahe aura dharmadhyAnakI ora pravRtti ho, isa kartavyakI sUcanA de / "pravINasAgara" saMbadhI koI uttara nahI hai so likhe| zAsabhava AtmAko pahacAnaneko ora dhyAna de yahI prArthanA hai| kavirAja-Apake niHsvArtha premake liye vizeSa'kyA likhe ? maiM dhanAdikase to ApakA sahAyaka nahIM ho sakatA, (aura vaisA paramAtmAkA yogavala bhI na kare / ) parantu AtmAse sahAyaka hoU~ aura kalyANake mArgapara Apako lA sakU~, to sarva jaya maMgala hI hai / itanA unhe pddhvaaeN| isamese Apake liye bhI kucha manana karane yogya hai| dayAlabhAIke pAsa jAte rahe / nokarIke daurAna jaba-jaba samaya mile taba-taba unake satsagame rahe, aisA merA anurodha hai / abhI itanA hii| vi0 rAyacandake praNAma satpuruSoko namaskArasahita / Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 zrImad rAmacandra 53 vavANiyA, phAguna sudI 6, guru, 1945 ci0, jo jo Apako abhilASAe~ hai unhe bhalIbhA~ti niyamame lAyeM aura phalIbhUta hoM aisA prayatna kreN| yaha merI icchA hai / zoca na kare / yogya hokara rhegaa| satsaMga khojeM / satpuruSakI bhakti kre| vi0 rAyacandake prnnaam| 54 vavANiyA, phAlguna sudI 9, ravi, 1945 nigraMtha mahAtmAoMko namaskAra / mokSake mArga do nahI haiN| jina jina puruSone mokSarUpa paramazAntiko bhUtakAlame pAyA hai, una saba satpuruSone eka hI mArgase pAyA hai, vartamAnakAlame bhI usIse pAte haiM, aura bhaviSyakAlame bhI usIse paayeNge| usa mArgame matabheda nahI hai, asaralatA nahI hai, unmattatA nahI hai, bhedAbheda nahIM hai, mAnyAmAnya nahIM hai| vaha sarala mArga hai, vaha samAdhimArga hai, tathA vaha sthira mArga hai, aura svAbhAvika zAntisvarUpa hai| sarva kAlame usa mArgakA astitva hai, jisa mArgake marmako pAye binA koI bhUtakAlame mokSako prApta nahI huA, vartamAnakAlame prApta nahI hotA aura bhaviSyakAlame prApta nahI hogaa| zrI jinane isa eka hI mArgako batAneke liye sahasraza kriyAe~ kahI haiM aura sahasrazaH upadeza diye hai, aura isa mArgake liye ve kriyAe~ aura upadeza grahaNa kiye jAyeM to saba saphala haiN| aura isa mArgako bhUlakara ve kriyAe~ aura upadeza grahaNa kiye jAyeM to saba niSphala hai / zrI mahAvIra jisa mArgase tare usa mArgase zrIkRSNa treNge| jisa mArgase zrIkRSNa tareMge usa mArgase zrI mahAvIra tare hai| yaha mArga cAhe jisa sthAname, cAhe jisa kAlameM, cAhe jisa zreNime, aura cAhe jisa yogame jaba prApta hogA, taba usa pavitra aura zAzvata satpadake ananta atIndriya sukhakA anubhava hogA / yaha mArga sarvatra sambhava hai| yogya sAmagrI na prApta karanese bhavya bhI isa mArgako pAnese ruke hue hai, tathA rukeMge aura ruke the| ___ kisI bhI dharmasambandhI matabheda rakhanA choDakara ekAgra bhAvase samyakyogase jisa mArgakA zodhana karanA hai, vaha yahI hai| mAnyAmAnya, bhedAbheda athavA satyAsatyake liye vicAra karanevAlo yA bodha denevAloko mokSake liye jitane bhavokA vilamba hogA utane samayakA (gauNatAse) zodhaka aura usa mArgake dvArapara A pahuMce huoko vilamba nahI hogaa| vizeSa kyA kahanA ? vaha mArga AtmAme rahA hai| AtmatvaprApta puruSa-nigraMtha AtmA-jaba yogyatA samajhakara usa AtmatvakA arpaNa karegA-udaya karegA tabhI vaha prApta hogA, tabhI vaha mArga milegA, aura tabhI ve matabheda Adi dUra hoge| matabheda rakhakara kisIne mokSa nahI pAyA hai / vicArakara jisane matabheda dUra kiyA, vaha antarvRttiko pAkara kramaza zAzvata mokSako prApta huA hai, prApta hotA hai aura prApta hogaa| kisI bhI avyavasthita bhAvase akSaralekha huA ho to vaha kSamya hove / 55 / vavANiyA, phAlguna sudI 9, ravi, 1945 nIrAgI mahAtmAoko namaskAra karma jaDa vastu hai / jisa jisa AtmAko isa jar3ase jitanA jitanA Atmabuddhise samAgama hai, utanI utano jar3atAkI arthAt avodhatAkI usa usa AtmAko prApti hotI hai, aisA anubhava hotA hai| Azcarya hai Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22.voM varSa 185 ki svaya jaDa hote hue bhI cetanako acetana manavA rahA hai | cetana cetanabhAvako bhUlakara use svasvarUpa hI mAnatA hai| jo puruSa usa karmasayoga aura usake udayase utpanna hue paryAyoko svasvarUpa nahI mAnate aura pUrvasayoga sattAme hai, unhe abadha pariNAmase bhoga rahe hai, ve AtmA svabhAvakI uttarottara UrdhvazreNi pAkara zuddha cetanabhAvako pAyege aisA kahanA sapramANa hai| kyoki atIta kAlame vaisA huA hai, vartamAnakAlame vaisA hotA hai aura anAgata kAlame vaisA hI hogaa| koI bhI AtmA udayI karmako bhogate hue samatvazreNime praveza karake avadha pariNAmase pravRtti karegA to vaha avazya cetanazuddhi prApta kregaa| - AtmA vinayI hokara, sarala aura laghutvabhAvako pAkara sadaiva satpuruSake caraNakamalame rahe to jina mahAtmAoko namaskAra kiyA hai una mahAtmAokI jisa prakArakI Rddhi haiM usa prakArakI Rddhi saprApta kI jA sakatI hai| anantakAlame yA to satpAtratA nahI huI aura yA to satpuruSa (jisame sadgurutva, satsaga aura satkathA nihita hai) nahI mile, nahI to nizcaya hai ki mokSa hathelIme hai, ISatprAgbhArA arthAt siddha-pRthvIpara usake bAda hai| isase sarvazAstra bhI sammata haiM, (manana kojiyegA) aura yaha kathana trikAla siddha hai| 56 __ morabI, caitra sudI 11, budha, 1945 Apake ArogyakI sthiti mAlUma huii| Apa dehakI saMbhAla rkheN| deha ho to dharma ho sakatA hai| isaliye vaise sAdhanako sa~bhAla rakhaneke liye bhagavAnakA bhI upadeza hai|' . vi0 rAyacandake prnnaam| 57 moravI, caitra vadI 9, 1945 ci0, 'karmagati vicitra hai / nirantara maitrI, pramoda, karuNA aura upekSA bhAvanA rkhiyegaa| maitrI arthAt sarva jagatase nirvairabuddhi, pramoda arthAt kisI bhI AtmAke guNa dekhakara harpita honA, karuNA arthAt sasAratApase dukhI AtmAke du khase anukampA AnA, aura upekSA arthAt ni spRhabhAvase jagatake pratibandhako bhUlakara Atmahitame AnA / ye bhAvanAe~ kalyANamaya aura pAtratA denevAlI hai| morabI, caitra vadI 10, 1945 Apa donoMke patra mile| syAdvAda-darzanakA svarUpa jAnaneke liye ApakI parama abhilApAse mujhe santoSa huA hai| parantu yaha eka vacana avazya smaraName rakhe ki zAstrame mArga kahA hai, marma nahI khaa| marma to satpuruSake antarAtmAme rahA hai / isake bAreme milane para vizeSa carcA kI jA skegii| dharmakA rAstA sarala, svaccha aura sahaja hai, parantu vaha virala AtmAoko prApta huA hai, prApta hotA hai aura prApta hogaa| apekSita kAvya maukA milane para bheja duuNgaa| dohoke arthake liye bhI yahI vAta hai| abhI to ye cAra bhAvanAe~ bhAye maitrI ( sarva jagatapara nirvairavuddhi ), anukaMpA ( unake du khapara karuNA), pramoda (AtmaguNa dekhakara Anada), upekSA (niHspRha buddhi) | isase pAtratA AyegI / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 zrImada rAjacandra vavANiyA, vaizAkha sudI 1, 1945 ____ ApakI dehasambandhI zocanIya sthiti jAnakara vyavahArakI apekSAse kheda hotA hai| mujhapara atizaya bhAvanA rakhakara baratanekI ApakI icchAko mai roka nahI sakatA, parantu vaisI bhAvanA bhAnese ApakI dehako yatkicit hAni ho aisA na kre| mujhapara ApakA rAga rahatA hai, isa kAraNa Apapara rAga rakhanekI merI icchA nahIM haiM, parantu Apa eka dharmapAtra jIva hai aura mujhe dharmapAtrapara kucha vizeSa anurAga utpanna karanekI parama icchA hai, isa kAraNa kisI bhI taraha Apake prati kucha azame bhI cAha rahatI hai / nirantara samAdhibhAvame rahe / yo samajhe ki maiM Apake samIpa hI baiThA huuN| aba mAno deha darzanakA dhyAna haTAkara Atmadarzaname sthira rahe / mamIpa hI hU~, yo samajhakara zoka kama kreN| jarUra kama kr| Arogya baDhegA; jindagIko sa~bhAla rakhe, abhI dehatyAgakA bhaya na samajheM, aisA vakta hogA to aura jJAnIdRSTa hogA to jarUra pahalese koI batA degA athavA koI sahAyaka ho jAyegA / abhI to vaisA nahIM hai| pratyeka laghu kAmake Arambhame bhI usa puruSako yAda kare, samIpa hI hai| yadi jJAnIdRSTa hogA to kucha samaya viyoga rahakara sayoga hogA aura saba acchA hI hogaa| abhI dazavakAlika zAstrakA puna manana karatA huuN| apUrva bAta hai| yadi padmAsana lagAkara athavA sthira Asanase baiThA jA sakatA ho, leTA jA sakatA ho to bhI calegA, parantu sthiratA cAhiye / deha cala vicala na hotI ho, to A~kheM banda karake nAbhike bhAga para dRSTi pahuMcAkara, phira chAtIke madhya bhAgame lAkara, TheTha kapAlake madhya bhAgame usa dRSTiko lAkara sarva jagatakA zUnyAbhAsarUpa cintana karake, apanI dehame sarvatra eka teja vyApta huA hai aisI kalpanA- karake jisa rUpase pArzvanAtha Adi arhatakI pratimA sthira eva dhavala dikhAyI detI hai, aisA vicAra chAtIke madhya bhAgame kare / inamese kucha na ho sakatA ho to savere cAra yA pAMca baje jAgakara mere dupaTTe (maine jo rezamI kinArIkA rakhA thA) ko oDhakara muMha DhaMkakara ekAgratAkA cintana krnaa| ho sake to arhatsvarUpakA cintana karanA, nahI to kucha bhI cintana na karate hue samAdhi yA vodhi ina zabdokA hI cintana karanA / abhI itanA hii| parama kalyANakI eka zreNi hogii| kamase kama bAraha pala aura utkRSTa antarmuhUrtakI sthiti rkhnaa| vi0 rAyacanda vaizAkha, 1945 60 saMyata dharma 1 ayatanAse calate hue prANabhUta-trasasthAvara jIvokI hiMsA hotI hai, jisase vaha pApakarma bAMdhatA hai, usakA use kaDavA phala milatA hai| 2. ayatanAse khaDe hote hue prANabhUta-trasasthAvara jovokI hiMmA hotI hai, jisase vaha pApakarma vaoNdhatA hai, usakA use kaDavA phala milatA hai / 4 ayatanAse sote hue prANabhUta-trasasthAvara jIvoko hiMsA hotI hai, jisase vaha pApakarma bAMdhatA hai, usakA use kaDavA phala milatA hai| 5 ayatanAse bhojana karate hue prANabhUta-trasasthAvara jIvokI hiMsA hotI hai, jisase vaha pApakarma bA~dhatA hai; usakA use kaDavA phala milatA hai| 6 ayatanAse bolate hue prANabhUta-trasasthAvara jIvoko hiMsA hotI hai jisase vaha pApakarma bA~dhatA hai, usakA use kaDavA phala milatA hai| Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 yA varSa 187 7 kisa taraha cale ? kisa taraha khaDA rahe ? kisa taraha baiThe ? kisa taraha soye ? kisa taraha bhojana kare ? kisa taraha vole ? to vaha pApakarma na bA~dhe / 8 yatanAse cale, yatanAse khaDA rahe, yatanAse baiThe, yatanAse soye, yatanAse bhojana kare, yatanAse bole, to vaha pApakarma nahI bA~dhatA / ____9 jo saba jIvoko apane AtmAke samAna samajhatA hai, jo saba jIvoko mana, vacana, kAyAse samyak prakArase dekhatA hai, jisane Asravoke nirodhase AtmAkA damana kiyA hai, vaha pApakarma nahI baaNdhtaa| 10 'pahale jJAna aura phira dayA' isa siddhAtame saba sayamI sthita hai arthAt mAnate hai / ajJAnI (sayamame) kyA karegA yadi vaha kalyANa yA pApako nahI jAnatA ? 11 zravaNa kara kalyANako jAnanA cAhiye, pApako jAnanA cAhiye, donoko zravaNa kara jAnaneke bAda jo zreya ho usakA samyak prakArase AcaraNa karanA cAhiye / 12..jo jIva arthAt caitanyake svarUpako nahI jAnatA, jo ajIva arthAt jaDake svarUpako nahI jAnatA, athavA jo una donoMke tattvako nahI jAnatA vaha sAdhu sayamako bAta kahA~se jAnegA ? ___- 13 jo caitanyakA svarUpa jAnatA hai, jo jaDakA svarUpa jAnatA hai aura jo donokA svarUpa jAnatA hai, vahI sAdhu sayamakA svarUpa jAnatA hai / 14 jaba jIva aura ajIva ina donoko jAnatA hai, taba saba jovokI bahuta prakArase gati-Agatiko jAnatA hai| 15 jaba saba jIvokI bahuvidha gati-Agatiko jAnatA hai, tabhI puNya, pApa, vadha aura mokSako jAnatA hai| 16 jaba puNya, pApa, badha aura mokSako jAnatA hai, taba manuSyasambandhI aura devasambandhI bhogokI icchAse nivRtta hotA hai| - 17 jaba deva aura manuSya sambandhI bhogoMse nivRtta hotA hai, taba saba prakArase vAhya aura abhyatara sayogokA tyAga kara sakatA hai| ___ 18 jaba bAhya aura abhyatara sayogakA tyAga karatA hai, taba dravya aura bhAvase muDita hokara munikI dokSA letA hai| 19 jaba maDita hokara munikI dIkSA letA hai, tava utkRSTa savarakI prApti karatA hai aura uttama dharmakA anubhava karatA hai| 20 jaba utkRSTa savarakI prApti karatA hai aura uttama dharmamaya hotA he tava karmarUpa raja, jo abodhi-mithyAjJAnajanya kaluSarUpase jIvako malina kara rahI hai, use dUra karatA hai| 21 jaba abodhi-mithyAjJAnajanya kaluSase upArjita karmarajako dUra karatA hai, taba sarvavyApI kevalajJAna aura kevaladarzanako prApta hotA hai| 22 jaba sarvavyApI kevalajJAna aura kevaladarzanako prApta hotA hai, taba norAgI hokara vaha kevalI lokAlokake svarUpako jAnatA hai| 23 jaba nIrAgI hokara kevalI lokAlokake svarUpako jAnatA hai taba mana, vacana aura kAyAke yogakA nirodha kara zailezI avasthAko prApta hotA hai| 24 jaba yogakA nirodhakara zailezI avasthAko prApta hotA hai, taba sarva karmakSaya karake nirajana hokara siddhi arthAt siddhagatiko prApta ho jAtA hai| (dazavaikAlika, adhyayana 4, gAthA 1 se 24) Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 zrImad rAjacandra (2) 1 umame 'prathama sthAname mahAvIra devane, saba jIvoke sAtha sayamapUrvaka varatanA yahI sukhada eva uttama ahiMsA hai, aisA upadeza diyA hai| 2 saMmArame jitane trasa aura sthAvara prANI hai, una sabakA sAdhu jAne-anajAne svaya vadha na kare aura dUsarese vadha na kraaye| 3 saba jIva jInA cAhate hai, maranA nahI cAhate / isaliye nigraMtha bhayakara prANIvadhakA tyAga kare / 4 sAdhu krodha yA bhayase apane liye tathA dUsaroke liye prANiyoko pIDAkArI asatya svaya na bole aura na dUsarese bulavAye / 5 saba satpuruSone mRSAvAdakA nipedha kiyA hai| vaha prANiyome avizvAsa utpanna karatA hai / isa liye sAdhu usakA tyAga kre| 6 sacitta yA acitta padArtha-thoDe yA bahuta, yahA~ taka ki datazodhanake liye eka tRNa bhI sAdhu binA mA~ge na le| 7 svaya ayAcita vastu na le, tathA dUsarese na livAve, aura anya lenevAlekA anumodana na kreN| jo sayata purupa hai ve aisA karate hai| 8 mahAraudra, pramAdake rahanekA sthAna tathA cAritrakA nAza karanevAlA aise abrahmacaryakA isa jagatame muni sevana na kre| 9 adharmakA mUla, aura mahAdopokI janmabhami aise maithunake AlApa-pralApakA nigraMtha tyAga kare / 10 jJAtaputra mahAvIrake vacanome prIti rakhanevAle muni sedhA aura samudrI namaka, tela, ghI, gur3a Adi khAdya-padArtha apane pAsa rAtame nahI rakhe / / 11 lobhase tRNakA bhI sparza na kare / jo aise kisI padArthako rAtrime apane pAsa rakhanA cAhe vaha muni nahI, kintu gRhastha hai| 12 jo vastra, pAtra, kambala tathA rajoharaNa hai, unhe bhI saMyamakI rakSAke liye hI sAdhu dhAraNa kare, nahI to tyAga kre| 13 jo padArtha sayamakI rakSAke liye rakhane paDate hai unhe parigraha nahI kahanA, aisA cha kAyake rakSaka jJAtaputrane kahA hai, parantu mUrchAko parigraha kahanA aisA pUrvamaharSiyone kahA hai| 14. tattvajJAnako prApta manuSya cha kAyakI rakSAke liye mAtra utanA hI parigraha rakhe, parantu mamatva to apanI dehame bhI na rakhe / ( yaha deha merI nahIM hai iso upayogame rahe / ) 15 Azcarya | niratara tapazcaryA aura jisako sarva sarvajJone prazaMsA kI hai aise sayamako avirodhI eva jIvananirvAharUpa eka bAra bhojana lenaa| 16 sthUla aura sUkSma prakArake basa aura sthAvara jIva rAtrime dikhAI nahI dete, isaliye sAdhu usa samaya AhAra kaise kare ? 17 pAnIse bhIgI huI aura voja Adise yukta pRthvIpara prANo vikhare par3e ho, vahA~ diname bhI calanekA niSedha hai, to phira rAtako muni bhikSAke liye kaise jA sakatA hai ? " 18 ina hiMsA Adi doSoko dekhakara jJAtaputra bhagavAnane aisA kahA hai ki nigraMtha sAdhu, rAtrime sabhI prakArakA AhAra na kre| 3 tIsarA sayamasthAna 4 cauthA 1 aThAraha sayamasthAnameM pahalA sayamasthAna 2 dusarA sayamasthAna sayamasthAna 5 pAMcavAM sayamasthAna 6 chaThA sayamasthAna / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vAM varSa 189 19 susamAdhivAle sAdhu mana, vacana aura kAyAse svayaM 'pRthvIkAyakI hiMsA nahI karate, dUsarose nahI karavAte aura karanevAlokA anumodana nahI karate / ' 20 pRthvIkAyakI hiMsA karate hue tadAzrita cakSugocara aura acakSugocara vividha trasa aura sthAvara prANiyokI hiMsA hotI hai| 21 isaliye durgatiko baDhAnevAle isa pRthvIkAyake samArabharUpa doSakA jIvanaparyanta tyAga kre| 22. susamAdhivAle sAdhu mana, vacana aura kAyAse svaya jalakAyakI hiMsA nahI karate, dUsaroMse nahI karavAte aura karanevAlokA anumodana nahI karate / / 23 jalakAyakI hiMsA karate hue tadAzrita cakSugocara aura acakSugocara vinibha trasa eva sthAvara prANiyokI hiMsA hotI hai| 24 isaliye jalakAyakA samArambha durgatiko baDhAnevAlA doSa jAnakara jIvanaparyaMta usakA tyAga kre| 25 muni agni jalAnekI icchA nahIM karate kyoki vaha jIvaghAtake liye sabase bhayakara tIkSNa zastra hai| 26 pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara ina cAra dizAome aura cAra vidizAome aura Upara eva nIceko do dizAome rahe hue jIvoko yaha agni jalAkara bhasma kara detI hai| 27 yaha agni prANiyokI ghAtaka hai aisA nisazaya mAne, aura aisA he isaliye sAdhu prakAza yA tApaneke liye agni na jlaaye| . . 28 isaliye durgatiko baDhAnevAle hiMsArUpa doSako jAnakara sAdhu agnikAyake samArabhakA jIvana ___ paryaMta tyAga kara de |* . . . . (dazavakAlika sUtra, adhyayana 6, 61 vANiyA, vaizAkha sudI 6, soma, 1945 satpuruSoko namaskAra Apake darzana mujhe yahA~ lagabhaga savA mAsa pahale hue the / dharma sambandhI jo kucha maukhika carcA huI thI vaha Apako yAda hogI aisA samajhakara usa carcA sambandhI kucha vizeSa batAnekI AjJA nahI letaa| dharmasambandhI mAdhyastha, ucca aura adabhI vicAroMse Apa para merI kucha vizeSa prazasta anuraktatA ho jAnese kabhI kabhI AdhyAtmika zailI sambandhI prazna Apake samakSa rakhanekI AjJA lenekA Apako kaSTa detA hU~, yogya lage to Apa anukUla hove / ____ maiM artha yA vayakI dRSTise vRddha sthitivAlA nahI hU~, to bhI kucha jJAnavRddhatA prApta karaneke liye Apa jaisoke satsagakA, unake vicArokA aura satpuruSakI caraNarajakA sevana karanekA abhilASI huuN| merI yaha bAlavaya vizeSataH isI abhilASAme bItI hai, isase jo kucha bhI merI samajhame AyA hai, use do zabdome samayAnusAra Apa jaisoke samakSa rakhakara vizeSa Atmahita kara sakU~, yaha prayAcanA isa parase karatA hai| 1 sAtavAM sayamasthAna 2 AThavAM sayama-sthAna 3 nauvAM sayama sthAna * zeSa sayama-sthAna nimnalikhita hai 10 vAyukAyakI hiMsA nahI karanA / 11. vanaspatikAyakI hiMsA nahI krnaa| 12 yasakAyako hiMsA nahI krnaa| 13 akalpita vastukA tyAga / 14 gRhasthaka pAtrame nahI khAnA / 15 gRhasthako zayyApara nahI sonaa| 16. gRhasyake Asanapara nahI baiThanA / 17 snAna nahI karanA / 18 zRGgAra nahIM krnaa| Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra isa kAlame AtmA punarjanmakA nizcaya kisase, kisa prakAra aura kisa zreNime kara sakatA hai, isa sambandhame jo kucha merI samajhame AyA hai, use yadi ApakI AjJA ho to Apake samakSa rakhU~gA / vi0 Apake mAdhyastha vicArokA abhilASI rAyacada ravajIbhAIke paJcAgI prazasta bhAvase praNAma / vANiyA, vaizAkha sudI 12, 1945 62 satpuruSoko namaskAra paramAtmAkA dhyAna karanese paramAtmA huA jAtA hai / parantu AtmA usa dhyAnako satpuruSake caraNakamalakI vinayopAsanAke binA prApta nahI kara sakatA, yaha nigraMtha bhagavAnakA sarvotkRSTa vacanAmRta hai / maine Apako cAra bhAvanAoke bAreme pahale kucha sUcana kiyA thA / usa sUcanako yahA~ vizeSatA kiMcit likhatA hU~ / AtmAko ananta bhrAtimese svarUpamaya pavitraM zreNime lAnA yaha kaisA nirupama sukha hai, yaha kahane kahA nahI jAtA, likhanese likhA nahI jAtA aura manase vicAranese vicArA nahI jAtA / 190 isa kAlame zukladhyAnakI mukhyatAkA anubhava bhAratame asabhava hai / usa dhyAnakI parokSa kathArUpa amRtatAkA rasa kucha puruSa prApta kara sakate hai, paraMtu mokSake mArgakI anukUlatA prathama dharmadhyAnake rAjamArga hai / isa kAlame rUpAtIta takake dharmadhyAnakI prApti kitane hI satpuruSoko svabhAvase, kitanoko sadgururUpa nirupama nimittase aura kitano ko satsaga Adi aneka sAdhanoMse ho sakatI hai, parantu vaise puruSanirgrathamatake-lAkhome bhI virale hI nikala sakate hai / prAyaH ve satpuruSa tyAgI hokara ekAta bhUmime vAsa karate hai, kitane hI bAhya aMtyAgake kAraNa saMsArame rahate hue bhI saMsArIpana hI dikhAte haiN| pahale puruSakA mukhyotkRSTa aura dUsare puruSakA gauNotkRSTa jJAna prAya ginA jA sakatA hai / cauthe guNasthAnakame AyA huA puruSa pAtratAko prApta huA mAnA jA sakatA hai, vahA~ dharmadhyAnako gauNatA hai / pA~caveM madhyama goNatA hai| chaTheme mukhyatA to hai parantu vaha madhyama hai| sAtaveme mukhyatA hai / hama gRhavAsame sAmAnya vidhise utkRSTata pA~cave guNasthAname A sakate haiM, isake sivAya bhAvakI apekSA to aura hI hai / isa dharmadhyAname cAra bhAvanAoMse bhUSita honA saMbhava hai 1 maMtrI - sarvaM jagatake jIvoko ora nirvairabuddhi | 2 pramoda --- azamAtra bhI kisIkA guNa dekhakara ullAsapUrvaka romAcita honA / 3 karuNA -- jagatake jIvoMke dukha dekhakara anukapita honA / 4 mAdhyastha yA upekSA -- zuddha samadRSTike balavIrya ke yogya honA / - isake cAra Alabana haiN| isakI cAra ruci haiN| isake cAra pAye haiM / isa prakAra dharmadhyAna aneka bhedome vibhakta hai / jo pavana (zvAsa) kA jaya karatA hai, vaha manakA jaya karatA hai / jo manakA jaya karatA hai vaha AtmalInatA prApta karatA hai / yaha jo kahA vaha vyavahAra mAtra hai / nizcayase nizcaya- arthakI apUrva yojanA to satpuruSake antarame nihita hai / zvAsakA jaya karate hue bhI satpuruSako AjJAse parAGmukhatA hai, to vaha zvAsajaya pariNAmame sasArako hI bar3hAtA hai| zvAsakA jaya vahA~ hai ki jahA~ vAsanAkA jaya hai / usake do sAdhana haiM -sadaguru Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vA~ varSa 191 aura stsg| usakI do zreNiyA~ haiM-paryupAsanA aura paatrtaa| usakI do vardhamAnatAe~ haiM-paricaya aura puNyAnubadhI puNyatA | sabakA mUla AtmAkI satpAtratA hai| abhI isa viSayake saMbadhame itanA hI likhatA huuN| dayAlabhAIke liye "pravINasAgara" bheja rahA huuN| "pravINasAgara" ko samajhakara paDhA jAye to dakSatA denevAlA grantha hai, nahI to aprazastachadI grantha hai| vavANiyA, vaizAkha vadI 13, 1945 atima samAgamake samaya cittakI jo dazA thI, vaha Apane likhI, so yogya hai| vaha dazA jJAta thI, jJAta hai aisA mAlUma ho to bhI yathAvasara AtmArthI jIvako vaha dazA upayogapUrvaka vidita karanI cAhiye, isase jIvakA vizeSa upakAra hotA hai| ___ jo prazna likhe haiM unakA samAgamayogame samAdhAna honekI vRtti rakhanA yogya hai, usase vizeSa upakAra hogA / isa ora vizeSa samaya abhI sthiti honA sabhava nahI hai| 64 vavANiyA badara, jyeSTha sudI 4, ravi, 1945 pakSapAto na me vIre, na dveSaH kapilAdiSu / yuktimadvacanaM yasya, tasya kAryaH prigrhH|| -zrI haribhadrAcArya ApakA vaizAkha vadI 6 kA dharmapatra milaa| Apake vizeSa avakAzake liye vicAra karake uttara likhaneme maiMne itanA vilaba kiyA hai, jo vilaba kSamApAtra hai / usa patrame Apa likhate hai ki kisI bhI mArgase AdhyAtmika jJAnakA saMpAdana karanA cAhiye. yaha jJAniyokA upadeza hai, yaha vacana mujhe bhI mAnya hai / pratyeka darzaname AtmAkA ho upadeza hai, aura mokSake liye sabakA prayatna hai, to bhI itanA to Apa bhI mAnya kara sakeMge ki jisa mArgase AtmA Atmatva-samyagjJAnayathArthadRSTi prApta kare vaha mArga satpuruSakI AjJAnusAra mAnya karanA cAhiye / yahA~ kiso bho darzanake liye kucha kahanA ucita nahI hai, phira bhI yo to kahA jA sakatA hai ki jisa puruSakA vacana pUrvApara akhaNDita hai usakA upadiSTa darzana pUrvApara hitakArI hai / AtmA jahA~se 'yathArthadRSTi' athavA 'vastudharma' prApta kare vahA~se samyagjJAna saprApta hotA hai yaha sarvamAnya hai| Atmatva prApta karaneke liye kyA heya, kyA upAdeya aura kyA jJeya hai, isa viSayame prasagopAtta satpuruSakI AjJAnusAra Apake samakSa kucha na kucha rakhatA rhuuNgaa| yadi jJeya, heya aura upAdeyarUpase kisI padArthako, eka bhI paramANuko nahI jAnA to vahA~ AtmAko bhI nahIM jAnA / mahAvIrake upadiSTa 'AcArAga' nAmake eka saiddhAtika zAstrame aisA kahA hai ki-je ega jANai se savvaM jANai, je savvaM jANai se egaM jaanni| arthAta jisane ekako jAnA usane sabako jAnA aura jisane sabako jAnA usane ekako jaanaa| yaha vacanAmata aisA upadeza karatA hai ki koI eka AtmA java jAnanekA prayatna karegA, tava sabako jAnanekA prayatna hogA, aura sabako jAnanekA prayatna eka AtmAko jAnaneke liye hai, to bhI jisane vicitra jagatakA svarUpa nahI jAnA vaha AtmAko nahI jAnatA / yaha upadeza ayathArtha nahI ThaharatA / ___AtmA kisase, kyo aura kisa prakArase baMdhA huA hai yaha jJAna jise nahI huA, use vaha kisase, kyo aura kisa prakArase mukta ho, isakA jJAna bhI nahI huA, aura na huA ho to yaha vacanAmRta bhI pramANabhUta he| mahAvIrake upadezakA mukhya AdhAra uparyukta vacanAmRtase zurU hotA hai, aura isakA svarUpa unhone sarvottama batAyA hai| isake liye Apako anukUlatA hogI to Age khuuNgaa| Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 zrImad rAjacandra ____ yahA~ Apako eka yaha bhI vijJApanA karanA yogya hai ki mahAvIra yA kisI bhI dUsare upadezakake pakSapAtake liye merA koI bhI kathana athavA mAnanA nahIM hai, paratu Atmatva prApta karane ke liye jisakA upadeza anukUla hai, usake liye pakSapAta ( 1 ), dRSTirAga, prazasta gaga yA mAnyatA hai, aura usake AdhArapara merI pravRtti hai, isaliye yadi merA koI bhI kathana Atmatvako bAdhA karanevAlA ho, to use batAkara upakAra karate rahe / pratyakSa satsagakI to valihArI hai, aura vaha puNyAnuvadhI puNyakA phala hai, phira bhI java taka jJAnIdRSTAnusAra parokSa satsaga milatA rahegA taba taka bhI mere bhAgyakA udaya hI hai| 2 nigraMthazAsana jJAnavRddhako sarvottama vRddha mAnatA hai| jAti vRddhatA, paryAyavRddhatA aise vRddhatAke aneka bheda hai, paratu jJAnavRddhatAke binA ye sArI vRddhatAeM nAmatRddhatAe~ hai, athavA zUnyavRddhatAe~ hai / 3 punarjanmasavadhI mere vicAra pradarzita karaneke liye Apane sUcita kiyA thA usake liye yahA~ prasagocita sakSepamAtra batAtA hU~ - (a) kucha nirNayoke AdhArapara mai yaha mAnane lagA hU~ ki isa kAlame bhI koI koI mahAtmA gatabhavako jAtismaraNajJAnase jAna sakate hai, jo jAnanA kalpita nahI parantu samyak hotA hai| utkRSTa savega, jJAnayoga aura satsagase bhI yaha jJAna prApta hotA hai arthAt pUrvabhava pratyakSa anubhavarUpa ho jAtA hai| jaba taka pUrvabhava anubhavagamya na ho taba taka AtmA bhaviSyakAlakA dharmaprayatna zakAsahita kiyA karatA hai, aura zakAsahita prayatna yogya siddhi nahI detaa| ___ (A) 'punarjanma hai,' itanA parokSa yA pratyakSase ni zakatva jisa purupako prApta nahI huA, usa puruSako AtmajJAna prApta huA ho aisA zAstrazailI nahI kahato / punarjanmake savadhame zrutajJAnase prApta huA jo Azaya mujhe anubhavagamya huA he use yahA~ thoDAsA batalAye detA huuN| (1) 'caitanya' aura 'jaDa' ina donoko pahacAnaneke liye ina donoke bIca jo bhinna dharma haiM unakA pahale jJAna honA cAhiye, aura una bhinna dharmoMme bhI jisa mukhya bhinna dharmako pahacAnanA hai vaha yaha hai ki 'caitanya'me 'upayoga' (arthAt jisase kisI bhI vastukA bodha hotA hai vaha guNa) rahatA hai, aura 'jaDa' me vaha nahI hai| yahA~ kadAcit koI yaha nirNaya karanA cAhe ki 'jaDa'me zabda, sparza, rUpa, rasa aura gadha ye guNa rahate haiM aura caitanyame ve nahIM hai, parantu yaha bhinnatA AkAzakI apekSA lenese samajhame nahI A sakatI, kyoki nirajanatA, nirAkAratA, arUpitA ityAdi kitane hI guNa AtmAkI bhA~ti AkAzame bhI rahate haiM to phira AkAzako AtmAke sadRza ginA jA sakatA hai kyoki donome bhinna dharma na rhe| parantu bhinna dharma AtmAkA pUrvokta 'upayoga' nAmakA guNa he jo jaDa-caitanyakI bhinnatA sUcita karatA hai aura phira jaDa caitanyakA svarUpa samanA sugama ho jAtA hai| (2) jIvakA mukhya guNa yA lakSaNa 'upayoga' (kisI bhI vastusavadhI savedana, bodha, jJAna) hai| jisame azuddha aura apUrNa upayoga rahatA hai vaha vyavahAranayakI apekSAse jIva hai| nizcayanayase AtmA svasvarUpase paramAtmA hI hai, paratu jaba taka AtmAne svasvarUpako yathArtha nahIM samajhA taba taka vaha chadmastha jIva hai 'athAt vaha paramAtmadazAme nahI AyA / jise zuddha aura sapUrNa yathArtha upayoga rahatA hai use paramAtmadazAko prApta huA AtmA mAnA jAtA hai| azuddha upayogI honese hI AtmA kalpitajJAna (ajJAna) ko samyagjJAna mAna rahA hai aura samyagjJAnake binA punarjanmakA nizcaya kisI azame bhI yathArtha nahIM hotA / azuddha upayoga honekA kucha bhI nimitta honA cAhiye / vaha nimitta anupUrvIse cale Ate hue bAhyabhAvase gRhIta kamapudgala hai| (usa karmakA yathArya svarUpa sUkSmatAse samajhane yogya hai, kyoki AtmAkI aisI dazA kisI bhI nimittase hI honI cAhiye, aura jaba taka vaha nimitta jisa prakArase hai usa prakArase samajhame na Aye taba taka jisa mArgase jAnA hai usa mArgakI nikaTatA nahI hotI / ). jisakA pariNAma viparyaya ho usakA prArabha Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vaoN varSa azuddha upayogake binA nahIM hotA, aura azuddha upayoga bhUtakAlako kisI bhI salagnatAke binA nahI hota vartamAna kAlamese hama eka-eka palako nikAlate jAyeM aura dekhate jAyeM, to pratyeka pala bhinna-bhinna svarU se bItA huA mAlUma hogaa| (usake bhinna-bhinna honekA koI kAraNa to hogA hii|) eka manuSyane ai dRDha sakalpa kiyA ki yAvajjIvana strIkA ciMtana bhI mujhe karanA nahI hai, phira bhI pA~ca pala na bIta pa ki usakA ciMtana ho gayA to phira usakA kAraNa honA caahiye| mujhe jo zAstrasabadhI alpa bodha huA usase yaha kaha sakatA hU~ ki vaha pUrvakarmakA kisI bhI azame udaya honA caahiye| kaise karmakA? to va sakUgA ki mohanIyakarmakA | usakI kisa prakRtikA ? to kaha sakU~gA ki puruSavedakA / (puruSavedako para prakRtiyA~ hai / ) puruSavedakA udaya dRDha sakalpase rokanepara bhI huA, usakA kAraNa ava kahA jA sakegA vaha koI bhUtakAlakA honA cAhiye, aura anupUrvose usake svarUpakA vicAra karanese punarjanma siddha hoga yahA~ isa bAtako bahuta dRSTAtoMse kahanekI merI icchA thI, parantu nirdhAritase adhika kahA gayA hai, maiM AtmAko jo bodha huA use mana yathArtha nahI jAna sakatA aura manake bodhako vacana yathArtha nahI kaha sakate vacanakA kathanabodha bhI kalama nahI likha sakatI, aisA honese aura isa viSayake savadhame kucha pAribhASi zabdoke upayogakI AvazyakatA honese abhI isa viSayako apUrNa chor3a detA huuN| yaha anumAnapramANa va gyaa| pratyakSa pramANasabadhI jJAnIdRSTa hogA, to use phira, athavA pratyakSa samAgama hogA taba kucha batA sakaMga Apake upayogame rama rahA hai, phira bhI yahA~ do-eka vacana prasannatArtha likhatA hU~' 1 sabakI apekSA AtmajJAna zreSTha hai / 2 dharmaviSaya, gati, Agati nizcayase hai| 3 jyo jyo upayogakI zuddhatA hotI jAtI hai, tyo-tyo AtmajJAna prApta hotA jAtA hai| 4 isake liye nirvikAra dRSTikI AvazyakatA hai| 5 'punarjanma hai', yaha yogase, zAstrase aura sahajarUpase aneka satpurupoko siddha huA hai| isa kAlame isa viSayame aneka puruSoko ni zakatA nahI hotI isake kAraNa mAtra sAttvikatA nyUnatA, vividhatApakI mUrcchanA, 'zrIgokulacaritra'me Apako batAyI huI nirjanAvasthAko kamI, satsaga abhAva, svamAna aura ayathArtha dRSTi haiN| ApakI anukUlatA hogI to isa viSayame vizeSa phira btaauuNgaa| isase mujhe AtmojjvalatAva parama lAbha hai / isaliye Apako anukUla hogA hii| avakAza ho to do cAra bAra isa patrakA manana hone merA kahA huA alpa Azaya Apako bahuta dRSTigocara hogaa| zailIke kAraNa vistArase kucha likhA hai, pi bhI jaisA cAhiye vaisA nahI samajhAyA gayA aisA merA mAnanA hai / parantu mai samajhatA hU~ ki dhIre-dhIre Apa samakSa saralarUpame rakha skuuNgaa| buddha bhagavAnakA jovanacaritra mere pAsa nahI aayaa| anukUlatA ho to bhijavAnekI sUcanA kareM satpuruSoMke caritra darpaNarUpa hai / buddha aura jainake upadezame mahAna atara hai| saba doSokI kSamA cAhakara yaha patra pUrA (apUrNa sthitime) karatA huuN| ApakI AjJA hogI to aisa vakta nikAlA jA sakegA ki jisase Atmatva dRDha ho| asugamatAse lekha dUSita huA hai, parantu kitanI hI nirupAyatA thii| nahI to saralatAkA upayo karanese AtmatvakI praphullitatA vizeSa ho sakatI hai| vi0 dharmajIvanake icchuka rAyacada ravajIbhAIke vinayabhAvase prazasta praNAma Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 zrImada rAjacandra 194 65 morabI, jyeSTha sudI 10, soma, 1945 . ApakA atizaya Agraha hai aura na ho to bhI eka dharmaniSTha AtmAko yadi mujhase kucha zAti hotI ho to eka puNya samajhakara AnA caahiye| aura jJAnIdRSTa hogA to maiM jarUra kucha hI dinome AtA hai| vizeSa samAgamame / ahamadAvAda, jyeSTha vadI 12, maMgala, 1945 maine Apako vavANiyAvaMdarase punarjanmasabadhI parokSajJAnakI apekSAse do-eka vicAra likhe the, aura isa viSayame avakAza pAkara kucha batAneke bAda pratyakSa anubhavagamya jJAnase isa viSayakA jo kucha nizcaya merI samajhame AyA hai use batAnekI icchA rakhI hai|| vaha patra Apako jyeSTha sudI pacamIko mila gayA hogaa| avakAza prAptakara kucha uttara denA ThIka lage to uttara, nahI to pahu~ca mAtra likhakara prazama dIjiyegA, yaha vijJApanA hai| nigraMtha dvArA upadiSTa zAstrokI zodhake liye sAteka dinose merA yahA~ AnA huA hai| dharmopajIvanake icchuka rAyacanda ravajIbhAIke yathAvidhi praNAma / 67 vaDhavANakempa, ASADha sudI 8, zani, 1945 AtmAkA kalyANa khojaneke liye Apako jo abhilASAe~ dikhAyo detI haiM, ve mujhe prasanna karatI hai| dharma prazasta dhyAna karaneke liye vijJApana karake aba yaha patra pUrA karatA huuN| rAyacanda 68 bajANA-kAThiyAvADa, ASADha sudI 15, zukra, 1945 ApakA ApADha sudI 7 kA likhA huA patra mujhe vaDhavANakempame milaa| usake bAda merA yahA~ AnA huA, isaliye pahuMca likhaneme vilamba huA / punarjanmasavadhI mere vicAra Apako anukUla honese mujhe isa viSayame ApakI sahAyatA milI / Apane ata karaNIya-AtmabhAvajanya jo abhilASA pradarzita kI hai use satpuruSa niratara rakhate Aye haiM, unhone mana, vacana, kAyA aura AtmAse vaisI dazA prApta kI hai, aura usa dazAke prakAzase divyatAko prApta AtmAne vANI dvArA sarvottama AdhyAtmika vacanAmRta pradarzita kiye haiM, jinakA Apa jaise satpAtra manuSya niratara sevana karate haiM, aura yahI anantabhavake Atmika dukhako dUra karanekA paramoSadha hai| sabhI darzana pAriNAmikabhAvase muktikA upadeza karate haiM, yaha ni sazaya hai, parantu yathArthadRSTi hue binA saba darzanokA tAtparyajJAna hRdayagata nahI hotA / jisake honeke liye satpurupokI prazasta bhakti, unake pAdapakaja aura upadezakA avalavana aura nirvikAra jJAnayoga Adi jo sAdhana haiM, ve zuddha upayogase mAnya hone caahiye| punarjanmakA pratyakSa nizcaya tathA anya AdhyAtmika vicAra aba phira prasagAnukUla pradarzita karaneko AjJA letA huuN| buddha bhagavAnakA caritra manana karane yogya hai, yaha mAno niSpakSapAtI kathana hai| kitane hI AdhyAtmika tattvose bharapUra vacanAmRta ava likha skuuNgaa| dharmopajIvanake icchuka rAyacandake vinayayukta praNAma / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vaoN varSa 195 69 vANiyA, ASADha vadI 12, budha, 1945 mahAsatIjI 'mokSamAlA' kA zravaNa karatI hai, yaha bahuta sukhada aura lAbhadAyaka hai / unase merI orase vinatI kIjiyegA ki isa pustakakA yathArtha zravaNa kare aura manana kare / isame jinezvarake sundara mArgase bAharakA eka bhI vizeSa vacana rakhanekA prayatna nahI kiyA hai / jaisA anubhavame AyA aura kAlabheda dekhA vaise madhyasthatAse yaha pustaka likhI hai / meM mAnatA hU~ ki mahAsatIjI isa pustakakA ekAgra bhAvase zravaNa karake Atmazreyame vRddhi kareMgI / 70 bharuca, zrAvaNa sudI 1, ravi, 1945 Apake Atmabodhake kAraNa prasannatA hotI hai / yahA~ AtmacarcA zreSTha calatI hai / satsagakI balavattaratA hai / vi0 rAyacandake praNAma / 71 bharuca, zrAvaNa sudI 3, budha, 1945 bajANA nAmake gA~vase merA likhA huA eka vinayapatra Apako prApta huA hogA / mai apanI nivAsabhUmise lagabhaga do mAsase satyoga aura satsagakI vRddhike liye pravAsarUpase kitane ho sthAnome vihAra kara rahA hU~ / prAya eka saptAhame Apake darzana aura samAgamake liye merA vahA~ Agamana honA saMbhava hai / saba zAstroke bodhakA kriyAkA, jJAnakA, yogakA aura bhaktikA prayojana svasvarUpaprAptike liye hai, aura ye samyakazreNiyA~ Atmagata ho to aisA honA pratyakSa saMbhava hai, parantu ina vastuoko prApta karaneke liye sarvasaMgaparityAgako AvazyakatA hai / nirjanAvasthA - yogabhUmime vAsa - se sahaja samAdhikI prApti nahI hai, vaha to sarvasaMgaparityAgame niyamase rahatI hai / deza (bhAga) sagaparityAgame usakI bhajanA sabhava hai / jaba taka pUrvakarmake balase gRhavAsa bhoganA bAkI hai, taba taka dharma, artha aura kAmako ullAsita udAsInabhAvase sevana karanA yogya hai / bAhyabhAvase gRhasthazreNi honepara bhI ataraga nirgrathazreNi cAhiye, aura jahA~ aisA huA hai vahA~ sarvasiddhi hai / merI AtmAbhilASA bahuta mAsase usa zreNime rahA karatI hai| dharmopajIvanakI pUrNa abhilASA kaI eka vyavahAropAdhiyoke kAraNa pUrI nahI ho sakatI, parantu AtmAko satpadakI siddhi pratyakSa hotI hai, yaha to mAnya ho hai, aura isame kucha vaya - veSakI vizeSa apekSA nahI hai / nirgranthake upadezako acalabhAvase aura vizeSata' mAnya karate hue anya darzanake upadezame madhyasthatA priya hai / cAhe jisa mArga se aura cAhe jisa darzanase kalyANa hotA ho to usame phira mata-matAtarakI koI apekSA khojanI yogya nahI hai / jisa anuprekSAse, jisa darzanase yA jisa jJAnase Atmatva prApta ho, vaha anuprekSA, vaha darzana yA vaha jJAna sarvopari hai, aura jitane AtmA tare, vartamAname tarate hai aura bhaviSya me tareMge ve saba isa eka hI bhAvako pAkara / hama ise sarva bhAvase prApta kareM yaha mile hue anuttara janmakA sAphalya hai kitane hI jJAnavicAroko likhate hue udAsIna bhAvakI vRddhi ho jAnese icchita likhA nahI jA sakatA aura na hI use Apa jaisoko batAyA jA sakatA hai / yaha kisI kA kAraNa / nAnA prakArake vicAra cAhe jisa rUpame anukramavihIna Apake pAsa rakhUM, to unhe yogyatApUrvaka Atmagata karate hue dopake liye - bhaviSya ke liye bhI- kSamAbhAva hI rakheM / isa bAra laghutva bhAvase eka prazna karanekI AjJA letA hU~ / Apake dhyAname hogA ki pratyeka padArthaprajJApanIyatA cAra prakArase hai- dravya (usake vastusvabhAva) se, kSetra (kucha bhI usakA vyApta honA Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra strI sasArakA sarvottama sukha hai, yaha mAtra AvaraNika dRSTise kalpita kiyA gayA hai paraMtu vaha vaisA hai hI nahI / strIse sayogasukha bhoganekA jo aga hai vaha viveka dRSTise dekhanepara vamana karane yogya bhUmike bhI yogya nahI ThaharatA / jina-jina padArthopara jugupsA AtI hai, ve sabhI padArtha to usake zarIrame rahe hue hai, aura unakI vaha janmabhUmi hai| phira yaha sukha kSaNika, khedamaya aura khujalIke darda jaisA hI hai | usa samayakA dRzya hRdayame citrita hokara ha~sAtA hai ki yaha kaisA bhulAvA hai ? sakSepame yaha kahanA hai ki usame kucha bhI sukha nahI hai, aura yadi sukha ho to usakA apariccheda rUpase varNana kara dekheM to yahI mAlUma hogA ki mAtra mohadazAke kAraNa vaisI mAnyatA huI hai / yahA~ mai strIke avayava Adi bhAgokA viveka karane nahI baiThA hU~, parantu usa ora AtmA puna AkarSita hI na ho, yaha viveka AyA hai, usakA sahaja sUcana kiyA hai / strI doSa nahI hai, parantu AtmAme dopa hai, aura isa dopake cale jAnese AtmA jo dekhatA hai vaha adbhuta Anandamaya hI hai, isaliye isa dopase rahita honekI hI parama abhilASA hai / 198 yadi zuddha upayogakI prApti ho gaI to phira vaha prati samaya pUrvopArjita mohanIyako bhasmIbhUta kara sakegA / yaha anubhavagamya pravacana hai / parantu pUrvopArjita karma abhI taka mujhe udayame hai, taba taka merI kisa prakArase zAnti ho ? isakA vicAra karate hue mujhe nimna prakArase samAdhAna huA strIko sadAcArI jJAna denA / use eka satsagI mAnanA / usake sAtha dharmavahanakA sambandha rakhanA | antakaraNase kisI bhI prakArase mA~ bahana aura usame antara nahI samajhanA / usake zArIrika bhAgakA kisI bhI taraha mohakarmake vaza hokara upabhoga kiyA jAtA hai, vahA~ yogakI hI smRti rakhakara, 'yaha hai to maiM kaise sukhakA anubhava karatA hU~ / " ise bhUla jAnA / (tAtparya - vaha mAnanA asat hai / ) mitra paraspara jaise sAdhAraNa vastukA upabhoga karate hai vaise usa vastu (vi0) kA sakheda upabhoga karake pUrvabadhanase chUTa jAnA / usake sAtha yathAsambhava nirvikArI bAta karanA / kAyAse vikAraceSTAkA anubhava karate hue bhI upayoga lakSya para hI rakhanA | usase koI santAnotpatti ho to vaha eka sAdhAraNa vastu hai, aisA samajhakara mamatva nahI karanA / parantu aisA ciMtana karanA ki jisa dvArase laghuzakA kI jAtI hai usa dvArase utpanna huA padArtha ( yaha jIva) punaH usame kyo bhUla jAtA hai-mahAna a~dherI koTharIse parezAna hokara Aneke bAda bhI phira vahI mitratA karane jAtA hai / yaha kaisI vicitratA hai / cAhanA yaha ki donoke saMyogase kucha harSazoka yA bAlabaccerUpa phalakI utpatti na ho| mujhe isa citrakI yAda bhI na karane deN| nahI to eka mAtra sundara mukhamaMDala aura sudara varNa (jaDa padArthakA ) AtmAko kitanA bA~dha kara saMpattihIna karatA hai, use yaha AtmA kisI bhI prakArase na bhulA de / ( 2 ) strIke sabaMdha me kisI bhI prakArase rAgadvepa rakhanekI merI aza mAtra icchA nahI hai, paratu pUrvopArjanake kAraNa icchAke pravartaname aTakA hU~ / 79 jagatame bhinna bhinna mata aura darzana dekhanene Ate haiM yaha dRSTibheda hai | * bhinna bhinna mata dekhIe, bheda dRSTino eka tattvanA mULamAM, vyApyA mAno teha // 1 // eha / *bhAvArtha - yaha dRSTikA bheda hai ki bhinna bhinna mata dikhAyI dete mUlameM vyApta haiM // 1 // vi0 sa0 1945 / ve sava mata mAno eka hI tattvake Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mULa 22 vA~ varSa teha tattvarUpa vRkSanuM, AtmaghamaM che svabhAvanI siddhi kare, dharma te ja anukULa // 2 // prathama Atmasiddhi thavA, karoe jJAna vicAra / anubhavI gurune sevI, budhajanano nirdhAra // 3 // kSaNa kSaNa je asthiratA, ane vibhAvika moha | te jenAmAMthI gayA, te anubhavI guru joya // 4 // bAhya tema abhyantare, gratha graMthi nahi parama puruSa tene kaho, saraLa dRSTiyI bAhya parigraha grathi che, abhyaMtara mithyAtva / svabhAvathI pratikULatA, - hoya / joya // 5 // // 6 // 1 80 vi0 saM0 1945 jisakI manovRtti nirAbAdharUpase bahA karatI hai, jisake sakalpa-vikalpa mada ho gaye haiM, jisame pA~ca viSayose virakta buddhike akura phUTa nikale haiM, jisane klezake kAraNa nirmUla kara diye haiM, jo anekAtadRSTiyukta ekAtadRSTikA sevana kiyA karatA hai, aura jisakI mAtra eka zuddha vRtti hI hai, vaha pratApI puruSa jayavata rahe / hame vaisA bananekA prayatna karanA cAhiye / 199 81 vi0 saM0 1945 aho ho | karmakI kaisI vicitra badhasthiti hai ? jisakI svapname bhI icchA nahI hotI, jisake liye parama zoka hotA hai, usI agaMbhIradazAse pravRtta honA paDatA hai / ve jina - vardhamAna Adi satpuruSa kaise mahAna manojayI the / unhe mauna rahanA - amauna rahanA dono hI sulabha the, unhe sarva anukUla pratikUla dina samAna the, unhe lAbha hAni samAna thI, aura unakA krama mAtra AtmasamatAke liye thA / yaha kaisA AzcaryakAraka hai ki eka kalpanAkA jaya eka klpame honA duSkara hai, aisI anata kalpanAoko unhone kalpake anatave bhAgame zAta kara diyA / 82 vi sa 1945 dukhI manuSyokA pradarzana karaneme Aye to jarUra unakA siratAja maiM bana sakU~ / mere ina vacanoko paDhakara koI vicArame paDakara, bhinna-bhinna kalpanAe~ karegA athavA ise merA bhrama mAna baiThegA; paraMtu isakA samAdhAna yahI sakSepame kiye detA hU~ / Apa mujhe strI sabadhI dukha na samajhe, lakSmI savadhI du kha na samajhe, puruSa mAneM // 5 // usa tattvarUpa vRkSakA mUla Atmadharma hai| jo dharma svabhAvakI siddhi karatA hai, vahI dharma upAdeya hai // 2 // Atmasiddhike liye pahale to jJAnakA vicAra kareM, aura phira jJAnakI prApti ke liye anubhavI gurukI sevA kareM, aisA jJAniyokA nizcaya hai // 3 // jisake AtmAmeMse kSaNa-kSaNako asthiratA aura vaibhAvika moha dUra ho gaye hai, vahI anubhavI guru haiM // 4 // jisakI bAhya eva amyatara parigrahakI prathiyAM chinna ho cukI haiM aura jo sarala dRSTise dekhate hai, use parama parigraha vAhya prathi haiM aura mithyAtva anyatara graMthi hai / svabhAvase pratikUlatA, // 6 // Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 zrImada rAjacandra upacAra yA anupacArase) se, kAlase aura bhAva ( usake guNAdika bhAva) se / aba hama AtmAkI vyAkhyA bhI isake binA nahI kara skte| Apa yadi isa prajJApanIyatA se AtmAkI vyAkhyA avakAzAnukUla batalAyeM, to saMtoSakA kAraNa hogI / isamese eka adbhuta vyAkhyA nikala sakatI hai, paraMtu Apake vicAra pahalese kucha sahAyaka ho sakeMge aisA mAnakara yaha prayAcanA kI hai| dharmopajavana prApta karaneme ApakI sahAyatAkI prAyaH AvazyakatA paDegI, aisA lagatA hai, parantu sAmAnyata vRtti-bhAva sabadhI Apake vicAra jAna leneke bAda usa bAtako janma denA, aisI icchA hai / zAstra parokSamArga hai, aura pratyakSamArga hai / isa bAra itanA hI likhakara isa patrako vinaya bhAvase pUrA karatA hU~ / yaha bhUmikA eka zreSTha yogabhUmikA hai / yahA~ mujhe eka sanmuni ityAdikA prasaga rahatA hai / vi0 A0 rAyacaMda ravajIbhAIke praNAma / 72 bharuca, zrAvaNa sudI 10, 1945 bAhyabhAvase jagatame rahe aura ataragame ekAta zItalIbhUta - nirlepa rahe, yahI mAnyatA aura upadeza hai / 73 babaI, zrAvaNa vadI 7, zani, 1945 Apake ArogyakI khabara abhI nahI milI hai| use avazya likheM aura zarIra kI sthiti ke liye yathAsaMbhava zokarahita hokara pravRtti kareM / vavANiyA, bhAdo sudI 2, 1945 sujJa ci0, savatsarI sabadhI hue apane doSoM kI zuddha buddhise kSamA-yAcanA karatA hU~ / Apake sAre kuTumba avinaya Adike liye kSamA cAhatA hU~ / 74 paratatratA ke liye kheda hai / parantu abhI to nirupAyatA hai / patrakA uttara likhane me sAvadhAnI rakhiyegA / mahAsatIjIko abhivadana kIjiyegA / rAjya0 ke ya0 A0 75 babaI, bhAdo vadI 4, zukra, 1945 mujha para zuddha rAga samabhAvase rakheM / vizeSatA na kare / dharmadhyAna aura vyavahAra donokI rakSA kareM / lobhI guru, guru-ziSya donoke liye adhogatikA kAraNa hai / me eka sasArI hU~ / mujhe alpa jJAna hai / Apako zuddha gurukI jarUrata hai / 76 mohamayI, Asoja vadI 10, zani, 1945 dUsarA kucha mata khoja, mAtra eka satpuruSako khojakara usake caraNakamalame sarvabhAva arpaNa karake pravRtti karatA raha / phira yadi mokSa na mile to mujhase lenA / satpuruSa vahI hai ki jo rAta dina AtmAke upayogame hai, jisakA kathana zAstrame nahI milatA, sunaneme nahI AtA, phira bhI anubhavame A sakatA hai, ataraga spRhArahita jisakA gupta AcaraNa hai, bAkI to kucha kahA nahI jA sakatA aura aisA kiye vinA terA kabhI chuTakArA honevAlA nahI hai, isa anubhava - pravacanako prAmANika mAna / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 22 vA varSa 197 eka satpuruSako prasanna karaneme, usakI sarva icchAoko prazasA karaneme, use hI satya mAnaneme pUrI jindagI bIta gaI to adhikase adhika padraha bhavame tU avazya mokSame jaayegaa| vi0 rAyacaMdake praNAma vi0 sa0 1945 *"sukhakI sahelI hai, akelI udaasiintaa"| adhyAtmanI jananI te udAsInatA // laghu vayathI adbhuta thayo, tattvajJAnano bodha / e ja sUcave ema ke, gati Agati kA zodha ? // 1 // je saMskAra thavo ghaTe, ati abhyAse kaay| vinA parizrama te thayo, bhavazaMkA zI tyAMya ? // 2 // jema jema mati alpatA, ane moha udyota / tema tema bhavazakanA, apAtra antara jyota // 3 // karI kalpanA dRr3ha kare, nAnA nAsti vicaar| paNa asti te sUcave, e ja kharo nirdhAra // 4 // A bhava vaNa bhava che nahIM, e ja tarka anukuul| vicAratA pAmI gayA, Atmadharmanu mULa // 5 // [ agata] 78 vi0 saM0 1945 strIke saMbadhame mere vicAra (1) ati ati svastha vicAraNAse aisA siddha huA hai ki zuddha jJAnake Azrayame nirAvAdha sukha rahA hai, aura vahI parama samAdhi rahI hai| *bhAvArtha-akelI udAsInatA sukhakI sahelI hai / yaha udAsInatA adhyAtmako jananI hai| choTI umarameM hI tattvajJAnakA adbhuta bodha huaa| yahI sUcita karatA hai ki aba gamana-Agamana arthAta janma-maraNakI khoja kisaliye? vaiyaktika dRSTise isa padyakA artha yaha hai-choTI umarameM hI tattvajJAnakA vogha ho jAnese yaha phalita hotA hai ki 'punarjanma hai' isaliye tujhe janma-maraNako khoja karanekI jarUrata nahI hai // 1 // ___ jo jJAna-saskAra atyata abhyAsase hone yogya hai, vaha parizramake binA hI sahaja ho gayA, to phira ava punarbhavakI zakA kaisI ? // 2 // jyo jyo vaddhi-jJAna kama hotA jAtA hai, aura moha bar3hatA jAtA hai, tyo tyo apAna jIvoke atarameM ajJAnakI adhikatA honese, punarbhava savadhI zakA pravala hotI jAtI hai // 3 // koI kalpanA karake nAnA prakArake nAstika vicAro-AtmA nahIM hai, mokSa nahI hai ityAdi-ko daDha karatA hai, parantu ve vividha 'nAsti' vicAra hI 'asti' kA sUcana karate haiM, kyoki 'nAsti'--na + astime hI 'asti'kA sUcana nihita hai / aura yahI niNaya vAstavika ha // 4 // yahI eka vaDA anukla tarka hai ki yaha bhava dUsare bhavake binA nahIM ho sktaa| yaha nyAyayukta tarka tattvaprAptike liye anukla yogya sAdhana hai| isa taraha uttarottara vicAra karate-karate vicArazIla jIva bhAtmadharmakA mUla prApta karake kRtArtha ho gaye haiM // 5 // [nijo Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra strIsasArakA sarvottama sukha hai, yaha mAtra AvaraNika dRSTise kalpita kiyA gayA hai paraMtu vaha vaisA hai hI nahI / strIse sayogasukha bhoganekA jo aga hai vaha viveka - dRSTise dekhanepara vamana karane yogya bhUmike bhI yogya nahI ThaharatA / jina-jina padArthopara jugupsA AtI hai, ve sabhI padArtha to usake zarIrame rahe hue hai, aura unakI vaha janmabhUmi hai / phira yaha sukha kSaNika, khedamaya aura khujalIke darda jaisA hI hai / usa samayakA dRzya hRdayame citrita hokara ha~sAtA hai ki yaha kaisA bhulAvA hai ? sakSepame yaha kahanA hai ki usame kucha bhI sukha nahI hai, aura yadi sukha ho to usakA apariccheda rUpase varNana kara dekheM to yahI mAlUma hogA ki mAtra mohadazAke kAraNa vaisI mAnyatA huI hai / yahA~ mai strIke avayava Adi bhAgokA viveka karane nahI baiThA hU~, parantu usa ora AtmA puna AkarSita hI na ho, yaha viveka AyA hai, usakA sahaja sUcana kiyA hai / strI doSa nahI hai, parantu AtmAme dopa hai, aura isa dopake cale jAnese AtmA jo dekhatA hai vaha adbhuta Anandamaya hI hai, isaliye isa doSa se rahita honekI hI parama abhilApA hai / 198 yadi zuddha upayogakI prApti ho gaI to phira vaha prati samaya pUrvopArjita mohanIyako bhasmIbhUta kara sakegA / yaha anubhavagamya pravacana hai / parantu pUrvopArjita karma abhI taka mujhe udayame hai, taba taka merI kisa prakArase zAnti ho ? isakA vicAra karate hue mujhe nimna prakArase samAdhAna huA strIko sadAcArI jJAna denA / use eka satsagI mAnanA / usake sAtha dharmavahanakA sambandha rakhanA | antakaraNase kisI bhI prakArase mA~-vahana aura usame antara nahIM samajhanA / usake zArIrika bhAgakA kisI bhI taraha mohakarmake vaza hokara upabhoga kiyA jAtA hai, vahA~ yogakI hI smRti rakhakara, 'yaha hai to me kaise sukhakA anubhava karatA hU~ / " ise bhUla jAnA / (tAtparya - vaha mAnanA asat hai / ) mitra paraspara jaise sAdhAraNa vastukA upabhoga karate hai vaise usa vastu (vi0) kA sakheda upabhoga karake pUrvabadhanase chUTa jAnA / usake sAtha yathAsambhava nirvikArI bAta karanA / kAyAse vikAraceSTAkA anubhava karate hue bhI upayoga lakSya para hI rakhanA / usase koI santAnotpatti ho to vaha eka sAdhAraNa vastu hai, aisA samajhakara mamatva nahI karanA / parantu aisA ciMtana karanA ki jisa dvArase laghuzakA kI jAtI hai usa dvArase utpanna huA padArtha (yaha jIva) puna usame kyo bhUla jAtA hai - mahAna a~dherI koTharIse parezAna hokara Aneke bAda bhI phira vahI mitratA karane jAtA hai / yaha kaisI vicitratA hai / cAhanA yaha ki donoke sayogase kucha harSazoka yA bAlabaccerUpa phalakI utpatti na ho| mujhe isa citrakI yAda bhI na karane deN| nahIM to eka mAtra sundara mukhamaDala aura sudara varNa (jaDa padArthakA ) AtmAko kitanA bA~dha kara sapattihIna karatA hai, use yaha AtmA kisI bhI prakArase na bhulA de / ( 2 ) strIke sabadhame kisI bhI prakArase rAgadvepa rakhanekI merI aza mAtra icchA nahI hai, paratu pUrvopArjana - ke kAraNa icchAke pravartaname aTakA hU~ / 79 jagatame bhinna bhinna mata aura darzana dekhanene Ate haiM yaha dRSTibheda hai / * bhinna bhinna mata dekhIe, bheda dRSTino eha / eka tattvanA mULamAM, vyApyA mAno teha // 1 // *bhAvArtha - yaha dRSTikA bheda hai ki bhinna bhinna mata dikhAyI dete - mUlameM vyApta hai ||1|| vi0 sa0 1945 / ve saba mata mAno eka hI tattvake Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 199 22 vA~ varSa teha tattvarUpa vRkSana, Atmadharma che muul| svabhAvanI siddhi kare, dharma te ja anukULa // 2 // prathama Atmasiddhi thavA, karIe jJAna vicaar| anubhavI gurune sevIe, budhajanano nirdhAra // 3 // kSaNa kSaNa je asthiratA, dAne vibhAvika moh| te jenAmAMtho gayA, te anubhavI guru joya // 4 // bAhya tema abhyantare, gratha graMthi nahi hoya / parama puruSa tene kaho, saraLa dRSTiyI joya // 5 // bAhya parigraha grathi che, abhyaMtara mithyAtva / / svabhAvathI pratikULatA, // 6 // 80 vi0 saM0 1945 jisakI manovRtti nirAbAdharUpase bahA karatI hai, jisake sakalpa-vikalpa mada ho gaye haiM, jisame pA~ca viSayose virakta buddhike akura phUTa nikale haiM, jisane klezake kAraNa nirmUla kara diye haiM, jo anekAtadRSTiyukta ekAtadRSTikA sevana kiyA karatA hai, aura jisakI mAtra eka zuddha vRtti hI hai, vaha pratApI puruSa jayavata rhe| hame vaisA bananekA prayatna karanA caahiye| vi0 sa0 1945 aho ho / karmakI kaisI vicitra badhasthiti hai ? jisakI svapname bhI icchA nahIM hotI, jisake liye parama zoka hotA hai, usI agaMbhIradazAse pravRtta honA paDatA hai|| ve jina-vardhamAna Adi satpuruSa kaise mahAna manojayI the | unhe mauna rahanA-amauna rahanA dono hI sulabha the, unhe sarva anukUla pratikUla dina samAna the, unhe lAbha hAni samAna thI, aura unakA krama mAtra AtmasamatAke liye thaa| yaha kaisA AzcaryakAraka hai ki eka kalpanAkA jaya eka klpame honA duSkara hai, aisI anata kalpanAoko unhone kalpake anatave bhAgame zAta kara diyA ! 82 vi sa 1945 dukhI manuSyokA pradarzana karaneme Aye to jarUra unakA siratAja meM bana skuuN| mere ina vacanoko paDhakara koI vicArame paDakara, bhinna-bhinna kalpanAe~ karegA athavA ise merA bhrama mAna baiThegA, paratu isakA samAdhAna yahI sakSepame kiye detA huuN| Apa mujhe strI savadhI dukha na samajhe, lakSmI savadhI du kha na samajhe, usa tattvarUpa vRkSakA mUla Atmadharma hai / jo dharma svabhAvakI siddhi karatA hai, vahI dharma upAdeya hai // 2 // Atmasiddhike liye pahale to jJAnakA vicAra kareM, aura phira jJAnakI prAptike liye anubhavI gurukI sevA kareM, aisA jJAniyokA nizcaya hai // 3 // jisake AtmAmeMse kSaNa-kSaNakI asthiratA aura vaibhAvika moha dUra ho gaye haiM, vahI anubhavI guru hai // 4 // jisakI bAhya eva abhyatara parigrahakI grathiyAM chinna ho cukI haiM aura jo sarala dRSTise dekhate hai, use parama puruSa mAneM // 5 // parigraha vAhya grayi hai aura mithyAtva abhyatara grathi hai / svabhAvase prtikuultaa,-||6|| Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 zrImad rAjacandra putra savadhI dukha na samajhe, kIrti sabaMdhI du kha na samajhe, bhaya savadhI du kha na samajhe, kAyA saMvadhI dugkha na samajho athavA savase du kha na samajhe / mujhe dukha anya prakArakA hai / vaha dukha vAtakA nahI hai, kaphakA nahI hai yA pittakA nahI hai, vaha garIrakA nahIM hai, vacanakA nahI hai yA manakA nahI hai| samajheM to sabhIkA hai aura na samajheM to ekakA bhI nahIM hai| paratu merI vijJApanA use na samajhaneke liye hai, kyoki isame koI aura marma nihita hai| Apa jarUra mAniye ki mai vinA kiso pAgalapanake yaha kalama calA rahA huuN| mai rAjacadra nAmase pahacAnA jAnevAlA. vavANiyA nAmake choTe gA~vakA, lakSmome sAdhAraNa paratu Arya gine jAte dazAzrImAlI-vaizyakA putra mAnA jAtA hU~ | maine isa dehame mukhya do bhava kiye hai, amukhyakA hisAva nahI hai / bacapanakI choTI samajhame kauna jAne kahA~se vaDI-vaDI kalpanAe~ AyA karatI thI / sukhakI abhilApA bhI kama na thI aura sukhame bho mahAlaya , vAgavagIce, aura lADIvAr3Ike kucha sukha mAne the | baDI kalpanA isakI thI ki yaha sava kyA hai| isa kalpanAkA eka bAra aisA pariNAma dekhA ki-punarjanma bhI nahIM hai, pApa bhI nahI hai, puNya bho nahIM hai, sukhase rahanA aura saMsAra bhoganA, yahI kRtakRtyatA hai| pariNAmasvarUpa dUsarI jhajhaTame na paDate hue dharmakI vAmanAeM nikAla ddaalii| kisI dharmake liye nyUnAdhika bhAva yA zraddhAbhAva nahIM rhaa| kucha samaya bItaneke bAda isamese kucha aura hI huaa| jisake honeko mene koI kalpanA nahI kI thI tathA usake liye merA aisA koI prayatna na thA ki jo mere khyAlame ho, phira bhI acAnaka parivartana ho gayA; koI aura anubhava huA, aura yaha anubhava aimA thA ki jo prAya na to zAstrame likhA hai aura na jaDavAdiyokI kalpanAme bhI hai| vaha kramase baDhA, baDhakara ava eka 'tU hI', 'tU hI' kA jApa karatA hai| aba yahA~ samAdhAna ho jaayegaa| bhUtakAlame na bhoge hue athavA bhaviSya kAlake bhaya Adike du khomese koI dukha nahI hai / aisA avazya samajhame AyegA / strIke sivAya dUsarA koI padArtha khAsa karake mujhe nahIM roka sktaa| dUsarA koI bhI sasArI sAdhana merI prItikA vipaya nahI banA, aura kisI bhayane bahulatAse mujhe AkrAta nahI kiyaa| strIke saMvadhame merI abhilApA kucha aura hai tathA vartana kucha aura hai| eka pakSane usakA kucha kAla taka sevana karanA sammata kiyA hai| tathApi usame sAmAnya prIti-aprIti hai / paratu du kha yaha hai ki abhilApA nahI hone para bhI pUrvakarma kyo gherate hai ? itanese pUrA nahI hotA, parantu usake kAraNa arucikara padArthoMko dekhanA saMghanA aura chUnA paDatA hai, aura isI kAraNase prAyaH upAdhime rahanA paDatA hai| mahArabha, mahA parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha yA aisA tesA jagatame kucha bhI nahI hai, aisA vismaraNadhyAna karanese paramAnada rahatA hai| use upayukta kAraNose dekhanA paDatA hai yaha mahAkheda hai| ataraga caryA bhI kahI pragaTa nahI kI jA sakatI, aise pAtra mere liye durlabha ho gaye hai, yahI mahA dukhakI bAta hai| vi sa 1945 yahAM kuzalatA hai| ApakI kuzalatA cAhatA huuN| Aja ApakA jijJAsu patra milaa| usa jijJAsu patrake uttarame jo patra bhejanA cAhiye vaha patra yaha hai - . isa patrame gRhAzramasavadhI apane kucha vicAra Apake sAmane rakhatA huuN| inhe rakhanekA hetu mAtra itanA hI hai ki kisI bhI prakArake uttama kramame Apake jIvanakA jhukAva ho, aura usa kramakA javase Arabha honA cAhiye vaha kAla abhI Apake pAsa AyA hai, isaliye usa kramako vatAnekA ucita samaya hai, aura batAye hue kramake vicAra ati sAskArika honese patra dvArA pragaTa hue haiN| Apako aura kisI bhI Atmonnati yA prazasta kramake icchukako ve avazya adhika upayogI siddha hoge, aisI merI mAnyatA hai| Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 vA~ varSa 201 tattvajJAnakI gaharI guphAkA darzana karane jAye to vahA~ nepathyamese aisI dhvani hI nikalegI ki Apa kauna haiM ? kahA~se Aye hai ? kyo Aye he ? Apake pAsa yaha saba kyA hai ? Apako apanI pratIti hai ? Apa vinAzI, avinAzI athavA koI trirAzI hai ? aise aneka prazna usa dhvanise hRdayame praveza kareMge / aura ina praznose jaba AtmA ghira gayA taba phira dUsare vicAroke liye bahata hI thoDA avakAza rahegA / yadyapi ina vicArose hI atame siddhi hai, inhI vicAroke vivekase jisa avyAvAdha sukhakI icchA hai, usakI prApti hotI hai, inhI vicAroke mananase anatakAlako ulajhana dUra honevAlI hai, tathApi ye sabake liye nahI hai / vAstavika dRSTise dekhanepara use ata taka pAnevAle pAtrokI nyUnatA bahuta hai, kAla badala gayA hai, isa vastukA adhIratA athavA azaucatAse ata lene jAnepara jahara nikalatA hai, aura bhAgyahIna apAtra dono lokose bhraSTa hotA hai| isaliye amuka santoko apavAdarUpa mAnakara bAkIko usa kramame Aneke liye usa guphAkA darzana karaneke liye bahuta samaya taka abhyAsakI jarUrata hai / kadAcit usa guphAke darzana karanekI usakI icchA na ho to bhI apane isa bhavake sukhake liye bhI janma aura maraNake vIcake bhAgako kisI taraha bitAneke liye bhI isa abhyAsakI avazya jarUrata hai| yaha kathana anubhavasiddha hai, bahutoko yaha anubhavame AyA hai| bahutase Arya puruSa isake liye vicAra kara gaye hai, unhone isapara adhikAdhika manana kiyA hai| jinhone AtmAkI zodha karake, usake apAra mArgakI bahutoko prApti karAneke liye, aneka krama bA~dhe haiM, ve mahAtmA jayavAna ho / aura unhe trikAla namaskAra ho / hama thoDI derake liye tattvajJAnakI guphAkA vismaraNa karake AryoM dvArA upadiSTa aneka kramopara Aneke liye parAyaNa haiM, usa samayame yaha batA denA yogya hI hai ki jise pUrNa AhlAdakara mAnA hai aura jise paramasukhakara, hitakara aura hRdayamaya mAnA hai, vaha vaisA hai, anubhavagamya hai, vaha to usI guphAkA nivAsa hai, aura nirantara usIkI abhilASA hai| abhI kucha usa abhilASAke pUrNa honeke cihna nahIM haiM, to bhI kamase, isame isa lekhakakA bhI jaya hogA aisI usakI avazya zubhAkAkSA hai, aura yaha anubhavagamya bhI hai| abhIse hI yadi yogya rItise usa kramakI prApti ho jAye, to isa patrake likhane jitanI dera karanekI icchA nahI hai; parantu kAlakI kaThinatA hai, bhAgyako madatA hai, santoko kRpAdRSTi dRSTigocara nahI hai, satsaMgakI kamI hai, vahA~, kucha hI to bhI usa kramakA bIjAropaNa hRdayame avazya ho gayA hai, aura yahI sukhakara huA hai| sRSTike rAjase jisa sukhake milane kI AzA na thI, tathA kisI bhI taraha cAhe jaise auSadhase, sAdhanase, strIse, putrase, mitra se yA dUsare aneka upacArase jo ata zAti honevAlI na thI, vaha huI hai| niratarako bhaviSya kAlakI-bhIti calI gaI hai aura eka sAdhAraNa upajIvaname pravRtti karatA huA aisA ApakA yaha mitra isIko lekara jItA hai, nahI to jIneme avazya zakA hI thI, vizepa kyA kahanA ? yaha bhrama nahI hai, vahama nahI hai. avazya satya hI hai| trikAlame isa eka hI parama priya aura jIvanavastukI prApti, usakA bIjAropaNa kyo aura kaise haA isa vyAkhyAkA prasaga yahA~ nahI hai, parantu avazya yahI mujhe trikAla mAnya ho / itanA ho kahanekA prasaga he / kyoki lekhana samaya bahuta thoDA hai / isa priyajIvanako sabhI pA jAye, sabhI isake yogya ho, sabhIko yaha priya lage, sabhIko isame ruci ho, aisA bhUtakAlame huA nahI hai, vartamAnakAlame honevAlA nahIM hai, aura bhaviSyakAlame bhI honA asambhava hai, aura isI kAraNase isa jagatakI vicitratA trikAla hai| manaSyake sivAya dusare prANIkI jAti dekhate haiM to usame to isa vastukA viveka mAlUma nahIM hotA, aba jo manuSya rahe, una saba manuSyome bhI vaisA nahIM dekha skege| [apUrNa) Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA~ varSa vi0 sa0 1946 bhAI, itanA to tere liye avazya karane yogya hai . 1. dehame vicAra karanevAlA baiThA hai vaha dehase bhinna hai ? vaha sukhI hai yA du.khI hai ? yaha yAda kara le| 2. duHkha lagegA hI, aura du.khake kAraNa bhI tujhe dRSTigocara hoge, phira bhI kadAcit na ho ta mere0 kisI bhAgako paDha jA, isase siddha hogaa| use dUra karanekA jo upAya hai vaha itanA hI ki usase bAhyAbhyantararahita honaa| 3 rahita huA jAtA hai, aura hI dazAkA anubhava hotA hai, yaha pratijJApUrvaka kahatA huuN| 4 usa sAdhanake liye sarvasaMgaparityAgI honekI AvazyakatA hai / nirgrantha sadguruke caraName jAkara par3anA yogya hai| 5 jaise bhAvase par3A jAye vaise bhAvase sarvakAla rahanekA vicAra pahale kara le / yadi tujhe pUrvakarma balavAna lagate ho to atyAgI, dezatyAgI rahakara bhI usa vastuko mata bhulaanaa| 6. prathama cAhe jaise karake tU apane jIvanako jAna / jAnanA kisaliye ? bhaviSyasamAdhi honeke liye | aba apramAdI honaa| 7 isa AyukA mAnasika Atmopayoga to nirvedame rakha / 8 jIvana bahuta choTA hai, upAdhi bahuta hai, aura usakA tyAga nahI ho sakatA hai, to nIcekI bAte puna punaH dhyAname rakha 1 usa vastukI abhilASA rakhanA / 2 sasArako badhana mAnanA / __3 pUrvakarma nahI hai aisA mAnakara pratyeka dharmakA sevana kiye jaanaa| phira bhI yadi pUrvakarma duHkha de to zoka nahI krnaa| 4. dehakI jitanI cintA rakhatA hai utanI nahI parantu usase anantagunI ciMtA AtmAkI rakha, kyoki ananta bhavoko eka bhavame dUra karanA hai| 5 na cale to pratizrotI ho jaa| 6. jisamese jitanA ho utanA kara / 7. pAriNAmika vicAravAlA ho jaa| 8. anuttaravAsI hokara raha / 9 atimako kisI bhI samaya na cUkiyegA / yahI anurodha aura yahI dharma / Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 85 23 vo varSa 203 bambaI, vi0 sa0 1946 samajhakara alpabhASI honevAleko pazcAttApa karanekA avasara kama hI sambhava hai| he nAtha / sAtave tamatamaprabhA narakakI vedanA milI hotI to zAyada mAnya karatA, paratu jagatakI mohinI mAnya nahIM hotii| pUrvake azubhakarmake udaya Anepara vedana karate hue zoka karate hai to aba yaha bhI dhyAna rakhe ki naye karmoko bA~dhate hue pariNAmame vaise hI to nahI ba~dhate ? AtmAko pahacAnanA ho to AtmAkA paricayI honA aura paravastukA tyAgI honaa| jo jitanA apanA paudgalika bar3appana cAhate hai ve utane hI halake hone sabhava haiN| prazasta puruSakI bhakti kare, usakA smaraNa kareM, guNaciMtana kreN| sa0 1946 nispRha mahAtmAoko abhedabhAvase namaskAra "jIvako paribhramaNa karate hue anatakAla huA, phira bhI usakI nivRtti kyo nahI hotI, aura vaha kyA karanese ho ?' isa vAkyame aneka artha samAye hue haiN| unakA vicAra kiye binA yA daMDha vizvAsase vyathita hue binA mArgake aMzakA alpa bhAna nahI hotA / dUsare saba vikalpa dUra karake isa eka Upara likhe hue satpuruSoMke vacanAmRtakA vAravAra vicAra kara leN| sasArame rahanA aura mokSa honA kahanA yaha honA asulabha hai| maitrI-saba jIvoke prati hitacintana / pramoda-guNI jIvake prati ullAsapariNAma / karuNA-koI bhI jIva janma-maraNase mukta ho aisA prayatna karanA / madhyasthatA-nirguNI jIvake prati madhyasthatA / babaI, kArtika sudI 7, guru, 1946 'aSTaka' aura 'yogabiMdu' nAmakI do pustakeM ApakI dRSTise nikala jAneke liye maiM isake sAtha bheja rahA hai| 'yogabiMda' kA dUsarA pannA DhUMDhanepara mila nahI sakA, to bhI bAkIkA bhAga samajhA jA sakatA hai isaliye yaha pustaka bheja rahA huuN| 'yogadRSTisamuccaya' vAdame bhejUMgA / paramatattvako sAmAnya jJAname prastuta karanekI haribhadrAcAryakI camatkRti stutya hai| kisI sthalame khaDana-bhaDanakA bhAga sApekSa hogA, usa ora ApakI dRSTi nahI honese mujhe Ananda hai| athase iti taka avalokana karanekA samaya nikAlanese mere para eka kRpA hogii| (jainadarzana hI mokSakA akhaNDa upadeza karanevAlA aura vAstavika tattvame zraddhA rakhanevAlA darzana hai / phira bhI koI 'nAstika' ke upanAmase usakA pahale khaNDana kara gaye haiM, yaha yathArtha nahI huA, yaha bAta isa pustaka ke paDhanese prAya Apako dRSTime A jaayegii|) maiM Apako jainasambandhI kucha bhI apanA Agraha nahI batAtA / aura AtmA jisa rUpame ho usa rUpame cAhe jisase ho jAye isake sivAya dUsarI koI merI ataraga abhilASA nahI hai, aisA kucha kAraNase kahakara, 1. dekheM Aka 195 / 2 dekheM Aka 153 meM bhI yaha vAkya hai| Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 zrImada rAjacandra jaina bhI eka pavitra darzana hai aisA kahanekI AjJA letA huuN| yaha mAtra yo samajhakara kahatA hU~ ki jo vastu jisa rUpame svAnubhavame AyI ho use usa rUpame kahanA cAhiye / sabhI satpuruSa mAtra eka hI mArgase tare hai, aura vaha mArga vAstavika AtmajJAna aura usakI anucAriNI dehasthitiparyaMta satkriyA yA rAgadveSa aura mohase rahita dazA honese vaha tattva unhe prApta huA ho aisA merA nijI mata hai / AtmA aisA likhane ke liye abhilASI thA, isaliye likhA hai| isakI nyUnAdhikatA kSamApAtra hai / vi0 rAyacadake vinayapUrvaka praNAma | 88 babaI, kArtika, 1946 ( 1 ) yaha pUrA kAgaja hai, yaha 'sarvavyApaka cetana hai / usake kitane bhAgame mAyA samajhanI ? jahA~ jahA~ vaha mAyA ho vahA~-vahA~ cetanako badha samajhanA yA nahI ? usame bhinna-bhinna jIva kisa taraha mAnane ? aura una jIvoko badha kisa taraha mAnanA ? aura usa badhakI nivRtti kisa taraha mAnanI ? usa badhakI nivRtti honepara cetanakA kaunasA bhAga mAyArahita huA mAnA jAye ? jisa jisa bhAgamese pUrvame mukta hue ho usa usa bhAgako nirAvaraNa samajhanA athavA kisa taraha ? aura eka jagaha nirAvaraNatA, tathA dUsarI jagaha AvaraNa, tIsarI jagaha nirAvaraNa aisA ho sakatA hai yA nahI ? isakA citra banAkara vicAra kareM / sarvavyApaka AtmA - ghaTAkAza, jIva, bodha, ghaTavyaya, kyAphala ? bhAratA hai cetana bodha isa taraha to yaha ghaTita nahI hotA / 1 'mAno ki' adhyAhAra / mAyA loka Izvara jagata virATa ko AvaraNa, Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 205 (2) prakAzasvarUpa dhAma .. usame,anata aprakAza bhAsamAna aMta karaNa | . isase kyA hotA hai ? jahA~ jahA~ ve'aMtaHkaraNa vyApta ho vahA~ vahA~ mAyA bhAsamAna ho, AtmA asaga honepara bhI sagavAna mAlUma ho, akartA honepara bhI kartA mAlUma ho, ityAdi viparItatAeM hotI hai / ' isase kyA hotA hai ? AtmAko badhakI kalpanA hotI hai usakA kyA karanA ? ata karaNakA sambandha dUra karaneke liye usase apanI bhinnatA smjhnii| bhinnatA samajhanese kyA hotA hai ? AtmA svasvarUpame avasthita rahatA hai| ekadeza nirAvaraNa hotA hai yA sarvadeza nirAvaraNa hotA hai ? , babaI, kArtika sudI 15,1946 samuccayavayacaryA ' 'samvat 1924 ko kArtika sudI 15, ravivArako merA janma honese Aja mujhe sAmAnya gaNanAse bAIsa varSa pUre hae / bAIsa varSakI alpa vayame maine aneka raga AtmAke sambandhame, manake sambandhame, vacanake sambandhame, tanake sambandhame aura dhanake sambandhame dekhe haiN| nAnA prakArakI sRSTiracanA, nAnA prakArakI sAsArika taraMgeM, anata du khamUla, ina sabakA aneka prakArase mujhe anubhava huA hai| samartha tattvajJAniyone aura samartha nAstikone jo jo vicAra kiye haiM usa prakArake aneka vicAra isa alpa vayame maine kiye hai| mahAna cakravartI dvArA kiye gaye tRSNAke vicAra aura eka nispRhI mahAtmA dvArA kiye gaye nispRhatAke vicAra maiMne kiye hai / amaratvakI siddhi aura kSaNikatvako siddhikA khUba vicAra kiyA hai| alpa vayame mahAna vicAra kara DAle hai / mahAna vicitratAkI prApti huI hai / yaha saba bahuta gambhIra bhAvase Aja mai dRSTi DAlakara dekhatA hai to pahalekI merI ugatI huI vicArazreNi, AtmadazA aura AjakI, donome AkAzapAtAlakA atara hai, usakA sirA aura isakA sirA kisI kAlame mAno milAyA mile vaisA nahI hai| parantu Apa soceMge ki itanI sArI vicitratAkA kisI sthalapara kucha lekhana-citraNa kiyA hai yA nahI? to isa viSayame itanA hI kaha sakaMgA ki lekhana-citraNa saba smRtike citrapaTa para hai| kintu patra-lekhanIkA samAgama karake jagatame darzAnekA prayatna nahI kiyA hai / yadyapi maiM aisA samajha sakatA hai ki vaha vayacaryA janasamUhake liye bahuta upayogI, puna puna manana karane yogya tathA pariNAmame unakI orase mujhe zreyakI prApti ho vaisI hai, parantu merI smRtine vaha parizrama uThAnekI mujhe spaSTa nA kahI thI, isaliye nirupAyatAse kSamA mAMga letA hai| pAriNAmika vicArase usa smRtiko icchAko dabAkara usI smRtiko samajhAkara, vaha vayacaryA dhIre dhIre sabhava huA to avazya dhavala-patrapara rakhUgA, to bhI samuccayavayacaryAko yAda kara jAtA hU~ :-. sAta varSa taka bAlavayakI khelakUdakA atyata sevana kiyA thaa| usa samayakI mujhe itanI to yAda AtI hai ki vicitra kalpanA-kalpanAkA svarUpa yA hetu samajhe binA-mere AtmAme huA karatI thii| khelakUdame bhI vijaya pAnekI aura rAjezvara jaisI ucca padavI prApta karanekI parama abhilApA thI / vastra pahananekI, svaccha rakhaneko, khAne-pInekI, sone-baiThanekI, sArI videhI dazA thI, phira bhI ata.karaNa komala Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhImada rAjacandra thaa| vaha dazA Aja bhI bahuta yAda AtI hai / AjakA vivekI jJAna usa vayame hotA to mujhe mokSake liye vizeSa abhilASA na rahatI / aisI niraparAdha dazA honese puna puna vaha yAda AtI hai| sAta varpase gyAraha varSa takakA samaya zikSA leneme biitaa| Aja merI smRtiko jitanI khyAti prApta hai, utanI khyAti prApta honese vaha kiMcit aparAdhI huI hai, parantu usa samaya niraparAdha smRti honese eka hI vAra pAThakA avalokana karanA par3atA thA, phira bhI khyAtikA hetu na thA, ata upAdhi bahuta kama thii| smRti aisI balavattara thI ki vaisI smRti bahuta hI thoDe manuSyome isa kAlame, isa kSetrame hogii| paDhaneme pramAdI bahuta thaa| bAtome kuzala, khelakUdame rucivAna aura AnadI thaa| jisa samaya zikSaka pATha paDhAtA, mAtra usI samaya paDhakara usakA bhAvArtha kaha detA | isa orakI nizcitatA thii| usa samaya mujhame prItisarala vAtsalyatA-bahuta thI, sabase aikya cAhatA, sabame bhrAtRbhAva ho tabhI sukha, isakA mujhe svAbhAvika jJAna thA / logome kisI bhI prakArase judAIke akura dekhatA ki merA ata.karaNa ro pddtaa| usa samaya kalpita bAteM karanekI mujhe bahuta Adata thii| AThaveM varSame maiMne kavitA kI thI, jo bAdame jA~canepara samApa thii| abhyAsa itanI tvarAse kara sakA thA ki jisa vyaktine mujhe prathama pustakakA bodha denA Arambha kiyA thA usIko gujarAtI zikSaNa bhalI bhA~ti prApta kara usI pustakakA puna. maiMne bodha kiyA thA / taba kitane hI kAvyagrantha maiMne paDhe the| tathA aneka prakArake idhara-udharake choTe-moTe bodhagrantha maine dekhe the, jo prAya abhI taka smRtime vidyamAna hai| tava taka mujhase svAbhAvikarUpase bhadrikatAkA hI sevana huA thaa| mai manuSyajAtikA bahuta vizvAsI thA / svAbhAvika sRSTiracanApara mujhe bahuta prIti thii| mere pitAmaha kRSNakI bhakti karate the| unase usa vayame kRSNakIrtanake pada maiMne sune the, tathA bhinnabhinna avatAroke sambandhame camatkAra sune the, jisase mujhe bhaktike sAtha-sAtha una avatArome prIti ho gayI thI, aura rAmadAsajI nAmake sAdhuke pAsa maine bAlalIlAme kaThI baMdhavAI thii| nitya kRSNake darzana karane jAtA, samaya samayapara kathAeM sunatA, bAra bAra avatAro samvandhI camatkArome mai mugdha hotA aura unhe paramAtmA mAnatA, jisase unake rahanekA sthAna dekhanekI parama abhilASA thii| unake sampradAyake mahaMta hoveM, jagaha-jagahapara camatkArase harikathA karate hove aura tyAgI hove to kitanA Ananda Aye? yahI kalpanA huA karatI, tathA koI vaibhavI bhUmikA dekhatA ki samartha vaibhavazAlI honekI icchA hotI / 'pravINasAgara' nAmakA grantha usa araseme maiMne paDhA thA, use adhika samajhA nahI thA, phira bhI strIsambandhI nAnA prakArake sukhome lIna hoveM aura nirupAdhirUpase kathAkathana zravaNa karate hove to kaisI AnadadAyaka dazA, yaha merI tRSNA thii| gujarAtI bhApAkI vAcanamAlAme jagatakartAsambandhI kitane hI sthalome upadeza kiyA hai vaha mujhe dRDha ho gayA thA, jisase jaina logoMke prati mujhe bahuta jugupsA AtI thI, binA banAye koI padArtha nahI bana sakatA, isaliye jaina loga mUrkha hai, unhe kucha mAlUma nahI hai| tathA usa samaya pratimAke azraddhAlu logokI kriyAe~ mere dekhaneme AtI thI, jisase ve kriyAe~ malina laganese maiM unase DaratA thA arthAt ve mujhe priya na thii| janmabhUmime jitane vaNika rahate hai, una sabakI kulazraddhA bhinna bhinna honepara bhI kucha pratimAke azraddhAlu jaisI hI thI, isase mujhe una logokA hI sasarga thA / loga mujhe pahalese hI samartha zaktizAlI aura gAMvakA nAmAkita vidyArthI mAnate the, isaliye mai apanI prazasAke kAraNa jAnabUjhakara vaise maDalame baiThakara apanI capalazakti darzAnekA prayatna krtaa| kaThIke liye bAravAra ve mero hAsyapUrvaka TIkA karate, phira bhI mai unase vAda karatA ora unhe samajhAnekA prayatna krtaa| parantu dhIre-dhIre mujhe unake pratikramaNasUtra ityAdi pustakeM paDhaneke liye milI, uname bahuta vinayapUrvaka jagatake saba jIvose mitratA cAhI hai ataH merI Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 23 vA~ varSa prIti isame bhI huI aura usame bhI rahI / dhIre-dhIre yaha prasaga baDhA / phira bhI svaccha rahaneke tathA dUsare AcAravicAra mujhe vaiSNavoke priya the aura jagatakartAkI zraddhA thI / usa araseme kaThI TUTa gaI, isaliye use phirase maine nahI bA~dhA / usa samaya bA~dhane, na bA~dhanekA koI kAraNa maiMne DhUMDhA na thA / yaha merI teraha varSakI vayacaryA hai | phira maiM apane pitAkI dUkAnapara baiThatA aura apane akSarokI chaTAke kAraNa kacchadarabArake utArepara mujhe likhaneke liye bulAte taba mai vahA~ jAtA / dUkAnapara maine nAnA prakArakI lIlAlahara kI hai, aneka pustake paDhI haiM; rAma ityAdike caritropara kavitAe~ racI haiM, sAsArika tRSNAe~ kI haiM, phira bhI kisI ko maiMne nyUnAdhika dAma nahI kahA yA kisIko nyUna adhika taula kara nahI diyA, yaha mujhe nizcita yAda hai / babaI, kArtika, 1946 90 do bhedome vibhakta dharmako tIrthakarane do prakArakA kahA hai 1 sarvasaMgaparityAgI | 2 dezaparityAgI / sarva parityAgI :-- pAtra bhAva aura dravya / usakA adhikArI | pAtra, kSetra, kAla, bhAva / - vairAgya Adi lakSaNa, tyAgakA kAraNa aura pAriNAmika bhAvakI ora dekhanA / kSetra - usa puruSakI janmabhUmi, tyAgabhUmi ye do / adhikArIkI vaya, mukhya vartamAna kAla / vinaya Adi, usakI yogyatA, zakti / guru use prathama kyA upadeza kare ? 'dazavekAlika', 'AcArAga' ityAdi sambandhI vicAra, kAla--- bhAva usake navadIkSita honeka kAraNa use svataMtra vihAra karane denekI AjJA ityAdi / nityacaryA / varSa kalpa | atima avasthA / dezatyAgI :Avazyaka kriyA / nitya kalpa / bhakti / ( tatsambandhI parama AvazyakatA hai / ) aNuvrata / dAna-zIla-tapa-bhAvakA svarUpa / jJAnake liye usakA adhikAra / ( tatsavadhI parama AvazyakatA hai / ) Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 jJAnakA uddhAra go - zruta jJAnakA udaya karanA cAhiye / yogasambandhI grantha | tyAgasambandhI grantha | prakriyAsambandhI grantha | adhyAtmasambandhI grantha | dharmasambandhI grantha | upadeza grantha / AkhyAna grantha / dravyAnuyogI grantha | usakA krama aura udaya karanA cAhiye / nirgrathadharmaM / AcArya | upAdhyAya / muni / gRhastha / zrImada rAjacandra matamatAtara / usakA svarUpa | usako samajhAnA | ( ityAdi vibhAga karane cAhiye / ) gaccha / pravacana / dravyaligI / anya darzana sambandha | ( ina sabakI yojanA karanI cAhiye / ) mArgakI zailI | jIvanakA bitAnA / udyota / ( yaha vicAraNA / ) 1 91 baMbaI, kArtika, 1946 vaha pavitra darzana hone ke bAda cAhe jaisA vartana ho, parantu use tIvra badhana nahI hai, ananta sasAra nahI hai, solaha bhava nahI hai, abhyatara dukha nahI hai. zakAkA nimitta nahI hai, ataraga mohinI nahI hai, sat sat nirupama, sarvottama, zukla, zItala, amRtamaya darzanajJAna, samyak jyotirmaya, cirakAla AnandakI prApti, adbhuta satsvarUpadarzitAkI balihArI hai / jahA~ matabheda nahI hai, jahA~ zakA, kakhA, vitigicchA, mUDhadRSTi inamese kucha bhI nahIM hai / jo hai use kalama likha nahI sakatI, vacana kaha nahI sakatA, aura mana jisakA manana nahI kara sakatA / hai vaha / 92 babaI, kArtika, 1946 _saba darzanose ucca gati hai / paratu jJAniyone mokSakA mArga una zabdome spaSTa nahI batAyA hai, gauNatAse rakhA hai| usa goNatAkA sarvottama tattva yaha mAlUma hotA hai nizcaya, nirgratha jJAnI gurukI prApti, usakI AjJAkA ArAdhana, sadaiva usake pAsa rahanA, athavA satsagakI prAptime rahanA, AtmadarzitA taba prApta hogI / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA varSa 209 , babaI,, kArtika, 1946 / navapadake dhyAniyokI vRddhi karanekI merI abhilASA hai| baMbaI, magasira sudI 9, ravi, 1946 sujJazrI, ____Apane mere viSayame jo jo prazasA pradarzita kI hai, usa sabapara maiMne bahuta manana kiyA hai| vaise guNa prakAzita ho aisI pravRtti karanekI abhilASA hai| paraMtu vaise guNa kucha mujhame prakAzita hue ho, aisA mujhe nahI lagatA / mAtra ruci utpanna huI hai, aisA mAne to mAnA jA sakatA hai| hama yathAsabhava eka hI padake icchuka hokara prayatnazIla hote haiM, vaha yaha ki "ba~dhe huoko chuDAnA / " yaha badhana jisase chUTe usase chor3a lenA, yaha sarvamAnya hai| vi0 rAyacaMdake praNAma / babaI, pauSa, 1946 isa prakArase te. samAgama mujhe kisaliye huA? kahA~ terA gupta rahanA huA thA ? sarvaguNAMza samyaktva hai| babaI, pauSa sudI 3, budha, 1946 koI aisA yojaka puruSa (honA, cAhe to ) dharma, artha, kAmakI ekatratA prAya. eka paddhatieka samudAyame, kitane hI utkRSTa sAdhanose, sAdhAraNa zreNime lAnekA prayatna kare, aura vaha prayatna anAsakta bhAvase~ 1 dharmakA prathama saadhn.| .. . 2. phira arthakA sAdhana / 3 kAmakA sAdhana / 4. mokSakA sAdhana / babaI, pauSa sudI 3, 1946 satparuSoMne dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoMko prApta karanekA upadeza diyA hai| ye cAra puruSArtha nIceke do prakArase samajhame Aye hai1. - 1. vastuke svabhAvako dharma kahA gayA hai| 2. jaDacaitanyasambandhI vicAroko artha kahA hai| - . 3. cittanirodhako kAma kahA hai| 4: savaM badhanase mukta honA mokSa he| / / isa prakAra sarvasagaparityAgIkI apekSAse ghaTita ho sakatA hai| sAmAnyataH nimna prakArase hai : bhI jo 'sasArame adhogatime giranese rokakara dhAraNa kara rakhatA hai vaha dharma hai| artha-vaibhava, lakSmI, upajIvanameM sAsArika sAdhana | kAma-niyamitarUpase strI-sahavAsa karanA kAma hai| ___ mokSa-saba bandhanoMse mukti mokSa hai| 'dharma' ko pahale rakhanekA hetu itanA hI hai ki 'artha' aura 'kAma' aise hone cAhiye ki jinakA mala 'dharma' ho| Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 zrImad rAjacandra isIliye 'artha' aura 'kAma' bAdame rakhe gaye haiM / gRhasthAzramI sarvathA dharmasAdhana karanA cAhe to vaisA nahI ho sakatA, sarvasagaparityAga hI cAhiye / / gRhasthake liye bhikSA Adi kRtya yogya nahI hai / aura gRhasthAzrama yadi [ apUrNa] baMbaI, pauSa vadI 9, magala, 1946 ApakA patra Aja milA, samAcAra vidita hue| kisI prakArase usame zoka karane jaisA kucha nahI hai| Apa zarIrase sukhI ho aisA cAhatA huuN| ApakA AtmA sadbhAvako prApta ho yahI prArthanA hai| merA Arogya acchA hai / mujhe samAdhibhAva prazasta rahatA hai / isake liye bhI nizcita rhiyegaa| eka vItarAgadevame vRtti rakhakara pravRtti karate rahiyegA / ApakA zubhaciMtaka rAyacadra / 100 babaI, pauSa, 1946 Arya granthakartAo dvArA upadiSTa cAra Azrama jisa kAlame dezakI vibhUSAke rUpake pracalita the usa kAlako dhanya hai| cAra AzramokA anukrama yaha hai-pahalA brahmacaryAzrama, dUsarA gahasthAzrama, tIsarA vAnaprasthAzrama aura cauthA sanyAsAzrama / paratu Azcaryake sAtha yaha kahanA par3atA hai ki yadi jIvanakA aisA anukrama ho to ve bhoganeme aaveN| kula milAkara sau varSakI AyuvAlA vyakti vaise hI DhaMgase calatA Aye to vaha AzramokA upabhoga kara sakatA hai| prAcInakAlame akAlika mauteM kama hotI hogI aisA isa AzramavyavasthAse pratIta hotA hai| babaI, pauSa, 1946 prAcInakAlame AryabhUmime cAra Azrama pracalita the, arthAt Azramadharma mukhyata calatA thA / paramarSi nAbhiputrane bhAratame nigraMthadharmako janma denese pahale usa kAlake logoMko vyavahAradharmakA upadeza isI Azayase kiyA thA / una logokA vyavahAra kalpavRkSase manovAchita padArtha milanese calatA thA, jo aba kSINa hotA jAtA thaa| uname bhadratA aura vyavahArakI bhI ajJAnatA honese, kalpavRkSakI sampUrNa kSINatAke samaya ve bahuta duHkha pAyeMge, aisA apUrvajJAnI RSabhadevajIne dekhaa| prabhune apanI parama karuNAdRSTise unake vyavahArako kramamAlikA banA dii| ___ jaba bhagavAna tIrthaMkararUpame vihAra karate the, taba unake putra bharatane vyavahArazuddhi honeke liye, unake upadezakA anusaraNa kara, tatkAlIna vidvAnose cAra vedokI yojanA karAyI aura usame cAra Azramadharma aura cAra varNako nAtirItikA samAveza kiyaa| bhagavAnane parama karuNAse jina logoko bhaviSyame dharmaprApti honeke liye vyavahAra zikSA aura vyavahAradharma batAyA thA, unhe bharatajIke isa kAryase parama sugamatA ho gyii| isaparase cAra veda, cAra Azrama, cAra varNa aura cAra puruSArtha ke sambandhame yahA~ kucha vicAra karanekI icchA hai, usameM bhI mukhyata. cAra Azrama aura cAra puruSArthaka sambandhame vicAra kareMge, aura atame heyopAdeyake vicArase dravya, kSetra, kAla aura bhAvako dekheNge| cAra veda, jiname AryagRhadharmakA mukhya upadeza thA, ve isa prakAra the| Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA~ varSa 216 vabaI, pauSa, 1946 'jo manuSya dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra purupArthoMkI prApti kara sakanA cAhate ho, unake vicArame sahAyaka honA' isa vAkyame isa patrako janma denekA saba prakArakA prayojana batA diyA hai| use kucha preraNA denA yogya hai| isa jagatame vicitra prakArake dehadhArI haiM, aura pratyakSa yA parokSa pramANase yo siddha ho sakA hai, ki uname manuSyarUpame pravartamAna dehadhArI AtmA ina cAro vargoko siddha kara sakaneke liye vizeSa yogya hai| manuSyajAtime jitane AtmA hai utane saba kahI ekasI vRttike, ekase vicArake yA samAna jijJAsA aura icchAvAle nahI haiM, aisA hama pratyakSa dekha sakate hai| pratyekako sUkSmadRSTise dekhate hue vRtti, vicAra aura icchAkI itanI adhika vicitratA lagatI hai ki Azcarya hotA hai / isa AzcaryakA bahuta prakArase avalokana karanese yaha phalita hotA hai ki sarva prANiyokI apavAdake vinA sukha prApta karanekI jo icchA hai vaha adhikAza manuSyadehame siddha ho sakatI hai, aisA honepara bhI ve sukhake badale duHkha le lete haiM, yaha mAtra mohadRSTise huA hai| 102 OM dhyAna duraMta tathA sAravarjita isa anAdi sasArame guNasahita manuSyajanma jIvako duSprApya arthAt durlabha hai| he Atman / tUne yadi yaha manuSyajanma kAkatAlIya nyAyase prApta kiyA hai, to tujhe apaneme apanA nizcaya karake apanA kartavya saphala karanA cAhiye / isa manuSya janmake sivAya anya kisI bhI janmame apane svarUpakA nizcaya nahIM hotA / isIliye yaha upadeza hai / aneka vidvAnone puruSArtha karaneko isa manuSyajanmakA phala kahA hai| yaha puruSArtha dharma Adi ke bhedase cAra prakArakA hai / prAcIna maharSiyone dharma, artha, kAma aura mokSa yo cAra prakArakA puruSArtha kahA hai| ina puruSArthome pahale tIna puruSArtha nAzasahita aura sasArarogase dUSita haiM aisA jAnakara tattvajJa jJAnIpuruSa atake paramapuruSArtha arthAt mokSakA sAdhana karaneme hI yatna karate hai / kAraNa ki mokSa nAzarahita avinAzI hai| prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAgarUpa samasta karmoke sambandhake sarvathA nAzarUpa lakSaNavAlA tathA jo sasArakA pratipakSI hai vaha mokSa hai| yaha vyatireka pradhAnatAse mokSakA svarUpa hai| darzana aura vIryAdi guNasahita tathA sasArake klezose rahita cidAnadamayI Atyatika avasthAko sAkSAt mokSa kahA hai| yaha anvaya pradhAnatAse mokSakA svarUpa kahA hai| jisame arta driya, idriyose atikAta, viSayose atIta. upamArahita aura svAbhAvika viccheda rahita pAramArthika sukha ho use mokSa kahA jAtA hai| jisame yaha AtmA nirmala, zarIrarahita, kSobharahita, zAtasvarUpa, niSpanna ( siddharUpa ), atyata avinAzI sukharUpa, kRtakRtya tathA samIcIna samyagjJAna svarUpa ho jAtA hai usa padako mokSa kahate haiN| dhIra vIra puruSa isa ananta prabhAvavAle mokSarUpa kAryake nimitta samasta prakArake bhramoko choDakara, karmabaMdhake nAza karaneke kAraNarUpa tapako agIkAra karate haiN| zrI jina samyakadarzana, jJAna aura cAritrako muktikA kAraNa kahate hai / ataeva jo muktiko icchA karate hai ve samyakadarzana, jJAna aura cAritrako hI mokSakA sAdhana kahate haiN| Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra mokSake sAdhana jo samyakdarzana Adi hai uname 'dhyAna' garbhita hai / isaliye dhyAnakA upadeza aba prakaTa karate hue kahate haiM- "he Atman / tU sasAradu khake vinAzake liye jJAnarUpI sudhArasako pI aura sasArasamudrako pAra karaneke liye dhyAnarUpa jahAjakA avalabana kara / [ apUrNa ] 1 212 103 babaI, mAgha, 1946 kuTumvarUpI kAjalako koTharIme rahanese sasAra baDhatA hai / cAhe jitanA usakA sudhAra kareM, to bhI ekAntavAsase jitanA sasAra kSaya honevAlA hai usakA sauvA~ hissA bhI usa kAjalagRhame rahane se nahI honevAlA hai / vaha kaSAyakA nimitta hai, mohake rahanekA anAdikAlIna parvata hai / vaha pratyeka atara guphAme jAjvalyamAna hai / sudhAra karate hue kadAcit zrAddhotpatti' honA saMbhava hai, isaliye vahA~ alpabhASI honA, alpahAsI honA, alpa paricayI honA, alpasatkArI honA, alpabhAvanA batAnA, alpa sahacArI honA, alpaguru honA, pariNAmakA vicAra karanA, yahI zreyaskara hai / 104 babaI, mAgha vadI 2, zukra, 1946 ApakA patra kala milA / khambhAtavAle bhAI mere pAsa Ate hai / maiM unakI yathAzakti upAsanA karatA huuN| ve kisI taraha matAgrahI ho aisA abhI taka unhone mujhe nahI dikhalAyA hai / jIva dharmajijJAsu mAlUma hote he / satya kevalIgamya / ? ApakA Arogya cAhatA hU~ / ApakI jijJAsAke liye mai nirupAya hU~ / vyavahArakramako toDakara maiM kucha bhI nahI likha sakatA yaha Apako anubhava hai, to aba kyo puchavAte ho ApakI AtmacaryA zuddha rahe aisI pravRtti kareM / jinendrake kahe hue padArthaM yathArtha hI hai / abhI yahI vijJApana / 105 mahAvIrake bodhakA pAtra kauna ? 1 satpuruSake caraNokA icchuka, 2 sadaiva sUkSma bodhakA abhilASI, 1 3 guNapara prazasta bhAva rakhanevAlA, 4 brahmavratame prItimAna, 5 jaba svadoSa dekhe taba use dUra karanekA upayoga rakhanevAlA, 6 eka pala bhI upayoga pUrvaka bitAnevAlA, 7 ekAtavAsakI prazasA karanevAlA, 8 tIrthAdi pravAsakA umagI, babaI, phAguna sudI 6, 1946 9 AhAra, vihAra aura nihArakA niyama rakhanevAlA, 10 apanI gurutAko chipAnevAlA, aisA koI bhI puruSa mahAvIrake bodhakA pAtra hai, samyagdazAkA pAtra hai / pahale jaisA eka bhI nahI hai / ? 'zrAddha' arthAt zrAvaka dharma aura 'utpatti' arthAt pragaTatA / Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 213 sujJa bhAIzrI, 23 vaoN varSa 106 baMbaI, phAguna sudI 8, 1946 Apake dono patra mile the| Apane patrake liye tRSA pradarzita kI use samaya nikAlakara likha skuuNgaa| vyavahAropAdhi cala rahI hai / racanAkI vicitratA samyagjJAnakA upadeza karanevAlI hai| tribhovana yahA~se somavArako ravAnA honevAle the| Apako milane A sake hoge / Apa, ve aura dUsare Apake maDalake sAthI dharmakI icchA rakhate haiM / yaha yadi sabakI atarAtmAkI icchA hogI to parama kalyANarUpa hai| mujhe ApakI dharma-abhilASAkA aucitya dekhakara satoSa hotA hai| janasamUhakI apekSAse yaha bahuta hI nikRSTa kAla hai| adhika kyA kahanA? eka atarAtmA jJAnI sAkSI hai| _ vi. rAyacadake praNAma-Apako aura unhe / 107 babaI, phAguna vadI 1, 1946 1. loka puruSasasthAne kahyo, eno bheda tame kaI lahyo? enu kAraNa samajyA kAI, ke samajAvyAnI caturAI ? // 1 // zarIra parathI e upadeza, jJAna darzane ke uddesh| jema jaNAvo suNIe tema, kA to laIe daIe kSema // 2 // ... 2. zu. karavAthI pote sukhI ? zu karavAthI pote duHkhI ? pote zu? kyAthI che Apa? eno mAgo zIghra javApa // 1 // 3. jyA zakA tyA gaNa saMtApa, jJAna tahA zaMkA nahi sthaap| prabhubhakti tyA uttama jJAna, prabhu meLavavA guru bhagavAna // 1 // guru oLakhavA ghaTa vairAgya, te UpajavA pUrvita bhaagy| - tema nahI to kaI satsaMga, tema nahI to kaI du kharaMga // . 1 bhAvArtha-kamarapara dono hAthoko rakhakara aura pAMvoko phailAkara khar3e hue puruSake AkArake samAna lokakA svarUpa batAyA hai / kyA Apane isake rahasyako samajhA hai ? isake kAraNako Apane samajhA hai ? athavA to upamA dvArA use samajhAnekI caturAI dikhAI haiM kyA? // 1 // "piMDe so brahmADe' kI ukti yahAM lAgU hotI hai / 'puruSa' arthAt manuSya zarIraparase loka svarUpakA bodha karAnA hai ki puruSa arthAt AtmA, jisameM AtmAke jJAna-darzana guNa AtmAkAra haiM, jiname lokasvarUpa pratibhAsita hotA hai; isaliye adhyAtmadRSTise lokko puruSAkAra kahA hai ? isa taraha dono prakArase jo prazna hotA hai usakA samAdhAna Apako kucha samajhameM AtA hai ? isa viSayameM vicAra karanese Apane jo samajhA ho vaha kaheM to suneM aura hamane jo kucha samajhA hai use hama kaheM / isa taraha paraspara vicAra-vinimayase AtmakalyANa eva sukhazAtikA AdAnapradAna kareM // 2 // 2 bhAvArya-kyA karanese hama sukhI haiM ? kyA karanese hama dukhI hai ? hama kauna hai ? hama kahA~se Aye haiM ? ityAdi prazna atarameM khar3e hote haiM / inake yathArtha uttara zoghra mAgeM // 1 // 3 bhAvArya-jahAM zakA hai vahAM satApa samajheM, aura jahA~ jJAna hai vahAM kA nahI rahatI / jahA~ prabhubhakti hai vahIM uttama jJAna hai / prabhaprAptike liye guru bhagavAnakI zaraNa le // 1 // guruko pahacAnaneke liye hRdayameM vairAgyako AvazyakatA hai, aura isa vairAgyako utpattike liye pUrvake puNyarUpa bhAgyako AvazyaktA hai| gadi bhAgyodaya nahIM hai to kucha satsagakI apekSA hai| yadi satsaga nahI hai to kucha dukharaga dekhanepara yaha AtA hai // 2 // Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 zrImada rAjacandra 4. khoI / je gAyo te saghaLe eka, sakaLa darzane e ja viveka / samajAvyAnI zailI karo, syAdvAda samajaNa paNa mULa sthiti jo pUcho mane, to sopI dau yogI prathama aMta ne madhye eka, lokarUpa aloke jIvAjIva sthitine joI, TaLyo orato zakA ema ja sthiti tyA nahIM upAya, "upAya kAM nahI ?" zaMkA jAya // 3 // e Azcarya jANe te jANa, jANe jyA re pragaTe samaje badhamuktiyuta jIva, nIrakhI TALe zoka baMdhayukta jIva karma sahita, pudgala racanA karma pudgalajJAna prathama le jANa, naradehe pachI pAme jo ke pudgalano e deha, to paNa ora sthiti tyAM samajaNa bIjI pachI kahIza, jyAre citte sthira 5. kharI // 1 // kane / dekha ||2 // bhANa / sadIva // 4 // khacIta / dhyAna // 5 // cheha / thaIza // 6 // kleza / jahAM rAga ane vaLI dveSa, tahA sarvadA mAno udAsInatAno jyAM vAsa, sakaLa duHkhano che tyAM nAza // 1 // sarva kAlanu che tyA jJAna, deha chatA tyAM che nirvANa / bhava chevaTano che e dazA, rAma dhAma Avone vasyA ||2|| - 4 bhAvArtha- saba dharmomeM eka parama tattvakA hI guNagAna hai, aura saba darzanone bhinna-bhinna zailIse usI parama tattvakA vivecana kiyA haiM / parantu syAdvAda zailI sampUrNa eva yathArtha hai ||1|| yadi Apa mujhe mUla sthiti arthAt lokasvarUpa athavA AtmasvarUpake bAremeM pUchate haiM to maiM Apase kahatA hU~ ki AtmajJAnI yogI athavA sayogI kevalIne jo lokasvarUpa batAyA hai vahI yathArtha eva mAnya karane yogya hai / alokAkAzameM jIva, pudgala Adi chaH dravyasamUharUpa loka puruSAkArase sthita hai aura jo Adi, madhya aura antame arthAt tIna kAlameM isI rUpase rahanevAlA hai // 2 // usameM jIvAjIvakI sthitiko dekhakara tatsavadhI jijJAsA zAta huI, vyAkulatA miTa gaI aura zakA dUra ho gaI / lokakI yahI sthiti hai, use kisI bhI upAyase anyathA karaneke liye koI bhI samartha nahI hai / use anyathA karanekA upAya kyo nahI? ityAdi zakAokA samAdhAna ho gayA || 3 || jo isa AzcaryakArI svarUpako jAnatA hai vaha jJAnI hai / aura jaba kevalajJAnarUpI bhAnu (sUrya) kA udaya ho tabhI isa lokakA svarUpa jAnA jA sakatA hai / phira vaha samajha jAtA hai ki jIva vadha aura mukti se yukta hai / sasArakI aisI sthiti dekhakara harSa-zoka sadAke liye dUrakara vaha vItarAga sadaiva samatA sukhameM nimagna ho jAtA hai ||4|| sasArI jIva badhayukta hai aura vaha bagha pudgala vargaNArUpa karmosa huA hai / anata zaktizAlI jIvako pudgala paramANuokI karmarUpa racanAse vaghanakI avasthAko prApta hokara sasArame anata dukhada paribhramaNa karanA paDatA hai / isaliye pahale vaha pudgalasvarUpako jAne aura anukramase dharmadhyAna eva zukladhyAnameM ekAgra hokara parama puruSArthaM mokSameM pravRtti kare / naradehameM hI aisA puruSArtha ho sakatA hai // 5 // deha yadyapi pudgalakA hI hai, to bhI bhedajJAnako prApta hokara AtmajJAnI dhyAnameM ekAgra hokara apUrva Anadako prApta hotA hai / jaba citta sakalpa-vikalpase rahita hokara sthira hogA taba phira dUsarA bodha dU~gA ||6|| 5 bhAvArtha - jahA~ rAga aura dveSa hote haiM vahA~ sadA kleza hI banA rahatA hai / jaba jIva sasArase udAsIna eva virakta ho jAtA hai tabhI sarva du khokA anta AtA hai // 1 / / usa dazAmeM jIva trikAlajJAnI hotA hai aura deha hote hue bhI dehAtIta jIvanmuktadazAkA anubhava hotA hai / caramazarIrI jIva hI aisI dazAko prApta karatA hai aura vaha AtmasvarUpameM ramaNa karatA huA sadAke liye paramapada mokSame sthita ho jAtA hai // 2 // Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA~ varSa 108 he jIva / tU bhrama mata paDa, tujhe hitakI bAta kahatA hU~ / atarame sukha hai, bAhara khojanese nahI milegA / atarakA sukha atarakI samazreNIme hai, usame sthiti honeke liye bAhya padArthoMkA vismaraNa kara, | 215 babaI, phAguna, 1946 Azcarya bhUla | samazreNI rahanA bahuta durlabha hai, nimittAdhIna vRtti punaH puna calita ho jAyegI, calita na hone ke liye acala gabhIra upayoga rakha / yaha krama yathAyogyarUpase calatA AyA to tU jIvanakA tyAga karatA rahegA, hatAza nahI hogA, nirbhaya hogA / bhrama mata paDa, tujhe hita kI bAta kahatA hU~ / yaha merA hai, aise bhAvakI vyAkhyA prAyaH na kara / yaha usakA hai aisA na mAna baiTha / isake liye aisA karanA hai yaha bhaviSya nirNaya na kara rakha / isake liye aisA na huA hotA to sukha hotA aisA smaraNa na kara / itanA isa prakArase ho to acchA, aisA Agraha na kara rakha / isane mere prati anucita kiyA, aisA smaraNa karanA na sIkha / isane mere prati ucita kiyA aisA smaraNa na rakha / yaha mujhe azubha nimitta hai aisA vikalpa na kara / yaha mujhe zubha nimitta hai aisI dRDhatA na mAna baiTha / yaha na hotA to maiM nahI baMdhatA aisI acala vyAkhyA na kara / 1 pUrvakarma balavAna hai, isaliye ye saba prasaga mila gaye aisA ekAtika grahaNa na kara / puruSArthakI jaya nahI huI aisI nirAzAkA smaraNa na kara / dUsare ke doSase tujhe badhana hai aisA na mAna / apane nimittase bhI dUsareko doSa karate hue roka | tere doSase tujhe baMdhana hai yaha satakI pahalI zikSA hai / terA doSa itanA hI ki anyako apanA mAnanA, aura apane Apako bhUla jAnA / ina sabame terA manobhAva nahI hai isaliye bhinna bhinna sthalome tUne sukhakI kalpanA kI hai / hai mUDha | aisA na kara yaha tUne apaneko hitakI bAta kahI / atarame sukha hai / jagata me aisI koI pustaka yA lekha yA koI aisA aparicita sAkSI tujhe yo nahI kaha sakatA ki yaha sukhakA mArga hai, athavA Apa aisA vartana kareM athavA sabako eka hI kramase vicAra Aye; isIse sUcita hotA hai ki yahA~ kucha prabala vicAradhArA rahI hai / eka bhogI honekA upadeza karatA hai / eka yogI honekA upadeza karatA hai / ina donomese kise mAnya kareMge ? dono kisaliye upadeza karate haiM ? Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 zrImad rAjacandra dono kisako upadeza karate hai ? kisako preraNAse karate hai ? kisIko kisIkA aura kisIko kisIkA upadeza kyo lagatA hai ? isake kAraNa kyA haiM ? isakA sAkSI kauna hai ? Apa kyA cAhate haiM ? vaha kahA~se milegA ? athavA kisame hai ? use kauna prApta karegA? kahA~ hokara lAyeMge? lAnA kauna sikhAyegA? athavA sIkhe hue hai ? sIkhe haiM to kahA~se sIkhe haiM ? apunarvRttirUpase sIkhe he ? nahI to zikSaNa mithyA tthhregaa| jIvana kyA hai ? jIva kyA hai ? Apa kyA haiM ? ApakI icchAnusAra kyo nahI hotA ? use kaise kara sakeMge? vAdhatA priya hai yA nirAvAdhatA priya hai ? vaha kahA~ kahA~ aura kisa kisa prakArase hai ? isakA nirNaya kre| atarame sukha hai| bAharame nahI hai| satya kahatA huuN| he jIva / bhUla mata, tujhe satya kahatA huuN| sukha antarame hai, vaha vAhara khojanese nahI milegaa| atarakA sukha atarakI sthitime hai; sthiti honeke liye bAhya padArthoMkA Azcarya bhUla / sthiti rahanI bahuta vikaTa hai, nimittAdhIna vRtti puna puna calita ho jAtI hai / isakA dRDha upayoga rakhanA caahiye| isa kramako yathAyogya nibhAtA calegA to tU hatAza nahI hogA, nirbhaya hogaa| he jIva / tU bhUla mata / samaya-samayapara upayoga cakakara kisIko rajita karaneme, kisIse rajita honeme athavA manakI nirbalatAke kAraNa tU dUsareke pAsa mada ho jAtA hai, yaha bhUla hotI hai / ise na kr| 109 AtmA nAmamAtra hai yA vastusvarUpa hai? yadi vastusvarUpa hai to kisI bhI lakSaNAdise vaha jAnA jA sakane yogya hai yA nahIM? Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vaoN varSa 217 yadi vaha lakSaNAdise kisI bhI prakArase jAnA jA sakane yogya nahIM hai aisA mAne to jagatame upadezamArgakI pravRtti kaise ho sakatI hai ? amukake vacanase amukako bodha hotA hai isakA hetu kyA hai ? amukake vacanase amukeko bodha hotA hai, yaha sArI vAta kalpita hai, aisA mAneM to pratyakSa vastukA bAdha hotA hai kyoki vaha pravRtti pratyakSa dikhAyI detI hai| kevala vadhyAputravat nahI hai| kisI bhI AtmavettAse kisI bhI prakArase AtmasvarUpakA vacana dvArA upadeza [ apUrNa ] 110 AtmA cakSugocara ho sakatA hai yA nahI ? arthAt AtmA kisI bhI taraha. A~khase dekhA jA sakatA hai yA nahI ? AtmA sarvavyApaka hai yA nahI ? maiM yA Apa sarvavyApaka haiM yA nahI? AtmAkA dehAtarame jAnA hotA hai yA nahI ? arthAt AtmA eka gatimese dUsarI gatime jAtA hai yA nahI ? jA sakane yogya hai yA nahI ? AtmAkA lakSaNa kyA hai? kisI bhI prakArase AtmA dhyAname A sakatA hai yA nahI ? * sabase adhika prAmANika zAstra kaunase hai ? babaI, phAguna, 1946 parama satya hai|) parama satya hai| trikAla aisA hI hai| . . parama satya hai / / . vyavahArake prasagako sAvadhAnIse, mada upayogase ora samatAbhAvase nibhAte aanaa| dUsare terA kyo nahI mAnate aisA prazna tere antarame na utthe| . dUsare terA mAnate haiM yaha bahuta yogya hai, aisA smaraNa tujhe na ho| tu sarva prakArase svataH pravRtti kr| jIvana-ajIvanapara samavRtti ho / jIvana ho to isI vRttise pUrNa ho / jaba taka gRhavAsa prArabdhame ho taba taka vyavahAra prasagame bhI satya so satya hI ho| gRhavAsame usame hI dhyAna ho| gRhavAsame prasagame AnevAloko ucita vRtti rakhanA sikhA, sabako samAna hI mAna / taba takakA terA samaya bahuta ho ucita bIte / amuka vyavahAra-prasagakA kAla / usake sivAya tatsambandhI kAryakAla / pUrvakRta krmodykaal| nidrAkAla / yadi terI svatatratA aura tere kramase terA upajIvana-vyavahArasambandhI santopayukta ho to ucita prakArase apane vyavahArako claanaa| Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra kAraNa se santoSayukta vRtti na rahatI ho to tU usake kahe anusAra arthAt prasagakI pUrNAhuti taka aisA karaneme tU viSama nahI honA / tere kramase ve santuSTa rahe to audAsInya vRtti dvArA nirAggrahabhAvase unakA bhalA ho vaisA karanekI sAvadhAnI tU rakhanA / 218 usakI isase dUsare cAhe jisa pravRtti karake usa prasagako pUrA karanA, 112 mohAcchAdita dazAse viveka na ho yaha satya hai, nahI to vastuta: yaha viveka yathArtha hai / bahuta hI sUkSma avalokana rakheM / 1 satyako to satya hI rahane denA / 2 kara sake utanA kahe, azakyatA na chipAe~ / 3. ekaniSTha rhe| cAhe jisa kisI prazasta kAryame ekaniSTha rahe / vItarAgane satya kahA hai / are Atman / anta sthita dazA le / babaI, caitra, 1946 yaha dukha kise kahanA ? aura kaise dUra karanA ? Apa apanA vairI, yaha kaisI saccI bAta hai / 113 babaI, vaizAkha vadI 12, 1946 sujJa bhAIzrI, Aja ApakA eka patra milA / yahA~ samaya anukUla hai| vahA~kI samayakuzalatA cAhatA hU~ / Apako jo patra bhejanekI merI icchA thI, use adhika vistArase likhanekI AvazyakatA honese aura vaisA karanese usakI upayogitA bhI adhika siddha honese, vaisA karanekI icchA thI, aura aba bhI hai / tathApi kAryopAdhikI aisI prabalatA hai ki itanA zAnta avakAza mila nahI sakatA, mila nahI sakA aura abhI kucha samaya taka milanA bhI sambhava nahI hai / Apako isa samaya yaha patra milA hotA to adhika upayogI hotA, to bhI isake bAda bhI isakI upayogitA to Apa bhI adhika hI mAna sakege / ApakI jijJAsAko kucha zAnta karaneke liye usa patrakA sakSipta varNana diyA hai / maiM isa janmame Apase pahale lagabhaga do varSa se kucha adhika samayase gRhAzramI huA hU~, yaha Apako vidita hai / jisake kAraNa gRhAzramI kahA jA sakatA hai, usa vastukA aura merA isa araseme kucha adhika paricaya nahI huA hai, phira bhI isase mai usakA kAyika, vAcika aura mAnasika jhukAva bahuta karake samajha sakA hU~, ora isa kAraNa se usakA aura merA sambandha asantoSapAtra nahI huA hai, aisA batalAnekA hetu yaha hai ki gRhAzramakA varNana alpa mAtra bhI dete hue tatsambandhI anubhava adhika upayogI hotA hai, mujhe kucha sAskArika anubhava sphurita ho Anese aisA kaha sakatA hU~ ki merA gRhAzrama abhI taka jaise asantoSapAtra nahI hai, vaise ucita santoSapAtra bho nahI hai / vaha mAtra madhyama hai, aura usake madhyama honeme bhI merI kitanI hI udAsInavRttiko sahAyatA hai / tattvajJAnakI gupta guphAkA darzana karane para gRhAzramase virakta honA adhikatara sUjhatA hai, aura avazya hI usa tattvajJAnakA viveka bhI ise udita huA thA, kAlakI valavattara aniSTatAke kAraNa, use yathAyogya samAdhigakI aprApti ke kAraNa usa vivekako mahAkhedake sAtha gauNa karanA par3A, aura sacamuca / yadi vaisA na ho sakA hotA to usake (isa patralekhakake) jIvanakA anta anta A jAtA / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 115 23 vaoN varSa 219 jisa vivekako mahAkhedake sAtha gauNa karanA par3A hai, usa-vivekame hI cittavRtti prasanna raha jAtI hai, usako bAhya pradhAnatA nahI rakhI jA sakatI, isake liye akathya kheda hotA hai / tathApi jahA~ nirupAyatA hai, vahA~ sahanazIlatA sukhadAyaka hai, aisI mAnyatA honese mauna rakhA hai| kabhI-kabhI sagI aura prasagI tuccha nimitta ho par3ate haiM, usa samaya uma vivekapara kisI tarahakA AvaraNa A jAtA hai, taba AtmA bahuta hI duvidhAme par3a jAtA hai / jovanarahita honekI, dehatyAga karanekI dukhasthitikI apekSA usa samaya bhayakara sthiti ho jAtI hai, parantu aisA adhika samaya taka nahI rahatA; aura aisA jaba rahegA taba avazya hI deha tyAga kruuNgaa| parantu asamAdhise pravRtti nahI karU~gA aisI aba takakI pratijJA sthira banI huI hai| 114 __ moravI, ASAr3ha sudI 4, guru, 1946 morabIkA nivAsa vyavahAranayase bhI asthira honese uttara bhejA nahI jA sakatA thaa| Apake prazasta bhAvake liye Ananda hotA hai / uttarottara yaha bhAva Apake liye satphaladAyaka ho| uttama niyamAnusAra aura dharmadhyAnaprazasta vyavahAra kare, yaha merI vAravAra mukhya vijJapti hai / zuddhabhAvakI zreNoko vismRta nahI karate, yaha eka AnandakathA hai| babaI, ASAr3ha sudI 5, ravi, 1946 dharmecchuka bhAI zrI, Apake dono patra mile| par3hakara santoSa haa| ___ upAdhikI prabalatA vizeSa rahatI hai / jIvana kAlame aisA koI yoga AnA nirmita ho, to maunabhAvaudAsInabhAvase pravRtti kara lenA hI zreyaskara hai| bhagavatIjIke pAThake sambandhame sakSipta spaSTIkaraNa nIce diyA hai :___ suhajogaM paDuccaM aNAraMbhI, asuhajoga paDucca AyAraMbhI, parAraMbhI, tdubhyaarNbhii| zubha yogakI apekSAse anAraMbhI, azubhayogako apekSAse AtmArabhI, parArabhI, tadubhayArabhI (AtmArabhI aura praarbhii)| yahA~ zubhakA artha pAriNAmika zubha lenA cAhiye, yaha merI dRSTi hai| pAriNAmika arthAt jo pari___NAmameM zubha athavA jaisA thA vaisA rahanA hai| yahA~ yogakA artha mana, vacana aura kAyA hai| zAstrakArakA yaha vyAkhyAna karanekA mukhya hetu yathArtha dikhAnekA aura zubhayogame pravRtti karAnekA hai / pAThame bodha bahuta sudara hai| Apa merA milApa cAhate haiM, parantu yaha koI anucita kAla udayame AyA hai| isaliye Apake liye milApame bhI maiM zreyaskara siddha ho sakU~ aisI AzA thor3I hI hai| jinhone yathArtha upadeza kiyA hai, aise vItarAgake upadezame parAyaNa rahe, yaha merA vinayapUrvaka Apa dono bhAiyose aura dUsarose anurodha hai / mohAdhona aisA merA AtmA vAhyopAdhise kitane prakArase ghirA huA hai, yaha Apa jAnate hai, isaliye adhika kyA likhU? abhI to Apa apanese hI dharmazikSA le| yogya pAtra vaneM / mai bhI yogya pAtra bneN| adhika phira dekheNge| vi0 rAyacandake prnnaam| Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 116' babaI, vaizAkha sudI 3, 1946 isa upAdhime paDaneke bAda yadi merA liMgadehajanyajJAna darzana vaisA hI rahA ho, yathArtha ho rahA ho to jUThAbhAI ASADha sudI 9 gurukI rAtako samAdhipUrvaka isa kSaNika jIvanakA tyAga kara jAyeMge, aisA vaha jJAna sUcita karatA hai / 220 117 babaI, ASADha sudI 10, 1946 liMgadehajanyajJAname upAdhike kAraNa yatkicit parivartana mAlUma huA / pavitrAtmA jUThA bhAI - uparyukta tithiko parantu diname svargavAsI honekI Aja khabara milI / isa pAvana AtmAke guNokA kyA smaraNa kareM ? jahA~ vismRtiko avakAza nahI vahA~ smRti huI mAnI hI kaise jAye ? isakA laukika nAma hI dehadhArIrUpase satya thA, yaha AtmadazA ke rUpame saccA vairAgya thA / jisakI mithyAvAsanA bahuta kSINa ho gaI thI, jo vItarAgakA paramarAgI thA, sasArase parama jugupsita thA, jisake atarame bhaktikA prAdhAnya sadaiva prakAzita thA, samyakbhAvase vedanIya karma vedana karanekI jisakI adbhuta samatA thI, mohanoya karmakA prAbalya jisake atarame bahuta zUnya ho gayA thA, jisame mumukSutA uttama prakArase dIpita ho uThI thI, aisA yaha jUThAbhAIkA pavitrAtmA Aja jagatake isa bhAgakA tyAga karake calA gayA / ina sahacAriyoMse mukta ho gayA / dharmake pUrNAhlAdame AyuSya acAnaka pUrNa kiyA / arere | isa kAlame aise dharmAtmAkA alpa jIvana ho yaha kucha adhika AzcaryakAraka nahI hai / aise pavitrAtmAkI isa kAlame kahA~se sthiti ho ? dUsare sAthiyo ke aise bhAgya kahA~se ho ki aise pavitrAtmAke darzanakA lAbha unhe adhika kAla taka mile ? mokSamArgako denevAlA samyaktva jisake atarame prakAzita huA thA, aise pavitrAtmA jUThAbhAIko namaskAra ho / namaskAra ho / 118 babaI, ASADha sudI 15, budha, 1946 dharmecchuka bhAiyo, ci. satyaparAyaNake svargavAsasUcaka zabda bhayaMkara haiM / parantu aise ratnokA dIrghaM jIvana kAlako nahI pusAtA / dharmecchukake aise ananya sahAyakako rahane denA mAyAdevIko yogya nahI lagA / 1 isa AtmAke isa jIvana ke rahasyamaya vizrAmako kAlakI prabala dRSTine khIca liyA | jJAnadRSTi zokakA avakAza nahI mAnA jAtA, tathApi usake uttamottama guNa vaisA karanekI AjJA karate hai, bahuta smaraNa hotA hai, jyAdA nahI likha sakatA / satyaparAyaNake smaraNArthaM yadi ho sakA to eka zikSAgrantha likhanekA vicAra karatA hU~ / na chijjai / yaha pATha pUrA likheMge to ThIka hogA / merI samajhake anusAra isa sthalapara AtmAkA zabdavarNana hai "chedA nahI jAtA, bhedA nahI jAtA", ityAdi / "AhAra, vihAra aura nihArakA niyamita" isa vAkyakA sakSepArtha isa prakAra hai jisame yogadazA AtI hai, usame dravya AhAra, vihAra aura nihAra (zarIra ke malakI tyAga kriyA) yaha niyamita arthAt jaisI cAhiye vaisI, AtmAko nirvAdhaka kriyAse yaha pravRtti karanevAlA / 1 yaha lekha zrImadko dainika noghakA hai / 2. zrI AcArAga, adhya0 3, uddezaka 3, dekheM Aka 296 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vaoN varSa 221 ___ dharmame prasakta rahe yahI vAravAra anurodha hai / satyaparAyaNake mArgakA sevana kareMge to jarUra sukhI hoge : pAra pAyeMge, aisA mai mAnatA huuN| ___ isa bhavakI aura parabhavakI nirupAdhitA jisa rAstese kI jA sake usa rAstese kojiyegA, aisI tI hai| upAdhigrasta rAyacadake yathAyogya 119 baMbaI, ASADha vadI 7, maMgala, 1946 niratara nirbhayatAse rahita isa bhrAtirUpa sasArame vItarAgatva hI abhyAsa karane yogya hai; niraMtara yatAse vicaranA hI zreyaskara hai, tathApi kAlakI aura karmakI vicitratAse parAdhInatAse yaha dono patra mile / satoSa huA / AcArAga sUtrakA pATha dekhA / yathAzakti vicArakara anya prasagapara likhuugaa| dharmecchuka vibhovanadAsake praznakA uttara bhI prasagapara de skNgaa| jisakA apAra mAhAtmya hai, aisI tIrthaMkaradevakI vANIkI bhakti kreN| vi0 rAyacada 120 babaI, ASADha vadI 30, 1946 ___ApakI 'yogavAsiSTha' pustaka isake sAtha bhejatA huuN| upAdhikA tApa zamana karaneke liye yaha |la cadana hai, isake par3haneme Adhi-vyAdhikA Agamana sambhava nahI hai| isake liye ApakA upakAra tA huuN| ___Apake pAsa kabhI kabhI Aneme bhI eka mAtra isI viSayakI abhilASA hai| bahuta varSose Apake 1.karaName rahI huI brahmavidyAkA Apake hI mukhase zravaNa ho to eka prakArakI zAti mile / kisI bhI tese kalpita vAsanAokA nAza hokara yathAyogya sthitikI prAptike sivAya anya icchA nahI hai. tu vyavahArake sambandhame kitanI hI upAdhiyA~ rahatI hai, isaliye satsamAgamakA yatheSTa avakAza nahI tA, tathA Apako bhI kucha kAraNose utanA samaya denA azakya samajhatA hU~, aura isI kAraNase anta:NakI antima vRtti puna punaH Apako batA nahI sakatA, tathA tatsambandhI adhika bAtacIta nahI ho tii| yaha eka puNyakI nyUnatA hai, adhika kyA? ___Apake sambandhase kisI taraha vyAvahArika lAbha lenekI icchA svapname bhI nahI kI hai, tathA Apa 'dUsarose bhI isakI icchA nahI rakhI hai / eka janma aura vaha bhI thoDe hI kAlakA, prArabdhAnusAra vitA I, usame dInatA ucita nahIM hai, yaha nizcaya priya hai| sahaja bhAvase vyavahAra karanekI abhyAsapraNAlikA / (thor3ese) varSoMse Arabha kI hai; aura isase nivRttikI vRddhi hai| yaha bAta yahAM batAnekA hetu itanA hI ke Apa azakita hoge, tathApi pUrvAparase bhI azakita rahaneke liye jisa hetuse ApakI ora merA dekhanA use batAyA hai, aura yaha azakitatA sasArase audAsInya bhAvako prApta dazAke liye sahAyaka hogI, TmAnA honese (batAyA hai)| 'yogavAsiSTha' ke sambandhame Apako kucha batAnA cAhatA hU~ (prasaga milnepr)| jainadharmake Agrahase hI mokSa hai, aisA mAnanA AtmA bahuta samayase bhUla cukA hai| muktabhAvame / / ) ma hai aisI dhAraNA hai, isaliye bAtacItake samaya Apa kucha adhika kahate hue na ruke aisI vijJapti ke Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 121 babaI, ASADha, 1946 jisa pustaka ke paDhanese udAsInatA, vairAgya yA cittakI svasthatA hotI ho aisI koI bhI pustaka par3hanA / jisase yogyatA prApta ho aisI pustaka paDhanekA vizeSa paricaya rakhanA / dharmakathA likhaneke vipayame likhA, to vaha dhArmika kathA mukhyata to satsagame hI nihita hai / duSamakAlarUpa isa kAlame satsagakA mAhAtmya bhI jIvake dhyAname nahI AtA / kalyANake mArgake sAdhana kaunase hai unakA jJAna bahuta bahuta sI kriyAdi karanevAle jIvako bhI ho aisA mAlUma nahI hotA | 222 tyAga karane yogya svacchada Adi jo kAraNa hai uname to jIva rucipUrvaka pravRtta ho rahe hai / jinakA ArAdhana karanA yogya he aise AtmasvarUpa satpuruSome jIvako yA to vimukhatA aura yA to avizvAsa rahatA hai, aura aise asatsagiyo ke sahavAsame kinhI kinhI mumukSuoko bhI rahanA par3atA hai| una dukhiyome Apa aura muni Adi bhI kisI na kisI azame ginane yogya hai / asatsaga aura svecchAcAra na ho athavA unakA anusaraNa na ho aise pravartanase atavRtti rakhanekA vicAra banAye hI rakhanA yaha sugama sAdhana hai / 122 babaI, ASAr3ha, 1946 pUrva karma kA udaya bahuta vicitra hai / aba 'jaba jAge tabhI saverA' / tovrarasase aura madarasase karmakA vadha hotA hai / usame mukhya hetu rAgadveSa hai / isase pariNAmame adhika pachatAnA par3atA hai / zuddhayogame rahA huA AtmA anAraMbhI hai aura azuddhayogame rahA huA AtmA ArabhI hai / yaha vAkya vIrakI bhagavato kA hai / manana kIjiyegA / paraspara aisA honese, dharma-vismRta AtmAko smRtime yogapada yAda AtA hai / bahula karmake yogase pacamakAlame utpanna hue, paratu kucha zubhake udayase jo yoga milA hai, vaisA bahuta hI thor3e AtmAoko marmabodha milatA hai, aura vaha rucikara honA bahuta durghaTa hai| vaha satpuruSokI kRpAdRSTime nihita hai / alpakarmakA yoga hogA to banegA / ni sazaya jisa puruSakA yoga milA usa puruSako zubhodaya ho to avazya banegA; phira na bane to bahula karmakA doSa ! 123 babaI, ASAr3ha, 1946 dharmadhyAna lakSyArthase ho yahI AtmahitakA rAstA hai / cittake sakalpa-vikalpase rahita honA yaha mahAvorakA mArga hai / aliptabhAvame rahanA, yaha vivekIkA kartavya hai / 124 vavANiyA badara, 1946 jaMNa NaM disaM icchai taM NaM ta NaM disaM appaDibadhe / jisa jisa dizAkI ora jAnA cAhe vaha vaha dizA jisake liye apratibaddha arthAt khulI hai / ( roka nahI sakatI / ) jaba taka aisI dazAkA abhyAsa na ho taba taka yathArthaM tyAgakI utpatti honA kaise sambhava hai ? podgalika racanA se AtmAko stambhita karanA ucita nahI haiM / vi0 rAyacaMdake yathAyogya | Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 223 125 vavANiyA, zrAvaNa vadI 13, budha, 1946 dharmecchuka bhAIzrI, Aja matAtarase utpanna huA pahalA paryuSaNa Arambha huaa| agale mAsame dUsarA paryaMpaNa Arabha hogA / samyakadRSTise matAtara dUra karake dekhanese yahI matAtara dugune lAbhakA kAraNa hai, kyoki dugunA dharma sampAdana kiyA jA skegaa| citta guphAke yogya ho gayA hai / karmaracanA vicitra hai| vi0 rAyacaMdake ythaayogy| 126 vavANiyA, prathama bhAdo sudI 3, soma, 1946 Apake darzanakA lAbha liye lagabhaga eka mAsase kucha adhika samaya huaa| babaI chor3e eka pakSa huaa| babaIkA eka varSakA nivAsa upAdhigrasta rahA / samAdhirUpa to eka ApakA samAgama thA, usakA yatheSTa lAbha prApta na huaa| jJAniyo dvArA kalpita sacamuca yaha kalikAla hI hai| janasamudAyakI vRttiyA~ viSaya-kaSAya Adise viSamatAko prApta huI haiN| isakI balavattaratA pratyakSa hai| rAjasI vRttikA anukaraNa use priya huA hai| tAtparya yaha ki vivekiyokI aura yathAyogya upazamapAtrokI chAyA bhI nahIM miltii| aise viSamakAlame janmA huA yaha dehadhArI AtmA anAdikAlake paribhramaNakI thakAnase vizrAti leneke liye AyA, pratyuta avizrAti pAkara phaMsa gayA hai / mAnasika citA kahI bhI kahI nahI jA sktii| kahane yogya pAtrokI bhI kamI hai| aisI sthitime aba kyA karanA ? yadyapi yathAyogya upazamabhAvako prApta AtmA sasAra aura mokSame samavRttivAlA hotA hai / isaliye apratibaddhatAse vicara sakatA hai| parantu isa AtmAko to abhI vaha dazA prApta nahI huI hai / usakA abhyAsa hai / to phira usake pAsa yaha pravRtti kisaliye khar3I hogI? jisame nirupAyatA hai usame sahanazIlatA sukhadAyaka hai aura aisA hI pravartana hai, parantu jIvana pUrNa ___ honese pahale yathAyogyarUpase nocekI dazA AnI cAhiye 1 mana, vacana aura kAyAse AtmAkA muktabhAva / 2 manakA udAsInatAse pravartana / 3 vacanakI syAdvAdatA (nirAgrahatA ) / 4 kAyAkI vRkSadazA ( AhAra-vihArakI niyamitatA ) / athavA sarva sadehokI nivRtti, sarva bhayamukti aura sarva ajJAnakA nAza / satone zAstro dvArA aneka prakArase usakA mArga batAyA hai, sAdhana batAye hai, yogAdikase utpanna huA apanA anubhava kahA hai, tathApi usame yathAyogya upazamabhAva AnA duSkara hai / vaha mArga hai, parantu upAdAnakI balavAna sthiti caahiye| upAdAnakI balavAna sthiti honeke liye nirantara satsaga cAhiye, vaha nahI hai| zizuvayase hI isa vRttikA udaya honese kisI prakArakA parabhASAbhyAsa na ho sakA / amuka sapradAyase zAstrAbhyAsa na ho skaa| saMsArake badhanase UhApohAbhyAsa bhI na ho sakA, aura vaha na ho sakA isake liye koI dUsarA vicAra nahI hai| usase AtmA adhika vikalpI hotA (sabake liye vikalpitA nahI, parantu mai kevala apanI apekSAse kahatA haiN|) aura vikalpAdika klezakA to nAza hI karanA cAhA thA. isa. liye jo huA vaha kalyANakAraka hI hai| parantu aba jaise mahAnubhAva vasiSTha bhagavAnane zrIrAmako isI doSakA vismaraNa karAyA thA vaise kauna karAye ? arthAt bhASAbhyAsake vinA bhI zAstrakA vahata paricaya Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 zrImada rAjacandra huA hai, dharmake vyAvahArika jJAtAokA bhI paricaya huA hai, tathApi isa AtmAkA AnaMdAvaraNa isase dUra nahI ho sakatA, mAtra satsagake sivAya aura yogasamAdhike sivAya, taba kyA karanA ? itanA bhI batalAneke liye koI satpAtra sthala nahI thA / bhAgyodayase Apa mile ki jinhe roma-romame yahI rucikara hai| 127 vavANiyA, prathama bhAdo sudI 4, 1946 patra milaa| sAre varSame Apake prati hue apane aparAdhakI, namratAse, vinayase aura mana, vacana, kAyAke prazasta yogase puna puna. kSamA cAhatA huuN| saba prakArase mere aparAdhakA vismaraNa kara AtmazreNIme pravartana karate rahe, yaha vinatI hai| Ajake patrame, matAtarase dugunA lAbha hotA hai aisA isa paryuSaNa parvako samyakadRSTise dekhate hue mAlUma huA, yaha bAta acchI lagI / tathApi kalyANake liye yaha dRSTi upayogI hai / samudAyake kalyANakI dRSTi se dekhate hue do paryupaNa dukhadAyaka hai| pratyeka samudAyame matAtara baDhane nahI cAhiye, kama hone caahiye| vi0 rAyacadake yathAyogya 128 vavANiyA, prathama bhAdo sudI 6, 1946 dharmecchaka bhAiyo, prathama savatsarIse lekara Ajake dina taka kisI bhI prakArase ApakI avinaya, AzAtanA, asamAdhi mere mana, vacana, kAyAke kisI bhI yogAdhyavasAyase huI ho unake liye punaH puna kSamA cAhatA huuN| atarjJAnase smaraNa karate hue aisA koI kAla jJAta nahI hotA athavA yAda nahI AtA ka jisa kAlame, jisa samayame isa jIvane paribhramaNa na kiyA ho, sakalpa-vikalpako raTana na kI ho, aura isase 'samAdhi'ko na bhalA ho / niraMtara yaha smaraNa rahA karatA hai, aura yaha mahAvairAgyako detA hai| aura smaraNa hotA hai ki yaha paribhramaNa kevala svacchadase karate hae jIvako udAsInatA kyo na AI ? dUsare jIvoke prati krodha karate hue, mAna karate hue, mAyA karate hae, lobha karate hue yA anyathA karate hue, yaha burA hai, aisA yathAyogya kyo na jAnA ? arthAt aisA jAnanA cAhiye thA, phira bhI na jAnA, yaha bhI puna paribhramaNa karanese virakta banAtA hai| aura smaraNa hotA hai ki jinake binA eka pala bhI maiM na jI sake, aise kitane hI padArtha (strI Adi), unako anata vAra choDate, unakA viyoga hue anata kAla bhI ho gayA, tathApi unake binA jIvita rahA gayA, yaha kucha kama AzcaryakAraka nahI hai| arthAt jisa jisa samaya vaisA prItibhAva kiyA thA usa usa samaya vaha kalpita thaa| aisA protibhAva kyo huA ? yaha puna pUna vairAgya detA hai| aura jisakA mukha kisI kAlame bhI na dekheM, jise kisI kAlame maiM grahaNa hI na karU~, usake ghara putrake rUpame, strIke rUpame, dAsake rUpame, dAsIke rUpame, nAnA jatuke rUpame kyo janmA ? arthAt aise dvapase aise rUpame janma lenA paDA / aura vaisA karanekI to icchA na thii| kahiye, yaha smaraNa hone para isa klezita AtmAke prati jugupsA nahI AtI hogI ? arthAt AtI hai| adhika kyA kahanA ? jo jo pUrvake bhavAtarame bhrAtirUpase bhramaNa kiyA, usakA smaraNa hone para ava kaise jInA yaha ciMtanA ho paDo hai| phira janma lenA hI nahI aura phira aisA karanA hI nahIM aisA dRDhatva AtmAme prakAzita hotA hai| paratu kitanI hI nirupAyatA hai vahA~ kyA karanA / jo dRDhatA hai use pUrNa karanA, avazya pUrNa karanA yahI raTana hai, parantu jo kucha Ar3e AtA hai use eka ora karanA Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 va varSa 225 par3atA hai, arthAt khisakAnA paDatA hai, aura usame kAla vyatIta hotA hai, jIvana calA jAtA hai, use na jAne denA, jaba taka yathAyogya jaya na ho taba taka, aisI dRDhatA hai, usakA kyA karanA ? kadApi kisI taraha usamese kucha kare to vaisA sthAna kahA~ hai ki jahA~ jAkara raheM ? arthAt vaise sata kahA~ haiM ki jahA~ jAkara isa dazAme baiThakara usakA popaNa prApta kareM ? to phira aba kyA karanA ? "cAhe jo ho, cAhe jitane dukha saho, cAhe jitane pariSaha sahana karo, cAhe jitane upasarga sahana karo, cAhe jitanI vyAdhiyA~ sahana karo, cAhe jitanI upAdhiyA~ A par3o, cAhe jitanI AdhiyA~ A par3o, cAhe to jIvanakAla eka samaya mAtra ho, aura dunimitta ho, paratu aisA karanA hii| taba taka he jIva / chuTakArA nahI hai|" isa prakAra nepathyamese uttara milatA hai aura vaha yathAyogya lagatA hai| kSaNa-kSaName palaTanevAlI svabhAvavRtti nahI cAhiye / amuka kAla taka zUnyake sivAya kucha nahI cAhiye, vaha na ho to amuka kAla taka saMtake sivAya kucha nahI cAhiye, vaha na ho to amuka kAla taka satsaMgake sivAya kucha nahI cAhiye, vaha na ho to AryAcaraNa (AyapuruSo dvArA kiye gaye AcaraNa ) ke sivAya kucha nahI cAhiye, vaha na ho to jinabhaktime ati zuddha bhAvase lInatAke sivAya kucha nahI cAhiye, vaha na ho to phira mAMganekI icchA bhI nahI hai| samajhame Aye vinA Agama anarthakAraka ho jAte haiM / satsagake binA dhyAna taragakhya ho jAtA hai| satake binA atakI bAtakA ata nahI pAyA jAtA / lokasajJAse lokAname nahI pahu~cA jAtA / lokatyAgake binA vairAgya yathAyogya pAnA durlabha hai| "yaha kucha jhUThA hai ?" kyA ? paribhramaNa kiyA so kiyA; aba usakA pratyAkhyAna leM to ? liyA jA sakatA hai| yaha bhI AzcaryakAraka hai| abhI itanA hI, phira suyogase mileNge| yahI vijJApana / vi0 rAyacandake yathAyogya / 129 vavANiyA, prathama bhAdo sudI 7, zukra, 1946 bambaI ityAdi sthalome sahana ko huI upAdhi, yahA~ Aneke bAda ekAtAdikA abhAva (nahI honA) aura vakratAkI apriyatAke kAraNa yathAsambhava tvarAse udhara aauuNgaa| 130 vavANiyA, prathama bhAdo sudI 11, maMgala, 1946 dharmecchuka bhAI khImajI, kitane varSa hue eka mahatI icchA anta karaName rahA karatI hai, jise kisI sthalapara nahI kahA, kahA nahIM jA sakA, kahA nahIM jA sakatA, nahI kahanA Avazyaka hai| mahAna parizramase prAya use pUrA kiyA jA sakatA hai, tathApi usake liye yatheSTa parizrama nahI ho pAtA, yaha eka Azcarya aura pramattatA hai| yaha icchA sahaja utpanna huI thii| jaba taka vaha yathAyogya rItise pUrI na kI jAye taba taka AtmA samAdhistha honA nahI cAhatA, athavA nahIM hogaa| yadi kabhI avasara hogA to usa icchAko jhAMkI karA denekA prayatna karU~gA / isa icchAke kAraNa jIva prAyaH viDambanadazAme ho jIvana vyatIta karatA rahatA hai| Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra mAnAyANakArI hai, tathApi dunaro ke prati besI kalyANakAraka honeme kucha 3. ko udita nara UrmiyoM Apako bahuta bAra namAgamame batAyI hai| sunakara unheM kucha ne kI dA hotI huI dekhaneme Ayo hai / puna anurodha hai ki jina jina sthalome una uga nyaloma jAnepara puna puna unakA adhika smaraNa avazya kiijiyegaa| / AtmA hai| 2 vaha bacA huA hai| 3 vaha karmakA kartA hai| 4 vaha karmakA bhoktA hai| 5 mokSakA upAya hai| AtmA nAca sakatA hai| no cha mahA pravacana ha unakA niratara zodhana kre| dagareko viDavanAkA anugraha na karake apanA anugraha cAhanevAlA jaya nahI pAtA aisA prAya hotA niye cAhatA hai ki Apane svAtmAke anugahame dRSTi rakhI he usakI vRddhi karate rahiye, aura usase -17 parakA anugaha bhI kara skeNge| ni ho jisakI asthi aura dharma ho jisako majjA hai, dharma hI jisakA rudhira hai, dharma hI jisakA jAmipa , dharma hI jinakI tvacA he, dharma hI jisakI idriyAM haiM, dharma hI jimakA karma he, dharma hI jisakA naTanA ha, dharma hI jisakA vaiTanA hai, dharma hI jisakA uThanA hai, dharma hI jisakA khaDA rahanA hai, dharma hI jigatA yAyana he, dharma hI jisakI jAgRti hai, dharma hI jisakA AhAra hai, dharma hI jimakA vihAra hai, dharma hI jinakA nihAra [ 1 ] hai, dharma ho jisakA vikalpa hai, dharma hI jisakA sakalpa hai, dharma ho jisakA sarvasva ne purapako pApti durlabha hai, aura vaha manupyadehame paramAtmA hai / ina dazAko kyA hama nahIM cAhate ? pAta, navApi pramAda aura jasatsaMgake ATe Anese usame dRSTi nahIM dete| AtmabhAvako vRddhi kaujiye, aura dehabhAvako kama kIjiye / vi0 rAyacadake yathocita / 131 jetapara (morabI), prathama bhAdo vadI 5, budha, 1946 ra mAyA, gAnIya pATha sambandhI donoke artha majhe to ThIka hI lagate haiN| bAlagIvokI apekSAse kAma kiyA gayA jathaM hilatA hai, mumukSuke liye ApakA kalpita artha hitakAraka hai, satoke mAra,manuppa jJAna diye pragAna kareM unake liye unambalapara pratyAsyAnako du pratyA. patA hai| yadi pavAyogya jJAna kI prApti na ho to jo pratyArayAna kiye ho ve deva mAma ko aganata ote haiN| isaliye unheM du pratyAkhyAna kahA hai| parantu isa sthalapara ..iii inAna ne sonI palAralelA renu nAyaMkara devanta ho nahIM / pratyAkhyAna Adi manuSya milA, 37nI aura mAyaMdeza nima milatA hai, to phira jJAna kI prApti honI ' lilAmo mAnamatI maganI caahiye| vi0 gapadake vonit| Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA~ varSa 227 132 vavANiyA, prathama bhAdo vadI 13, zukra, 1946 "kSaNamapi sajjanasaMgatirekA bhavati bhavArNavataraNe naukA" satpuruSakA kSaNabharakA bhI samAgama sasArarUpI samudra taraneke liye naukArUpa hotA hai| yaha vAkya mahAtmA zakarAcAryajIkA hai, aura yaha yathArtha hI lagatA hai| Apane mere samAgamase huA Anada aura viyogase huA anAnada pradarzita kiyA hai, vaisA hI Apake samAgamake liye mujhe bhI huA hai| ata karaName niratara aisA hI AyA karatA hai ki paramArtharUpa honA, aura anekako paramArtha siddha karaneme sahAyaka honA yahI kartavya hai, tathApi kucha vaisA yoga abhI viyogame hai| bhaviSyajJAnako jisame AvazyakatA hai, usa bAtapara abhI dhyAna nahIM rahA / 133 vavANiyA, dvitIya bhAdo sudI 2, magala, 1946 Atmavivekasapanna bhAI zrI sobhAgabhAI, morbii| __ Aja ApakA eka patra milA / paDhakara parama satopa huA / niratara aisA hI satoSa dete rahaneke liye vijJapti hai| yahA~ jo upAdhi hai, vaha eka amuka kAmase utpanna huI hai, aura usa upAdhike liye kyA hogA, aisI kucha kalpanA bhI nahI hotI, arthAt usa upAdhisambandhI koI ciMtA karanekI vRtti nahIM rhtii| yaha upAdhi kalikAlake prasagase eka pahalekI sagatise utpanna huI hai / aura usake liye jaisA honA hogA vaisA thoDe samayame ho rahegA / isa sa sArame aisI upAdhiyA~ AnA yaha koI AzcaryakI bAta nahI hai| Izvarapara vizvAsa rakhanA yaha eka sukhadAyaka mArga hai| jisakA dRDha vizvAsa hotA he vaha duHkhI nahI hotA, athavA dukhI hotA hai to dukhakA vedana nahIM krtaa| dukha ulaTA sukharUpa ho jAtA hai| AtmecchA aisI hI rahatI hai ki sasArame prArabdhAnusAra cAhe jaise zubhAzubha udayame AyeM, parantu uname prIti-aprIti karanekA hama sakalpa bhI na kreN| rAta-dina eka paramArtha viSayakA hI manana rahatA hai / AhAra bhI yahI hai, nidrA bhI yahI hai, zayana bhI yahI hai, svapna bhI yahI hai, bhaya bhI yahI hai, bhoga bhI yahI hai, parigraha bhI yahI hai, calanA bhI yahI hai, Asana bhI yahI hai| adhika kyA kahanA ? hAr3a, mAsa aura usakI majjA sabhI isI eka hI ragame rage hue haiN| eka roma bhI mAno isokA hI vicAra karatA hai, aura usake kAraNa na kucha dekhanA bhAtA hai, na kucha sUcanA bhAtA hai, na kucha sunanA bhAtA hai, na kucha cakhanA bhAtA hai ki na kucha chUnA bhAtA hai, na bolanA bhAtA he ki na mauna rahanA bhAtA hai, na baiThanA bhAtA hai ki na uThanA bhAtA hai, na sonA bhAtA hai ki na jAganA bhAtA hai, na khAnA bhAtA hai ki na bhUkhe rahanA bhAtA hai, na asaga bhAtA hai ki na saga bhAtA hai, na lakSmI bhAtI hai ki na alakSmI bhAtI hai aisA hai, tathApi usake prati AzA nirAzA kucha bhI udita hotI mAlUma nahI hotii| vaha ho to bhI Thoka aura na ho to bhI Thoka, yaha kucha dukhakA kAraNa nahI hai / dukhakA kAraNa mAtra viSamAtmA hai, aura vaha yadi sama he to saba sukha hI hai| isa vRttike kAraNa samAdhi rahatI hai / tathApi vAharase gRhasthokI pravRtti nahI ho sakatI, dehabhAva dikhAnA nahI pusAtA, AtmabhAvase pravRtti vAharase karaneme kitanA ho atarAya he / to aba kyA karanA ? kisa parvatakI guphAme jAnA aura ojhala ho jAnA, yaho raTana rahA karatI hai / tathApi bAharase amuka sAsArika pravRtti karanI par3atI hai| usake liye zoka to nahI he tathApi jIva sahana karanA nahI cAhatA | paramAnadako choDakara ise cAhe bhI kyo? aura isI kAraNase jyotiSa AdikI ora abhI citta nahIM hai| cAhe jaise bhaviSyajJAna athavA siddhiyokI Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 zrImada rAjacandra icchA nahI hai, tathA unakA upayoga karaneme udAsInatA rahatI hai / usame bhI abhI to adhika hI rahatI haiM | isaliye isa jJAnake sambandhame cittakI svasthatA se vicAra karake pUche hue prazno ke viSayame likhU~gA athavA samAgamame batAU~gA / jo prANI aise praznoke uttara pAkara Anada mAnate haiM ve mohAdhIna haiM, aura ve paramArthaMke pAtra hone durlabha hai aisI mAnyatA hai| isaliye vaise prasagame AnA bhI nahI bhAtA, parantu paramArtha hetuse pravRtti karanI paDegI to kisI prasagase karU~gA / icchA to nahI hotI / ApakA samAgama adhikatAse cAhatA hU~ / upAdhime yaha eka acchI vizrAti hai / kuzalatA hai, hU~ vi0 rAyacadake praNAma vANiyA, dvitIya bhAdo sudI 8, ravi, 1946 dono bhAiyo, dehadhArIko viDabanAkA honA to eka dharma hai / usame kheda karake AtmavismaraNa kyo karanA ? dharmabhaktiyukta Apase aisI prayAcanA karanekA yoga mAtra pUrvakarmane diyA hai / isame AtmecchA kapita hai / nirupAyatAke Age sahanazIlatA hI sukhadAyaka hai / t 1. isa kSetrame isa kAlame isa dehadhArIkA janma honA yogya na thA / yadyapi saba kSetrome janma lene kI icchA usane roka hI dI hai, tathApi prApta hue janmake liye zoka pradarzita karaneke liye aisA rudanavAkya likhA hai / kisI bhI prakArase videhI dazAke binAkA, yathAyogya jIvanmuktadazA rahita aura yathAyogya nigraMthadazA rahita eka kSaNakA jIvana bhI dekhanA jIvako sulabha nahI lagatA to phira bAkI rahI huI adhika Ayu kaise bItegI yaha viDaMbanA AtmecchA kI hai | yathAyogya dazAkA abhI mumukSu hU~ / kitanI to prApta huI hai / tathApi sampUrNa prApta hue binA yaha jIva zAti prApta kare aisI dazA pratIta nahI hotI / eka para rAga aura eka para dveSa aisI sthiti eka roma bhI use priya nahI hai / adhika kyA kahe ? parake paramArthake sivAya kI to deha hI nahI bhAtI / AtmakalyAName pravRtti kIjiyegA / vi0 rAyacadake yathAyogya 134 135 vavANiyA, dvitIya bhAdo sudI 14, ravi, 1946 dharmecchuka bhAiyo, mumukSutAke azose gRhIta huA ApakA hRdaya parama santoSa detA hai / anAdikAlakA paribhramaNa aba samAptiko prApta ho aisI abhilASA, yaha bhI eka kalyANa hI hai / koI aisA yathAyogya samaya A jAyegA ki jaba icchita vastukI prApti ho jAyegI / nirantara vRttiyA~ likhate rahiyegA / abhilASAko uttejana dete rahiyegA / aura nIcekI dharmaMkathAkA zravaNa kiyA hogA tathApi puna puna usakA smaraNa kIjiyegA / samyakUdazAke pA~ca lakSaNa hai : zama savega nirveda AsthA anukapA Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 229 krodhAdi kaSAyokA zAta ho jAnA, udayame Aye hue kaSAyome madatA honA, mor3I jA sake aisI AtmadazA honA athavA anAdikAlakI vRttiyA~ zAta ho jAnA, yaha 'zama' hai| ___ mukta honeke sivAya dUsarI kisI bhI prakArakI icchAkA na honA, abhilASAkA na honA, yaha 'savega' hai| jabase yaha samajha me AyA ki bhrAtime hI paribhramaNa kiyA, tabase aba bahuta ho gayA, are jIva / aba Thahara, yaha 'nirveda' hai| jinakA parama mAhAtmya hai aise ni:spRha puruSoke vacaname ho tallInatA, yaha 'zraddhA' 'AsthA' hai| ina saba dvArA jIvome svAtmatulya buddhi honA, yaha anukaMpA hai| ye lakSaNa avazya manana karane yogya hai, smaraNa karane yogya haiM, icchA karane yogya hai, aura anubhava ___ karane yogya haiN| adhika anya prasagapara / vi0 rAyacadake yathAyogya / 136 vavANiyA, dvitIya bhAdo sudI 14, ravi, 1946 ApakA savega-bharA patra milA / patrose adhika kyA batAU~ ? jaba taka AtmA AtmabhAvase anyathA arthAt dehabhAvase vyavahAra karegA; maiM karatA hU~, aisI buddhi karegA, mai Rddhi ityAdise adhika hU~ yo mAnegA, zAstrako jAlarUpa samajhegA, marmake liye mithyA moha karegA, taba taka usakI zAti honA durlabha hai, yahI isa patrase batAtA hU~ / isIme bahuta samAyA huA hai| kaI sthalome paDhA ho, sunA ho to bhI isapara adhika dhyAna rkhiyegaa| , rAyacada 137 morabI, dvitIya bhAdo vadI 4, guru, 1946 patra milA / 'zAtiprakAza' nahI milaa| milanepara yogya sUcita kruuNgaa| AtmazAtime pravRtti kiijiyegaa| vi0 rAyacadake yathAyogya / 138 morabI, dvitIya bhAdo vadI 6, zani, 1946 yogyatA prApta kreN| isI prakAra milegii| 139 morabI, dvitIya bhAdo vadI 7, ravi, 1946 mumukSu bhAiyo, kala mile hue patrako pahu~ca patrase dI hai| usa patrame likhe hue praznokA sakSipta uttara noce yathAmati likhatA hU~ ApakA prathama prazna ATha rucakapradeza sambandhI hai| uttarAdhyayana zAstrame sarva pradezome karmasambandha batAyA hai, usakA hetu yaha samajhame AyA hai ki yaha kahanA upadezArtha hai| 'sarva pradezame' kahanese, ATha rucakapradeza kamarahita nahIM haiM, aisA zAstrakartA niSedha karate haiM, yo samajhame nahI aataa| asakhyAtapradezI AtmAme java mAna ATha hI pradeza kamarahita hai, taba asakhyAtapradezoMke sAmane ve kisa ginatIme hai ? asakhyAtake Age unakA itanA adhika laghava ki zAstrakArane upadezakI adhikatAke liye yaha vAta ata karaName rakhakara bAharase isa prakAra apane kiyA, aura aisI hI zailI nirantara zAstrakArakI hai| Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 zrImad rAjacandra ___ antarmuhUrta arthAt do ghaDIke bhItarakA koI bhI samaya aisA sAdhAraNata artha hotA hai| parantu zAstrakArakI zailIke anusAra isakA artha aisA karanA par3atA hai ki ATha samayase adhika aura do ghaDIke bhItarakA samaya antarmuhurta kahalAtA hai| parantu rUDhime to jaisA pahale batAyA hai vaisA hI samajhame AtA hai; tathApi zAstrakArakI zailI hI mAnya hai| jaise yahA~ ATha samayakI bAta bahuta laghutvavAlI honese sthala sthalapara zAstrame nahI batAyI hai, vaise ATha rucakapradezakI bAta bhI hai aisA merA samajhanA hai, aura bhagavatI, prajJApanA, sthAnAga ityAdi zAstra usakI puSTi karate haiN| phira merI samajha to aisI hai ki zAstrakArane sabhI zAstrome na honevAlI bhI koI bAta zAstrame kahI ho to kucha cintAkI bAta nahI hai| usake sAtha aisA samajheM ki saba zAstrokI racanA karate hue usa eka zAstrame kahI huI bAta zAstrakArake dhyAname hI thii| aura sabhI zAstrokI apekSA koI vicitra bAta kisI zAstrame kahI ho to ise adhika mAnya karane yogya samajheM, kAraNa ki yaha bAta kisI virale manuSyake liye kahI gayI hotI hai, bAkI to sAdhAraNa manuSyoke liye hI kathana hotA hai| aisA honese ATha rucakapradeza nibaMdhana hai, yaha bAta aniSiddha hai, aisI merI samajha hai| bAkIke cAra astikAyake pradezoke sthalapara ina rucakapradezoko rakhakara samudghAta karanekA kevalIsambandhI jo varNana hai, vaha kitanI hI apekSAose jIvakA mUla karmabhAva nahI hai, aisA samajhAneke liye hai| isa bAtakI prasagavazAt samAgamame carcA kareM to ThIka hogaa| dUsarA prazna- 'jJAname kucha nyUna caudaha pUrvadhArI ananta nigodako prApta hote haiM aura jaghanyajJAnavAle bhI adhikase adhika pandraha bhavome mokSame jAte haiM, isa bAtakA samAdhAna kyA hai ?' isakA uttara jo mere hRdayame hai, vahI batAye detA hU~ ki yaha jaghanyajJAna dUsarA hai aura yaha prasaga bhI dUsarA hai| jaghanyajJAna arthAt sAmAnyata kintu mUla vastukA jJAna, atizaya sakSipta honepara bhI mokSake bIjarUpa hai, isaliye aisA kahA hai, aura 'eka deza nyUna' caudahapUrvadhArIkA jJAna eka mUla vastuke jJAnake sivAya dUsarA saba jAnanevAlA huA, parantu deha devAlayame rahe hue zAzvata padArthakA jJAtA na huA, aura yaha na huA to phira jaise lakSyake binA pheMkA huA tIra lakSyArthakA kAraNa nahI hotA vaise yaha bhI huaa| jisa vastuko prApta karaneke liye jinendrane caudaha pUrvake jJAnakA upadeza diyA hai vaha vastu na milI to phira caudaha pUrvakA jJAna ajJAnarUpa hI huaa| yahA~ 'deza nyUna' caudaha pUrvakA jJAna samajhanA / 'deza nyUna' kahanese apanI sAdhAraNa matise yo samajhA jAye ki paDha paDhakara caudaha pUrvake anta taka A pahu~caneme ekAdha adhyayana yA vaisA kucha raha gayA aura isase bhaTake, parantu aisA to nahI hai| itane sAre jJAnakA abhyAsI eka alpa bhAgake liye abhyAsame parAbhavako prApta ho, yaha mAnane jaisA nahI hai| arthAt kucha bhASA kaThina yA kucha artha kaThina nahI hai ki smaraName rakhanA unhe duSkara ho / mAtra mUla vastukA jJAna na milA itanI hI nyUnatA, usane caudaha pUrvake zeSa jJAnako niSphala kara diyaa| eka nayase yaha vicAra bhI ho sakatA hai ki zAstra (likhe hue panne) uThAne aura paDhane isame koI antara nahI hai, yadi tattva na milA to, kyoki donone bojha hI utthaayaa| jisane panne uThAye usane kAyAse bojha uThAyA, aura jo paDha gayA usane manase bojha utthaayaa| parantu vAstavika lakSyArthake binA unakI nirupayogitA siddha hotI hai aisA samajhame AtA hai| jisake gharame sArA lavaNa samudra hai vaha tRSAturakI tRSA miTAneme samartha nahIM hai, parantu jisake gharame eka mIThe pAnIko 'vIraDI'' hai, vaha apanI aura dUsare kitanokI hI tRSA miTAneme samartha hai, aura jJAnadRSTise dekhate hue mahatva usIkA hai, to bhI dUsare nayapara aba dRSTi karanI par3atI hai, aura vaha yaha ki kisI taraha bhI zAstrAbhyAsa hogA to kucha pAtra honekI abhilASA hogI, aura kAlakramase pAtratA bhI 1. nadI yA tAlAbake jalavihIna bhAgameM pAnIke liye banAI huI gar3hI / Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA varSa 231 legI aura dUsaroko bhI pAtratA degaa| isaliye yahA~ zAstrAbhyAsake niSedha karanekA hetu nahI hai, parantu la vastuse dUra jAyA jAye aise zAstrAbhyAsakA niSedha kare to ekAntavAdI nahI khlaayeNge| isa taraha sakSepame do praznokA uttara likhA hai| likhaneko apekSA vAcAse adhika samajhAnA ho katA hai| to bhI AzA hai ki isase samAdhAna hogA, aura yaha pAtratAke kinhI bhI azoko baDhAyegA, ekAnta dRSTiko ghaTAyegA, aisI mAnyatA hai| aho / ananta bhavoMke paryaTaname kisI satpuruSake pratApase isa dazAko prApta isa dehadhArIko Apa cAhate haiM, usase dharma cAhate haiM, aura vaha to abhI kisI AzcaryakAraka upAdhime par3A hai | nivRtta hotA to huta upayogI ho par3atA / acchA | Apako usake liye jo itanI adhika zraddhA rahatI hai usakA koI mUla kAraNa hAtha lagA hai ? usapara rakhI huI zraddhA, usakA kahA huA dharma anubhava karanepara anarthakAraka to hI lageMge? arthAt abhI usakI pUrNa kasauTI kojiye, aura aisA karaneme vaha prasanna hai, sAtha hI Apako gogyatAkA kAraNa hai, aura kadAcit pUrvApara bhI nizaka zraddhA hI rahegI, aisA ho to vaisA hI rakhaneme kalyANa hai, yo spaSTa kaha denA Aja ucita laganese kaha diyA hai| Ajake patrame bahuta hI grAmINa bhApAkA payoga kiyA hai, tathApi usakA uddeza eka paramArtha hI hai| Apake samAgamake icchuka rAyacanda (anAma) ke praNAma / rAyacanda (jAnA 140 morabI, dvitIya bhAdo vadI 8, soma, 1946 praznavAlA patra milA / prasanna huA / pratyuttara likhUgA / pAtratA-prAptikA prayAsa adhika kreN| 141 vavANiyA, dvitIya bhAdo vadI 12, zukra, 1946 saubhAgyamUrti saubhAgya, vyAsa bhagavAna kahate haiM 'icchAdveSavihInena sarvatra smcetsaa| bhagavadbhaktiyuktena prAptA bhAgavatI gtiH|| icchA aura dveSase rahita, sarvatra samadRSTise dekhanevAle puruSa bhagavAnakI bhaktise yukta hokara bhAgavatI gatiko prApta hue arthAt nirvANako prApta hue| ____ Apa dekheM, isa vacaname kitanA adhika paramArtha unhone samA diyA hai ? prasagavazAt isa vAkyakA smaraNa ho Anese likhA hai / niraMtara sAtha rahane deneme bhagavAnako kyA hAni hotI hogI? AjJAkArI 142 vavANiyA, dvi0 bhAdoM vadI 13, zani, 1946 AtmAkA vismaraNa kyo huA hogA? dharmajijJAsu bhAI tribhuvana, bNbii| Apa aura dUsare jo jo bhAI mere pAsase kucha AtmalAbha cAhate haiM, ve saba lAbha prApta kareM yaha mere ata.karaNakI hI icchA hai / tathApi usa lAbhako denekI merI yathAyogya pAtratApara abhI kucha AvaraNa hai, 1 zrImadbhAgavata, skanva 3, adhyAya 24, zloka 47 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 zrImad rAjacandra aura uma lAbhako lenekI icchA karanevAlokI yogyatAko bhI mujhe aneka prakArase nyUnatA mAlUma huA karatI hai| isaliye ye dono yoga jaba taka paripakvatAko prApta na ho taba taka icchita siddhime vilaba hai, aisI merI mAnyatA hai / vAravAra anukapA A jAtI hai, parantu nirupAyatAke Age kyA karUM? apanI kisI nyUnatAko pUrNatA kaise kahU~ ? isaliye aisI icchA rahA karatI hai ki abhI to jaise Apa sava yogyatA prApta kara sakeM vaisA kucha nivedana karatA rahU~, aura jo kucha spaSTIkaraNa pUThe so yathAmati batAtA raha~, nahI to yogyatA prApta karate rahe, aisA bAra-bAra sUcita karatA rhuuN| 'sAyame khImajokA patra hai, yaha unhe de deN| yaha patra Apako bhI likhA hai, aisA smjhe| 143 vavANiyA, dvi0 bhAdo vadI 13, zani, 1946 nIcekI bAtokA abhyAma to karate hI rahe - 1. cAhe jisa prakArase bhI udayame Aye hue aura udayame AnevAle kapAyoko zAta kreN| 2 mabhI prakArakI abhilApAkI nivRtti karate rhe| 3 itane kAla taka jo kiyA usa sabase nivRtta ho, use karanese aba ruke / 4 Apa paripUrNa mukhI haiM, aisA mAneM, aura vAkIke prANiyokI anukapA kiyA kreN| 5 kisI eka satpurupako khoje, aura usake cAhe jaise vacanome bhI zraddhA rkhe| ye pA~co abhyAsa avazya yogyatA dete haiN| aura pAMcaveme cArokA samAveza ho jAtA hai, aisA avazya mAneM / adhika kyA kahU~ ? cAhe jisa kAlame bhI yaha pA~cavA~ prApta hue vinA isa paryaTanakA anta AnevAlA nahI hai / vAkIke cAra isa pA~caveMkI prAptime sahAyaka hai / pA~caveMke abhyAsake sivAya, usakI prAptike sivAya dUsarA koI nirvANamArga mujhe nahIM sUjhatA, aura sabhI mahAtmAoko bhI aisA hI sUjhA hogA-(sUjhA hai)| ava jaise Apako yogya lage vaise kreN| Apa ina sabakI icchA rakhate haiM, to bhI adhika icchA kareM; zIghratA na kreN| jitanI zIghratA utanI kacAI aura jitanI kacAI utanI khaTAI, isa sApekSa kathanakA smaraNa kreN| prArabdhajIvI rAyacadake yathAyogya | 144 vavANiyA, dvi0 bhAdo vadI 30, soma, 1946 ApakA patra milA / paramAnaMda huaa| cetanyakA nirantara avicchinna anubhava priya hai, yahI cAhiye hai| dUsarI koI spRhA nahIM rhtii| rahatI ho to bhI rakhanekI icchA nahI hai| eka "tU hI, tU hI" yahI yathArtha askhalita pravAha cAhiye / adhika kyA kahanA ? yaha likhanese likhA nahI jAtA aura kahanese kahA nahIM jAtA, mAtra jJAnagamya hai| athavA to zreNiza. samajhame Ane yogya hai| bAkI to avyaktatA hI hai / isaliye jisa ni spRha dazAko hI raTana hai, usake milanepara ora isa kalpitako bhUla jAnepara chuTakArA hai| kava Agamana hogA? vi0 A0 rA. 145 vavANiyA, Asoja sudI 2, guru, 1946 merA vicAra aisA hotA hai ki * * pAsa Apa sadA jAyeM / ho sake to jIbhase, nahI to likhakara batA deM ki merA anta.karaNa Apake prati nirvikalpa hI hai, phira bhI merI prakRtike dopase kisI bhI taraha 1 dekheM sAthakA Aka 143 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 233 Apako duHkhI karanekA kAraNa na ho isaliye maiMne AgamanakA paricaya kama rakhA hai, isake liye kSamA kIjiyegA / ityAdi jaise yogya lage vaise karake AtmanivRtti kIjiyegA / abhI itanA hii| .. .... ..vi0 rAyacadake yathAyogya 146, .:: - vavANiyA, Asoja-sudI 5, zani, 1946 'UcanIcano aMtara nthii| samajyA te pAmyA sadgati // ___ tIrthaMkaradevane rAga karanekA niSedha kiyA hai, arthAt jaba taka rAga hai taba taka mokSa nahI hotaa| taba phira isake prati rAga Apa sabake liye hitakAraka kaise hogA? - likhanevAlA avyaktadazA ___- 147 vavANiyA, Asoja sudI 6, ravi, 1946 sujJa bhAI khImajI, AjJAke prati anugrahadazaka satoSaprada patra milaa| * AjJAme ho ekatAna hue binA paramArthake mArgakI prApti bahuta hI asulabha hai| ekatAna honA bhI bahuta hI asulabha hai| isake liye Apa kyA upAya kareMge? athavA kyA socA hai ? adhika kyA ? abhI itanA bhI bahuta hai| vi0 rAyacandake yathAyogya / 148 - vavANiyA, Asoja sudI 10, guru, 1946 pA~ceka dina pahale patra milA, jisa patrame lakSmI AdikI vicitra dazAkA varNana kiyA hai| aise aneka prakArake parityAgayukta vicAroko, palaTa palaTakara jaba AtmA ekatva buddhiko pAkara mahAtmAke sagakI ArAdhanA karegA, athavA svaya kisI pUrvake smaraNako prApta karegA to icchitaH, siddhiko prApta kregaa| yaha ni sazaya hai / vistArapUrvaka patra likha sakU~ aisI dazA nahI rhtii| / , vi0 rAyacandake yathocita / - vavANiyA, Asoja sudI 10, guru, 1946 149- dharmadhyAna, vidyAbhyAsa ityAdikI vRddhi kreN| 150 vavANiyA, Asoja, 1946 yaha maiM tujhe mautakA auSadha detA hU~ / upayoga karaneme bhUla mata krnaa| tujhe kauna priya hai ? mujhe phcaannevaalaa| / aisA kyo karate hai ? abhI dera hai / kyA honevAlA hai ? . . he karma | tujhe nizcita AjJA karatA hU~ ki nIti aura nekopara merA paira mata rakhavAnA / Asoja, 1946 tIna prakArake vIryakA vidhAna kiyA hai-... - (1) mahAvIrya (2) madhyavIyaM..... (3) alpavIrya / -- mahAvIryakA tIna prakArase vidhAna kiyA hai-- (1) sAttvika (2) rAjasI (3) taamsii| 1 bhAvArtha-U~canIcakA koI atara nahI hai / jo samajhe ve sadgatiko prApta hue / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 zrImad rAjacandra sAttvika mahAvIryakA tIna prakArase vidhAna kiyA hai (1) sAttvika zukla (2) sAttvika dharma (3) sAttvika mizra / sAttvika zukla mahAvIryakA tIna prakArase vidhAna kiyA hai___ (1) zukla jJAna (2) zukla darzana - (3) zukla cAritra (shiil)| sAttvika dharmako do prakArase vidhAna kiyA hai (1) prazasta (2) prasiddha prazasta / isakA bhI do prakArase vidhAna kiyA hai- . (1) paNNatte (2) apaNNatte / sAmAnya kevalI tIrthakara yaha artha samartha hai| 152 vavANiyA, Asoja sudI 11, zukra, 1946 Aja ApakA kRpA patra milaa| sAthame pada milaa| - sarvArthasiddhakI hI bAta hai| jainame aisA kahA hai ki sarvArthasiddha mahAvimAnako dhvajAse bAraha yojana dUra muktizilA hai / kabIra bhI dhvajAse Anandavibhora ho gaye haiN| usa padako paDhakara paramAnanda huaa| prabhAtame jaldI uThA, tabase koI apUrva Ananda rahA hI karatA thaa| itaneme pada milA, aura mUlapadakA atizaya smaraNa ho AyA, ekatAna ho gyaa| ekAkAra vRttikA varNana zabdase kaise kiyA jA sakatA hai ? dinake bAraha baje taka rhaa| apUrva Ananda to vaisAkA vaisA hI hai| parantu dUsaro vArtA (jJAnako) karaneme usake bAdakA kAlakSepa kiyaa|' ..1 "kevalajJAna have pAmazu, pAmazaM, pAmazaM, pAmazu re ke0" aisA eka pada bnaayaa| hRdaya bahuta Anandame hai| 153 vavANiyA, Asoja sudI 12, zani, 1946 dharmecchuka bhAiyo, Aja ApakA eka patra milA (abaalaalkaa)| udAsInatA adhyAtmakI jananI hai| , . sasArame rahanA aura mokSa honA kahanA, yaha honA asulabha hai| vi0 rAyacandake ythaayogy| 'morabI, Asoja, 1946 *bIjAM sAdhana bahu kayA~, karI kalpanA aap| ., . athavA asadguru thakI, UlaTo vadhyo utApa / . 1 arthAt kevalajJAna aba pAyeMge, pAyeMge, pAyeMge re ke| . ' 2. dekheM Aka 86 / --- ..... * bhAvArtha-apanI kalpanAse athavA-asadguruke yogase sukhake liye dUsare bahutase sAdhana kiye, parantu sukhake badale dukha hI vddhaa| . . . . . . Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vaoN varSa 235 'pUrva puNyanA udayathI, maLayo sadguru yoga / vacana sudhA zravaNe jatAM, thayu hRdaya gatazoga // 2nizcaya ethI Aviyo, TaLaze ahIM utaap| nitya karyo satsaMga me, eka lakSathI Apa // 155 / babaI, 1946 / "kitanI hI bAteM aisI hai ki jo mAtra AtmaggrAhya haiM, aura mana, vacana eva kAyAse para hai / kitanI hI vAteM aisI haiM ki jo vacana aura kAyAse para haiM, parantu hai / zrI bhgvaan| zrI mghshaap| zrI vkhlaa| 156 babaI, 1946 pahale tIna kAlako muTThIme liyA, isaliye mahAvIradevane jagatako isa prakAra dekhAusame ananta caitanyAtmA mukta dekhe| ananta caitanyAtmA baddha dekhe / ananta mokSapAtra dekhe| ananta mokSa-apAtra dekhe| ananta adhogatime dekhe| UdhvaMgatime dekhe| use puruSAkArame dekhaa| jaDa caitanyAtmaka dekhaa| 157 - - - sa0 1946 dainaMdinI babaI, kArtika vadI 1, zukra, 1946 nAnA-prakArakA moha kSINa ho jAnese AtmAko dRSTi apane guNase utpanna honevAle sukhako ora jAtI hai, aura phira use prApta karanekA vaha prayatna karatI hai / yahI dRSTi use usako siddhi detI hai| (2) , babaI, kArtika vadI 3, ravi. 1946 hamane AyukA pramANa nahI jAnA hai| bAlAvasthA nAsamajhome vyatIta huii| mAne ki 46 varSako Ayu hogI, athavA vRddhatA dekha sakeMge itanI Ayu hogii| parantu usame zithila dazAke sivAya aura kucha nahI dekha sakeMge / aba mAtra eka yuvAvasthA rhii| usameM yadi mohanIyavalavattaratA na ghaTI to sukhase nidrA 1 bhAvArtha parvapaNyake udayase sadgurukA yoga milA, unake vacanAmRta karNagocara honese hRdaya zokarahita ho gyaa| 2 bhAvArtha-isase majhe nizcaya huA ki ava yahI duHkha dUra ho jAyegA / phira maine ekaniSThAse nirantara satsaga kiyaa| 3 varNamAlAkA pahalA eka eka akSara paDhanese 'bhagavAna' zabda banatA hai| 4 varNamAlAkA dUsarA eka eka akSara par3hanese 'bhagavAna' zabda banatA hai| 5 savata 1946 kI dainadinImeM zrImadne amuka tithiyomeM apanI vicAracaryA likho hai| kisone isa dainadinImaise kucha panne phADa liye mAlUma hote haiN| usameM jitane panne vidyamAna hai ve yahAM diye hai| Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 zrImada rAjacandra nahI AyegI, noroga rahA nahI jAyegA, aniSTa sakalpa-vikalpa dUra nahI hoge aura jagaha-jagaha bhaTakanA paDegA, aura vaha bhI Rddhi hogI to hogA, nahI to pahale usake liye prayatna karanA paDegA / vaha icchAnusAra milI yA na milI yaha to eka ora rahA, parantu kadAcit nirvAha yogya milanI bhI durlabha hai / usIkI cintAme, usIke vikalpame aura use prAptakara sukha bhogege isI sakalpame mAtra dukhake sivAya aura kucha nahI dekha sakeMge / isa vayame kisI kAryame pravRtti karanese saphala ho gaye to ekadama ghamaDa A jAyegA / saphala na hue to logokA bheda aura apanA niSphala kheda bahuta dukha degA / pratyeka samaya mRtyuke bhayavAlA, rogake bhayavAlA, AjIvikA ke bhayavAlA, yaza hogA to usakI rakSAke bhayavAlA, apayaza hogA to use dUra karaneke bhayavAlA, lenadArI hogI to use leneke bhayavAlA, RNa hogA to usakI cintAke bhayavAlA, strI hogI to usakI ke bhayavAlA, nahI hogI to use prApta karaneke vicAravAlA, putrapautrAdi hoge to unakI kicakicake bhayavAlA, nahI hoge to unhe prApta karaneke vicAravAlA, kama Rddhi hogI to adhikake vicAravAlA, adhika hogI to use sacita rakhaneke vicAravAlA, aisA hI sabhI sAdhano ke liye anubhava hogaa| kramase yA akramase sakSepa meM kahanA yaha hai ki aba sukhakA samaya kaunasA kahanA ? bAlAvasthA ? yuvAvasthA ? jarAvasthA ? nIrogAvasthA ? rogAvasthA ? dhanAvasthA ? nirdhanAvasthA ? a gRhasthAvasthA ? gRhasthAvasthA ? isa saba prakArake bAhya parizramake binA anupama antaraga vicArase jo viveka huA vahI hame dUsarI dRSTi dekara sarva kAlake liye sukhI karatA hai / isakA Azaya kyA ? yahI ki adhika jiye to bhI sukhI, kama jiye to bhI sukhI, phira janmanA ho to bho sukhI, na janmanA ho to bhI sukhI / ( 3 ) baMbaI, magasira sudI 1-2, ravi, 1946 he gautama ! usa kAla aura usa samaya chadmastha avasthAme, me ekAdaza varSake paryAyame, SaSThabhaktase SaSThabhakta grahaNa karake, sAvadhAnatAse, nirantara tapazcaryA aura sayamase AtmatAkI bhAvanA karate hue, pUrvAnupUrvIse calate hue, eka gA~vase dUsare gA~vame jAte hue, jahA~ suSumArapura nagara, jahA~ azoka vanakhaDa udyAna, jahA~ azokavara pAdapa, jahA~ pRthvIzilApaTTa thA, vahA~ AyA, Akara azokavara pAdapake nIce, pRthvIzilApaTTapara aSTamabhakta grahaNa karake, dono pairoko saMkucita karake, karoko lambA karake, eka pudgalame dRSTiko sthira karake, animeSa nayanase, zarIrako jarA nIce Age jhukAkara, yogako samAdhise, sarvaM indriyoko gupta karake, eka rAtrikI mahA pratimA dhAraNa karake, vicaratA thA / ( camara) ' - ( 4 ) baMbaI, pauSa sudI 3, budha, 1946 2 nIce niyamopara bahuta dhyAna de - 1 eka bAta karate hue usake pUrI na hone taka AvazyakatAke binA dUsarI bAta nahI karanI cAhiye / 2. kahanevAle kI bAta pUrI sunanI cAhiye / } / 3 svaya dhIrajase usakA saduttara denA cAhiye | 4 jisame AtmazlAghA yA AtmahAni na ho vaha bAta kahanI cAhiye / 5 dharma sambandhI abhI bahuta hI kama bAta karanA | 6 logose dharmavyavahArame nahI par3anA / - -5 1. zrI bhagavatI sUtra, zataka 3, uddezaka 2 ' r 11 mera 17 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 237 23 vo varSa baMbaI, vaizAkha vadI 4, guru, 1946 *Aja mane ucharaga anupama, janmakRtArtha joga jnnaayo| vAstavya vastu, viveka vivecaka-te krama spaSTa sumArga gnnaayo|| --- (6) - babaI, vaizAkha vadI 5, zukra, 1946 icchArahita koI prANI nahI hai / usame bhI manuSya prANI vividha AzAose ghirA huA hai| jaba taka icchA-AzA atRpta hai taba taka vaha prANI adhovRttivat hai / icchAjayI prANI UrdhvagAmIvat hai| babaI, jeTha sudI 4, guru, 1946 he paricayo / Apase mai anurodha karatA hU~ ki Apa apaneme yogya honekI icchA utpanna kreN| maiM usa icchAko pUrNa karaneme sahAyaka houuNgaa|" ___ Apa merI anuyAyI huIM, aura usame janmAtarake yogase mujhe pradhAnapada milanese Apa merI AjJAkA avalaMbana karake vyavahAra kareM yaha ucita mAnA hai| aura mai bhI Apake sAtha ucitarUpase vyavahAra karanA cAhatA hU~, dUsarI taraha nhii| yadi Apa pahale jIvanasthiti pUrNa kare, to dharmArtha ke liye mujhe cAhe, aisA karanA ucita mAnatA hU~, aura yadi maiM karU~ to dharmapAtrake taurapara merA smaraNa ho, aisA honA caahiye| / dono dharmamUtti honekA prayatna kareM, baDe harSase prayatna kreN| ApakI gatise merI gati zreSTha hogI, aisA anumAna kiyA hai-matime / usakA lAbha Apako denA cAhatA hai, kyoki Apa bahuta hI nikaTake sambandhI haiM / vaha lAbha Apa lenA cAhatI ho to dUsarI dhArAme kahe anusAra jarUra kareMgI aisI AzA rakhatA huuN| Apa svacchatAko bahuta hI cAhe / vItarAga bhaktiko bahuta hI cAhe / merI bhaktiko samabhAvase cAhe / Apa jisa samaya merI sagatime ho usa samaya aise rahe ki mujhe sabhI prakArase AnaMda ho| vidyAbhyAsI hoveN| mujhase, vidyAyukta vinodI sabhASaNa kreN| maiM Apako yukta bodha duuNgaa| usase Apa rUpasapanna, guNasapanna aura Rddhi tathA buddhisapanna hogii| . phira yaha dazA dekhakara maiM parama prasanna houuNgaa| ... (8) bavaI, jeTha sudI 11, zukra, 1946 saberekA cha se ATha takakA samaya samAdhiyukta bItA thA / akhAjIke vicAra bahuta svastha cittase paDhe the, manana kiye the| (9) ___ babaI, jeTha sudI 12, zani, 1946 kala revAzakarajI AnevAle haiM, isaliye tabase nIceke kramakA pArzva prabhu pAlana karAye1. kaaryprvRtti| 2 sAdhAraNa bhASaNa-sakAraNa | 3 donoke ataHkaraNakI nirmala prIti / *bhAvArya-Aja mujhe anupama Ananda huA hai, janmako kRtArthatAkA yoga pratIta hujJA hai| vastukI yayAryatA. viveka aura vivecanake kramakA sumArga spaSTatAse pratIta huA hai| Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 zrImad rAjacandra 4 dharmAnuSThAna / ' 5 vairAgyakI tiivrtaa| (10) . baMbaI, jeTha vadI 11, zukra, 1946 tujhe apanA astitva mAnaneme kahA~ zakA hai ? zaMkA ho to vaha ThIka bhI nahI hai / . (11) ... babaI, jeTha vadI 12, zani, 1946 kala rAta eka adbhuta svapna AyA thaa| jisame do eka puruSoke sAmane isa jagatakI racanAke svarUpakA varNana kiyA thA, pahale saba kucha bhulAkara pIche jagatakA darzana karAyA thaa| svapname mahAvIradevakI zikSA sapramANa huI thii| isa svapnakA varNana bahuta sundara aura camatkArika honese paramAnanda huA thA / aba phira tatsambandhI adhika / (12) / babaI ASADha sudI 4, zani, 1946 kalikAlane manuSyako svArthaparAyaNa aura mohavaza kiyaa| . / jisakA hRdaya zuddha hai aura jo satakI batAyI huI rAhase calatA hai, use dhanya hai| satsagake abhAvase caDhI huI AtmazreNI prAya patita hotI hai| (13) - babaI, ASADha sudI 5, ravi, 1946 - jaba yaha vyavahAropAdhi grahaNa kI taba use grahaNa karanekA hetu yaha thA - bhaviSyakAlame jo upAdhi bahata samaya legI, vaha upAdhi adhika dU khadAyaka ho to bhI thoDe samayamai bhoga lenI yaha adhika zreyaskara hai| / yaha upAdhi nimnalikhita hetuose samAdhirUpa hogI aisA mAnA thA - .." dharmasambandhI adhika bAtacIta isa kAlame gRhasthAvasthAme na ho to acchA / / bhale tujhe viSama lage, parantu isI kramame pravRtti kara / avazya hI isI kramame pravRtti kara / dukhako sahana karake, kramakI rakSAke pariSahako sahana karake, anukUla-pratikUla upasargako sahana karake tU acala raha / abhI kadAcit adhikatara viSama lagegA, parantu pariNAmame vaha viSama sama ho jaayegaa| ghereme tU mata pha~sanA / bAra-bAra kahatA hU~ mata pha~sanA, dukhI hogA, pazcAttApa karegA, isakI apekSA abhIse ina vacanoko hRdayame utAra-prItipUrvaka utaar| 1 kisIke bhI doSa mata dekha / jo kucha hotA hai, vaha tere apane doSase hotA hai, aisA mAna / 2 tU apanI (Atma) prazasA mata karanA, aura karegA to tU hI halakA hai aisA maiM mAnatA huuN| 3 jaisA dUsaroko priya lage vaisA apanA bartAva rakhanekA prayatna karanA / usame tujhe ekadama siddhi nahI milegI, athavA vighna AyeMge, tathApi dRDha Agrahase dhIre-dhIre usa kramaparaM apanI niSThA jamAye rkhnaa| 4 tU vyavahArame jisake sAtha sambaddha huA ho usake sAtha amuka prakArase baratAva karanekA nirNaya karake use batA de| use anukUla A jAye to vaise, nahI to jaise vaha kahe vaise baratAva karanA / . sAtha hI batA denA ki Apake kAryame (jo mujhe sauMpege usame) kisI prakArase maiM apanI niSThAke -kAraNa hAni nahI pahu~cAU~gA / Apa mere sambandhame dUsarI koI kalpanA na kareM, mujhe vyavahAra sambandhI anyathA bhAva nahI hai, ora meM Apase vaisA baratAva karanA bhI nahIM caahtaa| itanA hI nahIM, parantu manavacanakAyAse merA kucha Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 239 viparItAcaraNa ho gayA to usake liye pazcAttApa kruuNgaa| aisA nahI karaneke liye Agese bahuta sAvadhAnI rluuNgaa| ApakA sauMpA huA kAma karate hue mai nirabhimAnI rhuuNgaa| merI bhUlake liye mujhe upAlambha dege use sahana kruuNgaa| merA basa calegA vahA~ taka svapname bhI ApakA dveSa yA Apake sambandhame kisI bhI prakArako anyathA kalpanA nahI kruuNgaa| Apako kisI prakArakI zakA ho to mujhe batAiyegA, to ApakA upakAra mAnUMgA, aura usakA saccA spaSTIkaraNa karU~gA / spaSTIkaraNa na huA to mauna rahU~gA, parantu asatya nahI boluuNgaa| Apase mAtra itanA hI cAhatA hU~ ki kisI bhI prakArase Apa mere nimittase azubha yogame pravRtti na kreN| Apa apanI icchAnusAra vartana kareM, isame mujhe kucha bhI adhika kahanekI jarUrata nahI hai| mAtra mujhe merI nivRttizreNime pravRtti karane dete hue kisI taraha apanA anta karaNa chodA na kareM, aura yadi choTA karanekI Apako icchA ho to avazya mujhe pahalese kaha deN| usa zreNiko nibhAnekI merI icchA haiM aura usake liye maiM yogya kara luuNgaa| merA basa calegA taba taka maiM Apako dukhI nahIM karU~gA aura Akhira yahI nivRttizreNi Apako apriya hogI to bhI mai yathAzakti sAvadhAnIse, Apake samIpase, Apako kisI bhI prakArakI hAni pahu~cAye binA zakya lAbha pahuMcAkara, bhaviSyake cAhe jisa kAlake liye bhI vaisI icchA rakhakara khisaka jaauuNgaa| (14) bambaI, ASADha vadI 4, ravi, 1946 vizvAsase vyavahAra karake anyathA vyavahAra karanevAle Aja pachatAvA karate haiN|' bambaI, ASADha vadI 11, zani, 1946 (15) . .. tuccha aura vAcAhIna yaha jagata to dekheN| .... . . (16) / bambaI, ASADha vadI 12, ravi, 1946 ___dRSTi aisI svaccha kare ki jisame sUkSmase sUkSma doSa bhI dikhAyI de sake, aura dikhAyI denese unakA kSaya ho ske| (17) vANiyA, Asoja sudI 10, guru, 1946 biijjnyaan| ... / / / bhagavAna mahAvIradeva, / zodhe to kevalajJAna kucha kahA jA sake aisA yaha svarUpa nahI hai| jJAnI ratnAkara ye saba niyatiyA~ kisane kahI ? hamane jJAnase dekhakara phira jaisI yogya pratIta huI vaisI vyAkhyA kii| . . bhagavAna mahAvIradeva / - 10, 9, 8, 7, 6, 4, 3, 2, 1 pAThAntara-1 karAte haiN| 2 avidyamAna / 3. ayAcita / mAma Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 zrImad rAjacandra paramAtmasRSTi kisIko viSama hone yogya nahI hai| pannA 3 pannA 4 jIvasRSTi jIvako viSamatAke liye svIkRta hai| pannA 5-6 - paramAtmasRSTi parama jJAnamaya aura parama / . .Anandase paripUrNa vyApta hai / .. pannA 7 jIvako svasRSTise udAsIna honA yogya hai| . . . . . . pannA 8 . harikI prAptike vinA jIvakA kleza dUra nahIM hotaa| '' pannA 9 harike guNagrAmakA ananya citana nahIM hai, - yaha ciMtana bhI viSama hai| paMnnA 10 harimaya ho hama honeke yogya haiN| .... pannA 11 hariko mAyA hai, usase vaha pravRtta hotA hai| hariko vaha pravRtta kara sakane yogya hai hI nhiiN| ';:. . . . . " pannA 12 vaha mAyA bhI honeke yogya hI hai| pannA 13 ' . mAyA na hotI to harikA akalatva kauna kahatA pannA 14 pannA 15 mAyA aisI niyatise yukta hai ki usakA preraka abadhana hI hone yogya hai| hari hari aisA hI sarvatra ho, .. . - - - vahI pratIta ho, usokA bhAna ho| - usIkI sattA hame bhAsita ho| " . . ..., usame hI hamArA ananya, akhaNDa . . . . . abheda honA yogya hI thaa| pannA 16 jIva apanI sRSTipUrvaka anAdikAlase paribhramaNa karatA hai| hariko sRSTise apanI sRSTikA abhimAna miTatA hai| pannA 17 aisA samajhAneke liye, ptApti honeke liye harikA anugraha caahiye| pannA 18 tapazcaryAvAna prANIko satoSa denA ityAdi sAdhana usa paramAtmAke anugrahake kAraNarUpa / hote haiN| Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa 243 pannA 19 usa paramAtmAke anugrahase puruSa vairAgya viveka Adi sAdhanasaMpanna hotA hai| pannA 20 ina sAdhanose yukta aisA yogya puruSa sadgurukI AjJAko samutthita karane yogya hai / pannA 21-22 ye sAdhana jIvakI paramaM yogyatA aura yahI paramAtmAkI prAptikA sarvottama upAya haiM / pannA 23 sabhI kucha harirUpa hI hai / isame, fira bheda kaisA? . .. bheda hai hI nhiiN| sarva AnandarUpa hI hai| brAhmI sthiti / sthApito brahmavAdo hi, sarva vedaatgocrH| pannA 24 yaha saba brahmarUpa hI hai, brahma hI hai| aisA hamArA dRDha nizcaya hai| - -. . isame koI bheda nahI hai, jo hai vaha sarva brahma hI hai| sarvatra brahma hai, sarvarUpa brahma hai / usake sivAya kucha nahI hai| jIva brahma hai, jaDa brahma hai / hari brahma hai, hara brahma hai| brahmA brahma hai / OM brahma hai / vANI brahma hai / guNa brahma hai| 7 sattva brahma hai / rajo brahma hai / tamo brahma hai / paMcabhUta brahma hai| . 'AkAMza brahma hai| vAyu brahma hai / agniH brahma hai| jala bhI brahma hai| , pRthvI bhI brahma hai / deva brahma hai| manuSya brahma hai| tiryaca brahma hai| naraka brahma hai| sarva brahma hai| anya nahI hai|. . . pannA 25 kAla brahma hai / karma brahma hai / svabhAva brahma hai / niyati brahma hai| jJAna brahma hai / dhyAna brahma hai| japa brahma hai / tapa brahma hai / sarva brahma hai| nAma brahma hai / rUpa brahma hai / zabda brahma hai / sparza brahma hai| rasa brahma hai| gadha brahma hai / sarva brahma hai| - - U~ce nIce tirache sarva brahma hai| eka brahma hai / aneka brahma haiN| brahma eka hai, aneka bhAsita hotA hai| sarva brahma hai| sarva brahma hai| sarva brahma hai| OM zAti zAtiH shaatiH| sarva brahma hai, isame sazaya nahI / mai brahma, tU brahma, vaha brahma isame sazaya nhii| pannA 26 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 zrImada rAjacandra hama brahma, Apa brahma, ve brahma isame saMzaya nhii| jo aisA jAnatA hai vaha brahma, isame sazaya nahI / jo aisA nahI jAnatA vaha bhI brahma, isame saMzaya nhii| jIva brahma hai, isame sazaya nhii| jaDa brahma hai, isame sazaya nhii| brahma jIvarUpa huA hai, isame sazaya nhii| brahma jaDarUpa huA hai, isame sazaya nhii| ' / sarva brahma hai, isame sazaya nahI / OM brhm| sarva brahma, sarva brhm| OM zAtiH zAtiH zAti / pannA 27 sarva hari hai, isame sazaya nhii| pannA 28 yaha saba AnandarUpa hI hai, Ananda hI hai, isame sazaya nhii| pannA 29 hari hI sarvarUpa huA hai| -harikA aMza huuN| / 1 usakA paramadAsatva karane yogya hU~, aisA dRDha nizcaya karanA, ise hama viveka kahate haiM / 2 aise dRDha nizcayako usa harikI mAyA Akula karanevAlI lagatI hai, vahAM dhairya rkhnaa| 3 vaha saba rahaneke liye usa parama rUpa harikA Azraya agokAra karanA arthAt 'maiM' ke sthAnapara hariko sthApita karake mai ko dAsatva denA / 4 aise IzvarAzrayI hokara pravRtti kareM, aisA hamArA nizcaya Apako ruce| .. kevala pada .. . .. / kakkA kevaLa pada updesh| kahIzaM praNamI deva rameza // 1 koI bhI vastu kisI bhI bhAvase pariNata hotI hai| 2. jo kisI bhI bhAvase pariNata nahI, vaha avastu hai| 3 koI bhI vastu kevala parabhAvame samavatarita nahI hotii| 4 jisase, jo sarvathA mukta ho sake vaha vaha na thA, aisA jAnate haiN| pannA 30 pannA 31 1 bhAvArtha -ramezadevako praNAma karake hama kahate haiM ki kakkA kevala padakA upadeza detA hai| Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vA varSa 245 161 he sahajAtmasvarUpI | Apa kahA~-kahA~ aura kisa-kisa taraha duvidhAme paDe hai ? yaha kheN| aisI vibhrAta aura digmUDha dazA kyo ? ___ mai kyA kahU~ ? Apako kyA uttara dU~ ? mati duvidhAme paDa gayI hai, gati nahI calatI / AtmAme / 'kheda hI kheda aura kaSTa hI kaSTa ho rahA hai| kahI bhI dRSTi nahI ThaharatI aura hama nirAdhAra, nirAzraya ho gaye hai| U~ce-nIce pariNAma pravAhita hote rahate hai| athavA lokAdike svarUpake viSayame ulaTe vicAra AyA karate haiM, kiMvA bhrAti aura mUDhatA rahA karatI hai| kahI dRSTi nahI phuNctii| bhrAti ho gayI hai ki aba mujhame koI vizeSa guNa dikhAyI nahI detaa| mai aba dUsare mumukSuoko bhI sacce snehase priya nahI huuN| ve sacce bhAvase mujhe nahIM cAhate / athavA kucha anicchAse aura madhyama snehase priya samajhate hai / adhika 'paricaya nahI karanA cAhiye, vaha maiMne kiyA, usakA bhI kheda hotA hai| sabhI darzanome zakA hotI hai / AsthA nahI aatii| yadi aisA hai to bhI cintA nahI / AtmAkI AsthA hai athavA vaha bhI nahI hai ? usakI AsthA hai| usakA astitva hai, nityatva hai, aura vaha caitanyavAna hai| ajJAnase kartAbhoktApana hai / jJAnase parayogakA kartAbhoktApana nahI hai| jJAnAdi usakA upAya hai| itanI AsthA hai| parantu usa AsthAke prati abhI AtmavRtti vicArazUnyatAvat rahatI hai| isakA baDA kheda hai| yaha jo Apako AsthA hai yahI samyagdarzana hai / kisaliye duvidhAme par3ate hai ? vikalpame par3ate haiM ? isa AtmAkI vyApakatAke liye, muktisthAnake liye, jinakathita kevalajJAna aura vedAntakathita kevalajJAnake liye tathA zubhAzubha gati bhoganeke lokake sthAna, tathA vaise sthAnoke svabhAvataH zAzvata astitvake liye, tathA isake mApake liye vAravAra zaMkA aura zakA hI huA karatI hai, aura isase AtmA sthira nahI ho paataa| jo jinendrane kahA hai use mAne na / jagaha-jagaha zakA hotI hai| tIna kosake Adamo-cakravartI Adike svarUpa ityAdi mithyA lagate ... haiM / pRthivI Adike svarUpa asabhava lagate haiN| usakA vicAra choDa de| choDe chUTatA nahI hai| kisaliye ? yadi usakA svarUpa unake kahe anusAra na ho to unheM jaisA kevalajJAna kahA hai vaisA nahI thA, aisA siddha hotA hai| to kyA vaisA mAnanA? to phira lokakA svarUpa kauna yathArtha jAnatA hai aisA mAnanA? koI nahI jAnatA aisA mAnanA ? aura aisA jAne to sabane anumAna karake hI kahA hai, aisA mAnanA par3atA hai| to phira badha mokSa Adi bhAvokI pratIti kyA ? yogase vaisA darzana hotA ho, to kisaliye antara par3egA? 'samAdhime choTI vastu bar3I dikhAyI detI hai aura isase mApame virodha AtA hai| samAdhime cAhe jaisA dikhAyI detA ho parantu mUlarUpa itanA hai aura samAdhime isa prakAra dikhAyI detA hai, aisA kahaneme kyA hAni thI? Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 zrImada rAjacandra vaha kahA bhI gayA ho, parantu vartamAna zAstrame vaha nahI rahA aisA samajhaneme kyA hAni ? hAni kucha nahI, parantu isa taraha sthiratA, yathArtha nahI AtI / dUsare bhI bahutase bhAvome jagaha-jagaha virodha dikhAyI detA hai / Apa svaya bhUla ho ? yaha bhI satya hai, parantu hama satya samajhane ke abhilApI hai / kucha lAja-zarma, mAna, pUjA Adike abhilApI nahI hai phira bhI satya samajhame kyo nahI AtA ? ' J sadgurukI dRSTise samajhame AtA hai / svata yathArtha samajha me nahI AtA / sadgurukA yoga to milatA nahI hai / aura hamako sadguruke taurapara mAnA jAtA hai / to phira kyA karanA ? hama jisa viSayame zakAvAle haiM, usa viSayame dUsaroko kyA samajhAyeM ? kucha samajhAyA nahI jAlA ora samaya bItatA jAtA hai| isa kAraNase tathA kucha vizeSa udayase tyAga bhI nahI hotA / jisase sArI sthiti zakArUpa ho gayI hai / isakI apekSA to hamAre liye jahara pIkara mara jAnA uttama hai, " sarvottama hai / 1 darzanaparivaha isI taraha bhogA jAtA hai kyA ? yaha yogya hai / parantu hamako logokA paricaya "hama jJAnI hai" aisI unakI mAnyatA ke sAtha na huA hotA to kyA burA thA ? vahI honahAra thA / are ! he duSTAtman / pUrvame ucita sanmati nahI rakhI aura karmabandha kiye to aba tU hI unake phala bhogatA hai / tU yA to jahara pI aura yA to upAya tatkAla kara / 1 yogasAdhana karU ? usame bahuta atarAya dekhaneme Ate hai / vartamAname parizrama karate hue bhI vaha udayame nahI AtA / , 162 zrI / Apa zakArUpa bha~varame vAravAra pha~sate haiM, isakA artha kyA hai ? ni sadeha hokara rahe, aura yahI ApakA svabhAva hai / he antarAtmA / Apane jo vAkya kahA vaha yathArtha hai / ni. sadeharUpase sthiti yaha svabhAva hai, tathApi jaba taka sadehake AvaraNaMkA sarvathA kSaya ta kiyA jA sakA ho taba taka vaha svabhAva calAyamAna athavA aprApta rahatA hai aura isa kAraNa se hame bhI vartamAna dazA prApta hai / zrI / Apako jo kucha sadeha rahatA ho usa sadehakA svavicArase. athavA satsamAgamase kSaya kareM / [1 13 he antarAtmAM / vartamAna, AtmadazAko dekhate hue yadi parama satsamAgama prApta huA ho aura usake zravRtti prativandhako prApta huI ho to vaha sadehakI nivRttikA hetu honA saMbhava hai / anyathA dUsarA koI upAya dikhAyI nahI detA, aura parama satsamAgama athavA satsamAgama bhI prApta honA atyata kaThina hai / zrI / Apa kahate haiM vaise satsamAgamakI durlabhatA hai, isame sazaya nahI hai, parantu vaha durlabhatA yadi sulabha na ho aura vaisA vizeSa anAgata kAlame bhI Apako dikhAyI detA ho to Apa zithilatAkA tyAga karake svavicArakA dRDha avalavana grahaNa kare, aura parama puruSakI AjJAme bhakti rakhakara sAmAnya satsamAgamame bhI kAla vyatIta kare / " Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 vo varSa he atarAtmA / ve sAmAnya satsamAgamI hame pUchakara sadehakI nivRtti karanA cAhate hai, aura hamArI AjJAse pravRtti karanA kalyANarUpa hai aisA jAnakara vazavartI hokara pravRtti karate hai| jisase hame unake samAgamame to nijavicAra karaneme bhI unako sabhAla leneme paDanA paDe, aura pratibandha hokara svavicAradazA bahuta. Age na baDhe, isaliye sardaiha to vaise hI rhe| aisA sadehasAhacarya jaba taka ho taba taka dUsare jIvoke arthAt sAmAnya satsamAgama Adime bhI AnA yogya nahI, isaliye kyA karanA yaha nahI suujhtaa| 163 he hari | isa kalikAlame tere prati akhaDa premakA eka kSaNa bhI bItanA durlabha hai, aimI nivRtti loga bhUla gaye haiM / pravRttime pravRtta hokara nivRttikA bhAna bhI nahI rahA | nAnA prakArake sukhAbhAsake liye prayatna ho rahA hai / cAva bhI naSTa prAya ho gayA hai / vRddhamaryAdA nahI rhii| dharmamaryAdAkA tiraskAra huA / karatA hai / satsaga kyA ? aura yahI eka kartavyarUpa hai aisA samajhanA kevala duSkara ho par3A hai| satsagakI prAptime bhI jIvako usakI pahacAna honI mahA vikaTa ho par3I hai| jIva mAyAkI pravRttikA prasaga vAravAra kiyA karate haiM / eka bAra jina vacanokI prApti honese jIva badhanamukta ho aura tere svarUpako prApta kare, vaise vacana bahuta bAra kaha jAnekA bhI kucha hI phala nahIM hotaa| aisI ayogyatA jIvome A gayI hai| niSkapaTatA hAniko prApta huI hai| zAstrame sadeha utpanna karanA ise ' jIvane eka jJAna mAna liyA hai| parigrahakI prAptike liye tere bhaktako bhI ThaganekA kArya use pAparUpa nahIM lagatA / parigrahakA upArjana karanevAle sage samvandhiyose jIvane jaisA prema kiyA hai vaisA prema tujhase athavA tere ,bhaktase kiyA hotA to jIva tujhe prApta kara letaa| sarva bhUtome dayA rakhanI aura sabame tU hai aisA samajhakara dAsatvabhAva rakhanA, * yaha parama dharma skhalita ho gayA hai| sarva rUpome terA astitva samAna hI hai, isaliye bhedabhAvakA tyAga karanA, yaha mahA puruSokA antaraga jJAna Aja kahI bhI dRSTigocara nahI hotA / hama ki jo terA mAtra niratara dAsatva hI ananya premase cAhate hai, use bhI tU kaliyugakA prasagI saga diyA karatA hai| * aba he hari / yaha dekhA nahI jAtA, sunA nahI jAtA, yaha na karAnA yogya hai| phira bhI hamAre prati 'terI aisI hI icchA ho to preraNA kara ki jisase hama use kevala sukharUpa hI mAna leNge| hamAre prasagame Aye hue jIva kisI prakArase dukhI na ho aura hamAre dveSI na hoM (hamAre kAraNase) aisA mujha zaraNAgatapara anugraha honA yogya ho to kara | mujhe baDese baDA du kha mAtra itanA hI hai ki jIva terese vimukha karanevAlI vRttiyoMse pravRtti karate haiM / unakA prasaga honA aura phira kinhI kAraNose unhe tere sanmukha honekA kahanepara bhI usakA agIkAra na honA yaha hame parama duHkha hai / aura yadi vaha yogya hogA to use dUra karaneke liye he nAtha | tU samartha hai, samartha hai / he hari | vAravAra merA samAdhAna kara, samAdhAna kara / adbhuta / addhata / adbhata / parama aciMtya aisA terA svarUpa, he hari / mai pAmara prANI usakA kaise pAra pAU~ ? mai jo tere anata brahmADakA eka aza vaha tujhe kaise jAnUM ? sarvasattAtmaka jJAna jisake madhyame haiM aise he hari | tujhe cAhatA hU~, cAhatA huuN| terI kRpA cAhatA huuN| tujhe vAravAra he hari / cAhatA huuN| he zrImAna puruSottama ! tU anugraha kara / anugraha kara // Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 24 vA~ varSa ___165 ... babaI, kArtika sudI 5, soma, 1947 parama pUjya-kevalabIja-sampanna, sarvottama upakArI zrI saubhAgyabhAI, ___ morbii| Apake pratApase yahA~ AnandavRtti hai / prabhuke pratApase upAdhijanya vRtti hai| bhagavAna paripUrNa sarvaguNasampanna kahalAte hai| tathApi iname bhI kucha kama apalakSaNa nahIM hai / vicitra karanA yahI hai isakI lIlA | to adhika kyA kahanA sarva samartha puruSa Apako prApta hue jJAnake hI gota gA gaye hai| isa jJAnako dina pratidina isa AtmAko bhI vizeSatA hotI jAtI hai / maiM mAnatA hU~ ki kevalajJAna takakA parizrama vyartha to nahI jaayegaa| hame mokSakI koI jarUrata nahI hai| niHzakatAkI, nirbhayatAkI, nirAkulatAkI aura ni.spRhatAkI jarUrata thI, vaha adhikAzame prApta huI mAlUma hotI hai, aura pUrNAzame prApta karAnekI gupta rahe hue karuNAsAgarakI kRpA hogI, aisI AzA rahatI hai| phira bhI isase bhI adhika alokika dazAkI icchA rahatI hai, to vizeSa kyA kahanA? anahada dhvanime kamI nahIM hai / parantu gAr3I-ghor3ekI upAdhi zravaNakA sukha thoDA detI hai| nivRttike sivAya yahA~ dUsarA saba kucha hai| / / jagatako, jagatakI lIlAko baiThe baiThe muphtame dekha rahe haiN| ApakI kRpA cAhatA huuN| ___ vi0 AjJAkArI rAyacandakA praNAma / babaI, kArtika sudI 6, magala, 1947 satpuruSake eka-eka vAkyame, eka-eka zabdame anata Agama nihita haiM, yaha bAta kaise hogI? nimnalikhita vAkya maiMne asakhya satpuruSokI sammatise pratyeka mumukSuke liye magalarUpa mAne haiM, mokSake sarvottama kAraNarUpa mAne haiM : 1 mAyika sukhakI sarva prakArakI vAchA cAhe jaba bhI chor3e binA chuTakArA honevAlA nahI hai, to jabase isa vAkyakA zravaNa kiyA, tabhIse usa kramakA abhyAsa karanA yogya ho hai, aisA smjhe| Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 24 2. kisI bhI prakArase sadgurukI zodha kare, zodha karake usake prati tana, mana, vacana aura AtmA arpaNabuddhi kare; usIkI AjJAkA sarvathA ni.zakatAse ArAdhana kare, aura tabhI sarva mAyika vAsanAva abhAva hogA, aisA samajheM / 3. anAdi kAlake paribhramaName anatavAra zAstrazravaNa, anatavAra vidyAbhyAsa, anaMtavAra jinadI 6 aura anaMtavAra AcAryatva prApta huA hai / mAtra 'sat' milA nahI, 'sat' sunA nahI, aura 'sat' kI zraddhA va nahI, aura isake milane, sunane aura zraddhA karanepara hI chuTakArekI gU~ja AtmAme utthegii| 4. mokSakA mArga bAhara nahI, parantu AtmAme hai | mArgako prApta puruSa mArgako prApta karAyegA / 5 mArga do akSarome nihita hai aura anAdi kAlase itanA saba karanepara bhI kyo prApta nahI huA isakA vicAra kreN| babaI, kArtika sudI 12, ravi, 194 167 OM sat harIcchA sukhadAyaka hI hai / nirvikalpa jJAna honeke bAda jisa paramatattvakA darzana hotA hai, usa parama tattvarUpa satyakA dhyAna karatA hU~ / tribhovanakA patra aura aMbAlAlakA patra prApta huA hai / dharmaja jAkara satsamAgama karanekI anumati hai, parantu Apa tInake sivAya aura koI na jAne aisA yadi ho sakatA ho to usa samAgamake liye pravRtti kareM, nahI to nahI / isa samAgamako yadi pragaTatAme Ane deMge to hamArI icchAnusAra nahI huA, aisA samajheM / dharmaja jAnekA prasaga lekara yadi khambhAta se nikaleMge to sambhava hai ki yaha bAta pragaTa ho jAyegI aura Apa kabIra Adi sapradAyame mAnate haiM, aisI lokacarcA hogI arthAt Apa usa kabIra sapradAyake na honepara bhI vaise mAne jAyeMge / isaliye koI dUsarA prasaMga lekara nikalanA aura bIcame dharmajame milApa karate AnA / vahA~ bhI apane dharmaM, kula ityAdi sabadhI adhika paricaya nahI denA / tathA unase pUrNa premase samAgama karanA, bhedabhAvase nahI, mAyAbhAvase nahI, parantu satsnehabhAvase karanA / malAtaja sambandhI abhI samAgama karanekA prayojana nahI hai| khambhAtase dharmaja kI ora jAnese pahale dharmaMja eka patra likhanA, jisame vinayasahita jatAnA ki kisI jJAnAvatAra puruSakI anumati ApakA satsaga karaneke liye hame milI hai jisase Apake darzana ke liye 'tithiko AyeMge / hama ApakA samAgama karate hai yaha bAta abhI kisI bhI tarahase apragaTa rakhanA aisI usa jJAnAvatAra puruSane Apako aura hame sUcanA dI hai| isaliye Apa isakA pAlana kRpayA avazya kareMge hii| unakA samAgama honepara eka bAra namaskAra karake vinayase baiThanA / thor3A samaya vItaneke bAda unakI pravRtti - premabhAvakA anusaraNa karake vAtacIta karanA / ( eka sAtha tIna vyakti athavA ekase adhika vyakti na boleM / ) pahale yo kahe ki Apa hamAre samvandhame ni sandeha dRSTi rkheN| Apake darzanArtha hama Aye hai / so kimI bhI tarahake dUsare kAraNase nahI, parantu mAtra satsagakI icchAse / itanA kahane bAda unheM bolane denaa| usake thoDe samaya bAda Apa bolanA / hame kisI jJAnAvatAra purupakA samAgama huA thA / unakI dazA alaukki dekhakara hame Azcarya huA thA / hamAre jaina honepara bhI unhone nivisavAdarUpase pravRtti karanekA upadeza diyA thA / "satya eka hai, do prakArakA nahI hai / aura vaha jJAnI ke anugrahake binA prApta nahI hotA / isaliye mata matAtarakA tyAga karake jJAnIkI AjJAme athavA satsagame 3 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 zrImada rAjacandra jo sulabha hai / aura use prApta karaneqA hetu bho yahI hai ki kisI bhI prakAra se amRtasAgarakA avalokana karate hue alpa bhI mAyAkA AvaraNa bAdha na kare, avalokana sukhakA alpa bhI vismaraNa na ho, 'tU hI, tU ho' ke sivAya dUsarI raTana na rahe, mAyika bhayakA, mohakA sakalpakA yA vikalpakA eka bhI aza na rahe / yadi yaha eka bAra yathAyogya prApta ho jAye, to phira cAhe jaisA pravartana kiyA jAye, cAhe jaisA bolA jAye, cAhe jaisA AhAra-vihAra kiyA jAye, tathApi use kisI bhI prakArakI bAdhA nahIM hai / paramAtmA bhI use pUcha nahI sakatA / usakA kiyA huA saba kucha sulaTA hai / aisI dazA prApta karanese paramArthake liye kiyA huA prayatna saphala hotA hai / aura aisI dazA hue binA pragaTa mArga prakAzita karanekI paramAtmAko AjJA nahI hai aisA mujhe lagatA hai / isaliye dRr3ha nizcaya kiyA hai ki isa dazA ko prApta karake phira pragaTa mArga kahanA -- paramArtha kahanA - taba taka nahI, ora isa dazAko pAneme aba kucha jyAdA vakta | bhI nahI hai / pandraha azo taka to pahu~cA jA cukA hai| nirvikalpatA to hai hI, parantu nivRtti nahI hai, nivRtti ho to dUsaroke paramArthake liye kyA karanA isakA vicAra kiyA jA sakatA hai| usake bAda tyAga cAhiye, aura usake bAda tyAga karAnA cAhiye / mahApuruSAne kaisI dazA prApta karake mArga pragaTa kiyA hai, kyA kyA karake mArga pragaTa kiyA hai, isa bAtakA AtmAko bhalIbhAMti smaraNa rahatA hai, aura yahI pragaTa mArga kahane denekI IzvarI icchAkA lakSaNa mAlUma hotA hai / isaliye abhI to kevala gupta ho jAnA hI yogya hai / eka akSara bhI isa viSaya me kahanekI icchA nahI hotii| ApakI icchAkI rakSAke liye kabhI kabhI pravartana hotA hai, athavA bahuta paricayame Aye hue yogapuruSakI icchA ke liye kucha akSarokA uccAraNa yA lekhana kiyA jAtA hai| bAkI sarva prakArase guptatA rakhI hai| ajJAnI hokara vAsa karanekI icchA banA rakhI hai| vaha aisI ki apUrva kAlame jJAna pragaTa karate hue bAdha na Aye / itane kAraNose dIpacandajI mahArAja yA dUsareke liye kucha nahI likhatA / guNasthAna ityAdi kA uttara nahI likhatA / sUtrakA sparza bhI nahI karatA / vyavahArakI rakSA karaneke liye thoDIsI pustakoke panne palaTatA hU~ / bAkI saba kucha patthara para pAnIke citra jaisA kara rakhA hai / tanmaya Atmayogame praveza hai / vahI ullAsa hai, vahI yAcanA hai, aura yoga (mana, vacana aura kAyA) bAhara pUrvakarma bhogatA hai / vedodayakA nAza hone taka gRhavAsame rahanA yogya lagatA hai / paramezvara jAna-bUjhakara vedodaya rasatA hai, kyoki pacama kAlame paramArthakI varSARtu hone denekI usakI thoDI hI icchA lagatI hai / { tIrthaMkarane jo samajhA aura pAyA use isa kAlame na samajha sake athavA na pA sake aisI kucha bhI bAta nahI hai | yaha nirNaya bahuta samayase kara rakhA hai / yadyapi tIrthaMkara honekI icchA nahI hai, parantu tIrthaMkara} ke kiye anusAra karanekI icchA hai, itanI adhika unmattatA A gayI hai / use zAta karanekI zakti bhI A gayI hai, parantu jAna-bUjhakara zAta karanekI icchA nahI rakhI hai / Apase nivedana hai ki vRddhamese yuvAna bane aura isa alakha vArtAke agresarake agresara baneM / thor3A likhA bahuta samajhe / ' guNasthAna samajhane ke liye kahe haiM / upazama aura kSapaka ye do prakArakI zreNiyA~ hai / upazamame pratyakSa darzanakA sambhava nahI hai, kSapakame hai / pratyakSa darzanake sambhavake abhAva me gyArahaveM guNasthAnase jIva pIche lauTatA hai / upazama zreNI do prakArakI hai / eka AjJArUpa aura dUsarI mArgake jAne binA svAbhAvika upazama honerUpa / AjJArUpa upazama zreNIvAlA bhI AjJAke ArAdhana taka patita nahI hotA / dUsarI zreNIvAlA anta taka jAneke bAda mArgakI ajJAnatAke kAraNa patita hotA hai / yaha A~kho dekhI, AtmAse anubhava kI -1 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 253 huI bAta hai| kisI zAstramese mila jAyegI, na mile to koI bAdha nahI hai| tIrthaMkarake hRdayame yaha bAta thI, aisA hamane jAnA hai| dazapUrvadhArI ityAdikI AjJAkA ArAdhana karanekI mahAvIradevakI zikSAke viSayame Apane jo batAyA hai vaha Thoka hai| isane to bahuta kucha kahA thA, parantu rahA hai thor3A aura prakAzaka puruSa gRhasthAvasthAme haiM / bAkIke guphAme haiN| koI koI jAnatA hai parantu utanA yogabala nahI hai| tathAkathita Adhunika muniyokA sUtrArtha zravaNake yogya bhI nahI hai| sUtra lekara upadeza karanekI Age jarUrata nahI pdd'egii| sUtra aura usake pahalU saba kucha jJAta ho gaye haiN| yahI vintii| vi0 A0 raaycd| ..171 babaI, kArtika sudI 14, budha, 1947 sujJa bhAIzrI abAlAla ityAdi, khNbhaat| zrI munikA patra' isake sAtha salagna hai mo unhe phuNcaaiyegaa| nirantara eka hI zreNI rahatI hai / harikRpA pUrNa hai| tribhovana dvArA varNita eka patrakI dazA smaraName hai| vAravAra isakA uttara munike patrame batAyA hai vahI AtA hai| patra likhanekA uddeza mere prati bhAva karAneke liye hai, aisA jisa dina mAlUma ho usa dinase mArgakA krama bhUla gaye aisA samajha lIjiye / yaha eka bhaviSya kAlame smaraNa karane yogya kathana hai| ___ sat zraddhA pAkara jo koI Apako dharma-nimittase cAhe ' usakA saMga rkheN| _ vi0 rAyacandake ythaayogy| 172 mohamayI, kArtika sudI 14, budha, 1947 sajijJAsu-mArgAnusArI mati, khabhAta / kala ApakA parama bhaktisUcaka patra milA / vizeSa AhlAda huaa| * anatakAlase svayaMko svaviSayaka hI bhrAti raha gayI hai, yaha eka avAcya aura addhata vicArakA viSaya hai / jahA~ matiko gati nahI, vahAM vacanakI gati kahA~se ho? 'niratara udAsInatAke kramakA sevana karanA, satpuruSakI bhaktime lIna honA; satpuruSoke cariyokA smaraNa karanA, satpuruSoke lakSaNakA ciMtana karanA, satpuruSAkI mukhAkRtikA hRdayase avalokana karanA, unake mana, vacana aura kAyAkI pratyeka ceSTAke adbhuta rahasyokA vAravAra nididhyAsana karanA, aura unakA mAnya kiyA huA sabhI mAnya krnaa| yaha jAniyo dvArA hRdayameM sthApita, nirvANake liye mAnya rakhane yogya, zraddhA karane yogya, vAraMvAra ciMtana karane yogya prati kSaNa aura prati samaya usame lIna hone yogya parama rahasya hai| aura yahI sarva zAstrokA. sarva satoke hRdayakA aura Izvarake gharakA marma pAnekA mahAmArga hai| aura ina sabakA kAraNa kisI vidyamAna satpuruSakI prApti aura usake prati avicala zraddhA hai| 1. sApakA patra na0 172 / Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 zrImada rAjacandra pravRtti karanA / jaise jIvakA baMdhana nivRtta ho vaise karanA yogya hai / aura isake liye hamAre Upara kahe hue sAvana hai / " ityAdi prakArase unhone hame upadeza diyA thA / aura jaina Adi matokA Agraha miTAkara unake AdezAnusAra pravRtti karanekI hamArI abhilASA utpanna huI thI, aura aba bhI vaisI hI hai ki mAtra satyakA hI Agraha rakhanA / matame madhyastha rahanA / ve abhI vidyamAna hai / yuvAvasthA ke pahale bhAga me haiM / abhI * unakI icchA apragaTa rUpase pravRtti karanekI hai / ni sadeha svarUpa jJAnAvatAra hai aura vyavahArame rahate hue bhI vItarAga hai / una kRpAlukA samAgama honeke bAda hama vizeSata nirAgrahI rahate hai / matamatAtara savadhI vivAda khaDA nahI hotA / niSkapaTa bhAvase satyakA ArAdhana karanekI hI dRDha abhilASA hai| una jJAnAvatAra purupane hame batAyA thA - "hama abhI pragaTarUpa se mArga batAye aisI IzvarecchA nahI hai' isaliye hama Apase abhI kucha kahanA nahI cAhate / parantu yogyatA Aye aura jIva yathAyogya mumukSutA prApta kare isake liye prayatna kareM / " ora isake liye unhone aneka prakAra se sakSepame apUrvaM upAyokA upadeza diyA thaa| abhI unakI icchA apragaTa hI rahanekI hai, isaliye paramArthake sambandhame ve prAya mauna hI rahate hai / hama para itanI anupA huI ki unhone isa maunako vismRta kiyA thA aura unhI satpurupane ApakA samAgama karanekI hamArI icchAko janma diyA thA, nahI to hama Apake samAgamakA lAbha kahA~se pA sakate ? Apake guNako parIkSA kahA~se hotI ? aisI Apa apano abhilApA batAnA ki hame Apase kisI prakArase vodha prApta ho aura hame mArgakI prApti ho to isame ve jJAnAvatAra prasanna hI hai / hamane unake ziSya honekI icchA rakhI thI / tathApi unhone batAyA thA - "abhI pragaTarUpase mArga kahane kI hame IzvarAjJA nahI hai, to phira Apa cAhe jisa satsagame yogyatA yA anubhava prApta kareM isame hame saMtoSa hI hai / " Apake liye bhI unakA aisA hI abhiprAya samajheM ki hama Apake ziSyake taura para pravRtti kareM to bhI Apa mere hI ziSya haiM aisA unhoneM kahA hai | Apake prati unhone paramArthayukta premabhAva hame batAyA thA / yadyapi unhe kisIse bhedabhAva nahI hai, tathApi Apake prati snehabhAva kisI pUrvake kAraNase batAyA mAlUma hotA hai / muktAtmA honese vastutaH ' unakA nAma, dhAma, grAma kucha bhI nahI hai, tathApi vyavahArase vaisA hai| phira bhI unhone yaha saba apragaTa rakhane kI hame AjJA kI hai / Apase ve apragaTarUpase vyavahAra karate hai / tathApi Apa unake pAsa pragaTa hai | arthAt Apako bhI abhI taka unhone pragaTa samAgama, nAma, dhAmake bAreme kucha bhI kahane ke liye hame prerita nahI kiyA hai aura IzvarecchA hogI to thoDe samaya me Apako unakA samAgama hogA aisA hama samajhate hai / isa prakAra prasaMgAnusAra bAtacIta karanA / kisI bhI prakArase nAma, dhAma aura grAma pragaTa karanA hI nahI aura uparyukta vAta Apako apane hRdayame samajhane kI hai| isaparase usa prasaga me jo yogya lage vaha bAta krnaa| usakA bhAvArthaM na jAnA cAhiye / 'jJAnAvatAra' sambandhI jyo jyoM unakI icchA jAgRta ho tyo tyo bAtacIta karanA / jJAnAvatArakA mamAgama cAhe isa prakArase vAtacIta kreN| parantu 'jJAnAvatAra' kI prazasA karate hue unakA avinaya na ho jAye yaha dhyAna rakhe / tathA 'jJAnAvatAra' kI ananya bhakti bhI dhyAna me rakhe / to manamelakA yoga lage taba batAiye ki hama unake ziSya hai vaise Apake ziSya hI hai / hame kisI tarahase mArga kI prApti ho aisA banAyeM ityAdi bAtacIta kIjiye / aura hama kaunase zAstra par3heM ? kyA zraddhA rakheM ? kaise pravRtti kare ? yogya lage to yaha saba batAye / kRpayA ApakA hamArese bhedabhAva na ho / unakA siddhAta bhAga pUchiye / ityAdi jAna lenekA prasama bana jAye to bhI unheM batAiye ki hamane jina jJAnAvatAra puruSako batAyA hai ve aura Apa hamAre liye eka ho haiN| kyoki aisI buddhi rakhanekI una jJAnavatAkI hame AjJA hai / mAtra abhI unako apragaTa rahane kI icchA honese hamane unakI icchAkA anu saraNa kiyA hai| Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 251 vizeSa kyA likheM? harIcchA jo hogI vaha sukhadAyaka hI hogii| ekAdha dina rukiye / adhika nahI, phirase miliye / milanekI hA~ btaaiye| harIcchA sukhadAyaka hai / jJAnAvatAra sambandhI ve pahale bAta kahe to isa patrame batAyI huI bAtako vizeSataH dRDha kiijiye| bhAvArtha dhyAname rakhiye / isake anusAra cAhe jisa prasagame isamese koI bAta unase karanekI Apako svatatratA hai| ' 'umame jJAnAvatArake liye adhika prema paidA ho aisA prayatna kIjiye / harIcchA sukhadAyaka hai| 168 babaI, kArtika sudI 13, soma, 1947 "enaM svapne jo darzana pAme re, tenaM mana na car3he bIje bhAme re| thAya kRSNano leza prasaga re, tene na game saMsArano saMga re|| hasatAM ramatAM pragaTa hari dekheM re, mAru jIvyaM saphaLa tava lekhaM re| muktAnandano nAtha vihArI re, odhA jIvanadorI amArI re|| ApakA kRpApatra kala milA / paramAnanda aura paramopakAra huaa| __ gyArahaveM guNasthAnase girA huA jIva kama-se-kama tIna aura adhika-se-adhika pandraha bhava kare, aisA anubhava hotA hai| gyArahavA~ guNasthAna aisA hai ki vahA~ prakRtiyA~ upazama bhAvame honese mana, vacana aura kAyAke yoga prabala zubha bhAvame rahate haiM, isase sAtAkA badha hotA hai, aura yaha sAtA bahuta karake pAMca anuttara vimAnakI hI hotI hai| . AjJAkArI babaI, kArtika sudI 13, soma, 1947 kala ApakA eka patra milA / prasagAt koI prazna Anepara adhika likhanA ho skegaa| ci tribhovanadAsakI abhilApA prasagopAtta samajhI jA sakI to hai hI, tathApi abhilASAke liye puruSArtha karanekI bAta nahI batAyI, jo isa samaya batA rahA huuN| 169 170 babaI, kArtika sudI 14, 1947 parama pUjyazrI,3 Aja ApakA eka patra bhUdhara de gyaa| isa patrakA uttara likhanese pahale kucha premabhakti sahita likhanA cAhatA huuN| AtmAne jJAna pA liyA yaha to ni sazaya hai, granthibheda huA yaha tIno kAlame satya bAta he / sava . jJAniyone bhI isa bAtakA svIkAra kiyA hai| aba hame antima nirvikalpa samAdhi prApta karanA bAkI hai, . 1 bhAvArtha-yadi koI svapname bhI isakA darzana pAtA hai to usakA mana dUsare mohameM nahI paDatA / jise kRSNakA leza mAtra bhI prasaga ho jAtA hai, use phira sasArakA saga acchA nahIM lgtaa| 2 bhAvArtha-maiM jaba ha~sate-khelate hue hariko pratyakSa devU tava apane jIvanako saphala samajhU / he uddhava / muktAnandake nAya aura bihArI zrIkRSNa hamAre jIvanake AdhAra hai| 3 yaha patra zrI sobhAgabhAIko likhA hai| Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 zrImad rAjacandra jo sulabha hai| aura use prApta karanekA hetu bhI yahI hai ki kisI bhI prakArase amRtasAgarakA avalokana karate hue alpa bhI mAyAkA AvaraNa bAdha na kare, avalokana sukhakA alpa bhI vismaraNa na ho, 'tU hI, tU ho' ke sivAya dUsarI raTana na rahe, mAyika bhayakA, mohakA, sakalpakA yA vikalpakA eka bhI aza na rahe / yadi yaha eka bAra yathAyogya prApta ho jAye,to phira cAhe jaisA pravartana kiyA jAye, cAhe jaisA bolA jAye, cAhe jaisA AhAra-vihAra kiyA jAye, tathApi use kisI bhI prakArakI bAdhA nahI hai / paramAtmA bhI use pUcha nahI sakatA / usakA kiyA huA saba kucha sulaTA hai / aisI dazA prApta karanese paramArthake liye kiyA huA prayatna saphala hotA hai| aura aisI dazA hue binA pragaTa mArga prakAzita karanekI paramAtmAkI AjJA nahI hai aisA mujhe lagatA hai / isaliye dRr3ha nizcaya kiyA hai ki isa dazAko prApta karake phira pragaTa mArga kahanA-paramArtha kahanA-taba taka nahI, ora isa dazAko pAneme aba kucha jyAdA vakta bhI nahI hai| pandraha azo taka to pahu~cA jA cukA hai| nirvikalpatA to hai hI, parantu nivRtti nahIM hai, 'nivRtti ho to dUsaroke paramArthake liye kyA karanA isakA vicAra kiyA jA sakatA hai| usake bAda tyAga cAhiye, aura usake bAda tyAga karAnA cAhiye / ____ mahApuruSone kaisI dazA prApta karake mArga pragaTa kiyA hai, kyA kyA karake mArga pragaTa kiyA hai, isa bAtakA AtmAko bhalIbhA~ti smaraNa rahatA hai, aura yahI pragaTa mArga kahane denekI IzvarI icchAkA lakSaNa mAlUma hotA hai| isaliye abhI to kevala gupta ho jAnA hI yogya hai| eka akSara bhI isa viSayame kahanekI icchA nahIM hotii| ApakI icchAkI rakSAke liye kabhI kabhI pravartana hotA hai, athavA bahuta paricayame Aye hue yogapuruSakI icchAke liye kucha akSarokA uccAraNa yA lekhana kiyA jAtA hai| bAkI sarva prakArase guptatA rakhI hai| ajJAnI hokara vAsa karanekI icchA banA rakhI hai| vaha aisI ki apUrva kAlame jJAna pragaTa karate hue bAdha na aaye| itane kAraNose dIpacandajI mahArAja yA dUsareke liye kucha nahI likhatA / guNasthAna ityAdi kA uttara nahI likhatA / sUtrakA sparza bhI nahIM karatA / vyavahArakI rakSA karaneke liye thoDIsI pustakoke panne palaTatA huuN| bAkI saba kucha patthara para pAnIke citra jaisA kara rakhA hai| tanmaya Atmayogame praveza hai| vahI ullAsa hai, vaho yAcanA hai, aura yoga (mana, vacana aura kAyA) bAhara pUrvakarma bhogatA hai / vedodayakA nAza hone taka gRhavAsame rahanA yogya lagatA hai| paramezvara jAna-bUjhakara vedodaya rakhatA hai, kyoki pacama kAlame paramArthakI varSARtu hone denekI usakI thor3I hI icchA lagatI hai| tIrthakarane jo samajhA aura pAyA use isa kAlame na samajha sake athavA na pA sake aiso kucha bhI bAta nahI hai / yaha nirNaya bahuta samayase kara rakhA hai| yadyapi tIrthakara honekI icchA nahIM hai, parantu tIrthaMkarake kiye anusAra karanekI icchA hai, itanI adhika unmattatA A gayI hai| use zAta karanekI zakti bhI A gayI hai, parantu jAna-bUjhakara zAta karaneko icchA nahI rakhI hai| Apase nivedana hai ki vRddhamese yuvAna baneM aura isa alakha vArtAke agresarake agresara bane / thor3A likhA bahuta samajhe / / guNasthAna samajhaneke liye kahe haiM / upazama aura kSapaka ye do prakArakI zreNiyA~ hai / upazamame pratyakSa darzanakA sambhava nahI hai, kSapakame hai| pratyakSa darzanake sambhavake abhAvame gyArahaveM guNasthAnase jIva pIche lauTatA hai| upazama zreNI do prakArakI hai / eka AjJArUpa aura dUsarI mArgake jAne binA svAbhAvika upazama honerUpa / AjJArUpa upazama zreNIvAlA bhI AjJAke ArAdhana taka patita nahI hotaa| dUsarI zreNIvAlA anta taka jAneke bAda mArgakI ajJAnatAke kAraNa patita hotA hai / yaha A~kho dekhI, AtmAse anubhava kI Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ta 24 vA varSa 253 huI bAta hai| kisI zAstramese mila jAyegI, na mile to koI bAdha naho hai| tIrthaMkarake hRdayame yaha bAta __thI, aisA hamane jAnA hai| dazapUrvadhArI ityAdikI AjJAkA ArAdhana karanekI mahAvIradevakI zikSAke viSayame Apane jo batAyA hai vaha Thoka hai| isane to bahuta kucha kahA thA, parantu rahA hai thor3A aura prakAzaka puruSa gRhasthAvasthAme haiM / vAkIke guphAme haiN| koI koI jAnatA hai parantu utanA yogabala nahI hai| tathAkathita Adhunika muniyokA sUtrArtha zravaNake yogya bhI nahI hai| sUtra lekara upadeza karanekI / Age jarUrata nahI par3egI / sUtra aura usake pahalU saba kucha jJAta ho gaye haiN| yahI vintii| vi0 A0 raaycd| babaI, kArtika sudI 14, budha, 1947 sujJa bhAIzrI aMbAlAla ityAdi, ___ khNbhaat| zrI munikA patra' isake sAtha salagna hai mo unheM phuNcaaiyegaa| nirantara eka hI zreNI rahatI hai / harikRpA pUrNa hai| tribhovana dvArA varNita eka patrakI dazA smaraName hai / vAravAra isakA uttara munike patrame batAyA hai vahI AtA hai| patra likhanekA uddeza mere prati bhAva karAneke liye hai, aisA jisa dina mAlUma ho usa _ dinase mArgakA krama bhUla gaye aisA samajha lIjiye / yaha eka bhaviSya kAlame smaraNa karane yogya kathana hai| sat zraddhA pAkara - jo koI Apako dharma-nimittase cAhe usakA saga rkheN| . vi0 rAyacandake ythaayogy| 171 172 mohamayI, kArtika sudI 14, budha, 1947 sajijJAsu-mArgAnusArI mati, khabhAta / - kala ApakA parama bhaktisUcaka patra milA / vizeSa AhlAda huaa| -- anatakAlase svayaMko svaviSayaka hI bhrAti raha gayI hai; yaha eka avAcya aura adbhuta vicArakA viSaya hai / jahA~ matiko gati nahI, vahAM vacanakI gati kahA~se ho? niratara udAsInatAke kramakA sevana karanA, satpuruSakI bhaktime lIna honA, satpuruSoke caritrokA smaraNa karanA, satpuruSoke lakSaNakA ciMtana karanA, satpuruSAkI mukhAkRtikA hRdayase avalokana karanA, unake mana, vacana aura kAyAkI pratyeka ceSTAke adbhuta rahasyokA vAravAra nididhyAsana karanA, aura unakA mAnya kiyA huA sabhI mAnya krnaa| yaha jJAniyo dvArA hRdayame sthApita, nirvANake liye mAnya rakhane yogya, zraddhA karane yogya, vAravAra ciMtana karane yogya, prati kSaNa aura prati samaya usame lIna hone yogya parama rahasya hai| aura yahI 'sarva zAstrokA, sarva satoke hRdayakA aura Izvarake gharakA marma pAnekA mahAmArga hai| aura ina sabakA kAraNa kisI vidyamAna satpuruSakI prApti aura usake prati avicala zraddhA hai| 1 sAyakA patra na. 172 / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 zrImad rAjacandra adhika kyA likhanA ? Aja, cAhe to kala, cAhe to lAkha varSame aura cAhe to usake bAdame yA usase pahale, yahI sUjhanepara, yahI prApta honepara chuTakArA hai| sarva pradezome mujhe to yahI mAnya hai| prasaMgopAtta patra likhanekA dhyAna rkhuugaa| Apa apane prasagiyome jJAnavArtA karate rahiyegA, aura unhe pariNAmame lAbha ho isa taraha milate rhiyegaa| ___abAlAlase yaha patra adhika samajhA jA skegaa| Apa unakI vidyamAnatAme patrakA avalokana kIjiyegA aura unake tathA tribhovana Adike upayogake liye cAhiye to patrako pratilipi karaneke liye diijiyegaa| yahI vijnyaapn| sarvakAla yahI kahaneke liye jIneke icchuka rAyacandakI vNdnaa| 173 baMbaI, kArtika vadI 3, zani, 1947 jijJAsu bhAI, ApakA pahale eka patra milA thA, jisakA uttara abAlAlake patrase likhA thaa| vaha Apako milA hogA / nahI to unake pAsase vaha patra maMgavAkara dekha liijiyegaa| samaya nikAlakara kisI na kisI apUrva sAdhanakA kAraNabhUta prazna yathAsambhava karate rhiyegaa| Apa jo jo jijJAsu haiM, ve saba pratidina amuka samaya, amuka ghar3I taka dharmakathArtha milate rahe to pariNAmame vaha lAbhakA kAraNa hogaa| icchA hogI to kisI samaya nitya niyamake liye btaauuNgaa| abhI nitya niyamame sAtha milakara ekAdha acche granthakA avalokana karate ho to acchaa| isa viSayame kucha pUchege to anukUlatAke anusAra uttara duuNgaa| aMbAlAlake pAsa likhe hue patrokI pustaka hai / usamese kucha bhAgakA ullAsayukta samayame avalokana karaneme merI orase Apake liye aba koI inakAra nahI hai| isaliye unase yathAsamaya pustaka maMgavAkara avalokana kiijiyegaa| dRr3ha vizvAsase mAniye ki ise vyavahArakA baMdhana udaya kAlame na hotA to Apako aura dUsare kaI manuSyoko apUrva hitakArI siddha hotaa| pravRtti hai to usake liye kucha asamatA nahI hai; parantu nivRtti hotI to anya AtmAoko mArgaprAptikA kAraNa hotaa.| abhI use vilaMba hogA / paMcamakAlakI bhI pravRtti hai| isa bhavame mokSagAmI manuSyokI sabhAvanA bhI kama hai| ityAdi kAraNose aisA hI huA hogaa| to isake liye kucha kheda nahI hai| - Apa sabako spaSTa batA denekI icchA ho Anese batAtA hU~ ki abhI taka maiMne Apako mArgake marmakA (eka aMbAlAlake sivAya) koI aMza nahIM batAyA hai, aura jisa mArgako prApta kiye binA kisI taraha kisI kAlame jIvakA chuTakArA honA sambhava nahI hai| yadi ApakI yogyatA hogI to usa mArgako deneme samartha koI dUsarA puruSa Apako DhUMDhanA nahI paDegA / isameM kisI taraha maiMne apanI stuti nahI kI hai|' , isa AtmAko aisA likhanA yogya nahI lagatA, phira bhI likhA hai| aMbAlAlakA abhI patra nahIM hai, unase likhaneke liye kheN| .. vi0 rAyacendake yathAyogya / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 174 satakI zaraNa jA / sujJa bhAI zrI aMbAlAla, ApakA eka patra milA / Apake pitAzrIkA dharmecchuka patra milA / prasagavaza unhe yogya uttara denA ho sakegA / aisI icchA karU~gA | 255 babaI, kArtika vadI 5, soma, 1947 satsaga yaha bar3e se bar3A sAdhana hai / satpuruSakI zraddhA ke binA chuTakArA nahI hai / ye do viSaya zAstra ityAdise unhe batAte rahiyegA / satsagakI vRddhi kIjiyegA / 175 vi0 rAyacandake yathAyogya | babaI, kArtika vadI 8, guru, 1947 sujJa bhAI abAlAla, yahA~ AnaMdavRtti hai | Apa saba satsagakI vRddhi kare / choTAlAlakA Aja patra milA / Apa sabakA jijJAsu bhAva baDhe yaha nirantarakI icchA hai / parama samAdhi hai / 176 vi0 rAyacadake yathAyogya | babaI, kArtika vadI 9, zukra, 1947 jIvanmukta saubhAgyamUrti saubhAgyabhAI, morabI / muni dIpacaMdajIke sambandhame ApakA likhanA yathArtha hai / bhavasthitikI paripakvatA hue binA, kI kRpA binA, satacaraNakI sevA kiye binA trikAlame mArga milanA durlabha hai / jIvake sasAra paribhramaNake jo jo kAraNa haiM, uname mukhya svaya jisa jJAnake liye zakita hai, usa jJAnakA upadeza karanA, pragaTame usa mArgakI rakSA karanA, hRdayame usake liye calavicalatA hote hue bhI apane zraddhAluoko usI mArgake yathAyogya honekA hI upadeza denA, yaha sabase bar3A kAraNa hai / Apa usa muni sambandha me vicAra kareMge to aisA hI pratIta ho sakegA / svayaM zakAme gote khAtA ho, aisA jIva nizaka mArgakA upadeza denekA dabha rakhakara sArA jIvana bitA de yaha usake liye parama zocanIya hai| munike sambandhame yahA~ para kucha kaThora bhASAme likhA hai aisA lage to bhI vaisA hetu hai ho nahI / jaisA hai vaisA karuNArdra cittase likhA he / isI prakAra dUsare anata jIva pUrvakAlame bhaTake haiM, vartamAnakAlame bhaTaka rahe haiM aura bhaviSya kAlame bhaTakeMge / jo chUTaneke liye hI jItA hai vaha badhaname nahI AtA, yaha vAkya ni zaka anubhavakA hai| vadhanakA tyAga karanese chUTA jAtA hai, aisA samajhanepara bhI usI badhanako vRddhi karate rahanA, usame apanA mahatva sthApita karanA aura pUjyatAkA pratipAdana karanA, yaha jIvako bahuta bhaTakAnevAlA hai / yaha samajha samIpa - muktigAmI jIvako hotI hai, aura aise jIva samartha cakravartI jaisI padavIpara ArUDha hote hue bhI usakA tyAga karake, karapAtrame bhikSA mA~gakara jInevAle santake caraNoko anatAnata premase pUjate hai, aura ve avazyameva chUTa haiN| dInabadhukI dRSTi hI aisI hai ki chUTaneke kAmoko bA~dhanA nahI, aura ba~dhane ke kAmIko choDanA nahI / yahA~ vikalpazIla jIvako aisA vikalpa ho sakatA hai ki jIvako ba~dhanA pasanda nahI hai, sabhIko chuTanekI Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 dhImad rAjacandra 177 icchA hai to phira baMdhatA hai kyo ? isa vikalpako nivRtti itanI hI hai ki aisA anubhava huA hai ki jise chUTanekI dRDha icchA hotI hai use bandhanakA vikalpa miTa jAtA hai, aura yaha isa bAtakA satsAkSI hai / eka ora to paramArthamArgako zIghratAse pragaTa karanekI icchA hai, aura eka ora alakha 'laya' me samA jAnekI icchA rahatI hai / alakha 'laya' me AtmAse samAveza huA hai, yogase karanA yaha eka raTana hai| paramArthake mArgako bahutase mumukSu prApta kare, alakha samAdhi prApta kareM to acchA, aura isake liye kitanA ho manana hai / dInabandhukI icchAnusAra ho rhegaa| / adbhuta dazA nirantara rahA karatI hai| avadhUta hue haiM, avadhUta karaneke liye kaI jIvoke prati dRSTi hai| __ mahAvIradevane isa kAlako pacamakAla kahakara duSama kahA, vyAsane kaliyuga kahA; yo bahutase mahApuruSone isa kAlako kaThina kahA hai, yaha bAta ni.zaka satya hai / kyoki bhakti aura satsaMga videza gaye haiM arthAt sampradAyome nahI rahe aura ye prApta hue binA jIvakA chuTakArA nahI hai| isa kAlame prApta hone duSkara ho gaye hai, isaliye kAla bhI duSama hai| yaha bAta yathAyogya hI hai| duSamako kama karaneke liye AziSa diijiyegaa| bahuta kucha batAnekI icchA hotI hai, parantu likhane yA bolanekI adhika icchA nahI rahI / ceSTAse samajhame Aye aisA huA hI kare, yaha icchA nizcala hai| vi0 AjJAkArI rAyacadake daDavat / babaI, kArtika vadI 14, guru, 1947 sujJa bhAI zrI tribhovana, ApakA eka patra milA | manana kiyaa| atarakI paramArthavRttiyoko thoDe samaya taka pragaTa karane kI icchA nahI hotii| dharmecchuka prANiyoMke, patra, prazna Adi to abhI badhanarUpa mAne hai kyoki jina icchAoko abhI pragaTa karanekI icchA nahI hai unake aza (nirupAyatAse) usa kAraNase pragaTa karane par3ate haiN| nitya niyamame Apako aura sabhI bhAiyoko abhI to itanA hI batAtA hU~ ki jisa jisa rAhase anaMtakAlase pakaDe hue AgrahakA, ahatvakA aura asatsaMgakA nAza ho usa usa rAhame vRtti lAnI, yahI ciMtana rakhanese, aura parabhavakA dRDha vizvAsa rakhanese kucha aMzome usame saphalatA prApta hogii| .. . vi0 rAyacadake yathAyogya ! ... . "7 178 - baMbaI, kArtika vadI 30, zukra, 1947 sujJa bhAI zrI aMbAlAla, yahA~ AnadavRtti hai / ApakI aura dUsare bhAiyoMkI AnadravRtti cAhatA huuN| Apake pitAjIke dharmaviSayaka do patra mile / isakA kyA uttara likhanA ? isakA bahuta vicAra rahA karatA hai| ' . abhI to maiM kisIko spaSTarUpase dharma batAneke yogya nahI hU~, athavA, vaisA karanekI merI icchA nahI rahatI / icchA, na rahanekA, kAraNa udayamAna karma hai| unakI vRtti mero, ora jhukanekA kAraNa Apa. ityAdi haiM, aisI kalpanA hai / aura maiM bhI icchA rakhatA hU~ ki koI bhI jijJAsu ho vahA dharmaprAptose dharma prApta kare, tathApi mai vartamAna kAlame rahatA hU~, vaha kAlaM aisA nahI hai| prasagopAtta mere kucha patra unhe par3hAte, rahiye athavA uname kahI huI bAtokA uddeza Apase jitanA samajhAyA jAye utanA samajhAte rahiye / / / . - pahale manuSyame yathAyogya jijJAsutA AnI caahiye| pUrvake Agraha aura asatsaga dUra hone caahiye| isake liye prayatna kIjiye / aura unhe preraNA karate rahege to kisI prasaMgapara avazya sambhAla lenekA smaraNa kruuNgaa| nahI.to nhii| .. ... . , . Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 257 dUsare bhAiyoko bhI, jisake pAsase dharmaM prApta karanA ho usa puruSake dharmaprApta honekI pUrNa parIkSa karanI cAhiye, yaha saMtakI samajhane jaisI bAta hai / -1 vi0 rAyacadake yathAyogya 179 baMbaI, kArtika, 1947 upazama bhAva solaha bhAvanAose bhUSita honepara bhI svayaM jahA~ sarvotkRSTa mAnA gayA hai vahA~ dUsare kI utkRSTatAke kAraNa apanI nyUnatA hotI ho aura kucha matsarabhAva Akara calA jAye to use upazama bhAva thA, kSAyika na thA, yaha niyama hai| babaI, magasira sudI 4, soma, 1947 parama pUjyazrI, kalake patra sahaja vyavahAracitA batAyI thI, usake liye sarvathA nirbhaya rahanA / roma romameM bhakti to yahI hai ki aisI dazA Anepara adhika prasanna rahanA / mAtra dUsare jIvoMke dila dukhAnekA kAraNa Atma ho vahA~ citA sahaja karanA / dRDhajJAnakI prAptikA yahI lakSaNa hai / 180 'muniko samajhAnekI mAthApaccIme Apa na par3eM to acchaa| jise paramezvara bhaTakane denA cAhatA hai| use niSkAraNa bhaTakanese rokanA yaha IzvarIya niyamakA bhaMga karanA kisaliye na mAnA jAye ? roma romame khumArI AyegI, amaravaramaya hI AtmadRSTi ho jAyegI, eka 'tU hI tU ho' kA manana karane kA avakAza bhI nahI rahegA, taba Apako amaravarake AnandakA anubhava hogA / yahA~ yahI dazA hai / rAma hRdayame base haiM, anAdike (AvaraNa) dUra hue haiN| surati ityAdika khile haiM / yaha bhI eka vAkyako begAra kI hai| abhI to bhAga jAnekI vRtti hai / isa zabdakA arthaM bhinna hotA hai nIce eka vAkyako tanika syAdvAdame ghaTAyA hai "isa kAlame koI mokSa jAtA hI nahI hai / " "isa kAlame koI isa kSetrase mokSa jAtA hI nahI hai / " " isa kAlame koI isa kAlakAjanmA huA isa kSetrase mokSa jAtA hI nahI hai / " " isa kAlame koI isa kAlakA janmA huA sarvathA mukta nahI hotA / " " isa kAlame koI isa kAlakA janmA huA saba karmose sarvathA mukta nahI hotA / " ? aba isapara tanika vicAra kreN| pahale eka vyakti bolA ki isa kAlame koI mokSa jAtA hI nahI hai / jyo hI yaha vAkya nikalA ki zakA huI- isa kAlame kyA mahAvidehase mokSame jAtA hI nahI hai vahA~se to jAtA hai, isaliye phira vAkya bolo / taba dUsarI bAra kahA, isa kAlame koI isa kSetrase mokSame nahI jAtA / taba prazna kiyA ki jaba sudharmAsvAmI ityAdi kaise gaye ? vaha bhI to yahI kAla thA, isaliye phira vaha vyakti vicAra karake bolA- isa kAlame koI isa kAlakA janmA huA isa kSetra se mokSame nahI jAtA / taba prazna kiyA ki kisIkA mithyAtva jAtA hogA yA nahI ? uttara diyA, hA~ jAtA hai / taba phira kahA ki yadi mithyAtva jAtA hai to mithyAtvake jAnese mokSa huA kahA jAye yA nahI ? tava usane hA~ kaho ki aisA to hotA hai / taba kahA - aisA nahI parantu aisA hogA ki isa kAlame koI isa kAlakA janmA huA saba karmoMse mukta nahI hotA / 1 muni dIpacandajI | 2 paramAtmamaya Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 zrImad rAjacandra ___ isame bhI aneka bheda hai, parantu yahA~ taka kadAcit sAdhAraNa syAdvAda mAneM to yaha jainake zAstrake liye spaSTIkaraNa huA mAnA jAye / vedAta Adi to isa kAlame sarvathA saba karmose chuDAneke liye kahate haiM / isaliye abhI bhI Age jAnA hogA / usake bAda vAkya siddhi hogii| isa taraha vAkya bolaneko apekSA rakhanA ucita hai / parantu jJAna utpanna hue binA isa apekSAkI smRti rahanA sambhava nahIM hai| yA to satpuruSakI kRpAse siddhi ho / __ abhI itanA hI / thoDA likhA bahuta smjheN| Upara likhI huI mAthApaccI bhI likhanA pasanda nahI hai| zakkarake zrIphalakI sabhIne prazaMsA kI hai, parantu yahA~ to amRtakA nAriyalakA pUrA vRkSa hai / to yaha kahA~se pasanda Aye ? nApasanda bhI nahI kiyA jaataa| antame Aja, kala aura sadAke liye yahI kahanA hai ki isakA saga honeke bAda sarvathA nirbhaya rahanA siikheN| Apako yaha vAkya kaisA lagatA hai ? vi0 raaycd| 181 babaI, magasira sudI 2, zani, 1947 sujJa bhAI choTAlAla, bhAI tribhovanakA aura ApakA patra milA | ora bhAI abAlAlakA patra milA | abhI to ApakA likhA huA paDhanekI icchA rakhatA huuN| kisI prasagase pravRtti (AtmAko) hogI to mai bhI likhatA rhuuNgaa| Apa jisa samaya samatAme ho usa samaya apanI atarakI umiyoke viSayame likhiyegaa| yahA~ tIno kAla samAna hai| prApta vyavahArake prati asamatA nahI hai, aura usakA tyAga karanekI icchA rakhI hai, parantu pUrva prakRtiko dUra kiye binA chuTakArA nahI hai| kAlako duSamatA * se yaha pravRttimArga bahutase jIvoko satke darzana karanese rokatA hai| Apa sabase anurodha hai ki isa AtmAke sabaMdhame dUsaroMse koI bAtacIta na kreN| vi0 rAyacaMda / 182 babaI, magasira sudI 13, budha, 1947 ApakA kRpApatra kala milA | paDhakara parama satoSa prApta huaa| Apa hRdayake jo jo udgAra likhate haiM, una sabako paDhakara ApakI yogyatAke liye prasanna hotA hU~, parama prasannatA hotI hai, aura vAraMvAra satyugakA smaraNa hotA hai| Apa bhI jAnate haiM ki isa kAlame manuSyoMke mana mAyika sapattikI icchAvAle ho gaye haiN| koI virala manuSya nirvANa-mArgakI dRDha icchAvAlA rahanA sambhava hai, athavA vaha icchA kisI ekako hI satpuruSake caraNasevanase prApta hotI hai aisA hai| mahAdhakAravAle isa kAlame hamArA janma kisI kAraNase hI huA hogA, yaha ni.zaka hai, parantu kyA kare ? vaha sapUrNatAse to vaha sujhAye taba ho sakatA hai| vi0 raaycd| 183 babaI, magasira sudI 14, 1947 AnandamUrti satsvarUpako abhedabhAvase trikAla namaskAra karatA huuN| paramajijJAsAse bharapUra ApakA dharmapatra paraso milA / paDhakara satoSa huaa| . usame jo jo icchAyeM batAyI haiM, ve saba kalyANakAraka hI hai, parantu una icchAokI saba prakArako sphuraNA to sacce puruSake caraNakamalakI sevAme nihita hai| aura aneka prakArase satsagame nihita hai / yaha saba ananta jJAniyokA sammata kiyA huA nizaMka vAkya Apako likhA hai| Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 259 paribhramaNa karate hue jIvane anAdikAlase aba taka apUrvako nahI pAyA hai / jo pAyA hai vaha saba pUrvAnupUrva hai / ina sabakI vAsanAkA tyAga karanekA abhyAsa kIjiyegA / dRDha premase aura paramollAsase yaha abhyAsa vijayI hogA, aura vaha kAlakramase mahApuruSake yogase apUrva kI prApti karAyegA / sarva prakArakI kriyAkA, yogakA, japakA, tapakA aura isake sivAya anya prakArakA lakSya aisA rakhiye ki yaha saba AtmAko chuDAneke liye haiM, bandhanake liye nahI haiM / jinase bandhana ho ve saba (kriyAse lekara samasta yogAdi taka ) tyAjya haiM / mithyAnAmadhArIke yathAyogya | 184 satsvarUpako abheda bhakti se namaskAra / baMbaI, magasira sudI 15, 1947 ApakA patra kala milA / Apake prazna mile / yathAsamaya uttara likhU~gA / AdhAra nimitta mAtra hU~ / Apa niSThAko sabala karanekA prayatna kareM yaha anurodha hai / 185 babaI, magasira vadI 7, zukra, 1947 Aja hRdaya bhara AyA hai / jisase vizeSa prAya kala likhUMgA / hRdaya bhara AnekA kAraNa bhI vyAvahArika nahI hai / sarvathA nizcita rahanekI vinatI hai / 186 vi0 A0 rAyacaMda / babaI, magasira vadI 10, 1947 sujJa bhAI zrI abAlAla, yahA~ AnaMdavRtti hai / jaise mArgAnusArI huA jAye vaise prayatna karanA yaha anurodha hai / vizeSa kyA likhanA ? yaha kucha sUjhatA nahI hai / rAyacadake yathAyogya / babaI, magasira vadI 30, 1947 187 prApta hue satsvarUpako abhedabhAva se apUrvaM samAdhime smaraNa karatA hU~ / mahAbhAgya, zAtamUrti, jIvanmukta zrI sobhAgabhAI, yahA~ ApakI kRpAse Ananda hai, Apa nirantara Anandame rahe yaha AziSa hai / antima svarUpake samajhaneme, anubhava karaneme alpa bhI nyUnatA nahI rahI hai / jaisA hai vaisA sarvathA samajhame AyA hai| saba prakArokA eka deza chor3akara bAkI saba anubhavame AyA hai / eka deza bhI samajhame Anese nahI rahA, parantu yoga (mana, vacana, kAyA) se asaMga honeke liye vanavAsakI AvazyakatA hai, aura aisA honepara vaha deza bhI anubhavame A jAyegA, arthAt usIme rahA jAyegA, paripUrNa lokAlokajJAna utpanna hogA, aura use utpanna karanekI (vaise) AkAkSA nahI rahI, phira bhI utpanna kaise hogA ? yaha bhI AzcaryakAraka hai | paripUrNa svarUpajJAna to utpanna huA hI hai; aura isa samAdhimese nikalakara lokAlokadarzanake prati jAnA kaise hogA ? yaha bhI eka mujhe nahI parantu patra likhanevAleko vikalpa hotA hai / Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 zrImad rAjacandra kunabI aura kolI jaisI jAtime bhI thoDe hI varSoMme mArga-prApta bahuta puruSa ho gaye haiN| una mahAtmAokI janasamudAyako pahacAna na honeke kAraNa koI viralA hI unase sArthakatA siddha kara sakA hai / jIvako mahAtmAke prati moha hI nahI huA, yaha kaisI adbhuta IzvarIya niyati hai ? ve saba kucha antima jJAnako prApta nahI hue the, parantu usakI prApti unake bahuta samIpa thI / aise bahutase puruSoke pada ityAdi yahA~ dekheN| aise puruSoke prati romAca bahuta ullasita hotA hai, aura mAno nirantara unakI caraNasevA hI karate rahe, yaha ekamAtra AkAkSA rahatI hai / jJAnIkI apekSA aise mumukSuopara atizaya ullAsa AtA hai, isakA kAraNa yahI ki ve nirantara jJAnIko caraNasevA karate haiM, aura yahI unakA dAsatva unake prati hamArA dAsatva honekA kAraNa hai| bhojA bhagata, nirAta kolI ityAdika puruSa yogI (parama yogyatAvAle) the / nirajana padako samajhanevAleko nirajana kaisI sthitime rakhate hai, yaha vicAra karate hue akala gatipara gambhIra eva samAdhiyukta hAsya AtA hai | aba hama apanI dazAko kisI bhI prakArase nahI kaha sakeMge, to phira likha kaise sakeMge? Apake darzana honepara jo kucha vANI kaha sakegI vaha kahegI, bAkI nirupAyatA hai| (kucha) mukti bhI nahI cAhiye, aura jisa puruSako jainakA kevalajJAna bhii| nahI cAhiye, usa puruSako aba paramezvara kaunasA pada degA? yaha kucha Apake vicArame AtA hai ? Aye to| Azcarya kIjiye, nahI to yahA~se to kisI taraha kucha bhI bAhara nikAlA jA sake aisI sambhAvanA mAlUma nahI hotii| Apa jo kucha vyavahAra-dharmaprazna bhejate hai, unapara dhyAna nahI diyA jaataa| unake akSara bhI pUre paDhaneke liye dhyAna nahI jAtA, to phira unakA uttara na likhA jA sakA ho to Apa kisaliye rAha dekhate haiM ? arthAt vaha aba kaba ho sakegA, usakI kucha kalpanA nahI kI jA sktii| Apa vAravAra likhate haiM ki darzanake liye bahuta AturatA hai, parantu mahAvIradevane pacamakAla kahA hai aura vyAsa bhagavAnane kaliyuga kahA hai, vaha kahA~se sAtha rahane de ? aura de to Apako upAdhiyukta kisaliye na rakhe? yaha bhUmi upAdhikI zobhAkA sagrahAlaya hai| ___ khImajI ityAdiko eka bAra ApakA satsaga ho to jahA~ eka lakSatA karanI cAhiye vahA~ hogI, nahI to honI durlabha hai, kyoki hamArI abhI bAhya vRtti kama hai| 188 babaI, pauSa sudI 2, soma, 1947 kahanerUpa jo mai use namaskAra ho| sarva prakArase samAdhi hai| 189 babaI, pauSa sudI 5, guru, 1947 *alakhanAma dhuni, lagI gaganame, magana bhayA mana merA jii| Asana mArI surata dRr3ha dhArI, diyA agama ghara DerA jii|| darazyA alakha dedArA jii| bhAvArtha-gaganameM alakha nAmakI dhuna lagI hai, jisameM merA mana magna ho gayA hai| Asana lagAkara suratako dRDhatAse dhAraNakara agamake ghara DerA jamAyA hai aura alakhake svarUpakA darzana kiyA hai / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 261 190 babaI, pauSa sudI 9, 1947 ci0tribhovanakA likhA patra kala milaa| Apako hamAre aise vyAvahArika kArya - kathanase bhI vikalpa huA, isake liye santoSa huA hai / Apa bhI santopa hI rakhiye / pUrvApara asamAdhirUpa ho use na karanekI zikSA pahale bhI dI hai / aura ava bhI yahI zikSA vizeSa smaraName rakhane yogya hai / kyoki aisA rahanese bhaviSyame dharmaprApti sulabha hogI / jaise Apako pUrvApara asamAdhi prApta na ho vaise AjJA hogii| cunIlAlakA dvepa kSamA karane yogya hai / samaya samayapara kuvarajIko patra likhate rahiye, kyoki ve patra likhaneke liye likhate hai / 191 AyuSmAna bhAI, vi0 rAyacandake yathAyogya | babaI, pauSa sudI 10, soma, 1947 mahAbhAgya jIvanmukta, ApakA kRpApatra Aja eka milaa| use paDhakara parama santoSa huA / praznavyAkaraName satyakA mAhAtmya paDhA hai / manana bhI kiyA thaa| abhI harijanakI sagatike abhAvase kAla kaThinatAse bItatA hai, harijanakI sagatime bhI usakI bhakti karanA bahuta priya hai / Apa paramArthake liye jo parama AkAkSA rakhate haiM, vaha IzvarecchA hogI to kisI apUrvaM rAstese pUrI hogI / jinhe bhrAntise paramArthakA lakSa milanA durlabha ho gayA hai, aise bhAratakSetravAsI manuSyopara vaha paramakRpAlu paramakRpA karegA, parantu abhI kucha samaya taka usakI icchA ho, aisA mAlUma nahI hotA / 192 vaMbaI, poSa sudI 14, zukra, 1947 Aja ApakA eka patra milA / 1 Apako kisI bhI prakArase pUrvApara dharmaprApti asulabha ho isaliye kucha bhI na karaneke liye AjJA dI thI, tathA antima patra me sUcita kiyA thA ki abhI isa viSayame koI vyavasthA na kareM / yadi jarUrata par3egI to tatsambandhI kucha karaneke liye isa taraha likhUMgA ki jisase Apako pUrvApara asamAdhi na ho / yaha vAkya yathAyogya samajhame AyA hogA / tathApi kucha bhaktidazAnuyogase aisA kiyA mAlUma hotA hai / kadAcit Apane itanA bhI na kiyA hotA to yahA~ Ananda hI thA / prAyaH aise prasagame bhI dUsare prANIko dukhI karanekA na hotA ho to Ananda ho rahatA hai / yaha vRtti mokSAbhilApIke liye to vahuta upayogI hai, AtmasAdhanarUpa hai / satko satrUpase kahanekI jisakI nirantara parama abhilASA thI aise mahAbhAgya kabIrakA eka pada isa vipayame smaraNa karane yogya hai / yahA~ eka usakI mUrddhanya kaDI likhI hai" karanA phakIrI kyA dilagIrI, sadA magana mana rahenA jI / " mumukSuoko isa vRttiko adhikAdhika baDhAnA ucita hai / paramArthacitA honA yaha eka alaga viSaya hai; vyavahArAcatAkA vedana antarase kama karanA, yaha mArgaprAptikA eka sAdhana hai / Apane isa bAra mere prati jo kucha kiyA hai, vaha eka alaga hI viSaya hai, tathApi vijJApana he ki kisI bhI prakArase Apako asamAdhirUpa jaisA mAlUma ho taba isa viSaya me yahA~ likha bhejanA jisase yogya vyavasthA karanekA yathAsambhava prayAsa hogA / Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 zrImad rAjacandra aba isa viSayako itanese yahA~ choDa detA huuN| hamArI vRtti jo karanA cAhatI hai, vaha niSkAraNa paramArtha hai, tatsambandhI Apa vAravAra jAna sake hai, tathApi kucha samavAya kAraNakI nyUnatAke kAraNa abhI to vaisA kucha adhika nahI kiyA jA sakatA / isaliye anurodha hai ki hama abhI koI paramArthajJAnI haiM athavA samartha haiM aisI bAta prasiddha na kareM, kyoki yaha hame vartamAname pratikUla jaisA hai| __ Apa jo samajhe hai ve mArgako siddha karaneke liye nirantara satpuruSake caritrakA manana karate rhe| prasagAt vaha viSaya hame pUche / satzAstra, satkathA aura sadvatakA sevana kreN| vi0 nimittamAtra 193 baMbaI, pauSa vadI 2, soma, 1947 sujJa bhAI, hame sabhI mumukSuokA dAsatva priya hai| jisase unhone jo jo vijJApana kiyA hai, vaha saba hamane paDhA hai| yathAyogya avasara prApta honepara isa viSayame uttara likhA jA sakatA hai, tathA abhI Azrama (jo sthiti hai vaha sthiti) chor3a denekI AvazyakatA nahI hai| hamAre samAgamakI jo AvazyakatA batAyI vaha avazya hitakArI hai| tathApi abhI usa dazAkA yoga AnA zakya nahI hai| yahA nirantara Ananda hai| vahA~ dharmayogakI vRddhi karaneke liye sabhIse vinatI hai / vi0 rA0 194 babaI, pauSa, 1947 jIvako mArga milA nahIM hai, isakA kyA kAraNa ? isakA vAravAra vicAra kara, yogya lage taba sAthakA patra paDheM / abhI vizeSa likha sakanekI yA batalAnekI dazA nahIM hai, to bhI eka mAtra ApakI manovRtti kucha dukhita honese ruke isaliye yathAvasara jo kucha yogya lagA so likhA hai| hame lagatA hai ki mArga sarala hai, paratu prAptikA yoga milanA durlabha hai| satsvarUpako abhedabhAvase aura ananya bhaktise namonamaH jo niratara bhAva-apratibaddhatAse vicarate hai aise jJAnopuruSake caraNAraviMdake prati acala prema hue binA aura samyakapratIti Aye binA satsvarUpakI prApti nahI hotI, aura Ane para avazya vaha mumukSu, jisake caraNAravidako usane sevA kI hai, usakI dazAko pAtA hai| sarva jJAniyone isa mArgakA sevana kiyA hai, sevana karate haiM aura sevana kreNge| jJAnaprApti isase hame huI thI, vartamAname isI mArgase hotI hai aura anAgatakAlame bhI jJAnaprAptikA yahI mArga hai.| sarva zAstrokA bodha-lakSya dekhA jAye to yahI hai / aura jo koI bhI prANI chUTanA cAhatA hai use akhaDa vRttise isI mArgakA ArAdhana karanA caahiye| isa mArgakA ArAdhana kiye binA jIvane anAdi kAlase paribhramaNa kiyA hai| jaba taka jIvako svacchaMdarUpI adhatva hai, tava taka isa mArgakA darzana nahIM hotaa| (adhatva dUra honeke liye) jIvako isa mArgakA vicAra karanA cAhiye, dRDha mokSecchA karanI cAhiye, isa vicArame apramatta rahanA cAhiye, to mArgakI prApti hokara aMdhatva dUra hotA hai, yaha ni zaka mAne / anAdikAlase jIva ulaTe mArgapara calA hai| yadyapi usane japa, tapa, zAstrAdhyayana ityAdi anaMta vAra kiyA hai, tathApi jo kucha bhI avazya karane yogya thA, vaha usane kiyA nahI hai, jo hamane pahale hI batAyA hai| Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 263 *sUyagaDAMgasUtrame RSabhadevajI bhagavAnane jahAM aTThAnaveM putrokI upadeza diyA hai, mokSamArgapara caDhAyA hai vahA~ yahI upadeza kiyA hai "he AyuSmAno / isa jIvane saba kucha kiyA hai eka isake binA, vaha kyA ? to ki nizcayapUrvaka / kahate haiM ki satpurupakA kahA huA vacana, usakA upadeza sunA nahI hai, athavA samyakprakArase usakA pAlana nahI kiyA hai / aura ise hI hamane muniyoko sAmAyika ( AtmasvarUpakI prApti ) kahA hai / " *sudharmAsvAmI svAmIko upadeza dete haiM ki sAre jagatakA jinhone darzana kiyA hai, aise mahAvIra bhagavAnane hame isa prakAra kahA hai- "guruke adhIna hokara AcaraNa karanevAle ananta puruSone mArga pAkara / mokSa prApta kiyA hai / " eka isa sthala nahI, parantu sarvaM sthalo aura sarvaM zAstrome yahI bAta kahanekA lakSya hai / ANA dhammo ANAe tavo / AjJAkA ArAdhana hI dharma aura AjJAkA ArAdhana hI tapa hai / ( AcArAga sUtra ) saba jagaha yahI mahApuruSoke kahanekA lakSya hai / yaha lakSya jIvako samajhame nahI aayaa| isake kAraNome sabase pradhAna kAraNa svacchada hai aura jisane svacchadako mada kiyA haiM, aise puruSake liye prativaddhatA (lokasambandhI badhana, svajanakuTumba baMdhana, dehAbhimAnarUpa baMdhana, sakalpa - vikalparUpa bandhana) ityAdi bandhanako dUra karanekA sarvottama upAya jo koI ho usakA isaparase Apa vicAra kIjiye, aura ise vicArate hue jo kucha yogya lage vaha hame pUchiye, aura isa mArga yadi kucha yogyatA prApta kareMge to cAhe jahA~se bhI upazama mila jAyegA / upazama mile aura jisakI AjJAkA ArAdhana kareM aise puruSakI khojame rahiye / bAkI dUsare sabhI sAdhana bAda me karane yogya hai / isake sivAya dUsarA koI mokSamArga vicArane para pratIta nahI hogA / (vikalpase) pratIta ho to batAiyegA tAki jo kucha yogya ho vaha batAyA jA sakeM / baMbaI, poSa 1947 195 satsvarUpako abhedarUpase ananya bhaktise namaskAra jise mArga kI icchA utpanna huI hai, use saba vikalpoko choDakara isa eka vikalpako vAravAra smaraNa karanA Avazyaka hai ""anantakAlase jIvakA paribhramaNa ho rahA hai, phira bhI usako nivRtti kyo nahI hotI ? aura vaha kyA karanese ho ?" isa vAkyame anata artha samAyA huA hai, aura isa vAkyame kaho huI citanA kiye binA, usake liye dRDha hokara tarase binA mArgakI dizAkA bhI alpa bhAna nahI hotA, pUrva me huA nahI, aura bhaviSyakAla meM bhI nahI hogA / hamane to aisA jAnA hai / isaliye Apa sabako yahI khojanA hai| usake vAda dUsarA kyA jAnanA ? vaha mAlUma hotA hai / 196 * prathama zrutaskandha dvitIya adhyayana gAthA 31-32 2 muni - munizrI lallujI vaI, mAgha sudI 7, ravi 1947 mu-nase rahanA par3atA hai aise jijJAsu, jIvake liye do baDe badhana haiM, eka svacchada aura dUsarA prativadha jisakI icchA svacchada dUra karanekI hai, use jJAnI kI AjJAkA ArAdhana karanA cAhiye, aura jisakI icchA pratibaMdha dUra karanekI hai, use 1 dekheM Aka 86 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 zrImada rAjacandra sarvasagakA tyAgI honA caahiye| aisA na ho to vadhanakA nAza nahI hotA / jisakA svacchaMda naSTa huA hai, usako jo prativadha hai, vaha avasara prApta honepara naSTa hotA hai, itano zikSA smaraNa karane yogya hai / yadi vyAkhyAna karanA paDe to kare, parantu isa kAryakI abhI merI yogyatA nahI hai aura yaha mujhe prativadha hai, aisA samajhate hue udAsIna bhAvase kare / use na karaneke liye zrotAoko rucikara tathA yogya lageM aise prayatna kare, aura phira bho jaba karanA paDe to uparyukta ke anusAra udAsIna bhAva samajhakara kare / 197 babaI, mAgha sudI 9, maMgala, 1947 ApakA AnadarUpa patra milA / aise patrake darzanako tRSA adhika hai / jJAnake parokSa-aparokSa' honeke vipayame patrase likhA jA sakanA sambhava nahI hai, parantu sudhAkI dhArA ke pIcheke kitane hI darzana hue hai, aura yadi asagatA ke sAtha ApakA satsaga ho to atima svarUpa paripUrNa prakAzita ho aisA hai, kyoki use prAya sarva prakArase jAnA hai, aura vahI rAha usake darzanakI hai| isa upAviyogame bhagavAna isa darzanako nahI hone deMge, aisA ve mujhe prerita karate hai, isaliye jaba ekAtavAsI huA jAyegA taba jAna-bUjhakara bhagavAnakA rakhA huA paradA mAtra thoDe hI prayatnase dUra ho jAyegA / isake atirikta dUsare spaSTIkaraNa patra dvArA nahI kiye jA sakate / abhI Apake samAgamake binA AnadakA rodha hai | vi0 AjJAkArI 198 babaI, mAgha sudI 11, guru, 1947 satko abheda bhAvase namonama. patra Aja milA / yahA~ Ananda hai ( vRttirUpa ) | Ajakala kisa prakArase kAlakSepa hotA hai so likhiyegA | dUsarI sabhI pravRttiyokI apekSA jIvako yogyatA prApta ho aisA vicAra karanA yogya hai, aura usakA mukhya sAdhana sarva prakArake kAmabhogase vairAgyasahita satsaga hai / satsaga (samavayaska purupokA, samaguNI purupokA yoga ) me, jise satkA sAkSAtkAra hai aise puruSake vacanokA parizIlana karanA ki jisase kAlakramase satkI prApti hotI hai / jIva apanI kalpanAse kisI bhI prakAra se satko prApta nahI kara sakatA / sajIvanamUrtike prApta honepara hI sat prApta hotA hai, sat samajhame AtA hai, satkA mArga milatA hai aura satpara dhyAna AtA hai / sajIvanamUrtike lakSake binA jo kucha bhI kiyA jAtA hai, vaha saba jIvake liye bandhana hai / yaha merA hArdika abhimata hai / yaha kAla sulabhabodhitA prApta hone me vighnabhUta hai / phira bhI abhI usakI viSamatA kucha ( dUsare kAlakI apekSA bahuta) kama hai, aise samayame jisase vakratA va jaDatA prApta hotI hai aise mAyika vyavahArame udAsIna honA zreyaskara hai satkA mArga kahI bhI dikhAyI nahI detA / Apa sabako Ajakala jo kucha jainakI pustakeM paDhanekA paricaya rahatA ho, usame se jisa bhAgame jagatakA vizeSa varNana kiyA ho usa bhAgako par3hanekA vyAna kama rakheM; aura jIvane kyA nahI kiyA ? aura aba kyA karanA ? isa bhAgako paDhane aura vicAranekA vizeSa dhyAna rakheM / koI bhI dUsare dharmakriyAke nAmase jo Apake sahavAsI (zrAvaka Adi ) kriyA karate ho, usakA niSedha na kareM / abhI jisane upAdhirUpa icchA agIkAra kI hai, usa puruSako kisI bhI prakArase pragaTa na kareM / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vo varSa 265 mAtra koI dRDha jijJAsu ho usakA dhyAna mArgakI ora jAye aisI thoDe zabdome dharmakathA kareM (aura vaha bhI yadi vaha icchA rakhatA ho to), bAkI abhI to Apa saba apanI-apanI saphalatAke liye mithyA dharmavAsanAokA, viSayAdikakI priyatAkA, aura pratibadhakA tyAga karanA siikheN| jo kucha priya karane yogya hai, use jIvane jAnA nahI, aura bAkIkA kucha priya karane yogya nahI hai, yaha hamArA nizcaya hai| Apa jo yaha bAta paDhe use sujJa maganalAla aura choTAlAlako kisI bhI prakArase sunA dIjiye, paDhavA diijiye| yogyatAke liye brahmacarya eka baDA sAdhana hai / asatsaga eka bar3A vighna hai| 199 babaI, mAgha sudI 11, guru, 1947 upAdhiyogake kAraNa yadi zAstravAcana na ho sakatA ho to abhI use rahane deM / parantu upAdhise nitya prati thoDA bhI avakAza lekara jisase cittavRtti sthira ho aiso nivRttime baiThanekI bahuta AvazyakatA hai| aura upAdhime bhI nivRttikA dhyAna rakhanekA smaraNa rkhiye| ____ AyukA jitanA samaya hai utanA hI samaya yadi jIva upAdhikA rakhe to manuSyatvakA saphala honA kaba sambhava hai ? manuSyatAkI saphalatAke liye jonA hI kalyANakAraka hai, aisA nizcaya karanA cAhiye / aura saphalatAke liye jina jina sAdhanokI prApti karanA yogya hai unhe prApta karaneke liye nitya prati nivRtti prApta karanI cAhiye / nivRttike abhyAsake binA jIvako pravRtti dUra nahIM hotI yaha pratyakSa samajhame Ane jaisI bAta hai| ___ dharmake rUpame mithyA vAsanAose jIvako badhana huA hai, yaha mahAna lakSa rakhakara vaisI mithyA vAsanAye kaise dUra ho isake liye vicAra karanekA abhyAsa rkhiyegaa| 200 bavaI mAgha, sudI, 1947 vacanAvalI 1 jIva svayako bhUla gayA hai, aura isaliye use satsukhakA viyoga hai, aisA sarva dharma sammata kathana hai| 2 svayako bhUla jAnerUpa ajJAnakA nAza jJAna milanese hotA hai, aisA ni zaka mAnanA / / 3 jJAnako prApti jJAnIke pAsase honI caahiye| yaha svAbhAvikarUpase samajhame AtA hai, phira bhI jIva lokalajjA Adi kAraNose ajJAnIkA Azraya nahI choDatA, yahI anatAnubadhI kapAyakA mUla hai| 4 jo jJAnako prAptikI icchA karatA hai, use jJAnIko icchAnusAra calanA cAhiye, aisA jinAgama Adi sabhI zAstra kahate hai / apanI icchAnusAra calatA huA jIva anAdikAlase bhaTaka rahA hai| 5 jaba taka pratyakSa jJAnIkI icchAnusAra, arthAt AjJAnusAra na calA jAye, tava taka ajJAnakI nivRtti honA sabhava nahI hai / 6 jJAnIkI AjJAkA ArAdhana vaha kara sakatA hai ki jo ekaniSThAse, tana, mana aura dhanako AsaktikA tyAga karake usako bhaktime juTa jaaye| 7 yadyapi jJAnI bhaktiko icchA nahIM karate, parantu mokSAbhilApIko vaha kiye vinA upadeza pariNamita nahIM hotA, aura manana tathA nididhyAsana AdikA hetu nahIM hotA, isaliye mumukSuko jJAnIko bhakti avazya karanI cAhiye aisA satpuruSone kahA hai| 1 pAThAtara-yadyapi jJAnI bhaktikI icchA nahIM karate, parantu mokSAbhilApIko vaha kiye binA mokSako prApti nahIM hotI, yaha anAdi kAlakA gupta tattva satoke hRdayameM rahA hai, jise yahAM lipibaddha kiyA hai| Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 zrImad rAjacandra 204 ___ babaI, mAgha vadI 7, maMgala, 1947 yahA~ paramAnada vRtti hai / ApakA bhaktipUrNa patra Aja prApta huaa| Apako mere prati paramollAsa AtA hai, aura vAravAra isa viSayame Apa prasannatA pragaTa karate haiM, parantu abhI hamArI prasannatA hamapara nahI hotI, kyoki yatheSTa asagadazAse rahA nahIM jAtA, aura mithyA prativadhame vAsa hai| paramArthake liye paripUrNa icchA hai, parantu IzvarecchAkI abhI taka usame sammati nahI hai, taba taka mere viSayame atarame samajha rakhiyegA, aura cAheM jaise mumukSuoko bhI nAmapUrvaka mata vatAiyegA / abhI aisI dazAme rahanA hame priya hai| Apane khabhAta patra likhakara merA mAhAtmya pragaTa kiyA, parantu abhI vaisA nahI honA caahiye| ve saba mumukSu hai / sacceko kitanI hI tarahase pahacAnate hai, to bhI unake sAmane abhI pragaTa hokara prativadha karanA mujhe yogya nahI lagatA | Apa prasagopAtta unhe jJAnakathA likhiyegA, to merA eka prativadha kama hogaa| aura aisA karanekA pariNAma acchA hai| hama to ApakA samAgama cAhate haiN| kaI bAte atarame ghUmatI hai, parantu likhI nahI jA sktii| .. ___ baMbaI, mAgha vadI 11, zukra, 1947 tatra ko mohaH kaH zokaH ekatvamanupazyataH use moha kyA ? zoka kyA ? ki jo sarvatra ekatva (paramAtmasvarUpa) ko hI dekhatA hai / vAstavika sukha yadi jagatako dRSTime AyA hotA to jJAnI purupo dvArA niyata kiyA huA mokSa sthAna Urdhva lokame nahI hotA, parantu yaha jagata hI mokSa hotaa| jJAnIko sarvatra mokSa hai, yaha bAta yadyapi yathArtha hai, to bhI jahA~ mAyApUrvaka paramAtmAkA darzana hai aise jagatame vicArakara paira rakhane jaisA unhe bhI kucha lagatA hai / isaliye hama asagatA cAhate hai, yA phira ApakA saga cAhate hai, yaha yogya hI hai| 206. vabaI, mAgha vadI 13, ravi, 1947 ghaTa paricayake liye Apane kucha nahI likhA so likhiyegA / , tathA mahAtmA kabIrajIkI dUsarI pustakeM mila sakeM to bhejanekI kRpA kiijiyegaa| pAramArthika vipayame abhI mauna rahanekA kAraNa paramAtmAkI icchA hai| jaba taka asaga nahI hoge aura usake bAda usakI icchA nahI hogI taba taka pragaTarUpase mArga nahI kahege, aura aisA sabhI mahAtmAokA rivAja hai / hama to dIna mAtra hai| ___ bhAgavatavAlI bAta AtmajJAnase jAnI huI hai| vavaI, mAgha vadI 30, 1947 yadyapi kisI prakArako kriyAkA utthApana nahI kiyA jAtA to bhI unhe jo lagatA hai usakA kucha kAraNa honA cAhiye, jisa kAraNako dUra karanA kalyANarUpa hai| pariNAmame 'sat' ko prApta karAnevAlI aura prArambhame 'sat' kI hetubhUta aisI unakI ruciko prasannatA denevAlI vairAgyakathAkA prasagopAtta unase paricaya karanA, to unake samAgamase bhI kalyANakI hI vRddhi hogI, aura vaha kAraNa bhI dUra hogaa| jiname pRthvI AdikA vistArase vicAra kiyA gayA hai aise vacanoko apekSA 'vaitAlIya' adhyayana jaise vacana vairAgyakI vRddhi karate haiM, aura dUsare matabhedavAle prANiyoko bhI uname aruci nahI hotii| 207 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 269 jo sAdhu ApakA anusaraNa karate haiM, unhe samaya samayapara batAte rahanA : "dharma usIko kahA jA sakatA hai ki jo dharma hokara pariName, jJAna usoko kahA jA sakatA hai ki jo jJAna hokara pariName / hama ye saba kriyAe~, vAcana ityAdi karate haiM, ve mithyA haiM aisA kahanekA merA hetu Apa na samajheM to mai Apako kucha kahanA cAhatA hU~," isa prakAra kahakara unhe batAnA ki yaha jo kucha hama karate hai, usame koI aisI... bAta raha jAtI hai ki jisase 'dharma aura jJAna' hamame apane rUpase pariNamita nahI hote, aura kapAya eva mithyAtva (sadeha) kA madatva nahI hotA, isaliye hame jIvake kalyANakA puna punaH vicAra karanA yogya hai aura usakA vicAra karanepara hama kucha na kucha phala pAye binA nahI rahege / hama saba kucha jAnanekA prayatna karate hai, parantu apanA 'sandeha' kaise dUra ho, yaha jAnanekA prayatna nahI krte| yaha jaba taka nahI kareMge taba taka 'sadeha' kaise dUra hogA ? aura jaba taka sandeha hogA taba taka jJAna bhI nahI hogA, isaliye sadehako dUra karanekA prayatna karanA cAhiye / vaha sandeha yaha hai ki yaha jIva bhavya hai yA abhavya ? mithyAdRSTi hai yA samyagdRSTi ? sulabhavodhI hai yA durlabhabodhI ? alpasasArI hai yA adhika sasArI ? yaha saba hame jJAta ho aisA prayatna karanA cAhiye / isa prakArakI jJAnakathAkA unase prasaga rakhanA yogya hai / paramArthapara prIti honeme satsaga sarvotkRSTa aura anupama sAdhana hai, parantu isa kAlame vaisA yoga honA bahuta vikaTa hai, isaliye jIvako isa vikaTatAme rahakara saphalatApUrvaka pUrA karaneke liye vikaTa puruSArtha karanA yogya hai, aura vaha yaha ki "anAdi kAlase jitanA jAnA hai utanA sabhI ajJAna hI hai, usakA vismaraNa karanA / " 'sat' sat ho hai, sarala hai, sugama hai, sarvatra usakI prApti hotI hai, parantu 'sat' ko batAnevAlA 'sat' cAhiye / naya anata haiM, pratyeka padArthame anata guNadharma haiM, uname anata naya pariNamita hote haiM, to phira eka yA do cAra nayapUrvaka bolA jA sake aisA kahA~ hai ? isaliye nayAdikame samatAvAna rahanA / jJAniyokI vANI 'naya'me udAsIna rahatI hai, usa vANIko namaskAra ho / vizeSa kisI prasagase / 208 vabaI, mAgha vadI 30, 1947 anata naya haiM, eka eka padArtha anata guNase aura anata dharmase yukta hai, eka eka guNa aura eka eka dharmame anata naya pariNamita hote haiM, isaliye isa rAstese padArthakA nirNaya karanA cAhe to nahI ho sakatA, isakA rAstA koI dUsarA honA cAhiye / prAya. isa bAtako jJAnI puruSa hI jAnate haiM, aura ve usa nayAdika mArgake prati udAsIna rahate haiM, jisase kisI nayakA ekAta khaDana nahI hotA, athavA kisI nayakA ekAta maDana nahI hotA / jitanI jisakI yogyatA hai, utanI usa nayakI sattA jJAnI purupoko mAnya hotI hai / jinhe mArga nahI prApta huA aise manuSya 'naya' kA Agraha karate haiM, aura usase viSama phalakI prApti hotI hai / koI na jahA~ bAdhita nahI hai aise jJAnIke vacanoko hama namaskAra karate hai / jisane jJAnIke mArgakI icchA kI ho aisA prANI nayAdime udAsIna rahanekA abhyAsa kare, kisI nayame Agraha na kare aura kisI prANIko isa rAhase dukhI na kare, aura yaha Agraha jisakA miTa gayA hai, vaha kisI rAha se bhI prANIko dukhI karanekI icchA nahI karatA / mahAtmAone cAhe jisa nAmase aura usIkA jJAna karanA yogya hai / vahI pratIta bhajane yogya hai / 209 cAhe jisa AkArase eka 'sat' ko hI prakAzita kiyA hai / karane yogya hai, vahI anubhavarUpa hai aura vahI parama premase Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 zrImad rAjacandra 8. isame kahI huI bAta sava zAstroko mAnya hai| 9. RSabhadevajIne aTTAnaveM putroko tvarAse mokSa honekA yahI upadeza kiyA thaa| 10 parIkSita rAjAko zukadevajIne yahI upadeza kiyA hai| 11. anaMta kAla taka jIva svacchadase calakara parizrama kare to bhI apane Apa jJAna prApta nahI karatA, parantu jJAnIkI AjJAkA ArAdhaka antarmuhUrtame bhI kevalajJAna prApta kara letA hai| 12 zAstrame kahI huI AjJAe~ parokSa hai aura ve jIvako adhikArI honeke liye kahI haiM, mokSaprAptike liye jJAnIkI pratyakSa AjJAkA ArAdhana karanA caahiye| , 13. yaha jJAnamArgakI zreNi kahI, ise prApta kiye binA dusare mArgase mokSa nahI hai| 14 isa gupta tattvakA jo ArAdhana karatA hai, vaha pratyakSa amRtako pAkara abhaya hotA hai| // iti zivam // 201 baMbaI, mAgha vadI 3, guru, 1947 sarvathA nirvikAra honepara bhI parabrahma premamaya parAbhaktike vaza hai, isakA jinhoMne hRdayame anubhava kiyA hai, aise jJAniyokI gupta zikSA hai| yahA~ paramAnada hai| asagavRtti honese samudAyame rahanA bahuta vikaTa hai| jisakA yathArtha Anada kisI bhI prakArase nahIM kahA jA sakatA, aisA satsvarUpa jinake hRdayame prakAzita huA hai, una mahAbhAgya jJAniyokI aura Apako hamapara kRpA rahe / hama to Apako caraNaraja hai, aura trikAla isI premako niraMjanadevase yAcanA hai| Ajake prabhAtase nirajanadevakA-koI adbhuta anugraha prakAzita huA hai, Aja bahuta dinose icchita parAbhakti kisI anupama rUpame udita huI hai| gopiyA~ bhagavAna vAsudeva (kRSNacadra) ko dahIkI maTakIme rakhakara becane nikalI thI aisI zrImad bhAgavatme eka 'kathA hai, vaha prasaga Aja bahuta yAda A rahA hai / jahA~ amRta bahatA hai vahA~ sahasradala kamala hai, yaha dahIkI maTakI hai, aura AdipuruSa usame birAjamAna hai vaha bhagavAna vAsudeva hai / usako prApti satpuruSakI cittavRttirUpa gopIko honepara vaha ullAsame Akara kisI dUsare mumukSu AtmAke prati aisA kahatI hai-"koI mAdhava le; haoNre koI mAdhava le|" arthAt vaha vRtti kahatI hai ki hame AdipuruSakI prApti huI hai aura yaha eka hI prApta karane yogya hai, aura kucha bhI prApta karane yogya nahIM hai, isaliye Apa prApta kare / ullAsame vAravAra kahatI hai ki Apa usa purANapuruSako prApta kareM, aura yadi usa prAptiko acala premase cAhe to hama vaha AdipuruSa Apako de deN| hama isa maTakIme rakhakara becane nikalo haiM, grAhaka dekhakara de detI haiM, koI grAhaka bane, acala premase koI grAhaka bane, to vAsudevakI prApti karA deN| mTakIme rakhakara becane nikalanekA artha yaha hai ki sahasradala kamalame hame vAsudeva bhagavAna mile hai, makkhanakA to nAma mAtra hai, yadi sArI sRSTiko matha kara makkhana nikAleM to mAtra eka amRtarUpa vAsudeva bhagavAna hI makkhana nikalatA hai| aise sUkSma svarUpako sthUla banAkara vyAsajIne adbhuta bhaktikA gAna kiyA hai / yaha kathA aura samasta bhAgavata isa ekako ho prApta karAneke liye akSaraza bharapUra hai / aura vaha mujhe (hame bahuta samaya pahale samajhame A gayA hai, Aja ati ati smaraName hai; kyoki sAkSAt anubhavaprApti hai, aura isI kAraNa Ajako parama adbhuta dazA hai| aisI dazAse jIva unmatta bhI hue binA nahI rahegA, aura vAsudeva hari jAna-bUjhakara kucha samayake liye adRzya bhI ho jAyeM, aise lakSaNake dhAraka hai / isaliye hama asagatA cAhate hai, aura ApakA sahavAsa bhI asagatA hI hai, isaliye bhI vaha hame vizeSa priya hai| 1. aisI koI kayA zrImad bhAgavatame to nahI hai / isa tarahako janazruti avazya haiN| -anuvAdaka Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 267 satsagakI yahA~ kamI hai, aura vikaTa vAsame nivAsa hai| harIcchAse dhUmane-phiranekI vRtti hai| isaliye kucha kheda to nahI hai, parantu bhedakA prakAza nahI kiyA jA sakatA, yaha ciMtanA niratara rahA karatI hai| Aja bhUdhara eka patra de gaye hai| tathA ApakA eka patra sIdhA milA hai| maNiko bhejI huI 'vacanAvalIme ApakI prasannatAse hamArI prasannatAko uttejana milA hai| isame satakA adbhuta mArga pragaTa kiyA hai| yadi maNi eka hI vRttise ina vAkyokA ArAdhana karegA, aura usI puruSakI AjJAme lIna rahegA to ananta kAlase prApta huA paribhramaNa miTa jAyegA / maNi mAyAkA moha vizeSa rakhatA hai, ki jo mArgaprAptime baDA pratibadha ginA gayA hai| isaliye aisI vRttiko dhIre-dhIre kama karaneke liye maNise merI vinatI hai| Apako jo pUrNapadopadezaka akharAvaTa yA pada bhejanekI icchA hai, vaha kisa DhAlame athavA rAgame ho isake liye Apako jo yogya lage vaha likheN| anekAneka prakArase manana karanepara hamArA yaha dRDha nizcaya hai ki bhakti sarvopari mArga hai, aura vaha satpuruSake caraNome rahakara ho to kSaNabharame mokSa prApta karA de aisA sAdhana hai| vizeSa kucha nahI likhA jAtA / paramAnada hai, parantu asatsaga hai arthAt satsaga nahI hai| vizeSa ApakI kRpAdRSTi, basa yahI / ,, - vi0 AjJAkArIke daDavat 202 vabaI, mAgha vadI 3, 1947 sujJa mehatA catrabhuja, jisa mArgase jIvakA kalyANa ho usakA ArAdhana karanA 'zreyaskara' hai, aisA vAravAra kahA hai| phira bhI yahA~ isa bAtakA smaraNa karAtA huuN| ____ abhI majhase kucha bhI likhA nahI gayA hai, usakA uddeza itanA hI hai ki sasArI sambandha ananta bAra huA hai, aura jo mithyA hai usa mArgase prIti baDhAnekI icchA nahIM hai| paramArtha mArgame prema utpanna honA yahI dharma hai| usakA ArAdhana kreN| vi0 rAyacadake yathAyogya / 203 vaMbaI, mAgha vadI 4, 1947 OM satsva rUpa sujJa bhAI, Aja ApakA eka patra milaa| isase pUrva tIna dina pahale eka savistara patra milA thaa| usake liye kucha asatoSa nahI huaa| vikalpa na kiijiyegaa| Apane mere patrake uttarame jo savistara patra likhA hai, vaha patra Apane vikalpapUrvaka nahI likhaa| merA vaha likhA huA patra mukhyata munipara thA / kyoki unakI mAMga nirantara rahatI thii| yahA~ paramAnada hai| Apa aura dUsare bhAI satke ArAdhanakA prayatna kreN| hamArA yathAyogya maaneN| aura bhAI tribhovana Adise khe| vi0 rAyacadake yathAyogya / 1. dekheM Aka 200 2 maNilAla, zrI sobhAgyabhAIke putra 3. dekheM Aka 198 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 zrImad rAjacandra 204 baMbaI, mAgha vadI 7, maMgala, 1947 yahA~ paramAnada vRtti hai / ApakA bhaktipUrNa patra Aja prApta huaa|" Apako mere prati paramollAsa AtA hai, aura vAravAra isa viSayame Apa prasannatA pragaTa karate haiM, parantu abhI hamArI prasannatA hamapara nahI hotI, kyoki yatheSTa asagadazAse rahA nahIM jAtA, aura mithyA pratibadhame vAsa hai| paramArthake liye paripUrNa icchA hai, parantu IzvarecchAkI abhI taka usame sammati nahI hai, taba taka mere vipayame atarame samajha rakhiyegA, aura cAhe jaise mumukSuoko bhI nAmapUrvaka mata batAiyegA / abhI aisI dazAme rahanA hame priya hai| ____ Apane khabhAta patra likhakara merA mAhAtmya pragaTa kiyA, parantu abhI vaisA nahI honA cAhiye / ve saba mumukSa hai / sacceko kitanI hI tarahase pahacAnate hai, to bhI unake sAmane abhI pragaTa hokara prativadha karanA mujhe yogya nahI lagatA | Apa prasagopAtta unhe jJAnakathA likhiyegA, to merA eka prativadha kama hogaa| aura aisA karanekA pariNAma acchA hai| hama to ApakA samAgama cAhate haiN| kaI bAte atarame ghUmatI hai, parantu likhI nahI jA sktii| . 205 vaMbaI, mAgha vadI 11, zukra, 1947 tatra ko mohaH ka. zokaH ekatvamanupazyata. use moha kyA ? zoka kyA ? ki jo sarvatra ekatva (paramAtmasvarUpa) ko hI dekhatA hai / vAstavika sukha yadi jagatako dRSTime AyA hotA to jJAnI purupo dvArA niyata kiyA huA mokSa sthAna Urdhva lokame nahI hotA, parantu yaha jagata hI mokSa hotaa| jJAnIko sarvatra mokSa hai, yaha bAta yadyapi yathArtha hai, to bhI jahA~ mAyApUrvaka paramAtmAkA darzana hai aise jagatame vicArakara paira rakhane jaisA unhe bhI kucha lagatA hai| isaliye hama asagatA cAhate hai, yA phira ApakA saga cAhate haiM, yaha yogya hI hai| babaI, mAgha vadI 13, ravi, 1947 ghaTa paricayake liye Apane kucha nahI likhA so likhiyegaa|, tathA mahAtmA kabIrajIkI dUsarI pustakeM mila sakeM to bhejanekI kRpA kiijiyegaa| ___ pAramArthika vipayame abhI mauna rahanekA kAraNa paramAtmAkI icchA hai| jaba taka asaga nahI hoge aura usake bAda usakI icchA nahI hogI taba taka pragaTarUpase mArga nahI kahege, aura aisA sabhI mahAtmAokA rivAja hai / hama to dIna mAtra hai| bhAgavatavAlI bAta AtmajJAnase jAnI huI hai| 207 babaI, mAgha vadI 30, 1947 yadyapi kisI prakArako kriyAkA utthApana nahI kiyA jAtA to bhI unhe jo lagatA hai usakA kucha kAraNa honA cAhiye, jisa kAraNako dUra karanA kalyANarUpa hai| pariNAmame 'sat' ko prApta karAnevAlI aura prArambhame 'sat' kI hetubhUta aisI unakI ruciko prasannatA denevAlI vairAgyakathAkA prasagopAtta unase paricaya karanA, to unake samAgamase bhI kalyANakI hI vRddhi hogI, aura vaha kAraNa bhI dUra hogaa| jiname pRthvI AdikA vistArase vicAra kiyA gayA hai aise vacanoko apekSA 'vaitAlIya' adhyayana jaise vacana vairAgyakI vRddhi karate haiM, aura dUsare matabhedavAle prANiyoko bhI uname aruci nahI hotI / - 206 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 260 jo sAdhu ApakA anusaraNa karate haiM, unhe samaya samayapara batAte rahanA : "dharma usIko kahA ja sakatA hai ki jo dharma hokara pariName, jJAna usoko kahA jA sakatA hai ki jo jJAna hokara pariName / hara ye saba kriyAe~, vAcana ityAdi karate hai, ve mithyA hai aisA kahanekA merA hetu Apa na samajhe to mai Apaka kucha kahanA cAhatA hU~," isa prakAra kahakara unhe batAnA ki yaha jo kucha hama karate hai, usame koI aisI bAta raha jAtI hai ki jisase 'dharma aura jJAna' hamame apane rUpase pariNamita nahIM hote, aura kapAya eka mithyAtva (sadeha) kA madatva nahIM hotA, isaliye hame jIvake kalyANakA puna punaH vicAra karanA yogya aura usakA vicAra karanepara hama kucha na kucha phala pAye binA nahI rhege| hama saba kucha jAnanekA prayatna karate hai, parantu apanA 'sandeha' kaise dUra ho, yaha jAnanekA prayala nahIM krte| yaha jaba taka nahI kareM taba taka 'sadeha' kese dUra hogA ? aura jaba taka sandeha hogA taba taka jJAna bhI nahI hogA, isaliye sadehaka dUra karanekA prayatna karanA cAhiye / vaha sandeha yaha hai ki yaha jIva bhavya hai yA abhavya ? mithyAdRSTi hai ya samyagdRSTi ? sulabhavodho hai yA durlabhabodhI? alpasasArI hai yA adhika sasArI ? yaha saba hame jJAta aisA prayatna karanA cAhiye / isa prakArakI jJAnakathAkA unase prasaga rakhanA yogya hai| paramArthapara prIti honeme satsaga sarvotkRSTa aura anupama sAdhana hai, parantu isa kAlame vaisA yo honA bahuta vikaTa hai, isaliye jIvako isa vikaTatAme rahakara saphalatApUrvaka pUrA karaneke liye vika puruSArtha karanA yogya he, aura vaha yaha ki "anAdi kAlase jitanA jAnA hai utanA sabhI ajJAna hI hai usakA vismaraNa krnaa|" 'sat' sat hI hai, sarala hai, sugama hai, sarvatra usakI prApti hotI hai, parantu 'sat' ko batAnevAla 'sat' caahiye| naya anaMta haiM, pratyeka padArthame anata guNadharma haiM, uname anata naya pariNamita hote haiM, to phira eka yA do cAra nayapUrvaka bolA jA sake aisA kahA~ hai ? isaliye nayAdikame samatAvAna rahanA / jJAniyo vANI 'naya'me udAsIna rahatI hai, usa vANIko namaskAra ho / vizeSa kisI prsgse| 208 babaI, mAgha vadI 30, 194 anata naya hai, eka eka padArtha anata guNase aura anata dharmase yukta hai, eka eka guNa aura eka eka dharmame anata naya pariNamita hote haiM, isaliye isa rAstese padArthakA nirNaya karanA cAhe to nahI ho sakatA isakA rAstA koI dUsarA honA cAhiye / prAya. isa vAtako jJAnI puruSa hI jAnate haiM, aura ve usa nayA dika mArgake prati udAsIna rahate haiM, jisase kisI nayakA ekAta khaDana nahIM hotA, athavA kisI nayana ekAta maDana nahIM hotA / jitanI jisakI yogyatA hai, utanI usa nayako sattA jJAnI purupoko mAnya hota hai| jinhe mArga nahI prApta huA aise manuSya 'naya' kA Agraha karate hai, aura usase viSama phalakI prApi hotI hai / koI naya jahA~ bAdhita nahI hai aise jJAnIke vacanoko hama namaskAra karate hai| jisane jJAnI mArgakI icchA kI ho aisA prANI nayAdime udAsIna rahanekA abhyAsa kare, kisI nayame Agraha na kare au kisI prANIko isa rAhase dukhI na kare, aura yaha Agraha jisakA miTa gayA hai, vaha kisI rAhase meM prANIko dukhI karaneko icchA nahI krtaa| 209 mahAtmAone cAhe jisa nAmase aura cAhe jisa AkArase eka 'sat' ko hI prakAzita kiyA hai usIkA jJAna karanA yogya hai| vahI pratIta karane yogya hai, vahI anubhavarUpa hai aura vahI parama premara bhajane yogya hai| Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 zrImada rAjacandra usa 'paramasat' ko hI hama ananya premase avicchinna bhakti cAhate hai| usa 'paramasat' ko 'paramajJAna' kahe, cAhe to 'paramaprema' kahe aura cAhe to 'sat-cit-AnadasvarUpa' kahe, cAhe to 'AtmA' kahe, cAhe to 'sarvAtmA' kahe cAhe to eka kahe, cAhe to aneka kahe, cAhe to ekarUpa kahe, cAhe to sarvarUpa kahe, parantu sat sat hI hai| aura vahI isa saba prakArase kahane yogya hai, kahA jAtA hai / saba yahI hai, anya nhiiN| aisA vaha paramatattva, puruSottama, hari, siddha, Izvara, nirajana, alakha, parabrahma, paramAtmA, paramezvara aura bhagavata Adi anata nAmose kahA gayA hai / / hama jaba paramatattva kahanA cAhate hai to use kinhI bhI zabdome kahe to vaha yahI hai, dUsarA nahI / 210 babaI, mAgha vadI 30, 1947 satsvarUpako abhedabhAvase namonamaH yahA~ Anada hai / sarvatra paramAnada darzita hai| kyA likhanA? yaha to kucha sUjhatA nahI hai, kyoki dazA bhinna rahatI hai, to bhI prasagase koI savRtti paidA karanevAlI pustaka hogI to bhejNgaa| hamapara ApakI cAhe jaisI bhakti ho, parantu saba jAvAka aura vizeSata dharmajIvake to hama trikAlake liye dAsa hI hai| sabako itanA hI abhI to karanA hai ki purAneko choDe binA to chuTakArA hI nahI haiM, aura vaha choDane yogya hI hai aisA dRDha krnaa| mArga sarala hai, prApti durlabha hai| *sAthake patra paDhakara uname jo yogya lage use likhakara muniko de diijiye| unheM merI orase smRti aura vadana kIjiye / hama to sabake dAsa hai / tribhovanase avazya kuzala kSema pUchiye / 211 babaI, mAgha nadI 30, 1947 'sat' kucha dUra nahIM hai, parantu dUra lagatA hai, aura yahI jIvakA moha hai| 'sat' jo kucha hai, vaha 'sat' hI hai, sarala hai, sugama hai, aura sarvatra usakI prApti hotI hai, parantu jisapara bhrAtirUpa AvaraNatama chAyA rahatA hai usa prANIko usakI prApti kaise ho? andhakArake cAhe jitane prakAra kareM, parantu uname koI aisA prakAra nahI nikalegA ki jo prakAzarUpa ho, isI prakAra jisapara AvaraNatimira chAyA huA hai usa prANIkI kalpanAomeMse koI bhI kalpanA 'sat' mAlUma nahI hotI aura 'sat'ke nikaTa honA bhI sambhava nahI hai / 'sat' hai, vaha bhrAti nahI hai, vaha bhrAtise sarvathA vyatirikta (bhinna) hai, kalpanAse para (dUra) hai, isaliye jisakI use prApta karanekI dRDha mati huI hai vaha pahale aisA dRDha nizcayAtmaka vicAra kare ki svaya kucha bhI nahI jAnatA, aura phira 'sat' kI prAptike liye jJAnIkI zaraName jAye to avazya mArgakI prApti hogii| ye jo vacana likhe hai ve sabhI mumukSuoke liye parama bAdhavarUpa hai, parama rakSakarUpa hai, aura inakA samyak prakArase vicAra karanepara ye paramapadako denevAle hai| iname nigraMtha-pravacanakI samasta dvAdazAgI, SaDdarzanakA sarvottama tattva aura jJAnIke bodhakA bIja sakSepame kahA hai, isaliye vAravAra inakA smaraNa kIjiye, vicAra kIjiye, samajhiye, samajhanekA prayatna kIjiye, inake bAdhaka anya prakArome udAsIna rahiye, * dekheM Aka 211, 212 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 271 inhI vRttikA laya kIjiye / yaha Apako aura kisI bhI mumukSuko gupta rItase kahanekA hamArA maMtra hai, iname 'sat' hI kahA hai, yaha samajhaneke liye atyadhika samaya lagAiye / 212 vaMbaI, mAgha vadI, 1947 satko namonama vAchA - icchAke arthame 'kAma' zabda prayukta hotA hai, tathA paceMdriya viSayake arthame bhI prayukta hotA hai / 'ananya' arthAt jisake jaisA dUsarA nahI, sarvotkRSTa / 'ananya bhaktibhAva' arthAt jisake jaisA dUsarA nahI aisA bhaktipUrvaka utkRSTa bhAva / mumukSu vai0 yogamArgake acche paricayavAle haiM aisA jAnatA hU~ / sadvRttivAle yogya jIva hai / jisa 'pada' kA Apane sAkSAtkAra pUchA, vaha abhI unhe nahIM huA hai / 4 pUrvakAlame uttara dizAme vicaraneke bAreme unake mukhase zravaNa kiyA hai| to usa bAreme abhI to kucha likhA nahI jA sakatA / paratu itanA batA sakatA hU~ ki unhone Apase mithyA nahI kahA hai / jisake vacanabalase jIva nirvANamArgako pAtA hai, aisI sajIvanamRrtikA yoga pUrvakAlame jIvako bahuta bAra ho gayA hai, parantu usakI pahacAna nahI huI hai / jIvane pahacAna karanekA prayatna kvacit kiyA bhI hogA, tathApi jIvame jaDa jamAI huI siddhiyogAdi, RddhiyogAdi aura dUsarI vaisI kAmanAoMse jIvakI apanI dRSTi malina thI / yadi dRSTi malina ho to vaisI satmUrtike prati bhI bAhya lakSya rahatA hai, jisase pahacAna nahI ho pAtI, aura jaba pahacAna hotI hai, taba jIvako koI aisA apUrva sneha AtA hai, ki usa mUrtike viyogame eka ghaDI bhara bhI jInA use viDabanArUpa lagatA hai, arthAt usake viyogame vaha udAsIna bhAvase usIme vRtti rakhakara jItA hai, anya padArthoMkA sayoga aura mRtyu- ye dono use samAna ho gaye hote hai / aisI dazA jaba AtI hai, taba jIvako mArga bahuta nikaTa hotA hai aisA samajheM aisI dazA Aneme mAyAkI sagati bahuta viDabanAmaya hai, parantu yahI dazA lAnekA jisakA dRDha nizcaya hai use prAyaH alpa samayame vaha dazA prApta hotI hai| / Apa saba abhI to hame eka prakArakA badhana karane lage hai, isake liye hama kyA kareM yaha kucha sUjhatA nahI hai / 'sajIvanamUrti'se mArga milatA hai aisA upadeza karate hue hamane svayaM apaneApako vadhaname DAla liyA hai ki jisa upadezakA lakSya Apa hamako hI banA baiThe hai / hama to usa sajIvanamUrtike dAsa hai, caraNaraja hai / hamArI aisI alaukika dazA bhI kahA~ hai ki jisa dazAme kevala asaMgatA hI rahatI hai ? hamArA upAdhiyoga to, Apa pratyakSa dekha sakeM, aisA hai / ati do bAteM to hamane Apa sabake liye likhI hai| hame aba kama vadhana ho aisA karaneke liye Apa sabase vinatI hai / dUsarI eka bAta yaha batAnI hai ki Apa hamAre liye ava kisIse kucha na kahe / Apa udayakAla jAnate hai / 213 babaI, phAguna sudI 4, zani, 1947 purANapuruSako namonamaH yaha loka trividha tApase AkulavyAkula hai / mRgatRSNAke jalako leneke liye doDakara pyAsa bujhAnA cAhatA hai aisA dona hai / ajJAnake kAraNa svarUpakA vismaraNa ho jAnese use bhayakara paribhramaNa prApta huA Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " 272 zrImada rAjacandra hai| vaha samaya samaya para atula kheda, jvarAdi roga, maraNAdi bhaya aura viyoga Adi du.khokA anubhava karatA hai, aise azaraNa jagatake liye eka satpuruSa ho garaNa hai / satpurupakI vANIke binA isa tApa aura tRpAko dUsarA koI miTA nahI sakatA, aisA nizcaya hai / isaliye vAraMvAra usa satpurupake caraNokA hama dhyAna karate haiM / sasAra kevala asAtAmaya hai / kisI bhI prANIko alpa bhI sAtA hai, vaha bhI satpuruSakA hI anugraha hai / kisI bhI prakAra ke puNyake vinA sAtAkI prApti nahI hotI, aura isa puNyako bhI satpuruSake upadezake binA "kisIne nahI jAnA / bahuta kAla pUrva upadiSTa vaha puNya rUDhike adhIna hokara pravartita rahA hai, isaliye mAno vaha grathAdise prApta huA lagatA hai, parantu usakA mUla eka satpurupa hI hai; isaliye hama aisA hI jAnate haiM ki eka aza mAnAse lekara pUrNakAmatA takakI sarva samAdhikA kAraNa satpurupa hI hai| itanI adhika samarthatA honepara bhI jise kucha bhI spRhA nahI hai, unmattatA nahI hai, ahaMtA nahI hai, garva nahIM hai, gaurava nahIM hai, aise AzcaryakI pratimArUpa satpuruSako hama punaH punaH nAmarUpase smaraNa karate haiM / 1 trilokake nAtha jisake vaza hue hai, aisA honepara bhI vaha aisI aTapaTI dazAse rahatA hai ki jisakI sAmAnya manuSya ko pahacAna honA durlabha hai, aise satpurupako hama puna punaH stuti karate hai / eka samaya bhI sarvathA asagatAse rahanA trilokako vaga karanekI apekSA bhI vikaTa kArya hai, aisI asagatAse jo trikAla rahA hai usa satpurupake aMta karaNako dekhakara hama paramAzcarya pAkara namana karate hai / he paramAtmA | hama to aisA hI mAnate haiM ki isa kAlame bhI jIvakA mokSa ho sakatA hai / phira bhI jaina granthome kvacit pratipAdana huA hai, tadanusAra isa kAlame mokSa nahI hotA ho, to isa kSetrame yaha pratipAdana tU rakha, aura hame mokSa denekI apekSA aisA yoga pradAna kara ki hama satpuruSake hI caraNokA dhyAna kareM aura usake samIpa hI rahe / 1 he puruSapurANa | hama tereme aura satpuruSame koI bheda hI nahI samajhate, terI apekSA hame to satpuruSa ho vizeSa lagatA hai kAraNa ki tU bhI usake adhIna hI rahA hai aura hama satpurupako pahacAne binA tujhe pahacAna nahI sake, yahI terI durghaTatA hamame satpurupake prati prema utpanna karatI hai| kyoki tU vagame honepara bhI ve unmatta nahI hai, aura terese bhI sarala hai, isaliye aba tU jaisA kahe vaisA kareM / he nAtha | tU burA na mAnanA ki hama terI apekSA bhI satpurupakI vizeSa stuti karate hai, sArA jagata terI stuti karatA hai, to phira hama eka tujhase vimukha baiThe rahege to usase kahA~ tujhe nyUnatA bhI hai aura unako (satpurupako ) kahA~ stutikI AkAkSA hai ? jJAnI puruSa trikAlakI bAta jAnate hue bhI pragaTa nahI karate aisA Apane pUchA; isa samvandhame aisA lagatA hai ki IzvarIya icchA hI aisI hai ki amuka pAramArthika bAta ke sivAya jJAnI dusarI trikAlika vAta prasiddha na kare, aura jJAnIkI bhI ataraga icchA aisI hI mAlUma hotI hai / jinakI kisI bhI prakArakI AkAkSA nahI ha aise jJAnIpurupake liye kucha kartavyarUpa na honese jo kucha udayame AtA hai utanA hI karate hai / aura hame aise jJAnakA asagatA hI priya hai / hama to kucha vaisA jJAna nahI rakhate ki jisase trikAla sarvathA mAlUma ho, kucha vizeSa dhyAna bhI nahI hai / hame to vAstavika jo svarUpa usakI bhakti aura yahI vijJApana / 'vedAnta gratha prastAvanA' bhejI hogI, nahI to turanta bhejiyegA / vi0 AjJAkArI - Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 273 214 babaI, phAguna sudI 5, ravi, 1947 abhedadazA Aye binA jo prANI isa jagatakI racanA dekhanA cAhate haiM ve vadhe jAte hai / aisI dazA Aneke liye ve prANI usa racanAke kAraNa ke prati prIti kareM aura apanI aharUpa bhrAtikA parityAga kareM / usa racanAke upabhogakI icchAkA sarvathA tyAga karanA yogya hai, aura aisA honeke liye satpurupakI zaraNa jaisA eka bhI auSadha nahI hai / isa nizcayavArtAko na jAnakara tritApase jalate hue becAre mohAdha prANiyoko dekhakara parama karuNA AtI hai aura yaha udgAra nikala paDatA hai - 'he nAtha | tU anugraha karake inhe apanI gatime bhakti de / ' Aja kRpApUrvaka ApakI bhejI huI vedAtakI 'prabodha zataka' nAmakI pustaka prApta huI / upAdhikI nivRttike samayame usakA avalokana karU~gA / udayakAlake anusAra vartana karate hai / kvacit manoyogake kAraNa icchA utpanna ho to bAta alaga hai parantu hame to aisA lagatA hai ki isa jagatake prati hamArA parama udAsIna bhAva rahatA hai, vaha bilakula sonekA ho to bhI hamAre liye tRNavat hai; aura paramAtmAkI vibhUtirUpa hamArA bhaktidhAma hai / AjJAkArI 215 babaI, phAguna sudI8, 1947 ApakA kRpApatra prApta huA / isame pUche gaye praznokA savistara uttara yathAsambhava zIghra likhUMgA / ye prazna aise pAramArthika haiM ki mumukSu puruSako unakA paricaya karanA cAhiye / hajAro pustako pAThIko bhI aise prazna nahI uThate, aisA hama samajhate hai / uname bhI prathama likhA huA prazna ( jagata ke svarUpame matAtara kyo hai ? ) to jJAnI puruSa athavA unakI AjJAkA anusaraNa karanevAlA puruSa hI khaDA kara sakatA hai / yahA~ manamAnI nivRtti nahI rahatI, jisase aisI jJAnavArtA likhaneme jarA vilaba karanekI jarUrata hotI hai / antima prazna hamAre vanavAsakA pUchA hai, yaha prazna bhI aisA hai ki jJAnIkI hI atarvRttike jAnakAra puruSake sivAya kisI viralese hI pUchA jA sakatA hai / 1 Apako sarvottama prajJAko namaskAra karate haiM / kalikAlame paramAtmAko kinhI bhaktimAna puruSopara prasanna honA ho, to unamese Apa eka hai / hame ApakA bar3A Azraya isa kAlame milA aura isase jIvita hai / 216 OM 'sat' yaha jo kucha dekhate hai, jo kucha dekhA jA sakatA hai, jo kucha sunate haiM, jo kucha sunA jA sakatA hai, vaha saba eka sata ho hai / jo kucha hai vaha sat hI hai, vaha sat eka hI prakArakA hAne vahI sat jagatarUpase aneka prakArakA huA hai, parantu isase vaha kahI svarUpase cyuta nahI huA hai / svarUpame hI vaha ekAkI honepara bhI anekAko ho sakane me samartha hai| eka suvarNaM, kuDala, kaDA, sAMkalA, bAjUbanda Adi aneka prakArase ho, isase usakA kucha suvarNatva ghaTa nahI jAtA / paryAyAtara bhAgatA hai / aura vaha usakI sattA hai / isI prakAra yaha samasta vizva usa 'sat' kA paryAyAtara hai, parantu 'sat' rUpa hI hai / anya nahI / yogya hai / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 zrImada rAjacandra 217 babaI, mAgha sudI, 1947 parama pUjya, Apake sahaja vAcanake upayogArtha Apake praznoke uttaravAlA patra isake sAtha bheja rahA huuN| paramAtmAme parama sneha cAhe jisa vikaTa mArgase hotA ho to bhI karanA yogya hI hai| sarala mArga milanepara bhI upAdhike kAraNa tanmaya bhakti nahIM rahatI, aura ekatAra sneha umaDatA nahI hai / isaliye kheda rahA karatA hai aura vanavAsakI vAravAra icchA huA karatI hai / yadyapi vairAgya to aisA rahatA hai ki prAya AtmAko ghara aura vaname koI bheda nahI lagatA, parantu upAdhike prasagake kAraNa usame upayoga rakhanekI vAravAra jarUrata rahA karatI hai, ki jisase parama snehapara usa samaya AvaraNa lAnA paDatA hai, aura aisA parama sneha aura ananya premabhakti Aye binA dehatyAga karanekI icchA nahI hotii| kadAcit sarvAtmAko aisI hI icchA hogI to cAhe jaisI donatAse bhI usa icchAko vdleNge| parantu premabhaktikA pUrNa laya Aye vinA dehatyAga nahIM kiyA jA sakegA aisA lagatA hai, aura vAravAra yahI raTana rahanese 'vaname jAye' 'vaname jAyeM' aisA maname ho AtA hai / ApakA nirantara satsaga ho to hame ghara bhI vanavAsa hI hai| zrImad bhAgavatame gopAganAkI jaisI premabhaktikA varNana hai, aisI premabhakti isa kalikAlame prApta honI durlabha hai, aisA yadyapi sAmAnya lakSya hai, tathApi kalikAlame nizcala matise yahI laya lage to paramAtmA anugraha karake zIghra yaha bhakti pradAna karatA hai| zrImad bhAgavatame jaDabharatajIkI sudara AkhyAyikA dI hai| yaha dazA vAravAra yAda AtI hai aura aisI unmattatA paramAtmaprAptikA parama dvAra hai| yaha dazA videha thii| bharatajIko hariNake sagase janmakI vRddhi huI thI aura iso kAraNase ve jaDabharatake janmame asaga rahe the| aise kAraNose mujhe bhI asagatA bahuta hI yAda AtI hai, aura kitanI hI bAra to aisA ho jAtA hai ki usa asagatAke binA parama dukha hotA hai| yama atakAlame prANIko dukhadAyaka nahIM lagatA hogA, parantu hame saga dukhadAyaka lagatA hai / yo atavRttiyoM bahutasI haiM ki jo eka hI pravAhakI hai| likhI nahI jAtI, rahA nahI jAtA, aura ApakA viyoga rahA karatA hai| koI sugama upAya nahI milatA / udayakarma bhogate hue dInatA anukUla nahI hai / bhaviSyake eka kSaNakA bhI prAya vicAra bhI nahI rhtaa| 'sat-sat' isakI raTana hai / aura satkA sAdhana 'Apa' to vahA~ hai| adhika kyA kahe ? IzvarakI icchA aiso hai, aura use prasanna rakhe binA chuTakArA nahI hai | nahI to aisI upAdhiyukta dazAme na rahe, aura manamAnA kareM, paramapIyUSamaya aura premabhaktimaya hI rahe / parantu prArabdha karma balavattara hai / Aja ApakA eka patra milA / paDhakara hRdayAkita kiyA / isa vipayame hama Apako uttara na likheM isa hamArI sattAkA upayoga Apake liye karanA yogya nahI samajhate, tathApi Apako, jo rahasya maine samajhA hai use jatAtA hU~ ki jo kucha hotA hai so hone denA, na udAsIna honA, na anudyamI honA, na paramAtmAse bhI icchA karanA, aura na duvidhAme paDanA, kadAcit Apake kahe anusAra ahatA ADe AtI ho to yathAzakti usakA rodha karanA, aura phira bhI vaha dUra na hotI ho to use IzvarArpaNa kara denA, tathApi dInatA na Ane denaa| kyA hogA? aisA vicAra nahI karanA, aura jo ho so karate rahanA / adhika udheDa-vuna karanekA prayatna nahI karanA / alpa bhI bhaya nahI rakhanA, upAdhike liye bhaviSyake eka palakI bhI cintA nahI karanA, cintA karanekA jo abhyAsa ho gayA hai, use vismaraNa karate rahanA, tabhI Izvara prasanna hogA, aura tabhI paramabhakti pAnekA phala hai, tabhI hamArA-ApakA saMyoga huA yogya hai| aura upAdhime kyA hotA hai use hama Age calakara dekha leNge| 'dekha leMge' isakA artha bahuta gabhIra hai| Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 275 24 vA~ varSa - sarvAtmA hari samartha hai| Apa aura mahA purupokI kRpAse nirbala mati kama rahatI hai| Apake upAdhiyogake sambandhame yadyapi dhyAna rahA karatA hai, parantu jo kucha sattA hai vaha usa sarvAtmAke hAtha hai| aura vaha sattA nirapekSa, nirAkAkSa jJAnIko hI prApta hotI hai| jaba taka usa sarvAtmA harikI icchA jaisI ho usI prakAra jJAnI bhI cale yaha AjJAkArI dharma hai, ityAdi bahutasI bAteM hai| zabdome likhI nahI jA sakatI, aura samAgamake sivAya yaha bAta karanekA anya koI upAya hAthame nahI hai, isaliye jaba IzvarecchA hogI tava yaha bAta kreNge| Upara jo upAdhimese ahatva dUra karaneke vacana likhe haiM, una para Apa kucha samaya vicAra kareMge tyo hI vaisI dazA ho jAyegI aisI ApakI manovRtti hai, aura aisI pAgala zikSA likhanekI sarvAtmA harikI icchA honese maine Apako likhI hai, isaliye yathAsabhava ise apanAyeM / punaH punaH Apase anurodha hai ki upAdhime Apa yathAsabhava ni zakatAse rahakara udyama kareM / kyA hogA ? yaha vicAra choDa de| isase vizeSa spaSTa vAta likhanekI yogyatA abhI mujhe denekA anugraha Izvarane nahIM kiyA hai, aura usakA kAraNa merI vaisI adhIna bhakti nahIM hai / Apa sarvathA nirbhaya rahe aisI merI punaH puna vinatI hai / isake sivAya mai aura kucha likhane yogya nahI huuN| isa viSayame samAgamame hama bAtacIta kareMge / Apa kisI taraha khinna na ho| yaha khAlI dhIraja deneke liye hI sammati nahI dI hai, paratu jaisI antarame sphurita haI vaisI sammati dI hai| adhika likhA nahI jA sakatA, paratu Apako Akula nahI rahanA cAhiye, isa vinatIko vAravAra mAniye / bAkI hama to nivala haiN| jarUra mAniye ki hama nirbala haiM; paratu Upara nitI I - mati savala hai, jaisI-taisI nahI hai, paratu saccI hai| Apake liye yahI mArga yogya hai| __ Apa jJAnakathA likhiyegaa| 'prabodhazataka' abhI to bhAI revAzakara paDhate hai| ravivAra taka vApisa bhejanA sambhava hogA to vApisa bhejaMgA, nahI to rakhaneke bAreme likhUgA, aura aisA honepara bhI usake mAlikakI orase kucha jaldI ho to likhiyegA, to bheja duuNgaa| Apake sabhI praznoke yatheccha uttara upAdhiyogake kAraNa apanI pUrNa icchAse nahI likha sakA hU~, paratu Apa mere atarako samajha leMge aisI mujhe ni zakatA hai| li0 AjJAkArI raaycd| 218 ___ babaI, phAguna sudI 13, soma, 1947 sarvAtmA hariko namaskAra 'sat' sat hai, sarala hai, sugama hai, usako prApti sarvatra hotI hai| sat hai / kAlase use bAdhA nahIM hai / vaha savakA adhiSThAna hai| vANIse akathya hai| usakI prApti hotI hai, aura usa prAptikA upAya hai| cAhe jisa sapradAya, darzanake mahAtmAokA lakSya eka 'sat' hI hai| vANIse akayya honese gaeNgekI bhAMti samajhAyA gayA hai, jisase unake kayaname kucha bheda lagatA hai, vastuta bheda nahI hai| lokakA svarUpa sarva kAlame eka sthitikA nahI hai, vaha kSaNa kSaName rUpAtara pAtA rahatA hai, aneka rUpa naye hote hai, aneka sthira rahate haiM aura aneka laya pAte haiM / eka kSaNa pahale jo rUpa bAhya jJAnase mAlUma nahI huA thA, vaha dikhAyI detA hai, aura kSaName bahuta dIrgha vistAravAle rUpa layako prApta hote jAte haiN| / mahAtmAkI vidyamAnatAme bhAsamAna lokake svarUpako ajJAnIke anugrahake liye kucha rUpAtarapUrvaka kahA / jAtA hai, paratu jisakI sarva kAlame ekasI sthiti nahI hai, aisA yaha rUpa 'sat' nahI honese cAhe jisa / rUpame varNana karake usa samaya bhrAti dUra kI gayI hai, ora isake kAraNa, sarvatra yaha svarUpa ho hI, aisA Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ v 276 zrImada rAjacandra nahI hai aisA samajhame AtA hai / vAlajIva to uma svarUpako zAzvata mAnakara bhrAtime paDa jAte hai, parantu koI yogya jIva aisI anekatAkI kathanI se parezAna hokara 'sat' kI ora jhukatA hai / prAya sabhI mumukSu isI prakAra mArgako prApta hue hai / bhrAti' kA hI rUpa aise isa jagatakA vAravAra varNana karanekA mahA '! purupokA yahI uddeza hai ki usa svarUpakA vicAra karate hue prANI bhrAtiko prApta ho ki saccA kyA hai ? 'yo aneka prakAra se kahA gayA hai, usame kyA mAnUM ? aura mere liye kyA kalyANakAraka he ? yo vicAra karate karate ise eka bhrAtikA vipaya mAnakara jahA~ se 'sat' kI prApti hotI haiM aise matakI zaraNake vinA chuTakArA nahI hai, aisA samajhakara, use khojakara, zaraNApanna hokara, 'sat' pAkara 'sat' rUpa ho jAtA hai / jenakI vAhya zailIko dekhate hue to, tIrthaMkarako sapUrNa jJAna hotA he yo kahate hue hama bhrAti paDa jAte hai / isakA artha yaha hai ki jenakI ataraulI dUsarI honI caahiye| kyoki isa jagatako 'adhiSThAna' se rahita varNita kiyA gayA hai, aura vaha varNana aneka prANiyo, vicakSaNa AcAryako bhI bhrAtikA kAraNa huA hai| tathApi hama apane abhiprAya se vicAra karate hai, to aisA lagatA hai ki tIrthaMkaradeva to jJAnI AtmA hone cAhiye, paraMtu usa kAlakI apekSAse jagatake rUpakA varNana kiyA hai| aura loka sarvaM kAlake liye. aisA mAna baiThe hai, jisase bhrAtimeM paDe hai| cAhe jo ho, paratu isa kAlame jaina tIrthaMkara mArgako jAnane kI AkAkSAvAle jIvokA honA durlabha sabhavita hai, kyoki caTTAnapara caDhA huA jahAja, aura vaha bhI purAnA, yaha bhayakara hai| usI prakAra jainakI kathanI jIrNa zIrNa ho gayI hai / 'adhiSThAna' viSayako bhrAtirUpa caTTAnapara usakA jahAja caDhA hai, jisase sukharUpa honA saMbhava nahI hai / yaha hamArI bAta pratyakSarUpa me dikhAyI degI / tIrthaGkaradeva ke sambandhame hame vAravAra vicAra rahA karatA hai ki unhone 'adhiSThAna' ke binA isa jagatakA varNana kiyA hai, usakA kyA kAraNa hogA ? kyA unhe 'adhiSThAna' kA jJAna nahI huA hogA ? athavA 'adhiSThAna' hI nahI hogA ? athavA kisI uddezase chupAyA hogA ? athavA kathana bhedase paramparAse samajhame na Anese 'aviSThAna' viSayaka kathana layako prApta huA hogA ? ye vicAra huA karate hai / yadyapi hama tIrthako mahApuruSa mAnate hai, unhe namaskAra karate hai, unake apUrva guNopara hamArI parama bhakti hai, aura isaliye hama samajhate hai ki 'adhiSThAna' to unhone jAnA thA, paratu logone paraparAse mArga kI bhUlase 1 / 5 usakA laya kara DAlA / jagatakA koI 'adhiSThAna' honA cAhiye aisA bahutase mahAtmAokA kathana hai / aura hama bhI yahI kahate hai ki 'adhiSThAna' hai / aura vaha 'adhiSThAna' hI hari bhagavAna hai, jise puna: punaH hRdayadezame dekhate haiM / 'adhiSThAna' eva uparyukta kathanake vipayame samAgamame adhika satkathA hogI / lekhaname vaisI nahI A skegii| isaliye itanese hI ruka jAtA hU~ / janaka videhI sasArame rahate hue bhI videhI raha sake yaha yadyapi eka vaDA Azcarya hai, mahA mahA vikaTa hai, tathApi jisakA AtmA paramajJAname tadAkAra hai, vaha jaise rahatA hai vaise rahA jAtA he| aura jaise prArabdhakarmakA udaya vaise rahate hue use vAgha nahI hotaa| jinakA sadeha honekA ahabhAva miTa gayA hai aise una mahAbhAgya kI deha bhI mAno AtmabhAvame hI rahatI thI, to phira unakI dazA bhedavAlI kahA~se hogI ? zrIkRSNa mahAtmA the aura jJAnI hote hue bhI udayabhAvase sasArame rahe the, itanA jaina zAstrase bhI jAnA jA sakatA hai aura yaha yathArtha hai, tathApi unakI gatike vipayame jo bheda batAyA hai usakA bhinna kAraNa hai / aura bhAgavata Adime to jina zrIkRSNakA varNana kiyA hai ve to paramAtmA hI haiM / paramAtmAko lIlAko mahAtmA kRSNake nAmase gAyA hai| aura isa bhAgavata aura isa kRSNako yadi mahApurupase samajha Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 277 le to jIva jJAna prApta kara sakatA hai| yaha bAta hame bahuta priya hai| aura Apake samAgamame aba isakI vizeSa carcA kreNge| likhA nahI jaataa| ___ svarga, naraka AdikI pratItikA upAya yogamArga hai| usame bhI jise dUradarzitAkI siddhi prApta hotI hai, vaha usakI pratItike liye yogya hai| sarvakAla yaha pratIti prANIke liye durlabha ho par3I hai| jJAnamArgame isa vizeSa bAtakA varNana nahI hai, parantu yaha saba haiM avazya / ___ mokSa jitane sthAname batAyA hai vaha satya hai / kamase, bhrAtise athavA mAyAse chUTanA yaha mokSa hai / / yaha mokSakI zabda vyAkhyA hai| jIva eka bhI hai aura aneka bhI hai| adhiSThAnase eka hai| jIvarUpase aneka hai| itanA spaSTIkaraNa / likhA hai, tathApi ise bahuta adhUrA rakhA hai| kyoki likhate hue koI vaise zabda nahI mile| parantu Apa . samajha sakege aisI mujhe ni zakatA hai| tIrthaMkaradevake liye sakhta zabda likhe gaye haiM, isaliye unhe namaskAra / 219 baMbaI, phAguna vadI 1, 1947 "eka dekhiye, jAniye'' isa doheke viSayame Apane likhA, to yaha dohA hamane ApakI ni.zakatAkI dRDhatAke liye nahI likhA thA, parantu svabhAvataH yaha dohA prazasta laganese likha bhejA thaa| aisA laya to gopAganAome thaa| zrImadbhAgavatame mahAtmA vyAsane vAsudeva bhagavAnake prati gopiyokI premabhaktikA varNana kiyA hai vaha paramAlAdaka aura AzcaryakAraka hai| __ "nArada bhaktisUtra" nAmakA eka choTA zikSAzAstra maharSi nAradajIkA racA huA hai, usame premabhaktikA sarvotkRSTa pratipAdana kiyA hai| udAsInatA kama honeke liye Apane do tIna dina yahA~ darzana denekI kRpA pradarzita kI, parantu vaha udAsInatA do tIna dinake darzanalAbhase dUra honevAlI nahIM hai / paramArtha udAsInatA hai| Izvara nirantarakA darzanalAbha de aisA kareM to padhAranA, nahI to abhI nahI / 220 babaI, phAguna vadI 3, zani, 1947 Aja ApakA janmakuNDalIsahita patra milaa| janmakuNDalI sambandhI uttara abhI nahIM mila sakatA, bhakti sambandhI praznoke uttara yathAprasaga likhUgA / hamane Apako jisa savistara patrame 'adhiSThAna'ke viSayame likhA thA vaha samAgamame samajhA jA sakatA hai| 'adhiSThAna'kA artha yaha hai ki jisamese vastu utpanna huI, jisame vaha sthira rahI aura jisame vaha layako prApta huii| isa vyAkhyAke anusAra "jagatakA aviSThAna"kA artha smjhiyegaa| jainadarzaname caitanyako sarvavyApaka nahI kahA hai| isa viSayame Apake dhyAname jo kucha ho so likhiyegaa| 221 vavaI, phAguna vadI 8, vudha, 1947 zrImadbhAgavata paramabhaktirUpa hI hai / isame jo jo varNana kiyA he vaha saba lakSyarUpako sUcita karaneke liye hai| 1 eka dekhiye jAniye, ramI rahiye ika Thora / samala vimala na vicAriye, yaha siddhi nahi aura // -samayamAra nATaka, jIvadvAra / Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra78 zrImada rAjacandra muniko sarvavyApaka adhiSThAna AtmAke viSayame kucha pUchanese lakSyarUpa uttara nahI mila skegaa| kalpita uttarase kAryasiddhi nahIM hai| Apa abho jyotiSAdikI bhI icchA na kareM, kyoki vaha kalpita hai, aura kalpitapara dhyAna nahI hai| paraspara samAgama-lAbha paramAtmAkI kRpAse ho aisA cAhatA huuN| vaise upAdhiyoga vizeSa rahatA hai, tathApi samAdhime yogakI apriyatA kabhI na ho aisA IzvarakA anugraha rahegA, aisA lagatA hai| vizeSa savistara patra likhUgA tb| vi0 raaycd| 222 babaI, phAguna vadI 11, 1947 jyotipako kalpita kahanekA hetu yaha hai ki yaha viSaya pAramArthika jJAnakI apekSAse kalpita ho hai, aura pAramArthika hI sat hai, aura usIkI raTana rahatI hai / abhI Izvarane mere sirapara upAdhikA bojha vizeSa rakha diyA hai, aisA karaneme usakI icchAko sukharUpa hI mAnatA huuN| ___ jaina gratha isa kAlako pacamakAla kahate hai aura pUrANa grantha ise kalikAla kahate haiM, yo isa kAlako kaThina kAla kahA hai, isakA hetu yaha hai ki jIvako isa kAlame 'satsaga aura satzAstra' kA milanA durlabha hai, aura isIliye kAlako aisA upanAma diyA hai| hame bhI pacamakAla athavA kaliyuga abhI to anubhava detA hai| hamArA citta niHspRha atizaya hai, aura jagatame saspRhake rUpame raha rahe haiM, yaha kaliyugakI kRpA hai / 223 babaI, phAguna vadI 14, budha, 1947 dehAbhimAne galite, vijJAte paramAtmani / ___ yatra yatra mano yAti, tatra tatra smaadhyH|| mai kartA, maiM manuSya, mai sukhI, maiM dukhI ityAdi prakArase rahA huA dehAbhimAna jisakA kSINa ho gayA hai, aura sarvottama padarUpa paramAtmAko jisane jAna liyA hai, usakA mana jahA~ jahA~ jAtA hai vahA~ vahA~ use samAdhi hI hai| Apake patra aneka bAra savistara milate haiM, aura una patroko paDhakara pahale to samAgamame hI rahane kI icchA hotI hai| tathApi kAraNase usa icchAkA cAhe jisa prakArase vismaraNa karanA paDatA hai, aura patrakA savistara uttara likhanekI icchA hotI hai, to vaha icchA bhI prAya. kvacit hI pUrI ho "pAtI hai / isake do kAraNa hai / eka to isa viSayame adhika likhane jaisI dazA nahI rahI hai, aura dUsarA kAraNa hai upAdhiyoga | upAdhiyogakI apekSA vartamAna dazAkA kAraNa adhika balavAna hai / - jo dazA bahuta ni spRha hai, aura usake kAraNa mana anya viSayame praveza nahI karatA, aura usame bhI paramArthake viSayame likhate hue kevala zUnyatA jaisA huA karatA hai, isa viSayame lekhanazakti to itanI adhika zUnyatAko prApta ho gayI hai, vANI prasagopAtta abhI isa viSayame kucha kArya kara sakatI hai, aura isase AzA rahatI hai ki samAgamame Izvara avazya kRpA kregaa| vANI bhI jaise pahale kramapUrvaka bAta kara sakatI thI, vaisI aba nahI lagatI / lekhanazakti zUnyatAko prApta huI jaisI honekA kAraNa eka yaha bhI hai ki cittame udbhUta bAta bahuta nayose yukta hotI hai, aura vaha lekhaname nahI A sakatI, jisase citta vairAgyako prApta ho jAtA hai / Apane eka bAra bhaktike sambandhame prazna kiyA thA, usake sambandhame adhika bAta to samAgamame ho sakatI hai, aura prAya sabhI bAtoMke liye samAgama ThIka lagatA hai| to bhI bahuta hI sakSipta uttara likhatA huuN| Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 279 paramAtmA aura AtmAkA ekarUpa ho jAnA (1) yaha parAbhaktikI AkhirI hada hai| eka yahI laya rahanA so parAbhakti hai| paramamahAtmyA gopAganAe~ mahAtmA vAsudevakI bhaktime isI prakArase rahI thii| paramAtmAko nirajana aura nirdeharUpase ciMtana karanepara yaha laya AnA vikaTa hai, isaliye jise paramAtmAkA sAkSAtkAra huA hai, aisA dehadhArI paramAtmA usa parAbhaktikA parama kAraNa hai / usa jJAnI purupake sarva caritrame aikyabhAvakA lakSya honese usake hRdayame virAjamAna paramAtmAkA aikyabhAva hotA hai, aura yahI parAbhakti hai| jJAnIpuruSa aura paramAtmAme atara hI nahIM hai, aura jo koI atara mAnatA hai, use mArgako prApti parama vikaTa hai / jJAno to paramAtmA hI hai, aura usakI pahacAnake binA paramAtmAkI prApti nahI huI hai, isaliye sarvathA bhakti karane yogya aimI dehadhArI divya mUrti-jJAnIrUpa paramAtmAkI-kA namaskAra Adi bhaktise lekara parAbhaktike ata taka eka layase ArAdhana karanA, aisA zAstrakA Azaya hai / paramAtmA isa dehadhArIrUpase utpanna huA hai aisI hI jJAnI purupake prati jIvako buddhi honepara bhakti udita hotI hai, aura vaha bhakti kramaza. parAbhaktirUpa ho jAtI hai| isa vipayame zrImadbhAgavatame, bhagavadgItAme bahutase bheda prakAzita karake isI lakSyakI prazasA kI hai, adhika kyA kahanA ? jJAnI tIrthakaradevame lakSya honeke liye jainadharmame bhI pacaparameSThI matrame "Namo arihatANa" padake bAda siddhako namaskAra kiyA hai, yahI bhaktike liye yaha sUcita karatA hai ki pahale jJAnI purupakI bhakti, aura yahI paramAtmAkI prApti aura bhaktikA nidAna hai| dUsarA eka prazna (ekase adhika bAra) Apane aisA likhA thA ki vyavahArame vyApAra Adike viSayame yaha varSa yatheSTa lAbhadAyaka nahI lagatA, aura kaThinAI rahA karatI hai| paramAtmAkI bhakti hI jise priya hai, aise puruSako aisI kaThinAI na ho to phira aisA samajhanA ki use sacce paramAtmAkI bhakti hI nahI hai| athavA to jAna-bUjhakara paramAtmAkI icchArUpa mAyAne vaisI kaThinAI bhejaneke kAryakA vismaraNa kiyA hai / janaka videhI aura mahAtmA kRSNake vipayame mAyAkA vismaraNa huA lagatA hai, tathApi aisA nahIM hai| janaka videhIkI kaThinAIke vipayame yahA~ kucha kahanA yogya nahI hai, kyoki vaha apragaTa kaThinAI hai, aura mahAtmA kRSNakI sakaTarUpa kaThinAI pragaTa hI hai| isI taraha aSTa mahAsiddhi aura navanidhi bhI prasiddha hI hai, tathApi kaThinAI to yogya hI thI, aura honI cAhiye / yaha kaThinAI mAyAkI hai, aura paramAtmAke lakSyakI to yaha saralatA hI hai, aura aisA hI ho / x x x rAjAne vikaTa tapa karake paramAtmAkA ArAdhana kiyA, aura dehadhArIrUpase paramAtmAne use darzana diyA aura vara mAMganeko kahA taba xx x rAjAne mA~gA ki he bhagavan / aiso jo rAjyalakSmI mujhe dI hai vaha ThIka hI nahI hai, terA parama anugraha mujhapara ho to yaha vara de ki pacaviSayakI sAdhanarUpa isa rAjyalakSmIkA phirase mujhe svapna bhI na Aye / paramAtmA daga rahakara 'tathAstu' kahakara svadhAmako cale gye| kahanekA Azaya yaha hai ki aisA hI yogya hai / bhagavadbhaktako kaThinAI aura saralatA tathA sAtA eva asAtA yaha saba samAna hI hai| aura phira kaThinAI aura asAtA to vizeSa anukUla hai ki jahA~ mAyAke pratibadhakA darzana hI nahIM hotaa| Apa to isa vAtako jAnate hI haiM, tathApi kuTumba Adike vipayame kaThinAI honI yogya nahIM hai aisA maname uThatA ho to usakA kAraNa yahI hai ki paramAtmA yo kahatA hai ki Apa apane kuTumbake prati ni sneha hoveM, aura usake prati samabhAvI hokara pratibandha rahita hoveM, vaha ApakA hai aisA na mAneM, aura prArabdhayogake kAraNa aisA mAnA jAtA hai, use dUra karaneke liye maiMne yaha kaThinAI bhejI hai / adhika kyA kahanA ? yaha aisA hI hai| Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 zrImada rAjacandra 224 babaI, phAguna vadI 2, 1947 'yogavAsiSTha' Adi vairAgya upazama Adike upadezaka zAstra haiM, unhe paDhanekA jitanA adhika abhyAsa ho, utanA karanA yogya hai / amuka kriyAke pravartaname jo lakSya rahatA hai usakA vizeSata samAdhAna batalAne savadhI bhUmikAme abhI hamArI sthiti nahI hai / 225 baMbaI, phAguna vadI 3, zani, 1947 sujJa bhAI, bhAI tribhovanakA eka prazna uttara dene yogya hai / tathApi abhI koI isa prakArakA udayakAla rahatA hai ki aisA karaneme nirupAyatA ho rahI hai / isake liye kSamA cAhatA hU~ / bhAI tribhovanake pitAjIse mere yathAyogyapUrvaka kahanA ki Apake samAgamame prasannatA hai, paraMtu kitanI hI aisI nirupAyatA hai ki usa nirupAyatAko bhoge binA dUsare prANoko paramArthake liye spaSTa kaha sakane jaisI dazA nahI hai / aura isake liye dInabhAvase ApakI kSamA cAhI hai / yogavAsiSThase vRtti upazama rahatI ho to paDhane-sunaneme pratibandha nahI hai / adhika udayakAla bItanepara / udayakAla taka adhika kucha nahI ho sakegA / 1 226 satsvarUpako abheda bhaktise namaskAra baMbaI, phAguna, 1947 sujJa bhAI choTAlAla, yahA~ AnadavRtti hai / sujJa avAlAla aura tribhovanake patra mile aisA unhe kahe / avasara prApta honepara yogya uttara diyA jA sake aisA bhAI tribhovanakA patra hai / vAsanAke upagamArtha unakA vijJApana hai, aura usakA sarvottama upAya to jJAnI puruSakA yoga milanA hai / dRDha mumukSutA ho aura amuka kAla taka vaisA yoga milA ho to jIvakA kalyANa ho jAye ise nizaMka mAniye | Apa saba satsaga, satzAstra Adi samvandhI Ajakala kaise yogame rahate hai so likheN| isa yoga ke liye pramAdabhAva karanA yogya hI nahI hai, mAtra pUrvakI koI gADha pratibaddhatA ho, to AtmA to isa viSayame apramatta honA cAhiye / ApakI icchAkI khAtira kucha bhI likhanA cAhiye, isaliye yathA prasaga likhatA huuN| bAkI abhI satkathA likhI jA sakane jaisI dazA ( icchA ? ) nahI hai / dono ke patra na likhane par3eM, isaliye yaha eka Apako likhA hai / aura yaha jise upayogI ho usakA hai | Apake pitAjI se merA yathAyogya kahiye, yAda kiyA hai aisA bhI kahiye / vi0 rAyacada / 227 baI, phAguna, 1947 tatkAla yA niyamita samayapara patra likhanA nahI bana paataa| isaliye vizeSa upakArakA hetu honekA yathAyogya kAraNa upekSita karanA paDatA hai, jisake liye kheda ho to bhI prArabdhakA samAdhAna honeke liye ve dono hI prakAra upazama karane yogya hai / 228 vaMbaI, phAguna, 1947 sadupadezAtmaka sahaja vacana likhane ho isame bhI likhate likhate vRtti sakucitatAko prApta ho jAtI hai, kyoki una vacanoke sAtha samasta paramArthaM mArgakI sandhi milI hotI hai, usako grahaNa karanA pAThakoMke Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vAM varSa 281 liye duSkara hotA hai aura vistArase likhanepara bhI pAThakoko apane kSayopazamakI kSamatAse adhika grahaNa karanA kaThina hotA hai, aura phira likhaneme upayogako kucha bahirmukha karanA par3atA hai, vaha bhI nahI ho sakatA / yo aneka kAraNose patrokI pahu~ca bhI kitanI hI bAra likhI nahI jaatii| 229 babaI, phAguna, 1947 anatakAlase jIvako asat vAsanAkA abhyAsa hai| isame ekadama satsavadhI saskAra sthita nahI hote / jaise malina darpaName yathAyogya pratibiMva-darzana nahIM ho sakatA vaise asadvAsanAyukta cittame bhI satsambandhI saskAra yathAyogya pratibiMbita nahI hote / kvacit azata hote hai, vahA~ jIva phira anatakAlakA jo mithyA abhyAsa hai, usake vikalpame paDa jAtA hai| isaliye kvacit una satke azopara AvaraNa A jAtA hai / satsavadhI saskArokI dRDhatA honeke liye sarvathA lokalajjAkI upekSA karake satsagakA paricaya karanA zreyaskara hai| lokalajjAko to kisI bar3e kAraName sarvathA choDanA par3atA hai| sAmAnyata. lokasamudAyame satsaMgakA tiraskAra nahI hai, jisase lajjA dukhadAyaka nahIM hotI / mAtra cittame satsagake lAbhakA vicAra karake niratara abhyAsa kare to paramArthame dRDhatA hotI hai| 230 babaI, caitra sudI 4, ravi, 1947 eka patra milA ki jisame 'kitane hI jIva yogyatA rakhate hai, parantu mArga batAnevAlA nahI hai' ityAdi vivaraNa likhA hai| isa viSayame pahale Apako prAyaH ati gUDha bhI spaSTIkaraNa kiyA hai / tathApi Apa paramArthakI utsukatAme atyadhika tanmaya hai ki jisase usa spaSTIkaraNakA vismaraNa ho jAye, isame AzcaryakI bAta nahI hai phira bhI Apako smaraNa rahaneke liye likhatA hU~ ki jaba taka IzvarecchA nahIM hogI taba taka || hamase kucha bhI nahI ho skegaa| eka tinakeke do TukaDe karanekI sattA bhI hama nahI rkhte| adhika kyA kahe ? Apa to karuNAmaya hai| phira bhI Apa hamArI karuNAke viSayame kyo dhyAna nahI dete, aura Izvarako kyo nahI samajhAte? 231 bavaI, caitra sudI 7, vudha, 1947 mahAtmA kabIrajI tathA narasiha mehatAkI bhakti ananya, alaukika, adbhuta aura sarvotkRSTa thI, phira bhI vaha niHspahA thI / aisI dukhI sthiti honepara bhI unhone svapname bhI AjIvikAke liye aura vyavahArake liye paramezvarake prati dInatA pragaTa nahI kI / yadyapi aisA kiye binA IzvarecchAse unakA vyavahAra calatA rahA hai, tathApi unakI daridrAvasthA abhI taka jagatavidita hai, aura yahI unakA pravala mAhAtmya hai| paramAtmAne unakA 'paracA' pUrA kiyA hai aura vaha bhI una bhaktokI icchAkI upekSA karake, kyoki bhaktokI aisI icchA nahI hotI, aura aisI icchA ho to unhe rahasyabhaktikI bhI prApti nahI hotii| Apa hajAro bAteM likheM, parantu jaba taka ni spRha na ho ( na baneM ) tava taka viDavanA hI hai| 232 vavaI, caitra sudI 9, zukra, 1947 parecchAnucArIko zabdabheda nahIM hai sujJa bhAI tribhovana, ___ kAryake jAlame A par3aneke bAda prAya pratyeka jIva pazcAttApayukta hotA hai| kAryake janmase pahale vicAra ho aura vaha dRDha rahe, aisA honA bahuta vikaTa hai, aisA jo sayAne manuSya kahate haiM vaha saca hai / to Apako bhI isa prasagame du khapUrvaka ciMtana rahatA hogA, aura aisA honA sambhava he| kAryakA jo pariNAma Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 zrImad rAjacandra AyA ho vaha pazcAttApase to anyathA nahI hotA, tathApi dUsare vaise prasagame upadezakA kAraNa hotA hai| aisA hI honA yogya thA, aisA mAnakara zokakA parityAga karanA aura mAtra mAyAkI prabalatAkA vicAra karanA yaha uttama hai / mAyAkA svarUpa aisA hai ki isame, jise 'sat' saprApta hai aise jJAnI purupako bhI rahanA vikaTa hai, to phira jisame abhI mumukSutAke azokI bhI malinatA hai use isa svarUpame rahanA vikaTa, bhulAveme DAlanevAlA aura calita karane vAlA ho, isame kucha Azcarya nahI hai aisA jarUra smjhiye| ___ yadyapi hame upAdhiyoga hai, tathApi aisA kucha nahI hai ki avakAza nahIM milatA, parantu dazA aisI hai ki jisame paramArtha savadhI kucha na ho sake, aura ruci bhI abhI to vaisI hI rahatI hai| mAyAkA prapaca kSaNa kSaName vAdhakartA hai, usa prapacake tApakI nivRtti kisI kalpadrumakI chAyA hai, aura yA to kevaladazA hai, tathApi kalpadrumako chAyA prazasta hai, usake binA isa tApakI nivRtti nahIM hai, aura isa kalpadrumakI vAstavika pahacAnake liye jovako yogya honA prazasta hai| usa yogya honeme bAdhakartA aisA yaha mAyA-prapaca hai, jisakA paricaya jaise kama ho vaise cale binA yogyatAke AvaraNakA bhaga nahI hotaa| kadama-kadamapara bhayayukta ajJAna bhUmikAme jIva binA vicAre karor3o yojana calatA rahatA hai, vahA~ yogyatAkA avakAza kahA~se ho ? aisA na honeke liye kiye hue kAryoke upadravako yathAzakti zAnta karake, (isa viSayakI) sarvathA nivRtti karake yogya vyavahArame AnekA prayatna karanA ucita hai / 'lAcAra hokara' karanA cAhiye, aura vaha bhI prArabdhavazAt ni spRha buddhise, aise vyavahArako yogya vyavahAra mAniye / yahA~ IzvarAnugraha hai| vi0 rAyacandake praNAma / 233 bambaI, caitra sudI 10, 1947 jabusvAmIkA dRSTAnta prasagako prabala karanevAlA aura bahata AnandadAyaka diyA gayA hai / luTA denekI icchA honepara bhI lokapravAha aisA mAne ki coro dvArA le jAneke kAraNa jabusvAmIkA tyAga hai, to yaha paramArthake liye kalakarUpa hai, aisA jo mahAtmA jabukA Azaya thA vaha satya thaa| isa vAtako yahA~ sakSipta karake aba Apako prazna karanA yogya hai ki cittakI mAyAke prasagome AkulatA-vyAkulatA ho, aura usame AtmA cintita rahA karatA ho, yaha IzvarakI prasannatAkA mArga hai kyA ? tathA apanI buddhise nahI, parantu lokapravAhake kAraNa bhI kuTumba Adike kAraNase zokAtura honA yaha vAstavika mArga hai kyA? hama Akula hokara kucha kara sakate haiM kyA? aura yadi kara sakate hai to phira Izvarapara vizvAsa kyA phaladAyaka hai ? jyotipa jaise kalpita viSayakI ora sAsArika prasagame nispRha puruSa dhyAna dete hoge kyA? aura hama jyotiSa jAnate haiM, athavA kucha kara sakate hai, aisA na mAne to acchA, aisI abhI icchA hai| yaha Apako pasanda hai kyA ? so likhiyegaa| 234 bambaI, caitra sudI 10, zani, 1947 sarvAtmasvarUpako namaskAra jisake liye apanA yA parAyA kucha nahI rahA hai, aisI kisI dazAkI prApti ava samIpa hI hai, (isa dehame hai); aura isI kAraNa parecchAse rahate hai| pUrvakAlame jisa jisa vidyA, vodha, jJAna aura kriyAkI prApti ho gayI hai una sabako isa janmame hI vismaraNa karake nirvikalpa hue vinA chuTakArA nahIM hai, aura isI kAraNa isa taraha rahate haiN| tathApi ApakI adhika AkulatA dekhakara kucha kucha Apako uttara denA par3A hai. vaha bhI svecchAse nahI, aisA honese Apase vinatI hai ki isa saba mAyika vidyA athavA mAyika Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 283 mArgaM sambandhI ApakI orase merI dUsarI dazA honetaka smaraNa na dilAyA jAye, aisA yogya hai / yadyapi mai Apase bhinna nahI hU~, to Apa sarvathA nirAkula rahe / Apase paramaprema hai, parantu nirupAyatA merI hai / 235 bambaI, caitra sudI 14, guru, 1947 savistara patramese amuka thoDA bhAga choDakara zeSa bhAga paramAnandakA nimitta huA thA / jo thoDA bhAga bAdhakartArUpa hai, vaha IzvarAnugrahase Apake hRdayase vismRta hogA aisI AzA rahA karatI hai / jJAnIkI paripakva avasthA ( dazA ) honepara sarvathA rAga-dveSako nivRtti ho jAtI hai aisI hamArI mAnyatA hai, tathApi isame bhI kucha samajhane jaisI bAta hai, yaha saca hai / prasagase isa viSayame likhU~gA / IzvarecchAke anusAra jo ho so hone denA yaha bhaktimAna ke liye sukhadAyaka hai / 236 bambaI, caitra sudI 15, guru, 1947 sujJa bhAI zrI abAlAla, yahA~ kuzalatA hai / ApakA kuzalapatra prApta huA / ratalAmase lauTate hue Apa yahA~ AnA cAhate hai, usa icchAme mero sammati haiM / vahA~se vidA honekA dina nizcita honepara yahA~ dukAnapara patra likhiyegA / Apa jaba yahA~ AyeM taba, ApakA hamAreme jo paramArthaM prema hai vaha yathAsabhava kama hI pragaTa ho aisA kIjiyegA / tathA nimnalikhita bAte dhyAname rakheMge to zreyaskara hai / 1 merI avidyamAnatAme zrI revAzaMkara athavA khImajI se kisI taraha kI paramArtha viSayaka carcA nahI karanA (vidyamAnatA arthAt maiM pAsa baiThA hU~ taba ) | 2 merI vidyamAnatAme unase gabhIratApUrvaka paramArtha viSayakI carcA ho sake to jarUra kare, kabhI revAzakarase aura kabhI khImajIse / 3 paramArthame nIce likhI bAte vizeSa upayogI hai (1) pAra honeke liye jIvako pahale kyA jAnanA cAhiye ? (2) jIvake paribhramaNa honeme mukhya kAraNa kyA ? (3) vaha kAraNa kaise dUra ho ? (4) usake liye sugamase-sugama arthAt alpakAlame phaladAyaka ho aisA upAya kaunasA hai ? (5) kyA aisA koI puruSa hogA ki jisase isa vipayakA nirNaya prApta ho sake ? isa kAlame aisA puruSa ho sakatA hai aisA Apa mAnate hai ? aura yadi mAnate hai to kina kAraNose ? aise purupake koI lakSaNa hote haiM yA nahI ? abhI aisA puruSa hame kisa upAya se prApta ho sakatA hai? (6) yadi hamAre sabaMdhI koI prasaga Aye to pUchanA ki 'mokSamArga' kI inhe prApti hai, aisI ni zakatA Apako hai ? aura hai to kina kAraNose ? ye pravRttivAlI dazAme rahate ho, to pUchanA ki isa viSaya me Apako vikalpa nahI AtA ? inhe sarvathA ni spRhatA hogI kyA ? kisI taraha siddhiyoga hoge kyA ? (7) satpurupakI prApti honepara jIvako mArga na mile, aisA sabhava he kyA ? aisA ho to isakA kyA kAraNa ? yadi jIvakI 'ayogyatA' batAneme Aye to vaha ayogyatA kisa vipayakI ? (8) khImajIse prazna karanA ki kyA Apako aisA lagatA hai ki isa puruSake sagase yogyatA prApta honepara isase jJAnaprApti ho sakatI hai ? Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra ityAdi bAtokI carcA prasaMgAnusAra kreN| eka eka bAtakA koI nirNAyaka uttara unakI taraphase milane para dUsare prasagapara dUsarI bAtakI carcA kareM / khImajIme kucha samajhane kI zakti ThIka hai, parantu yogyatA revAzakarakI vizeSa hai / yogyatA jJAnaprApti ke liye ati balavAna kAraNa hai / uparyukta vAtomese Apako jo sugama lage ve pUcheM / ekakI bhI sugamatA na ho to eka bhI na pUcheM, tathA ina vAtokA preraka kauna hai ? yaha mata batAnA / khabhAtase zrI tribhovanadAsakI yahA~ AnekI icchA rahatI hai, to isa icchAme meM sammata hU~ / Apa unhe ratalAmase patra likhe to ApakI babaIme jaba sthiti ho, taba unhe Ane kI anukUlatA ho to Aneme merI sammati hai, aisA likhiyegA / Apa koI mujhase milane Aye haiM, yaha bAta khomajI Adise bhI na kahanA / yahA~ AnekA koI vyAvahArika kAraNa ho to use avazya khImajI se kahanA / yaha saba likhanA paDatA hai isakA uddeza mAtra yaha eka pravRttiyoga hai / IzvarecchA balavAna hai, aura sukhadAyaka hai / 284 yaha patra vAravAra manana karane yogya hai / dAravAra maname yaha uThatA hai ki kyA avadha vadhanayukta ho sakatA hai? Apa kyA mAnate hai ? vi0 rAyacandake praNAma / babaI, caitra vadI 2, zani, 1947 237 "parecchAnucArIko zavdabheda nahI hai / " isa vAkyakA arthaM samAgama me pUchiye / parama samAdhirUpa jJAnIko dazAko namaskAra / sujJa bhAI tribhovana, vi0 rAyacadake praNAma / babaI, caitra vadI 3, ravi, 1947 238 usa pUrNapadakI jJAnI parama premase upAsanA karate haiM / cAreka dina pahale ApakA patra milA / parama svarUpake anugrahase yahA~ samAdhi hai | ApakI icchA sadvRttiyokI prAptike liye rahatI hai, yaha paDhakara vAravAra Anada hotA hai / cittakI saralatA, vairAgya aura 'sat' prApta honekI abhilApA - ye prApta hone parama durlabha hai, aura unakI prApti ke liye parama kAraNarUpa satsagakA prApta honA to parama parama durlabha hai / mahAna purupone isa kAlako kaThina kAla kahA hai, usakA mukhya kAraNa to yaha hai ki jIvako satsagakA yoga milanA bahuta kaThina hai, aura aisA honese kAlako bhI kaThina kahA hai / mAyAmaya agnise caudaha rAjUloka prajvalita hai / usa mAyAme jIvako vuddhi anurakta ho rahI hai, aura isa kAraNase jIva bhI usa trividha tApa-agnise jalA karatA hai, usake liye parama kAruNyamUrtikA upadeza hI parama zItala jala hai, tathApi jIvako cAro orase apUrNa puNyake kAraNa usakI prApti honA durlabha ho gayA hai / parantu isI vastukA ciMtana rakhanA / 'sat' me prIti, 'sat' rUpa satame parama bhakti, usake mArgakI abhilASA, yahI niratara smaraNa karane yogya haiM / unakA smaraNa rahaneme vairAgya Adi caritravAlI upayogI pustakeM, vairAgI eva sarala cittavAle manuSyokAsaga aura apanI cittazuddhi, ye sundara kAraNa hai / inhIkI prAptikI raTana rakhanA kalyANakAraka hai / yahA samAdhi hai / Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 239 "ApyuM saune te akSaradhAma re !' 285 babaI, caitra vadI 7, guru, 1947 kala eka kRpApatra milA thA / yahA~ paramAnanda hai / yadyapi upAdhisayukta bahutasA kAla jAtA hai, kintu IzvarecchAke anusAra pravRtti karanA zreyaskara hai aura yogya hai, isaliye jaise cala rahA hai vaise cAhe upAdhi ho to ThIka, na ho to bhI ThIka, jo ho vaha samAna hI hai / jJAnavArtA sambandhI aneka maMtra Apako batAnekI icchA hotI hai, tathApi virahakAla pratyakSa hai, isaliye nirupAyatA hai / matra arthAt guptabheda / aisA to samajhame AtA hai ki bhedakA bheda dUra honepara vAstavika tattva samajhame AtA hai / parama abheda aisA 'sat' sarvatra hai / vi0 rAyacada 240 babaI, caitra vadI 9, ravi, 1947 kala patra aura pa0 pUjya zrI sobhAgabhAIkA patra sAthame milA / Apa unhe vinayapUrNa patra saharSa likhiye / sAtha hI vilaba honekA kAraNa batAiye / sAtha hI likhiye ki rAyacadane isa viSaya me bahuta prasannatA pradarzita kI hai / abhI mujhe mumukSuokA pratibandha bhI nahI cAhiye thA, kyoki abhI Apako poSaNa denekI merI azakyatA rahatI hai| udayakAla aisA hI hai / isaliye sobhAgabhAI jaise satpuruSake sAthakA patravyavahAra Apako poSaNarUpa hogA / yaha mujhe bar3e satoSakA mArga milA hai / unhe patra likheM / jJAnakathA likhe, to mai vizeSa prasanna hU~ | 241 babaI, caitra vadI 14, guru, 1947 jise lagI hai, usIko lagI hai aura usIne jAnI hai, vahI " pI pI" pukAratA hai / yaha brAhmI vedanA kaise kahI jAya ? ki jahA~ vANIkA praveza nahI hai / adhika kyA kahanA ? jise lagI hai usIko lagI hai | usIke caraNasagase lagatI hai, aura jaba lagatI hai tabhI chuTakArA hotA hai / isake binA dUsarA sugama mokSamArga hai hI nahI / tathApi koI prayatna nahI karatA / moha balavAna hai / 242 OM Apake patra prApta hue hai / isa patrake Aneke viSaya me sarvathA gabhIratA rakhiye / Apa saba dhIraja rakhiye aura nirbhaya rahiye / babaI, cetra, 1947 sudRDha svabhAvase AtmArthaMkA prayatna karanA / AtmakalyANa prApta honeme prAya vAravAra prabala pariSahokA AnA svAbhAvika hai / parantu yadi una paripahokA vedana gAta cittase karaneme AtA hai, to dIrgha kAlame ho sakane yogya AtmakalyANa bahuta alpa kAlame siddha ho jAtA hai / Apa saba aise zuddha AcaraNase rahiye ki vipama dRSTise dekhanevAle manuSyomese bahutoko, samaya botanepara apanI usa dRSTike liye pazcAttApa karanekA vakta Aye / nirAza na honA / upAzrayame jAnese zAti hotI ho to vaisA kreN| sANanda jAnese agAni kama hotI ho to vesA kare / vadana, namaskAra karaneme AjJAkA atikrama nahI hai / upAzrayame jAnekI vRtti ho to manuSyoko bhIDake samaya 1. diyA sabako vaha akSaradhAma re / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 zrImada rAjacandra nahI jAnA, eva sarvathA ekAtame bhI nahI jAnA / mAtra jaba thoDe yogya manuSya ho taba jAnA / aura jAnA to kramazaH jAnekA rakhanA / kvacit koI kleza kare to sahana karanA / jAte hI pahalese balavAna kleza karanekI vRtti dikhAyI de to kahanA ki " aisA kleza mAtra viSamadRSTivAle manuSya utpanna karAte haiM / aura yadi Apa dhairyaM rakhege to anukramase vaha kAraNa Apako mAlUma ho jAyegA / akAraNa nAnA prakArakI kalpanAoko phailAnekA jise bhaya na ho use aisI pravRtti yogya hai / Apako krodhAtura honA yogya nahI hai / vaisA honese bahutase jIvoko mAtra prasannatA hogI / saghADekI, gacchakI aura mArgakI akAraNa apakIrti honeme sAtha nahI denA cAhiye | aura yadi zAMta rahege to anukramase yaha kleza sarvathA zAta ho jAyegA / loga vahI bAta karate ho to Apako usakA nivAraNa karanA yogya hai, vahA~ use utpanna karane jaisA athavA baDhAne jaisA koI kathana nahI karanA cAhiye / phira jaisI ApakI icchA / " muni lallujIse Apane mere liye jo bAta kahI hai usa bAtako mai siddha karanA cAhatA hU~ aisA kahe to kahanA ki " ve mahAtmA puruSa aura Apa jaba puna mile taba usa bAtakA yathArtha spaSTIkaraNa prApta karake mere prati krodhAtura honA yogya lage to vaisA kIjiyegA / abhI Apane usa viSayame yathArtha spaSTatAse zravaNa nahI kiyA hogA aisA mAlUma hotA hai / Apake prati dveSabuddhi karanekA mujhe nahI kahA hai / aura Apake liye visavAda phailAne kI bAta bhI kisIke mu~hapara maine nahI kI hai| Avezame kucha vacana nikalA ho to vaisA bhI nahI hai / mAtra dveSavAna jIvokI yaha sArI khaTapaTa hai / 1. aisA honepara bhI yadi Apa kucha Aveza kareMge to mai to pAmara hU~, isaliye zAMta rahane ke sivAya dUsarA koI merA upAya nahI hai / parantu Apako logoke pakSakA bala hai, aisA mAnakara Aveza karane jAyeMge to ho sakegA / parantu usase Apako, hame aura bahutase jovoko karmakA dIrghabadha hogA, isake sivAya koI dUsarA phUla nahI AyegA | aura anya loga prasanna hoge / isaliye zAta dRSTi rakhanA yogya hai / " kahanA ucita lage to kahanA, parantu ve kucha prasannatAme dikhAyI deM taba - prasannatA bar3hatI jAtI ho, athavA aprasannatA hotI na dikhAyI detI ho,.. yadi kisI prasagame aisA kahanA / aura kahate hue unakI taba taka kahanA / " aparicita manuSyo dvArA ve ulaTI sIdhI bAta phailAye athavA dUsare vaisI bAta lAye to kahanA ki Apa sabakA kaSAya karanekA hetu mero samajhame hai / kisI strI yA puruSapara kalaka lagAte hue itanI adhika prasannatA rakhate hai to isame kahI aniSTa ho jAyegA / mere sAtha Apa adhika bAta nahI kreN| Apa apanI sa~bhAle / isa taraha yogya bhASAme jaba avasara dikhAyI de taba kahanA / bAkI zAMta rahanA / maname Akula nahI honA / upAzrayame jAnA, na jAnA, sANada jAnA, na jAnA yaha avasarocita jaise Apako lage vaise kareM / parantu mukhyata jJAta rahe aura siddha kara deneke sambandhame kisI bhI spaSTIkaraNapara dhyAna na deN| aisA dhairyaM rakhakara, AtmArthame nirbhaya rahiye / bAta kahanevAleko kahanA ki manakI kalpita bAteM kisaliye calA rahe hai ? kucha paramezvarakA Dara rakheM to acchA, yo yogya zabdome kahanA, AtmArtha meM prayatna karanA / M 1 243 babaI, vaizAkha sudI 2, 1947 sarvAtmAke anugrahase yahA~ samAdhi hai / bAhyopAdhiyoga rahatA hai / ApakI icchA smRtime haiM / aura usake liye ApakI anukUlatAke anusAra karane ko taiyAra haiM, tathApi aisA to rahatA hai ki abakA hamArA samAgama ekAta ajJAta sthAname honA kalyANaka hai / aura vaisA prasagaM dhyAname rakhanekA prayatna hai / nahI to Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 287 phira Apako apanI anukUlatAke anusAra karanA mAnya hai / zrI tribhovanako praNAma kahe / Apa saba jisa sthalame (puruSame) prIti karate haiM, vaha kyA yathArtha kAraNoko lekara hai ? sacce puruSako hama kaise pahacAneM ? baMbaI, vaizAkha sudI 7, zukra, 1947 244 parabrahma AnaMdamUrti hai, usakA trikAlame anugraha cAhate hai / kucha nivRttikA samaya milA karatA hai, parabrahmavicAra to jyokA tyo rahA ho karatA hai. kabhI to usake liye AnaMdakiraNeM bahuta sphurita ho uThatI haiM, aura kuchakI kucha (abheda) bAta samajha me AtI hai, parantu kisIse kahI nahI jA sakatI, hamArI yaha vedanA athAha hai / vedanA ke samaya sAtA pUchanevAlA cAhiye, aisA vyavahAramArga hai, parantu hame isa paramArthamArgame sAtA pUchanevAlA nahI milatA, aura jo hai usase viyoga rahatA hai / to aba jisakA viyoga hai aise Apa hame kisI bhI prakArase sAtA pUcheM aisI icchA karate hai / 245 babaI, vaizAkha sudI 13, 1947 nirmala prItise hamArA yathAyogya svIkAra kIjiye / zrI tribhovana aura choTAlAla ityAdise kahiye ki IzvarecchAke kAraNa upAdhiyoga hai, isaliye Apake vAkyoke prati upekSA rakhanI par3atI hai, aura vaha kSamA karane yogya hai / 246 baMbaI, vaizAkha vadI 3, 1947 viraha bhI sukhadAyaka mAnanA / harikI virahAgni atizaya jalanese sAkSAt usakI prApti hotI hai / usI prakAra satake virahAnubhavakA phala bhI vahI hai / IzvarecchA se apane sambandhame vaisA hI mAniyegA / pUrNakAma harikA svarUpa hai / usame jinakA niratara laya laga rahA hai aise puruSoMse bhAratakSetra prAya zUnyavat huA hai / mAyA, moha hI sarvatra dikhAyI detA hai / kvacit mumukSu dikhAI dete haiM, tathApi matAMtara Adike kAraNose unhe bhI yogakA milanA durlabha hotA hai / Apa jo hame vAravAra prerita karate hai, usake liye hamArI jesI cAhiye vaisI yogyatA nahI hai, aura hari sAkSAt darzana dekara jaba taka usa bAta ke liye prerita nahI karate taba taka icchA nahI hotI aura hogI bho nahI / bambaI, vaizAkha vadI 8, ravi, 1947 247 harike pratApase harikA svarUpa mileMge taba samajhAyeMge (!) upAdhiyoga aura cittake kAraNa kitanA hI samaya savistara patrake vinA vyatIta kiyA hai, usame bhI cittakI dazA mukhya kAraNarUpa hai / Ajakala Apa kisa prakArase samaya vyatIta karate hai so likhiyegA, aura kyA icchA rahatI hai ? yaha bhI likhiyegA / vyavahArake kAryame kyA pravRtti hai, aura tatsavadhI kyA icchA rahatI hai ? yaha bhI vidita kIjiyegA, arthAt vaha pravRtti sukharUpa lagatI hai kyA ? yaha bhI likhiyegA / cittakI dazA caitanyamaya rahA karatI hai, jisase vyavahArake sabhI kArya prAya. avyavasthA se karate he / harIcchAko sukhadAyaka mAnate haiM / isaliye jo upAdhiyoga vidyamAna hai, use bhI samAdhiyoga mAnate haiM / cittakI avyavasthAke kAraNa muhUrta mAtrame kiye jA sakanevAle kAryakA vicAra karaneme bhI pakhavArA vitA diyA jAtA hai aura kabhI use kiye vinA hI jAne denA hotA hai| sabhI prasagomeM aisA ho to bhI hAni Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 zrImad rAjacandra nahI mAnI hai, tathApi Apase kucha kucha jJAnavArtA kI jAye to vizeSa Ananda rahatA hai, aura usa prasagame cittako kucha vyavasthita karanekI icchA rahA karatI hai, phira bhI usa sthitime bhI abhI praveza nahI kiyA jA sktaa| aisI cittakI dazA nirakuza ho rahI hai, aura usa nirakuzatA ke prApta honeme harikA parama anugraha kAraNa hai aisA mAnate hai / isI nirakuzatAkI pUrNatA kiye binA citta yathocita samAdhiyukta nahI hogA aisA lagatA hai / abhI to saba kucha acchA lagatA hai, aura sava kucha acchA nahI lagatA, aisI sthiti hai / jaba saba kucha acchA lagegA tava nirakuzatAko pUrNatA hogI / yaha pUrNakAmatA bhI kahalAtI hai, jahA~ hari hI sarvatra spaSTa bhAsatA hai / abhI kucha aspaSTa bhAsatA hai, parantu spaSTa he aisA anubhava hai / jo rasa jagatakA jIvana hai, usa rasakA anubhava hone ke bAda harime atizaya laya huA hai, aura usakA pariNAma aisA AyegA ki jahA~ jisa rUpa me cAhe usa rUpame hari Ayege, aisA bhaviSyakAla IzvarecchAke kAraNa likhA hai / hama apane ataraga vicAra likha sakaneme atizaya azakta ho gaye hai, jisase samAgamakI icchA hai, parantu IzvarecchA abhI vaisA karaneme asammata lagatI hai, jisase viyogame rahate hai / usa pUrNasvarUpa harime jisakI parama bhakti hai, aisA koI bhI puruSa vartamAname dikhAyI nahI detA, isakA kyA kAraNa hogA ? tathA aisI ati tIvra athavA tIvra mumukSutA kisIme dekhaneme nahI AyI isakA kyA kAraNa hogA ? kvacit tIvra mumukSutA dekhaneme AyI hogo to vahA~ anataguNa gaMbhIra jJAnAvatAra puruSakA lakSya kyo dekhaneme nahI AyA hogA ? isa viSaya me Apako jo lage so likhiyegA / dUsarI bar3I AzcaryakAraka bAta to yaha hai ki Apa jaisoko samyagjJAnake bIjakI, parAbhaktike mUlakI prApti honepara bhI usake vAdakA bheda kyo prApta nahI hotA ? tathA harike prati akhaNDa layarUpa verAgya jitanA cAhiye utanA kyo vardhamAna nahI hotA ? isakA jo kucha kAraNa samajhame AtA ho so likhiyegA / hamAre cittI vyavasthA aisI ho jAneke kAraNa kiso kAmame jaisA cAhiye vaisA upayoga nahI rahatA, smRti nahI rahatI, athavA khabara bhI nahI rahatI, isake liye kyA karanA ? kyA karanA arthAt vyavahArame rahate hue bhI aisI sarvottama dazA dUsare kisIko dukharUpa nahI honI cAhiye, aura hamAre AcAra aise haiM ki kabhI vaisA ho jAtA hai| dUsare kimIko bhI AnadarUpa laganeme hariko ciMtA rahatI hai, isaliye ve rakhege / hamArA kAma to usa dazAkI pUrNatA karanekA hai, aisA mAnate hai, tathA dUsare kisIko satAparUpa hokA to svapname bhI vicAra nahI hai / sabhIke dAsa hai, to phira dukharUpa kauna mAnegA ? tathApi vyavahAraprasaMga hariko mAyA hame nahI to dUsare ko bhI koI aura hI Azaya samajhA de to nirupAyatA hai, aura itanA bhI zoka rahegA / hama sarva sattA hariko arpaNa karate hai, kI hai| adhika kyA likhanA ? paramAnadarUpa hariko kSaNa bhara bhI na bhUlanA, yaha hamArI sarva kRti, vRtti aura likhanekA hetu hai / bambaI, vaizAkha vado 8, ravi, 1947 248 OM namaH kisaliye kaTAlA AtA hai, AkulatA hotI hai ? so likhe / hamArA samAgama nahI hai, isaliye aisA hotA hai, yo kahanA ho to hamArA samAgama abhI kahA~ kiyA jA sakatA hai ? yahA~ karane denekI hamArI icchA nahI hotI / anya kisI sthAnapara honekA prasaga bhavitavyatA ke yogapara nirbhara hai / khabhAta Aneke liye bhI yoga nahI bana sakatA ha pUjya sobhAgabhAIkA samAgama karaneko icchA me hamArI anumati hai / tathApi abhI unakA samAgama karanekA Apake liye abhI kAraNa nahI hai, aisA jAnate hai | Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 289 hamArA samAgama Apa (saba) kisaliye cAhate hai, isakA spaSTa kAraNa batAye to use jAnanekI adhika icchA rahatI hai| 'prabodhazataka' bhejA hai, so pahu~cA hogaa| Apa sabake liye yaha zataka zravaNa, manana aura nididhyAsana karane yogya hai| yaha pustaka vedAtako zraddhA karaneke liye nahI bhejI hai, aisA lakSya sunanevAlekA pahale honA caahiye| dUsare kisI kAraNase bhejI hai, jise prAya vizeSa vicAra karanese Apa jAna skeNge| abhI Apake pAsa koI vaisA bodhaka sAdhana nahI honese yaha zataka Thoka sAdhana hai, aisA mAnakara ise bhejA hai| isamese Apako kyA jAnanA cAhiye, isakA Apa svaya vicAra kre| ise sunanepara koI hamAre viSayame yaha AzakA na kare ki isame jo kucha Azaya vatAyA gayA hai, vaha mata hamArA hai, mAtra cittakI sthiratAke liye isa pustakake bahutase vicAra upayogI hai, isaliye bhejI hai, aisA maannaa| zrI dAmodara aura maganalAlake hastAkSaravAlA patra cAhate hai tAki usame unake vicAra mAlUma ho| 249 bambaI, jeTha sudI 7, zani, 1947 OM namaH karAla kAla honese jIvako jahA~ vRttikI sthiti karanI cAhiye, vahA~ vaha kara nahI sktaa| saddharmakA prAya lopa hI rahatA hai / isaliye isa kAlako kaliyuga kahA gayA hai / saddhamaMkA yoga satpuruSake binA nahIM hotA, kyoki asatme sat nahI hotaa| prAya satpuruSake darzana aura yogakI isa kAlame aprApti dikhAyI detI hai| jaba aisA hai, tava saddharmarUpa samAdhi mumukSu puruSako kahA~se prApta ho ? aura amuka kAla vyatIta honepara bhI jaba aisI samAdhi prApta nahI hotI taba mumukSutA bhI kaise rahe ? prAya jIva jisa paricayame rahatA hai, usa paricayarUpa apaneko mAnatA hai| jisakA pratyakSa anubhava bhI hotA hai ki anAryakulame paricaya rakhanevAlA jIva apaneko anAryarUpame dRr3ha mAnatA hai aura Aryatvame mati nahI krtaa| isaliye mahA puruSone aura unake AdhArapara hamane aisA dRDha nizcaya kiyA hai ki jIvake liye satsaga, yahI mokSakA parama sAdhana hai / ___ sanmArgake viSayame apanI jaisI yogyatA hai, vaisI yogyatA rakhanevAle puruSoke sagako satsaga kahA hai| mahAna puruSake sagame jo nivAsa hai, use hama parama satsaga kahate hai, kyoki isake samAna koI hitakArI sAdhana isa jagatame hamane na dekhA hai aura na sunA hai / pUrvame ho gaye mahA puruSokA cintana kalyANakAraka hai, tathApi vaha svarUpasthitikA kAraNa nahI ho sakatA, kyoki jIvako kyA karanA cAhiye yaha bAta unake smaraNase samajhame nahI AtI / pratyakSa yoga honepara vinA samajhAye bhI svarUpasthitikA honA hama sabhavita mAnate haiM, aura isase yaha nizcaya hotA he ki usa yogakA aura usa pratyakSa ciMtanakA phala mokSa hotA hai, kyoki satpurupa ho 'mUrtimAna mokSa' hai| mokSagata (arhata Adi) puruSokA citana bahuta samayame bhAvAnusAra mokSAdi phalakA dAtA hotA hai| samyaktvaprApta puruSakA nizcaya honepara aura yogyatAke kAraNase jIva samyaktva pAtA hai| 250 bambaI, jeTha sudI 15, ravi, 1947 bhakti pUrNatA pAneke yogya taba hoto he ki eka tRNamAtra bhI harise na mA~ganA, sarvadazAme bhaktimaya hI rhnaa| 37 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 zrImad rAjacandra ye tIno kAraNa prAya. hame mile hue adhikAza mumukSuome hamane dekhe hai| mAtra dUsare kAraNakI kucha nyUnatA kisI-kisIme dekhI hai, aura yadi uname sarva prakArase ('parama dInatAkI kamIko) nyUnatA honekA prayatna ho to yogya ho aisA jAnate hai / parama dInatA ina tInome balavAna sAdhana hai, aura ina tInokA bIja mahAtmAke prati parama premArpaNa hai| adhika kyA kahe ? anata kAlame yahI mArga hai| pahale aura tIsare kAraNako dUra karaneke liye dUsare kAraNakI hAni karanA aura mahAtmAke yogase usake alaukika svarUpako pahacAnanA / pahacAnanekI parama tIvratA rakhanA, to pahacAnA jaayegaa| mumukSuke netra mahAtmAko pahacAna lete haiN| mahAtmAme jise dRDha nizcaya hotA hai, use mohAsakti dUra hokara padArthakA nirNaya hotA hai| usase vyAkulatA miTatI hai / usase ni zakatA AtI hai jisase jIva sarva prakArake du khose nirbhaya ho jAtA hai aura usIse ni.sagatA utpanna hotI hai, aura aisA yogya hai| mAtra Apa sava mumukSuoke liye yaha ati sakSipta likhA hai, isakA paraspara vicAra karake vistAra karanA aura ise samajhanA aisA hama kahate hai| hamane isame bahuta gUDha zAstrArtha bhI pratipAdita kiyA hai| Apa vAravAra vicAra kIjiye / yogyatA hogI to hamAre samAgamame isa bAtakA vistArase vicAra btaayege| abhI hamAre samAgamakA sabhava to nahI hai, parantu zAyada zrAvaNa vadIme kareM to ho, parantu vaha kahA~ hogA usakA abhI taka vicAra nahI kiyA hai| kaliyuga hai, isaliye kSaNa bhara bhI vastu vicArake binA nahI rahanA yaha mahAtmAokI zikSA hai / Apa sabako yathAyogya phuNce| 255 babaI, ASADha sudI 13, 1947 sukhanA siMdhu zrI sahajAnadajI, jagajIvana ke jgvdjii| zaraNAgatanA sadA sukhakadajI, paramasnehI cho (!) paramAnadajI // apUrva snehamUrti Apako hamArA praNAma pahu~ce / harikRpAse hama parama prasanna padame hai / ApakA satsaMga niratara cAhata hai| hamArI dazA Ajakala kaisI rahatI hai, yaha jAnanekI ApakI icchA rahatI hai, paratu yatheSTa vivaraNapUrvaka vaha likhI nahI jA sakatI, isaliye vAravAra nahI likhI hai| yahA~ sakSepame likhate haiN| - eka purANapurupa aura purANapuruSakI premasapattike binA hame kucha bhI acchA nahIM lagatA, hame kisI padArthame ruci mAtra nahI rahI hai, kucha prApta karanekI icchA nahI hotI, vyavahAra kaise calatA hai isakA bhAna nahI haiM, jagata kisa sthitime hai isakI smRti nahIM rahatI, zatru-mitrame koI bhedabhAva nahI rahA, kauna zatru hai aura kona mitra hai, isakA khyAla rakhA nahI jAtA, hama dehadhArI haiM yA nahIM ise jaba yAda karate haiM taba muzkilase jAna pAte haiM, hame kyA karanA hai, yaha kisIse jAnA nahIM jA sakatA, hama sabhI padArthose udAsa 1 pAThAntara-parama vinayakI / 2 pAThAntara-aura parama vinayameM rahanA yogya hai / 3 bhAvArtha sahajAnadasvarUpa paramAtmA sukhake sAgara, jaganake AdhAra, jagatavadya, sadA zaraNAgatako sukhave mUla kAraNa, parama snehI aura paramAnadarUpa hai| Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vo varSa 293 ho jAnese cAhe jaise vartana karate hai, vrata niyamokA koI niyama nahI rakhA, jAta-pAtakA koI prasaga nahI hai, hamase vimukha jagatame kisIko nahIM mAnA, hamAre sanmukha aise satsagI nahI milanese kheda rahA karatA hai, sapatti pUrNa hai isaliye sapattikI icchA nahI hai, anubhUta zabdAdi viSaya smRtime Anese-athavA IzvarecchAse unakI icchA nahI rahI hai, apanI icchAse thoDI hI pravRtti kI jAtI hai, hari icchita krama jaise calAtA hai vaise calate hai, hRdaya prAya zUnya jaisA ho gayA hai, pA~co idriyA~ zUnyarUpase pravRtta hotI rahatI haiM / naya, pramANa ityAdi zAstrabheda yAda nahIM Ate, kucha paDhate hue citta sthira nahI rahatA, khAnekI, pInekI, baiThaneko, sonekI, calanekI aura bolanekI vRttiyA~ apanI icchAnusAra pravRtti karatI rahatI hai, mana apane adhIna hai yA nahIM, isakA yathAyogya bhAna nahIM rhaa| isa prakAra sarvathA vicitra udAsInatA Anese cAhe jaisI pravRtti kI jAtI hai / eka prakArase pUrA pAgalapana hai| eka prakArase usa pAgalapanako kucha chipAkara rakhate hai, aura jitanA chipAkara rakhA jAtA hai utanI hAni hai / yogya pravRtti karate haiM yA ayogya isakA kucha hisAba nahI rkhaa| AdipuruSame akhaDa premake sivAya dUsare mokSAdi padArthokI AkAkSAkA bhaga ho gayA hai / itanA saba hote hue bhI manamAnI udAsInatA nahI hai, aisA mAnate hai / akhaDa premakhumArI jaisI pravAhita honI cAhiye vaisI pravAhita nahI hotI, aisA samajhate hai| aisA karanese vaha akhaDa premakhumArI pravAhita hogI aisA nizcalatAse jAnate haiM, parantu use karaneme kAla kAraNabhUta ho gayA hai, aura isa sabakA dopa hame hai yA hariko hai, aisA dRDha nizcaya nahI kiyA jA sktaa| itanI adhika udAsInatA honepara bhI vyApAra karate hai, lete hai, dete hai, likhate haiM, par3hate hai, sambhAlate hai aura khinna hote hai, aura phira ha~sate hai-jisakA ThikAnA nahI aisI hamAro dazA hai| aura isakA kAraNa mAtra yahI hai ki jaba taka harikI sukhada icchA nahI mAnI taba taka kheda miTanevAlA nahIM hai| (a) samajhame AtA hai, samajhate haiM, samajheMge, paratu hari hI sarvatra kAraNarUpa hai| jisa muniko Apa samajhAnA cAhate hai, vaha abhI yogya hai, aisA hama nahI jAnate / hamArI dazA abhI aisI nahI hai ki mada yogyako lAbha kare, hama abhI aisA jajAla nahI cAhate, use nahI rakhA, aura una sabakA kArobAra kaise calatA hai, isakA smaraNa bhI nahIM hai / aisA honepara bhI hame una sabakI anukapA AyA karatI hai, unase athavA prANImAtrase manase bhedabhAva nahI rakhA, aura rakhA bhI nahI jA sktaa| bhaktivAlI pustakeM kabhI kabhI paDhate hai, parantu jo kucha karate hai vaha saba binA ThikAnekI dazAse karate haiN| hama abhI prAya. Apake patrokA samayase uttara nahI likha sakate, tathA pUrI spaSTatAke sAtha bhI nahI likhate / yaha yadyapi yogya to nahI hai, parantu harikI aisI icchA hai, jisase aisA karate haiN| aba jaba samAgama hogA, taba Apako hamArA yaha dopa kSamA karanA par3egA, aisA hame bharosA hai| aura yaha taba mAnA jAyegA ki jaba ApakA saga phira hogaa| usa sagakI icchA karate hai, parantu jaise yogase honA cAhiye vaise yogase honA durlabha hai / Apa jo bhAdome icchA rakhate haiM, usase hamArI kucha pratikUlatA nahI hai, anukalatA hai| parantu usa samAgamame jo yoga cAhate hai, use hone denekI yadi harikI icchA hogI aura samAgama hogA tabhI hamArA kheda dUra hogA aisA mAnate hai| dazAkA sakSipta varNana paDhakara, Apako uttara na likhA gayA ho usake liye kSamA denekI vijJApanA karatA huuN| ___ prabhuko parama kRpA hai| hame kisIse bhedabhAva nahI rahA, kisIke sambandhame dopaddhi nahI AtI. munike viSayame hame koI halakA vicAra nahI hai, parantu harikI prApti na ho aisI pravRttima ve par3e haiN| akelA vIjajJAna hI unakA kalyANa kare aisI unakI aura dUsare vahutase mumukSuokI dazA nahIM hai / sAthame 'siddhAta Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 zrImad rAjacandra kala eka patra aura Aja eka patra ci0 kezavalAlakI orase milA / par3hakara kucha tRSAturatA mittii| aura phira vaise patrakI AturatA vardhamAna huii| __vyavahAraciMtAse vyAkulatA honese satsagake viyogase kisI prakArase zAti nahI hotI aisA Apane likhA vaha yogya hI hai / tathApi vyavahAraciMtAkI vyAkulatA to yogya nahI hai| sarvatra harIcchA balavAna hai, yaha dRDha karAneke liye harine aisA kiyA hai, aisA Apa ni zaka samajhe, isaliye jo ho use dekhA kare, aura phira yadi Apako vyAkulatA hogI, to dekha lege| aba samAgama hogA taba isa viSayame bAtacIta kareMge, vyAkulatA na rakhe / hama to isa mArgase tare hai / ci0 kezavalAla aura lAlacanda hamAre pAsa Ate hai| IzvarecchAse TakaTakI lagAye hama dekhate haiN| Izvara jaba taka prerita nahI karatA taba taka hame kucha nahI karanA hai aura vaha preraNA kiye binA karAnA cAhatA hai / aisA honese ghaDo ghaDome paramAzcaryarUpa dazA huA karatI hai| kezavalAla aura lAlacanda hamArI dazAke azakI prAptikI icchA kareM, isa viSayame preraNA rahatI hai| tathApi aisA hone deneme IzvarecchA vilabavAlI hogii| jisase unhe AjIvikAkI upAdhime phaMsAyA hai| aura isaliye hame bhI maname yaha khaTakA karatA hai, parantu nirupAyatAkA upAya abhI to nahI kiyA jA sktaa| choTama jJAnI puruSa the / padakI racanA bahuta zreSTha hai / 'sAkArarUpase harikI pragaTa prApti' isa zabdako mai prAya pratyakSadarzana mAnatA hU~ / Age jAkara Apake jJAname vRddhi hogii| li0 AjJAkArI raaycnd| 251 bambaI, jeTha vadI 6, zani, 1947 harIcchAse jonA hai, aura parecchAse calanA hai| adhika kyA kahe ? li. aajnyaakaarii| 252 bambaI, jeTha sudI, 1947 abhI choTamakRta padasagraha ityAdi pustakeM paDhanekA paricaya rkhiye| ityAdi zabdase aisI pustakeM samajheM ki jiname satsaga, bhakti aura vItarAgatAke mAhAtmyakA varNana kiyA ho / jiname satsagake mAhAtmyakA varNana kiyA ho aiso pustakeM, athavA pada eva kAvya ho unhe vAravAra manana karane yogya aura smRtime rakhane yogya samajhe / ___ abhI yadi jainasUtroke paDhaneko icchA ho to use nivRtta karanA yogya hai, kyoki unhe (janasUtroko) paDhane, samajhaneme adhika yogyatA honI cAhiye, usake binA yathArtha phalako prApti nahI hotI / tathApi yadi dUsarI pustakeM na ho, to 'uttarAdhyayana' athavA 'sUyagaDAga' kA dUsarA adhyayana par3heM, vicAra / 253 bambaI, ASADha sudI 1, soma, 1947 java taka gurugamase bhaktikA parama svarUpa samajhame nahI AyA, aura usakI prApti nahI huI, taba taka bhaktime pravRtti karanese akAla ora azuci doSa hotA hai| akAla aura azucikA vistAra baDA hai, to bhI sakSepame likhA hai| ( ekAta ) prabhAta, prathama prahara, yaha sevya bhaktike liye yogya kAla hai| svarUpaciMtanabhakti sarva kAlame sevya hai| Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 291 , vyavasthita mana sarva zucikA kAraNa hai| bAhya malAdirahita tana aura zuddha eva spaSTa vANo yaha zuci hai| vi0 rAyacada 254 vabaI, ASADha sudI 8, magala, 1947 niHzaMkatAse nirbhayatA utpanna hotI hai| ___ aura usase niHsaMgatA prApta hotI hai prakRtike vistArase jIvake karma anata prakArakI vicitratAse pravartana karate hai, aura isase doSake prakAra bhI anata bhAsita hote hai, parantu sabase baDA doSa yaha hai ki jisase 'tIvra mumukSutA' utpanna hI na ho, athavA 'mumukSutA' hI utpanna na ho| prAya manuSyAtmA kisI na kisI dharmamatame hotA hai, aura usase vaha dharmamatake anusAra pravartana karatA hai aisA mAnatA hai, parantu isakA nAma 'mumukSutA' nahI hai / _ 'mumukSutA' yaha hai ki sarva prakArakI mohAmaktise akulAkara eka mokSake liye hI yatna karanA aura _ 'tIvra mumukSutA' yaha hai ki ananya premase mokSake mArgame pratikSaNa pravRtti karanA / 'tIna mumukSutA' ke viSayame yahA~ kahanA nahI hai parantu 'mumukSutA' ke viSayame kahanA hai, ki vaha utpanna honekA lakSaNa apane doSa dekhaneme apakSapAtatA hai aura usase svacchadakA nAza hotA hai / svacchadakI jahA~ thoDI athavA bahuta hAni huI hai, vahA~ utanI bodhabIja yogya bhUmikA hotI hai| svacchada jahAM prAya. daba gayA hai. vahA~ phira 'mArgaprApti' ko rokanevAle mukhyata tIna kAraNa hote haiM, aisA hama jAnate hai| isa lokakI alpa bhI sukhecchA,' parama dInatAkI nyUnatA aura padArthakA anirNaya / ina saba kAraNoko dUra karanekA bIja aba Age khege| isase pahale inhI kAraNoko adhikatAse kahate haiN| ... 'isa lokakI alpa bhI sukhecchA' yaha prAyaH tIvra mumukSutAkI utpatti honese pahale hotI hai| usake hAnaka kAraNa ye hai-ni zakatAse yaha 'sat' hai aisA dRDha nahIM huA hai, athavA yaha 'paramAnandarUpa' ho hai aisA bhI nizcaya nahI hai, athavA to mumukSutAme bhI kitane hI AnadakA anubhava hotA hai, isase vAhyasAtAke kAraNa bhI kitanI hI bAra priya lagate haiM (I) aura isase isa lokakI alpa bhI sukhecchA rahA karatI hai, jisase jIvakI yogyatA ruka jAtI hai| satpuruSame hI paramezvarabuddhi, ise jJAniyone parama dharma kahA hai, aura yaha buddhi parama dInatAko sUcita karatI hai, jisase sarva prANiyoke prati apanA dAsatva mAnA jAtA hai aura parama yogyatAkI prApti hoto hai / yaha 'parama dInatA' jaba taka Avarita rahI hai taba taka jIvakI yogyatA prativandhayukta hotI hai| kadAcit ye dono prApta ho gaye ho tathApi vAstavika tattva pAnekI kucha yogyatAkI nyUnatAke kAraNa padArtha-nirNaya na haA ho to citta vyAkula rahatA hai, aura mithyA samatA AtI hai, kalpita padArthama _ 'sat' ko mAnyatA hotI hai, jisase kAlakramase apUrva padArthame parama prema nahI AtA, aura yahI parama yogyatAkI hAni hai| 1 pAThAntara-parama vinayakI nyUnatA / 2 pAThAntara -tathArUpa pahacAna honepara sadgurumeM paramezvaravRddhi rakhakara unakI AjJAse pravRtti karanA ise ___ 'parama vinaya' kahA hai| isase parama yogyatAkI prApti hotI hai / yaha parama vinaya jaba taka nahI AtI tava taka jIvame yogyatA nahIM aatii| Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 zrImada rAjacandra ye tIno kAraNa prAya hame mile hue adhikAza mumukSuome hamane dekhe hai| mAtra dUsare kAraNakI kucha nyUnatA kisI-kisIme dekhI hai, aura yadi uname sarva prakArase ('parama dInatAkI kamIko) nyUnatA honekA prayatna ho to yogya ho aisA jAnate hai / parama dInatA ina tInome balavAna sAdhana hai, aura ina tInokA bIja mahAtmAke prati parama premArpaNa hai| adhika kyA kahe ? anata kAlame yahI mArga hai| pahale aura tIsare kAraNako dUra karaneke liye dUsare kAraNakI hAni karanA aura mahAtmAke yogase usake alaukika svarUpako pahacAnanA / pahacAnanekI parama tIvratA rakhanA, to pahacAnA jaayegaa| mumukSuke netra mahAtmAko pahacAna lete hai| mahAtmAme jise dRDha nizcaya hotA hai, use mohAsakti dUra hokara padArthakA nirNaya hotA hai| usase vyAkulatA miTatI hai| usase ni zakatA AtI hai jisase jIva sarva prakArake du khose nirbhaya ho jAtA hai aura usose ni.sagatA utpanna hotI hai, aura aisA yogya hai| __ mAtra Apa saba mumukSuoke liye yaha ati sakSipta likhA hai, isakA paraspara vicAra karake vistAra karanA aura ise samajhanA aisA hama kahate haiM / hamane isame bahuta gUDha zAstrArtha bhI pratipAdita kiyA hai / Apa vAravAra vicAra kIjiye / yogyatA hogI to hamAre samAgamame isa bAtakA vistArase vicAra btaayeNge| abhI hamAre samAgamakA saMbhava to nahIM hai, parantu zAyada zrAvaNa vadIme kare to ho, parantu vaha kahA~ hogA usakA abhI taka vicAra nahI kiyA hai / kaliyuga hai, isaliye kSaNa bhara bhI vastu vicArake binA nahI rahanA yaha mahAtmAokI zikSA hai / Apa sabako yathAyogya phuNce| 255 babaI, ASADha sudI 13, 1947 'sukhanA siMdhu zrI sahajAnadajI, jagajIvana ke jgvdjii| zaraNAgatanA sadA sukhakadajI, paramasnehI cho (!) paramAnadajI // apUrva snehamUrti Apako hamArA praNAma pahu~ce / harikRpAse hama parama prasanna padame hai / ApakA satsaMga niratara cAhate hai| hamArI dazA Ajakala kaisI rahatI hai, yaha jAnanekI ApakI icchA rahatI hai, paraMtu yatheSTa vivaraNapUrvaka vaha likhI nahI jA sakatI, isaliye vAravAra nahI likhI hai / yahA~ sakSepame likhate haiN| eka purANapurupa aura purANapuruSakI premasapattike binA hame kucha bhI acchA nahI lagatA, hame kisI padArthame ruci mAtra nahI rahI hai, kucha prApta karanekI icchA nahI hotI, vyavahAra kaise calatA hai isakA bhAna nahI hai, jagata kisa sthitime hai isakI smRti nahI rahatI, zatru-mitrame koI bhedabhAva nahI rahA, kauna zatru hai aura kauna mitra hai, isakA khyAla rakhA nahI jAtA, hama dehadhArI hai yA nahI ise jaba yAda karate haiM taba muzkilase jAna pAte hai, hame kyA karanA hai, yaha kisIse jAnA nahI jA sakatA, hama sabhI padArthose udAsa 1 pAThAntara-parama vinykii| 2 pAThAntara-aura parama vinayameM rahanA yogya hai / 3 bhAvArtha sahajAnadasvarUpa paramAtmA sukhake sAgara, jagatake AdhAra, jagatavadya, sadA zaraNAgatako sukhane mUla kAraNa, parama snehI aura paramAnadarUpa hai| Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vauM varSa 293 ho jAnese cAhe jaise vartana karate haiM, vrata niyamokA koI niyama nahI rakhA, jAta-pAtakA koI prasaga nahI hai, hamase vimukha jagatame kisIko nahI mAnA, hamAre sanmukha aise satsagI nahIM milanese kheda rahA karatA hai, sapatti pUrNa hai isaliye sapattikI icchA nahIM hai, anubhUta zabdAdi viSaya smRtime Anese-athavA IzvarecchAse unakI icchA nahI rahI hai, apanI icchAse thoDI hI pravRtti kI jAtI hai, hari icchita krama jaise calAtA hai vaise calate hai, hRdaya prAya zUnya jaisA ho gayA hai, pA~co idriyA~ zUnyarUpase pravRtta hotI rahatI haiM / naya, pramANa ityAdi zAstrabheda yAda nahIM Ate, kucha paDhate hue citta sthira nahI rahatA, khAnekI, pInekI, baiThaneko, sonekI, calanekI aura bolanekI vRttiyA~ apanI icchAnusAra pravRtti karatI rahatI hai, mana apane adhIna hai yA nahIM, isakA yathAyogya bhAna nahI rahA / isa prakAra sarvathA vicitra udAsInatA Anese cAhe jaisI pravRtti kI jAtI hai / eka prakArase pUrA pAgalapana hai| eka prakArase usa pAgalapanako kucha chipAkara rakhate haiM, aura jitanA chipAkara rakhA jAtA hai utanI hAni hai| yogya pravRtti karate haiM yA ayogya isakA kucha hisAba nahI rakhA / AdipuruSame akhaDa premake sivAya dUsare mokSAdi padArthokI AkAkSAkA bhaga ho gayA hai / itanA saba hote hue bhI manamAnI udAsInatA nahI hai, aisA mAnate hai / akhaDa premakhumArI jaisI pravAhita honI cAhiye vaisI pravAhita nahI hotI, aisA samajhate hai| aisA karanese vaha akhaDa premakhumArI pravAhita hogI aisA nizcalatAse jAnate haiM, parantu use karaneme kAla kAraNabhUta ho gayA hai, aura isa sabakA doSa hame hai yA hariko hai, aisA dRDha nizcaya nahI kiyA jA sakatA / itanI adhika udAsInatA honepara bhI vyApAra karate haiM, lete haiM, dete haiM, likhate hai, par3hate hai, sambhAlate haiM aura khinna hote haiM, aura phira ha~sate hai-jisakA ThikAnA nahI aisI hamAro dazA hai| aura isakA kAraNa mAtra yahI hai ki jaba taka harikI sukhada icchA nahI mAnI taba taka kheda miTanevAlA nahIM hai| (a) samajhame AtA hai, samajhate haiM, samajheMge, paratu hari hI sarvatra kAraNarUpa hai| jisa muniko Apa samajhAnA cAhate hai, vaha abhI yogya hai, aisA hama nahI jaante| hamArI dazA abhI aisI nahI hai ki mada yogyako lAbha kare, hama abhI aisA jajAla nahI cAhate, use nahI rakhA, aura una savakA kArobAra kaise calatA hai, isakA smaraNa bhI nahI hai| aisA honepara bhI hame una sabakI anukapA AyA karatI hai, unase athavA prANImAtrase manase bhedabhAva nahI rakhA, aura rakhA bhI nahI jA sktaa| bhaktivAlI pustakeM kabhI kabhI paDhate hai, parantu jo kucha karate hai vaha saba binA ThikAnekI dazAse karate haiN| ___ hama abhI prAya Apake patrokA samayase uttara nahI likha sakate, tathA pUrI spaSTatAke sAtha bhI nahI likhate / yaha yadyapi yogya to nahI hai, parantu harikI aisI icchA hai, jisase aisA karate hai| aba jaba samAgama hogA, taba Apako hamArA yaha doSa kSamA karanA paDegA, aisA hame bharosA hai| aura yaha taba mAnA jAyegA ki jaba ApakA saga phira hogaa| usa sagakI icchA karate hai, parantu jaise yogase honA cAhiye vaise yogase honA durlabha he / Apa jo bhAdome icchA rakhate hai, usase hamArI kucha pratikUlatA nahI hai, anukUlatA hai| parantu usa samAgamame jo yoga cAhate hai, use hone denekI yadi harikI icchA hogI aura samAgama hogA tabhI hamArA kheda dUra hogA aisA mAnate haiN| dazAkA sakSipta varNana paDhakara, Apako uttara na likhA gayA ho usake liye kSamA denekI vijJApanA karatA huuN| prabhukI parama kRpA hai / hame kisIse bhedabhAva nahI rahA, kisIke sambandhame doSavuddhi nahI AtI, munike viSayame hame koI halakA vicAra nahIM hai, parantu hariko prApti na ho aisI pravRttime ve paDe haiN| akelA vIjajJAna hI unakA kalyANa kare aisI unako aura dUsare bahutase mumukSuokI dazA nahI hai| sAthame 'siddhAta Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 zrImada rAjacandra jJAna' honA caahiye| yaha siddhAMtajJAna' hamAre hRdayame AvaritarUpase paDA hai| harIcchA yadi pragaTa hone denekI hogI to hogA / hamArA deza hari hai, jAti hari hai, kAla hari hai, deha hari hai, rUpa hari hai, nAma hari hai, dizA hari hai, sarva hari hai, aura phira bhI isa prakAra kArobArame haiM, yaha isakI icchAkA kAraNa hai| OM zAti zAti' shaatiH| 256 ___ babaI, ASADha vadI 2, 1947 "athAha premase Apako namaskAra" vistArase likhe hue do patra ApakI orase mile / Apa itanA parizrama uThAte haiM yaha hamapara ApakI kRpA hai| iname jina jina praznokA uttara pUchA hai ve samAgamame jarUra deNge| jIvake baDhane ghaTaneke viSayame, eka AtmAke viSayame, anata AtmAke viSayame, mokSake viSayame aura mokSake anata sukhake viSayame, Apako isa bAra samAgamame sabhI prakArase nirNaya batA denekA soca rakhA hai| kyoki isake liye hamapara harikI kRpA huI hai, parantu vaha mAtra Apako batAneke liye, dUsaroke liye preraNA nahI kI hai| 257 babaI, ASADha vadI 4, 1947 yahA~ IzvarakRpAse Ananda hai / ApakA patra cAhatA huuN| bahuta kucha likhanA sUjhatA hai, parantu likhA nahI jA sktaa| uname bhI eka kAraNa samAgama honeke vAda likhanekA hai| aura samAgamake bAda likhane jaisA to mAtra prema-sneha rahegA, likhanA bhI vAraMvAra Akula honese sUjhatA hai / bahutasI dhArAe~ bahatI dekhakara, koI kucha peTa dene yogya mile to bahuta acchA ho, aisA pratIta ho jAnese, koI na milanese Apako likhanekI icchA hotI hai| parantu usame uparyukta kAraNase pravRtti nahIM hotii| jIva svabhAvase (apanI samajhakI bhUlase) dUSita hai, to phira usake doSakI ora dekhanA, yaha anukaMpAkA tyAga karane jaisI bAta hai, aura baDe puruSa aisA AcaraNa karanA nahI cAhate / kaliyugame asatsagase aura nAsamajhIse bhUlabhare rAstepara na jAyA jAye, aisA honA bahuta muzkila hai, isa bAtakA spaSTIkaraNa phira hogaa| 258 babaI, ASADha, 1947 OM sat *binA nayana pAve nahI, binA nayanakI baat| seve sadguruke carana, so pAve sAkSAt // 1 // bUjho cahata jo pyAsako, hai bUjhanakI rIta / pAve nahi gurugama binA, ehI anAdi sthita // 2 // 1 dekheM Aka 883 / *bhAvArya-atardRSTike binA indriyAtIta zuddha AtmAkI prApti nahI ho sakatI arthAt usakA sAkSAtkAra nahI ho sakatA / jo sadguruke caraNokI upAsanA karatA hai use AtmasvarUpakI sAkSAt prApti hotI hai // 1 // ___ yadi tU AtmadarzanakI pyAsako bujhAnA cAhatA hai to use vujhAnekA upAya hai, jisakI prApti guruse hotI hai, yahI anAdi kAlakI sthiti hai / / 2 / / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vAM varSa 295 ehI nahi hai kalpanA, ehI nahIM vibhNg| kaI nara paMcamakALame, dekho vastu abhaMga // 3 // nahi de tu upadezaka, prathama lehi updesh| sabase nyArA agama hai, vo jJAnIkA deza // 4 // japa, tapa aura vratAdi saba, tahA~ lagI bhrmruup|. jahA~ lagI nahi satako, pAI kRpA anUpa // 5 // pAyAko e bAta hai, nija chaMdanako chodd'| piche lAga satpuruSake, to saba badhana toDa // 6 // tRSAturako pilAnekI mehanata kiijiye| atRSAturame tRSAtura honekI abhilASA utpanna kIjiye / jisame vaha utpanna na ho sake usake liye udAsIna rhiye| ApakA kRpApatra Aja aura kala milA thaa| syAdvAdakI pustaka khojanese nahI milii| kucha eka vAkya aba phira likha bhejeNgaa| upAdhi aisI hai ki yaha kAma nahI hotA / paramezvarako pusAtA na ho to isame kyA kareM? vizeSa phira kbhii| vi0 A0 rAyacadake praNAma 259 babaI, zrAvaNa sudI 11, budha, 1947 parama pUjyajI, ApakA eka patra kala kezavalAlane diyaa| jisame yaha bAta likhI hai ki niratara samAgama rahaneme IzvarecchA kyo na ho? sarvazaktimAna harikI icchA sadaiva sukharUpa hI hotI hai, aura jise bhaktike kucha bhI aza prApta hue haiM aise puruSako to jarUra yahI nizcaya karanA cAhiye ki "harikI icchA sadaiva sukharUpa hI hotI hai|" hamArA viyoga rahaneme bhI harikI aisI hI icchA hai, aura vaha icchA kyA hogI, yaha hame kisI tarahase bhAsita hotA hai, jise samAgamame khege| ___ zrAvaNa vadIme Apako samaya mila sake to pA~ca-padraha dinake liye samAgamakI vyavasthA karanekI icchA kruuN| 'jJAnadhArA' sambandhI mUlamArga hama Apase isa bArake samAgamame thoDA bhI kahege, aura vaha mArga pUrI taraha isI janmame Apase kahege yo hame harikI preraNA ho aisA lagatA hai| ___ yaha upAyako vAta na to kalpanA hai aura na hI asatya-mithyA hai| isI upAyase isa pacama kAlameM aneka satpuruSone abhaga vastu-avinAzI AtmAke darzanase apane jIvanako kRtArtha kiyA hai // 3 // tU dUsareko upadeza na de, tujhe to pahale apane Atmavodhake liye upadeza lenekI jarUrata hai| jJAnIkA deza to sabase nyArA aura agocara hai arthAt jJAnIkA nivAsa to AtmAmeM hai / / 4 // __ jaba taka satakI anupama kRpA prApta nahIM hotI tava taka japa, tapa, vrata, niyama Adi sabhI sAdhana bhramarUpa hai arthAt guru se japa, tapa AdikA rahasya samajhakara unakI AjJAse hI inakI ArAdhanA saphala hotI hai // 5 // sata (guru) kRpAkI prAptikA yaha mUla mAghAra hai ki tU svacchandako choDa de, aura satpulpakA anuyAyI vana jA, to sabhI karmavadhana toDakara tu mokSako prApta hogA / / 6 / / Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 zrImada rAjacandra Apane hamAre liye janma dhAraNa kiyA hogA, aisA lagatA hai| Apa hamAre athAha upakArI haiM / Apane hame apanI icchAkA sukha diyA hai, isake liye hama namaskArake sivAya dUsarA kyA vadalA deM? parantu hame lagatA hai ki hari hamAre hAthase Apako parAbhakti dilAyeMge, harike svarUpakA jJAna karAyeMge, aura ise hI hama apanA vaDA bhAgyodaya maanege| hamArA citta to bahuta harimaya rahatA hai parantu saga sava kaliyugake rahe haiN| mAyAke prasaMgame rAta dina rahanA hotA hai, isaliye pUrNa harimaya citta raha sakanA durlabha hotA hai, aura taba taka hamAre cittakA udvega nahI mittegaa| hama aisA samajhate haiM ki khabhAtavAsI yogyatAvAle jIva hai, paratu harikI icchA abhI thoDA vilaba karanekI dikhAyI detI hai| Apane dohe ityAdi likha bheje yaha acchA kiyaa| hama to abhI kisIkI sambhAla nahI le sakate / azakti bahuta A gayI hai, kyoki citta abhI bAhya viSayame nahI jAtA / li0 iishvraarpnn| 260 vavaI, zrAvaNa sudI 9, guru, 1947 Apane nathurAmajIko pustakoke vipayame tathA unake bAreme likhA, vaha mAlUma huaa| abhI kucha aisA jAnaneme citta nahI hai / unako eka do pustakeM chapI haiM, unhe maine paDhA hai / camatkAra batAkara yogako siddha karanA, yaha yogIkA lakSaNa nahI hai| sarvottama yogI to vaha hai ki jo sarva prakArako spRhAse rahita hokara satyame kevala ananya niSThAse sarvathA 'sat' kA hI AcaraNa karatA hai, aura jise jagata vismRta ho gayA hai / hama yahI cAhate hai / 261 baMbaI, zrAvaNa sudI 9, guru, 1947 patra phuNcaa| Apake gA~vase (khabhAtase) pA~ca-sAta kosapara kyA koI aisA gA~va hai ki jahA~ ajJAtarUpase rahanA ho to anukUla Aye? jahA~ jala, vanaspati aura sapTiracanA ThIka ho, aisA koI sthala yadi dhyAname ho to likheN| jainake paryaMpaNase pahale aura zrAvaNa vadI 1 ke bAda yahA~se kucha samayake liye nivRtta honekI icchA hai| jahA~ hame loga dharmake sambandhase bhI pahacAnate ho aise gA~vame abhI to hamane pravRtti mAnI hai, jisase abhI khabhAta AnekA vicAra sambhava nahI hai| abhI kucha samayake liye yaha nivRtti lenA cAhatA huuN| sarva kAlake liye (AyuparyaMta) jaba taka nivRtti prApta karanekA prasaga na AyA ho taba taka dharmasaMbadhase bhI pragaTame AnekI icchA nahI rhtii| jahA~ mAtra nirvikAratAse (pravRtti rahita) rahA jAye, aura vahA~ jarUrata jitane (vyavahArakI pravRtti dekhe / ) do eka manuSya ho itanA bahuta hai| kramapUrvaka ApakA jo kucha samAgama rakhanA ucita hogA, vaha rkheNge| adhika jajAla nahI cAhiye / uparyukta bAtake liye sAdhAraNa vyavasthA karanA / aisA nahI honA cAhiye ki yaha bAta adhika phaila jaaye| ___ bhavitavyatAke yogase abhI yadi milanA huA to bhakti aura vinayake viSayame sujJa tribhovanane jo patrame pUchA hai usakA samAdhAna kruuNgaa| Apake apane bhI jahA~ adhika (ho sake to eka bhI nahI) paricita na ho aise sthAnake liye vyavasthA ho to kRpA maaneNge| li. samAdhi Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 297 262 babaI, zrAvaNa sudI, 1947 upAdhike udayake kAraNa pahu~ca denA nahIM ho sakA, usake liye kSamA kreN| yahA~ hamArI upAdhike udayake kAraNa sthiti hai / isaliye Apako samAgama rahanA durlabha hai| isa jagatame, caturthakAla jaise kAlame bhI satsagakI prApti honA bahuta durlabha hai, to isa duSamakAlame usakI prApti parama durlabha honA sambhava hai, aisA samajhakara jisa jisa prakArase satsaMgake viyogame bhI AtmAme guNotpatti ho usa usa prakArase pravRtti karanekA puruSArtha vAravAra, samaya samaya para aura prasaga prasaMgapara karanA cAhiye, aura niratara satsagakI icchA, asatsaMgame udAsInatA rahaneme mukhya kAraNa vaisA puruSArtha hai, aisA samajhakara jo kucha nivRttike kAraNa ho una saba kAraNokA vAravAra vicAra karanA yogya hai| hame yaha likhate hue aisA smaraNa hotA hai ki "kyA karanA ?" athavA "kisI prakArase nahI ho pAtA ?" aisA vicAra Apake cittame vAravAra AtA hogA, tathApi aisA yogya hai ki jo puruSa dUsare saba prakArake vicAroko akartavyarUpa jAnakara AtmakalyAName utsAhI hotA hai, use, kucha nahI jAnanepara bhI, usI vicArake pariNAmame jo karanA yogya hai, aura kisI prakArase nahI ho pAtA , aisA bhAsamAna honepara usake prakaTa honekI sthiti jIvame utpanna hotI hai, athavA kRtakRtyatAkA sAkSAt svarUpa utpanna hotA hai| _doSa karate haiM aisI sthitime isa jagatake jIvoke tIna prakAra jJAnI puruSane dekhe haiN| (1) kisI bhI prakArase jIva doSa yA kalyANakA vicAra nahIM kara sakA, athavA karanekI jo sthiti hai usame vebhAna hai, aise jIvokA eka prakAra hai / (2) ajJAnatAse, asatsagake abhyAsase bhAsamAna bodhase doSa karate hai usa kriyAko kalyANasvarUpa mAnanevAle jIvokA dUsarA prakAra hai| (3) udayAdhInarUpase mAtra jimakI sthiti hai, sarva parasvarUpakA sAkSI hai aisA bodhasvarUpa jIva, mAtra udAsInatAse kartA dikhAyI detA hai, aise jIvokA tIsarA prakAra hai| ___ isa taraha jJAnI puruSane tIna prakArakA jIva-samUha dekhA hai| prAyaH prathama prakArame strI, putra, mitra, dhana AdikI prApti-aprAptike prakArame tadAkAra-pariNAmI jaise bhAsita honevAle jIvokA samAveza hotA hai / bhinna-bhinna dharmokI nAmakriyA karanevAle jIva, athavA svacchada-pariNAmI paramArthamArgapara calate haiM aisI buddhi rakhanevAle jIvokA dUsare prakArame samAveza hotA hai| strI, putra, mitra, dhana AdikI prAptiaprApti ityAdi bhAvame jinhe vairAgya utpanna huA hai athavA huA karatA hai; jinakA svacchada-pariNAma galita huA hai, aura jo aise bhAvake vicArame nirantara rahate haiM, aise jIvokA samAveza tIsare prakArame hotA hai| jisa prakArase tIsarA prakAra siddha ho aisA vicAra hai| jo vicAravAna hai use yathAvuddhise, sadgranthase aura satsaMgase vaha vicAra prApta hotA hai, aura anukramase doSarahita svarUpa usame utpanna hotA hai| yaha bAta puna. puna sote jAgate aura bhinna-bhinna prakArase vicAra karane, smaraNa karane yogya hai| 263 rALaja, bhAdo sudI 8, zukra, 1947 viyogase hue du.khake sambandhame ApakA eka patra cAreka dina pahale prApta huA thaa| usame pradarzita icchAke viSayame thoDe zabdome batAne jitanA samaya hai, vaha yaha hai ki Apako jaisI jJAnakI abhilApA hai vaisI bhaktikI nahIM hai| premarUpa bhaktike vinA jJAna zUnya hI hai, to phira use prApta karake kyA karanA he ? jo rukA hai vaha yogyatAko nyUnatAke kAraNa hai, aura Apa jJAnIkI apekSA jJAname adhika prema rakhate haiM usake kAraNa hai| jJAnose jJAnakI icchA rakhanekI apekSA vodhasvarUpa samajhakara bhakti cAhanA parama phala hai| adhika kyA kahe ? mana, vacana aura kAyAse Apake prati koI bhI doSa huA ho, to dInatApUrvaka kSamA mAMgatA huuN| Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 zrImad rAjacandra Izvara jisapara kRpA karatA hai use kaliyugame usa padArthakI prApti hotI hai| mahA vikaTa hai| kala yahA~se ravAnA hokara vavANiyAkI ora jAnA socA hai| 264 rALaja, bhAdo sudI 8, 1947 (dohe) * he prabhu! he prabhu! zuM kahuM, dInAnAtha dayALa / huM to doSa anatarnu, bhAjana chu karuNALa // 1 // zuddha bhAva mujamAM nathI, nathI sarva tujarUpa / nathI laghutA ke dInatA, zuM kahuM paramasvarUpa ? // 2 // nathI AjJA gurudevanI, acaLa karI urmaaNhiiN| Apa taNo vizvAsa dRDha, ne paramAdara nAhIM // 3 // joga - nathI satsaMgano, nathI satsevA joga / kevaLa arpaNatA nathI, nathI Azraya anuyoga // 4 // 'hu~ pAmara zuM karI zaku ?' evo nayI viveka / caraNa zaraNa dhIraja nathI, maraNa sudhInI cheka // 5 // acitya tuja mAhAtmyano, nathI praphullita bhaav| aMza na eke snehano, na maLe parama prabhAva // 6 // acaLarUpa Asakti nahi, nahIM virahano taap| kathA alabha tuja premanI, nahi teno paritApa // 7 // bhaktimArga praveza nahi, nahIM bhajana- dRDha bhaan|, samaja nahIM nija dharmanI, nahi zubha deze sthAna // 8 // *bhAvArya he prabhu / he dayAlu dInAnAtha ! kyA kahU~ ? he karuNAnidhi | maiM to anata doSokA bhAjana huuN||1|| mujhameM zuddha bhAva nahI hai / mujhe sabameM tere rUpakA darzana nahI hotA / na to mujhameM laghutA hai aura na hI dInatA hai / he sahajAtmasvarUpa paramAtmA / maiM apanI apAtratAkA kyA varNana karUM ? // 2 // maiMne gurudevakI AjJAko apane hRdayameM dRr3ha nahI kiyA hai| mujhameM na to Apake prati dRr3ha vizvAsa hai aura na hI parama Adara hai // 3 // mujhe na to satsagakA yoga prApta hai aura na hI satsevAkA / phira mujhameM sarvathA samarpaNakI bhAvanA bhI nahI hai, ora mujhe dravyAnuyoga Adi zAstrokA Azraya bhI prApta nahI hai // 4 // __ 'maiM karmabaddha pAmara kyA kara sakatA hU~?" aisA viveka mujhameM nahI hai| aura mujhameM TheTha maraNaparyaMta Apake caraNokI zaraNakA dhairya nahI hai // 5 // / ApakA mAhAtmya aciMtya eva adbhuta hai, parantu usake liye mujhameM koI ullAsa nahI hai / usake prati ananya premakA eka aza bhI mujhameM nahI hai / isIliye usake parama prabhAvase vacita rahA hU~ // 6 // ApameM merI nizcala Asakti nahIM hai, aura Apake virahakA satApa eva kheda nahI hai| Apake niSkAraNa premakI guNagAthAkA zravaNa atyanta durlabha ho gayA hai, isakA satApa tathA kheda nahI rahatA // 7 // merA bhaktimArgameM praveza nahI hai, aura mujhe bhajanakIrtanakA dRr3ha bhAna nahI hai| maiM nijadharma arthAt AtmasvabhAvako nahI samajhatA hai, aura zama dezameM merA sthAna nahI hai // 8 // Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA varSa 299 kALadoSa kaLiyo thayo, nahi mryaadaadhrm| toya nahIM vyAkuLatA, juo prabhu muja karma // 9 // sevAne pratikULa je, te baMdhana nathI tyaag| dehendriya mAne nahIM, kare bAhya para rAga // 10 // tuja viyoga sphurato nathI, vacana nayana yama naahiiN| nahi udAsa anabhaktatho, tema gRhAdika mAMhIM // 11 // ahaMbhAvatho rahita nahi, svadharma saMcaya naahiiN| nathI nivRtti nirmaLapaNe, anya dharmanI kAMI // 12 // ema ananta prakArathI, sAdhana rahita huMya / nahIM eka sadguNa paNa, mukha batAvaM zuMya ? // 13 // kevaLa karuNAmUrti cho, dInabandhu dInanAtha / pApI parama anAtha chu, graho prabhujI hAtha // 14 // ananta kALathI AthaDyo, vinA bhAna bhagavAna / sevyA nahi guru santane, mUkyu nahi abhimAna // 15 // santa caraNa Azraya vinA, sAdhana karyAM aneka / pAra na tethI pAmiyo, Ugyo na aMza viveka // 16 // sahu sAdhana bandhana thayA, rahyo na koI upAya / sat sAdhana samajyo nahI, tyAM badhana zuM jAya ? // 17 // kalikAlase kAla dUpita ho gayA hai, aura maryAdAdharma arthAt AjJA-ArAdhanarUpa dharma nahI rahA hai| phira bhI mujhameM vyAkulatA nahI hai / he prabhu / mere karmako bahulatA to dekheM // 9 // satsevAke pratikUla jo baghana hai unakA maiMne tyAga nahIM kiyA hai| deha aura indriyoM mere vazameM nahIM hai, aura ve vAhya vastuomeM rAga karatI rahatI haiM // 10 // tere viyogakA du kha akharatA nahIM hai, vANI aura netrokA sayama nahI hai arthAt ve bhautika viSayomeM anurakta hai / he prabhu! Apake jo bhakta nahI hai unake prati aura gRhAdi sAsArika bandhanoke prati meM udAsIna nahI hU~ // 11 // maiM ahabhAvase mukta nahI huA hU~, isaliye svabhAvarUpa nijadharmakA sacaya nahI kara pAyA hU~, aura maiM nirmala bhAvase parabhAvarUpa anya dharmase nivRtta nahI huA hU~ // 12 // isa taraha maiM anata prakArase sAdhana rahita huuN| mujhameM eka bhI sadguNa nahIM hai| isaliye he prabhu / maiM apanA mu~ha Apako kyA batAU~ ? // 13 // he prabhu ! Apa to dInavadhu aura donanAya haiM, tathA kevala karuNAmUrti hai, aura maiM parama pApI eva anAtha hU~, jApa merA hAtha pakar3eM aura uddhAra kareM // 14 // he bhagavan / maiM AtmabhAnake vinA anatakAlase bhaTaka rahA huuN| maiMne AtmajJAnI satako sadguru mAnakara niSThApUrvaka usakI upAsanA nahI kI hai aura abhimAnakA tyAga nahI kiyA hai // 15 // mane satake caraNoke Azrayake binA sAdhana to aneka kiye hai, parantu sadasat tayA heyopAdeyake vivekake aza mAmakA bhI udaya nahI huA, jisase viSama eva anata sasAra paribhramaNakA ata nahIM huA hai // 16 // he prabhu ! sabhI sAdhana to vadhana ho gaye hai, aura koI upAya zeSa nahIM rahA hai| jaba maiM sat sAdhanako ho na samasa pAyA to phira merA badhana kaise dUra hogA? // 17 // Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 zrImad rAjacandra prabhu prabhu laya lAgI nahIM, pajyo na savaguru pAya / dauThA nahi nija doSa to, tarIe koNa upAya ? // 18 // adhamAdhama adhiko patita, sakala jagatamAM hNy|| e nizcaya AvyA vinA, sAdhana karaze zuya? // 19 // paDI paDI tuja padapaMkaje, pharI pharI mAguM ej| sadguru santa svarUpa tuja, e dRr3hatA karI de ja // 20 // 265 rALaja, bhAdo sudI 8, 1947 OM sat ( toTaka chada) + yamaniyama saMjama Apa kiyo, puni tyAga birAga athAga lhyo| vanavAsa liyo mukha mauna rahyo, dRDha Asana padma lagAya diyo // 1 // mana pauna nirodha svabodha kiyo, haThajoga prayoga su tAra bhyo| japa bheda jape tapa tyauMhi tape, uraseMhi udAsI lahI sabapeM // 2 // saba zAstranake naya dhAri hiye, mata maMDana khaMDana bheda liye| vaha sAdhana bAra ananta kiyo, tadapi kachu hAtha hajuna paryo // 3 // aba kyoM na vicArata hai manaseM, kachu aura rahA una sAdhanase ? / bina sadguru koya na bheda lahe, mukha Agala haiM kaha bAta kahe ? // 4 // karunA hama pAvata he tumako, vaha bAta rahI suguru gmkii| palame pragaTe mukha AgalaseM, jaba sadguruttarna suprema baseM // 5 // tanaseM, manaseM, dhanaseM, sabaseM, gurudevakI Ana svamAtma bseN| tava kAraja siddha bane apano, rasa amRta pAvahi prema ghano // 6 // vaha satya sudhA darazAvahiMge, caturAMgula he dRgase milhe| rasa deva niraMjana ko pivahI, gahi joga jugojuga so jIvahI // 7 // para prema pravAha bar3he prabhuse, saba Agamabheva suura bseN| vaha kevalako bIja gyAni kahe, nijako anubhau batalAI diye // 8 // he prabhu / mujhe terI hI lagana nahI lagI, maiMne sadguruke caraNakI zaraNa nahI lI, aura abhimAna Adi apane doSa mujhe dikhAyI nahI diye, to phira mai kisa upAyase sasArasAgarako pAra kara sakUgA? // 18 // maiM hI samasta jagatameM aghamAghama aura mahA patita hU~, yaha nizcaya hue vinA sAdhana kisa taraha saphala hoge ? // 19 // he bhagavan ! tere caraNakamalameM vAravAra gira-girakara yahI mA~gatA hU~ ki sadguru eva sata terA hI svarUpa hai aura paramArthase vahI merA svarUpa hai, aisA dRr3ha vizvAsa mujhameM utpanna kara de // 20 // + isakA vizeSArtha 'nityaniyamAdi pATha ( bhAvArtha sahita )' meM dekheN| Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - zrImad rAjacanta / -mULa dravya utpanna nahi, nahIM nAza paNa tem| anubhavathI te siddha che, bhAkhe jinavara ema // 9 // hoya tehano nAza nahi, nahIM teha nahi hoy| } }" ? : eka.. samaya-te sau ,samaya, bheda avasthA joya // 10 // (2) parama puruSa prabhu sadguru, parama jJAna sukhdhaam| 'jeNe Apyu bhAnaM nirja, tene sadA praNAma // 1 // rALaja, bhAdrapada, 1947 .... . .. 267 . ". " ( harigIta )-": / / * jinavara kahe che jJAna tene sarva bhavyo saaNbhlo| , , jo hoya pUrva bhaNela nava paNa, jIvane jANyo nahIM, to sarva te ajJAna bhAkhyaM, sAkSI che Agama ahiiN| e pUrva sarva kA vizeSe, jIva karavA .nirmaLo, jinavara kahe che jJAna tene, sarva bhavyo saaNbhlo||1|| , - nahi graMthamAhI jJAna bhAkhyaM, jJAna nahi kavicAturI, nahi maMtra taMtro jJAna dAkhyA, jJAna nahi bhASA tthrii| nahi anya sthAne jJAna bhAkhyu, jJAna jJAnImAM kaLo, _ jinavara kahe che jJAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 2 // .. rari A jIva ne,A, deha evo,, bheda jo bhAsyo nahIM, .. 11: (:) pacakhANa kodhAM tyAM sudhI, mokSArtha te bhAkhyAM nahIM : ni: "isa vizvameM jIva, pudgala Adi cha mUla dravyoko kisIne utpanna nahIM kiyA hai. anAdise svayasiddha haiM, aura inakA kabhI nAza bhI nahI hogA / yaha siddhAta anubhavasiddha hai aisA rjina bhagavAnane 'kahA hai / / 9 / / " '5 / jina dravyoMkA astitva hai unakA nAza kabhI "sabhava nahIM hai aura jo dravya padArtha nahIM hai, usakI utpatti sabhava nahI hai / jisa dravyakA astitva eka samayake liye haiM usakA astitva sau samaya arthAt sadAke liye hai| parantu "mAtra dravyaphI bhinna-bhinna avasthAe~ 'vaMdalatI rahatI haiM aura mUlata' usakA nAza kadApi nahI hotA // 10 // rsst-r. (2) parama puruSa' sadguru bhagavAna parama jJAna tathA' sukhake ghAma haiN| jinhone isa- pAmarako apane svarUpakA bhAna karAnekA parama anugraha kiyA, una karuNAmUrti sadguruko 'parama 'bhaktise praNAma karatA hai // 1 // "''' TECH bhAvArtha-jinavara jise 'jJAna kahate haiM use 'he sarva bhavyajanI Apa dhyAnapUrvaka suuneN| P F ___ yadi jIvane apane AtmasvarUpako nahI 'jAnA, phira cAhe usane nava pUrva jitanA zAstrAbhyAsa kiyA ho to usa sAre jJAnako AgamameM ajJAna hI kahA hai arthAt Atmatattvake voSake vinA 'samasta zAstrAbhyAsa' vyartha hI hai| bhagavAnane pUrva AdikA jJAna vizeSataM isaliye prakAzita kiyA hai ki jIva apane ajJAna eva rAgadveSAdiko dUra kara apane nirmala Atmatattvako prAptakara kRtakRtya ho jAyeM / jinavara jise jJAna kahate haiM use "suneM / / 1 / / "kisI anyame nahI batAyA hai| kAvyaracanArUpa kaviko dhaturAImeM bhI 'jJAna nahI hai, aneka prakArake matra 'sAmanA bhAna nahI hai| aura bhASAzAnI vAkpaTutA, vaktRtva Adi bhI jJAna nahIM haiM aura kisI anya |maankii prAni ho hotI hai iijamAra jise jJAna kahate hai use sune // 2 // T T - -- Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 zrImad rAjacandra mULa dravya utpanna nahi, nahIM nAza paNa tem| anubhavathI te siddha che, , bhAkhe jinavara ema // 9 // hoya tehano nAza, nahi, nahI teha nahi hoy| / 11. eka, samaya te sau ,samaya, bhedaH avasthA joya // 10 // (2) 'parama puruSa prabhu sadguru, parama jJAna sukhadhAma / . jeNe Apyu bhAna' nija, tene "sadA praNAma // 1 // x rALaja, bhAdrapada, 1947 .. .( harigIta ) ", / * jinavara kahe che. jJAna tene sarva bhavyo saaNbhlo| jo hoya pUrva bhaNela nava paNa, jIvane jANyo nahIM, to sarva te ajJAna bhADyu, sAkSI, che Agama ahii| . e pUrva sarva kahyA vizeSa, jIva karavA nirmaLo, "jinavara kahe 'che jAna tene, sarva, bhavyo sAMbhaLo // 1 // nahi graMthamAhI jJAna bhAkhyaM, jJAna nahi kavicAturI, nahi maMtra taMtro jJAna dAkhyA, jJAna nahi bhASA tthrii| nahi anya sthAne jJAnaM bhAkhyu, jJAna jJAnomAM kaLo, " *jinavara 'kahe che jJAna tene, sarva bhavyo sAbhaLo // 2 // .. iif. . ;A jIva ne,A.; deha evo, bheda jo bhAsyo nahIM; - , --:.,) - pacakhANa kIyAM tyAM sudhI; mokSArtha te bhAkhyAM nahIM P a ti -7 isa vizvameM jIva, pudgala Adi chaH mUla dravyoko kisIne utpanna nahIM kiyA hai| anAdise svayasiddha hai, aura inakA kabhI nAza bhI nahI hogaa| yaha siddhAta anubhavasiddha hai aisA jina bhagavAnane kahA hai||9|| 192 * * rais jina dravyoMkA astitva hai unako nAza'kabhI saMbhava nahIM hai, aura jo dravya padArtha nahIM hai, usakI utpatti sabhava nahI hai / jisa dravyakA astitva eka samayake liye hai usako astitva' so samaya arthAt sadAke liye hai| parantu mAtra dravyaphI bhinna-bhinna avasthAeM badalatI rahatI hai aura mlata usakA nAza kadApi nahI hotA // 14 // gana(2) parama puruSa"sadguru bhagavAna parama jJAna tathA sukhake ghAma haiM / "jinhone 'isa- pAmarako apane svarUpakA bhAna karAnekA parama anugraha kiyA, una karuNAmati sadguruko parama 'bhaktise' praNAma karatA hai||1|| Pri" / i:55 * bhAvArtha-jinavaraM jise 'jJAna kahate hai| use he sarva bhavyajano Apa dhyAnapUrvaka suneN| yadi jIvane apane AtmasvarUpako nahI jAnA, phira cAhe usane nava pUrva jitanA zAstrAbhyAsa kiyA ho to usa sAre jJAnako AgamameM ajJAna hI kahA hai arthAt Atmatattvake vodhake vinA 'samasta zAstrAbhyAsa' vyartha hI hai / bhagavAnane pUrva AdikA jJAna vizeSataH isaliyoM prakAzita kiyA hai ki jIva" apane ajJAna evaM rAgadveSAdiko dUra kara apane nirmala Atmatattvako prAptakara kRtakRtya ho jaay| jinavara jise jJAna kahate hai use "suneM / / 1| jJAnako kisI anyame nahI batAyA hai| kAvyaracanArUpa kavikI caturAIme bhI jJAna nahIM hai, aneka prakArake matra, tatra AdikI sAdhanA jJAna nahI hai, aura bhASAjJAna vAkpaTutA, vaktRtva Adi bhI jJAna nahI hai aura kisI anya sthAnameM jJAna nahI hai / jJAnakI prApti to jJAnIse hI hotI hai| jinavara jise jJAna kahate hai use surne||2|| Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa e, pAMcame aMge kaho, upadeza kevaLa nirmaLo. jinavara kahe ke jJAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 3 // kevaLa nahIM brahmacaryathI, * * ... : kevaLa nahIM saMyama thakI, paNa jJAna kevaLathI kaLo, jinavara kahe che jJAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 4 // zAstro vizeSa sahita paNa jo, jANiyu nijarUpane, kA tehavo Azraya karajo, bhAvathI sAcA mane ....: to jJAna tene bhAkhiyu, jo sammati Adi, sthaLo,, , , , , , T:- "jinavara kahe. cha, jJAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 5 // ATha samiti jANIe jo, jJAnInA paramArthayo, to jJAna bhAkhyu tehane, "anusAra te mokSArthathI;.. nija kalpanAthI koTi zAstro, mAtra manano AmaLo, ' . jinavara kahe' che jJAna tene, sarva bhavyo sAMbhaLo // 6 // ", " . cAra veda purANa Adi zAstra sau mithyAtvanAM, , Katri zrInandIsatre bhAkhiyA che, bheda jyAM siddhAntanA; - : :. : paNa' jJAnIne te jJAna bhAsyAM, e ja ThekANe Tharo, . .jinavara kaheM che jJAna, tene, sarva bhavyo saaNbhlo||7|| / yaha jIva hai ora yaha deha hai aisA bhedajJAna yadi nahI huA hai"arthAta jaDa dehase bhinna caitanyasvarUpa apane AtmAkA jaba taka pratyakSa anubhava nahI huA hai taba taka paccakkhANa' yA vrata AdikA anuSThAna mokSasAdhakaM nahI hotA / AtmajJAnake anatara ho yathArtha tyAga hotA hai aura usase mokSasiddhi hotI hai| pAMcaveM aga zrI bhagavatIsUtrameM isa viSayakA nirmala bodha diyA hai / jinavara jise jJAna kahate haiM use suneM // 3 // - '' paoNrca mahAvratomeM brahmacarya zreSTha vrata hai, parantu kevala usase bhI jJAna nahIM hotA / upalakSaNase pAMca mahAvratoko ghAraNakara sarva viratirUpa sayama grahaNa karanese bhI jJAnakI prApti nahIM ho sktii| dehAdise bhinna kevala zuddha AtmAke jJAnako hI bhagavAnane samyagjJAna, kahA hai, jinavara jise jJAna kahate hai use suneM / / 4 / , zAstroMke viziSTa eva vistRta jJAnasahita jisane apane-svarUpako jAna liyA hai, anubhava kiyA hai vaha sAkSAt jJAnI hai aura usakA jJAna yathArtha samyagjJAna hai / aura vaisA anubhava jise nahI huA hai parantu jise usako tIvra icchA he aura tadanusAra jo sacce. manase mAtra AtmArthake liye ananya premase vaise jJAnIkI AjJAkA, ArAdhana karanemeM salagna rahatA hai vaha bhI zIghra jJAnaprApti kara sakatA hai aura usakA jJAna bhI- yathArtha mAnA gayA hai| sanmatitarkaH Adi zAstromeM isa vAtakA pratipAdana kiyA hai| jJAnIse hI jJAnaprApti hotI hai isIko bhagavAnane jJAna kahA hai| jinavara jiseM jJAna kahate haiM use suneM // 5 // .., . , yadi ATha mamiti, (tIna gupti aura pAMca samiti) kA rahasya jJAnIse samajhA jAye to vaha mokSasAdhaka honese jJAna kahA jAtA hai| parantu apanI kalpanAse karoDo zAstrokA jJAna bhI vIjajJAna kiMvA svasvarUpajJAnarahita honese ajJAna ho hai / aura vaha jJAna mAtra ahakA sUcaka eva poSaka hai / jinavara jise jJAna kahate haiM use : suneM // 6 // zrI nadIsUtrameM jahAM siddhAtake bheda batAye haiM vahAM cAra veda tayA purANa Adiko mithyAtvake zAstra kahA hai| kintu ve bhI AtmajJAnIko samyagdRSTi honese jJAnarUpa pratIta hote haiN| isaliye AtmajJAnIkI upAsanA hI zreyaskara hai / jinavara jise jJAna kahate haiM use""suneM // 7 // Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 zrImada rAjacandra vrata nahIM pacakhANa nahi, nahi tyAga vastu koIno, * mahApadma tIrthaMkara yaze, zreNika ThANaMga joI. lo; chedyo anantA ( prazna ) 'phaladaya jhIza khAdI izrI' ? oye jhoza, jhaSe khA ? thepe phayAra kheya ? i prathama jIva kyAMzI Avyo ante jIva jaze kyAM tene pamAya kema ? 4 Fas bhAgala }', taraha dUsare zabda bhI bana jAte haiN| 2- pahale jIva kahA~se AyA ? antame jIva kahA~ jAyegA use kaise pAyA jAye ? antima spaSTIkaraNa yaha hai ki aba inamese jo jo prazna khar3e hoM unakA vicAra kareM to uttara mila jAyegA, athavA hame pUcha leM to spaSTIkaraNa kara deMge / (IzvarecchA hogI to / ) ... - 17 M 269 vANiyA, bhAdrapada vadI 3, soma, 1947 IzvarecchA hogI to pravRtti hoMgI, aura use sukhadAyaka mAna leMge, parantu manamAne - satsaMgake binA 'kAlakSepa honA duSkara' hai'| mokSakI apekSA hameM satakI caraNasamIpatA bahuta priya hai, parantu usa harikI icchAke Age hama dIna haiM / punaH puna. ApakI smRti hotI hai / 37 pa 3 D 270 ku P 1. // 8 // rALaja, bhAdrapada, 1947 Magi ( uttara ) "Atrala' 'nAyadI (blIyath phulusodhyayayAMdI / ) jhaSe rA , haghuludI / " akSara dhAmI ( zrImat puruSottamamAMthI / ) jaze tyAM / sadguruthI / 2 T e OM sat jJAna vahI ki abhiprAya eka hI ho; thoDA athavA bahuta prakAza, parantu prakAza eka hI hai zAstrAdike jJAnase nibaTArA nahIM hai parantu anubhava jJAnase nibaTArA hai / ya ga pIka saMra } 1361ery wes is fm kalA N zreNika mahArAjane anAthI munise samakita prApta kiyA / " tathArUpa pUrva prArase va thoDA bhI vrata paccakkhANa 7, PS They yA tyAga na kara sake / phira bhI usa samakita ke pratApase ve AgAmI caubIsorme mahApadma nAmaka prathama tIrthaMkara hokara aneka jIvokA uddhAra karake paramapada' mokSako prApta kareMge, aisA' sthAnAgasUtrameM ullekha haiN| chedana kiyA anata " // 8 // 1. yahA~ prazna aura uttara dono diye haiN| pahalA zabda 'phladaya' hai' jisakA mUla 'prathama' zabda hai / "isa prathama zabdase 'phladaya isa taraha banatA hai - mUla vyaJjana akSaroke pIchekA eka-eka akSara liyA jAye / jaise pu ke pIche ph, ra ke pIche l, th ke pIche d, ma ke pIche ye leM / isa taraha akSara leneseM 'prathama' se 'phladaya' bana jAtA - T anuvAdaka' > vANiyA, bhAdo vadI 4, maMgala, 1947 ', 15- akSara ghAmase (zrImat 'puruSottamameseM / ) vahIM jAyegA sadguruse ? Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vaoN varSa 271 pr OM sat zrImAn puruSottamakI ananya bhaktiko avicchinna cAhatA hU~ 'aisA eka ho padArtha paricaya karane yogya hai ki jisase anaMta prakArakA paricaya nivRtta hotA hai; kaunasA hai ? aura kisa prakArase hai ? isakA vicAra mumukSu karate haiM / li satme abheda / Ca Mo Ba A 12 for 1 1 AISH Pine. T 272 / 'F'vavANiyA, bhAdo vadI 4, maMgala, 1947 - jisa mahApuruSakA cAhe jaisA AcaraNa bhI vandanIya ho hai; aise mahAtmA ke prApta hone para yadi usakI " vRtti aisI pratIta hotI ho ki jo ni sadeharUpase kI hI nahI jA sakatI, to mumukSu kaisI dRSTi rakheM, yaha " ta samajhane yogya hai / li0 apragaTa sat me 1 1/ 305 vavANiyA, bhAdoM vadI 4, maMgala, 1947 D 273vavANiyA, bhAdo vaMdI 5, budha, 1947 Apane vivaraNa likhA so mAlUma huA / dhairya rakhanA aura harIcchAko sukhadAyaka mAnanA, itanA hI mAre liye to kartavya rUpa hai 22 ' "kaliyugame apAra kaSTase satpuruSa kI pahacAna hotI hai| aura phira kaMcana aura kAminIkA moha aisA ki usame parama prema nahI hone detaa|' pahacAna honepara nizcalatAseM na raha sake aisI 'jIvakI, vRtti hai, aura yaha kaliyuga hai, isame jo duvidhAme nahI par3atA use namaskAra hai / " } 18 " kare / ' ' ' ' ' 17 274 vANiyA, bhAdo vadI 5, budha, 1947 (yogAdika sAdhana, AtmAkA 'sat' abhI to kevala apragar3ha, rahA dIkhatA hai| bhinna bhinna ceSTAse yAna, adhyAtmaciMtana, zuSka vedAta ityAdise) vaha abhI pragaTa jaisA mAnA jAtA hai, parantu vaha vaisA hI haiN| If Ty 414141 yz -- 2 t fee kI 275 11 r 7 jineMdra bhagavAnakA siddhAta hai ki jar3a kisI samaya jIva nahI hotA, aura jIva kisI samaya jaDa nahI hotA / isI taraha 'sat' kabhI 'sat' ke ' sivAya dUsare kisI sAdhanase utpanna ho hI nahI sakatA / aisI pratyakSa samajhame Ane jaisI bAtame ulajhakara jIva apanI kalpanAse 'sat' karaneko kahatA hai, 'sat' kA prarUpaNa karatA hai, sat kA upadeza detA hai, yaha Azcarya hai - 3 17 7.07 3 jagatame acchA dikhAne ke liye mumukSu koI AcaraNa na kare, parantu jo acchA ho usIkA AcaraNa ASP 17 ko 5 41 Ti 'vavANiyA, bhAdo vadI 5, budha, 1947'''' Aja ApakA eka patra milA / use paDhakara sarvAtmAkA cintana adhika yAda AyA hai / hamAre liye satsaMgakA vAraMvAra viyoga rakhanekI harikI icchA sukhadAyaka kaise mAnI jAye ? tathApi, mAnanI paDatI hai / '"" 'ko dAsatvabhAvase vaMdana karatA hU~ / yadi inakI icchA 'sat' prApta karanekI tIvra rahatI ho to bhI satsagake binA usa tIvratAkA phaladAyaka honA duSkara hai|' hame to koI svArtha nahI hai, isaliye yaha kahanA yogya hai ki ve prAyaH 'sat' se sarvathA vimukha mArga meM pravRtti karate haiM / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306. zrImad rAjacandra , jo vaise pravRtti nahI ,karate ve abhI to apragaTa rahanA cAhate haiN| AzcaryakAraka to yaha hai ki kalikAlane thoDe samayame paramArthako gherakara anarthako paramArtha banA diyA hai| . .. .276 : .. invavANiyA, bhAdo vadI:9,:1947 - savistara patra aura dharmajavAlA patra prApta huA .. . 275 abhI citta parama udAsInatAme rahatA hai |-likhne-aadime pravRtti nahIM hotii| jisase Apako vizepa, vistArase kucha likhA nahI jA sakatA hai| dharmaz2a likhanA ki Apase milaneke liye mai (arthAt abAlAla) utkaThita huuN| Apa jaise puruSake satsagame,Aneke liye mujhe, kisI zreSTha puruSakI AjJA hai / isaliye yathAsabhava darzana karaneke liye AU~gA / aisA honeme kadAcit kisI kAraNase vilamba huA to bhI ApakAra satsaga karanekI merI icchA mada nahI hogii| isa Azayase likhiyegaa| abhI kisI bhI prakArase udAsIna, rahanA yogya nahI hai| ... hamAre viSayame abhI koI bhI bAta unhe nahIM likhanI hai| - vavANiyA, bhAdo vadI,7, 19674) .: citta udAsa rahatA hai, kucha acchA nahI lagatA, aura jo kucha acchA nahI lagatA vahI saba dikhAyI detA hai, vahI sunAyI detA hai| to aba kyA kre| mana kisI kAryame pravRtti nahI kara sakatA / jisase, pratyeka kArya sthagita karanA par3atA hai| kucha,par3hane, likhane yA janaparicayame ruci nahI hotI / -ptacalita matake, prakArakI bAta sunAyI paDatI hai ki hRdayame mRtyuse adhika vedanA hotI haiN| isa sthitiko yA to Apa jAnate haiM yA sthiti bhoganevAlA jAnatA hai, aura hari jAnatA hai| 278 17. vavANiyA, bhAdo vadI 10, ravi, 1947 , .. "jo AtmAme ramaNa kara rahe haiM, aise nigraMtha muni bhI niSkAraNa bhagavAnakI bhaktimeM pravRtti karate haiM, 277 kyoki 17 - / - zrImadbhAgavata, skandha 1, a0 7, zloka 10, . . . , . , , 279 . . vavANiyA bhAdoH vadI 11, soma, 1947 ___ jIvako jaba taka satakA yoga na ho, taba taka matamatAtarameM madhyastha rahanA yogya hai / TWITL 3. - - 28 vANiyA, bhAdo vadI 12. magale. 1940 batAne jaisA to mana hai, ki jo satsvarUpame akhaDa sthira huA hai (nAga jaise bAsurIpara), tathApi usa dazAkA varNana karaneko sattA sarvAdhAra harine vANIme pUrNarUpase nahI dI haiM, aura lekhame to usa vANIkA anaMtavA bhAga muzkilase A sakatA hai, aisI vaha dazA usa sabake kAraNabhUta puruSottamasvarUpame hamArI, Apako ananya premabhakti akhar3a rahe, vaha premabhakti paripUrNa prApta ho, yahI prayAcanA cAhakara abhI adhika nahI likhatA| Fir .. i 3 / BairirikRTIST5. , ... AtmArAmAca munayo nigranyA apyurkrm.|,, ..":: . info kurvantyahatukI bhaktimityabhUtaguNo hariH / skuSaH 1, 30 7, loka: 19 ra Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 24.vA~ varSa'; ' , - 05 :: in 281, 6 vavANiyA, bhAdo vaMdI 13, budha, 1947 kaliyuga hai isaliye adhika samaya upajIvikAkA viyoga rahanese yathAyogya vRtti pUrvApara nahIM rhtii| - vi0 rAyacadake yathAyogya / 1 . , .... . , , , , 5 . 282... "vavANiyA, bhAdo vadI 14, guru, 1947 parama vizrAma sabhAgya - . - ,,,patra milA / yahA~ bhaktisambandhI vihvalatA rahA karatI hai, aura vaisA karaneme harIcchA sukhadAyaka hI mAnatA hU~ / .. ... ... ....... mahAtmA vyAsajIko jaisA huA thA, vaisA hame Ajakala ho rahA hai| Atmadarzana prApta karanepara bhI vyAsajo Anandasapanna nahI hue the, kyoki unhone harirasa akhaMDarUpase nahIM gAyA thaa| hamArI bhI, aisI hI dazA hai| akhaDa harirasakA parama premase akhaNDa anubhava karanA abhI kahA~se, Aye ? aura jaba taka aisA nahI hogA taba taka hame jagatakI vastukA eka aNu bhI acchA nahIM lagegA... . bhagavAna vyAsajI jisa yugame the, vaha yuga dUsarA, thAyaha kaliyuga hai| isame harisvarUpa, harinAmA aura harijana dRSTime nahI Ate, zravaName bhI nahI Ate,, aura ina tInomese kisIkI smRti ho aisI koI bhI vastu bhI dikhAyI nahI deto sabhI sAdhana kaliyugase ghira gaye haiN| prAya sabhI jIvaH unmArgame pravRtta haiM, athavA sanmArgake sanmukha pravartate hue dikhAyo nahI dete| kvacit mumukSu haiM, parantu ve abhI mArgake nikaTa nahIM haiN| . . . . . . . . . . . , , . . . . / / / .: niSkapaTatA bhI manuSyomese. -calo, gayI lagatI hai|| sinmArgakA ekA aza aura usakA zatAMza bhI kisIme.bhI dRSTigocara nahI hotA, kevalajJAnake,mArgakA to sarvathA visarjana ho gayA hai| kauna jAne harikI icchA bhI kyA hai ?. aisA vikaTa kAla to abhI ho dekhaa| sarvathA manda puNyavAle prANI dekhakara parama anukampA AtI hai| hame satsagako nyUnatAkai kAraNa kucha bhI acchA nahI laMgatA / aneka bAra thor3A thoDA kahA gayA hai, tathApi spaSTa zabdome kahA jAnese smRtime adhika rahe. isaliye kahate haiM ki kisIse arthasambandha aura kAmasambandha to bahuta samayase acche hI nahI lagate / Ajakala dharmasaMbaMdha aura mokSasabadha bhI acche nahI lagate / dharmasabadha aura mokSasabadha to prAya yogiyoko bhI acche lagate hai, aura hama to unase bhI virakta rahanA cAhate haiN| abhI to hame kucha acchA nahI lagatA, aura jo kucha acchA lagatA hai, usakA atizaya viyoga hai,| adhika kyA likheM? sahana karanA hI sugama hai||| Ei3" - ... 7. ' ' / 283. '. vavANiyA, bhAdoM vadI 30, zukra, 1947 parama pUjya zrI subhAgya, "" , 11' - - - - - - }, .. / yahAM harIcchAnusAra pravRtti hai| bhagavAna mukti deneme kRpaNa nahI hai, parantu bhakti deneme kRpaNa hai, aisA lagatA hai / bhagavAnako aisA lobha kisaliye hogA? ... . . vi0 rAyacaMdake praNAma / . .. 284 vavANiyA, Asoja sudI 6, guru, 1947 1. parasamayako jAne binA, svasamayako jAnA hai aisA nahI.kahA jA sktaa|| ... . 2 paradravyako jAne vinA svadravyako jAnA hai aisA, nahI kahA jA sktaa| . . , , Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jo, vaise pravRtti nahI karate ve abhI to apragaTa rahanA cAhate haiM / AzcaryakAraka to yaha hai ki kalikAlane thoDe samayame paramArthako gherakara anarthako paramArtha banA diyA hai| 306 pra 276 savistara patra aura dharmajavAlA patra prApta huA / : 47 1 abhI citta parama udAsInatAme rahatA hai / --likhane Adime pravRtti nahI hotI / jisase Apako vizeSa, vistArase kucha likhA nahI jA sakatA hai| dharmaja likhanA ki Apase milaneke liye me (arthAt avAlAla) utkuThita hU~ / Apa jaise puruSa ke satsaMga me Aneke liye mujhe, kisI zreSTha, puruSakI AjJA hai / isaliye yathAsaMbhava darzana karaneke liye AU~gA / aisA honeme kadAcit kisI kAraNa se vilamba huA to bhI ApakA satsaMga karanekI merI icchA mada nahI hogI / isa Azaya se likhiyegA / abhI kisI bhI prakArase udAsIna ; rahanA yogya nahI hai / 1 " "hamAre viSayame abhI koI bhI bAta unhe nahI likhanI hai / kepI ya 277 1 = vavANiyA, bhAdo, vadI, 7, 1947 citta udAsa rahatA hai, kucha acchA nahI lagatA; aura jo kucha acchA nahIM lagatA, vahI saba dikhAyI detA hai, vahI sunAyI detA hai| to aba kyA kare ? mana kisI kAryame pravRtti nahI kara sakatA / jisase pratyeka kAryaM sthagita karanA paDatA hai| kucha par3hane, likhane yA janaparicayame ruci nahI hotI / pracalita matake, prakArakI bAta sunAyI par3atI hai ki hRdayame mRtyuse adhika vedanA hotI hai / isa sthitiko yA to Apa jAnate haiM yA sthiti bhoganevAlA jAnatA hai, aura hari jAnatA hai / 1 " 57 551 278... -~-~~ 2 vavANiyA, bhAdo vadI 10, ravi, 1947, "jo AtmAme ramaNa kara rahe haiM, aise nirgratha muni bhI niSkAraNa bhagavAna kI bhakti pravRtti karate haiM, kyoki bhagavAna ke guNa aise hI haiM / " C 2 -1 52 Tag SCPR GEF 72 11 A C 9.4 vavANiyA, bhAdo vadI, 7, 1947 6 7 279 vANiyA, bhAdo vadI 11, soma, 1947 / 2 jIvako jaba taka satakA yoga na ho, taba taka matamatAtarase madhyastha rahanA yogya hai / " - n 1. la natra 280 vavArNiyA, bhAdo vadI 12, maMgala, 1947 batAne jaisA to mana hai, ki jo satsvarUpame akhaDa sthira huA hai (nAga jaise bAsurIpara), tathApi usa dazAkA varNana karaneko sattA sarvAdhAra harine vANIme pUrNarUpase nahI dI haiM, aura lekhame to usa vANIkA anaMtavA~ bhAga' muzkilase' A sakatA haiM, aisI vaha dazA usa sabake kAraNabhUta puruSottamasvarUpame hamArI, ApakI ananya premabhakti akhaDa rahe, vaha premabhakti paripUrNa prApta ho, yahI prayAcanA cAhakara abhI adhika nahI ' likhatA' / ' ir zrImadbhAgavata,' skandha 1, a0 7, zloka 101 1 4- M " f 120 AtmArAmAcca munayo nirgranyA' apyurukrame 1. kurvantyarhetuko bhaktimitthabhUtaguNo, hari, / / skuSu 1, a0 7, bloka, 19 i " 73 pahi Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 { 281vavArNiyA, bhAdo vadI 13, budha, 1947 kaliyuga hai isaliye adhika samaya upajIvikAkA viyoga rahanese yathAyogya vRtti pUrvApara nahI rhtii|' vi0 rAyacadake yathAyogya | y, 'vavANiyAM, bhAdo vadI 14, guru, 1947 parama vizrAma subhAgya, patra milA / yahA~ bhaktisambandhI vihvalatA rahA karatI hai, aura vaisA karaneme harIcchA sukhadAyaka hI mAnatA hU~ / PP ' 24. vA~ varSa, 32. " 282 7 mahAtmA vyAsajIko jaisA huA thA, vaisA hame Ajakala ho rahA hai / Atmadarzana prApta karanepara bhI vyAsajo Anandasapanna nahI hue the, kyoMki unhoneM harirasa akhaMDarUpase nahIM gAyA thA / hamArI bhI aisIho dazA hai| akhaDa harirasakA parama premase, akhaNDa anubhava karanA abhI kahA~se Aye ? aura jaba taka aisA nahI hogA taba taka hame jagatakI vastukA eka aNu bhI acchA nahI lagegA 711 / / """ * " 76 19 bhagavAna vyAsajI jisa yugame the, vaha yuga, dUsarA thA, yaha kaliyuga hai / isame harisvarUpa, harinAma aura harijana dRSTime nahI Ate, zravaName bhI nahI Ate, aura ina tInomese kisIkI smRti ho aisI koI bhI vastu bhI dikhAyI nahI detI / sabhI sAdhana kaliyuga se ghira gaye haiM / prAya sabhI jIva unmArgame pravRtta haiM, athavA sanmArgake sanmukha pravartate hue dikhAyo nahI dete / kvacit mumukSu haiM, parantu ve abhI mArgake nikaTa nahI haiN| _,-', niSkapaTatA bhI manuSyomeMse calI gayI lagatI hai / sinmArgakA eka aza aura 'usakA zatAMza bhI kisImeM bhI dRSTigocara nahI hotA, kevalajJAnake mArgakA to sarvathA visarjana ho gayA hai| kauna jAne harikI icchA bhI kyA hai ? aisA vikaTa kAla to abhI ho dekhA / sarvathA manda puNyavAle prANI dekhakara parama anukampA, AtI hai / hame satsagako nyUnatAke kAraNa kucha bhI acchA nahI lagatA / aneka bAra thoDA thoDA kahA gayA hai, tathApi spaSTa zabdo kahA jAnese smRti adhika rahe isaliye kahate haiM ki kisIse arthasambandha aura kAmasaMmbandha to bahuta samaya se acche hI nahI lagate / Ajakala dharmasaMbaMdha aura mokSasaMbaMdha bhI acche nahI lagate / dharmaMsaMbadha aura mokSasabaMdha to prAya yogiyoko bhI acche lagate haiM, 'aura hama to unase bho.. virakta rahanA cAhate haiM / abhI to hame kucha acchA nahI lagatA, aura jo kucha acchA lagatA hai, usakA atizaya viyoga hai | adhika kyA likheM? sahana karanA hI sugama hai| / 1 2 1 283 "" tin -} vavANiyA, bhAdoM vadI 30, zukra, 1947 P A paramaM pUjya zrI subhAgya, yahA~ harIcchAnusAra pravRtti hai ma 10/1 1. bhagavAna mukti deneme kRpaNa nahI hai, parantu bhakti deneme kRpaNa hai, aisA lagatA hai / bhagavAnako aisA vi0 rAyacadake praNAma / lobha kisaliye hogA ? vavANiyA, Asoja sudI 6, guru, 1947 284 1 parasamayako jAne binA svasamayako jAnA hai aisA nahI kahA jA sakatA / 2. paradravyako jAne vinA svadravyako jAnA hai, aisA nahI kahA jA sakatA. / 4 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 zrImada rAjacandra , 3. sanmatitarkame zrI siddhasena divAkarane kahA hai ki 'jitane vacanamArga haiM utane nayavAda haiM, aura jitane nayavAda haiM utane hI parasamaya hai / - - iMTa 4. akSaya bhagata kavine kahA hai * kartA maTe to chUTe karma, e che mahA bhajanano marma, jo tuM jIva to karttA hari, jo tuM ziva to vastu kharI, taM cho jIva ne tuM cho nAtha, ema kahI akhe jhaTakyA hAtha // ' uhI 21 285 OM vANiyA, LOST apane se apaneko apUrva prApta honA "duSkara hai, jisase prApta hotA hai, usakA svarUpa pahacAnA ( 4157122 jAnA duSkara hai, aura jIvakA bhulAvA bhI yahIM hai 250-1, 'isa patra likhe hue prazno ke uttara saMkSepame nimnalikhita hai-- -- 1, 2, 3, ye tIno prazna smRtime hoNge| iname yo batAyA gayA hai ki- " ( 1 ) ThANAgame jo ATha vAda'iyoke vAda kaheM hai unameMse Apako aura hame kisa vAda me dAkhila honA ? ( 2 ) ina ATha vAMdose koI bhinnaM mArga apanAne yogya ho to use jAnane kI AkAkSA hai'| ( 3 ) athavA AThoM vAdiyoke mArgako " ekIkaraNa karanA hI mArga hai yA kisa taraha ? athavo una ATha vAdiyo ke ekIkaraName kucha nyUnIdhikatA - karake mArga grahaNa karane yogya hai ? aura hai to kyA ?", I 27 aisA likhA hai, isa viSayame kahanA hai ki ina ATha vAdake atirikta anya darzanome, sampradAyome mArga kucha ( anvita ) - jur3A huA rahatA hai, nahI to prAya bhinna ho (vyatirikta) rahatA hai / vaha vAda, darzana, sampradAya ye saba kisI taraha prApti kAraNarUpa hote hai, parantu samyagjJAnIke binA dUsare jIvoke" liye to bandhUna bhI hote haiM / jise mArga kI icchA utpanna huI hai| use ina sabakA sAdhAraNa jJAna karanA, par3hanA, aura vicAra karanA, tathA bAkIme madhyastha rahanA yogya hai / sAdhAraNa jJAnakA artha yahA~ yaha samajheM ki sabhI zAstrome varNana karate hue jisa jJAname, adhika bhinnatA na AyI, ho vaha : tIrthaMkara, lAkara garbhame utpanna ho athavA janma le taba, yA usake bAda devatA jAneM ki yaha tIrthaMkara hai ? aura jAneM to kisa taraha ? isakA uttara yaha hai ki jinhe samyagjJAna prApta huA hai ve devatA 'avadhi-: jJAnase' tIrthaMkarako jAnate haiM, sabhI nahI jAnate / jina prakRtiyoke nAzaMse 'janmata.' tIrthaMkara avadhijJAnasaMyukta hote hai ve prakRtiyA~ uname dikhAyI na dene se ve samyagjJAnI devatA tIrthaMkarako pahacAna sakate haiM / yahI vijJApana hai / - 10 501112 sudI 7, zukra, 1947, - mumukSutAke sanmukha honeke icchuka Apa donoko yathAyogya praNAma karatA hU~ / prAyaH paramArtha mauname rahanekI sthiti abhI udayame hai aura isI kAraNa tadnusAra pravRtti karane kAla vyatIta hotA hai, aura isI kAraNase Apake prazno ke uttara Upara saMkSepame diye haiM / - zatamUrti saubhAgya abhI morabIme hai / ***** I 1P :{ r0 S Ta 1. tRtIya kANDa, gAthA 47 *bhAvArtha-kertRtvabhAva miTa jAye to karma chUTa jAyeM, yaha mahA bhaktikA marma hai / yadi tU jIva hai to hari karttA hai, aura yadi tU ziva hai' to vastu-tattva- paramasat satya hai / tU jIva hai aura tU nAtha hai' arthAt dvaita na hokara advaita he / yo kahakara akSaya bhagatane apane hAtha jhADa diye. 1157 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parama pUjya zrI subhAgya, ga t J 11 24. vaoN varSa 286- OM sat 15.1 "hama paradezI paMkhI sAdhu, Are dezake nAhIM re |"rnn eka praznake sivAya bAkIke praznokA uttara jAna bUjhakara nahI likha sakA / 'kAla', kyA khAtA hai? isakA uttara tIna prakArase likhatA hU~ - sAmAnya upadezame kAla, kyA khAtI hai isakA uttara yaha hai ki 'vaha prANImAtrakI Ayu khAtA hai | 1 vyavahAranayase. kAla purAnA' khAtA hai, 25 2161-17 7 si nizcayanayase kAla mAtra padArthakA rUpAtara karatA hai, paryAyAtara karatA hai / 08antim do,uttara-adhika vicAra karanese mela khA sakege / "vyavahAranayase kAla 'purAnA' khAtA hai" aisA jo likhA hai use phira nIce vizeSa spaSTa kiyA hai 5 "kAla 'purAnA' khAtA hai" - 'purAnA', arthAt kyA ? jo vastu eka samayame utpanna hokara dUsare samayame rahatI hai vahu vastu purAnI mAnI jAtI hai| (jJAnIko apekSAse) usa vastuko tIsare samayame, cauthe samayame, yo sakhyAta, asaMkhyAta samayame, ananta samayame kAla badalatA hI rahatA hai / dUsare samayase vaha jaisI hoto. hai, vaiso tIsare samayame nahI hotI, arthAt yaha ki dUsare samaya me padArtha kA jo svarUpa thA use khAkara tIsare samayame kAlane padArthako dUsarA rUpa diyA, arthAt purAnA vaha khA gayA / pahale, samayame padArtha utpanna huA, aura usI samaya, kAla use, khA jAye yo vyavahAranayase nahI ho sakatA / pahale samaya me pradArthakA nayA - pana mAnA jAtA hai, parantu usa samaya kAla use khA nahI jAtA, dUsare samayame use badalatA haiM,,isaliye, purAnepanako vaha khAtA hai, aisA kahA hai ! ---, 2 " nizcayanayase padArtha mAtra rUpAtarako ho prApta hotA hai, koI bhI 'padArtha' kisI bhI kAlame sarvathA nAzako prApta hI, nahI hotA, aisA siddhAta hai, aura yadi padArtha sarvathA nAzako prApta ho jAtA, to Aja kucha bhI na hotA / isaliye kAla khAtA nahI, parantu rUpAtara karatA hai, aisA kahA hai / tona prakArake uttarome : pahalA uttara samajhanA 'sabhIko' sulabha hai kalane 217 5 * yahA~ bhI dazAke pramAName bAhya upAdhi vizeSa hai / Apane kitane hI vyAvahArika (yadyapi zAstrasambandhI) prazna isa bAra likhe the, parantu citta vaisA paDhaneme bhI abhI pUrA nahI rahatA, isaliye uttara kisa taraha likhA jA sake ? rl """ 11 1 375, J1 "j 309 vANiyA, Asoja sudI, 1947 5. " 287 'vavANiyA, Asoja vadI 1, ravi, 1947, "pUrvAparaM aviruddha bhagavatsamvandhI jJAnako pragaTa karane ke liye jaba taka usakI icchA nahI hai, taka kisIse adhika prasaga karaneme nahIM AtA, ise Apa jAnate haiM / 'jaba taka hama apane abhinnarUpa haripadako nahI mAnate taba taka pragaTa mArga nahI kaheMge / Apa bhI jo hameM jAnate haiM, unake sivAya Apa nAma, sthAna aura gaoNvase hame adhika vyaktiyoMse paricita na kIjiyegA / eka ananta hai, aura jo ananta hai vaha eka hai / dyn ~~ 2 3 288 vavANiyA, Asoja vadI 5, 1947 AdipuruSa lIlA zurU karake baiThA hai' } eka AtmavRttike sivAya hamAre liye 'nayA purAnA tI' kahA~ hai ? aura use likhane jitanA manako avakAza bhI kahA~ hai ? nahI to saba kucha nayA hI hai, aura saba kucha purAnA hI hai / 1 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 zrImad rAjacandra 289 / vavANiyA, Asoja vadI 10, soma, 1947 paramArthaka viSayame manuSyokA patravyavahAra adhika rahatA hai, aura hame vaha anukUla nahI aataa| jisase bahutase uttara to likhaneme hI nahI Ate; aisI harIcchA hai, aura hame yaha bAta priya bhI hai| .290 .:. :: .. - eka dazAse pravRtti hai, aura yaha dazA abhI bahuta samaya taka rhegii| taba taka udayAnusAra pravartana yogya mAnA hai / isaliye kisI bhI prasagapara patrAdikI pahu~ca milaneme, vilaba ho jAye athavA na bhejI jAye, athavA kucha na likhA jA sake to vaha zocanIya nahI hai, aisA nizcaya karake yahaoNkA patraprasaga rkhiye| / / .. 291 vavANiyA, Asoja vadI 12, guru, 1947 ... pUrNakAma cittako namonamaH, -- . .. ' ' - AtmA brahmasamAdhime hai / mana vaname hai / eka dUsareke AbhAsase anukramase deha kucha kriyA karatI hai, isa sthitime savistara aura saMtoSarUpa Apa donoke patrokA uttara kaise likhanA, ise Apa khe| dharmajake savistara patrakI kisI-kisI vAtake viSayame savistara likhatA, parantu citta likhaneme nahI rahatA, isaliye likhA nahI hai|| M . , " .. ' __. tribhuvanAdikakI icchAke anusAra ANaMdame samAgamakA yoga hoM aisA karanekI icchA hai, aura taba, usa patrasambandhI kucha pUchanA ho to pUchiye / ' dharmajame jinakA nivAsa hai una mumukSuokI dazA aura prathA Apako smaraName rakhane yogya hai, anusaraNa karane yogya hai| / - - maganalAla aura tribhuvanake pitAjI kaisI pravRttime hai, so likheN| yaha patra likhate hue sUjhanese likhA hai| Apa saba paramArtha viSayaka kaisI pravRttime rahate haiM, so likhiyegaa| ---.. - Apa hamAre vacanAdikI icchAse patrakI rAha dekhate hoge, parantu uparyukta kAraNoko paDhakara aisA samajheM ki Apane bahutase patra paDheM haiN| __ kisI eka na batAye hue prasagake viSayame savistara patra likhanekI icchA thI, usakA bhI nirodha karanA par3A hai| usa prasagako gAbhIryavaMzAt itane varSa taka hRdayame hI rakhA hai| aba cAhate haiM ki use kahe, tathApi ApakI satsagatikA avasara Anepara kahe to kahai / likhanA sambhava nahI lgtaa| .. eka samaya bhI viraha na ho, isa taraha satsagame hI rahanA cAhate hai / parantu yaha to harIcchAvaza hai| kaliyugame satsaMgakI parama hAni ho gayI hai / adhakAra vyApta hai / aura satsagakI apUrvatAko jIvako yathArtha bhAna nahIM hotaa| - vavANiyA, Asoja vadI 12, 1947 - kuTumbAdika saMgake viSayame likhA so ThIka hai, usame bhI isa kAlame aise sagame jIvakA samabhAvame pariNamana honA mahA vikaTa hai, aura jo itanA hote hue bhI, samabhAvame pariNamita hote haiM unhe hama nikaTabhavI jIva mAnate haiN|' AjIvikAke prapacake viSayame vAravAra smRti na ho isaliye naukarI karanI par3e, yaha hitakAraka Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 311 hai / jIvako apanI icchAse kiye hue doSako tIvratAse bhoganA par3atA hai, isaliye cAhe jisa saga - prasaMgame bhI svecchAse azubhabhAvase pravRtti na karanI par3e aisA kareM / 293 vANiyA, Asoja vadI 13, zukra, 1947 zrI subhAgya, stramUrtirUpa zrI subhAgya, hame hI vedanA adhika rahatI hai, kyoki vItarAgatA vizeSa hai, anya sagame bahuta udAsInatA hai, parantu harIcchA anusAra prasaMgopAtta virahame rahanA paDatA hai, jisa icchAko sukhadAyaka mAnate haiM, aisA nahI hai / bhakti aura satsagame viraha rakhane kI icchAko sukhadAyaka mAnaneme hamArA vicAra nahI rahatA / zrI harikI apekSA isa viSaya me hama adhika svatatra haiM / 294 baMbaI, 1947 AttaMdhyAna karanekI apekSA dharmaMdhyAname vRttiko lAnA hI zreyaskara hai / aura jisake liye AdhyAna karanA par3atA ho vahA~se yA to manako uThA lenA athavA to usa kRtyako kara lenA, jisase virakta / / huA jA skegaa| ga ke jIvake liye svacchaMda bahuta bar3A doSa haiM / yaha, jisakA dUra ho gayA hai use mArgake kramakI prApti, bahuta sulabha hai / " uda 295 babaI, 1947 2 yadi citakI sthiratoM huI ho to aise samaya me satpuruSoke guNokA citana, unake vacanokA manana, unake cAritrakA kathana, kIrtana, aura pratyeka ceSTA kI punaH punaH nididhyAsana ho sakatA ho 'to' manakA nigraha avazya ho sakatA hai, aura' manako jItanekI ekadama saccI kasauTI yaha hai|' aisA honese dhyAna kyA hai yaha samajhame AyegA / parantu udAsInabhAvase cittasthiratAke samaya usakI vizeSatA mAlUma par3egI / F 11. 1 25.7 417 baMbaI, 1947 296 . . 1, udayako, avadha, pariNAmase, bhogA jAye to hI uttama hai| 2. doke, atame) rahI huI, jo vastu, vaha chedane se chedI nahI jAtI, bhedanese bhedI nahI jAtI | 2 1. TRU -zrI AcArAMga 121 ' e d 1. dekheM AMka 118 / " 7 ' 297 babaI, 1947 AtmArthake liye vicAramArga aura bhaktimArga ArAdhana karane yogya haiM / parantu vicAramArga ke yogya jisakI sAmarthya nahI hai, use use mArgakA upadeza karanA yogya nahI hai, ityAdi jo likhA vaha yathAyogya hai| to bhI usa viSayame kucha bhI likhanA abhI cittame nahI A sakatA / zrI nAgaz2a svAmI dvArA kevaladarzana sambandhI pradarzita jo AzakA likhI hai use par3hA hai / dUsare aneka prakAra samajhaneke "bAda usa prakArakI 'AzakA zAta hotI hai athavA prAyaH vaha prakAra samajhane yogya hotA hai| aisI AzakAko abhI sakSipta karake athavA upazAta karake vizeSa nikaTavartI AtmArthaMkA vicAra karanA yogya hai / """"" 11 " Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 289 vANiyA, Asoja vadI 10, soma, 1947 paramArthake viSayame manuSyokA patravyavahAra adhika rahatA hai, aura hame vaha anukUla nahI AtA / jisase bahutase uttara to likhaneme hI nahI Ate aisI harIcchA hai, aura hame yaha bAta priya bhI hai / + A 290 u eka dazAse pravRtti hai, aura yaha dazA abhI bahuta samaya taka rhegii| taba taka udayAnusAra pravartana yogya mAnA hai | isaliye- kisI bhI prasagapara patrAdikI pahu~ca milaneme, vilaba ho jAye athavA na bhejI jAye, athavA kucha na likhA jA sake to vaha zocanIya nahI hai, aisA nizcaya karake yahA~kA patraprasaga rakhiye / *** ko * zrImada rAjacandra likhA hai / .. 1 291 OM pUrNakAma cittako namonamaH AtmA brahmasamAdhime hai / mana vaname haiM / 'eka dUsare ke AbhAsa se anukramase deha kucha kiyA karatI hai, isa sthiti savistara aura satoSarUpa Apa donoke patrokA uttara kaise likhanA, ise Apa kahe / ' dharmaMjake savistara patrakI kisI-kisI bAta ke viSayame savistara likhatA, parantu citta likhaneme nahI.. rahatA, isaliye likhA nahI hai / Irl, "" ! tribhuvanAdikakI icchA ke anusAra AnaMdame samAgamakA yoga ho aisA karanekI icchA' hai; aura taba usa patrasambandhI kucha pUchanA ho to pUchiye / I } dharmajame jinakA nivAsa hai una mumukSuokI dazA aura prathA Apako smaraName rakhane yogya hai, anusaraNa karane yogya hai| 7 12 71 ma 2 vANiyA, Asoja vadI 12, guru, 1947 ze 1 " 'maganalAla aura tribhuvanake pitAjI kaisI pravRttime haiM, so likheM / yaha patra likhate hue sUjhanese 7 155T wd Apa saba paramArthaM viSayaka kaisI pravRttime rahate haiM, so likhiyegA / -5. Apa hamAre vacanAdikI icchAse patra kI rAha dekhate hoge, parantu uparyukta kAraNoko paDhakara aisA samajha ki Apane bahutase patra paDhe haiM / ' ( ka " ,kisI eka na batAye hue prasaga ke viSayame savistara patra likhanekI icchA thI, usakA bhI nirodha karanA par3A hai|' usa prasagako gAbhIyavazAt itane varSa taka hRdayame hI rakhA hai / aba cAhate haiM ki use kahe, tathApi ApakI satsaMgatikA avasara Anepara kahe to kahe / likhanA sambhava nahI lagatA / 17 - 5 C eka samaya bhI viraha na ho, isa taraha satsaMgame hI rahanA cAhate hai / parantu yaha to harIcchAvaza haiM / kaliyugame satsaMgakI parama hAni ho gayI hai| adhakAra vyApta hai / aura satsagaMkI apUrvatAkA jIvako yathArthaM bhAna nahI hotA | " 119 7-06 292 vANiyA, Asoja vadI 12, 1947 kuTumbAdika sagake viSayame likhA so ThIka hai, usame bhI isa kAlame aise saMgame jIvakA samabhAva me pariNamana honA mahA vikaTa hai, aura jo itanA hote hue bhI samabhAvame pariNamita hote, haiM - unhe hama nikaTabhavI jIva mAnate haiM / F f ko AjIvikAke prapacake viSayame vAravAra smRti na ho isaliye naukarI karanI par3e, yaha ," Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 vA~ varSa 311 hai / jIvako apanI icchAse kiye hue doSako tIvratAse bhoganA par3atA hai, isaliye cAhe jisa saga - prasagame bhI svecchAse azubhabhAvase pravRtti na karanI paDe aisA kareM / 293 vANiyA, Asoja vadI 13, zukra, 1947 zrI subhAgya, stramUrtirUpa zrI subhAgya, hame rahakI vedanA adhika rahatI hai, kyoki vItarAgatA vizeSa hai, anya sagame bahuta udAsInatA hai, parantu harIcchA anusAra prasaMgopAtta virahame rahanA paDatA hai, jisa icchAko sukhadAyaka mAnate haiM, aisA nahI hai / bhakti aura satsagame viraha rakhanekI icchAko sukhadAyaka mAnaneme hamArA vicAra nahI rahatA / zrI harikI apekSA isa viSayame hama adhika svataMtra haiM / C 294 babaI, 1947 AttaMdhyAna karanekI apekSA dharmadhyAname vRttiko lAnA hI zreyaskara hai / aura jisake liye ArttadhyAna karanA par3atA ho vahA~se yA to manako uThA lenA athavA to usa kRtyako kara lenA, jisase virakta / / 17: gaNa ANi 1 105 nelI + jIvake liye svacchada bahuta baDA doSa hai| yaha jisakA dUra ho gayA hai, use mArgake kramakI prApti bahuta sulabha hai| u Ingvars machos 295 babaI, 1947 - yadi cittakI sthiratA huI ho to aise samayame satpuruSoke guNokA ciMtana, unake vacanokA manana, unake cAritrakA kathana, kIrtana, aura pratyeka ceSTA kI punaH punaH nididhyAsana ho sakatA ho to 'manakA nigraha avazya ho sakatA hai, aura manako jItane kI ekadama saccI kasoTI yaha hai| aisA honese dhyAna kyA hai yaha samajhameM AyegA / parantu udAsInabhAvase cittasthiratAke samaya usakI vizeSatA mAlUma par3egI / 1, A 5 babaI, 1947 296 1, udayako avadha, pariNAmase, bhogA jAye to hI uttama hai| ] / ' - 2 do tame rahI huI, jo vastu, vaha chedane se chedI nahI jAtI, bhedanese, bhedI nahI jAtI / Tatae, verde. . i 5 67 297 babaI, 1947 AtmArthake liye vicAramArga aura bhaktimArga ArAdhana karane yogya haiM / parantu vicAramArga ke yogya jisakI sAmarthya nahI hai, use use mArgakA upadeza karanA yogya nahI hai, ityAdi jo likhA vaha yathAyogya hai| to bhI usa viSayame kucha bhI likhanA abhI cittame nahI A sakatA / T zrI naagj|svaamii dvArA kevaladarzana sambandhI pradarzita ' jo AzaMkA likhI hai use par3hA hai / dUsare aneka prakAra samajhane ke bAda usa prakArakI AzaMkA zAta hotI hai athavA prAyaH vaha prakAra samajhane yogya hotA hai| aisI AzaMkAko abhI sakSipta karake athavA upazAta karake vizeSa nikaTavartI AtmArthaMkA vicAra karanA yogya hai / you' us full : -15. " 1. dekheM Aka 118 / | br * -zrI AcArAMga ' i Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ J = " 2 - 377-67 kA A FIL mrr ma T kale ,, mi 56 d P 5-2 Tad fara og avgust 1.2. dy r 25 vA~ varSa zrI my 't // nAma 75 C FD L 15 Sa "" 298. 1. vavANiyA, kArtika sudI 4, guru, 1948, kAla vipama A" gayA hai / satsagakA yoga nahI hai, aura " vItarAgatA vizeSa haiM, isaliye kahI bhI caina nahIM hai, arthAt mana vizrAti nahI pAtA / aneka prakArakI viDaMbanA to hame nahI hai, tathApi, niraMtara satsaga nahI hai, yaha baDI viDabanA hai | lokasaga nahIM rucatA / 45137 74 7 dr w mdd au 4G 1652719 299 vANiyA, kArtika sudI 7 ravi, 1948 cAhe jisa - kriyA, japa, tapa athavA zAstrAdhyayana karake bhI eka hI kArya siddha karatA hai, vaha yaha ki jagatakI vismRti karanA aura satke caraNa meM rahanA / - 4 F aura isa eka hI lakSya meM pravRtti karanese, jIvako svaya kyA karatA yogya hai, aura kyA... karatAayogya hai yaha samajhame AtA hai, samajhame AtA rahatA hai / yaha lakSya sanmukha hue binA japa, tapa, dhyAna yA dAna kisIkI yathAyogya siddhi nahI hai, aura taba taka dhyAna Adi anupayogI jaise hai / 71-45 na isaliye inamese jo jo sAdhana ho sakate hoM ve saba eka lakSya siddha honeke liye kareM ki jisa, lakSyako hamane Upara batAyA hai / japa, tapa Adi kucha niSedha karane yogya nahIM hai, tathApi ve saba eka lakSya ke liye hai, aura, usa lakSya ke binA jIvako samyaktvasiddhi nahI hotI / adhika kyA kahe ? jo Upara kahA hai utanA hI samajhane ke liye sabhI zAstra pratipAdita hue hai / 5 P 6. iffmai kucha - chiyuu 300 . - ., vavANiyA, kArtika sudI8, soma, 1948 OM 177 2. R 17.1 5 77 jAe~ do dina pahale patra prApta huA hai / sAthake cAro patra par3he haiM maganalAla, kIlAbhAI, khuzAlabhAI ityAdikI Apada Ane kI icchA hai, to vaisA karaneme, koI bAdhA nahIM hai / "tathApi isa vAtase dUsare manuSyo ko hamArI prasiddhikA - patA calatA hai ki inave samAgamake liye - loga jAte hai, yaha yathAsaMbhava kama prasiddhime AnA cAhiye / vaisI prasiddhi abhI hame pratibadharUpa try hotI hai / kIlAbhAIko sUcita kareM ki Apane patrecchA kI parantu usase kucha prayojana siddha nahI ho sakegA / kucha pUchane kI icchA ho to ve ANadame harSapUrvaka pUcheM / 13 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .:25,vA~ varSa, 1- r ", "- - - - -301 , vavANiyA, kArtika sudI, soma, 1948 smaraNIya maMti zrI subhAgya,... ... -- . . . . jAta AtmarUpa mAnaneme Aye, jo ho vaha yogya hI mAnaneme Aye, parake doSa dekhaneme na Aye, 'apane guNokI utkRSTatA sahana karaneme Aye to hI isa saMsArame rahanA yogya hai, dUsarI tarahase nhii| vi0 rAyacadake ythaayogy| 302 vavANiyA, kArtika sudo 13, zani, 1948 * . . . . . . . . . "satyaM paraM dhImahi / / -.. " ... - ( aisA jo ) parama satya, usakA hama dhyAna karate haiN| .... " yahA~se kArtika vadI 3, budhake dina vidA honekI icchA hai| / pUjya zrI dIpacadajI svAmIko vadanA karake vijJApana kareM ki yadi unake pAsa koI digambara saMpradAyakA graMtha mAgadhI, saMskRta yA hindIme ho aura vaha par3hane ke liye diyA jA sake to lekara apane pAsa rakhe, athavA to vaisA koI adhyAtma jJAnagrantha ho to usa viSayame pUcha / unase yadi koI vaisA gratha prApta / unheM vaha morabIse pAMca-sAta dinameM vApasa mila jAye, aisI yojanA kreNge| morabIme dUsarI upAdhiko dUra karaneke liye yaha grathaMpacchA kI hai| yahA~ kuzalatA hai .. / ___ 7, firo 52 53 303 vANiyA, kArtika sudI 13, zani, 1948 - yahA~se kArtika vadI 3 ko nikalanekA vicAra hai| saMbhavataH morabIme pA~ca-sAta dina laga jaayeNge| tathApi vyAvahArika prasaga haiM isaliye ApakA AnA yogya nahIM hai| ANadame samAgamakI icchA rkhiye| morabIkI nivRtta kreN|. - aura eka bAta smaraName rakhaneke liye likhate haiM, ki paramArthaprasaMgase abhI hamane pragaTarUpase kisokA bhI samAgama karanA nahI rakhA hai| IzvarecchA aiso lagatI hai| saba bhAiyoko yathAyogya | digaMbara graMtha-mile-to ThIka, nahI to koI bAta nhii| apragaTa sat / . .304 . , vavANiyA, kArtika sudI, 1948 ART000517 yathAyogya vadana svIkAra kreN| samAgamame do cAra kAraNa Apako khule dilase bAta nahI karale dete / anantakAlakI vRtti, samAgamiyokI vRtti aura lokalajjA prAya. ye saba una kAraNokI jar3a hai| aise kAraNose koI bhI prANI kaTAkSakA pAtra bane aisI merI dazA prAya nahIM rhtii| parantu abhI merI dazA koI bhI lokottara bAta karate hue jhijhakatI hai arthAt manakA mela nahI baitthtaa| 'paramArtha mauna' nAmakA eka karma abhI udayame bhI rahatA hai, jisase bahuta prakArakA mauna bhI agIkAra kiyA hai, arthAt paramArthasambandhI vAtacIta prAya nahI kI jaatii| aisA udayakAla hai / kvacit sAdhAraNa mArgasambandhA bAtacIta kI jAtI hai, nahI to-isa viSayame vANIse aura paricayase mauna aura , zUnyatA grahaNa kiye gaye haiN| jave taka yogya samAgama hokara citta jJAto pumupake svarUpako nahI jAna sakatA, 1 zrImad bhAgavata, skaMgha 12, adhyAya 13, zloka 19 . Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 zrImada rAjacandra taba taka uparyukta tona kAraNa sarvathA dUra nahI hote, aura taba taka 'sat' kA yathArtha kAraNa prApta bhI nahI hotaa| aisA honese Apako merA samAgama honepara bhI bahuta vyAvahArika aura lokalajjAyukta bAta karanekA prasaga rahegA, aura usase mujhe kaTAlA AtA hai / Apa cAhe jisase bhI merA samAgama hone ke bAda isa prakArakI vAtame pha~seM, ise maiMne yogya nahI mAnA hai / 7 vavANiyA kArtika vadI 1, 1948 jo dharmajavAsI haiM, unhe yadyapi samyagjJAnakI prApti nahI hai, tathApi mArgAnusArI jIna hone se ve samAgama karane yogya haiN| unake Azrayame rahanevAle mumukSuo kI bhakti, vinayAdikA vyavahAra, vAsanAzUnyatA ye dekhakara anusaraNa karane yogya hai / ApakA jo kuladharma hai, usake kucha vyavahArakA vicAra karane se uparyukta mumukSuokA vyavahAra Adi ' unake mana, vacana aura kAyAkI pravRtti, saralatA? ke liye samAgama karane yogya hai| kisI bhI prakArakA darzana ho use mahA puruSone samyagjJAna mAnA hai aisA nahI samajhanA hai / padArthakA yathArtha bodha prApta ho use samyagjJAna mAnA gayA hai / T 1 dharmaja jinakA nivAsa hai, ve abhI usa bhUmikAme nahI Aye haiN|' unhe amuka tejomayAdikA darzana hai / tathApi vaha yathArtha bodhapUrvaka nahIM hai| darzanAdikI apekSA yathArtha bodha zreSTha padArtha hai / yaha bAta jatAnekA hetu yaha hai ki Apa kisI bhI prakArakI kalpanAse nirNaya karane se nivRtta ho jAye / suitm 8 Upara jo kalpanA zabdakA prayoga kiyA gayA hai vaha isa artha me hai ki - "hamane Apako usa samAgamakI sammati dI jisase ve samAgamI 'vastujJAna' ke dete, haiM, vaisI hI hamArI mAnyatA bhI hai, arthAt jise isaliye unake samAgamase Apako usa jJAnakA, vo sambandhame jo kucha prarUpaNa, karate, hai, athavA upadeza hama 'sat' kahate haiM vaha, parantu hama abhI mauna rahate hai prApta karAnA cAhate haiM / " i - P 305 OM zrI subhAgya premasamAdhime rahate haiM / "" OM d'w, y 306 brahma sama torabara n ir moravI, kArtika vadI 7, ravi, 1948 15 apragata sat / 33 1570 1-1,-1,-1 ANaMda, magasira sudI 2, guru, 1948 307 OM aisA jo paramasatya usakA hama dhyAna karate haiM / * bhagavAnako sarva samarpaNa kiye vinA isa kAlame jIvakA dehAbhimAna miTanA sambhava nahI hai / isaliye hama sanAtana dharmarUpa parama satyakA nirantara dhyAna karate haiM / jo satyakA 'dhyAna karatA hai vaha satya ho jAtA hai| 7 me 16 72. P 16 kilo Po ? do the 308 ~, baMbaI, magasira sudI 14, maMgala, 1948 OM saMt 73 15 zrI sahaja samAdhi yahA~ samAdhi hai|' smRti rahatI hai, tathApi nirupAyatA hai| asagavRtti honese aNumAtra upAdhi sahana ho sake aisI dazA nahIM hai, to bhI sahana karate haiN| satsagI' 'parvata' ke nAmase jinakA nAma hai unheM yathAyogya / 1. patra phaTA huA honese yahA~se akSara ur3a gaye haiM / vA 201 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PM man 1947 / hirain. " A PUR del . .. . ." VINARPAL zrImad rAjacadra TAARA varpa 24 RRRRRRRRRRRRE thi Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3,16 I Par zrImada rAjacandra 311 1 11 anukrame sthama sparzato jI, pAmyo kSAyakabhAva sayama zreNI, phUlaDe jI, pUjuMpaka diniSpAva "zuddha niraMjana alakha agocara, ehi ja sAdhya suhAyo re / jJAna kriyA avalaMbI pharasyo, anubhava siddhi upAyo re // baMbaI, poSa sudI 3, ravi, 1948 ka rAya siddhAraya vaMza vibhUSaNa, trizalA rANI jAyo re / " aja ajarAmara, sahajAnaMdI, dhyAnabhuvanamAM dhyAyo re / / " h nAgara sukha pAmara nava-jANe, " ballabhasukha na kumArI re|S ) e anubhava yaNa 'tema dhyAnataNu sukha koNa jANe naranArI re happ 19 baMbaI, pauSa sudI 5, magala, 1948 ---312- rA kSAyika cAritrako yAda karate haiM / janaka videhIkI bAta dhyAname hai / karasanadAsakA kSetra dhyAname hai / 12 312 7 bodhasvarUpake yathAyogya | babaI, pauSa sudI 7, guru, 1948 313 - 1750000 OM - jJAnI AtmAko dekhate hai. aura vaise hote haiM, ) 3, 73 ApakI sthiti dhyAname hai | ApakI icchA bhI dhyAname hai / Apane guruke anugrahavAlI jo bAta / likhI haiM vaha bhI saca hai | karmakA udaya bhoganA paDatA hai yaha bhI saca hai | Apa samaya-samaya para atizaya khedako prApta ho jAte hai, yaha bhI jAnate haiN| Apako viyogakA asahya santApa rahatA hai yaha bhI jAnate - / bahuta prakArase satsagame rahane yogya hai, aisA mAnate hai, tathApi abhI to yo sahana karanA yogya mAnA hai| cAhe jaise dezakAlameM yathAyogya rahanA, , aura yathAyogya rahanekI icchA hI kiye jAnA yaha upadeza hai / Apa apane manako cintA likha bheje to bhI hame Apapara kheda nahIM hogA / jJAnI anyathA nahI karate, aisA karanA unhe nahI sUjhatA, aisI sthitime dUsare upAyakI icchA bhI na kareM aisI vinatI hai / T1 1 P koI isa prakArakA udaya hai ki apUrva - vItarAgatA ke honepara bhI hama vyApAra sambandhI kucha pravRtti kara sakate hai, tathA khAne-pIne Adi kI Adiko anya pravRttiyA~ bhI bar3I muzkilase kara pAte haiN| mana kahI bhI virAma nahI pAtA, prAya. yahA~ kisIke samAgamakI vaha icchA nahI karatA / kucha likhA nahIM jA sakatA / adhika paramArthavAkya kahanekI icchA nahIM hotI / kisIke dvArA pUche gaye prazna ke uttara jAnate hue bhI "likha nahI sakate / cittakA bhI adhika saga nahIM hai, aura AtmA AtmaAvameM rahatA hai / 1 H ~~~ 5125) Goleme 1 bhAvArya - zuddha = nirAvaraNa, nirajana = rAgadveparUpI mailase rahita alakha = alakSya aura agocara indriyAtataH paramAtmA svarUpAnanda vilAsI eka parabhAva udAsI hai / yahIM hame sAvyarUpase suhAyAM hai / he Atman / samyagjJAna eva samyaktiyAkA avalambana lekaruM svarUpameM sthira hone ke apUrva AnandakA anubhava karanA hI mokSasiddhikA upAya hai / 2. bhAvArtha-trizalA rAnIse utpanna, rAjA siddhArthake vazavibhUSaNa) janma jarA maraNarahita eva-saha ---- f ,, svarUpAnando vIra paramAtmAkA ghyAnarUpa bhAvabhuvaneme dhyAna kiyA 1. - "3. bhAvAyaM --- pAmara grAmINa vyakti nagarake sukhako nahI jAnatA hai, aura kumArI patike, sukhako nahI jAnatI 6 / isI taraha anubhavake binA dhyAnake sukhako bhalA kaunasA strI-puruSa jAnatA hai ? gii Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 317 samaya-samayapara anantaguNaviziSTa AtmabhAva baDhatA ho aisI dazA rahatI hai, jise prAya bhaoNpane nahI diyA jAtA, athavA bhaoNpa sakanevAlekA prasaMga nahI hai| __ AtmAke viSayame sahaja smaraNase prApta huA jJAna zrI vardhamAname thA aisA mAlUma hotA hai / pUrNa vItarAga jaisA bodha hame sahaja hI yAda A jAtA hai, isIliye Apako aura gosaliyAko likhA thA ki Apa padArthako samajheM / vaisA likhaneme dUsarA koI hetu na thaa| 314 babaI, pauSa sudI 11, soma, 1948 / / 'jina thaI jinavarane ArAdhe, te sahI jinavara hove re| bhuMgI ilIkAne caTakAve, te muMgI jaga jove re|| AtamadhyAna kare jo kou, so phira iName nAve / vAkya jALa boju sau jANe, eha tattva citta cAve // 315 babaI, pauSa sudI 11, 1948 hama kabhI koI vAkya, pada yA caraNa likha bheje use Apane kahI bhI paDhA yA sunA ho to bhI apUrvavat maaneN| hama svaya to abhI yathAzakti vaisA kucha karanekI icchAvAlI dazAme nahI hai / svarUpa sahajame hai / jJAnIke caraNokI sevAke binA ananta kAla taka bhI prApta na ho aisA vikaTa bhI hai| Atmasayamako yAda karate haiM / yathArUpa vItarAgatAkI pUrNatA cAhate haiM / basa itanA hii| zrI bodhasvarUpake yathAyogya / 316 babaI, pauSa vadI 3, ravi, 1948 'eka parinAmake na karatA darava doI, doI parinAma eka darva na dharatu hai| eka karatUti doI darva kabahU~ na karai, doI karatUti eka davaM na karatu hai| jIva pudgala eka kheta avagAhI dou, apane apane rUpa, kou na Taratu hai| 1 bhAvArya-jo prANI jinezvarake svarUpako lakSyameM rakhakara tadAkAra vRtise jinezvarakI ArAdhanA karatA hai-dhyAna karatA hai vaha nizcayase jinavara-kaivaladarzanI ho jAtA hai| jaise bhauMrI kIDeko miTTIke gharameM vanda kara detI hai, phira use caTakAne--Daka mAranese vaha kIDA bhaurI hokara vAhara AtA hai jise jagata dekhatA hai / tAtparya yaha hai ki zraddhA, niSThA eva bhAvanAse jova iSTasiddhi prApta kara letA hai / vizepArthake liye dekheM Aka 387 / 2 bhAvArtha--jo koI sthira Asanase AtmAmeM lIna hokara tadAkAra vRttise zuddha vAtmasvarUpa kA dhyAna karatA hai vaha aneka matavAdiyoke vibhrama- mamatva rUpa jAlamai nahI phaMsatA tayA rAgadveSa, moha aura ajJAnako choDatA hai, AtmasvarUpake kathanake binA anya japa, tapa, pUjA, niyama Adiko vAgjAla samajhatA hai aura AtmasvarUpake tattvakA hI apane cittama cintana karatA hai| Page #411 -------------------------------------------------------------------------- Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... 25 vAM, varSa 315 Apa dono vicAra karake vastuko puna. puna. smjheN| manase kiye hue nizcayako sAkSAt nizcaya na mAniyegA / jJAnIse hue nizcayako jAnakara pravRtti karaneme kalyANa hai / phira jaisA bhaavii| sudhAke viSayame hame sandeha nahIM hai, Apa usakA svarUpaM samajhe, aura tabhI phala hai| . . . . . . . . . . . praNAma pahu~ce / . . , , . .309 " baMbaI, magasira vadI 30, guru, 1948 "anukrame saMyama sparzato jI, pAmyo kSAyakabhAva re|" saMyama"zreNI phUlaDe jI, pUrju pada niSpAva re||"' ( AtmAkI abhedaciMtanArUpa ) saMyamake ekake bAda eka kramakA anubhava karake kSAyika bhAva ( jaDa pariNatikA tyAga) ko prApta hue siddhArthake putrake nirmala caraNakamalakI sayamazreNirUpa phUlose pUjA karatA huuN| uparyukta vacana atizaya gambhIra hai| ------- li0 yathArtha bodhasvarUpakA yathArtha / .. . 310.. babaI, pauSa sudI 3, 1948 'anukrame saMyama sparzato jI, pAmyo kssaaykbhaav,re| . . . saMyama zreNI phUlaDe jI, pUjaM pada niSpAva re|| is app __ ! 'darzana sakalanA naya grahe, Apa rahe nija bhAve re| hitakarI janane saMjIvanI, cAro teha carAve re|| _off. .., varzana je ,thayAM, jUjavAM, te ogha, najarate phere re| - , " : .-- .bheda thirAdika dRSTimAM,' samakitadRSTine here. re // - - - / / .... - }, '' boja IhAM grahe, jinavara' zuddha praNAmo re| ... ... 'bhAvAcAraja' sevanA, . bhava - udvega- -suThAmo re|| .. / 1 . . . . . . . . . / 1 bhAvArtha -"anukramase uttarottara sayamasthAnakako sparza karate hue mohanIyakarmakA kSaya karake utkRSTa sayama'sthAnarUpa kSINamohaguNasthAnako prApta hue zrI vIrasvAmIke pAparahita caraNakamalako sayamaNirUpa bhAvapuSpose pUjatA huuN| '2bhAvArya-AtmajJAnI sabhI darzanoMke naya arthAt dRSTibiMduko yathAvat samajhatA hai, aura svaya kisI darzana athavA matameM rAgadveSa yA Agraha na karate hue AtmasvabhAvameM ramaNa karatA hai.| vaha anya jIvoko anurUpa eva hitakArI sajIvanIrUpa-vAstavika dharmakA upadeza detA hai| / / / - --- / / .. , / 3 bhAvArtha-jagatameM jo bhinna-bhinna dharmamata pracalita,he usakA kAraNa oghadRSTi arthAt mithyA jJAna hai, sthirAdika cAra dRSTimeM samyagdarzana athavA AtmAkA vAstavika yoga hotA hai jisase vaha yogadRSTi hai / phira samyagdRSTiko vaha bheda,pratIta nahI hotA arthAt bheda dUra ho jAtA hai| - - - - 4 bhAvArtha-isa dRSTimeM jIva yogake vIja athavA samakita ,prApta honeke kAraNoko prApta karatA rahatA hai / phira vaha zuddha eva niSkAma bhAvase jinavarako praNAma karatA hai, bhAvAcAryakI sevA karatA hai aura bhavodvega athavA vairAgya dhAraNa karatA hai| Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 1 .. . 311 ...' 51 -- - babaI, pauSa sudI 3, ravi, 194 / , anukrame sayamA sparzato jI, pAmyo,kSAyakabhAva re|'; in - saMyama zreNI .phUlaDe :,jI, pUcaM pada / niSpAva, re|| .. , :: gr) zuddha niraMjana alakha agocara, ehi ja sAdhya suhAyo re| . ..jJAnakriyA avalaMbI pharasyo, anubhava siddhi upAyo re // rAyasiddhAratha vaMza vibhUSaNa, trizalA rANI jAyo re / aja ajarAmara sahajAnaMdI, dhyAnabhuvanamAM dhyAyo re|| nAgara sukha pAmara nava jANe, vallabhasakha na kumArI ! 1 . anubhava 'vaNa temadhyAnataNaM sukha koNa jANe naranArI // 7, kI --312. baMbaI, pauSa sudI 5, maMgala, 194 ...'.-... { kSAyika cAritrako yAda karate hai| janaka videhIkI bAta dhyAname hai / karasanadAsakA patra dhyAnameM hai| ... 9 bodhasvarUpake yathAyogya . . 313 . babaI, pauSa sudI 7, guru, 1940 , : jJAnIke AtmAko dekhate hai aura vaise hote haiN|| ApakI sthiti dhyAname hai| ApakI icchA bhI dhyAname hai| Apane guruke anugrahavAlI jo bAra likhI hai vaha bhI saca hai / karmakA udaya bhoganA paDatA hai yaha bhI saca hai| Apa samaya-samayapara atizaya khedako prApta ho jAte hai, yaha bhI jAnate hai | Apako viyogakA asahya santApa rahatA hai yaha bhI jAnate hai / bahuta prakArase satsagame rahane yogya hai, aisA mAnate hai, tathApi abhI to yo sahana karanA yogya mAnA hai| ____ cAhe jaise dezakAlameM yathAyogya rahanA, aura yathAyogya rahanekI icchA hI kiye jAnA yaha upadeza hai| Apa apane manako cintA likha bheje to bhI hame Apapara kheda nahIM hogA / jJAnI anyathA nahIM karate, aisA karanA unhe nahI sUjhatA, aisI sthitime dUsare upAyakI icchA bhI na kareM aisI vinatI hai| ____ koI isa prakArakA udaya hai ki apUrva-vItarAgatAke honepara bhI hama vyApAra sambandhI kucha pravRtti kara sakate hai, tathA khAne-pIne AdikI anya pravRttiyA~, bhI bar3I muzkilase kara pAte haiN| mana kahI bhI virAma nahI pAtA, prAya yahA~ kisIke samAgamakI vaha icchA nahIM krtaa| kucha likhA nahIM jA sktaa| 'adhika paramArthavAkya kahanekI icchA nahIM hotii| kisIkeM dvArA pUche gaye praznoke uttara jAnate hue bhI likha nahIM sakate / cittakA bhI adhika saga nahI, hai, aura AtmA AtmabhAvame rahatA hai | Arif IFF/2_ 1 bhAvArya-zuddha = nirAvaraNa, nirajana = rAgadveparUpI mailase rahita; alakha = alakSya aura agocara indriyAtota,paramAtmA svarUpAnanda vilAsI eva parabhAva udAsI hai / yahI hameM sAdhyarUpase suhAyA hai / he Atman / samyagjJAna eva * samyakriyAkA avalamvana lekara svarUpameM sthira honeke apUrva AnandakA anubhava karanA hI mokSasiddhikA upAya hai| 2 bhAvArtha-trizalA rAnIse utpanna, rAjA siddhArthake, vazavibhUSaNa, janma-jarA maraNarahita eva sahaja / / svarUpAnandI vIra paramAtmAkA dhyAnarUpa bhAvabhuvaname dhyAna kiyaa| 1 -31- / / .. 3. bhaavaarth-paamr-graamiinn| vyakti nagarake sukhako nahI jAnatA hai| aura kumArI patike, surkhako nahIM jAnatI hai| isI taraha anubhavake vinA dhyAnake sukhako bhalA kaunasA strI-puruSa jAnatA hai 307 - 7 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 317 samaya-samaya para anantaguNaviziSTa AtmabhAva baDhatA ho aisI dazA rahatI hai, jise prAya bhaoNpane nahI diyA jAtA, athavA bhA~pa sakanevAlekA prasaga nahI hai / AtmAke viSayame sahaja smaraNase prApta huA jJAna zrI vardhamAname thA aisA mAlUma hotA hai / pUrNa vItarAga jaisA bodha hame sahaja hI yAda A jAtA hai, isIliye Apako aura gosaliyAko likhA thA ki Apa padArthako samajheM / vaisA likhaneme dUsarA koI hetu na thA / 1 314 "jina thaI jinavarane ArAdhe, te sahI bhRMgI ilIkAne caTakAve, te babaI, pauSa sudI 11, soma, 1948 jinavara hove re / bhRgo jaga jove re // AtamadhyAna kare jo kou, so phira iName nAve | vAkya jALa bIjuM sau jANe, eha tattva citta cAve // 315 babaI, pauSa sudI 11, 1948 hama kabhI koI vAkya, pada yA caraNa likha bheje use Apane kahI bhI par3hA yA sunA ho to bhI apUrvavat maaneN| hama svaya to abhI yathAzakti vaisA kucha karanekI icchAvAlI dazAme nahI hai / svarUpa sahaja hai / jJAnIke caraNokI sevAke binA ananta kAla taka bhI prApta na ho aisA vikaTa bhI hai / Atmasayamako yAda karate haiM / yathArUpa vItarAgatAkI pUrNatA cAhate haiM / basa itanA hI / 316 'eka parinAmake na karatA darava doI, doI parinAma eka davaM na gharatu hai / eka karatUti doI darva kabahU~ na kareM, doI karatUti eka davaM na karatu hai / jIva pudgala eka kheta avagAhI dou, apane apane rUpa, kou na Taratu hai / zrI bodhasvarUpake yathAyogya / babaI, pauSa vadI 3, ravi, 1948 1 bhAvArtha - jo prANI jinezvara ke svarUpako lakSyameM rakhakara tadAkAra vRttise jinezvarakI ArAdhanA karatA hai - dhyAna karatA hai vaha nizcaya se jinavara - kevaladarzanI ho jAtA hai / jaise bhauMrI kIDeko miTTIke gharameM banda kara detI hai, phira use caTakAne -- Daka mAranese vaha kIDA bhArI hokara bAhara AtA hai jise jagata dekhatA hai / tAtparya yaha hai ki zraddhA, niSThA eva bhAvanAse jIva iSTasiddhi prApta kara letA hai / vizeSArthaMke liye dekheM Aka 387 | 2. bhAvArtha -- jo koI sthira Asanase AtmAmeM lIna hokara tadAkAra vRttise zuddha AtmasvarUpa kA dhyAna karatA hai vaha aneka matavAdiyoke vibhrama- mamatva rUpa jAlame rAgadvepa, moha aura ajJAnako chor3atA hai, AtmasvarUpake kathana ke binA anya japa, tapa, pUjA, vAgjAla samajhatA hai aura AtmasvarUpake tattvakA ho apane cittameM cintana karatA hai / nahI phaMsatA tathA niyama Adiko Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 zrImad rAjacandra jaDa parinAmaniko, karatA hai pudgala, cidAnaMda cetana subhAva Acaratu hai / ' 317 'eka parinAmake na karatA darava doI', - samayasAra nATaka babaI, pauSa vadI 9, ravi, 1948 vastu apane svarUpa hI pariNata hotI hai aisA niyama hai / jIva jIvarUpase pariNata huA karatA hai, aura jaDa jaDarUpase pariNata huA karatA hai / jIvakA mukhya pariNamana cetana (jJAna) svarUpa hai, aura askA mukhya pariNamana jaDatvasvarUpa hai / jovakA jo cetanapariNAma hai vaha kisI prakArase jaDa hokara pariNata nahI hotA, aura jaDakA jo jaDatvapariNAma hai vaha kisI dina cetanapariNAmase pariNata nahI hotA, aisI vastukI maryAdA hai, aura cetana, acetana ye do prakArake pariNAma to anubhavasiddha hai / unamese eka pariNAmako do dravya milakara nahI kara sakate, arthAt jIva aura jar3a milakara kevala cetanapariNAmase pariNata nahI ho sakate / athavA kevala acetana pariNAmase pariNata nahI ho sakate / jIva cetanapariNAmase pariNata hotA hai aura jar3a acetanapariNAmase pariNata hotA hai, aisI vastusthiti hai / isaliye jinendra kahate hai ki eka pariNAmako do dravya nahI kara sakate / jo-jo dravya hai ve ve apanI sthitime hI hote haiM aura apane svabhAvame pariNata hote haiM / 'doI parinAma eka davaM na gharatu hai / ' isI prakAra eka dravya do pariNAmome bhI pariNamita nahI ho sakatA, aisI vastusthiti hai / eka jIvadravyakA cetana eva acetana ina dono pariNAmose pariNamana nahI ho sakatA, athavA eka pudgala dravya acetana tathA cetana ina do pariNAmose pariNamita nahI ho sakatA / mAtra svaya apane hI pariNAmame pariNamita hotA hai | cetanapariNAma acetanapadArthame nahI hotA, aura acetanapariNAma cetanapadArthame nahI hotA, isaliye eka dravya do prakArake pariNAmose pariNamita nahI hotA, do pariNAmoko dhAraNa nahI kara sakatA / 'eka karatUti doI darva kabahU~ na kareM, ' isaliye do dravya eka kriyAko kabhI bhI nahI krte| do dravyokA ekAtataH milana honA yogya nahI hai / yadi do dravya milakara eka dravyakI utpatti hotI ho, to vastu apane svarUpakA tyAga kara deM, aura aisA to kabhI bhI nahI ho sakatA ki vastu apane svarUpakA sarvathA tyAga kara de / jaba aisA nahI hotA, taba do dravya sarvathA eka pariNAmako pAye binA eka kriyA bhI kahA~se kareM ? arthAt bilakula na kareM / 'doI karatUti eka darva na karatu hai,' isI taraha eka dravya do kriyAoko dhAraNa bhI nahI karatA; eka samayame do upayoga nahI ho sakate / isaliye 'jIva pudgala eka kheta avagAhI dou,' jIva aura pudgala kadAcit eka kSetrako rokakara rahe ho to bhI 'apane apane rUpa, kou na Taratu hai, apane apane svarUpase kisI anya pariNAmako prApta nahI hote, aura isaliye aisA kahate hai ki'jaDa parinAmaniko, karatA hai pudgala', - Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 319 dehAdikase jo pariNAma hotA hai usakA pudgala kartA hai, kyoki dehAdi jaDa hai, aura jaDapariNAma to pudgalame hotA hai / jaba aisA hI hai to phira jIva bhI jIvasvarUpame hI rahatA hai, isame aba kisI dUsare pramANakI jarUrata nahI hai, aisA mAnakara kahate hai ki 'cidAnada cetana subhAva Acarata hai|' kAvyakartAke kahanekA hetu yaha hai ki yadi Apa isa taraha vastusthitiko samajheM to jaDasabadhI jo svasvarUpabhAva hai vaha miTe aura svasvarUpakA jo tirobhAva haiM vaha pragaTa ho / vicAra kareM to sthiti bhI aisI hI hai / ati gahana bAtako yahA~ saMkSepame likhA hai / (yadyapi) jise yathArtha bodha hai use to sugama hai| isa bAtakA aneka bAra manana karanese kucha bodha ho skegaa| ApakA eka patra paraso milA thaa| Apako patra likhanekA mana to hotA hai, parantu jo likhanekA sUjhatA hai vaha aisA sUjhatA hai ki Apako usa bAtakA bahuta samaya taka parizIlana honA cAhiye, aura vaha vizeSa gahana hotA hai / isake sivAya likhanA nahIM suujhtaa| athavA likhaneme mana nahIM lgtaa| vAkI to nitya samAgamakI icchA karate hai| prasagopAtta kucha jJAnavArtA likhiyegA | AjIvikAke duHkhake liye Apa jo likhate haiM vaha satya hai| citta prAya. vaname rahatA hai, AtmA to prAyaH muktasvarUpa lagatA hai| vItarAgatA vizeSa hai / begArakI bhA~ti pravRtti karate haiM, dUsarokA anusaraNa bhI karate haiN| jagatase bahuta udAsa ho gaye hai / bastIse taga A gaye haiM / kisIko dazA batA nahI sakate / batAne jaisA satsaga nahI hai, manako jaise cAhe vaise moDa sakate haiM, isaliye pravRttime raha sake haiN| kisI prakArase rAgapUrvaka pravRtti na hotI ho aisI dazA hai, aisA rahatA hai / lokaparicaya acchA nahI lagatA / jagatame caina nahI paDatA / _adhika kyA likheM ? Apa jAnate haiN| yahA~ samAgama ho aisI to icchA karate hai, tathApi kiye hue karmoko nirjarA karanI hai, isaliye upAya nahI hai| li0 yathArtha bodhasvarUpake yathAyogya / 318 baMbaI, pauSa vadI 13, guru, 1948 dUsare kAmame pravRtti karate hue bhI anyatvabhAvanAse pravRtti karanekA abhyAsa rakhanA yogya hai| vairAgya bhAvanAse bhUSita 'zAtasudhArasa' Adi grantha niratara ciMtana karane yogya haiN| pramAdame vairAgyakI tIvratA, mumukSutA mada karane yogya nahIM hai, aisA nizcaya rakhanA yogya hai| zrI bodhasvarUpa / 319 babaI, mAgha sudI 5, vudha, 1948 anatakAlase svarUpakA vismaraNa honese jIvako anyabhAva sAdhAraNa ho gayA hai| dIrghakAla taka satsagame rahakara vodhabhUmikAkA sevana honese vaha vismaraNa aura anyabhAvakI sAdhAraNatA dUra hotI hai, arthAt anyabhAvase udAsInatA prApta hotI haiM / yaha kAla viSama honese svarUpame tanmayatA rahanA duSkara hai, tathApi satsagakA dIrghakAla taka sevana usa tanmayatAko detA hai isame sadeha nahIM hotaa| jIvana alpa hai aura jajAla anata hai, dhana sImita hai, aura tRSNA anata hai, isa sthitime svarUpasmRtikA sabhava nahI hai / parantu jahA~ jajAla alpa hai, aura jIvana apramatta hai, tathA tRSNA alpa hai athavA nahIM hai, aura sarva siddhi hai, vahA~ pUrNa svarUpasmRti honA sabhava hai| amUlya aisA jJAnajIvana prapacase Avata hokara calA jAtA hai| udaya balavAna hai ! Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 318 zrImada rAjacandra jaDa parinAmaniko, karatA hai pudgala, cidAnaMda cetana subhAva Acaratu hai / ' -samayasAra nATaka babaI, pauSa vadI 9, ravi, 1948 317 'eka parinAmake na karatA darava doI, vastu apane svarUpa hI pariNata hotI hai aisA niyama hai / jIva jIvarUpase pariNata huA karatA hai, aura jaDa jaDarUpase pariNata huA karatA hai / jovakA mukhya pariNamana cetana (jJAna) svarUpa hai, aura askA mukhya pariNamana jaDatvasvarUpa he / jIvakA jo cetanapariNAma hai vaha kisI prakArase jaDa hokara pariNata nahI hotA, aura jaDakA jo jaDatvapariNAma hai vaha kisI dina cetanapariNAmase pariNata nahI hotA, aisI vastukI maryAdA hai, aura cetana, acetana ye do prakAra ke pariNAma to anubhavasiddha hai / unamese eka pariNAmako do dravya milakara nahI kara sakate, arthAt jIva aura jar3a milakara kevala cetanapariNAmase pariNata nahI ho sakate / athavA kevala acetana pariNAmase pariNata nahI ho sakate / jIva cetanapariNAmase pariNata hotA hai aura jar3a acetanapariNAmase pariNata hotA hai, aisI vastusthiti hai / isaliye jinendra kahate haiM ki eka pariNAmako do dravya nahI kara sakate / jo-jo dravya hai ve ve apanI sthitime hI hote haiM aura apane svabhAva pariNata hote hai / 'doI parinAma eka davaM na gharatu hai / ' isI prakAra eka dravya do pariNAmome bhI pariNamita nahI ho sakatA, aisI vastusthiti hai / eka jIvadravyakA cetana eva acetana ina dono pariNAmose pariNamana nahI ho sakatA, athavA eka pudgala dravya acetana tathA cetana ina do pariNAmose pariNamita nahI ho sakatA / mAtra svaya apane hI pariNAmame pariNamita hotA hai | cetanapariNAma acetanapadArthame nahI hotA, aura acetanapariNAma cetanapadArthame nahI hotA, isaliye eka dravya do prakArake pariNAmose pariNamita nahI hotA, do pariNAmoko dhAraNa nahI kara sakatA / 'eka karatUti doI darda kabahU~ na kare,' isaliye do dravya eka kriyAko kabhI bhI nahI karate / do dravyokA ekAtataH milana honA yogya nahI hai| yadi do dravya milakara eka dravyakI utpatti hotI ho, to vastu apane svarUpakA tyAga kara deM, aura aisA to kabhI bhI nahI ho sakatA ki vastu apane svarUpakA sarvathA tyAga kara de / jaba aisA nahI hotA, taba do dravya sarvathA eka pariNAmako pAye binA eka kriyA bhI kahA~se kareM ? arthAt vilakula na kareM / 'doI karatUti eka darva na karatu hai,' isI taraha eka dravya do kriyAoko dhAraNa bhI nahI karatA, eka samayame do upayoga nahI ho sakate / isaliye 'jIva pudgala eka kheta avagAhI dou,' jIva aura pudgala kadAcit eka kSetrako rokakara rahe ho to bhI 'apane apane rUpa, kou na Taratu hai, apane apane svarUpase kisI anya pariNAmako prApta nahI hote, aura isaliye aisA kahate haiM ki'jaDa parinAmaniko, karatA hai pudgala', Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 319 dehAdikase jo pariNAma hotA hai usakA pudgala karttA hai, kyoki dehAdi jaDa hai, aura jaDapariNAma to pudgalame hotA hai / jaba aisA hI hai to phira jIva bhI jIvasvarUpame hI rahatA hai, isame aba kisI dUsare pramANakI jarUrata nahI hai, aisA mAnakara kahate haiM ki - 'cidAnaMda cetana subhAva Acaratu hai|' kAvya karttA kahanekA hetu yaha hai ki yadi Apa isa taraha vastusthitiko samajheM to jaDasabaMdhI jo svasvarUpabhAva hai vaha miTe aura svasvarUpakA jo tirobhAva haiM vaha pragaTa ho / vicAra kareM to sthiti bhI aisI hI hai / ati gana bAtako yahAM saMkSepame likhA hai / (yadyapi ) jise yathArthaM bodha hai use to sugama hai / isa bAtakA aneka bAra manana karanese kucha bodha ho sakegA / ApakA eka patra paraso milA thaa| Apako patra likhanekA mana to hotA hai, parantu jo likhanekA sUjhatA hai vaha aisA sUjhatA hai ki Apako usa bAtakA bahuta samaya taka parizIlana honA cAhiye, aura vaha vizeSa gahana hotA hai / isake sivAya likhanA nahI sUjhatA / athavA likhaneme mana nahI lagatA / bAkI to nitya samAgamakI icchA karate hai / prasaMgopAtta kucha jJAnavArtA likhiyegA | AjIvikAke du khake liye Apa jo likhate haiM vaha satya hai / citta prAya vanameM rahatA hai, AtmA to prAyaH muktasvarUpa lagatA hai / vItarAgatA vizeSa hai / begArabhA~ti pravRtti karate haiM, dUsarokA anusaraNa bhI karate haiM / jagatase bahuta udAsa ho gaye haiM / vastIse taga A gaye haiM / kisIko dazA batA nahI sakate / batAne jaisA satsaga nahI hai, manako jaise cAhe vaise moDa sakate haiM, isaliye pravRttime raha sake haiN| kisI prakArase rAgapUrvaka pravRtti na hotI ho aisI dazA hai, aisA rahatA hai / lokaparicaya acchA nahI lagatA / jagatame caina nahI paDatA / adhika kyA likheM ? Apa jAnate haiM / yahA~ samAgama ho aisI to icchA karate hai, tathApi kiye hue karmokI nirjarA karanI hai, isaliye upAya nahI hai / li0 yathArtha bodhasvarUpake yathAyogya / 318 babaI, pauSa vadI 13, guru, 1948 dUsare kAma pravRtti karate hue bhI anyatvabhAvanAse pravRtti karanekA abhyAsa rakhanA yogya hai / vairAgya bhAvanAse bhUSita 'zAtasudhArasa' Adi grantha niratara ciMtana karane yogya haiM / pramAdame vairAgyakI tIvratA, mumukSutA mada karane yogya nahI hai, aisA nizcaya rakhanA yogya hai / zrI bodhasvarUpa / 319 babaI, mAgha sudI 5, budha, 1948 sAdhAraNa ho gayA hai| dIrghakAla taka anyabhAvakI sAdhAraNatA dUra hotI hai, anaMtakAlase svarUpakA vismaraNa honese jIvako anyabhAva satsagame rahakara vodhabhUmikAkA sevana honese vaha vismaraNa aura arthAt anyabhAvase udAsInatA prApta hotI haiM / yaha kAla viSama honese svarUpame tanmayatA rahanA duSkara hai, tathApi satsagakA dIrghakAla taka sevana usa tanmayatAko detA hai isame sadeha nahI hotA / jIvana alpa hai aura jajAla anata hai, dhana sImita hai, aura tRSNA anata hai; isa sthitime svarUpasmRtikA sabhava nahI hai | parantu jahA~ jajAla alpa hai, aura jIvana apramatta hai, tathA tRSNA alpa hai athavA nahI hai, aura sarva siddhi hai, vahA~ pUrNa svarUpasmRti honA sabhava hai / amulya aisA jJAnajIvana prapacase AvRta hokara calA jAtA hai / udaya balavAna hai ! Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 zrImad rAjacandra 320 vabaI, mAgha sudI 13, budha, 1948 (rAga prabhAtI) *jIva navi puggalI naiva puggala kadA, puggalAdhAra nahIM tAsa rNgii| para taNo Iza nahI apara aizvaryatA, vastudharme kadA na prsNgii|| (zrI sumatinAtha stavana-devacadrajI) praNAma phuNce| 321 babaI, mAgha vadI 2, ravi, 1948 atyata udAsa pariNAmame rahe hue caitanyako jJAnI pravRttime honepara bhI vaisA hI rakhate haiM; to bhI kahate hai ki mAyA dustara hai, durata hai, kSaNabhara bho, eka samaya bhI ise AtmAme sthApana karanA yogya nahI hai| aisI tIvra dazA Anepara atyata udAsa pariNAma utpanna hotA hai, aura vaise udAsa pariNAmakI jo pravRtti-(gArhasthya sahitakI)-vaha avadhapariNAmI kahane yogya hai / jo bodhasvarUpame sthita hai vaha isa taraha kaThinatAse pravRtti kara sakatA hai kyoki usakI vikaTatA parama hai| janakarAjAkI videhIrUpase jo pravRtti thI vaha atyata udAsIna pariNAmake kAraNa rahatI thI, prAya unhe vaha sahajasvarUpame tho, tathApi kisI mAyAke duranta prasagame, samudrame jaise nAva thoDosI DolA karatI hai vaise usa pariNAmako calAyamAnatAkA sabhava honese pratyeka mAyAke prasaMgame jisakI sarvathA udAsIna avasthA hai aise nijaguru aSTAvakrakI zaraNa apanAnese mAyAko AsAnIse tarA jA sakatA thA, kyoki mahAtmAke AlavanakI aisI hI pravalatA hai| ravivAra, 1948 laukikadRSTise Apa aura hama pravartana kareMge to phira alaukikadRSTise kauna pravartana karegA? AtmA eka hai yA aneka hai karnA hai yA akartA hai. jagatakA koI kartA hai yA jagata svata. hai, ityAdi vipaya kramaza. satsagame samajhane yogya hai, aisA mAnakara isa viSayame abhI patra dvArA nahI likhA 322 gayA hai| samyakaprakArase jJAnIme akhaDa vizvAsa rakhanekA phala nizcaya hI mukti hai| Apako sasArasavadhI jo jo ciMtAe~ haiM unhe prAyaH hama jAnate haiM, aura isa viSayame Apako amuka amuka vikalpa rahA karate haiM unhe bhI jAnate haiM / aura Apako satsagake viyogake kAraNa jo paramArthAcatA bhI rahatI he use bhI jAnate haiN| dono prakArake vikalpa honese Apako Akula vyAkulatA prApta hotI ho, isame bhI Azcarya nahI lagatA athavA yaha asabhavarUpa mAlUma nahI hotaa| aba ina dono prakAroke liya hamAre maname jo kucha he use spaSTa zabdome nIce likhanekA prayatna kiyA hai / sasAra sambandhI Apako jo citA hai use udayake anusAra vedana kareM, sahana kare / yaha ciMtA honekA kAraNa aisA koI karma nahI hai ki jise dUra karaneke liye pravRtti karate hue jJAnI puruSako bAdhA na aaye| jabase yathArtha bodhakI utpatti huI hai, tabase kiso bho prakArake siddhiyogase yA vidyAke yogase svasambandhI yA parasambandhI sAsArika sAdhana na karaneko pratijJA hai, aura isa pratijJAke pAlaname eka palako bhI madatA *bhAvArtha-jIva paudgalika padArtha nahIM hai, pudgala nahIM hai, pudgalakA AdhAra nahIM hai, aura vaha pudgalake ragavAla nahIM hai, apano svalpamattAke sivAyajo kucha anya hai usakA svAmI nahIM hai, kyoki parakA aizvarya svarUpama nahIM hotA / vastudharmase dekhate hue kimI kAlame bhI vaha parasagI bhI nahI ha / / Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 321 Aja dina taka AyI ho yaha yAda nahI AtA / ApakI citA jAnate haiM, aura hama usa citAke kisI bhI bhAgako yathAzakti vedana karanA cAhate haiM / parantu aisA to kabhI bhUtakAlame huA nahI hai, to aba kaise ho sakatA hai ? hame bhI udayakAla aisA rahatA hai ki abhI Rddhiyoga hAthame nahI hai / prANImAtra prAya AhAra, pAnI pA lete hai| to Apa jaise prANIke kuTumbake liye usase viparIta pariNAma Aye aisA mAnanA yogya hI nahI hai| kuTumbakI lAja vAravAra Ar3e Akara jo AkulatA utpanna karatI hai, use cAhe to rakheM aura cAhe to na rakheM, dono samAna haiM, kyoki jisame apanI nirupAyatA hai usame to jo ho use yogya hI mAnanA, yahI dRSTi samyak hai / jo lagA vaha batAyA hai| hame jo nirvikalpa nAmakI samAdhi hai vaha to AtmAkI svarUpapariNati rahaneke kAraNa hai / AtmAke svarUpasabaMdhI to hame prAya. nirvikalpatA hI rahanA sabhava hai, kyoki anyabhAvame mukhyata. hamArI pravRtti hI nahI hai| badha-mokSakI yathArtha vyavasthA jisa darzaname yathArtharUpase kahI gayI hai, vaha darzana nikaTa muktikA / kAraNa hai, aura isa yathArtha vyavasthAko kahane yogya yadi kisIko hama vizeSarUpase mAnate ho to ve zrI tIrthaMkaradeva haiN| __ aura Aja isa kSetrame zrI tIrthakaradevakA yaha Atarika Azaya prAyaH mukhyarUpase yadi kisIme ho / to ve hama hoge aisA hame dRDhatApUrvaka bhAsita hotA hai| ____ kyoki hamAre anubhavajJAnakA phala vItarAgatA hai, aura vItarAgakA kahA huA zrutajJAna bhI usI / pariNAmakA kAraNa lagatA hai, isaliye hama unake vAstavika aura sacce anuyAyI hai| vana aura ghara ye dono kisI prakArase hame samAna haiM, tathApi pUrNa vItarAgabhAvake liye vaname rahanA / adhika rucikara lagatA hai, sukhakI icchA nahI hai parantu vItarAgatAkI icchA hai| jagatake kalyANake liye puruSArtha karaneke bAreme likhA to vaha puruSArtha karanekI icchA kisI prakArase : rahatI bhI hai, tathApi udayake anusAra calanA yaha AtmAkI sahaja dazA huI hai, aura vaisA udayakAla abhI samIpame dikhAyI nahI detA, aura usakI udIraNA kI jAye aisI dazA hamArI nahI hai| 'bhIkha mAMgakara gujarAna calAyeMge parantu kheda nahI kareMge, jJAnake anata Anandake Age vaha dukha tRNa mAtra hai' isa bhAvArthakA jo vacana likhA hai usa vacanako hamArA namaskAra ho / aisA vacana saccI yogyatAke binA nikalanA sabhava nahI hai| "jIva yaha paudgalika padArtha nahI hai, pudgala nahI hai, aura pudgalakA AdhAra nahI hai, usake ragavAlA nahIM hai, apanI svarUpasattAke sivAya jA anya he usakA svAmI nahI hai, kyoki parakA aizvarya svarUpame nahI hotaa| vastudharmase dekhate hue vaha kabhI bhI parasagI bhI nahI hai|" isa prakAra sAmAnya artha 'jIva navi puggalI' ityAdi padokA hai| "duHkhasukharUpa karama phaLa jANo, nizcaya eka AnaMdo re| cetanatA pariNAma na cUke, cetana kahe jinacado re // " (zrI vAsupUjya stavana-AnandaghanajI) 1 bhAvArtha-he bhanyo / dukha aura sukha donoko karmakA phala jaane| yaha vyavahAranayakI apekSAse he ora nizcayanayase to AtmA Anadamaya hI hai| jinezvara kahate haiM ki AtmA kabhI bhI cetana tAke pariNAmako nahIM choDatA / Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 zrImad rAjacandra 323 - babaI, mAgha vado 2, ravi, 1948 yahA~ samAdhi he / pUrNajJAnase yukta aisI jo samAdhi vaha vAravAra yAda AtI hai| paramasatkA dhyAna karate haiM / udAsInatA rahatI hai / 324 babaI, mAgha vadI 4, budha, 1948 cAro tarapha upAdhikI jvAlA prajvalita ho usa prasagame samAdhi rahanA parama duSkara hai, aura yaha bAta to parama jJAnIke binA honA vikaTa hai| hame bhI Azcarya ho AtA hai, tathApi prAyaH aisA rahA hI karatA hai aisA anubhava hai| . jise AtmabhAva yathArtha samajhame AtA hai, nizcala rahatA hai, use yaha samAdhi prApta hotI hai| samyagdarzanakA mukhya lakSaNa vItarAgatA jAnate haiM, aura vaisA anubhava hai| 325 babaI, mAgha vadI 9, soma, 1948 "jabahIte cetana vibhAvaso ulaTi Apu, samai pAI apano subhAva gahi lIno hai| tabahIteM jo jo lenejoga so so saba lono, jo jo tyAgajoga so so saba chAMDI dIno hai| levekoM na rahI Thora, tyAgIveko nAhIM ora, bAkI kahA ubaryo ju, kAraja navIno hai| saMgatyAgI, agatyAgI, vacanataraMgatyAgI, manatyAgI, buddhityAgI, ApA zuddha kono hai // " -kaisI adbhata dazA? jaisA samajhame Aye vaisA yadi yogya lage to artha likhiyegaa| praNAma phuNce| 326 . baMbaI, mAgha vadI 11, budha, 1948 zuddhatA vicAre dhyAve, zuddhatAmeM kelI kre| zuddhatAme thira vhe amRta dhArA varase // -samayasAra nATaka ____327 babaI, mAgha vadI 14, zani, 1948 adbhutadazAke kAvyakA artha likha bhejA so yathArtha hai| anubhavakA jyo-jyo vizeSa sAmarthya utpanna hotA hai tyo tyo aise kAvya, zabda, vAkya yathAtathyarUpase pariNamita hote haiM, isame AzcaryakAraka dazAkA varNana hai| 1 bhAvArtha-avasara milanepara jabase AtmAne vibhAva pariNatiko choDakara nija svabhAvako grahaNa kiyA hai, tabase jo jo bAteM upAdeya thI ve ve saba grahaNa kI, aura jo jo vA heya thI ve ve saba choDa dii| ava grahaNa karane yogya aura tyAgane yogya kucha nahI raha gayA aura na kucha zeSa raha gayA jo nayA kAma karaneko bAkI ho / parigraha choDa diyA, zarIra choDa diyA, vacana-tarkakI kriyAse rahita huA, manake vikalpa tyAga diye, indriyajanita jJAna choDA aura AtmAko zuddha kiyaa| [ samayasAra nATaka hiMdI TIkA sarvavizuddhidvAra 109, pR0 279-280 ] 2. dekheM Aka 325 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 323 jIvako satpuruSako pahacAna nahI hotI aura unake prati apane samAna vyAvahArika kalpanA rahatI hai, yaha jIvakI kalpanA kisa upAyase dUra ho, so likhiyegA / upAdhikA prasaMga bahuta rahatA hai / satsaMgake binA jI rahe hai / babaI, mAgha vadI 30, ravi, 1948 328 "leveko na rahI Thora, tyAgoveko nAhIM ora / arat kahA ubaryo ju, kAraja navIno hai !" svarUpakA bhAna honese pUrNakAmatA prApta huI, isaliye aba kucha bhI leneke liye dUsarA koI kSetra nahI rahA / svarUpakA tyAga to mUrkha bhI kabhI karanA nahI cAhatA, aura jahA~ kevala svarUpasthiti hai, vahA~ to phira dUsarA kucha rahA nahI, isaliye tyAga karanA bhI nahI rhaa| aba jaba lenAdenA dono nivRtta ho gaye, taba dUsarA koI navIna kArya karaneke liye kyA bAkI rahA ? arthAt jaise honA cAhiye vaise ho gayA / to phira dUsarA lene-denekA jajAla kahA~se ho ? isaliye kahate haiM ki yahA~ pUrNakAmatA prApta huI / 329 babaI, mAgha vadI, 1948 koI kSaNabharake liye arucikara karanA nahI cAhatA / tathApi use karanA par3atA hai, yaha yo sUcita karatA hai ki pUrva karma kA nibaMdhana avazya hai / avikalpa samAdhikA dhyAna kSaNabharake liye bhI nahI miTatA / tathApi aneka varSoMse vikalparUpa upAdhikI ArAdhanA karate jAte haiM / jaba taka sasAra hai taba taka kisI prakArako upAdhi honA to sabhava hai, tathApi avikalpa samAdhime sthita jJAnIko to vaha upAdhi bhI abAdha hai, arthAt samAdhi hI hai / isa dehako dhAraNa karake yadyapi koI mahAna aizvarya nahI bhogA, zabdAdi viSayokA pUrA vaibhava prApta nahI huA, kisI vizeSa rAjyAdhikAra sahita dina nahI bitAye, apane mAne jAnevAle kisI dhAma va ArAmakA sevana nahI kiyA, aura abhI yuvAvasthAkA pahalA bhAga calatA hai, tathApi inamese kisIkI AtmabhAvase hame koI icchA utpanna nahI hotI, yaha eka baDA Azcarya mAnakara pravRtti karate haiM / aura ina padArthoM kI prApti aprApti dono ekasI jAnakara bahuta prakArase avikalpa samAdhikA hI anubhava karate haiM / aisA honepara bhI vAravAra vanavAsakI yAda AtI hai, kisI prakArakA lokaparicaya rucikara nahI lagatA, satsagame surata bahA karatI hai, aura avyavasthita dazAse upAdhiyogame rahate haiM / eka avikalpa samAdhike sivAya sacamuca koI dUsarA smaraNa nahI rahatA, ciMtana nahI rahatA, ruci nahI rahatI, athavA kucha kAma nahI kiyA jAtA / jyotiSa Adi vidyA yA aNimA Adi siddhiko mAyika padArtha samajhakara AtmAko usakA smaraNa bhI kvacita hI hotA hai / usa dvArA kisI vAtako jAnanA athavA siddha karanA kabhI yogya nahI lagatA, aura isa bAta kisI taraha abhI to cittapraveza bhI nahI rahA / pUrva nibandhana jisa jisa prakArase udayame Aye usa usa prakAra se ' aisA karanA yogya lagA hai / anukramase vedana karate jAnA, Apa bhI aise anukramame cAhe jitane thoDe aMzame pravRtti kI jAya to bhI vaisI pravRtti karanekA abhyAsa rakhiye aura kisI bhI kAmake prasagame adhika zokame par3anekA abhyAsa kama kIjiye, aisA karanA yA honA yaha jJAnIkI bhavasthAme praveza karanekA dvAra he / 1 kAgaja phaTa jAnese akSara uDa gaye haiM / Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 zrImada rAjacandra Apa kisI bhI prakArakA upAdhiprasaMga likhate haiM, vaha yadyapi paDhaneme AtA hai, tathApi tatsabandhI cittaneM kucha bhI AbhAsa na paDanese prAya uttara likhanA bhI nahIM bana pAtA, ise doSa kahe yA guNa kahe, paraMtu kSamA karane yogya hai / sAsArika upAdhi hameM bhI kucha kama nahI hai, tathApi usame nija bhAva na rahanese usase ghabarAhaTa utpanna nahIM hotii| usa upAdhike udayakAlake kAraNa abhI to samAdhi gauNabhAvase rahatI hai, aura usake liye zoka rahA karatA hai / . 330 li0 vItarAgabhAvake yathAyogya / babaI, mAgha, 1948 kisanadAsa Adi jijJAsu, dIrghakAla taka yathArtha bodhakA paricaya honese bodhabIjakI prApti hotI hai, aura yaha bodhabIja prAyanizcaya samyaktva hotA hai / jineMdra bhagavAnane bAIsa prakAra ke pariSaha kahe hai, uname darzanaparipaha nAmakA eka pariSaha kahA hai, aura eka dUsarA ajJAnapariSaha nAmakA pariSaha bhI kahA hai / isa dono pariSahokA vicAra karanA yogya hai, yaha vicAra karanekI ApakI bhUmikA hai; arthAt usa bhUmikA ( guNasthAnaka ) kA vicAra karanese kisI prakAra Apako yathArtha dhairya prApta honA sambhava hai / kisI bhI prakArase svaya maname kucha sakalpa kiyA ho ki aisI dazAme AyeM athavA isa prakArakA dhyAna kareM, to samyaktvakI prApti hotI hai, to vaha sakalpita prAya (jJAnIkA svarUpa samajhame Anepara ) mithyA hai, aisA mAlUma hotA hai / yathArthaM bodhake arthakA vicAra karake, aneka bAra vicAra karake apanI kalpanAko nivRttaM karanekA jJAniyone kahA hai / 'adhyAtmasAra' kA adhyayana, zravaNa calatA hai so acchA hai / aneka bAra grantha par3hanekI citA nahI, parantu kisI prakArase usakA anuprekSaNa dIrghakAla taka rahA kare aisA karanA yogya hai / paramArtha prApta honeke viSayame kisI bhI prakArakI AkulatA vyAkulatA rakhanA - honA - use 'darzanapariSaha' kahA hai / yaha pariSaha utpanna ho yaha to sukhakAraka hai; parantu yadi dhairyase vaha vedA jAye to usamese samyagdarzanakI utpatti honA sabhava hotA hai / Apa 'darzanapariSaha' me kisI bhI prakArase rahate haiM, aisA yadi Apako lagatA ho to vaha dhairyase vedane yogya hai, aisA upadeza hai / Apa prAyaH 'darzanapariSaha' me hai, aisA hama jAnate hai / kisI bhI prakArakI AkulatAke binA vairAgyabhAvanAse, vItarAgabhAvase, jJAnIme paramabhaktibhAva se satzAstra AdikA aura satsagakA paricaya karanA abhI to yogya hai / paramArthaMsaMbaMdhI maname kiye hue sakalpake anusAra kisI bhI prakArakI icchA na kareM, arthAt kisI bhI prakAra divyatejayukta padArtha ityAdi dikhAyI dene AdikI icchA, mana kalpita dhyAna Adi ina saba sakalpoko yathAzakti nivRtti kareM / 'zAtasudhArasa' me kahI huI bhAvanA aura 'adhyAtmasAra me kahA huA AtmanizcayAdhikAra ye vAravAra manana karane yogya hai, ina donokI vizeSatA maaneN| 'AtmA hai' aisA jisa pramANase jJAta ho, 'AtmA nitya hai' aisA jisa pramANase jJAta ho, 'AtmA kartA hai' aisA jisa pramANase jJAta ho, 'AtmA bhoktA hai' aisA jisa pramANase jJAta ho, 'mokSa hai' aisA jisa Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 325 pramANase jJAta ho, aura 'usakA upAya hai' aisA jisa pramANase jJAta ho, vaha vAraMvAra vicAraNIya hai| 'adhyAtmasAra'me athavA cAhe kisI dUsare granthame yaha bAta ho to vicAra karaneme bAdhA nahI hai / kalpanAkA tyAga karake vicAraNIya hai| janaka videhIkI bAta abhI jAnanese Apako lAbha nahI hai / sabake liye yaha patra hai| 331 babaI, mAgha, 1948 vItarAgatAse, atyanta vinayase praNAma / bhrAtivaza sukhasvarUpa bhAsamAna hote haiM aise ina sasArI prasago evaM prakArome jaba taka jIvako prIti rahatI hai, taba taka jIvako apane svarUpakA bhAsa honA asambhava hai, aura satsagakA mAhAtmya bhI tathArUpatAse bhAsamAna honA asabhava hai| jaba taka yaha sasAragata prIti asasAragata prItiko prApta na ho taba taka avazya hI apramattabhAvase vAravAra puruSArthako svIkAra karanA yogya hai| yaha bAta trikAlame visavAdarahita jAnakara niSkAmabhAvase likhI hai| 332 ___ babaI, phAguna sudI 4, budha, 1948 Arabha aura parigrahakA moha jyojyo miTatA hai, jyo-jyo tatsambandhI apanepanakA abhimAna madapariNAmako prApta hotA hai, tyo-tyo mumukSatA vaDhatI jAtI hai| anata kAlase paricita yaha abhimAna prAyaH ekadama nivRtta nahI hotaa| isaliye tana, mana, dhana Adi jiname mamatva rahatA hai unhe jJAnIko arpita kiyA jAtA hai, prAya jJAnI kucha unhe grahaNa nahI karate, parantu unamese mamatvako dUra karanekA ho upadeza dete haiM, aura karane yogya bhI yahI hai ki Arambha-parigrahako vAravArake prasagame puna puna vicAra karaka uname mamatva na hone de, taba mumukSutA nirmala hotI hai| 333 __ babaI, phAguna sudI 4, budha, 1948 "jIvako satpurupakI pahacAna nahI hotI, aura unake prati apane samAna vyAvahArika kalpanA rahatI haiM, yaha jIvakI kalpanA kisa upAyase dUra ho ?' isa praznakA yathArtha uttara likhA hai| aisA uttara jJAnI athavA jJAnIkA Azrita mAtra jAna sakatA hai, kaha sakatA hai, athavA likha sakatA hai| mArga kaisA hI isakA jinhe jJAna nahI hai, aise zAstrAbhyAsI puruSa usakA yathArtha uttara nahI de sakate, yaha bhI yathArtha hI hai| 'zuddhatA vicAre dhyAve', isa padake viSayame aba phira likheNge| abArAmajIkI pustakake viSayame Apane vizeSa adhyayana karake jo abhiprAya likhA, usake viSayame ava phira bAtacItake samaya vizeSa batAyA jA sakatA hai| hamane usa pustakakA bahutasA bhAga dekhA hai, paratu siddhAtajJAnase asagata bAteM lagatI hai, aura aisA hI hai, tathApi usa puruSakI dazA acchI hai, mArgAnusArI jeso hai aisA to hama kahate hai / hamane jise saiddhAtika athavA yathArtha jJAna mAnA hai vaha ati-ati sUkSma hai, parantu vaha prApta ho sakanevAlA jJAna hai / vizeSa aba phira / cittane kahe anusAra nahIM kiyA isaliye Aja vizeSa nahI likhA gayA, so kSamA kiijiyegaa| parama premabhAvase namaskAra prApta ho| 1 zrI saubhAgyabhAI dvArA diyA gayA uttara-"nippakSa hokara satsaga kare to sat mAlUma hotA hai, aura phira satpuruSakA yoga mile to use pahacAnatA hai aura pahacAne to vyAvahArika kalpanA dUra hotI hai| isaliye pakSarahita hokara satsaga karanA cAhiye / isa upAyake sivAya dusarA koI upAya nahIM hai / vAkI bhagavatkRpAkI vAta aura hai|" Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 zrImada rAjacandra 334 babaI, phAguna sudI 10, budha, 1948 hRdayarUpa zrI subhAgyake prati, bhaktipUrvaka namaskAra pahu~ce / 'aba phira likheMge, aba phira likheMge' aisA likhakara aneka bAra likhanA bana nahI pAyA, so kSamA karane yogya hai, kyoki cittasthiti prAya videhI jesI rahatI hai, isaliye kAryame avyavasthA ho jAtI hai / abhI jaisI cittasthiti rahatI hai, vaisI amuka samaya taka calAye binA chuTakArA nahI hai / 1 bahuta bahuta jJAnI puruSa ho gaye hai, uname hamAre jaise upAdhiprasaMga aura udAsIna, ati udAsIna cittasthitivAle prAya apekSAkRta thoDe hue hai / upAdhiprasaga ke kAraNa AtmA sabadhI vicAra akhaNDarUpase nahI ho sakatA, athavA gauNarUpase huA karatA hai, aisA honese bahuta kAla taka prapacame rahanA par3atA haiM, aura usame to atyata udAsa pariNAma ho jAnese kSaNabharake liye bhI citta sthira nahI raha sakatA, jisase jJAnI sarvasaMgaparityAga karake apratibaddharUpa se vicaraNa karate hai / 'sarvasaga' zabdakA lakSyArtha hai aisA saga ki jo akhaNDarUpase AtmadhyAna, yA bodha mukhyata na rakhA sake / hamane yaha sakSepame likhA hai, aura isa prakArakI bAhya eva atarase upAsanA karate rahate haiM / deha hote hue bhI manuSya pUrNa vItarAga ho sakatA hai aisA hamArA nizcala anubhava hai / kyoki hama bhI nizcayase usI sthitiko prApta karanevAle haiM, yo hamArA AtmA akhaNDarUpase kahatA hai, aura aisA hI hai, avazya aisA hI hai / pUrNa vItarAgakI caraNaraja niratara mastakapara ho, aisA rahA karatA hai / atyaMta vikaTa aisA vItarAgatva atyaMta AzcaryakAraka hai, tathApi yaha sthiti prApta hotI hai, sadeha prApta hotI hai, yaha nizcaya hai, prApta karaneke liye pUrNa yogya haiM, aisA nizcaya hai / sadeha aise hue binA hamArI udAsInatA dUra ho aisA mAlUma nahI hotA aura aisA honA sambhava hai, avazya aisA hI hai / praznoMke uttara prAya nahI likhe jA sakeMge, kyoki cittasthiti jaisI batAyI vaisI rahA karatI hai / abhI vahA~ kucha paDhanA aura vicAra karanA calatA hai kyA ? athavA kisa taraha calatA hai ? ise prasaMgopAtta likhiyegA / tyAga cAhate hai, parantu nahI hotA / vaha tyAga kadAcit ApakI icchAnusAra kare, tathApi utanA bhI abhI to ho sakanA sambhava nahI hai / abhinna bodhamaya praNAma prApta ho / babaI, phAguna sudI 10, budha, 1948 335 udAsa-pariNAma AtmAko bhajA karatA hai / nirupAyatAkA upAya kAla hai / pUjya zrI saubhAgyabhAI, samajhaneke liye jo vivaraNa likhA hai, vaha satya hai / java taka ye bAte jIvakI samajhame nahI AtI, taba taka yathArtha udAsIna pariNatikA honA bhI kaThina lagatA hai / 'satpuruSa pahacAnaneme kyo nahI Ate ?' ityAdi prazna uttarasahita likha bhejanekA vicAra to hotA hai, parantu likhaneme citta jaisA cAhiye vaisA nahI rahatA, aura vaha bhI alpa kAla rahatA hai, isaliye nirdhArita likhA nahI jA sakatA / udAsa - pariNAma AtmAko atyanta bhajA karatA hai / kisI ardhajijJAsu puruSako ATheka dina pUrva eka patra bhejaneke liye likha rakhA thA / pochese amuka kAraNase citta ruka jAnese vaha patra paDA rahane diyA thA jise paDhaneke liye Apako bheja diyA hai| Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 327 25 vo varSa jo vastuta jJAnIko pahacAnatA hai vaha dhyAna AdikI icchA nahIM karatA, aisA hamArA aMtaraga abhiprAya rahatA hai| jo mAtra jJAnIko cAhatA hai, pahacAnatA hai aura bhajatA hai, vahI vaisA hotA hai, aura vaha uttama mumukSu jAnane yogya hai| udAsa pariNAma AtmAko bhajA karatA hai| cittakI sthitime yadi vizeSarUpase likhA jAyegA to likhuugaa| namaskAra prApta ho| 336 baMbaI, phAguna sudI 11, budha, 1948 yahA~ bhAvasamAdhi hai| vizeSata: 'vairAgya prakaraNa' me zrIrAmane jo apaneko vairAgyake kAraNa pratIta hue so batAye haiM, ve puna puna vicAraNIya haiN| khambhAtase patraprasaga rkhe| unakI orase patra Aneme DhIla hotI ho to Agrahase likhe jisase ve DhIla kama kareMge / paraspara kucha pRcchA karanA sUjhe to vaha bhI unhe likheN| 337 baMbaI, phAguna sudI 11 // , guru, 1948 ci0 caduke svargavAsakI khabara paDhakara kheda huA / jo jo prANI deha dhAraNa karate haiM ve ve prANI usa dehakA tyAga karate haiN| aisA hame pratyakSa anubhavasiddha dikhAyI detA hai, phira bhI apanA citta usa dehakI anityatAkA vicAra karake nitya padArthaka mArgame nahI jAtA, isa zocanIya bAtakA vAraMvAra vicAra karanA yogya hai / manako dhairya dekara udAsIko nivRtta kiye binA chuTakArA nahI hai / kheda na karake dhairyase usa dukhako sahana karanA ho hamArA dharma hai| isa dehakA bhI jaba-taba aise hI tyAga karanA hai, yaha bAta smaraName AyA karatI hai, aura sasArake prati vairAgya vizeSa rahA karatA hai / pUrvakarmake anusAra jo kucha bhI sukhadu.kha prApta ho, use samAnabhAvase vedana karanA, yaha jJAnIko sIkha yAda Anese likhI hai / mAyAko racanA gahana hai|| 338 babaI, phAguna sudI 13, zukra, 1948 pariNAmome atyanta udAsInatA pariNamita hotI rahatI hai| jyo-jyo aisA hotA hai, tyo-tyo pravRtti-prasaga bhI baDhate rahate hai| anirdhArita pravRttike prasaga bhI prApta huA karate haiM, aura isase aisA mAnate hai ki pUrva nibaddha karma nivRtta honeke liye zIghra udayame Ate haiN| 339 ' vavaI, phAguna sudI 14, 1948 kisIkA doSa nahIM hai, hamane karma bA~dhe isaliye hamArA doSa hai| jyotipako AmnAya sambandhI kucha vivaraNa likhA, so par3hA hai| usakA bahutasA bhAga jJAta hai| tathApi citta usame jarA bhI praveza nahI kara sakatA, aura tatsambandhI par3hanA va sunanA kadAcit camatkArika ho, to bhI vojharUpa lagatA hai / usame kiMcit bhI ruci nahIM rahI hai| Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 zrImad rAjacandra - hame to mAtra apUrva satke jJAname hI ruci rahatI hai| dUsarA jo kucha kiyA jAtA hai yA jisakA anusaraNa kiyA jAtA hai, vaha sava AsapAsake vadhanako lekara kiyA jAtA hai| / abhI jo kucha vyavahAra karate hai, usame deha aura manako bAhya upayogame pravRtta karanA par3atA hai| AtmA usame pravRtta nahI hotA / kvacit pUrvakarmAnusAra pravRtta karanA par3atA hai, jisase atyanta AkulatA A jAtI hai| jina karmokA pUrvame nibadhana kiyA gayA hai, una karmose nivRtta honeke liye, unhe bhoga leneke liye, alpa kAlame bhoga leneke liye, yaha vyApAra nAmake vyAvahArika kAmakA dUsareke liye sevana karate haiN| ___ abhI jo vyApAra karate haiM usa vyApArake viSayame hame vicAra AyA karatA thA, aura usake bAda anukramase usa kAryakA Arabha huA, tavase lekara aba taka dina pratidina kAryakI kucha vRddhi hotI rahI hai| hamane isa kAryako prerita kiyA thA, isaliye tatsambandhI yathAzakti majadUrI jaisA kAma bhI karanekA rakhA hai| aba kAryakI sImA vahuta baDha jAnese nivRtta honekI atyanta buddhi ho jAtI hai / parantu ko doSavuddhi A jAnekA sambhava hai, vaha anata sasArakA kAraNa ko ho aisA jAnakara yathAsambhava cittakA samAdhAna karake vaha majadUrI jaisA kAma bhI kiye jAnA aisA abhI to socA hai / isa kAryakI pravRtti karate samaya hamArI jitanI udAsIna dazA thI, usase Aja vizeSa hai / aura isaliye hama prAya. unakI vRttikA anusaraNa nahI kara sakate, tathApi jitanA ho sakatA hai utanA anusaraNa to jaise-taise cittakA samAdhAna karake karate Aye haiN| ___ koI bhI jIva paramArthakI icchA kare aura vyAvahArika sagame prIti rakhe, aura paramArtha prApta ho, aisA to kabhI ho hI nahIM sktaa| pUrvakarmako dekhate hue to isa kAryase nivRtti abhI ho aisA dikhAyI nahI detaa| isa kAryake pazcAt 'tyAga' aisA hamane to jJAname dekhA thA, aura abhI aisA svarUpa dIkhatA hai, itanI AzcaryakI bAta hai| hamArI vRttiko paramArthake kAraNa avakAza nahI hai aisA honepara bhI bahutasA samaya isa kAmame vitAte haiM, aura isakA kAraNa mAtra itanA ho hai ki unhe doSabuddhi na aaye| tathApi hamArA AcaraNa hI aisA hai, ki yadi jIva usakA khyAla na kara sake to itanA kAma karate hue bhI doSabuddhi hI rahA kre| 340 babaI, phAguna sudI 15, ravi, 1948 ... jisame cAra prazna likhe gaye hai, tathA jisame svAbhAvika bhAvake viSayameM jineMdrakA jo upadeza hai usa viSayame likhA hai, vaha patra kala prApta huA hai| likhe hue prazna bahuta uttama hai, jo mumukSu jIvako parama kalyANake liye uThane yogya hai| una praznoMke uttara bAdame likhanekA vicAra hai| jisa jJAnase bhavAta hotA hai usa jJAnakI prApti jIvake liye bahuta durlabha hai / tathApi vaha jJAna svarUpase to atyanta sugama hai, aisA jAnate haiN| usa jJAnake sugamatAse prApta honeme jisa dazAkI jarUrata hai usa dazAko prApti ati ati kaThina hai, aura usake prApta honeke jo do kAraNa haiM unakI prAptike vinA jIvako anatakAlase bhaTakanA par3A hai, jina do kAraNokI prAptise mokSa hotA hai| prnnaam| Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 329 babaI, phAguna vadI 4, guru, 1948 yahA~se kala eka patra likhA hai, use paDhakara cittame avikSipta rahiye, samAdhi rkhiye| vaha vArtA cittame nivRtta karaneke liye Apako likhI hai, jisame usa jIvakI anukapAke sivAya dUsarA hetu nahI hai| hame to cAhe jaise ho to bhI samAdhi hI banAye rakhanekI dRr3hatA rahatI hai| apanepara jo kucha Apatti, viDavanA, duvidhA yA aisA kucha A paDe to usake liye kisIpara doSAropaNa karanekI icchA nahI hotii| aura paramArthadRSTise dekhate hue to vaha jIvakA doSa hai| vyAvahArikadRSTise dekhate hue nahI jaisA hai, aura jIvakI jaba taka vyAvahArikadRSTi hotI hai taba taka pAramArthika doSakA khyAla AnA bahuta duSkara hai| Apake Ajake patrako vizeSata par3hA hai| usase pahaleke patrokI bhI bahutasI praznacarcA Adi dhyAname hai / yadi ho sakA to ravivArako isa viSayame saMkSepame kucha likhuugaa| mokSake do mukhya kAraNa jo Apane likhe haiM ve vaise hI haiM / isa viSayame vizepa phira likhuugaa| 342 babaI, phAguna vadI 6, zani, 1948 yahA~ bhAvasamAdhi to hai / Apa jo likhate haiM vaha satya hai| parantu aisI dravyasamAdhi Aneke liye pUrvakarmoko nivRtta hone denA yogya hai| duSamakAlakA bar3ese baDA cihna kyA hai ? athavA duSamakAla kise kahA jAtA hai ? athavA kina makhya lakSaNose vaha pahacAnA jA sakatA hai ? yahI vijJApana hai| li0 bodhviij| babaI, phAguna vadI 7, ravi, 1948 yahA~ samAdhi hai| jo samAdhi hai vaha kucha azome hai| aura jo he vaha bhAvasamAdhi hai| babaI, phAguna vadI 10, budha, 1948 344 upAdhi udayarUpase rahatI hai| patra Aja pahu~cA hai / abhI no parama premase namaskAra phuNce| / 345 baMbaI, phAguna vadI 11, 1948 kisI bhI prakArase satsagakA yoga ho to vaha karate rahanA, yaha kartavya hai, aura jisa prakArase jIvako mamatva vizeSa huA karatA ho athavA baDhA karatA ho usa prakArase yathAsambhava saMkoca karate rahanA, yaha satsagame bhI phala denevAlI bhAvanA hai| babaI, phAguna vadI 14, ravi, 1948 346 sabhI praznoke uttara sthagita rakhaneko icchA hai / pUrvakarma zIghra nivRtta ho, aisA karate haiN| kRpAbhAva rakhiye aura praNAma svIkAra kIjiye / Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 zrImad rAjacandra 347 babaI, phAguna vadI 30, soma, 1948 babaraH AtmasvarUpase hRdayarUpa vizrAmamUrti zrI saubhAgyake prati, hamArA vinayayukta praNAma phuNce| yahA~ prAyaH AtmadazAse sahajasamAdhi rahatI hai| bAhya upAdhikA yoga vizeSata: udayako prApta honese tadanusAra pravRtti karaneme bhI svastha rahanA par3atA hai| jAnate hai ki jo pariNAma bahuta kAlame prApta honevAlA hai vaha usase thoDe kAlame prApta honeke liye vaha upAdhiyoga vizeSatA rahatA hai| Apake bahutase patra hame mile haiN| uname likho huI jJAnasambandhI vArtA prAya hamane paDhI hai / una saba praznoMke uttara prAya nahI likhe gaye haiM, isake lie kSamA karanA yogya hai / una patrome prasaMgAt koI koI vyAvahArika vArtA bhI likhI hai, jise hama cittapUrvaka paDha sake aisA honA vikaTa hai / aura usa vArtAsambandhI pratyuttara likhane jaisA nahI sUjhatA hai / isaliye usake liye bhI kSamA karanA yogya hai| ____ abhI yahA~ hama vyAvahArika kAma to pramAName bahuta karate haiM, usame mana bhI pUrI taraha lagAte hai, tathApi vaha mana vyavahArame nahI jamatA, apaneme hI lagA rahatA hai, isaliye vyavahAra bahuta bojharUpa rahatA hai| ___ sArA loka tIno kAlame du khase pIDita mAnA gayA hai, aura usame bhI jo cala rahA hai, vaha to mahA duSamakAla hai, aura sabhI prakArase vizrAtikA kAraNabhata jo 'kartavyarUpa zrI satsaga' hai, vaha to sabhI kAlame prApta honA durlabha hai / vaha isa kAlame prApta honA ati-ati durlabha ho yaha kucha AzcaryakAraka nahI hai| hama ki jinakA mana prAya krodhase, mAnase, mAyAse, lobhase, hAsyase, ratise, aratise, bhayase, zokase, jugupsAse yA zabda Adi viSayose apratibaddha jaisA hai, kuTumbase, dhanase, putrase, 'vaibhavase', strose yA dehase mukta jaisA hai, aise manako bhI satsagame bA~dha rakhanekI atyadhika icchA rahA karatI hai, aisA honepara bhI hama aura Apa abhI pratyakSarUpase to viyogame rahA karate hai yaha bhI pUrva nibadhanake kisI bar3e prabandhake udayame honeke kAraNa sambhava hai| jJAnasambandhI praznoke uttara likhavAnekI ApakI abhilASAke anusAra karaneme pratibandha karanevAlI eka cittasthiti huI hai jisase abhI to usa viSayame kSamA pradAna karanA yogya hai| Apako likhI huI kitanI hI vyAvahArika bAteM aisI thI ki jinhe hama jAnate haiM / uname kucha uttara likhane jaisI bhI thI / tathApi mana vaisI pravRtti na kara sakA isaliye kSamA karanA yogya hai| 348 - babaI, caitra sudI 2, budha, 1948 namaskAra phuNce| yaha lokasthiti hI aisI hai ki usame satyakI bhAvanA karanA parama vikaTa hai| sabhI racanA asatyake Agrahako bhAvanA karAnevAlI hai| 349 vaMbaI, caitra sudI 4, zukra, 1948 namaskAra phuNce| lokasthiti AzcaryakAraka hai| Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vo varSa 331 350 babaI, caitra sudI 6, ravi, 1948 jJAnoko 'sarvasaga parityAga karanekA kyA hetu hogA? praNAma prApta ho| 351 babaI, caitra sudI 9, budha, 1948 vAhyopAdhi prasaMga rahatA hai| yathAsambhava sadvicArakA paricaya ho, aisA karaneke liye upAdhime ulajhe rahanese yogyarUpase pravRtti na ho sake, isa bAtako dhyAname rakhane yogya jJAniyone jAnA hai| prnnaam| 352 babaI, caitra sudI 9, budha, 1948 zubhopamAyogya mehatA zrI 5 catrabhuja becara, Apane abhI sabhIse kaTAlA Aneke bAreme jo likhA hai use paDhakara kheda huA / merA vicAra to aisA rahatA hai ki yathAsambhava vaise kaTAlekA zamana kare aura use sahana kreN| kinhI dukhake prasagome aisA ho jAtA hai aura usake kAraNa vairAgya bhI rahatA hai, parantu jIvakA saccA kalyANa aura sukha to yo mAlUma hotA hai ki usa saba kaTAlekA kAraNa apanA upArjita prArabdha hai, jo bhoge binA nivRtta nahI hotA, aura use samatAse bhoganA yogya hai| isaliye manake kaTAleko yathAzakti zAta kareM aura upAjita na kiye hae kama , bhoganeme nahI Ate, aisA samajhakara dUsare kisIke prati doSadRSTi karanekI vRttiko yathAzakti zAta karake samatAse pravRtti karanA yogya lagatA hai, aura yahI jIvakA kartavya hai| li0 rAyacadake prnnaam| 353 ' babaI, caitra sudI 12, zukra, 1948 OM Apa sabakA mumukSutApUrvaka likhA huA patra milA hai / samaya mAtrake liye bhI apramattadhArAkA vismaraNa na karanevAlA aisA AtmAkAra mana vartamAna samayame udayAnusAra pravRtti karatA hai, aura jisa kisI bhI prakArase pravRtti kI jAtI hai, usakA kAraNa pUrvame nivandhana karaneme AyA huA udaya hI hai / isa udayame prIti bhI nahI hai, aura aprIti bhI nahI hai| samatA hai, karane yogya bhI yahI hai / patra dhyAname hai| yathAyogya / 354 bavaI, caitra sudI 13, ravi, 1948 samakitakI sparzanA kaba huI samajhI jAye ? usa samaya kesI dazA rahatI hai ? isa viSayakA anubhava karake likhiyegaa| sasArI upAdhikA jaise hotA ho vaise hone denA, kartavya yahI hai, abhiprAya yahI rahA karatA hai| dhIrajase udayakA vedana karanA yogya hai| 1. dekheM Apha 334 aura 663 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 zrImada rAjacandra 355 samyaktvakI sparzanAke sambandhame vizeSarUpase likhA jA sake to likhiyegA / likhA huA uttara satya hai / prativadhatA dukhadAyaka hai, yahI vijJApana | svarUpasya yathAyogya / 356 babaI, caitra vadI 1, vudha, 1948 AtmasamAdhipUrvaka yoga-upAdhi rahA karatI hai, jisa prativadhake kAraNa abhI to kucha icchita kAma nahI kiyA jA sakatA / hRdayarUpa aise hI hetuke kAraNa zrI RSabha Adi jJAniyone zarIra AdikI pravartanAke bhAnakA bhI tyAga kiyA thA / samasthitabhAva / babaI, caitra vadI 5, ravi, 1948 zrI subhAgya, Apake ekake bAda eka bahutase savistara patra milA karate haiM, jiname prasagopAtta zItala jJAnavArtA bhI AyA karatI hai / paraMtu kheda hotA hai ki usa vipayame prAya hamase adhika likhanA nahI ho sakatA / satsaga honeke prasagakI icchA karate haiM, paratu upAdhiyogake udayakA bhI vedana kiye vinA upAya nahI hai / citta bahuta bAra Apame rahA karatA hai / jagatame dUsare padArthaM to hamAre liye kucha bhI rucikara nahI rahe hai / jo kucha ruci rahI hai vaha mAtra eka satyakA dhyAna karanevAle santame, jisame AtmAkA varNana he aise satzAstrame, aura parecchAse paramArthake nimittakAraNa aise dAna Adime rahI hai / AtmA to kRtArtha pratIta hotA hai / 1 babaI, caitra, vadI 1, vudha, 1948 357 hRdayarUpa subhAgya, 358 vavaI, caitra vadI 5, ravi, 1948 jagata abhiprAyako ora dekhakara jovane padArthakA bodha pAyA hai / jJAnIke abhiprAyakI ora dekhakara pAyA nahI hai / jisa jIvane jJAnIke abhiprAyase bodha pAyA hai usa jIvako samyagdarzana hotA hai / 'vicArasAgara' anukramale ( prAraMbhase anta taka) vicAra karanekA abhyAsa abhI ho sake to karanA yogya hai / hama do prakArakA mArga jAnate haiN| eka upadezaprAptikA mArga aura dUsarA vAstavika mArga | 'vicArasAgara' upadezaprAptirke liye vicAraNIya hai / jaba hama jainazAstra paDhaneke liye kahate haiM tava jainI honeke liye nahI kahate, java vedAtazAstra par3haneke liye kahate hai, taba vedaatii honeke liye nahI kahate, isI taraha anya zAstra par3haneke liye kahate haiM to anya ho liye nahI kahate, mAtra jo kahate haiM vaha Apa sabako upadeza leneke liye kahate hai / jainI aura vedAta Adike bhedakA tyAga kareM / AtmA vaisA nahI hai / 359 vavaI, caitra vadI 8, 1948 Aja eka patra prApta huA he / patra paDhanese aura vRttijJAnase, abhI Apako kucha ThIka tarahase dhorajavala rahatA hai yaha jAnakara santoSa huA hai / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 25 vo varSa 333 kisI bhI prakArase pahale to jIvakA ahaMtva dUra karanA yogya hai| jisakA dehAbhimAna galita huA hai usake liye saba kucha sukharUpa hI hai| jise bheda nahI hai use khedakA sambhava nahI hai| harIcchAme dRDha vizvAsa rakhakara Apa pravRtti karate hai, yaha bhI sApekSa sukharUpa hai| Apa jo kucha vicAra likhanA cAhate hai unhe likhaneme bheda nahI rakhate, ise hama bhI jAnate hai| baMbaI, caitra vadI 12, ravi, 1948 jahA~ pUrNakAmatA hai, vahA~ sarvajJatA hai| jise bodhabIjakI utpatti hotI hai, use svarUpasukhase paritRptatA rahatI hai, aura viSayake prati aprayatna dazA rahatI hai| jisa jIvaname kSaNikatA hai, usa jIvaname jJAniyone nityatA prApta kI hai, yaha acarajakI bAta hai| yadi jIvako paritRptatA na rahA karatI ho to use akhaNDa Atmabodha nahIM hai aisA smjhe| 361 babaI, vaizAkha sudI 3, zukra (akSayatRtIyA), 1948 bhAvasamAdhi hai / bAhyaupAdhi hai, jo bhAvasamAdhiko gauNa kara sake aisI sthitivAlI hai, phira bhI samAdhi rahatI hai| 362 baMbaI, vaizAkha sudI 4, zani, 1948 hRdayarUpa zrI subhAgya, namaskAra phuNce| yahA~ AtmatA honese samAdhi hai / / hamane pUrNakAmatAke bAreme likhA hai, vaha isa Azayase likhA hai ki jitanA jJAna prakAzita hotA hai utano zabda Adi vyAvahArika padArthoMme ni spahatA rahatI hai, Atmasukhase paritRptatA rahatI hai| anya sukhako icchA na honA, yaha pUrNajJAnakA lakSaNa hai| jJAnI anitya jIvaname nityatA prApta karate haiM, aisA jo likhA hai vaha isa Azayase likhA hai ki unhe mRtyuse nirbhayatA rahatI hai| jinhe aisA ho unake liye phira yo na kahe ki ve anityatAme rahate haiM to yaha bAta satya hai| __ jise saccA AtmabhAna hotA hai use, maiM anya bhAvakA akartA hU~, aisA bodha utpanna hotA he aura usakI ahapratyayIvuddhi vilIna ho jAtI hai| aisA AtmabhAna ujjvalarUpase niratara rahA karatA hai, tathApi jaisA cAhate haiM vaisA to nahI he / yahA~ samAdhi hai| smaadhiruup| babaI, vaizAkha sudI 5, ravi, 1948 abhI to anukramase upAdhiyoga vizeSa rahA karatA hai| adhika kyA likhe ? vyavahArake prasagame dhIraja rakhanA yogya hai| isa bAtakA visarjana nahIM hotA ho, aisI dhAraNA rahA karatI hai|| anatakAla vyavahAra karaneme vyatIta kiyA hai, to phira usakI jhajhaTame paramArthakA visarjana na kiyA jAye, aisI pravRtti karanekA jisakA nizcaya hai, use vaisA hotA hai, aisA hama jAnate hai| vaname udAsInatAse sthita jo yogI-tIrthakara Adi-he unake AtmatvakI yAda AtI hai| Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 hRdayarUpa zrI subhAgya, zrImada rAjacandra yahA~ samAdhi hai / bAhyopAdhi hai / abhI kucha jJAnavArtA likhanekA vyavasAya kama rakhA hai, use prakAzita kIjiyegA / 364 ApakA patra prApta huA / upAdhi 365 Aja patra AyA hai / vyavasAya vizeSa rahatA hai / 'prANavinimaya' nAmako mismirejamakI pustaka pahale paDhaneme A cukI hai, usame batAyI huI bAta koI baDI AzcaryakAraka nahI hai, tathApi usame kitanI ho bAteM anubhavakI apekSA anumAnase likhI haiM / uname kitanI hI asaMbhava haiM / hRdayarUpa zrI subhAgya, jise AtmatvakA dhyeya nahI hai, usake liye yaha bAta upayogI hai, hame to usake prati kucha dhyAna dekara samajhAne kI icchA nahI hotI, arthAt citta aise viSayakI icchA nahI karatA / yahA~ samAdhi hai / bAhya pratibaddhatA rahatI hai / satsvarUpapUrvaka namaskAra babaI, vaizAkha sudI 12, ravi, 1948 hRdayarUpa zrI subhAgya, maname vAravAra vicAra karanese nizcaya ho rahA hai ki kisI bhI prakArase upayoga phira kara anyabhAvame mamatva nahI hotA, aura akhaNDa AtmadhyAna rahA karatA hai, aisI dazAme vikaTa upAdhiyogakA udaya AzcaryakAraka hai / abhI to thoDe kSaNokI nivRtti muzkilase rahatI hai aura pravRtti kara sakanekI yogyatA - vAlA to citta nahI hai, aura abhI vaisI pravRtti karanA kartavya hai, to udAsInatAse aisA karate hai, mana kahI bhI nahI lagatA, aura kucha bhI acchA nahI lagatA, tathApi abhI harIcchA ke adhIna hai / nirupama AtmadhyAna jo tIrthaMkara Adine kiyA hai, vaha parama AzcaryakAraka hai / vaha kAla bhI AzcaryakAraka thA / adhika kyA kahe ? 'vanakI mArI koyala' kI kahAvata ke anusAra isa kAlame aura isa pravRtti hama haiM / 1 maNibhAI sobhAgyabhAIke savaSameM / babaI, vaizAkha sudI 9, guru, 1948 366 baMbaI, vaizAkha vadI 1, guru, 1948 to rahatA hai, tathApi AtmasamAdhi rahatI hai / abhI kucha jJAnaprasaga likhiyegA / namaskAra pahu~ce / babaI, vaizAkha vadI 6, maMgala, 1948 babaI, vaizAkha sudI 11, zani, 1948 367 368 patra prApta huA thA / yahA~ samAdhi hai / saTTe jIva' rahatA hai, yaha khedakI bAta hai, parantu yaha to jIvako svata' vicAra kiye binA samajha A sakatA Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa AdikI icchA rakhI jAtI hai, to jIvako darzanAvaraNIya prAyaH jJAnI, kisIko apanese vaisA pratibandha na ho, isa taraha jJAnIse yadi kisI bhI prakArase dhana karmakA pratibandha vizeSa utpanna hotA hai / pravRtti karate haiM / jJAnI apanA upajIvana - AjIvikA bhI pUrvakarmAnusAra karate hai, jJAname pratibaddhatA ho, isa taraha AjIvikA nahI karate, athavA isa taraha AjIvikA karAneke prasagako nahI cAhate, aisA hama jAnate hai / 335 jise jJAnIme kevala nispRha bhakti hai, unase apanI icchA pUrNa hotI huI na dekhakara bhI jisame doSa - buddhi nahI AtI aise jIvakI ApattikA jJAnIke Azrayase dhairyapUrvaka pravRtti karanese nAza hotA hai, athavA usakI bahuta madatA ho jAtI hai, aisA jAnate hai, tathApi isa kAlame aisI dhIraja rahanI bahuta vikaTa hai aura isaliye uparokta pariNAma bahuta bAra AtA huA rUka jAtA hai / hame to aisI jhajhaTame udAsInatA rahatI hai / yaha to smaraName A jAnese likhA hai / f hamame vidyamAna parama vairAgya vyavahArame kabhI bhI manako lagane nahI detA, aura vyavahArakA pratibadha to sAre dinabhara rakhanA hI paDatA hai / abhI to udayakI aisI sthiti hai, isase sabhava hotA hai ki vaha bhI sukhakA hetu hai / hama to pA~ca mAsase jagata, Izvara aura anyabhAva ina sabase udAsIna bhAvase raha rahe hai tathApi yaha bAta gabhIratA ke kAraNa Apako nahI likhii| Apa jisa prakArase Izvara Adime zraddhAzIla haiM, Apake liye usI prakArase pravRtti karanA kalyANakAraka hai, hame to kisI tarahakA bhedabhAva utpanna na honese saba kucha jhajhaTarUpa hai isaliye Izvara Adi sahita sabame udAsInatA rahatI hai / hamAre isa prakArake likhane ko paDhakara Apako kisI prakArase saMdehameM paDanA yogya nahI hai / abhI to hama isa sthitime rahate hai, isaliye kisI prakArakI jJAnavArtA bhI likhI nahI jA sakatI paratu mokSa to hame sarvathA nikaTa rUpase rahatA hai, yaha to ni zaMka bAta hai / hamArA citta AtmAke sivAya kisI anya sthala para prativaddha nahI hotA, kSaNabharake liye bhI anyabhAvame sthira nahI hotA, svarUpame sthi rahatA aisA jo hamArA AzcaryakAraka svarUpa hai use abhI to kahI bhI kahA nahI jAtA / bahuta mAsa bIta jAnese Apako likhakara satoSa mAnate haiM / 369 sava kucha harike adhIna hai / patraprasAdI prApta huI hai / yahAM samAdhi hai / savistara patra aba phira, nirupAyatAke kAraNa likhA nahI jA sakatA / 370 hRdayarUpa zrI subhAgyake prati, namaskAra paDhiyegA / hama bhedarahita haiN| vaMbaI, vaizAkha vadI 9, zukra, 1940 babaI, vaizAkha vadI 11, ravi, 194 avicchinnarUpase jinhe AtmadhyAna rahatA hai, aise zrI " praNAma pahu~ce / jisame aneka prakArakI pravRtti rahatI hai aise yogame abhI to rahate hai / usame Atmasthiti utkRSTarUpa se vidyamAna dekhakara zrI * ke cittako apane Apase namaskAra karate haiM / Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 zrImada rAjacandra __bahuta prakArase samAgamakI aura bAhya pravRttike yogatyAgakI jinakI cittavRtti kisI prakArase bhI rahatI hai aise hama abhI to itanA likhakara ruka jAte hai| 371 baMbaI, vaizAkha vadI 13, magala, 1948 zrI kalolavAsI jijJAsu zrI kuvarajIke prati, jinhe niratara abhedadhyAna rahatA hai aise zrI bodhapuruSake yathAyogya vidita ho / yahA~ antarame to samAdhi rahatI hai, aura bAhya upAdhiyoga rahatA hai, Apake likhe hue tona patra prApta hue hai, aura usa kAraNase uttara nahI likhaa| isa kAlakI viSamatA aisI hai ki jisame bahuta samaya taka satsagakA sevana huA ho to jIvameM lokabhAvanA kama hotI hai, athavA layako prApta hotI hai / lokabhAvanAke AvaraNake kAraNa jIvako paramArthabhAvanAke prati ullAsapariNati nahI hotI, aura taba taka lokasahavAsa bhavarUpa hotA hai| / jo satsaMgakA sevana nirantara cAhatA hai, aise mumukSu jIvako, jaba taka usa yogakA viraha rahe taba taka dRDhabhAvase usa bhAvanAkI icchA karake pratyeka kAryako karate hue vicArase pravRtti karake, apaneme laghutA mAnya karake, apane dekhaneme AnevAle doSakI nivRtti cAhakara saralatAse pravRtti karate rahanA, aura jisa kAryase usa bhAvanAkI unnati ho aisI jJAnavArtA yA jJAnalekha yA grathakA kucha kucha vicAra karate rahanA yaha yogya hai| ___jo bAta Upara kahI hai usame bAdhA karanevAle bahutase prasaga Apa logoMke sAmane AyA karate haiM aisA hama jAnate haiM, tathApi una saba bAdhaka prasagome yathAsabhava sadupayogase vicArapUrvaka pravRtti karanekI icchA kareM, yaha anukramase hone jaisI bAta hai| kisI bhI prakArase maname satapta honA yogya nahI hai / jo kucha puruSArtha ho use karanekI dRDha icchA rakhanA yogya hai, aura jise parama bodhasvarUpakI pahacAna hai, aise puruSako to nirantara vesI pravRtti karaneke puruSArthame parezAna honA yogya nahI hai| anatakAlame jo prApta nahI huA hai, usakI prAptime amuka kAla vyatIta ho to hAni nahI hai| mAtra anaMtakAlame jo prApta nahI haA hai usake viSayame bhrAti ho jAye, bhUla ho jAye vaha hAni hai / yadi jJAnIkA parama svarUpa bhAsamAna haA hai, to phira usake mArgame anukramase jIvakA praveza hotA hai, yaha saralatAse samajhame Ane jaisI bAta hai| samyak prakArase icchAnusAra pravRtti kare / viyoga hai to usame kalyANakA bhI viyoga hai, yaha bAta satya hai, tathApi yadi jJAnIke viyogame bhI usIme citta rahatA hai, to kalyANa hai| dhIrajakA tyAga karanA yogya nahI hai| zrI svarUpake yathAyogya 372 babaI, vaizAkha vadI 14, budha, 1948 ApakA eka patra Aja prApta huaa| Apane upAdhike dUra honeme jo samAgamame rahane rUpa mukhya kAraNa batAyA hai vaha yathAtathya hai / Apane pahale bhI aneka prakArase vaha kAraNa batAyA hai, parantu vaha IzvarecchAdhIna hai| jisa kisI bhI prakArase puruSArtha ho usa prakArase abhI to kare aura samAgamakI parama icchAme hI abhecatana rkheN| AjIvikAke kAraName prasagopAtta vihvalatA A jAtI hai yaha saca hai, tathApi dherya rakhanA yogya hai| jaldI karanekI jarUrata nahI hai, aura vaise vAstavika bhayakA koI kAraNa nahI hai| zrI Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vo varSa 337 / . 373 , babaI, vaizAkha vadI 14, budha, 1948 mohamayIse jinakI amoharUpase sthiti hai, aise zrI . ke yathAyogya / / "manake kAraNa yaha saba hai" aisA jo aba takakA huA nirNaya likhA, vaha sAmAnyata. to yathAtathya hai| tathApi 'mana', 'usake kAraNa', 'yaha saba' aura 'usakA nirNaya' aise jo cAra bhAga isa vAkyake hote haiM, ve bahuta samayake bodhase yathAtathya samajhame Ate hai, aisA mAnate hai| jise ye samajhame Ate hai, usakA mana vazame rahatA hai, rahatA hai yaha bAta nizcayarUpa hai, tathApi yadi na rahatA ho, to bhI vaha AtmasvarUpame hI rahatA hai / manake vaza honekA yaha uttara Upara likhA hai, vaha sabase mukhya likhA hai| jo vAkya likhe gaye hai ve bahuta prakArase vicAraNIya hai| mahAtmAkI deha do kAraNoMse vidyamAna rahatI hai-prArabdha karmako bhoganeke liye aura jIvoke kalyANake liye, tathApi ve ina donome udAsInatAse udayAnusAra pravRtti karate haiM aisA hama jAnate haiN| dhyAna, japa, tapa aura kriyA mAtra ina sabase hamAre batAye hae kisI vAkyako yadi parama phalakA kAraNa samajhate ho to, nizcayase samajhate ho to, pIchese buddhi lokasajJA, zAstrasajJApara na jAtI ho to, jAye to vaha bhrAtise gayI hai| aisA samajhate ho to, aura usa vAkyakA aneka prakArake dhairyase vicAra karanA cAhate ho to, likhanekI icchA hotI hai| abhI isase vizeSarUpase nizcaya-viSayaka dhAraNA karaneke liye likhanA Avazyaka jaisA lagatA hai, tathApi cittame avakAza nahI hai, isaliye jo likhA hai use prabalatAse maane| ___ saba prakArase upAdhiyoga to nivRtta karane yogya hai; tathApi yadi vaha upAdhiyoga satsaMga Adike liye hI cAhA jAtA ho tathA phira cittasthiti sabhavarUpase rahatI ho to usa upAdhiyogame pravRtti karanA zreyaskara hai| apratibaddha praNAma / 374 babaI, vaizAkha, 1948 "cAhe jitanI vipattiyoM paDeM, tathApi jJAnIse sAsArika phalakI icchA karanA yogya nahIM hai|" udayame AyA huA aMtarAya samapariNAmase vedana karane yogya hai, viSamapariNAmase vedana karane yogya nahI hai| ApakI AjIvikA sambandhI sthiti bahuta samayase jJAta hai, yaha pUrvakarmakA yoga hai| jise yathArtha jJAna hai aisA puruSa anyathA AcaraNa nahIM karatA, isaliye Apane jo AkulatAke kAraNa icchA abhivyakta kI, vaha nivRtta karane yogya hai| ___ jJAnIke pAsa sAsArika vaibhava ho to bhI mumukSuko kisI bhI prakArase usakI icchA karanA yogya nahI hai / prAya jJAnIke pAsa vaisA vaibhava hotA hai, to vaha mumukSukI vipatti dUra karaneke liye upayogI hotA hai| pAramArthika vaibhavase jJAnI mumukSuko sAsArika phala denA nahI cAhate, kyoki yaha akartavya hai-aisA jJAnI nahIM krte| dhIraja na rahe aisI ApakI sthiti he aisA hama jAnate hai, phira bhI dhIrajame eka aMzakI bhI nyUnatA na hone denA, yaha ApakA kartavya hai, aura yaha yathArtha bodha pAnekA mukhya mArga hai| abhI to hamAre pAsa aisA koI sAsArika sAdhana nahI hai ki jisase Apake liye dhorajakA kAraNa hoveM, parantu vaisA prasaga dhyAname rahatA hai, bAkI dUsare prayatna to karane yogya nahIM haiN| kisI bhI prakArase bhaviSyakA sAsArika vicAra choDakara vartamAname samatApUrvaka pravRtti karanekA dRr3ha nizcaya karanA yaha Apake liye yogya hai| bhaviSyame jo honA yogya hogA, vaha hogA, vaha anivArya hai, aisA samajhakara paramArtha-puruSArthakI ora sanmukha honA yogya hai / 43 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 zrImada rAjacandra cAhe jisa prakArase bhI isa lokalajjArUpa bhayake sthAnabhUta bhaviSyakA vismaraNa karanA yogya hai| usakI 'cintAse' paramArthakA vismaraNa hotA hai| aura aisA honA mahAna ApattirUpa hai, isaliye vaha Apatti na Aye itanA hI vAravAra ciAraNIya hai| bahuta samayase AjIvikA aura lokalajjAkA kheda Apake antarame ikaTThA huA hai| isa viSayame aba to nirbhayatA hI agIkAra karanA yogya hai| phira kahate hai ki yahI kartavya hai / yathArtha bodhakA yaha mukhya mArga hai / isa sthalame bhUla khAnA yogya nahIM hai| lajjA aura AjIvikA mithyA haiM / kuTuba AdikA mamatva rakheMge to bhI jo honA hogA vahI hogA / usame samatA rakheMge to bhI jo honA yogya hogA vahI hogA / isaliye ni zakatAse nirabhimAnI honA yogya hai / ___ samapariNAmame pariNamita honA yogya hai, aura yahI hamArA upadeza hai / yaha jaba taka pariNamita nahI hogA taba taka yathArtha bodha bhI pariNamita nahI hogaa| bhUtakAlameM huI nahI hai, vartamAnakAlame hotI nahI hai, bhaviSya kAlame ho nahIM sktii| 375 babaI, vaizAkha, 1948 jinAgama upazamasvarUpa hai / upazamasvarUpa puruSone upazamarke liye usakA prarUpaNa kiyA hai, upadeza kiyA hai| yaha upazama AtmAke liye hai, anya kisI prayojanake liye nahI hai| AtmArthame yadi usakA ArAdhana nahI kiyA gayA, to usa jinAgamakA zravaNa eva adhyayana niSphalarUpa hai, yaha bAta hame to niHsadeha yathArtha lagatI hai| duHkhakI nivRttiko sabhI jIva cAhate hai, aura dukhakI nivRtti, jinase du.kha utpanna hotA hai aise rAga, dveSa aura ajJAna Adi doSokI nivRtti hue binA, honA saMbhava nahI hai| ina rAga AdikI nivRtti eka AtmajJAnake sivAya dUsare kisI prakArase bhUtakAlame huI nahI hai, vartamAnakAlameM hotA nahIM kAlame ho nahI sktii| aisA sarva jJAnI puruSoko bhAsita huA hai| isaliye vaha AtmajJAna jIvake liye prayojanarUpa hai| usakA sarvazreSTha upAya sadguruvacanakA zravaNa karanA yA satzAstrakA vicAra karanA hai| jo koI jIva duHkhakI nivRtti cAhatA ho, jise du khase sarvathA mukti pAnI ho use isI eka mArgakI ArAdhanA kiye binA anya dUsarA koI upAya nahI hai| isaliye jIvako sarva prakArake matamatAtarase, kuladharmase, lokasajJArUpa dharmase aura oghasajJArUpa dharmase udAsIna hokara eka AtmavicAra kartavyarUpa dharmakI upAsanA karanA yogya hai| eka baDI nizcayakI bAta to mumukSu jIvako yahI karanA yogya hai ki satsaga jaisA kalyANakA koI balavAna kAraNa nahIM hai, aura usa satsagame nirantara prati samaya nivAsa cAhanA, asatsagakA pratikSaNa vipariNAma vicAranA, yaha zreyarUpa hai / bahuta bahuta karake yaha bAta anubhavame lAne jaisI hai| yathAprArabdha sthiti hai isaliye balavAna upAdhiyogame viSamatA nahI AtI / atyanta Uba jAnepara bhI upazamakA, samAdhikA yathArUpa rahanA hotA hai, tathApi cittame nirantara satsagakI bhAvanA rahA karatI hai| satsagakA atyanta mAhAtmya pUrva bhavame vedana kiyA hai, vaha punaH puna. smRtime AtA hai aura nirantara abhagarUpase vaha bhAvanA sphurita rahA karatI hai| : jaba taka isa upAdhiyogakA udaya hai taba taka samatAse usakA nirvAha karanA, aisA prArabdha hai, tathApi jo kAla vyatIta hotA hai vaha usake tyAgake bhAvame prAyaH bItA karatA hai| ____ nivRttike yogya kSetrame cittasthiratAse abhI 'sUtrakRtAgasUtra' ke zravaNa karanekI icchA ho to karaneme bAdhA nahI hai / mAtra jIvako upazamake liye vaha karanA yogya hai| kisa matakI vizeSatA hai, kisa matakI nyUnatA hai, aise anyArthame par3aneke liye vaisA karanA yogya nahI hai| usa 'sUtrakRtAga' kI racanA jina puruSone ko hai, ve AtmasvarUpa puruSa the, aisA hamArA nizcaya hai| Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 339 ? 'yaha karmarUpa kleza jo jIvako prApta huA hai, vaha kaise dUra ho ?" aisA prazna mumukSu ziSyake maname utpanna karake 'vodha prApta karanese dUra ho' aisA usa 'sUtrakRtAga' kA prathama vAkya hai / 'vaha bandhana kyA aura kyA jAnanese vaha TUTe ?' aisA dUsarA prazna vahA~ ziSyako honA saMbhava hai aura usa bandhanako vIrasvAmIne kisa prakArase kahA hai ? aise vAkyase usa praznako rakhA hai, arthAt ziSyake prazname usa vAkyako rakhakara granthakAra yo kahate haiM ki AtmasvarUpa zrI vIrasvAmIkA kahA huA tumhe kaheMge kyoki AtmasvarUpa puruSa AtmasvarUpake liye atyanta pratIti yogya hai / usake bAda granthakAra usa bandhanakA svarUpa kahate hai vaha puna puna vicAra karane yogya hai / tatpazcAt isakA vizeSa vicAra karanepara granthakArako smRti ho AyI ki yaha samAdhimArga AtmAke nizcayake vinA ghaTita nahI hotA, aura jagatavAsI jIvone ajJAnI upadezakose jIvakA svarUpa anyathA jAnakara, kalyANakA svarUpa anyathA jAnakara, anyathAkA yathArthatAse nizcaya kiyA hai, usa nizcayakA bhaga hue binA, usa nizcayame sadeha hue binA, jisa samAdhimArgakA hamane anubhava kiyA hai vaha unhe kisI prakArase sunAnese kaise phalIbhUta hogA ? aisA jAnakara granthakAra kahate hai ki 'aise mArgakA tyAga karake koI eka zramaNa brAhmaNa ajJAnatAse, binA vicAre anyathA prakArase mArga kahatA hai', aisA kahate the / usa anyathA prakArake pazcAt granthakAra nivedana karate haiM ki koI pacamahAbhUtakAhI astitva mAnate haiM, aura usase AtmAkA utpanna honA mAnate haiM, jo ghaTita nahI hotA / aise batAkara AtmAkI nityatAkA pratipAdana karate haiM / yadi jIvane apanI nityatAko nahI jAnA, to phira nirvANakA prayatna kisa liye hogA ? aisA abhiprAya batAkara nityatA dikhalAyI hai / usake bAda bhinna-bhinna prakAra - kalpita abhiprAya pradarzita karake yathArthaM abhiprAyakA bodha dekara yathArtha mArgake binA chuTakArA nahI hai, garbhasthiti dUra nahI hotI, janma dUra nahI hotA, maraNa dUra nahI hotA, dukha dUra nahI hotA, Adhi, vyAdhi aura upAdhi kucha bhI dUra nahI hote aura hama Upara jo kaha Aye hai aise sabhI matavAdI aise hI viSayo salagna haiM ki jisase janma, jarA, maraNa AdikA nAza nahI hotA, aisA vizeSa upadezarUpa Agraha karake prathama adhyayana samApta kiyA hai / tatpazcAt anukramase isase baDhate hue pariNAmase upazama-kalyANa- AtmArthaM kA upadeza diyA hai / use dhyAname rakhakara adhyayana va zravaNa karanA yogya hai / kuladharmake liye 'sUtrakRtAga' kA adhyayana, zravaNa niSphala hai / bambaI, vaizAkha vadI, 1948 zrI sthaMbhatIrthavAsI jijJAsuke prati, zrI mohamayIse amohasvarUpa aise zrI rAyacandrake AtmasamAnabhAvako smRti se yathAyogya paDhiyegA / abhI yahA~ bAhyapravRttikA yoga vizeSarUpase rahatA hai / jJAnoko deha upArjana kiye hue pUrvaM karmoM ko nivRtta karane ke liye aura anyakI anukapAke liye hotI hai / jisa bhAvase sasArakI utpatti hotI hai, vaha bhAva jinakA nivRtta ho gayA hai, aise jJAnI bhI bAhyapravRttikI nivRtti aura satsamAgamame rahanA cAhate haiM / usa yogakA jahA~ taka udaya prApta na ho vahA~ taka aviSamatAse prApta sthitime rahate haiM, aise jJAnIke caraNAraviMdakI punaH puna smRti ho Ane se parama viziSTabhAvase namaskAra karate hai / 376 abhI jisa pravRttiyogame rahate haiM vaha to bahuta prakArako parecchA ke kAraNa se rahate he / AtmadRSTikI akhaNDatA usa pravRttiyoga se bAdhAko prApta nahI hotI / isaliye udayame Aye hue yogakI ArAdhanA karate haiM | hamArA pravRttiyoga jijJAsuko kalyANa prApta honeme kisI prakArase vAdhaka hai / jo satsvarUpame sthita hai, aise jJAnIke prati loka spRhAdikA tyAga karake jo bhAvase bhI unakA Azrita hotA hai, vaha zIghra kalyANako prApta hotA hai, aisA jAnate hai / Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 zrImad rAjacandra nivRttiko, samAgamako aneka prakArase cAhate hai, kyoki isa prakArakA jo hamArA rAga hai use hamane sarvathA nivRtta nahI kiyA hai| kAlakA kalisvarUpa cala rahA hai, usame jo aviSamatAse mArgakI jijJAsAke sAtha, vAkI dUsare jo anya jAnaneke upAya haiM unake prati udAsInatA rakhatA hai vaha jJAnIke samAgamame atyanta zIghratAse kalyANa pAtA hai, aisA jAnate hai| kRSNadAsane jagata, IzvarAdi sambandhI jo prazna likhe haiM ve hamAre ati vizepa samAgamame samajhane yogya hai| isa prakArakA vicAra ( kabhI kabhI ) karaneme hAni nahI hai| unake yathArtha uttara kadAcit amuka kAla taka prApta na ho to isase dhIrajakA tyAga karaneke prati jAtI huI matiko rokanA yogya hai| aviSamatAse jahA~ AtmadhyAna rahatA hai aise 'zrIrAyacandra' ke prati bAra-bAra namaskAra karake yaha patra aba pUrA karate hai| 377 bambaI, vaizAkha, 1948 yoga asaMkha je jina kahyA, ghaTamAMhI riddhi dAkhI re| nava pada temaja jANajo, AtamarAma che sAkhI re|| Atmastha jJAnI puruSa hI sahajaprApta prArabdhake anusAra pravRtti karate haiN| vAstavikatA to yaha hai ki jisa kAlame jJAnase ajJAna nivRtta huA usI kAlame jJAnI mukta hai| dehAdime apratibaddha hai / sukha dukha harSa zokAdime aprativaddha hai| aise jJAnIko koI Azraya yA Alambana nahI hai| dhIraja prApta honeke liye use 'IzvarecchAdi' bhAvanA honA yogya nahI hai| bhaktimAnako jo kucha prApta hotA hai, usame koI klezakA prakAra dekhakara taTastha dhIraja rahaneke liye vaha bhAvanA kisI prakArase yogya hai| jJAnIke liye 'prArabdha' 'IzvarecchAdi' sabhI prakAra eka hI bhAvake-sarIkhe bhAvake hai| use sAtA-asAtAme kucha kisI prakArase rAgadveSAdi kAraNa nahI haiN| vaha donome udAsIna hai| jo udAsIna hai vaha mUla svarUpameM nirAlambana hai / usakI nirAlambana udAsInatAko IzvarecchAse bhI balavAna samajhate haiM / ___'IzvarecchA' zabda bhI arthAntarase jAnane yogya hai| IzvarecchArUpa Alambana' AzrayarUpa bhaktike liye yogya hai| nirAzraya jJAnIko to sabhI samAna hai athavA jJAnI sahaja pariNAmI hai, sahajasvarUpI hai, sahajarUpase sthita hai, sahajarUpase prApta udayako bhogate hai| sahajarUpase jo kucha hotA hai, vaha hotA hai, jo nahI hotA vaha nahI hotA hai / ve kartavyarahita hai, unakA kartavyabhAva vilIna ho cukA hai| isaliye Apako yaha jAnanA yogya he ki una jJAnIke svarUpame prArabdhake udayakI sahaja prApti adhika yogya hai| Izvarame kisI prakArase icchA sthApita kara use icchAvAna kahanA yogya hai / jJAnI icchArahita yA icchAsahita yoM kahanA bhI nahI banatA, ve to sahajasvarUpa hai / 378 ... babaI, jeTha sudI 10, ravi, 1948 IzvarAdi sambandhI jo nizcaya hai, tatsambandhI vicArakA abhI tyAga karake sAmAnyataH 'samayasAra kA adhyayana karanA yogya hai, arthAt Izvarake Azrayase abhI dhIraja rahatI hai, vaha dhIraja usake vikalpame par3anese rahanI vikaTa hai| 1 bhAvArtha-jinendra bhagavAnane muktike liye asakhya yoga-sAdhana batAye haiN| samasta prakArakI siddhiyokI sapatti AtmAmeM hI rahI huI hai, aisA kahA hai| usI prakAra nava padakI sapatti bhI AtmAmeM hI rahI huI hai, jisakA sAkSI AtmA svayameva hai| Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 341 'nizcaya' me akarttA, 'vyavahAra' me karttA, ityAdi jo vyAkhyAna 'samayasAra me hai, vaha vicAraNIya hai, tathApi jisake vodhasambandhI doSa nivRtta hue haiM, aise jJAnIse vaha prakAra samajhanA yogya hai / samajhane yogya to jo hai vaha svarUpa, jise nirvikalpatA prApta huI hai, aise jJAnIse - unake Azrayase jIvake doSa galita hokara, prApta hotA hai, samajhame AtA hai / cha mAsa sapUrNa hue jise paramArthake prati eka bhI vikalpa utpanna nahI huA aise zrI ko namaskAra hai / babaI, jeTha vadI 30, zukra, 1948 hRdayarUpa zrI subhAgya, jisakI prApti ke bAda anantakAlakI yAcakatA miTakara sarva kAlake liye ayAcakatA prApta hotI hai, aisA jo koI ho to use taranatArana jAnate haiM, use bhajeM / mokSa to isa kAlame bhI prApta ho sakatA hai, athavA prApta hotA hai / parantu muktikA dAna denevAle puruSakI prApti parama durlabha hai, arthAt mokSa durlabha nahI, dAtA durlabha hai / upAdhiyogakI adhikatA rahatI hai / balavAna kleza jaisA upAdhiyoga denekI 'harIcchA' hogI, aba isa sthiti vaha jaise udaya me Aye vaise vedana karanA yogya samajhate hai sasArase kaTAle hue to bahuta samaya ho gayA hai, tathApi sasArakA prasaga abhI virAmako prApta nahI hotA, yaha eka prakArakA bar3A 'kleza' rahatA hai / Apake satsagakI atyanta ruci rahatI hai, tathApi usa prasagakI prApti abhI to 'nirbala' hokara zrI 'hari'ko sauMpate haiM / hame to kucha karanekI buddhi nahI hotI, aura likhanekI buddhi nahI hotI / kucha kucha vANIse pravRtti karate haiM, usakI bhI buddhi nahI hotI, mAtra AtmarUpa maunasthiti aura usa sambandhI prasaga, isa viSayame buddhi rahatI hai ora prasaga to usase anya prakArake rahate hai / aisI hI 'IzvarecchA' hogI / yaha samajhakara, jaise sthiti prApta hotI hai, vaise hI yogya samajhakahate haiM / 'buddhi to mokSake viSayame bhI spRhAvAlI nahI hai / parantu prasaga yaha rahatA hai / satsagame ruci rakhanevAle DuMgarako hamArA praNAma prApta ho / .. 379 ""vananI mArI koyala" aisI eka gurjarAdi dezakI kahAvata isa prasagame yogya hai / OM zAMti. zAtiH zAti namaskAra pahu~ce / 380 babaI, jeTha, 1948 prabhubhakti jaise ho vaise tatpara rahanA yaha mujhe mokSakA ghuradhara mArga lagA hai / cAhe to manase bhI sthiratAse baiThakara prabhubhakti avazya karanA yogya hai / manakI sthiratA hone kA mukhya upAya abhI to prabhubhakti smjheN| Age bhI vaha, aura vaisA hI hai, tathApi sthUlarUpa se ise likhakara jatAnA adhika yogya lagatA hai / 'uttarAdhyayanasUtra' ke dUsare icchita adhyayana paDhiyegA, battIsaveM adhyayanako zurUkI caubIsa gAthAokA manana kariyegA / 1. vanakI mArI koyala / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra zama, savega, nirveda, AsthA aura anukampA ityAdi sadguNose yogyatA prApta karanA, aura kisI samaya mahAtmAke yogase, to dharma prApta ho jAyegA / satsaga, satzAstra aura sadvrata ye uttama sAdhana hai / 342 381 'sUyagaDAgasUtra' kA yoga ho to usakA dUsarA adhyayana tathA udakapeDhAlavAlA adhyayana paDhanekA abhyAsa rakhiye / tathA 'uttarAdhyayana' ke kucha eka vairAgyAdika caritravAle adhyayana paDhate rahiye, aura prabhAtame jaldI uThane kI Adata rakhiye, ekAtame sthira baiThanekA abhyAsa rakhiye / mAyA arthAt jagata, lokakA jiname adhika varNana kiyA hai vaisI pustakeM paDhane kI apekSA, jiname vizeSata. satpuruSoke caritra athavA vairAgyakathAe~ hai aisI pustakeM paDhane kA bhAva rakhiye | 382 aura jisase vairAgyako vRddhi ho usakA adhyayana vizeSarUpase rakhanA, matamatAMtarakA tyAga karanA, jisase matamatAtara kI vRddhi ho vaisA paThana nahI karanA / asatsagAdime utpanna hoto huI ruci dUra honekA vicAra vAravAra karanA yogya hai / 383 babaI, jeTha, 1948 jo vicAravAna puruSako sarvathA klezarUpa bhAsatA hai, aise isa sasArame aba phira AtmabhAvase janma na kI nizcala pratijJA hai / aba Age tono kAlame isa sasArakA svarUpa anyarUpase bhAsamAna hone yogya nahI hai, aura bhAsita ho aisA tIno kAlame sambhava nahI hai / yahA~ AtmabhAvase samAdhi hai, udayabhAvake prati upAdhi rahatI hai / zrI tIrthaMkarane terahave guNasthAnakame rahanevAle puruSakA nIce likhA svarUpa kahA hai jisane AtmabhAva ke liye sarva sasAra saMvRta kiyA hai arthAt jisake prati sarva sasArakI icchA ke AkA nirodha huA hai, aise nigraMthako ---- satpuruSako - terahave guNasthAnakame kahanA yogya hai / manasamitise yukta, vacanasamitise yukta, kAyasamiti se yukta, kisI bhI vastukA grahaNa- tyAga karate hue samitise yukta, dIrghazaMkAdikA tyAga karate hue samitise yukta, manako sakocanevAlA, vacanako sakocanevAlA, kAyAko sakocanevAlA, sarva indriyoke sayamase brahmacArI, upayogapUrvaka calanevAlA, upayogapUrvaka khaDA rahanevAlA, upayogapUrvaka baiThanevAlA, upayogapUrvaka zayana karanevAlA, upayogapUrvaka bolanevAlA, upayogapUrvaka AhAra lenevAlA aura upayogapUrvaka zvAsocchvAsa lenevAlA, A~khako eka nimiSamAtra bhI upayogarahita na calAnevAlA athavA upayogarahita jisakI kriyA nahI hai aise isa nirgranthakI eka samayame kriyA bA~dhI jAtI hai, dUsare samayame bhogI jAtI hai, tIsare samaya me vaha karmarahita hotA hai, arthAt cauthe samayame vaha kriyAsambandhI sarva ceSTAse nivRtta hotA hai| zrI tIrthaMkara jaiseko kaisA atyanta nizcala, [ apUrNa ] 384 baMbaI, ASADha sudI 9, 1948 zabdAdi pA~ca viSayokI prAptikI icchAse jinake cittame atyanta vyAkulatA rahatI hai, aise jIva jisa kAlame vizeSarUpase dikhAyI dete haiM, vaha yaha 'duSama kaliyuga' nAmakA kAla hai| usa kAlame jise paramArtha ke prati vihvalatA nahI huI, citta vikSepako prApta nahI huA, sagase pravartanabheda prApta nahI huA, Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 343 dUsarI prItike prasagame jisakA citta AvRta nahI huA, aura jo dUsare kAraNa haiM uname jisakA vizvAsa nahI hai, aisA yadi koI ho to vaha isa kAlame 'dUsarA zrI rAma' hai| tathApi yaha dekhakara sakheda Azcarya hotA hai ki ina guNoke kisI azame sampanna bhI alpa jIva dRSTigocara nahI hote| nidrAke sivAya zeSa samayamese ekAdha ghaTeke sivAya zepa samaya mana, vacana, kAyAse upAdhike yogame rahatA hai / upAya nahI hai, isaliye samyakpariNatise savedana karanA yogya hai| mahAna AzcaryakArI jala, vAyu, cadra, sUrya, agni Adi padArthoMke guNa sAmAnya prakArase bhI jaise jIvokI dRSTime nahI Ate haiM, aura apane choTese gharame athavA anya kinhI vastuome kisI prakArakA mAno AzcaryakAraka svarUpa dekhakara ahatva rahatA hai, yaha dekha aisA lagatA hai ki logokA anAdikAlakA dRSTibhrama dUra nahIM huA, jisase yaha dUra ho aise upAyame jIva alpa bhI jJAnakA upayoga nahIM karatA, aura usakI pahacAna honepara bhI svecchAse vyavahAra karanekI buddhi vAravAra udayame AtI hai, isa prakAra bahuta jIvokI sthiti dekhakara aisA samajhe ki yaha loka anantakAla rahanevAlA hai| namaskAra phuNce| babaI, ASADha, 1948 sUrya udaya astarahita hai, mAtra logoko jaba cakSumaryAdAse bAhara ho taba asta aura jaba cakSumaryAdAme ho taba udaya aisA bhAsatA hai| parantu sUryame to udayamasta nahI hai| vaise hI jJAnI hai, ve sabhI prasagame jaise hai vaise haiM, mAtra prasagakI maryAdAke atirikta logokA jJAna nahI hai isaliye usa prasagame apanI jaisI dazA ho sake vaisI dazAko jJAnIke sambandhame kalpanA karate hai, aura yaha kalpanA jIvako jJAnIke parama Atmatva, paritoSatva, muktatvako jAnane nahI detI aisA jAnanA yogya hai| jisa prakArase prArabdhakA krama udaya hotA hai usa prakArase aba to vartana karate hai, aura aisA vartana karanA kisI prakArase to sugama bhAmatA hai| ThAkura sAhabako milanekI bAta Ajake patrame likhI, para prArabdha krama vaisA nahI rahatA / udoraNA kara sake aisI asugama vRtti utpanna nahIM hotii| yadyapi hamArA citta netra jaisA hai, netrame dUsare avayavokI bhaoNti eka rajakaNa bhI sahana nahI ho sktaa| dUsare avayavorUpa anya citta hai| hamArA jo citta hai vaha netrarUpa hai, usame vANIkA uThanA, samajhAnA, yaha karanA, athavA yaha na karanA, aisA vicAra karanA bahuta muzkilase hotA hai / vahutasI kriyAe~ to zUnyatAkI bhA~ti hotI hai, aisI sthiti honepara bhI upAdhiyogako to balapUrvaka ArAdhate hai| yaha vedana karanA kama vikaTa nahI lagatA, kAraNa ki A~khase jamonakI retI uThAne jaisA yaha kArya hai| vaha jaise du khase-atyanta du khase-honA vikaTa hai, vaise cittako upAdhi usa pariNAmarUpa honeke samAna hai| sugamatAse sthita citta honese vedanAko samyakprakArase bhogatA hai, akhaDa samAdhirUpase bhogatA hai / yaha bAta likhanekA Azaya to yaha hai ki aise utkRSTa vairAgyame aisA upAdhiyoga bhoganekA jo prasaga hai, use kaisA samajhanA ? aura yaha saba kisaliye kiyA jAtA hai ? jAnate hue bhI use choDA kyo nahI jAtA? yaha sava vicAraNIya hai| maNike viSayame likhA so satya hai| 'IzvarecchA' jaisI hogI vaise hogaa| vikalpa karanese kheda hotA hai, aura vaha to jaba taka usakI icchA hogI taba taka usI prakAra pravRtti karegA / sama rahanA yogya hai| dUsarI to koI spRhA nahI hai, koI prArabdhalpa spRhA bhI nahI hai, sattArUpa koI pUrvame upArjita ko huI upAdhirUpa spRhAkA to anukramase savedana karanA hai| eka satsaga-Apake satsagakI spRhA rahata Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 zrImad rAjacandra hai| rucimAtra samAdhAnako prApta huI hai| yaha AzcaryarUpa bAta kahA~ kahanI ? Azcarya hotA hai| yaha jo deha milI hai vaha pUrva kAlame kabhI na milI ho to bhaviSyakAlame bhI prApta honevAlI nahI hai / dhanyarUpakRtArtharUpa aise hamame yaha upAdhiyoga dekhakara sabhI loga bhUleM, isame Azcarya nahI hai / aura pUrvame yadi satpuruSakI pahacAna nahI huI hai to vaha aise yogake kAraNase hai| adhika likhanA nahI sUjhatA / namaskAra pahuMce / gozaliyAko samapariNAmarUpa yathAyogya aura namaskAra phuNce| samasvarUpa zrI rAyacandrake yathAyogya | 386 bambaI, ASADha vadI 30, 1948 patra prApta hue haiM / atra upAdhinAmase prArabdha udayarUpa hai| upAdhime vikSeparahita hokara vyavahAra karanA yaha vAta atyanta vikaTa hai, jo rahatI hai vaha thoDe kAlame paripakva samAdhirUpa ho jAtI hai| samAtmapradeza-sthitise yathAyogya / zAntiH 387 vambaI, zrAvaNa sudI, 1948 jIvako svasvarUpa jAne binA chuTakArA nahI hai, taba taka yathAyogya samAdhi nahI hai| yaha jAnaneke liye mumukSutA aura jJAnIkI pahacAna utpanna hone yogya hai| jJAnIko jo yathAyogyarUpase pahacAnatA hai vaha jJAnI ho jAtA hai kramase jJAnI ho jAtA hai / AnandaghanajIne eka sthAnapara aisA kahA hai ki__"jina thaI' 'jinane' je ArAdhe, te sahI jinavara hove re| bhuMgI IlikAne caTakAve, te bhuMgI jaga jove re|| jinendra hokara arthAt sAsArika bhAva sambandhI AtmabhAva tyAgakara, jo koI jinendra arthAt kevalajJAnIkI-vItarAgakI ArAdhanA karatA hai, vaha nizcayase jinavara arthAt kaivalyapadase yukta ho jAtA hai / unhone bhRgI aura IlikAkA aisA dRSTAnta diyA hai jo pratyakSa-spaSTa samajhame AtA hai| yahA~ hame bhI upAdhiyoga rahatA hai, anya bhAvame yadyapi AtmabhAva utpanna nahI hotA aura yahI mukhya samAdhi haiN| 388 bambaI, zrAvaNa sudI 4, budha, 1948 'jagata jisame sotA hai, usame jJAno jAgate haiM, jisame jJAnI jAgate haiM usame jagata sotA hai / jisame jagata jAgatA hai, usame jJAnI sote haiM', aisA zrIkRSNa kahate hai| Atmapradeza samasthitise namaskAra / 389 bambaI, zrAvaNa sudI 10, budha, 1948 asatsagame udAsIna rahaneke liye jIvame apramAdarUpase nizcaya hotA hai, taba 'satjJAna' samajhame AtA hai, usase pahale prApta hue vodhako bahuta prakArakA antarAya hotA hai / - jagata aura mokSakA mArga ye dono eka nahI hai| jise jagatakI icchA, ruci, bhAvanA hai use mokSame anicchA, aruci, abhAvanA hotI hai, aisA mAlUma hotA hai / 1 pAThAntara-jinasvarUpa thaI jina ArAdhe / 2. bhagavadgItA a0 2, zloka 69 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 25 vaoN varSa 345 vambaI, zrAvaNa sudI 10, budha, 1948 OM namaH AtmarUpa zrI subhAgyake prati, niSkAma yathAyogya / jina upArjita karmoMko bhogate hue bhAvIme bahuta samaya vyatIta hogA, ve balapUrvaka udayame Akara kSINa hote ho to vaisA hone denA yogya hai, aisA aneka varSoMkA sakalpa hai| vyAvahArika prasaga sambandhI cAro taraphase cintA utpanna ho, aise kAraNa dekhakara bhI nirbhayatA, Azraya rakhanA yogya hai / mArga aisA hai| abhI hama vizeSa kucha likha nahI sakate, isake liye kSamA mAMgate hai aura niSkAmatAse smRtipUrvaka namaskAra karate haiM / yahI vintii| 'nAgara sukha pAmara nava jANe, vallabha sukha na kumArI, anubhava viNa tema dhyAna taNu sukha, koNa jANe nara nArI re, bhavikA0 mana mahilA, re vahAlA upare, bIjAM kAma pharaMta / bambaI, zrAvaNa sudI 10, budha, 1948 kevala niSkAma yathAyogya / yahA~ upAdhiyogame hai, aisA samajhakara patrAdi bhejanekA kAma nahIM kiyA hogA, aisA samajhate haiM / zAstrAdi vicAra aura satkathA-prasagame vahA~ kaise yogase rahanA hotA hai ? so likhiyegaa| 'sat' eka pradeza bhI dUra nahIM hai, tathApi usakI prAptime anata atarAya-lokAnusAra pratyeka aise rahe haiN| jIvakA kartavya yaha hai ki apramattatAse usa 'sat' kA zravaNa, manana aura nididhyAsana karanekA akhaDa nizcaya rkhe| Apa sabako niSkAmatAse yathAyogya / 392 babaI, zrAvaNa sudI 10, budha, 1948 he rAma | jisa avasarapara jo prApta ho usame santuSTa rahanA, yaha satpuruSokA kahA huA sanAtana dharma hai, aisA vasiSTha kahate the| 393 babaI, zrAvaNa sudI 10, vudha, 1948 mana mahilAnu re vahAlA upare, vIjA kAma karata / tema zrutadharme re mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavata // jisame manakI vyAkhyA viSayame likhA he vaha patra, jisame pIpala-pAnakA dRSTAta likhA he vaha patra, jisame 'yamaniyama saMyama Apa kiyo' ityAdi kAvyAdike viSayame likhA hai vaha patra, jisame manAdikA nirodha karate hue zarIrAdi vyathA utpanna hone sambandhI sucana hai vaha patra, aura usake bAda eka sAmAnya, isa taraha sabhI patra mile hai| uname mukhya bhaktisambandhI icchA, mUrtikA pratyakSa honA, isa bAta sambandhI pradhAna vAkya paDhA hai, dhyAname hai| 2. bhAvArthake liye dekhe Aka 311 2. vizeSArtha ke liye dekheM Apha 394 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra isa praznake sivAya bAkIke patrokA uttara anukramase likhanekA vicAra hote hue bhI abhI use samAgamame pUchane yogya samajhate hai, arthAt yaha jatAnA abhI yogya lagatA hai | dUsare bhI jo koI paramArthasambandhI vicAra-prazna utpanna ho unhe likha rakhanA zakya ho to likha rakhanekA vicAra yogya he / pUrvakAlame ArAdhita, jisakA nAma mAtra upAdhi hai aisI samAdhi udayarUpase rahatI hai / abhI vahA~ paThana, zravaNa aura mananakA yoga kisa prakArakA hotA hai ? AnandaghanajIke do padya smRtime Ate haiM, unheM likhakara ava yaha patra samApta karatA hU~ / 'iNavidha parakhI mana visarAmI jinavara guNa je gAve / dInabandhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve // 346 ho mallijina sevaka kema avagaNIe / mana mahilAnuM re vahAlA upare, bIjAM kAma karata, jina thaI jinavara je ArAdhe, te sahI jinavara hove re| bhRMgI IlikAne caTakAve, te bhRMgI jaga jove re // -zrI Anandaghana babaI, zrAvaNa vadI 10, 1948 394 mana mahilAnu re vahAlA upare, bIjA kAma karata / tema zrutadharme re mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavaMta // 0 gharasambandhI dUsare samasta kArya karate hue bhI jaise pativratA ( mahilA zabdakA artha ) strIkA mana apane priya bharatArame lIna rahatA hai, vaise samyagdRSTi jIvakA citta sasArame rahakara samasta kAryaM prasagoko karate hue bhI jJAnIse zravaNa kiye hue upadezadharma me tallIna rahatA hai / samasta sasArame strIpuruSake snehako pradhAna mAnA gayA hai, usame bhI puruSake prati strIke premako kisI prakArase bhI usase vizeSa pradhAna mAnA gayA hai, aura usame bhI patike prati pativratA strIke snehako pradhAname bhI pradhAna mAnA gayA hai / vaha sneha aisA pradhAna pradhAna kisaliye mAnA gayA hai ? taba jisane siddhAntako prabalatAse pradarzita karaneke liye uma dRSTAtako grahaNa kiyA hai, aisA siddhAntakAra kahatA hai ki hamane usa snehako isaliye pradhAname bhI pradhAna samajhA hai ki dUsare sabhI ghara sambandhI (ora dUsare bhI) kAma karate hue bhI usa pativratA mahilAkA citta patime hI lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase rahatA hai | parantu siddhAntakAra kahatA hai ki isa snehakA kAraNa to sasAra pratyayI hai, aura yahA~ to use asasAra-pratyayI karaneke liye kahanA hai, isaliye vaha sneha lonarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase jahA~ karane yogya hai, jahA~ vaha sneha asasAra pariNAmako prApta hotA hai use kahate hai / vaha sneha to pativratArUpa mumukSuko jJAnI dvArA zravaNa kiye hue upadezAdi dharmake prati umI prakArase karanA yogya hai; aura usake prati usa prakAra me jo jIva rahatA hai, taba 'kAntA' nAmako samakita sambandhI dRSTime vaha jIvasthita hai, aisA jAnate hai / 1 bhAvArtha - isa prakAra parIkSA karake aThAraha dopose rahita dekha karake manako vizrAma denevAle jinavarakA jo guNagAna karatA hai, vaha dInava AnaMdaghanapada-mokSa pAtA | he mallinAtha ! sevakakI upekSA kisaliye ? Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 347 aise arthase bhare hue ye do pada hai, ve pada to bhakti pradhAna hai, tathApi usa prakArase gUDha Azayame jIvakA nididhyAsana na ho to kvacit anya aisA pada jJAnapradhAna jaisA bhAsita hotA hai, aura Apako bhAsita hogA aisA jAnakara usa dUsare padakA vaisA bhAsa bAdhita karaneke liye patra pUrNa karate hue phira mAtra prathamakA eka hI pada likhakara pradhAnarUpase bhaktiko batAyA hai | bhaktipradhAna dazAme rahanese jIvake svacchaMdAdi doSa sugamatAse vilaya hote haiM, aisA jJAnI- puruSokA pradhAna Azaya hai / yadi jIvame alpa bhI niSkAma bhakti utpanna huI hotI hai to vaha aneka doSoMse nivRtta karaneke liye yogya hotI hai / alpa jJAna athavA jJAnapradhAnadazA asugama mArgake prati, svacchadAdi doSake prati, athavA padArthasambandhI bhrAntike prIta le jAtA hai, bahuta karake aisA hotA hai, usame bhI isa kAlame to bahuta kAla taka jIvanaparyanta bhI jIvako bhaktipradhAnadazAkI ArAdhanA karanA yogya hai, aisA nizcaya jJAniyone kiyA jJAta hotA hai / (hame aisA lagatA hai, aura aisA hI hai | ) hRdayame jo mUrtisambandhI darzana karanekI ApakI icchA hai, use pratibandha karanevAlI prArabdha sthiti ( ApakI ) hai, aura usa sthitike paripakva honeme abhI dera hai / aura usa mUrtiko pratyakSatAme to abhI gRhAzrama hai, aura citrapaTame sanyastAzrama hai, yaha eka dhyAnakA dUsarA mukhya pratibandha hai / usa mUrtise usa AtmasvarUpa puruSakI dazA puna puna usake vAkyAdike anusadhAname vicAraNIya hai, ora usakA usa hRdayadarzanase bhI baDA phala hai| isa bAtako yahA~ sakSipta karanA paDatA hai / 'bhRgI IlikAne caTakAve, te bhRgI jaga jove re / ' yaha padya paraparAgata hai / aisA honA kisI prakArase sabhava hai, tathApi use prophesarake gaveSaNake anusAra mAneM ki vaisA nahI hotA, to bhI isame koI hAni nahI hai, kyoki dRSTAta vaisA prabhAva utpanna karane yogya hai, to phira siddhAtakA hI anubhava yA vicAra kartavya hai / prAyaH isa dRSTAtasavadhI kisI ko hI vikalpa hogA / isaliye yaha dRSTAta mAnya hai, aisA lagatA hai / lokadRSTise anubhavagamya hai, isaliye siddhAntame usakI prabalatA samajhakara mahApuruSa yaha dRSTAta dete Aye haiM aura hama kisI prakArase vaisA honA sabhava bhI samajhate hai / eka samayake liye bhI kadAcit vaha dRSTAta siddha na ho aisA pramANita ho, to bhI tIno kAlame nirAbAdha, akhaNDa- siddha aisI bAta usake siddhAntapadakI to hai / "jina svarUpa thaI jina ArAdhe, te sahI jinavara hove re / ' AnandaghanajI aura anya sabhI jJAnI puruSa aise ho kahate hai, aura jinendra kucha anya hI prakAra kahate hai ki ananta bAra jinasabadhI bhakti karanepara bhI jovakA kalyANa nahI huA, jinamArgame apaneko mAnanevAle strIpuruSa aisA kahate hai ki hama jineMdrakI ArAdhanA karate haiM, ora usakI ArAdhanA karane jAte haiM, athavA ArAdhanAke upAya apanAte haiM, vaisA honepara bhI ve jinavara hue dikhAyI nahI dete| tIno kAlame akhaNDa aisA yaha siddhAnta yahA~ khaDita ho jAtA hai, taba yaha bAta vikalpa karane yogya kyo nahI ? bambaI, zrAvaNa vadI, 1948 395 j 'tema zrutadharme re mana dRDha ghare, jJAnAkSepakavaMta' jisakA vicArajJAna vikSeparahita huA hai, aisA 'jJAnAkSepakavata' AtmakalyANakI icchAvAlA puruSa ho vaha jJAnImukha se zravaNa kiye hue AtmakalyANarUpa dharmame nizcala pariNAmase manako dhAraNa karatA hai, yaha sAmAnya bhAva uparyukta padakA hai / 1 dekhe Aka 387 arthake liye / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 zrImad rAjacandra ___ isa praznake sivAya bAkIke patrokA uttara anukramase likhanekA vicAra hote hue bhI abhI use samAgamame pUchane yogya samajhate haiM, arthAt yaha jatAnA abhI yogya lagatA hai| dUsare bhI jo koI paramArthasambandhI vicAra-prazna utpanna hoM unhe likha rakhanA zakya ho to likha / rakhanekA vicAra yogya hai| pUrvakAlame ArAdhita, jisakA nAma mAtra upAdhi he aisI samAdhi udayarUpase rahatI hai| abhI vahA~ paThana, zravaNa ora mananakA yoga kisa prakArakA hotA hai ? AnandaghanajIke do padya smRtime Ate haiM, unhe likhakara aba yaha patra samApta karatA huuN| 'iNavidha parakhI mana visarAmI jinavara guNa je gaave| dInabandhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve // ho mallijina sevaka kema avgnnoe| mana mahilAnuM re vahAlA upare, vIjAM kAma karata, jina thaI jinavara je ArAdhe, te sahI jinavara hove re| bhuMgI IlikAne caTakAve, te bhaMgI jaga jove re|| -zrI Anandaghana 394 __ babaI, zrAvaNa vadI 10, 1948 mana mahilA- re vahAlA upare, bIjA kAma karata / tema zrutadharme re mana dRDha ghare, jJAnAkSepakavaMta ||-dhn0 gharasambandhI dUsare samasta kArya karate hue bhI jaise pativratA (mahilA zabdakA artha) strIkA mana apane priya bharatArame lIna rahatA hai, vaise samyagdRSTi jIvakA citta samArame rahakara samasta kArya prasagoko karate hue bhI jJAnIse zravaNa kiye hue upadezadharmame tallIna rahatA hai| samasta sasArame strIpuruSake snehako pradhAna mAnA gayA hai, usame bhI puruSake prati strIke premako kisI prakArase bhI usase vizeSa pradhAna mAnA gayA hai, aura usame bhI patike prati pativratA strIke snehako pradhAname bhI pradhAna mAnA gayA hai| vaha sneha aisA pradhAna-pradhAna kisaliye mAnA gayA hai ? taba jisane siddhAntako prabalatAse pradarzita karaneke liye usa dRSTAtako grahaNa piyA hai, aisA siddhAntakAra kahatA hai ki hamane usa snehako isaliye pradhAname bhI pradhAna samajhA he ki dUsare sabhI ghara sambandhI (aura dUsare bhI) kAma karate hue bhI usa pativratA mahilAkA citta patime hI lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase rahatA hai| parantu siddhAntakAra kahatA hai ki isa snehakA kAraNa to sasAra pratyayI hai, aura yahA~ to use asasAra-pratyayI karaneke liye kahanA hai, isaliye vaha sneha lonarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase jahA~ karane yogya hai, jahA~ vaha sneha asasAra pariNAmako prApta hotA hai use kahate hai| vaha sneha to pativratArUpa mumukSuko jJAnI dvArA zravaNa kiye hue upadezAdi dharmake prati usI prakArase karanA yogya hai, aura usake prati usa prakArase jo jIva rahatA hai, taba 'kAntA' nAmako samakita sambandhI dRSTime vaha jIva sthita hai, aisA jAnate haiM / 1 bhAvArtha--isa prakAra parIkSA karake aThAraha dopose rahita dekha karake manako vizrAma denevAle jinavarakA jo guNagAna karatA hai, vaha dInavanbukI kRpAdRSTise Anadaghanapada-mokSa pAtA hai / he mallinAtha ! sevakakI upekSA kisliye| Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 347 aise arthase bhare hue ye do pada hai, ve pada to bhakti pradhAna hai, tathApi usa prakArase gUDha Azayame jIvakA nididhyAsana na ho to kvacit anya aisA pada jJAnapradhAna jaisA bhAsita hotA hai, aura Apako bhAsita hogA aisA jAnakara usa dUsare padakA vaisA bhAsa bAdhita karaneke liye patra pUrNa karate hue phira mAtra prathamakA eka hI pada likhakara pradhAnarUpase bhaktiko batAyA hai| bhaktipradhAna dazAme rahanese jIvake svacchadAdi doSa sugamatAse vilaya hote haiM, aisA jJAnI-puruSokA pradhAna Azaya hai| yadi jIvame alpa bhI niSkAma bhakti utpanna huI hotI hai to vaha aneka doSoMse nivRtta karaneke liye yogya hotI hai / alpa jJAna athavA jJAnapradhAnadazA asugama mArgake prati, svacchadAdi doSake prati, athavA padArthasambandhI bhrAntike prIta le jAtA hai, bahuta karake aisA hotA hai, usame bhI isa kAlame to bahuta kAla taka jIvanaparyanta bhI jIvako bhaktipradhAnadazAkI ArAdhanA karanA yogya hai, aisA nizcaya jJAniyone kiyA jJAta hotA hai / ( hame aisA lagatA hai, aura aisA hI hai|) hRdayame jo mUrtisambandhI darzana karanekI ApakI icchA hai, use pratibandha karanevAlI prArabdha sthiti (ApakI ) hai, aura usa sthitike paripakva honeme abhI dera hai| aura usa mUrtiko pratyakSatAme to abhI gRhAzrama hai, aura citrapaTame sanyastAzrama hai, yaha eka dhyAnakA dUsarA mukhya pratibandha hai / usa mUtise usa AtmasvarUpa puruSakI dazA puna puna usake vAkyAdike anusadhAname vicAraNIya hai, aura usakA usa hRdayadarzanase bhI baDA phala hai / isa bAtako yahA~ sakSipta karanA paDatA hai| ___ 'bhRgI IlikAne caTakAve, te bhRgI jaga jove re / ' yaha padya paraparAgata hai| aisA honA kisI prakArase sabhava hai, tathApi use prophesarake gaveSaNake anusAra mAneM ki vaisA nahI hotA, to bho isame koI hAni nahI hai, kyoki dRSTAta vaisA prabhAva utpanna karane yogya hai, to phira siddhAtakA hI anubhava yA vicAra kartavya hai| prAyaH isa dRSTAtasaMbadhI kisIko hI vikalpa hogaa| isaliye yaha dRSTAta mAnya hai, aisA lagatA hai| lokadRSTise anubhavagamya hai, isaliye siddhAntame usakI prabalatA samajhakara mahApuruSa yaha dRSTAta dete Aye hai aura hama kisI prakArase vaisA honA saMbhava bhI samajhate haiM / eka samayake liye bhI kadAcit vaha dRSTAta siddha na ho aisA pramANita ho, to bhI tIno kAlame nirAvAdha, akhaNDa-siddha aisI bAta usake siddhAntapadakI to hai| "jina svarUpa thaI jina ArAdhe, te sahI jinavara hove re|' AnandaghanajI aura anya sabhI jJAnI puruSa aise ho kahate hai, aura jinendra kucha anya hI prakAra kahate hai ki ananta bAra jinasavadhI bhakti karanepara bhI jIvakA kalyANa nahI huA, jinamArgame apaneko mAnanevAle strIpuruSa aisA kahate hai ki hama jineMdrakI ArAdhanA karate hai, aura usakI ArAdhanA karane jAte haiM, athavA ArAdhanAke upAya apanAte haiM, vaisA honepara bhI ve jinavara hae dikhAyo nahI dete| tIno kAlame akhaNDa aisA yaha siddhAnta yahA~ khaDita ho jAtA hai, taba yaha bAta vikalpa karane yogya kyo nahI ? 395 vambaI, zrAvaNa vadI, 1948 'tama zrutadharme re mana dRr3ha ghare, jJAnAkSepakavaMta' jisakA vicArajJAna vikSeparahita huA hai, aisA 'jJAnAkSepakavata' AtmakalyANakI icchAvAlA puruSa ho vaha jJAnomukhase zravaNa kiye hue AtmakalyANarUpa dharmame nizcala pariNAmase manako dhAraNa karatA hai, yaha sAmAnya bhAva uparyukta padakA hai| 1. dekhe Apha 387 ayaMke liye| Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 zrImad rAjacandra isa praznake sivAya bAkIke patrokA uttara anukramase likhanekA vicAra hote hue bhI abhI use samAgamame pUchane yogya samajhate hai, arthAt yaha jatAnA abhI yogya lagatA hai| dUsare bhI jo koI paramArthasambandhI vicAra-prazna utpanna ho unhe likha rakhanA zakya ho to likha rakhanekA vicAra yogya hai| pUrvakAlame ArAdhita, jisakA nAma mAtra upAdhi hai aisI samAdhi udayarUpase rahatI hai / abhI vahA~ paThana, zravaNa aura mananakA yoga kisa prakArakA hotA hai ? AnandaghanajIke do padya smRtime Ate hai, unhe likhakara aba yaha patra samApta karatA huuN| iNavidha parakhI mana visarAmI jinavara guNa je gaave| dInabandhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve // ho mallijina sevaka kema avgnniie| mana mahilAnu re vahAlA upare, bIjAM kAma karata, jina thaI jinavara je ArAdhe, te sahI jinavara hove re| bhuMgI IlikAne caTakAve, te bhRgI jaga jove re|| -zrI Anandaghana 394 babaI, zrAvaNa vadI 10, 1948 mana mahilAnu re vahAlA upare, bIjAM kAma karata / tema zrutadharme re mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavaMta ||-dhn0 gharasambandhI dUsare samasta kArya karate hue bhI jaise pativratA (mahilA zabdakA artha) strIkA mana apane priya bharatArame lIna rahatA hai, vaise samyagdRSTi jIvakA citta sasArame rahakara samasta kArya prasaMgoko karate hue bhI jJAnIse zravaNa kiye hue upadezadharmame tallIna rahatA hai| samasta sasArame strIpuruSake snehako pradhAna mAnA gayA hai, usame bhI puruSake prati strIke premako kisI prakArase bhI usase vizeSa pradhAna mAnA gayA hai, aura usame bhI patike prati pativratA strIke snehako pradhAname, bhI pradhAna mAnA gayA hai| vaha sneha aisA pradhAna-pradhAna kisaliye mAnA gayA hai ? taba jisane siddhAntako prabalatAse pradarzita karaneke liye usa dRSTAtako grahaNa kiyA hai, aisA siddhAntakAra kahatA hai ki hamane usa snehako isaliye pradhAname bhI pradhAna samajhA hai ki dUsare sabhI ghara sambandhI (aura dUsare bhI) kAma karate hue bhI usa pativratA mahilAkA citta patime ho lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase rahatA hai| parantu siddhAntakAra kahatA hai ki isa snehakA kAraNa to sasAra pratyayI hai, aura yahA~ to use asasAra-pratyayI karaneke liye kahanA hai, isaliye vaha sneha lonarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase jahA~ karane yogya hai, jahA~ vaha sneha asasAra pariNAmako prApta hotA hai use kahate hai| vaha sneha to pativratArUpa mumukSuko jJAnI dvArA zravaNa kiye hue upadezAdi dharmake prati usI prakArase karanA yogya hai, aura usake prati usa prakArase jo jIva rahatA hai, taba 'kAntA' nAmako samakita sambandhI dRSTime vaha jIva sthita hai, aisA jAnate haiM / 1 bhAvArtha-isa prakAra parIkSA karake aThAraha doSoMse rahita dekha karake manako vizrAma denevAle jinavarakA jo guNagAna karatA hai, vaha dInavanvakI kRpAdRSTise Anadaghanapada-mokSa pAtA hai / he mallinAtha / sevakakI upekSA kisliye| Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 347 aise arthase bhare hue ye do pada haiM, ve pada to bhakti pradhAna hai, tathApi usa prakArase gUDha Azayame jIvakA nididhyAsana na ho to kvacit anya aisA pada jJAnapradhAna jaisA bhAsita hotA hai, aura Apako bhAsita hogA aisA jAnakara usa dUsare padakA vaisA bhAsa bAdhita karaneke liye patra pUrNa karate hue phira mAtra prathamakA eka hI pada likhakara pradhAnarUpase bhaktiko batAyA hai / bhaktipradhAna dazAme rahanese jIvake svacchadAdi doSa sugamatAse vilaya hote haiM, aisA jJAnI - puruSokA pradhAna Azaya hai / yadi jIvame alpa bhI niSkAma bhakti utpanna huI hotI hai to vaha aneka doSoMse nivRtta karaneke liye yogya hotI hai / alpa jJAna athavA jJAnapradhAnadazA asugama mArgake prati, svacchadAdi dopake prati, athavA padArthasambandhI bhrAntike prIta le jAtA hai, bahuta karake aisA hotA hai, usame bhI isa kAlame to bahuta kAla taka jIvanaparyanta bhI jIvako bhaktipradhAnadazAkI ArAdhanA karanA yogya hai, aisA nizcaya jJAniyone kiyA jJAta hotA hai | ( hame aisA lagatA hai, aura aisA hI hai | ) hRdayame jo mUrtisambandhI darzana karanekI ApakI icchA hai, use pratibandha karanevAlI prArabdha sthiti ( ApakI ) hai, aura usa sthitike paripakva honeme abhI dera hai / aura usa mUrtikI pratyakSatAme to abhI gRhAzrama hai, aura citrapaTa me sanyastAzrama hai, yaha eka dhyAnakA dUsarA mukhya pratibandha hai / usa mUrtise usa AtmasvarUpa puruSakI dazA puna puna usake vAkyAdike anusadhAname vicAraNIya hai, ora usakA usa hRdayadarzanase bhI baDA phala hai| isa bAtako yahA~ sakSipta karanA paDatA hai / 'bhRgI IlikAne caTakAve, te bhRMgI jaga jove re / ' yaha padya paraparAgata hai / aisA honA kisI prakArase sabhava hai, tathApi use prophesarake gaveSaNake anusAra mAneM ki vaisA nahI hotA, to bhI isame koI hAni nahI hai, kyoki dRSTAta vaisA prabhAva utpanna karane yogya hai, to phira siddhAtakA hI anubhava yA vicAra kartavya hai / prAyaH isa dRSTAtasabadhI kisI ko hI vikalpa hogA / isaliye yaha dRSTAta mAnya hai, aisA lagatA hai / lokadRSTise anubhavagamya hai, isaliye siddhAntame usakI prabalatA samajhakara mahApuruSa yaha dRSTAta dete Aye haiM aura hama kisI prakArase vaisA honA sabhava bhI samajhate haiM / eka samayake liye bhI kadAcit vaha dRSTAta siddha na ho aisA pramANita ho, to bhI tIno kAlame nirAbAdha, akhaNDa - siddha aisI bAta usake siddhAntapadakI to hai / " jina svarUpa thaI jina ArAdhe, te sahI jinavara hove re / ' AnandaghanajI aura anya sabhI jJAnI puruSa aise hI kahate hai, aura jinendra kucha anya hI prakAra kahate hai ki ananta bAra jinasavadhI bhakti karanepara bhI jIvakA kalyANa nahI huA, jinamArgame apaneko mAnanevAle strIpuruSa aisA kahate hai ki hama jineMdrakI ArAdhanA karate hai, aura usakI ArAdhanA karane jAte haiM, athavA ArAdhanAke upAya apanAte haiM, vaisA honepara bhI ve jinavara hue dikhAyo nahI dete / tIno kAlame akhaNDa aisA yaha siddhAnta yahA~ khaDita ho jAtA hai, taba yaha bAta vikalpa karane yogya kyo nahI ? bambaI, zrAvaNa vadI, 1948 395 'tema zrutadharme re mana dRr3ha ghare, jJAnAkSepakavaMta' jisakA vicArajJAna vikSeparahita huA hai, aisA 'jJAnAkSepakavata' AtmakalyANakI icchAvAlA puruSa ho vaha jJAnImukhase zravaNa kiye hue AtmakalyANarUpa dharmame nizcala pariNAmase manako dhAraNa karatA hai, yaha sAmAnya bhAva uparyukta padakA he / 1 dekhe bhaka 387 apake liye / Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ omada rAjacandra isa praznake sivAya bAkIke patrokA uttara anukramase likhanekA vicAra hote hue bhI abhI use samAgamame pUchane yogya samajhate hai, arthAt yaha jatAnA abhI yogya lagatA hai / dUsare bhI jo koI paramArthasambandhI vicAra - prazna utpanna ho unheM likha rakhanA zakya ho to likha rakhanekA vicAra yogya hai / ? pUrvakAlame ArAdhita, jisakA nAma mAtra upAdhi hai aisI samAdhi udayarUpase rahatI hai / abhI vahA~ paThana, zravaNa aura mananakA yoga kisa prakArakA hotA hai AnandaghanajIke do padya smRtime Ate hai, unheM likhakara aba yaha patra samApta karatA hU~ / 'iNavidha parakhI mana visarAmI jinavara guNa je gAve / dInabandhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve // 346 ho malli jina sevaka kema avagaNIe / mana mahilAnuM re vahAlA upare, bIjAM kAma karata, jina thaI jinavara je ArAdhe, te sahI jinavara hove re | bhRMgI IlikAne caTakAve, te bhRMgI jaga jove re // -zrI Anandaghana 394 babaI, zrAvaNa vadI 10, 1948 mana mahilAnuM re vahAlA upare, bIjA kAma karaMta / tema zrutadharme re mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavaMta // - dhana0 gharasambandhI dUsare samasta kArya karate hue bhI jaise pativratA (mahilA zabdakA artha ) strIkA mana apane priya bharatArame lIna rahatA hai, vaise samyagdRSTi jIvakA citta sasArame rahakara samasta kArya prasagoko karate hue bhI jJAnIse zravaNa kiye hue upadezadharmame tallIna rahatA hai / samasta sasArame strIpuruSake snehako pradhAna mAnA gayA hai, usame bhI puruSake prati strIke premako kisI prakArase bhI usase vizeSa pradhAna mAnA gayA hai, aura usame bhI patike prati pativratA strIke snehako pradhAname bhI pradhAna mAnA gayA hai / vaha sneha aisA pradhAna- pradhAna kisaliye mAnA gayA hai ? taba jisane siddhAntako prabalatAse pradarzita karaneke liye usa dRSTAtako grahaNa kiyA hai, aisA siddhAntakAra kahatA hai ki hamane usa snehako isaliye pradhAname bhI pradhAna samajhA hai ki dUsare sabhI ghara sambandhI (aura dUsare bhI) kAma karate hue bhI usa pativratA mahilAkA citta patime hI lInarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase rahatA hai| parantu siddhAntakAra kahatA hai ki isa snehakA kAraNa to sasAra pratyayI hai, aura yahA~ to use asasAra-pratyayI karaneke liye kahanA hai, isaliye vaha sneha lonarUpase, premarUpase, smaraNarUpase, dhyAnarUpase, icchArUpase jahA~ karane yogya hai, jahA~ vaha sneha asasAra pariNAmako prApta hotA hai use kahate hai / vaha sneha to pativratArUpa mumukSuko jJAnI dvArA zravaNa kiye hue upadezAdi dharmake prati usI prakAra se karanA yogya hai, aura usake prati usa prakArase jo jIva rahatA hai, taba 'kAntA' nAmako samakita sambandhI dRSTime vaha jIva sthita hai, aisA jAnate haiM / 1 bhAvArtha - ima prakAra parIkSA karake aThAraha dopoMse rahita dekha karake manako vizrAma denevAle jinavarakA jo guNagAna karatA hai, vaha dInavandhukI kRpAdRSTise Anadaghanapada-mokSa pAtA haiM / he mallinAtha / sevakakI upekSA kisaliye ? Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 347 aise arthase bhare hue ye do pada hai, ve pada to bhakti pradhAna haiM, tathApi usa prakArase gUDha Azayame jIvakA nididhyAsana na ho to kvacit anya aisA pada jJAnapradhAna jaisA bhAsita hotA hai, aura Apako bhAsita hogA aisA jAnakara usa dUsare padakA vaisA bhAsa bAdhita karaneke liye patra pUrNa karate hue phira mAtra prathamakA eka hI pada likhakara pradhAnarUpase bhaktiko batAyA hai| bhaktipradhAna dazAme rahanese jIvake svacchadAdi doSa sugamatAse vilaya hote haiM, aisA jJAnI-puruSokA pradhAna Azaya hai| yadi jIvame alpa bhI niSkAma bhakti utpanna huI hotI hai to vaha aneka doSoMse nivRtta karaneke liye yogya hotI hai / alpa jJAna athavA jJAnapradhAnadazA asugama mArgake prati, svacchadAdi doSake prati, athavA padArthasambandhI bhrAntike prIta le jAtA hai, bahuta karake aisA hotA hai, usame bhI isa kAlame to bahuta kAla taka jIvanaparyanta bhI jIvako bhaktipradhAnadazAkI ArAdhanA karanA yogya hai, aisA nizcaya jJAniyone kiyA jJAta hotA hai / ( hame aisA lagatA hai, aura aisA hI hai|) hRdayame jo mUrtisambandhI darzana karanekI ApakI icchA hai, use pratibandha karanevAlI prArabdha sthiti (ApakI ) hai, aura usa sthitike paripakva honeme abhI dera hai| aura usa mUttikI pratyakSatAme to abhI gRhAzrama hai, aura citrapaTame sanyastAzrama hai, yaha eka dhyAnakA dUsarA mukhya pratibandha hai / usa mUrtise usa AtmasvarUpa puruSako dazA puna puna usake vAkyAdike anusadhAname vicAraNIya hai, ora usakA usa hRdayadarzanase bhI bar3A phala hai| isa bAtako yahA~ sakSipta karanA paDatA hai| bhRgo IlikAne caTakAve, te bhRgI jaga jove re|' ___ yaha padya paraparAgata hai| aisA honA kisI prakArase sabhava hai, tathApi use prophesarake gaveSaNake anusAra mAneM ki vaisA nahI hotA, to bho isame koI hAni nahI hai, kyoki dRSTAta vaisA prabhAva utpanna karane yogya hai, to phira siddhAtakA hI anubhava yA vicAra kartavya hai / prAyaH isa dRSTAtasaMbaMdhI kisIko hI vikalpa hogaa| isaliye yaha dRSTAta mAnya hai, aisA lagatA hai| lokadRSTise anubhavagamya hai, isaliye siddhAntame usakI prabalatA samajhakara mahApuruSa yaha dRSTAta dete Aye hai aura hama kisI prakArase vaisA honA sabhava bhI samajhate haiM / eka samayake liye bhI kadAcit vaha dRSTAta siddha na ho aisA pramANita ho, to bhI tIno kAlame nirAbAdha, akhaNDa-siddha aisI bAta usake siddhAntapadakI to hai| "jina svarUpa yaI jina mArAdhe, te sahI jinavara hove re|' AnandaghanajI aura anya sabhI jJAnI purupa aise ho kahate haiM, aura jinendra kucha anya hI prakAra kahate haiM ki ananta bAra jinasabadhI bhakti karanepara bhI jIvakA kalyANa nahIM huA, jinamArgame apaneko mAnanevAle strIpuruSa aisA kahate hai ki hama jineMdrakI ArAdhanA karate hai, aura usakI ArAdhanA karane jAte haiM, athavA ArAdhanAke upAya apanAte hai, vaisA honepara bhI ve jinavara hue dikhAyo nahI dete / tIno kAlame akhaNDa aisA yaha siddhAnta yahA~ khaDita ho jAtA hai, taba yaha vAta vikalpa karane yogya kyo nahI ? 395 vambaI, zrAvaNa vadI, 1948 'tema zrutadharme re mana dRr3ha ghare, jJAnAkSepakavata' jisakA vicArajJAna vikSeparahita huA hai, aisA 'jJAnAkSepakavata' AtmakalyANakI icchAvAlA puruSa ho vaha jJAnImukhase zravaNa kiye hue AtmakalyANarUpa dharmame nizcala pariNAmase manako dhAraNa karatA hai, yaha sAmAnya bhAva uparyukta padakA hai| 1 dekhe Aka 387 arthake liye| Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 zrImad rAjacandra usa nizcala pariNAmakA svarUpa vahA~ kaise ghaTita hotA hai ? yaha pahale hI batA diyA hai ki jaise dUsare ghara kAma karate hue bhI pativratA strokA mana apane priya svAmIme rahatA hai vaise| jisa padakA vizeSa artha Age likhA hai, use smaraName lAkara siddhAtarUpa uparyukta padame sadhIbhUta karanA yogya hai kAraNa ki 'mana mahilAnu vahAlA upare' yaha pada dRSTAtarUpa hai| __ atyanta samartha siddhAtakA pratipAdana karate hue jIvake pariNAmame vaha siddhAta sthita honeke liye samartha dRSTAta denA ThIka hai, aisA jAnakara granthakartA usa sthAnapara jagatame, sasArame prAya. mukhya puruSake prati strIkA 'klezAdi bhAva' rahita jo kAmyaprema hai usI premako satpurupase zravaNa kiye hue dharmame pariNamita karaneko kahate haiN| usa satpurupa dvArA zravaNaprApta dharmame, dUsare saba padArthome rahe hue premase udAsIna hokara, eka lakSase, eka dhyAnase, eka layase, eka smaraNase, eka zreNise, eka upayogase, eka pariNAmasa sarva vRttime rahe hue kAmyapremako miTAkara, zrutadharmarUpa karanekA upadeza kiyA hai| isa kAmya premase anantaguNaviziSTa zrutaprema karanA ucita he / tathApi dRSTAta parisImA nahI kara sakA, jisase dRSTAtakI parisImA jahA~ huI vahA~ takakA prema kahA hai / siddhAta vahA~ parisImAko prApta nahI kiyA hai| ___anAdise jIvako sasArarUpa anata pariNati prApta honese asasAratvarUpa kisI aMzakA use bodha nahI he / aneka kAraNokA yoga prApta honepara usa azadRSTiko pragaTa karanekA yoga prApta huA to usa viSama sasArapariNatike Ar3e Anese use vaha avakAza prApta nahI hotA, jaba taka vaha avakAza prApta nahA hotA taba taka jIva svaprAptibhAnake yogya nahI hai| jaba taka vaha prApti nahI hotI taba taka jIvako kisI prakArase sukhI kahanA yogya nahIM hai, duHkhI kahanA yogya hai, aisA dekhakara jinhe atyanta ananta karuNA prApta huI hai, aise AptapuruSane dukha miTanekA mArga jAnA hai jise ve kahate the, kahate hai, bhaviSyakAlame khege| vaha mArga yaha hai ki jiname jIvakI svAbhAvikatA pragaTa huI hai, jiname jIvakA svAbhAvika sukha pragaTa huA hai, aise jJAnIpuruSa hI usa ajJAnapariNati aura usase prApta honevAle duHkhapariNAmako dUrakara AtmAko svAbhAvikarUpase samajhA sakane yogya hai, kaha sakane yogya hai, aura vaha vacana svAbhAvika AtmajJAnapUrvaka honese duHkha miTAneme samartha hai| isaliye yadi kisI bhI prakArase jIvako usa vacanakA zravaNa prApta ho, use apUrvabhAvarUpa jAnakara usame parama prema rahe, to tatkAla athavA amuka anukramase AtmAkI svAbhAvikatA pragaTa hotI hai| 396 bambaI, zrAvaNa vadI, 1948 ana-avakAza AtmasvarUpa rahatA hai, jisame prArabdhodayake sivAya dUsarA koI avakAza yoga nahI hai| usa udayame kvacit paramArthabhASA kahanekA yoga udayame AtA hai, kvacit paramArthabhApA likhanekA yoga udayame AtA hai, aura kvacita paramArthabhApA samajhAnekA yoga udayame AtA hai / abhI to vaizyadazAkA yoga vizeSarUpase udayame rahatA hai, aura jo kucha udayame nahI AtA use kara sakanekI abhI to asamarthatA hai| ___ jIvitavyako mAtra udayAdhIna karanese, honese viSamatA miTI hai / Apake prati, apane prati, anyake prati kisI prakArakA vaibhAvika bhAva prAya. udayako prApta nahI hotA, aura isI kAraNase patrAdi kArya karanerUpa paramArthabhASA-yogase avakAza prApta nahI hai aisA likhA hai, vaha vaisA hI hai| pUrvopArjita svAbhAvika udayake anusAra dehasthiti hai; AtmarUpase usakA avakAza atyantAbhAvarUpa hai| Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 349 25 vo varSa usa puruSake svarUpako jAnakara usako bhaktike satsagakA mahAna phala hai, jo mAtra citrapaTake yogase, dhyAnase nahI hai| jo usa puruSake svarUpako jAnatA hai, use svAbhAvika atyanta zuddha AtmasvarUpa pragaTa hotA hai| usake pragaTa honekA kAraNa usa puruSako jAnakara sarva prakArakI sasArakAmanAkA parityAga karake-asasAra parityAgarUpa karake~-zuddha bhaktise vaha puruSasvarUpa vicArane yogya hai| citrapaTakI pratimAke hRdaya-darzanase uparyukta AtmasvarUpako pragaTatA' rUpa mahAna phala hai, yaha vAkya nirvisavAdI jAnakara likhA hai| _ 'mana mahilAnu vahAlA upare, vIjA kAma karata' isa padake vistAravAle arthako AtmapariNAmarUpa karake usa premabhaktiko satpuruSame atyantarUpase karanA yogya hai, aisA saba tIthaMkarone kahA hai, vartamAname kahate haiM aura bhaviSyame bhI aisA hI kahege / usa puruSase prApta huI usakI AtmapaddhatisUcaka bhASAme jisakA vicArajJAna akSepaka huA hai, aisA puruSa, vaha usa puruSako AtmakalyANakA kAraNa samajhakara, vaha zruta (zravaNa) dharmame mana (AtmA) ko dhAraNa (usa rUpase pariNAma) karatA hai| vaha pariNAma kaisA karanA yogya hai ? 'mana mahilAnu re vahAlA upare, bojA kAma karata' yaha dRSTAta dekara usakA samarthana kiyA hai| ghaTita to isa taraha hotA hai ki puruSake prati strIkA kAmyaprema sasArake dUsare bhAvokI apekSA ziromaNi hai, tathApi usa premase anata guNaviziSTa prema, satpuruSase prApta hue AtmarUpa zrutadharmame karanA yogya hai, parantu usa premakA svarUpa jahAM adRSTAtatA-dRSTAntAbhAvako prApta hotA hai, vahA~ bodhakA avakAza nahI hai aisA samajhakara usa zrutadharmake liye bharatArake prati strIke kAmyapremakA parisImAbhUta dRSTAta diyA hai| siddhAnta vahA~ parisImAko prApta nahIM hotaa| isake Age siddhAnta vANIke pIcheke pariNAmako pAtA hai arthAt vANIse atIta-pare ho jAtA hai aura Atmavyaktise jJAta hotA hai, aisA hai| 397 babaI, zrAvaNa vadI 11, guru, 1948 zubhecchAsampanna bhAI tribhovana, sthabhatIrtha / AtmasvarUpame sthiti hai aisA jo usake niSkAma smaraNapUrvaka yathAyogya pddhiyegaa| usa taraphakA 'Aja kSAyikasamakita nahIM hotA' ityAdi sambandhI vyAkhyAnake prasagakA ApakA likhA patra prApta huA hai| jo jIva usa usa prakArase pratipAdana karate hai, upadeza karate haiM, aura usa sabaMdhI vizeSarUpase jIvoko preraNA karate haiM, ve jIva yadi utanI preraNA, gaveSaNA jIvake kalyANake viSayame kareMge to usa praznake samAdhAna honekA kabhI bhI unhe prasaga prApta hogaa| una jIvoke prati doSadRSTi karanA yogya nahIM hai, kevala niSkAma karuNAse una jIvoko dekhanA yogya hai| tatsambandhI kisI prakArakA kheda cittame lAnA yogya nahI hai, usa usa prasagame jIvako unake prati krodhAdi karanA yogya nahIM hai| una jIvoko upadeza dvArA samajhAnekA kadAcit Apako vicAra hotA ho, to bhI usake liye nApa vartamAnadazAse dekhate hue no nirupAya haiM. isaliye anukapAbuddhi aura samatAvuddhise una jIvoke prati sarala pariNAmase dekhanA aura aiso hI icchA karanA, aura yahI paramArthamArga hai, aisA nizcaya rakhanA yogya hai| abhI unhe jo karmasavadhI AvaraNa hai, use bhaga karanekI yadi unhe hI cintA utpanna ho to phira Apase athavA Apa jaise dUsare satsagIke mukhase kucha bhI zravaNa karanekI vAravAra unhe ullAsa vRtti utpanna hogI, aura kisI AtmasvarUpa satpurupake yogase mArgakI prApti hogI, parantu aisI cintA utpanna honekA yadi unheM samIpa yoga ho to abhI ve aisI ceSTAme na rahege / ora jaba taka jIvako usa umaprakArakI ceSTA hai tava taka tIrthakara jaise jJAnIpuruSakA vAkya bhI usake liye niSphala hotA hai, to Apa Adike vAkya niSphala Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 zrImad rAjacandra ho, aura unhe klezarUpa bhAsita ho, isame kucha Azcarya nahI, aimA samajhakara Upara pradarzita aMtaraMga bhAvanAse unake prati bartAva karanA, aura kisI prakArase bhI unhe ApasambandhI klezakA kama kAraNa prApta ho, aisA vicAra karanA isa mArgame yogya mAnA gayA hai| phira eka aura sUcanA spaSTarUpase likhanA yogya pratIta hotA hai, isaliye likhate haiN| vaha yaha hai ki hamane pahile Apa ityAdiko batAyA thA ki yathAsaMbhava hamAre sabadhI dUsare jIvoMse kama bAta krnaa| isa anukramame bartAva karaneke dhyAnakA visarjana huA ho to aba phirase smaraNa rkhnaa| hamAre sambandhame aura hamAre kahe yA likhe hue vAkyoke sambandhame aisA karanA yogya hai, aura abhI isake kAraNoko Apako spaSTa batAnA yogya nahI hai / tathApi yadi anukramase anusaraNa karaneme usakA visarjana hotA ho to dUsare jIvoko klezAdikA kAraNa ho jAtA hai, yaha bhI aba 'kSAyikakI carcA' ityAdi prasagase Apake anubhavame A gayA hai| jo kAraNa jIvako prApta honese kalyANakA kAraNa ho una jIvoko isa bhavame una kAraNokI prApti hotI huI ruka jAtI hai, kyoki ve to apanI ajJAnatAse na pahacAne hue satpuruSasambandhI Apa ityAdise prApta huI bAtase ve satpuruSake prati vimukhatAko prApta hote hai, usake vipayame AgrahapUrvaka anya anya ceSTAe~ kalpita karate hai, aura phira vaisA yoga honepara vaisI vimukhatA prAyaH prabalatAko prApta hotI hai| aisA na hone deneke liye aura isa bhavame yadi unhe vaisA yoga ajJAnatAse prApta ho jAye to kadAcit zreyako prApta karege, aisI dhAraNA rakhakara, ataragame aise satpuruSako pragaTa rakhakara bAhyarUpase guptatA rakhanA adhika yogya hai / vaha guptatA mAyAkapaTa nahI hai, kyoki vaisA bartAva karanA mAyAkapaTakA hetu nahI hai, unake bhaviSyakalyANakA hetu hai, jo vaisA hotA hai vaha mAyAkapaTa nahI hotA, aisA samajhate hai / jise darzanamohanIya udayame prabalatAse hai, aise jovako apanI orase satpuruSAdike viSayame mAtra avajJApUrvaka bolanekA prasaga prApta na ho, itanA upayoga rakhakara bartAva karanA, yaha usake aura upayoga rakhanevAle donoke kalyANakA kAraNa hai / jJAnIpuruSakI avajJA bolanA tathA usa prakArake prasagame umagI honA, yaha jIvake anata sasAra baDhanekA kAraNa hai, aisA tIrthaMkara kahate hai / usa puruSake guNagAna karanA, usa prasaMgame umagI honA aura usakI AjJAme sarala pariNAmase parama upayoga-dRSTise vartana karanA, ise tIrthakara anata sasArakA nAza karanevAlA kahate haiM, aura ye vAkya jinAgamame hai| bahutase jIva ina vAkyokA zravaNa karate hoge, tathApi jinhone prathama vAkyako aphala aura dUsare vAkyako saphala kiyA ho aise jIva to kvacit hI dekhaneme Ate haiM / prathama vAkyako saphala aura dUsare vAkyako aphala, aisA jIvane anata bAra kiyA hai| vaise pariNAmame Aneme use dera nahIM lagatI, kyoki anAdikAlase moha nAmakI madirA usake 'AtmA'me pariNamita huI hai, isaliye vAravAra vicAra kara vaise vaise prasagame yathAzakti, yathAbalavIrya Upara darzita kiye hue prakArase vartana karanA yogya hai| 'kadAcit aisA mAna le ki 'kSAyikasamakita isa kAlame nahI hotA', aisA jinAgamame spaSTa likhA hai| aba jIvako yaha vicAra karanA yogya hai ki 'kSAyikasamakitakA artha kyA samajhanA ?' jise eka navakAramatra jitanA bhI vrata, pratyAkhyAna nahI hotA, phira bhI vaha jIva vizeSa to tIna bhavame aura nahI to usI bhavame parama padako pAtA hai, aisI mahAna AzcaryakAraka to usa samakitakI vyAkhyA hai, phira aba aisI vaha kaunasI dazA samajhanA ki jise 'kSAyikasamakita' kahA jAye ? 'bhagavAna tIrthaMkarame dRDha zraddhA'kA nAma yadi 'kSAyikasamakita' mAneM to vaha zraddhA kaisI samajhanA ki jo zraddhA hama jAnate haiM ki nizcitarUpase isa kAlame hotI hI nhii| yadi aisA mAlUma nahIM hotA ki amuka dazA yA amuka zraddhAko 'kSAyikasamakita' kahA hai, to phira vaha nahI hai, aisA kevala jinAgamake zabdose jAnanA huA yo kahate haiN| aba aisA mAne Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vo varSa 351 ki ve zabda anya Azayase kahe gaye haiM, athavA kisI pichale kAlake visarjana-dopase likhe gaye hai to jisa jIvane isa viSayame AgrahapUrvaka pratipAdana kiyA ho vaha jIva kaise dopako prApta hogA yaha sakheda karuNAse vicAra karane yogya hai| abhI jinhe jinasUtroke nAmase jAnA jAtA hai, uname 'kSAyikasamakita nahIM hai, aisA spaSTa likhA nahI hai, aura paramparAgata tathA dUsare kitane hI granthome yaha bAta calI AtI hai aisA paDhA hai, aura sunA hai, aura yaha vAkya mithyA hai yA mRSA hai, aisA hamArA abhiprAya nahIM hai, aura vaha vAkya jisa prakArase likhA hai, vaha ekAnta abhiprAyase hI likhA hai, aisA hame nahI lgtaa| kadAcit aisA mAne ki vaha vAkya ekAnta hI hai to bhI kisI bhI prakArase vyAkulatA karanA yogya nahI hai| kyoki yadi ina sabhI vyAkhyAoko satpuruSake Azayase nahI jAnA to phira saphala nahIM hai| kadAcit aisA mAne ki isake badale jinAgamame likhA ho ki cauthe kAlako bhaoNti pAMcaveM kAlame bhI bahutase jIva mokSame jAnevAle hai, to isa bAtakA zravaNa Apake liye aura hamAre liye kucha kalyANakArI nahI ho sakatA, athavA mokSaprAptikA kAraNa nahI ho sakatA, kyoki vaha mokSaprApti jisa dazAme kahI hai, usI dazAkI prApti hI siddha hai, upayogI hai, kalyANakartA hai| zravaNa to mAtra bAta hai, usI prakAra usase pratikUla vAkya bhI mAtra bAta hai| ve dono likhI ho, athavA eka hI likhI ho athavA vyavasthAke binA rakhA ho, to bhI vaha badha athavA mokSakA kAraNa nahI hai| mAtra badhadazA baMdha hai, mokSadazA mokSa hai, kSAyikadazA kSAyika hai, anyadazA anya hai, zravaNa zravaNa he, manana manana hai, pariNAma pariNAma he, prApti prApti hai, aisA satpuruSokA nizcaya hai / baMdha mokSa nahI hai, aura mokSa vadha nahIM hai, jo jo hai vaha vaha hai, jo jisa sthitime hai, vaha usa sthitime hai| vadhavuddhi TalI nahI hai aura mokSa-jIvanamuktatA-mAnaneme Aye to yaha jaise saphala nahI hai, vaise hI akSAyikadazAse kSAyika mAnaneme Aye, to vaha bhI saphala nahI hai / mAnanekA phala nahI he parantu dazAkA phala hai| jaba yaha sthiti hai to phira aba hamArA AtmA abhI kisa dazAme hai, aura vaha kSAyikasamakitI jIvakI dazAkA vicAra karaneke yogya hai yA nahIM, athavA usase utaratI yA usase caDhatI dazAkA vicAra yaha jIva yathArtha kara sakatA hai yA nahI ? isIkA vicAra karanA jIvake liye zreyaskara hai| parantu anantakAlase jIvane vaisA vicAra nahIM kiyA hai, use vaisA vicAra karanA yogya hai aisA bhAsita bhI nahI huA, aura niSphalatApUrvaka siddhapada takakA upadeza yaha jIva ananta vAra kara cukA hai, vaha uparyukta prakArakA vicAra kiye binA kara cukA hai, vicArakara yathArtha vicAra kara-nahI kara cukA hai| jaise pUrvakAlame jIvane yathArtha vicArake binA vaisA kiyA hai, vaise hI usa dazA (yathArtha vicAradazA) ke vinA vartamAname vaisA karatA hai| jaba taka jIvako apane bodhake valakA bhAna nahI AyegA taba taka vaha bhaviSyame bhI isI taraha pravRtti karatA rhegaa| kisI bhI mahA puNyake yogase jIva pIche haTakara, tathA vaise mithyA-upadezake pravartanase apanA bodhavala AvaraNako prApta huA hai, aisA samajha kara usake prati sAvadhAna hokara nirAvaraNa honekA vicAra karegA, tava vaisA upadeza karanese, dUsareko preraNA denese aura AgrahapUrvaka kahanese rukegaa| adhika kyA kahe ? eka akSara bolate hue atizaya-atizaya preraNA karate hue bhI vANo maunako prApta hogI, aura usa maunako prApta honese pahale jIva eka akSara satya bola pAye, aisA honA azakya hai, yaha bAta kisI bhI prakArase tono kAlome sadehapAtra nahIM hai| tIrthakarane bhI aisA hI kahA hai, aura vaha abhI unake Agamame bhI hai, aisA jJAta hai| kadAcita Agamame tathAkathita artha na rahA ho, to bhI Upara batAye hue zabda Agama hI hai, jinAgama hI hai| rAga, dveSa aura ajJAna, ina tIno kAraNose rahita hokara ye zabda pragaTa likhe gaye hai, isaliye sevanIya haiN| Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra thoDe hI vAkyome likhanekA socA thA aisA yaha patra vistRta ho gayA hai, aura bahuta hI sakSepame use likhA hai, phira bhI kitane hI prakArase apUrNa sthitime yaha patra yahA~ parisamApta karanA par3atA hai / 352 Apako tathA Apa jaise dUsare jina jina bhAiyokA prasaga hai unhe yaha patra, vizeSata prathama bhAga vaise prasagame smaraName rakhanA yogya hai, aura bAkIkA dUsarA bhAga Apako aura dUsare mumukSu jovoko vAravAra vicAranA yogya hai | yahA~ udaya-garbhame sthita samAdhi hai / kRSNadAsa sagame 'vicArasAgara' ke thoDe bhI taraMga paDhanekA prasaga mile to lAbharUpa hai / kRSNadvAsako AtmasmaraNapUrvaka yathAyogya | "prArabdha dehI " bambaI, zrAvaNa vadI 14, ravi, 1948 svasti zrI sAyalA grAma zubhasthAname sthita paramArthake akhaNDa nizcayI, niSkAma svarUpa ( N) ke vAravAra smaraNarUpa, mumukSu puruSoke dvArA ananya premase sevana karane yogya, parama sarala aura zAtamUrti zrI 'subhAgya' ke prati, 398 OM zrI 'mohamayI' sthAnase niSkAma svarUpa tathA smaraNarUpa satpurUSake vinayapUrvaka yathAyogya prApta ho / jiname premabhakti pradhAna niSkAmarUpase hai, aise Apase likhita bahuta se patra anukramase prApta hue haiM / AtmAkArasthiti aura upAdhiyogarUpa kAraNa se mAtra una patroko pahu~ca likhI jA sakI hai / yahA~ zrI revAzakarakI zArIrika sthiti yathAyogyarUpa rahatI na honese, aura vyavahAra sambandhI kAmakAjake baDha jAnese upAdhiyoga bhI vizeSa rahA hai, aura rahatA hai, jisase isa cAturmAsame bAhara nikalanA azakya huA hai, aura isake kAraNa ApakA niSkAma samAgama prApta nahI ho skaa| phira divAlIke pahale vaisA yoga prApta honA sambhava nahI hai / Apake likhe kitane hI patrome jIvAdike svabhAva aura parabhAvake bahuta se prazna Ate the, isa kAraNa - se unake uttara likhe nahI jA ske| dUsare bhI jijJAsuoMke patra isa daurAna bahuta mile hai / prAya unake liye bhI vaisA hI huA hai / abhI jo upAdhiyoga prApta ho rahA hai, yadi usa yogakA pratibandha tyAganekA vicAra kareM to vaisA ho sakatA hai, tathApi usa upAdhiyogako bhoganese jo prArabdha nivRtta honevAlA hai, use usI prakArase bhogane ke sivAya dUsarI icchA nahI hotI, isaliye usI yogase usa prArabdhako nivRtta hone denA yogya hai, aisA samajhate hai, aura vaisI sthiti hai / zAstrome isa kAlako anukramase kSINatA yogya kahA hai, aura vaise hI anukramase huA karatA hai / yaha kSINatA mukhyata paramArthaM sambandhI kahI hai / jisa kAlame atyanta durlabhatAse paramArthako prApti ho vaha kAla duma kahane yogya hai / yadyapi sarva kAlame jinase paramArthaprApti hotI hai. aise puruSokA yoga durlabha hI hai, tathApi aise kAlame to atyanta durlabha hotA hai / jIvokI paramArthavRtti kSINa pariNAmako prApta hoto rahI hai, jisase unake prati jJAnIpuruSoke upadezakA bala bhI kama hotA jAtA hai, aura isase paraparAse vaha upadeza bhI kSINatAko prApta ho rahA hai, isaliye paramArthamArga anukramase vyavaccheda hone yogya kAla A rahA hai| isa kAlame aura usame bhI lagabhaga vartamAna sadIse manuSyakI paramArthavRtti bahuta kSINatAko prApta huI hai, aura yaha bAta pratyakSa hai / sahajAnandasvAmoke samaya taka manuSyome jo saralavRtti thI, usame aura AjakI Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 25 vA~ varSa saralavRttime vaDA antara ho gayA hai| taba taka manuSyokI vRttime kucha kucha AjJAkAritva, paramArthakI icchA aura tatsambandhI nizcayame dRDhatA jaise the, vaise Aja nahI haiM, usakI apekSA to Aja bahuta kSINatA ho gayI hai| yadyapi abhI taka isa kAlame paramArthavRtti sarvathA vyavacchedaprApta nahI huI hai, tathA bhUmi satpuruSarahita nahI huI hai, to bhI yaha kAla usa kAlakI apekSA adhika viSama hai, bahuta viSama hai, aisA jAnate hai / kAlakA aisA svarUpa dekhakara hRdayame baDI anukampA akhaDarUpase rahA karatI hai / atyanta duHkhakI nivRttikA upAyabhUta jo sarvottama paramArtha hai usa sambandhI vRtti jIvome kisI bhI prakArase kucha bhI vardhamAnatAko prApta ho, tabhI unhe satpuruSakI pahacAna hotI hai, nahI to nahI hotii| vaha vRtti sajIvana ho aura kinhI bhI jIvoko - bahutase jIvoko - paramArtha sambandhI mArga prApta ho, aisI anukampA akhaDarUpase rahA karatI hai, tathApi vaise honA bahuta duSkara samajhate hai aura usake kAraNa bhI Upara batalAye hai / jisa purupakI durlabhatA cauthe kAlame thI vaise puruSakA yoga isa kAlame hone jaisA huA hai, tathApi jIvokI paramArthasambandhI cintA atyanta kSINa ho gayI hai, isaliye usa puruSakI pahacAna honA atyanta vikaTa hai| usame bhI jisa gRhavAsAdi prasagame usa puruSakI sthiti hai, use dekhakara jIvako pratIti AnA durlabha hai, atyanta durlabha hai, aura kadAcit pratIti AyI, to usakA jo prArabdha prakAra abhI pravartamAna hai, use dekhakara nizcaya rahanA durlabha hai, aura kadAcit nizcaya ho jAye to bhI usakA satsaga rahanA durlabha hai, aura jo paramArthakA mukhya kAraNa hai vaha to yahI hai / ise aisI sthitime dekhakara Upara batAye hue kAraNoko adhika balavAnarUpame dekhate hai; aura yaha bAta dekhakara puna puna anukampA utpanna hotI hai / 'IzvarecchAse' jina kinhI bhI jIvokA kalyANa vartamAname bhI honA sarjita hogA, vaha to vaise hogA, aura vaha dUsarese nahI parantu hamase, aisA bhI yahA~ mAnate hai / tathApi jaisI hamArI anukampAsaMyukta icchA hai, vaiso paramArtha vicAraNA aura paramArthaprApti jIvoko ho vaisA yoga kisI prakArase kama huA hai, aisA mAnate hai / gaMgAyamunAdike pradezame athavA gujarAta dezame yadi yaha deha utpanna huI hoto, vahA~ vardhamAnatAko prApta huI hotI, to vaha eka balavAna kAraNa thA aisA jAnate haiM / phira prArabdhame gRhavAsa bAkI na hotA aura brahmacarya, vanavAsa hotA to vaha dUsarA balavAna kAraNa thA, aisA jAnate haiM / kadAcit gRhavAsa bAkI hotA aura upAdhiyogarUpa prArabdha na hotA to yaha paramArtha ke liye tIsarA balavAna kAraNa thA aisA jAnate haiM / pahale kahe hue do kAraNa to ho cuke hai, isaliye aba unakA nivAraNa nahI hai / tIsarA upAdhiyogarUpa prArabdha zIghratAse nivRtta ho, aura niSkAma karuNAke hetuse vaha bhogA jAye, to vaisA honA abhI bAkI hai, tathApi vaha bho abhI vicArayogya sthitime hai / arthAt usa prArabdhakA sahajame pratikAra ho jAye, aisI hI icchAkI sthiti hai, athavA to vizeSa udayame Akara thoDe kAlame usa prakArakA udaya parisamApta ho jAye, to vaisI niSkAma karuNAkI sthiti hai, aura ina do prakArome to abhI udAsInarUpase arthAt sAmAnyarUpase rahanA hai, aisI AtmasambhAvanA hai, aura isa sambandhI mahAna vicAra dAravAra rahA karatA hai / jaba taka upAdhiyoga parisamApta na ho taba taka paramArtha kisa prakArake sampradAyase kahanA, ise mauname aura avicAra athavA nirvicArame rakhA hai, arthAt abhI vaha vicAra karaneke vipayame udAsInatA rahatI hai| karane yogya nahI hai, isaliye usame samAdhi AtmAkAra sthiti ho jAnese citta prAya eka aza bhI upAdhiyogakA vedana tathApi vaha to jisa prakArase vedana karanA prApta ho usI prakArase vedana karanA hai, hai / parantu kinhI jIvose paramArtha sambandhI prasaga AtA he unhe usa upAdhiyogake kAraNase hamArI anukampAke anusAra lAbha nahI milatA, aura paramArthaM samvandhI ApakI likhI huI kucha bAta AtI hai, vaha bhI muzkilase cittame praveza pAtI hai, kAraNa ki usakA abhI udaya nahI hai / isase patrAdike prasaMga se Apake Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 zrImad rAjacandra lomaDIke ThAkurasambandhI praznottara aura vivaraNa jAnA hai / abhI 'IzvarecchA' vaisI nahI hai| praznottarake liye khImacadabhAI mile hote to hama yogya vAta karate / tathApi vaha yoga nahI huA, aura vaha abhI na ho to ThIka, aisA hamAre maname bhI rahatA thA / Apake AjIvikA-sAdhanasambandhI vAta dhyAname hai, tathApi hama to mAtra sakalpadhArI hai / IzvarecchA hogI vaisA hogA / aura abhI to vaisA hone denekI hamArI icchA hai| paramapremase namaskAra prApta ho| 401 vaMbaI, bhAdo sudI 1, magala, 1948 OM sat zubhavRtti maNilAla, boTAda / ApakA vairAgyAdike vicAravAlA eka savistara patra tIneka dina pahale milA hai / ___ jIvame vairAgya utpanna honA ise eka mahAna guNa mAnate haiM, aura usake sAtha gama, dama, vivekAdi sAdhana anukramase utpanna honerUpa yoga prApta ho to jIvako kalyANakI prApti sulabha hotI hai, aisA samajhate haiM / (UparakI paktime 'yoga' zabda likhA hai, usakA artha prasaga athavA satsaga samajhanA cAhiye / ) ____ anata kAlase jIvakA sasArame paribhramaNa ho rahA hai, aura isa paribhramaName isane anata japa, tapa, vairAgya Adi mAdhana kiye pratIta hote haiM, tathApi jisase yathArtha kalyANa siddha hotA hai, aisA eka bhI sAdhana ho sakA ho aisA pratIta nahI hotA / aise tapa, japa yA vairAgya athavA dUsare sAdhana mAtra sasArarUpa hae hai, vaisA kisa kAraName huA? yaha bAta avazya vAravAra vicAraNIya hai| (yahA~ kisI bhI prakArase japa, tapa, vairAgya Adi sAdhana niSphala haiM, aisA kahanekA hetu nahIM hai, paratu niSphala hue haiM, usakA hetu kyA hogA? usakA vicAra karaneke liye likhA gayA hai| kalyANakI prApti jise hotI hai, aise jIvame vairAgyAdi sAdhana to avazya hote haiM / ) zrI subhAgyabhAIke kahanese, yaha patra jisakI orase likhA gayA hai, usake liye Apane jo kucha zravaNa kiyA hai, vaha unakA kahanA yathAtathya hai yA nahI ? yaha bhI nirdhAra karane jaisI bAta hai| hamAre satsagame nirantara rahane samvandhI ApakI jo icchA hai, usake viSayame abhI kucha likha sakanA azakya hai| __ Apake jAnaneme AyA hogA ki yahA~ hamArA jo rahanA hotA hai vaha upAdhipUrvaka hotA hai, aura vaha upAdhi isa prakArase hai ki vaise prasagame zrI tIrthaMkara jaise puruSake vipayame nirdhAra karanA ho to bhI vikaTa ho jAye, kAraNa ki anAdikAlase jIvako mAtra bAhyapravRtti athavA vAhyanivRttikI pahacAna hai, aura umake AdhArase hI vaha satpuruSa, asatpurupakI kalpanA karatA AyA hai| kadAcit kisI satsagake yogase 'satpurupa ye hai,' aisA jIvake jAnaneme AtA hai, to bhI phira unakA bAhyapravRttirUpa yoga dekhakara jesA cAhiye vaisA nizcaya nahI rahatA, athavA to nirantara vaDhatA huA bhaktibhAva nahI rahatA, aura kabhI to sandehako prApta hokara jIva vaise satpuruSake yogakA tyAga kara jisakI vAhyanivRtti dikhAyI detI hai, aise asatpurupakA dRDhAgrahase sevana karatA hai| isaliye jisa kAlame satpurupako nivRttiprasaga rahatA ho vaise prasagame unake samIpa rahanA ise jIvake liye vizeSa hitakara samajhate hai| isa bAtakA isa samaya isase vizepa likhA jAnA azakya hai| yadi kisI prasagase hamArA samAgama ho to usa samaya Apa isa viSayame pUchiyegA aura kucha vizeSa kahane yogya prasaga hogA to kaha sakanA sambhava hai| Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA varSa 357 dIkSA lenekI vAravAra icchA hotI ho to bhI abhI usa vRttiko zAnta karanA, aura kalyANa kyA tathA vaha kaise ho isakI vAravAra vicAraNA aura gaveSaNA karanA / isa prakArame anantakAlase bhUla hotI AyI hai, isaliye atyata vicArase kadama uThAnA yogya hai| abhI yahI vintii| rAyacadake niSkAma yathAyogya / 402 , babaI, bhAdo sudI 7, soma, 1948 udaya dekhakara udAsa na hoveN| svasti zrI sAyalA zubhasthAname sthita, mumukSujanake parama hitaiSI, sarva jIvoke prati paramArtha karuNAdRSTi he jinakI, aise niSkAma, bhaktimAna zrI subhAgyake prati, zrI 'mohamayI' sthAnase ke niSkAma vinayapUrvaka yathAyogya prApta ho / sasArakA sevana karaneke ArabhakAla (?) se lekara Aja dina paryaMta Apake prati jo kucha avinaya, abhakti, aura aparAdhAdi doSa upayogapUrvaka athavA anupayogase hue ho, una sabakI atyanta namratAse kSamA cAhatA huuN| zrI tIrthakarane jise mukhya dharmaparva ginane yogya mAnA hai, aisI isa varSakI savatsarI vyatIta huI / kisI bhI jIvake prati kisI bhI prakArase kiso bhI kAlame atyanta alpa mAtra doSa karanA yogya nahIM hai, aisI bAtakA jisame paramotkRSTarUpase nirdhAra huA hai, aise isa cittako namaskAra karate hai, aura vahI vAkya mAtra smaraNayogya aise Apako likhA hai ki jisa vAkyako Apa ni.zakatAse jAnate hai| ____ 'ravivArako Apako patra likhUgA', aisA likhA thA tathApi vaisA nahI ho sakA, yaha kSamA karane yogya hai| Apane vyavahAra prasagake vivaraNa sambandhI patra likhA thA, usa vivaraNako cittame utArane aura vicAranekI icchA thI, tathApi vaha cittake AtmAkAra honese niSphala ho gayo hai, aura aba kucha likhA jA sake aisA pratIta nahI hotA, jisake liye atyaMta namratAse kSamA cAhakara yaha patra parisamApta karatA huuN| shjsvruup| 403 baMbaI, bhAdo sudo 10, guru, 1948 jisa jisa prakArase AtmA AtmabhAvako prApta ho vaha prakAra dharmakA hai| AtmA jisa prakArase anyabhAvako prApta ho vaha prakAra anyarUpa hai, dharmarUpa nahI hai / Apane vacanake zravaNake pazcAt abhI jo niSThA agIkRta kI hai vaha niSThA zreyayogya hai / dRDha mumukSuko satsagase vaha niSThAdi anukramase vRddhiko prApta hokara AtmasthitirUpa hotI hai| jIvako dharma apanI kalpanAse athavA kalpanAprApta anya puruSase zravaNa karane yogya, manana karane yogya yA ArAdhane yogya nahI hai / mAtra Atmasthiti hai jinakI aise satpuruSase hI AtmA athavA Atmadharma zravaNa karane yogya he, yAvat ArAdhane yogya hai| 404 - bavaI, bhAdo sudI 10, guru, 1948 svasti zrI sthabhatIrtha zubhasthAname sthita, zubhavRttisampanna mumukSubhAI kRSNadAsAdike prati, sasArakAlase isa kSaNa taka Apake prati kimI bhI prakArakA avinaya, abhakti, asatkAra athavA vaisA dUsare anya prakAra sambandhI koI bhI aparAdha mana, vacana, kAyAke pariNAmase hue ho, una sabake liye atyanta namratAse, una sarva aparAdhoke atyanta laya pariNAmarUpa AtmasthitipUrvaka maiM saba prakArase kSamA Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 zrImada rAjacandra sivAya dUsare mumukSu jIvoko icchita anukampAse paramArthavRtti dI nahI jA sakatI, yaha bhI bahuta bAra cittako khalatA hai / citta bandhanavAlA na ho sakanese jo jIva sasArake sambandhase strI Adi rUpame prApta hue haiM una jovokI icchA ko bhI kleza pahu~cAnekI icchA nahI hotI, arthAt use bhI anukapAse aura mAtA-pitA Adike upakArAdi kAraNose upAdhiyogakA pravalatAse vedana karate haiM, aura jisa jisakI jo kAmanA hai vaha vaha prArabdhake udayame jisa prakArase prApta honA sarjita hai usa prakArase prApta hone taka nivRtti grahaNa karate hue bhI jIva 'udAsIna' rahatA hai, isame kisI prakArakI hamArI sakAmatA nahI hai, hama ina sabame niSkAma hI haiM, aisA hai / tathApi prArabdha usa prakArakA bandhana rakhaneke liye udayame rahatA hai, ise bhI dUsare mumukSukI paramArthavRtti utpanna karaneme avarodharUpa mAnate hai / jabase Apa hame mile hai, tabase yaha bAta ki jo Upara anukramase likhI hai, vaha batAneko icchA thI, parantu usakA udaya usa prakArame nahI thA, isaliye vaisA nahI ho sakA, aba vaha udaya batAne yogya honese sakSepase batAyA hai, jise vAravAra vicAra karaneke liye Apako likhA hai / bahuta vicAra karake sUkSmarUpase hRdayame nirdhAra rakhane yogya prakAra isame likhA gayA hai / Apa aura gozaliyA ke sivAya isa patrakA vivaraNa jAnaneke yogya anya jIva abhI Apake pAsa nahI hai, itanI bAta smaraNa rakhaneke liye likhI hai| kisI bAtame zabdoke sakSepase yaha bhAsita honA sambhava ho ki abhI hame kisI prakArakI kucha sasArasukhavRtti hai, to vaha artha phira vicAra karane yogya hai / nizcaya hai ki tIno kAlame hamAre sambandhame vaha bhAsita honA Aropita samajhane yogya hai, arthAt sasArasukhavRttise nirantara udAsInatA hI hai / ye vAkya, ApakA hamAre prati kucha kama nizcaya hai athavA hogA to nivRtta ho jAyegA aisA samajhakara nahI likhe hai, anya hetuse likhe haiM / isa prakArase yaha vicAra karane yogya, vAravAra vicAra karake hRdayame nirdhAra karane yogya vArtA sakSepase yahA~ to parisamApta hotI hai / 1 isa prasaga sivAya anya kucha prasaMga likhanA cAhe to aisA ho sakatA hai, tathApi ve bAkI rakhakara isa patrako parisamApta karanA yogya bhAsita hotA hai / niSkAma jagatame kisI bhI prakArase jisakI kisI bhI jIvake prati bhedadRSTi nahI hai, aise zrI AtmasvarUpa ke namaskAra prApta ho / 'udAsIna' zabdakA artha samatA hai / 399 babaI, zrAvaNa, 1948 mumukSujana satsagame ho to nirantara ullAsita pariNAmame rahakara AtmasAdhana alpakAlame kareM sakate haiM, yaha vArtA yathArtha hai, aura satsaga ke abhAvame samapariNati rahanA vikaTa hai / tathApi aise karaneme hI AtmasAdhana rahA honese cAhe jaise azubha nimittome bhI jisa prakArase samapariNati Aye usa prakArase pravRtti karanA yahI yogya hai / jJAnIke Azrayame niratara vAsa ho to sahaja sAdhanase bhI samapariNAma prApta hotA hai, isame to nirvivAdatA hai, parantu jaba pUrvakarmake nibandhanase pratikUla nimittome nivAsa prApta huA hai, taba cAhe kisI taraha bhI unake prati adveSa pariNAma rahe aisI pravRtti karanA yahI hamArI vRtti hai, ora yahI zikSA hai / ve jisa prakAra se satpuruSake doSakA uccAraNa na kara sakeM usa prakArase yadi Apa pravRtti kara sakate ho to vikaTatA sahana karake bhI vaisI pravRtti karanA yogya hai / abhI hamArI Apako aisI koI zikSA nahI hai ki Apako unase bahuta prakArase pratikUla vartana karanA pdd'e| kisI bAvatame ve Apako Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 355 bahuta pratikUla samajhate ho to yaha jIvakA anAdi abhyAsa hai, aisA jAnakara sahanazIlatA rakhanA adhika yogya hai | jisake guNagAna karanese jIva bhavamukta hotA hai, usake guNagAna se pratikUla hokara doSabhAvase pravRtti karanA, yaha jIvake liye mahA du khadAyaka hai, aisA mAnate hai, aura java vaise prakArame ve A jAte hai taba samajhate haiM ki jIvako kisI vaise pUrvakarmakA nibaMdhana hogA | hame to tatsambandhI adveSa pariNAma hI hai, aura unake prati karuNA AtI hai / Apa bhI isa guNakA anukaraNa kareM aura jisa taraha ve guNagAna karane yogya puruSakA avarNavAda bolanekA prasaga prApta na kareM, vaisA yogya mArga grahaNa kareM, yaha anurodha hai / hama svayaM upAdhi prasagame rahe the aura raha rahe haiM, isase spaSTa jAnate haiM ki usa prasagame sarvathA AtmabhAvase pravRtti karanA duSkara hai| isaliye nirupAdhivAle dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA sevana karanA Avazyaka hai, aisA jAnate hue bhI abhI to yahI kahate haiM ki usa upAdhikA vahana karate hue nirupAdhikA visarjana na kiyA jAye, aisA karate rahe / hama jaise satsagako nirantara bhajate hai, to vaha Apake liye abhajanIya kyoM hogA ? yaha jAnate haiM, paratu abhI to pUrvakarmako bhajate hai, isaliye Apako dUsarA mArga kaise batAyeM ? yaha Apa vicAreM / eka kSaNabhara bhI isa sasargame rahanA acchA nahI lagatA, aisA honepara bhI bahuta samaya se isakA sevana karate Aye haiM, sevana kara rahe hai, aura abhI amuka kAla taka sevana karanA ThAna rakhanA paDA hai, aura Apako yahI sUcanA karanA yogya mAnA hai / yathAsambhava vinayAdi sAdhanasampanna hokara satsaga, satzAstrAbhyAsa aura AtmavicArame pravRtti karanA, aisA karanA hI zreyaskara hai / Apa tathA dUsare bhAiyoko abhI satsaga prasaga kaisA rahatA hai ? so likhiyegA / samaya mAtra bhI pramAda karanekI tIrthaMkaradevakI AjJA nahI hai / 400 vaha puruSa namana karane yogya hai, kIrtana karane yogya hai, paramapremase guNagAna karane yogya hai, vAraMvAra viziSTa AtmapariNAmase dhyAna karane yogya hai, babaI, zrAvaNa vadI, 1948 ki jisa puruSako dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase kisI bhI prakArako pratibaddhatA nahIM rahatI / Apake bahutase patra mile hai, upAdhiyoga isa prakArase rahatA hai ki usakI vidyamAnatAme patra likhane yogya avakAza nahI rahatA, athavA usa upAdhiko udayarUpa samajhakara mukhyarUpase ArAdhate hue Apa jese puruSako bhI jAnavUjhakara patra nahI likhA, isake liye kSamA karane yogya hai / jabase isa upAdhiyogakA ArAdhana karate haiM, tabase cittame jaisI muktatA rahatI hai vaisI muktatA anupAdhiprasagame bhI nahI rahatI thI, aisI nizcaladazA magasira sudI 6 se eka dhArAse calI A rahI hai / Apake samAgamako bahuta icchA rahatI hai, usa icchAkA sakalpa dIvAlIke bAda 'Izvara' pUrNa karegA, aisA mAlUma hotA hai / babaI to upAdhisthAna hai, usame Apa ityAdikA samAgama ho to bhI upAdhike ADe Anese yathAyogya samAdhi prApta nahI hotI, jisase kisI aise sthalakA vicAra karate haiM ki jahA~ nivRttiyoga rahe / Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra lomaDIke ThAkurasambandhI praznottara aura vivaraNa jAnA hai / abhI 'IzvarecchA' vaisI nahI hai | praznottarake liye khImacadabhAI mile hote to hama yogya bAta karate / tathApi vaha yoga nahI huA, aura vaha abho na ho to ThIka, aisA hamAre maname bhI rahatA thA / Apake AjIvikA sAdhanasamvandhI bAta dhyAname hai, tathApi hama to mAtra sakalpadhArI hai / IzvarecchA hogI vaisA hogA / aura abhI to vaisA hone denekI hamArI icchA hai / 356 zubhavRtti maNilAla, voTAda / 401 OM sat paramapremase namaskAra prApta ho / vaMbaI, bhAdo sudI 1, maMgala, 1948 ApakA vairAgyAdike vicAravAlA eka savistara patra tIneka dina pahale milA hai / jIvame verAgya utpanna honA ise eka mahAna guNa mAnate haiM, aura usake sAtha zama, dama, vivekAdi sAdhana anukramase utpanna honerUpa yoga prApta ho to jIvako kalyANakI prApti sulabha hotI hai, aisA samajhate haiM / (UparakI paktimai 'yoga' zabda likhA hai, usakA artha prasaga athavA satsaga samajhanA cAhiye / ) anata kAlase jIvakA masArame paribhramaNa ho rahA hai, aura isa paribhramaName isane anata japa, tapa, vairAgya Adi sAdhana kiye pratIta hote haiM, tathApi jisase yathArtha kalyANa siddha hotA hai, aisA eka bhI sAdhana ho sakA ho aisA pratIta nahI hotaa| aise tapa, japa yA vairAgya athavA dUsare sAdhana mAtra sasArarUpa hue hai, vaisA kisa kAraNase huA ? yaha bAta avazya vAravAra vicAraNIya hai / (yahA~ kisI bhI prakArase japa, tapa, vairAgya Adi sAdhana niSphala haiM, aisA kahanekA hetu nahI hai, paraMtu niSphala hue haiM, usakA hetu kyA hogA ? usakA vicAra karaneke liye likhA gayA hai| kalyANakI prApti jise hotI hai, aise jIvame vairAgyAdi sAdhana to avazya hote haiM / ) zrI subhAgyabhAIke kahanese, yaha patra jisakI orase likhA gayA hai, usake liye Apane jo kucha zravaNa kiyA hai, vaha unakA kahanA yathAtathya hai yA nahI ? yaha bhI nirdhAra karane jaisI bAta hai / hamAre satsagame nirantara rahane samvandhI ApakI jo icchA hai, usake vipayame abhI kucha likha sakanA azakya hai / Apake jAnaneme AyA hogA ki yahA~ hamArA jo rahanA hotA hai vaha upAdhipUrvaka hotA hai, aura vaha upAdhi isa prakArase he ki vaise prasagame zrI tIrthaMkara jaise purupake vipayame nirdhAra karanA ho to bhI vikaTa ho jAye, kAraNa ki anAdikAlase jIvako mAtra vAhyapravRtti athavA vAhyanivRttikI pahacAna hai, aura usake AdhArase hI vaha' satpurupa, asatpurupakI kalpanA karatA AyA hai| kadAcit kiso satsagake yogase 'satpuruSa ye hai, aisA jIvake jAnaneme AtA hai, to bhI phira unakA bAhyapravRttirUpa yoga dekhakara jesA cAhiye vaisA nizcaya nahI rahatA, athavA to nirantara vaDhatA huA bhaktibhAva nahI rahatA, aura kabhI to sandehako prApta hokara jIva vaise satpurupake yogakA tyAga kara jisakI vAhyanivRtti dikhAyI detI hai, aise asatpurupakA dRDhAgrahase sevana karatA hai| isaliye jisa kAlame satpurupako nivRttiprasaga rahatA ho vaise prasaMgame unake samIpa rahanA ise jIvake liye vizeSa hitakara samajhate haiM / isa bAtakA isa samaya isase vizeSa likhA jAnA azakya hai| yadi kisI prasagase hamArA samAgama ho to usa samaya Apa isa viSayame pUchiyegA aura kucha vizeSa kahane yogya prasaga hogA to kaha sakanA sambhava hai / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 357 dIkSA lenekI vAravAra icchA hotI ho to bhI abhI usa vRttiko zAnta karanA, aura kalyANa kyA tathA vaha kaise ho isakI vAraMvAra vicAraNA aura gaveSaNA krnaa| isa prakArame anantakAlase bhUla hotI AyI hai, isaliye atyata vicArase kadama uThAnA yogya hai / abhI yahI vintii| rAyacadake niSkAma yathAyogya / 402 , babaI, bhAdo sudI 7, soma, 1948 udaya dekhakara udAsa na hoveN| svasti zrI sAyalA zubhasthAname sthita, mumukSujanake parama hitaiSI, sarva jIvoke prati paramArtha karuNAdRSTi he jinakI, aise niSkAma, bhaktimAna zrI subhAgyake prati, zrI 'mohamayI' sthAnase' ke niSkAma vinayapUrvaka yathAyogya prApta ho / sasArakA sevana karaneke ArabhakAla (?) se lekara Aja dina paryata Apake prati jo kucha avinaya, abhakti, aura aparAdhAdi doSa upayogapUrvaka athavA anupayogase hue ho, una sabakI atyanta namratAse kSamA cAhatA huuN| ___ zrI tIrthakarane jise mukhya dharmaparva ginane yogya mAnA hai, aisI isa varSakI savatsarI vyatIta huii| kisI bhI jIvake prati kisI bhI prakArase kiso bhI kAlame atyanta alpa mAtra doSa karanA yogya nahIM hai, aisI bAtakA jisame paramotkRSTarUpase nirdhAra huA hai, aise isa cittako namaskAra karate hai, aura vahI vAkya mAtra smaraNayogya aise Apako likhA hai ki jisa vAkyako Apa ni.zakatAse jAnate hai| 'ravivArako Apako patra likhUgA', aisA likhA thA tathApi vaisA nahI ho sakA, yaha kSamA karane yogya hai| Apane vyavahAra prasagake vivaraNa sambandhI patra likhA thA, usa vivaraNako cittame utArane aura vicAranekI icchA thI, tathApi vaha cittake AtmAkAra honese niSphala ho gayo hai, aura aba kucha likhA jA sake aisA pratIta nahI hotA, jisake liye atyaMta namratAse kSamA cAhakara yaha patra parisamApta karatA huuN| shjsvruup| 403 baMbaI, bhAdo sudo 10, guru, 1948 jisa jisa prakArase AtmA AtmabhAvako prApta ho vaha prakAra dharmakA hai| AtmA jisa prakArase anyabhAvako prApta ho vaha prakAra anyarUpa hai, dharmarUpa nahIM hai| Apane vacanake zravaNake pazcAt abhI jo niSThA agIkRta kI he vaha niSThA zreyayogya hai / dRDha mumukSuko satsagase vaha niSThAdi anukramase vRddhiko prApta hokara AtmasthitirUpa hotI hai| jIvako dharma apanI kalpanAse athavA kalpanAprApta anya purupase zravaNa karane yogya, manana karane yogya yA ArAdhane yogya nahIM hai / mAtra Atmasthiti hai jinakI aise satpurupase hI AtmA athavA Atmadharma zravaNa karane yogya hai, yAvat ArAdhane yogya hai / 404 babaI, bhAdo sudI 10, guru, 1948 svasti zrI sthabhatIrya zubhasthAname sthita, zubhavRttisampanna mumukSubhAI kRSNadAsAdike prati, samArakAlase ima kSaNa taka Apake prati kisI bhI prakArakA avinaya, abhakti, asatkAra athavA vaisA dUsare anya prakAra sambandhI koI bhI aparAdha mana, vacana, kAyAke pariNAmase hue ho, una sabake liye atyanta namratAse, una sarva aparAdhoke atyanta laya pariNAmarUpa AtmasthitipUrvaka maiM saba prakArase kSamA Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra mA~gatA hU~, aura unhe kSamA karAneke yogya hU~ / ApakA, kisI bhI prakArase una aparAdhAdiko ora upayoga na ho to bhI atyantarUpase, hamArI vaisI pUrvakAlasambandhI kisI prakArase bhI sambhAvanA jAnakara atyanta rUpase kSamA dene yogya Atmasthiti karaneke liye isa kSaNa laghutAse vinatI hai / abhI yahI / 405 babaI, bhAdo sudI 10, guru, 1948 ___ isa kSaNaparyaMta Apake prati kisI bhI prakArase pUrvAdi kAlame mana, vacana, kAyAke yogase jo jaM aparAdhAdi kucha hue ho una savako atyanta AtmabhAvase vismaraNa karake kSamA cAhatA huuN| bhaviSyave kisI bhI kAlame Apake prati vaisA prakAra honA asambhava samajhatA hU~, aisA honepara bhI kisI anupayoga bhAvase dehaparyata vesA prakAra kvacit ho to isa viSayame bhI isa samaya atyanta namra pariNAmase kSama cAhatA hU~, aura usa kSamArUpa bhAvakA, isa patrako vicArate hue, vAravAra cintana karake Apa bhI, hamAre prati pUrvakAlake una saba prakArakA vismaraNa karane yogya haiN| kucha bhI satsagavArtAkA paricaya baDhe, vaisA yatna karanA yogya hai / yahI vinatI / raaycd| 407 406 babaI bhAdo sudI 12, ravi, 1948 paramArthake zIghra pragaTa honeke vipayame Apa donokA Agraha jJAta huA, tathA vyavahAra ciMtAke viSayame likhA, aura usame bhI sakAmatAkA nivedana kiyA, vaha bhI AgraharUpase prApta huA hai / abhI to ina sabake visarjana karanerUpa udAsInatA rahatI hai, aura usa sabako IzvarecchAdhIna karanA yogya hai / abhI ye dono vAteM hama phira na likhe taba taka vismaraNa karane yogya haiN| ___ yadi ho sake to Apa aura gozaliyA kucha apUrva vicAra AyA ho to vaha likhiyegaa| yahI vintii| baMbaI, bhAdo vadI 3, zukra, 1948 zubhavRttisaMpanna maNilAla, bhAvanagara / vi0 yathAyogyapUrvaka vijJApana / ApakA eka patra Aja pahu~cA hai, aura vaha maiMne paDhA hai / yahA~se likhA huA patra. Apako milanese jo Ananda huA usakA nivedana karate hue Apane abhI dIkSAsambandhI vRtti kSubhita honeke viSayame likhA, vaha kSobha abhI yogya hai| ___ krodhAdi aneka prakArake dopoke parikSINa ho jAnese, sasAratyAgarUpa dIkSA yogya hai, athavA to kisI mahAna puruSake yogase yathAprasaga vaisA karanA yogya hai / usake sivAya anya prakArase dIkSAkA dhAraNa karanA saphala nahI hotA / aura jIva vaisI anya prakArakI dIkSArUpa bhrAtise grasta hokara apUrva kalyANako cUkatA hai, athavA to usase vizeSa atarAya Aye aise yogakA upArjana karatA hai| isaliye abhI to Apake usa kSobhako yogya samajhate haiN| ApakI icchA yahA~ samAgamame AnekI vizeSa hai, ise hama jAnate haiM, tathApi abhI usa yogakI icchAkA nirodha karanA yogya hai, arthAt vaha yoga honA azakya hai, aura isakI spaSTatA pahale patrame likhI hai, use Apa jAna sake hoge| isa tarapha AnekI icchAme Apake bujurga AdikA jo nirodha hai usa nirodhakA atikrama karanekI icchA karanA abhI yogya nahIM hai| hamArA usa pradezake pAsase kabhI jAnAAnA hogA tava kadAcit samAgamayoga hone yogya hogA, to ho sakegA / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vo varSa 212 matAgrahame buddhiko udAsIna karanA yogya hai, aura abhI to gRhasthadharmakA anusaraNa karanA bhI yogya hai / apane hitarUpa jAnakara yA samajhakara Arambha-parigrahakA sevana karanA yogya nahIM hai, aura isa paramArthakA vAravAra vicAra karake sadgranthakA paThana, zravaNa, mananAdi karanA yogya hai| yahI vintii| niSkAma ythaayogy| 408 babaI, bhAdo vadI 8, budha, 1948 OMnamaskAra jisa jisa kAlame jo jo prArabdha udayame AtA hai use bhoganA, yahI jJAnIpuruSokA sanAtana AcaraNa hai, aura yaha AcaraNa hame udayarUpase rahatA hai, arthAt jisa sasArame sneha nahI rahA, usa sasArake kAryakI pravRttikA udaya hai, aura udayakA anukramase vedana huA karatA hai| isa udayake kramame kisI bhI prakArakI hAni-vRddhi karanekI icchA utpanna nahI hotI, aura aisA jAnate hai ki jJAnopuruSokA bhI yaha sanAtana AcaraNa hai, tathApi jisame sneha nahI rahA, athavA sneha rakhanekI icchA nivRtta huI hai, athavA nivRtta hone AyI hai, aise isa sasArame kAryarUpase kAraNarUpase pravartana karanekI icchA nahI rahI, usase nivRtti hI AtmAme rahA karatI hai, aisA honepara bhI usake aneka prakArake saga-prasagame pravartana karanA par3atA he aisA pUrvame kisI prArabdhakA upArjana kiyA hai, jise samapariNAmase vedana karate hai tathApi abhI bhI kucha samaya taka vaha udayayoga hai, aisA jAnakara kabhI kheda pAte haiM, kabhI vizeSa kheda pAte haiM; aura vicArakara dekhanese to usa khedakA kAraNa parAnukapA jJAta hotA hai / abhI to vaha prArabdha svAbhAvika udayake anusAra bhoganeke sivAya anya icchA utpanna nahIM hotI, tathApi usa udayame anya kisIko sukha, dukha, rAga, dveSa, lAbha, alAbhake kAraNarUpa dUsareko bhAsita hote haiN| usa bhAsaneme lokaprasagakI vicitra bhrAti dekhakara kheda hotA hai / jisa sasArameM sAkSI kartArUpase mAnA jAtA hai, usa saMsArame usa sAkSIko sAkSIrUpase rahanA, aura kartAkI taraha bhAsamAna honA, yaha dudhArI talavArapara calaneke barAbara hai| aisA honepara bhI vaha sAkSIpuruSa bhrAtigata logoko kisIke kheda, duHkha, alAbhakA kAraNa bhAsita na ho, to usa prasagame usa sAkSIpuruSakI atyanta vikaTatA nahI hai| hame to atyanta atyanta vikaTatAke prasaMgakA udaya hai| isame bhI udAsInatA yahI jJAnIkA sanAtana dharma hai| ('dharma' zabda AcaraNake arthame hai|) eka bAra eka tinakeke do bhAga karaneko kriyA kara sakanekI zaktikA bhI upazama ho, tava jo IzvarecchA hogI vaha hogaa| 409 vavaI, Asoja sudI 1, budha, 1948 jIvake kartRtva-akartRtvakA samAgamame zravaNa hokara nididhyAsana karanA yogya hai| vanaspati Adike yogase baMdhakara pArekA cA~dI AdirUpa ho jAnA, yaha sabhava nahI hai, aisA nahIM hai| yogasiddhike prakArame kisI taraha aisA honA yogya hai, aura usa yogake ATha agomese jise pA~ca aga prApta haiM, use siddhiyoga hotA hai / isake sivAyakI kalpanA mAtra kAlakSeparUpa hai| usakA vicAra udayame Aye, vaha bhI eka kotukabhUta hai| kotuka AtmapariNAmake liye yogya nahI hai / pArekA svAbhAvika pArApana hai| 410 vavaI, Asoja sudI 7, magala, 1948 pragaTa AtmasvarUpa avicchinnarUpase bhajanIya hai| Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , zrImad rAjacandra vAstavika to yaha hai ki kiye hue karma bhoge binA nivRtta nahI hote, aura na kiye hue kisI karmakA phala prApta nahI hotaa| kisI kisI samaya akasmAt vara athavA zApase kisIkA zubha athavA azubha huA dekhaneme AtA hai, vaha kucha na kiye hue karmakA phala nahI hai / kisI bhI prakArase kiye hue karmakA phala hai | kendriyakA ekAvatArIpana apekSAse jAnane yogya hai / yahI vinatI / 360 411 babaI, Asoja sudI 10 (dazaharA), 1948 'bhagavatI' ityAdi zAstrome jo kinhI jIvoke bhavAtarakA varNana kiyA hai, usame kucha sazayAtmaka hone jaisA nahI hai / tIrthaMkara to pUrNa AtmasvarUpa hai / parantu jo puruSa mAtra yogadhyAnAdikake abhyAsabalase sthita ho, una puruSomese bahutase puruSa bhI usa bhavAtarako jAna sakate haiM, aura aisA honA yaha kucha kalpita prakAra nahI hai / jisa puruSako AtmAkA nizcayAtmaka jJAna hai, use bhavAtarakA jJAna honA yogya hai, hotA hai | kvacit jJAnake tAratamyakSayopazamake bhedase vaisA nahI bhI hotA, tathApi jise AtmAkI pUrNa zuddhatA rahatI hai, vaha puruSa to nizcayase usa jJAnako jAnatA hai, bhavAtarako jAnatA hai / AtmA nitya hai, anubhavarUpa hai; vastu hai, ina saba prakAroke atyantarUpase dRDha honeke liye zAstrame ve prasaga kahane Aye hai yadi bhavAtarakA spaSTa jJAna kisIko na hotA ho to AtmAkA spaSTa jJAna bhI kisIko nahI hotA, aisA kahane barAbara hai, tathApi aisA to nahI hai / AtmAkA spaSTa jJAna hotA hai, aura bhavAtara bhI spaSTa pratIta hotA hai / apane aura dUsareke bhavako jAnanekA jJAna kisI prakArase visavAditAko prApta nahI hotA / tIrthaMkarake bhikSArthaM jAte hue pratyeka sthAnapara suvarNavRSTi ityAdi ho, yo zAstra ke kathanakA artha samajhanA yogya nahI hai, athavA zAstrame kahe hue vAkyokA vaisA artha hotA ho to vaha sApekSa hai, lokabhASA ye vAkya samajhane yogya haiM / uttama puruSakA Agamana kisIke vahA~ ho to vaha jaise yaha kahe ki 'Aja amRtakA meha barasA', to vaha kahanA sApekSa hai, yathArtha hai, tathApi zabdake bhAvArthame yathArtha hai, zabdake sIdhemUla arthame yathArtha nahI hai / aura tothaMkarAdikI bhikSAke sambandhame bhI vaisA hI hai / tathApi aisA hI mAnanA yogya hai ki AtmasvarUpase pUrNa puruSake prabhAvayogase vaha honA atyanta sambhava hai / sarvatra aisA huA hai aisA kahanekA artha nahI hai, aisA honA sambhava hai, yo ghaTita hotA hai, yaha kahanekA hetu hai / jahA~ pUrNa AtmasvarUpa hai vahA~ sarvaM mahat prabhAvayoga adhIna hai, yaha nizcayAtmaka bAta hai, ni. sandeha agIkAra karane yogya bAta hai / jahA~ pUrNa AtmasvarUpa rahatA hai vahA~ yadi sarvaM mahat prabhAvayoga na ho to phira vaha dUsare kisa sthalame rahe ? yaha vicAraNIya hai / vaisA to koI dUsarA sthAna sambhava nahI hai, taba sarva mahat prabhAvayogakA abhAva hogA / pUrNa AtmasvarUpakA - prApta honA abhAvarUpa nahI hai, to phira sarva mahat prabhAvayogakA abhAva to kahA~se hogA ? aura yadi kadAcit aisA kahaneme Aye ki AtmasvarUpakA pUrNa prApta honA to saMgata hai, mahat prabhAvayogakA prApta honA sagata nahI hai, to yaha kahanA eka visavAdake sivAya anya kucha nahI hai, kyoMki vaha kahanevAlA zuddha AtmasvarUpakI mahattAse atyanta hIna aise prabhAvayogako mahAna samajhatA hai, agIkAra karatA hai, aura yaha aisA sUcita karatA hai ki vaha vaktA AtmasvarUpakA jJAtA nahI hai / usa AtmasvarUpase mahAna aisA kucha nahI hai / isa sRSTime aisA koI prabhAvayoga utpanna nahI huA hai, nahI hai aura honevAlA bhI nahI hai ki jo prabhAvayoga pUrNa AtmasvarUpako bhI prApta na ho / tathApi usa prabhAvayogake viSayame pravRtti karaneme AtmasvarUpakA kucha kartavya nahI hai, aisA to hai, aura yadi use usa prabhAvayogame kucha kartavya pratIta hotA hai, to vaha puruSa AtmasvarUpase atyanta ajJAta hai, aisA samajhate haiM / Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa kahanekA hetu yaha hai ki sarva prakArakA prabhAvayoga AtmArUpa mahAbhAgya aise tIrthaMkarame honA yogya hai, hotA hai, tathApi use abhivyakta karanekA eka aza bhI usame sagata nahI hai, svAbhAvika kisI puNyaprakAravazAt suvarNavRSTi ityAdi ho, aisA kahanA asambhava nahI hai, aura tIrthakarapadake liye vaha vAdharUpa nahI hai / jo tIrthaMkara haiM, ve AtmasvarUpake vinA anya prabhAvAdiko nahI karate, aura jo karate haiM ve AtmArUpa tIrthaMkara kahane yogya nahIM hai, aisA mAnate hai, aisA hI hai| jo jinakathita zAstra mAne jAte hai, uname amuka bolokA viccheda ho jAnekA kathana hai, aura uname kevalajJAnAdi dasa bola mukhya hai, aura una dasa bolokA viccheda dikhAnekA Azaya yaha batAnA hai ki isa kAlame 'sarvathA mokSa nahI hotaa|' ve dasa bola jise prApta ho athavA unamese eka bola prApta ho to use caramazarIrI jIva kahanA yogya hai, aisA samajhakara usa bAtako vicchedarUpa mAnA hai, tathApi vaisA ekAta hI kahanA yogya nahI hai aisA hame pratIta hotA hai, aisA hI hai| kyoki kSAyika samakitakA iname niSedha hai, vaha caramazarIrIko hI ho, aisA to sagata nahI hotA, athavA aisA ekAta nahI hai / mahAbhAgya zreNika kSAyikasamakitI hote hue bhI caramazarIrI nahI the, aisA unhI jinazAstrome kathana hai / jinakalpIvihAra vyavaccheda, aisA zvetAmbarakA kathana hai, digambarakA kathana nahIM hai| 'sarvathA mokSa honA' aisA isa kAlame sambhava nahI hai, aisA donokA abhiprAya hai, vaha bhI atyanta ekAtarUpase nahI kahA jA sktaa| mAna leM ki caramazarIropana isa kAlame nahI hai, tathApi azarIrIbhAvase Atmasthiti hai to vaha bhAvanayase caramazarIrIpana nahI, apitu siddhatva hai, aura yaha azarIrIbhAva isa kAlameM nahI hai aisA yahA~ kahe to isa kAlame hama khuda nahIM haiM, aisA kahane tulya hai / vizeSa kyA kahe ? yaha kevala ekAta nahIM hai| kadAcit ekAta ho to bhI jisane Agama kahe hai, usI AzayavAle satpuruSase ve samajhane yogya haiM, aura vahI AtmasthitikA upAya hai / yahI vinatI / gozaliyAko yathAyogya / 412 babaI, Asoja vadI 6, 1948 yahA~ AtmAkAratA rahatI hai, AtmAkA AtmasvarUparUpase pariNAmakA honA use AtmAkAratA kahate hai| 413 babaI, Asoja vadI 8, 1948 lokavyApaka andhakArame svayaprakAzita jJAnIpuruSa hI yathAtathya dekhate hai / lokakI zabdAdi kAmanAoMke prati dekhate hue bhI udAsIna rahakara jo kevala apaneko hI spaSTarUpase dekhate hai, aise jJAnIko namaskAra karate hai, aura abhI itanA likhakara jJAnase sphurita AtmabhAvako taTastha karate haiM / yahI vintii| 414 babaI, Asoja, 1948 jo kucha upAdhi kI jAtI hai, vaha kucha 'asmitA' ke kAraNa karaneme nahI AtI, tathA nahI kI jAto / jisa kAraNase kI jAtI hai, vaha kAraNa anukramase vedana karane yogya aisA prArabdha karma hai / jo kucha udayame AtA hai usakA avisavAda pariNAmase vedana karanA, aisA jo jJAnIkA bodhana hai vaha hamame nizcala hai, isaliye usa prakArase vedana karate haiN| tathApi icchA to aisI rahatI hai ki alpakAlame, eka samayame yadi vaha udaya asattAko prApta hotA ho, to hama ina sabamese uThakara cale jAyeM, itanA AtmAko avakAza rahatA hai| tathApi nidrAkAla', bhojanakAla tathA amuka atirikta kAlake sivAya upAdhikA prasaga rahA karatA hai, aura kucha bhinnAtara nahIM hotA, to bhI Atmopayoga kisI prasagame bhI apradhAnabhAva Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 zrImad rAjacandra kA sevana karatA huA dekhaneme AtA hai, aura usa prasagapara mRtyuke zokase atyanta adhika zoka hotA hai yaha ni sandeha hai| aisA honese aura gRhastha pratyayA prArabdha jaba taka udayame rahe tava taka 'sarvathA' ayAcakatAkA sevana karanevAlA citta rahaneme jJAnIpuruSokA mArga nihita hai, isa kAraNa isa upAdhiyogakA sevana karate haiM / yati usa mArgakI upekSA kareM to bhI jJAnIkA aparAdha nahIM karate, aisA hai, phira bhI upekSA nahI ho sakatI yadi upekSA kareM to gRhAzramakA sevana bhI vanavAsIrUpase ho, aisA tIna vairAgya rahatA hai| sarva prakArake kartavyake prati udAsIna aise hamase kucha ho sakatA ho to eka yahI ho sakatA hai ki pUrvopAjitakA samatAbhAvase vedana karanA, aura jo kucha kiyA jAtA hai vaha usake AdhArase kiyA jAta hai, aisI sthiti hai| hamAre maname aisA A jAtA hai ki hama aise haiM ki jo apratibaddharUpase raha sakate hai, phira bhI sasAra ke bAhya prasagakA, atara prasagakA, aura kuTumbAdi snehakA sevana karanA nahI cAhate, to Apa jaise mArgecchA. vAnako usake ahorAtra sevana karanekA atyanta udvega kyo nahI hotA ki jise prativaddhatArUpa bhayakara yamakA sAhacarya rahatA hai ? jJAnIpuruSakA yoga honeke bAda jo sasArakA sevana karatA hai, use tIrthaMkara apane mArgase bAhara kahate haiN| ___ kadAcit jJAnIpuruSakA yoga honeke bAda jo sasArakA sevana karate haiM, ve saba tIrthaMkaroMke mArgase vAhara kahane yogya ho to zreNikAdime mithyAtvakA sabhava hotA he ora visavAditA prApta hotI hai / usa visavAditAse yukta vacana yadi tIrthakarakA ho to use tIrthakara kahanA yogya nahI hai|| jJAnIpurupakA yoga honeke bAda jo AtmabhAvase, svacchadatAse, kAmanAse, rasase, jJAnIke vacanokI upekSA karake, 'anupayogapariNAmI' hokara masArakA sevana karatA hai, vaha purupa tIrthaMkarake mArgase bAhara hai, aisA kahanekA tIrthakarakA Azaya hai / 415 vavaI, Asoja, 1948 kisI bhI prakArake apane Atmika vadhanako lekara hama sasArame nahI raha rahe haiM / jo strI hai usase pUrvame vadhe hue bhogakarmako nivRtta karanA hai / kuTumba he usake pUrvame liye hue RNako dekara nivRtta honeke liye raha rahe haiN| revAzakara hai usakA hamArese jo kucha lenA hai use deneke liye raha rahe haiN| usake sivAyake jo jo prasaga haiM ve usake andara samA jAte hai| tanake liye, dhanake liye, bhogake liye, sukhake liye svArthake liye athavA kisI prakArake Atmika vadhanase hama sasArame nahI raha rahe haiM / aisA jo ataragakA bheda use, jisa jIvako mokSa nikaTavartI na ho, vaha jIva kaise samajha sakatA hai ? dukhake bhayase bhI sasArame rahanA rakhA hai, aisA nahI hai| mAna-apamAnakA to kucha bheda hai, vaha nivRtta ho gayA hai| ___IzvarecchA ho aura hamArA jo kucha svarUpa hai vaha unake hRdayame thoDe samayame Aye to bhale aura hamAra viSayame pUjyabuddhi ho to bhale, nahIM to uparyukta prakArase rahanA ava to honA bhayakara lagatA hai| 416 vabaI, Asoja, 1948 jisa prakArase yahAM kahaneme AyA thA uma prakArase bhI sugama aisA dhyAnakA svarUpa yahA~ likhA hai| 1. kisI nirmala padAryameM dRpTiko sthApita karanekA abhyAsa karake prayama use acapala sthitime laanaa| Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa 363 2 aisI kucha acapalatA prApta honeke pazcAt dAyeM cakSume sUrya aura bAyeM cakSume cadra sthita hai, aisI bhAvanA krnaa| 3. yaha bhAvanA jaba taka usa padArthake AkArAdikA darzana na karAye taba taka sudRDha krnaa| , 4. vaisI sudRDhatA honeke bAda candrako dakSiNa cakSume aura sUryako vAma cakSume sthApita karanA / 5. yaha bhAvanA jaba taka usa padArthake AkArAdikA darzana na karAye taba taka sudRDha karanA / yaha jo darzana kahA hai vaha bhAsamAna darzana smjhnaa| . 6. yaha do prakArakI ulaTa sulaTa bhAvanA siddha honepara bhrakuTike madhyabhAgame una donokA citana krnaa| 7. prathama vaha ciMtana A~kha khulI rakhakara krnaa| 8. aneka prakArase usa citanake dRDha honeke bAda A~kha banda rkhnaa| usa padArthake darzanakI bhAvanA krnaa| ___9 usa bhAvanAse darzana sudRDha honeke bAda hRdayame eka aSTadalakamalakA cintana karake una dono padArthoko anukramase sthApita krnaa| . 10 hRdayame aisA eka aSTadalakamala mAnaneme AyA hai, tathApi vaha vimukharUpase rahA hai, aisA mAnaneme AyA hai, isaliye usakA sanmukharUpase ciMtana karanA, arthAt sulaTA cintana krnaa| 11 usa aSTadalakamalame prathama candrake tejako sthApita karanA phira sUryake tejako sthApita karanA, aura phira akhaNDa divyAkAra agniko jyotiko sthApita krnaa| 12 usa bhAvake dRDha honepara jisakA jJAna, darzana aura AtmacAritra pUrNa hai aise zrI vItarAgadevako pratimAkA mahAtejomaya svarUpase usame cintana krnaa| 13 usa parama divya pratimAkA na bAla, na yuvA aura na vRddha, isa prakAra divyasvarUpase cintana krnaa| 14 sapUrNa jJAna, darzana utpanna honese svarUpasamAdhime zrI vItarAgadeva yahA~ haiM, aisI bhAvanA krnaa| 15. svarUpasamAdhime sthita vItarAga AtmAke svarUpame tadAkAra hI hai, aisI bhAvanA krnaa| 16 unake mUrdhasthAnase usa samaya OMkArakI dhvani ho rahI hai, aisI bhAvanA krnaa| 17 una bhAvanAoke dRDha honepara vaha OMkAra sarva prakArake vaktavya jJAnakA upadeza karatA haiM, aisI bhAvanA krnaa| 18 jisa prakArake samyakmArgase vItarAgadeva vItarAga niSpannatAko prApta hue aisA jJAna usa upadezakA rahasya hai, aisA ciMtana karate hue vaha jJAna kyA hai ? aisI bhAvanA karanA / 19 usa bhAvanAke dRDha honeke bAda unhoMne jo dravyAdi padArtha kahe haiM, unako bhAvanA karake AtmAkA svasvarUpame cintana karanA, sarvAMga cintana karanA / dhyAnake anekAneka prakAra haiN| una sabame zreSTha dhyAna to vaha kahA jAtA hai ki jisame AtmA mukhyarUpase rahatA hai, aura isI AtmadhyAnakI prApti prAya AtmajJAnako prAptike binA nahIM hotI / aisA jo AtmajJAna vaha yathArtha vodhako prAptike sivAya utpanna nahIM hotaa| isa yathArtha bodhakI prApti prAya. kramase bahatase jIvoko hotI hai, aura usakA mukhya mArga, usa bodhasvarUpa jJAnIpurupakA Azraya yA saga aura usake prati bahumAna, prema hai / jJAnIpurupakA vaisA vaisA saga jIvako anatakAlamai bahuta bAra ho cukA hai tathApi yaha purupa jJAno hai, isaliye aba usakA Azraya grahaNa karanA, yahI kartavya hai, aisA jovako lagA nahI hai, aura isI kAraNa jIvakA paribhramaNa huA hai aisA hame to dRr3hatAse lagatA hai| Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jJAnIpuruSakI pahacAna na honeme mukhyata jIvake tIna mahAna doSa jAnate hai / eka to 'mai jAnatA hU~,' 'mai samajhatA hU~,' hU~, isa prakArakA jo mAna jIvako rahA karatA hai, vaha mAna / dUsarA, jJAnIpuruSake prati rAgakI apekSA parigrahAdikame vizeSa rAga / tIsarA, lokabhayake kAraNa, apakIrtibhayake kAraNa aura apamAnabhayake kAraNa jJAnIse vimukha rahanA, unake prati jaisA vinayAnvita honA cAhiye vaisA na honA / ye tIna kAraNa jIvako jJAnIse anajAna rakhate hai, jJAnIke viSayame apane samAna kalpanA rahA karatI hai, apanI kalpanAke anusAra jJAnIke vicArakA, zAstrakA tolana kiyA jAtA hai, thoDA bhI granthasambandhI vAcanAdi jJAna milanese aneka prakArase use pradarzita karanekI jIvako icchA rahA karatI hai / ityAdi doSa uparyukta tIna doSome samA jAte haiM, aura ina tIno doSokA upAdAna kAraNa to eka svacchada' nAmakA mahA doSa hai, aura usakA nimitta kAraNa asatsaMga hai / jise Apake prati, Apako kisI prakArase paramArthakI kucha bhI prApti ho, isa hetuke sivAya dUsarI spRhA nahI hai, aisA maiM yahA~ spaSTa batAnA cAhatA hU~, aura vaha yaha ki uparyukta doSome abhI Apako prema rahatA hai, 'maiM jAnatA hU~', 'maiM samajhatA hU~,' yaha doSa bahuta bAra vartaname rahatA haiM, asAra parigraha Adime bhI mahattA kI icchA rahatI hai, ityAdi jo doSa haiM ve dhyAna, jJAna ina sabake kAraNabhUta jJAnIpuruSa aura usakI AjJAkA anusaraNa karaneme ADe Ate haiM / isaliye yathAsambhava AtmavRtti karake unhe kama karanekA prayatna karanA, aura laukika bhAvanAke pratibandhase udAsa honA, yahI kalyANakAraka hai, aisA samajhate haiM / 364 417 Asoja, 1948 he paramakRpAlu deva / janma, jarA, maraNAdi sarva du khokA atyanta kSaya karanevAlA vItarAga puruSakA mUlamArga Apa zrImAnane ananta kRpA karake mujhe diyA, usa anata upakArakA pratyupakAra karaneme mai sarvathA asamartha hU~, phira Apa zrImAna kucha bhI leneme sarvathA nispRha haiM, jisase mai mana, vacana, kAyAkI ekAgratAse Apake caraNAraviMdame namaskAra karatA hU~ / ApakI paramabhakti aura vItarAga puruSake mUladharmaMkI upAsanA mere hRdayame bhavaparyanta akhaNDa jAgRta rahe, itanA mA~gatA hU~, vaha saphala ho / OM zAMti zAti zAti / saM0 1948 418 *ravikai udota asta hota dina dina prati, aMjulIkai jIvana jyoM, jIvana ghaTatu hai; kAlakai prasata china china, hota chIna tana, Arekai calata mAno kAThasau kaTatu hai, ete pari mUrakha na khoje paramArathakoM, svArathakai hetu bhrama bhArata ThaTatu hai; lago phirai loganisoM, pagyo parai joganisa, viSairasa bhoganisauM, neku na - haTatu hai // 1 // *bhAvArtha - jisa prakAra ajali - karasampuTakA pAnI kramaza ghaTatA hai, usI prakAra sUryakA udaya asta hotA hai aura pratidina jIvana ghaTatA hai / jisa prakAra Areke calanese lakaDI kaTatI hai, usI prakAra kAla zarIrako kSaNa kSaNa kSINa karatA haiM / itanepara bhI ajJAnI jIva paramArthakI khoja nahI karatA aura laukika svArthake liye ajJAnakA Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vA~ varSa jaise mRga matta vRSAdityakI tapati mAMhI, tRSAvata mRSAjala kAraNa aTatu hai; taiseM bhavavAsI mAyAhIsauM hita mAni mAni, ThAni ThAni bhrama zrama nATaka naTatu hai / Ageko dhukata ghAI pIche bacharA cavAI, jaise naina hona nara jevarI vaTatu hai; taise mUDha cetana sukRta karatUti kareM, royata hasata phala khovata khaTatu hai // 2 // 419 saMsArame kaunasA sukha hai ki jisake pratibandhame jIva rahanekI icchA karatA hai ? 420 ki bahuNA iha jaha jaha, rAgaddosA lahu vilijjati / taha taha paryATThi avva, esA ANA jiNidANa // 365 (samayasAra nATaka) babaI, 1948 babaI, 1948 (upadezarahasya - yazovijayajI) kitanA kahe ? jisa jisa prakArase isa rAgadveSakA vizeSarUpase nAza ho usa usa prakAra se pravRtti karanA, yahI jinezvaradevakI AjJA hai / 421 babaI, Asoja, 1948 jisa padArthamese nitya vyaya vizeSa hotA ho aura Aya kama ho, vaha padArtha kramase apane svattvakA tyAga karatA hai, arthAt naSTa hotA hai, aisA vicAra rakhakara isa vyavasAyakA prasaga rakhane jaisA hai / pUrvame upArjita kiyA huA jo kucha prArabdha hai, use vedana karaneke sivAya dUsarA prakAra nahI hai, aura yogya bhI isa taraha hai, aisA samajhakara jisa jisa prakArase jo kucha prArabdha udayame AtA hai use samapariNAmase vedana karanA yogya hai, aura isa kAraNase yaha vyavasAya prasaga rahatA hai| cittame kisI prakArase usa vyavasAyakI kartavyatA pratIta na honepara bhI, vaha vyavasAya mAtra khedakA hetu hai, aisA paramArtha nizcaya honepara bhI prArambha rUpa hone se, satsagAdi yogakA apradhAnarUpase vedana karanA paDatA hai / usakA vedana karaneme icchA-anicchA nahI hai, parantu AtmAko aphala aisI isa pravRttikA sambandha rahate dekhakara kheda hotA hai aura isa viSayame vAravAra vicAra rahA karatA hai / bojha uThAtA hai, zarIra Adi para vastuoMse prIti karatA hai, mana, vacana aura kAyA ke yogomeM ahabuddhi karatA hai, aura viSayabhogoM se kiMcit bhI virakta nahI hotA // 1 // jisa prakAra grISmaRtu sUrya kI kaDI dhUpa honepara tRpAtura mRga unmatta hokara mRgatRSNAse vyartha hI doDatA hai, usI prakAra sasArI jIva mAyAmeM hI kalyANa mAnakara mithyA kalpanA karake sasArame nAcate hai / jisa prakAra andhA manuSya Ageko rassI baTatA jAye aura pIchese bachaDA khAtA jAye, to mUrkha jIva zubhAzubha kriyA karatA hai aura zubha kriyAke phalame harSa eva phala kho detA hai // 2 // usakA parizrama vyartha jAtA hai, usI prakAra kriyAke phalame viSAda karake kriyAkA azubha Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA~ varSa 422 babaI, kArtika sudI, 1949 dharmasambandhI patrAdi vyavahAra bhI bahuta kama rahatA hai, jisase Apake kucha patrokI pahu~ca mAtra likhI jA sakI hai| jinAgamame isa kAlako jo 'duSama' saMjJA kahI hai, vaha pratyakSa dikhAyI detI hai, kyoki 'duSama' zabdakA artha 'du khase prApta hone yogya' aisA hotA hai / vaha du khase prApta hone yogya to mukhyarUpase eka paramArthamArga hI kahA jA sakatA hai, aura vaisI sthiti pratyakSa dekhaneme AtI hai / yadyapi paramArtha mArgaMkI durlabhatA to sarvakAlame hai, parantu aise kAlame to vizeSata kAla bhI durlabhatAkA kAraNarUpa hai / yahA~ kahanekA hetu aisA hai ki adhikatara isa kSetrame vartamAna kAlame jisane pUrvakAlame paramArthamArgakA ArAdhana kiyA hai, vaha deha dhAraNa na kare, ora yaha satya hai, kyoki yadi vaise jIvokA samUha isa kSetrame dehadhArIrUpase rahatA hotA, to unhe aura unake samAgamame AnevAle aneka jIvoko paramArthamArgakI prApti sukhapUrvaka ho sakatI hotI, aura isase isa kAlako 'duSama' kahanekA kAraNa na rhtaa| isa prakAra pUrvArAdhaka jIvoko alpatA ityAdi honepara bhI vartamAna kAlame yadi koI bhI jIva paramArthamArgakA ArAdhana karanA cAhe to avazya ArAdhana kara sakatA hai, kyoki du.khapUrvaka bhI isa kAlame paramArthamArga prApta hotA hai, aisA pUrvajJAniyokA kathana hai / vartamAna kAlame sava jovoko mArga dukhase hI prApta hotA hai, aisA ekAta abhiprAya vicAranahI hai, prAya vaisA hotA hai aisA abhiprAya samajhanA yogya hai| usake bahuta se kAraNa pratyakSa dikhAyo dete haiM / prathama kAraNa --- Upara yaha batAyA hai ki prAyaH pUrva kI ArAdhakatA nahI hai / dUsarA kAraNa - vaisI ArAdhakatA na honeke kAraNa vartamAnadehame usa ArAdhakamArgakI rIti bho prathama samajhame na ho, jisase anArAdhakamArgako ArAdhakamArga mAnakara jIvane pravRtti kI hotI hai / tIsarA kAraNa - prAya kahI hI satsamAgama athavA sadgurukA yoga ho, aura vaha bhI kvacit ho / cauthA kAraNa-amatsagAdi kAraNose jIvako sadguru Adiko pahacAna honA bho duSkara hai, aura prAyaH asadguru Adime satya pratIti mAnakara jIva vahI rukA rahatA hai / pAMcavAM kAraNa - kvacit matmamAgamakA yoga ho to bhI bala, vIrya AdikI aisI zithilatA ki jIva tathArUpa mArga grahaNa na kara make athavA samajha na sake, athavA asatsamAgamAdise yA apano kalpanAse mayyAme satyarUpase pratIti kI ho / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vAM varSa 367 prAya vartamAnakAlame jIvane yA to zuSkakriyApradhAnatAme mokSamArgako kalpanA kI hai, athavA bAhyakriyA ora zuddha vyavahArakriyAkA utyApana karaneme mokSamArgakI kalpanA kI hai, athavA svamati kalpanAse adhyAtma grantha paDhakara kathana mAtra adhyAtma pAkara mokSamArgako kalpanA kI hai| aisI kalpanA kara lenese jIvako satsamAgamAdi hetume usa usa mAnyatAkA Agraha ADe Akara paramArtha prApta karaneme stabhabhUta hotA hai| jo jIva zuSkakriyApradhAnatAme mokSamArgakI kalpanA karate haiM, una jIvoko tathArUpa upadezakA poSaNa bhI rahA karatA hai| jJAna, darzana, cAritra aura tapa aise cAra prakArase mokSamArga kahe jAnepara bhI prathamake do pada to unhone vismRta kiye jaise hote hai, aura cAritra zabdakA artha veza tathA mAtra bAhya viratime samajhe hue jaisA hotA hai| tapa zabdakA artha mAtra upavAsAdi vratakA karanA aura vaha bhI bAhya sajJAse usame samajhe hue jaisA hotA hai, aura kvacit jJAna, darzana pada kahane par3e to vahA~ laukika kathana jaise bhAvoke kathanako jJAna aura usakI pratIti athavA use kahanevAlekI pratItime darzana zabdakA artha samajhane jaisA rahatA hai| ____ jo jIva bAhyakriyA (arthAt dAnAdi) aura zuddha vyavahAra kriyAkA utthApana karanemeM mokSamArga samajhate hai, ve jova zAstroke kisI eka vacanako nAsamajhIse grahaNa karake samajhate haiN| dAnAdi kriyA yadi kisI ahakArAdise, nidAnabuddhise, athavA jahA~ vaisI kriyA sabhava na ho aise chaThe guNasthAnAdi sthAname kare, to vaha sasArahetu hai, aisA zAstrokA mUla Azaya hai / parantu dAnAdi kriyAkA samUla utthApana karanekA zAstrokA hetu nahI hai, ve mAtra apanI mati kalpanAse niSedha karate hai| tathA vyavahAra do prakArakA hai, eka paramArthamUlahetu vyavahAra aura dUsarA vyavahArarUpa vyavahAra / pUrvakAlame isa jovane anatabAra kiyA phira bhI AtmArtha nahIM huA, aise zAstrome vAkya haiM, una vAkyoko grahaNa karake sampUrNa vyavahArakA utthApana karanevAle apaneko samajhe hue mAnate haiM, parantu zAstrakArane to vaisA kucha nahI kahA hai| jo vyavahAra paramArthahetumUla vyavahAra nahIM hai, aura mAtra vyavahArahetu vyavahAra hai, usake durAgrahakA zAstrakArane niSedha kiyA hai / jisa vyavahArakA phala cAra gati ho vaha vyavahAra vyavahArahetu kahA jA sakatA hai, athavA jisa vyavahArase AtmAkI vibhAva dazA jAne yogya na ho usa vyavahArako vyavahArahetu vyavahAra kahA jAtA hai| isakA zAstrakArane niSedha kiyA hai, vaha bhI ekAtase nahI, kevala durAgrahase athavA usIme mokSamArga mAnanevAleko isa niSedhase sacce vyavahArapara lAneke liye kiyA hai| aura paramArthamUlahetu vyavahAra zama, savega, nirveda, anukapA, AsthA athavA sadguru, satzAstra aura manavacanAdi samiti tathA gupti, usakA niSedha nahIM kiyA hai, aura yadi usakA niSedha karane yogya ho to phira zAstrokA upadeza karake vAkI kyA samajhAne jaisA rahatA thA, athavA kyA sAdhana karAnekA batAnA bAkI rahatA thA ki zAstrokA upadeza kiyA ? arthAt vaise vyavahArase paramArtha prApta kiyA jAtA hai, aura jIvako vaisA vyavahAra avazya grahaNa karanA cAhiye ki jisase paramArthakI prApti hogI, aisA zAstrokA Azaya hai| zuSkaadhyAtmI athavA usake prasagame AnevAle isa Azayako samajhe vinA usa vyavahArakA utthApana karake apane aura parake liye durlabhavodhitA karate hai| zama, savegAdi guNa utpanna honepara athavA vairAgyavizeSa eva niSpakSatA honepara, kapAyAdi kSINa honepara, athavA kucha bhI prajJAvizeSase samajhaneko yogyatA honepara, jo sadgurugamase samajhane yogya adhyAtma granya, taba taka prAyaH zastra jaise hai, unhe apanI kalpanAse jaise-taise paDhakara, nizcaya karake, vaisA atabheda hae vinA athavA dazA vadale vinA, vibhAva dura hue vinA apaneme jJAnako kalpanA karatA hai; aura kriyA tathA zuddha vyavahArarahita hokara pravRtti karatA hai, aisA tIsarA prakAra zuSkajadhyAtmIkA hai| jagaha jaga Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 zrImad rAjacandra jIvako aisA yoga milatA rahatA hai, athavA to jJAnarahita guru yA parigrahAdike icchuka guru, mAtra apane mAnapUjAdikI kAmanAse phiranevAle jIvoko aneka prakArase ulaTe rAstepara caDhA dete hai, aura prAya kvacit hI aisA nahI hotA / jisase aisA mAlUma hotA hai ki kAlakI du SamatA hai / yaha duSamatA jIvako puruSArtharahita karaneke liye nahI likhI hai, parantu puruSArtha jAgRtike liye likhI hai / anukUla sayogame to jIvame kucha kama jAgRti ho to bhI kadAcit hAni na ho, parantu jahA~ aise pratikUla yoga rahate ho vahA~ mumukSu jIvako avazya adhika jAgrata rahanA cAhiye, ki jisase tathArUpa parAbhava na ho, aura vaise kiso pravAhame na bahA jAye | vartamAnakAla duHSama kahA hai, phira bhI isame ananta bhavako chedakara mAtra eka bhava bAkI rakhe, aisI ekAvatAritA prApta ho, aisA bhI hai / isaliye vicAravAna jIva yaha lakSa rakhakara, uparyukta pravAhome na bahate hue yathAzakti vairAgyAdikI ArAdhanA avazya karake, sadgurukA yoga prApta karake, kaSAyAdi doSakA chedaka aura ajJAnase rahita honekA satyamArga prApta kare / mumukSu jIvame kathita zamAdiguNa avazya sambhava hai, athavA una guNoke binA mumukSutA nahI kahI jA sakatI / nitya aisA paricaya rakhate hue, usa usa bAtakA zravaNa karate hue, vicAra karate hue, puna. puna puruSArtha karate hue vaha mumukSutA utpanna hotI hai / vaha mumukSutA utpanna honepara jIvako paramArthamArga avazya samajhame AtA hai / 423 babaI, kArtika vadI 9, 1949 kama pramAda honekA upayoga jIvakI mArgake vicArame sthiti karAtA hai / aura vicAra mArga meM sthiti karAtA hai / isa bAtakA puna puna. vicAra karake, yaha prayatna vahA~ viyogame bhI kisI prakArase karanA yogya hai / yaha bAta vismaraNIya nahI hai / 424 baMbaI, kArtika vadI 12, 1949 samAgama cAhane yogya mumukSubhAI kRSNadAsAdike prati, "punarjanma hai - jarUra hai | isake liye 'meM' anubhavase haoN kahaneme acala hU~ / " yaha vAkya pUrvabhavake kisI yogakA smaraNa hote samaya siddha huA likhA hai / jisane punarjanmAdi bhAva kiye haiM, usa 'padArtha' ko, kisI prakArase jAnakara yaha vAkya likhA gayA hai / mumukSujIvake darzanakI tathA samAgamakI niraMtara icchA rakhate hai / tApame vizrAtikA sthAna use samajhate hai / tathApi abhI to udayAdhIna yoga rahatA hai| abhI itanA hI likha sakate hai / zrI subhAgya yahA~ vRtti hai / praNAma prApta ho / 425 baI, magasira vadI 9, soma, 1949 upAdhikA vedana karaneke liye apekSita dRDhatA mujhame nahI hai, isaliye upAdhise atyaMta nivRttikI icchA rahA karatI hai, tathApi udayarUpa jAnakara yathAzakti sahana hotI hai / paramArthakA du.kha miTanepara bhI sasArakA prAsaMgika du kha rahA karatA hai, aura vaha dukha apanI icchA Adike kAraNase nahI hai, parantu dUsarekI anukapA tathA upakAra Adike kAraNase rahatA hai / aura isa vi vanAme citta kabhI kabhI vizeSa udvegako prApta ho jAtA hai / itane lekhase vaha udvega spaSTa samajhame nahI AyegA, kucha azame Apa samajha skeNge| isa udvegake sivAya dUsarA koI du.kha sasAraprasagakA bhI mAlUma nahI hotA / jitane prakArake sasArake padArtha haiM, una Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 369 26 vA varSa savame yadi aspRhatA ho aura udvega rahatA ho to vaha anyakI anukampA yA upakAra yA vaise kAraNase ho, aisA mujhe nizcita lagatA hai| isa udvegake kAraNa kabhI A~khome A~su A jAte hai, aura una saba kAraNoke prati vartana karanekA mArga amuka azame paratatra dikhAyI detA hai / isaliye samAna udAsInatA A jAto hai / jJAnIke mArgakA vicAra karate hue jJAta hotA hai ki kisI bhI prakArase yaha deha mUrchApAtra nahIM hai, usake du khase isa AtmAko zoka karanA yogya nahI hai| AtmAko Atma-ajJAnase zoka karaneke sivAya dUsarA zoka karanA ucita nahIM hai| pragaTa yamako samIpa dekhate hue bhI jise dehame mUrchA nahI rahatI, usa purupako namaskAra hai| isI bAtakA ciMtana karate rahanA hame, Apako, pratyekako yogya hai| deha AtmA nahIM hai, AtmA deha nahIM haiM / ghaTAdiko dekhanevAlA jaise ghaTAdise bhinna hai, vaise dehako dekhanevAlA, jAnanevAlA AtmA dehase bhinna hai, arthAt deha nahI hai| vicAra karate hue yaha vAta pragaTa anubhavasiddha hotI hai, to phira isa bhinna dehake svAbhAvika kSayavRddhi-rUpAdi pariNAma dekhakara harSa-zokavAna honA kisI prakArase sagata nahI hai, aura hame, Apako vaha nirdhAra karanA, rakhanA yogya hai, aura yaha jJAnIke mArgakI mukhya dhvani hai| vyApArameM koI yAtrika vyApAra sUjhe to vartamAnameM kucha lAbha honA saMbhava hai| ___426 vabaI, magasira vadI 13, zani, 1949 bhAvasAra khuzAla rAyajIne kevala pAMca minaTakI mAMdagImeM deha choDA hai| sasArameM udAsIna rahaneke sivAya dUsarA koI upAya nahI hai| baMbaI, mAgha sudI 9, guru, 1949 427 Apa saba mumukSujanake prati namratAse yathAyogya prApta ho / niraMtara jJAnopuruSakI sevAke icchAvAna hama hai, tathApi isa duSamakAlameM to usakI prApti parama duSama dekhate haiM, aura isaliye jJAnIpuruSake Azrayame sthira buddhi hai jinakI, aise mumukSujanameM satsagapUrvaka bhaktibhAvase rahaneko prAptiko mahA bhAgyarUpa mAnate hai, tathApi abhI to usase viparIta prArabdhodaya rahatA hai / satsagakA lakSya hamAre AtmAme rahatA hai, tathApi udayAdhIna sthiti hai, aura vaha abhI aise pariNAmame rahatI hai ki Apa mumukSujanake patrakI pahu~ca mAtra vilabase dI jAtI hai| cAhe jaisI sthitime bhI aparAdhayogya pariNAma nahI hai| 428 . bavaI, mAgha vadI 4, 1949 zubhecchAsampanna mumukSujana zrI aMbAlAla ityAdi, do patra pahu~ce haiN| yahAM samAdhi pariNAma hai / tathApi upAdhikA prasaga vizepa rahatA hai| aura vaisA karaneme udAsInatA honepara bhI udayayoga honese niSkleza pariNAmase pravRtti karanA yogya hai| pramAda kama honeke liye kisI sadgrathako paDhate rahanA yogya hai| 429 ____ vavaI, mAgha vadI 11, ravi, 1949 koI manuSya apane viSayame kucha batAye tava use yathAsambhava gambhIra manase sunate rahanA itanA matya kAma hai / vaha vAta Thoka hai yA nahIM yaha jAnanese pahile koI harSa-kheda jaisA nahIM hotaa| merI cittavattike viSayame kabhI kabhI likhA jAtA hai, usakA artha paramArthasambandhI lenA yogya hai, aura yaha likhanekA artha vyavahArame kucha azubha pariNAmavAlA dikhAnA yogya nahIM hai| Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 zrImad rAjacandra ___ paDe hue saMskArokA miTanA duSkara hotA hai| kucha kalyANakA kArya ho yA cintana ho, yaha sAdhanakA mukhya kAraNa hai / bAkI aisA koI viSaya nahI hai ki jisake pIche upAdhitApase, dInatAse dukhI honA yogya ho athavA aisA koI bhaya rasanA yogya nahIM hai ki jo apaneko kevala lokasajJAse rahatA ho| 430 babaI, mAgha va dI 30, guru, 1949 yahA~ pravRtti-udayase samAdhi hai| Apako lImaDIsambandhI jo vicAra rahatA hai, vaha karuNA bhAvake kAraNase rahatA hai, aisA hama samajhate haiN| koI bhI jIva paramArthako mAtra azarUpase bhI prApta honeke kAraNoko prApta ho, aisA niSkAraNa karuNAzIla RpabhAdi tIrthaGkarone bhI kiyA hai, kyoki satpuruSoke sampradAyakI aisI sanAtana karuNAvasthA hotI hai ki samayamAtrake anavakAzase samUcA loka AtmAvasthAme ho, AtmasvarUpame ho, AtmasamAdhime ho, anya avasthAme na ho, anya svarUpame na ho, anya Adhime na ho, jisa jJAnase svAtmastha pariNAma hotA hai, vaha jJAna sarva jIvome pragaTa ho, anavakAzarUpase sarva jIva usa jJAname ruciyukta ho, aisA hI jisakA karuNAzIla sahaja svabhAva hai, vaha sanAtana sapradAya satpuruSokA hai| Apake anta karaName aisI karuNAvRttise lImaDIke viSayame vAravAra vicAra AyA karatA hai, aura Apake vicArakA eka aMza bhI phala prApta ho athavA vaha phala prApta honekA eka aza bhI kAraNa utpanna ho to isa pacamakAlame tIrthaMkarakA mArga bahuta azose pragaTa honeke barAbara hai, tathApi vaisA honA sambhava nahI hai, aura usa mArgase hone yogya nahI hai, aisA hame lagatA hai| jisase sambhava honA yogya hai athavA isakA jo mArga hai, vaha abhI to pravRttike udayame hai, aura vaha kAraNa jaba taka unako lakSyagata na ho taba taka dUsare upAya pratibaMdharUpa hai, ni sazaya prativandharUpa haiN| __ jIva yadi ajJAna pariNAmI ho to jaise usa ajJAnakA niyamitarUpase ArAdhana karanese kalyANa nahI hai vaise moharUpa mArga athavA aisA isa lokasambandhI jo mArga hai vaha mAtra sasAra hai, use phira cAhe jisa AkArame rakheM to bhI sasAra hai| usa sasArapariNAmase rahita karaneke liye asasAragata vANIkA asvacchandapariNAmase jaba AdhAra prApta hotA hai, taba usa sasArakA AkAra nirAkAratAko prApta hotA jAtA hai| ve apanI dRSTike anusAra dUsare pratibadha kiyA karate haiM, usI prakAra ve apanI usa dRSTise jJAnIke vacanokI ArAdhanA kareM to kalyANa hone yogya nahI lagatA / isaliye Apa vahA~ aisA sUcita kareM ki Apa kisI kalyANake kAraNake najadIka honeke upAyakI icchA karate ho to usake pratibadha kama honeke upAya kareM, aura nahI to kalyANakI tRSNAkA tyAga kreN| Apa aisA samajhate ho ki hama jaise vartana karate hai vaise kalyANa hai, mAtra avyavasthA ho gayI hai, vahI mAtra akalyANa hai, aisA samajhate ho to yaha yathArtha nahIM hai| vastuta ApakA jo vartana hai, usase kalyANa bhinna hai, aura vaha to jaba jaba jisa jisa jIvako vaisA vaisA bhavasthityAdi samIpa yoga hotA hai taba taba use vaha prApta hone yogya hai / sAre samUhame kalyANa mAna lenA yogya nahI hai, aura yadi aise kalyANa hotA ho, to usakA phala saMsArArtha hai, kyoki pUrvakAlame aisA karake hI jIva sasArI rahatA AyA hai| isaliye vaha vicAra to jaba jise AnA hogA, taba AyegA / abhI Apa apanI rucike anusAra athavA Apako jo bhAsita hotA hai use kalyANa mAnakara pravRtti karate haiM, isa viSayame sahaja, kiso prakArake mAnakI icchAke binA, svArthakI icchAke binA, Apame kleza utpanna karanekI icchAke binA mujhe jo kucha cittame lagatA hai, vaha batAtA huuN| kalyANa jisa mArgase hotA hai usa mArgake do mukhya kAraNa dekhaneme Ate hai / eka to jisa sapradAyame AtmArthake liye sabhI asagatAvAlI kriyAe~ ho, anya kisI bhI artha-prayojanakI icchAse na ho, aura Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 371 26 vAM varSa niraMtara jJAnadazApara jIvokA citta ho, usame avazya kalyANake utpanna honekA yoga mAnate hai| aisA na ho to usa yogakA sambhava nahI hotA / yahA~ to lokasajJAse, oghasajJAse, mAnArtha, pUjArtha, padake mahatvArtha, zrAvakAdike apanepanake liye athavA aise dUsare kAraNose japatapAdi, vyAkhyAnAdi karanekI pravRtti ho gayI hai, vaha kisI taraha AtmArthake liye nahI hai, AtmArthaka prativadharUpa hai| isaliye yadi Apa kucha icchA karate ho to usakA upAya karaneke liye jo dUsarA kAraNa kahate hai, usake asagatAse siddha honepara kisI dina bhI kalyANa honA sambhava hai| asagatA arthAt AtmArthake sivAyake saMgaprasagame nahI paDanA, sasArake sagIke sagame bAtacItAdikA prasaga ziSyAdi banAneke kAraNase nahI rakhanA, ziSyAdi banAneke liye gRhavAsI veSavAloko sAthame nahI ghumAnA / dIkSA le to terA kalyANa hogA', aise vAkya tIrthaMkaradeva kahate nahI the| usakA eka hetu yaha bhI thA ki aisA kahanA yaha bhI usake abhiprAyake utpanna honese pahale use dIkSA denA hai, vaha kalyANa nahI hai| jisame tIrthaMkaradevane aise vicArase pravRtti kI hai, usame hama cha. chaH mAsa dIkSA lenekA upadeza jArI rakhakara use ziSya banAte haiM, vaha mAtra ziSyArtha hai, AtmArtha nahI hai / pustaka, yadi saba prakArake apane mamatvabhAvase rahita hokara jJAnakI ArAdhanA karaneke liye rakhI jAya to hI AtmArtha hai, nahI to mahAna pratibandha hai, yaha bhI vicAraNIya hai| ___ yaha kSetra apanA hai, aura usa kSetrakI rakSAke liye vahA~ cAturmAsa karaneke liye jo vicAra kiyA jAtA hai, vaha kSetrapratibandha hai / tIrthakaradeva to aisA kahate haiM ki dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase-ina cAro pratibadhase yadi AtmArtha hotA ho athavA nigraMtha huA jAtA ho to vaha tIrthaMkaradevake mArgame nahI haiM, parantu sasArake mArgame hai / ityAdi bAta yathAzakti vicArakara Apa btaaiyegaa| likhanese bahuta likhA jA sake, aisA sUjhatA hai, parantu aba yahA~ sthiti-virAma karatA hai| li0 rAyacandake praNAma / 431 babaI, phAguna sudI 7, guru, 1949 AtmArUpase sarvathA jAgrata avasthA rahe, arthAt AtmA apane svarUpame sarvathA jAgrata ho taba use kevalajJAna huA hai, aisA kahanA yogya hai, aisA zrI tIthaMkarakA Azaya hai| jisa padArthako tIrthakarane 'AtmA' kahA hai, usI padArthako usI svarUpameM pratIti ho, usI pariNAmase AtmA sAkSAt bhAsita ho, taba use paramArtha-samyaktva hai. aisA zrI tIrthaMkarakA abhiprAya hai| jise aisA svarUpa bhAsita huA hai, aise puruSame jise niSkAma zraddhA hai, usa puruSako vIjaruci-samyaktva hai / usa puruSakI niSkAma bhakti abAdhAse prApta ho, aise guNa jisa jIvame ho, vaha jIva mArgAnusArI hotA hai, aisA jineMdra kahate haiN| hamArA abhiprAya kucha bhI dehake prati ho to vaha mAtra eka AtmArthake liye hI hai, anya arthake liye nahI / dUsare kisI bhI padArthake prati abhiprAya ho to vaha padArthake liye nahI, parantu AtmArthake liye hai| vaha AtmArtha usa padArthakI prApti-aprAptime ho, aisA hame nahI lgtaa| 'Atmatva' isa dhvanike sivAya dUsarI koI dhvani kisI bhI padArthake grahaNa-tyAgame smaraNa yogya nahI hai| anavakAza Atmatva jAne binA, usa sthitike binA anya sarva klezarUpa hai|| 432 vabaI, phAguna sudI 7, guru, 1949 avAlAlakA likhA huA patra pahuMcA thaa| AtmAko vibhAvase avakAzita karaneke liye ora svabhAvame anavakAzarUpase rahaneke liye koI bhI mukhya upAya ho to AtmArAma aise jJAnIpuruSakA niSkAma vuddhise bhaktiyogarUpa saga hai| usakI saphalatAke Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 zrImada rAjacandra liye nivRtti kSetra vaisA yoga prApta honA, yaha kisI mahAna puNyakA yoga hai, aura vaisA puNyayoga prAya isa jagatame aneka prakArake antarAyavAlA dikhAyo detA hai / isaliye hama samIpame hai, aisA vAravAra yAda karake jisame isa sasArakI udAsInatA kahI ho use abhI par3heM, vicAreM / AtmArUpase kevala AtmA rahe, aisA jo cintana rakhanA vaha lakSya hai, zAstrake paramArtharUpa hai / isa AtmAko pUrvakAlame anatakAla vyatIta karanepara bhI nahI jAnA, isase aisA lagatA hai ki use jAnanekA kArya sabase vikaTa hai, athavA to use jAnaneke tathArUpa yoga parama durlabha hai| jIva anatakAlase aisA samajhA karatA hai ki maiM amukako jAnatA hU~, amukako nahI jAnatA, aisA nahI hai, aisA honepara bhI jisa rUpase svaya hai usa rUpakA nirantara vismaraNa calA AtA hai, yaha bAta bahuta - bahuta prakArase vicAraNIya hai, aura usakA upAya bhI bahuta prakArase vicAra karane yogya hai / 433 babaI, phAguna sudI 14, 1949 h zrI kRSNAdike samyaktva sambandhI praznake bAreme ApakA patra milA hai / tathA usake agale dinake yahA~ke patrose Apako spaSTIkaraNa prApta huA, usa sambandho ApakA patra milA hai / yathocita avalokanase una patro dvArA zrI kRSNAdike praznokA Apako spaSTIkaraNa hogA, aisA sambhava hai / - jisa kAlame paramArthadharmaMkI prApti ke sAdhana prApta honA atyanta duSama ho usa kAlako tIrthaMkaradevane duSama kahA hai, . aura isa kAlame yaha bAta spaSTa dikhAyI deto hai / sugamase sugama jo kalyANakA upAya hai, vaha jIvako isa kAlame prApta honA atyanta duSkara hai / mumukSutA, saralatA, nivRtti, satsagAdi sAdhanako isa kAlame parama durlabha jAnakara, pUrva puruSone isa kAlako hu~DA-avasarpiNIkAla kahA hai, aura yaha bAta bhI spaSTa hai | prathamake tIna sAdhanokA sayoga to kvacit bhI prApta honA dUsare amuka kAlame sugama thA, parantu satsaMga to sarvaM kAlame durlabha ho dIkhatA hai, to phira isa kAlame satsaMga sulabha kahA~se ho ? prathamake tIna sAdhana kisI taraha isa kAlame jIva prApta kare to bhI dhanya hai / kAlasambandhI tIrthaMkaravANIko satya karaneke liye 'aisA' udaya hame rahatA hai, aura vaha samAdhirUpase vedana karane yogya hai / AtmasvarUpa | baMbaI, phAguna vadI, 9, zani, 1949 434 OM bhaktipUrvaka praNAma pahu~ce / yahA~ upAdhiyoga hai / bahuta karake kala kucha likhA jA sakegA to likhU~gA / yahI vinatI / atyanta bhakti 435 babaI, phAguna vado 30, 1949 'maNiratnamAlA' tathA 'yogakalpadruma' paDhaneke liye isake sAtha bheje hai| jo kucha bA~dhe hue karma hai, unhe bhoge vinA nirupAyatA hai / cintArahita pariNAmase jo kucha udayame Aye use vedana karanA, aisA zrI tIrthaMkarAdi jJAniyokA upadeza hai / Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA~ varSa 373 bavaI, caitra sudI 1, 1949 'samatA, ramatA, UradhatA, jJAyakatA, sukhabhAsa / vedakatA, caitanyatA, e saba jIva vilAsa // ' jina tIrthaMkaradevane svarUpastha AtmArUpa hokara, vaktavyarUpase jisa prakAra vaha AtmA kahA jA sake tadanusAra atyanta yathAsthita kahA hai, una tIrthaMkarako dUsarI saba prakArakI apekSAkA tyAga karake namaskAra karate hai| pUrvakAlame aneka zAstrokA vicAra karanese, usa vicArake phalasvarUpa satpuruSame jinake vacanase bhakti utpanna huI hai, una tIrthaMkarake vacanoko namaskAra karate haiN| aneka prakArase jIvakA vicAra karanese, vaha jIva AtmArUpa puruSake vinA jAnA jAye aisA nahI hai, aisI nizcala zraddhA utpanna huI, una tIrthaMkarake mArgavodhako namaskAra karate hai| bhinna bhinna prakArase usa jIvakA vicAra honeke liye, vaha jIva prApta honeke liye yogAdika aneka sAdhanokA balavAna parizrama karanepara bhI prApti na huI, vaha jIva jisake dvArA sahaja prApta hotA hai, vahI kahanekA jinakA uddezya hai, una tIrthaMkarake uddezyavacanako namaskAra karate hai| [apUrNa ] 437 isa jagatame jisame vicArazakti vAcAsahita rahatI hai, aisA manuSya prANI kalyANakA vicAra karaneke liye sabase adhika yogya hai / tathApi prAyaH jIvako anata bAra manuSyabhava milanepara bhI vaha kalyANa siddha nahIM huA, jisase vartamAna taka janmamaraNake mArgakA ArAdhana karanA par3A hai| isa anAdi lokame jIvakI manatakoTI sakhyA hai| una jIvokI samaya-samayapara anata prakArakI janma maraNAdi sthiti hotI rahatI hai, aisA anatakAla pUrvakAlame vyatIta huA hai| anatakoTI jIvome jisane AtmakalyANakI ArAdhanA kI hai, athavA jise AtmakalyANa prApta huA hai, aise jIva atyanta thoDe hue hai, vartamAname aisA he, aura bhaviSyakAlame bhI aisI hI sthiti sambhava hai, aisA hI hai| arthAt jIvako kalyANakI prApti tIno kAlome atyanta durlabha hai, aisA jo zrI tIrthaMkaradevAdi jJAnIkA upadeza hai vaha satya hai| jIvasamudAyakI aisI bhrAti anAdi sayogase hai, yahI yogya hai, aisA hI hai| yaha bhrAti jisa kAraNase hotI hai, usa kAraNake mukhya do prakAra pratIta hote hai--eka pAramArthika aura dUsarA vyAvahArika, aura una dono prakArokA jo ekatra abhiprAya hai vaha yaha hai ki isa jIvame saccI mumukSutA nahI AyI, isa jIvame eka bhI satya akSarakA pariNamana nahI huA, satpuruSake darzaname jIvako ruci nahI huI, usa uma prakArake yogase samartha atarAyase jIvako vaha pratibaMdha hotA rahA hai, aura usakA sabase baDA kAraNa asatsagako vAsanAse utpanna huI svecchAcAritA aura asatdarzaname satdarzanarUpa bhrAti hai| 'AtmA nAmakA koI padArya nahI hai aisA eka darzanakA abhiprAya hai, 'AtmA nAmakA padArtha sAyogika hai', aisA abhiprAya koI dUsarA darzana mAnatA hai, 'AtmA dehasthitirUpa hai, dehako sthitike pazcAt nahI hai.' aimA abhiprAya kisI dUsare darzanakA he| 'AtmA aNu hai', 'AtmA sarvavyApaka hai,' 'AtmA zunya hai,' 'AtmA mAkAra hai,' 'AtmA prakAzarUpa hai,' 'AtmA svataya nahIM hai,' 'AtmA kartA nahIM haiM,' AtmA kartA hai bhoktA nahI,' 'AtmA kA nahI, bhoktA hai, 'AtmA kartA nahA, bhoktA naho,' 'AtmA jaDa he,' 'AtmA kRtrima hai, ityAdi anata naya Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 zrImada rAjacandra jisake ho sakate haiM, aise abhiprAyako bhrAti ke kAraNarUpa asatdarzanakI ArAdhanA karanese pUrvakAlame isa jIvane apanA svarUpa jaisA hai vaisA nahI jAnA / use uparyukta ekAnta - ayathArtharUpase jAnakara AtmAme athavA AtmAke nAmase IzvarAdime pUrvakAlame jIvane Agraha kiyA hai, aisA jo asatsaga, svecchAcAritA aura mithyAdarzanakA pariNAma hai vaha jaba taka nahI miTatA taba taka yaha jIva klezarahita zuddha asakhya pradezAtmaka mukta honeke yogya nahI hai, aura usa asatsagAdikI nivRtti ke liye satsaga, jJAnIkI AjJAkA atyanta agIkAra karanA aura paramArthasvarUpa Atmatvako jAnanA yogya hai / pUrvakAlame hue tIrthaMkarAdi jJAnopuruSone uparyukta bhrAtikA atyanta vicAra karake, atyanta ekAgratAse, tanmayatA se jIvasvarUpakA vicAra karake jIvasvarUpame zuddha sthiti kI hai / usa AtmA aura dUsare saba padArthoko sarva prakArase bhrAtirahita rUpase jAnaneke liye zrI tIrthaMkarAdine atyanta duSkara puruSArthakA ArAdhana kiyA hai / AtmAko eka bhI aNuke AhArapariNAma se ananya bhinna karake unhone isa dehame spaSTa aisA anAhArI AtmA, mAtra svarUpase jInevAlA aisA dekhA hai / use dekhanevAle tIrthaMkarAdi jJAnI svaya hI zuddhAtmA hai, to vahA~ bhinnarUpase dekhanekA kahanA yadyapi sagata nahI hai, tathApi vANIdharma se aisA kahA hai / aise ananta prakArase vicAra karake bhI jAnane yogya jo 'caitanyaghana jIva' hai use tIrthakarane do prakAra se kahA hai, ki jise satpuruSase jAnakara, vicAra kara, satkAra karake jIva svaya usa svarUpame sthiti kare / tIrthaM - karAdi jJAnIne padArthamAtrako 'vaktavya' aura 'avaktavya' aise do vyavahAradharmavAlA mAnA hai / avaktavyarUpase jo hai vaha yahA~ 'avaktavya' hI hai / vaktavyarUpase jo jIvakA dharma hai use saba prakArase kahaneke liye tIrthaMkarAdi samartha hai, aura vaha mAtra jIvake vizuddha pariNAmase athavA satpuruSa dvArA jAnA jAye, aisA jIvakA dharma hai, aura vahI dharma usa lakSaNa dvArA amuka mukhya prakArase isa doheme kahA hai / paramArthake atyanta abhyAsase vaha vyAkhyA atyanta sphuTa samajhame AtI hai, aura usake samajhame Anepara Atmatva bhI atyanta pragaTa hotA hai, tathApi yathAvakAza yahA~ usakA artha likhA hai / babaI, caitra sudI 1, 1949 438 'samatA, ramatA, UradhatA, jJAyakatA, sukhabhAsa / vedakatA, caitanyatA, e saba jIva vilAsa // ' jisa lakSaNase kahA hai vaha saba spaSTa anubhava kiyA hai, aura zrI tIrthaMkara aisA kahate hai ki isa jagatame isa jIva nAmake padArthako cAhe jisa prakArase kahA ho vaha prakAra usakI sthitime ho, isame hamArI udAsInatA hai / jisa prakArase nirAbAdharUpase usa jIva nAma padArthako hamane jAnA hai, usa prakArase use hamane pragaTa kahA hai / prakArase bAdhArahita kahA hai / hamane usa AtmAko aisA jAnA hai, dekhA hai, hama vahI AtmA haiM / vaha AtmA 'samatA' nAmake lakSaNase yukta hai vartamAna samayame jo asakhya pradezAtmaka caitanyasthiti AtmAkI hai, vaha pahaleke eka, do, tIna, cAra, dasa, saMkhyAta, asakhyAta, ananta samayame thI, vartamAna me hai aura bhaviSyakAlame bhI usI prakArase usakI sthiti hai| kisI bhI kAlame usakI asakhyAta pradezAtmakatA, caitanyatA, arUpitva ityAdi samasta svabhAva chUTane yogya nahI hai, aisA jo samatva, samatA vaha jisakA lakSaNa hai, vaha jIva hai / / pazu, pakSI, manuSyAdikI dehame vRkSAdime jo kucha ramaNIyatA dikhAyI detI hai, athavA jisase ve sava pragaTa sphUrtivAle mAlUma hote hai, pragaTa sundaratA sameta lagate hai, vaha ramatA, ramaNIyatA hai lakSaNa jisakA vaha jIva nAmakA padArtha hai| jisakI vidyamAnatA ke vinA sArA jagata zUnyavat sambhava hai, aisI ramaNIyatA jisame hai, vaha lakSaNa jisame ghaTita hotA hai, vaha jIva hai / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 yA varSa 375 koI bhI jAnanevAlA kabhI bhI kisI bhI padArthako apanI avidyamAnatAse jAne, aisA hone yogya nahIM hai / prathama apanI vidyamAnatA ghaTita hotI hai, aura kisI bhI padArthakA grahaNa, tyAgAdi athavA udAsIna jJAna honeme svaya hI kAraNa hai| dUsare padArthake agIkArame, usake alpamAtra bhI jJAname prathama jo ho, tabhI ho sakatA hai. aisA savase prathama rahanevAlA jo padArtha he vaha jIva hai| use gauNa karake arthAt usake binA koI kucha bhI jAnanA cAhe to vaha sambhava nahIM hai, mAtra vahI mukhya ho tabhI dUsarA kucha jAnA jA sakatA hai, aisA yaha pragaTa 'UrdhvatAdharma', vaha jisame hai, usa padArthako zrI tIrthaMkaradeva jIva kahate hai| pragaTa jaDa padArtha aura jIva, ve jisa kAraNase bhinna hote hai, vaha lakSaNa jIvakA jJAyakatA nAmakA guNa hai / kisI bhI samaya yaha jIva-padArtha jJAyakatArahita rUpase kisIko bhI anubhavagamya nahI ho sktaa| aura isa jIva nAmake padArthake sivAya dUsare kisI bhI padArthame jJAyakatA nahI ho sakatI, aisA jo atyanta anubhavakA kAraNa jJAyakatA, vaha lakSaNa jisame hai usa padArthako tIrthakarane jIva kahA hai| zabdAdi pA~ca viSayasambandhI athavA samAdhi Adi yogasambandhI jisa sthitime sukha honA sambhava hai, use bhinna bhinnarUpase dekhanese antame kevala una sabame sukhakA kAraNa eka yaha jIva-padArtha hI sambhava hai / isaliye zrI tIrthakarane jIvakA 'sukhabhAsa' nAmakA lakSaNa kahA hai, aura vyavahAra dRSTAtase nidrA dvArA vaha pragaTa mAlama hotA hai / jisa nidrAme anya saba padArthoMse rahitapana hai, vahA~ bhI 'mai sukhI hU~', aisA jo jJAna hai, vaha bAkI bace hue jIva padArthakA hI hai, anya koI vahA~ vidyamAna nahIM hai, aura sukhakA AbhAsa honA to atyanta spaSTa hai, vaha jisase bhAsita hotA hai uma jIva nAmake padArthake sivAya anya kahI-bhI vaha lakSaNa nahI dekhA / yaha phIkA hai, yaha mIThA hai, yaha khaTTA hai, yaha khArA hai, mai isa sthitime hU~, ThaNDase ThiThuratA hU~, garamI paDatI he, dukhI hU~, dukhakA anubhava karatA hU~, aisA jo spaSTa jJAna, vedanajJAna, anubhavajJAna, anubhavatA, vaha yadi kisIme bhI ho to vaha isa jIvapadame hai, athavA yaha jisakA lakSaNa hotA hai, vaha padArtha jIva hotA hai, yahI tIrthaMkarAdikA anubhava hai| spaSTa prakAzatA, ananta ananta koTI tejasvI dIpaka, maNi, candra, sUryAdiko kAti jisake prakAzake binA pragaTa honeke liye samartha nahI hai arthAt ve saba apane Apako batAne athavA jAnaneke yogya nahI hai| jisa padArthake prakAzame caitanyatAse ve padArtha jAne jAte hai, ve padArtha prakAza pAte hai, spaSTa bhAsita hote hai vaha padArtha jo koI hai vaha jIva hai / arthAta vaha lakSaNa pragaTarUpase spaSTa prakAzamAna, acala aisA nirAvAdha prakAzamAna caitanya, usa jIvakA usa jIvake prati upayoga lagAnese pragaTa dikhAyI detA hai| ye jo lakSaNa kahe he unhe punaH puna vicArakara jIva nirAvAdharUpase jAnA jAtA hai, jinhe jAnanese jIvako jAnA hai, ye lakSaNa isa prakArase tIrthakarAdine kahe hai| 439 vavaI, caitra sudo 6, guru, 1942 "mamatA ramatA UradhatA" ye pada ityAdi pada jo jIvake lakSaNake likhe the, unakA vizeSa artha likhakara eka patra pA~ca dina hue moravI gejA hai, jo moravI jAnepara prApta honA sambhava hai| ___ upAdhikA yoga vizeSa rahatA hai| jaise jaise nivRttike yogakI vizeSa icchA ho AtI hai, vaise vaine upAdhikI prAptikA yoga vizeSa dikhAyI detA hai| cAro taraphase upAdhiko bhIr3a hai| koI aisA mArga Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 zrImad rAjacandra abhI dikhAyI nahI detA ki abhI isamese chUTakara cale jAnA ho to kisIkA aparAdha kiyA na samajhA jAya / chUTanekA prayatna karata hue kisIke mukhya aparAdhame A jAnekA spaSTa sambhava dikhAyI detA hai, aura yaha vartamAna avasyA upAdhirahita honeke liye atyata yogya hai, prArabdhakI vyavasthA aisI bA~dhI hogii| li. rAyacandake praNAma / 440 babaI, caitra sudo 9, 1949 mumukSubhAI sukhalAla chaganalAla, vIramagAma / ____ kalyANakI abhilApAvAlA eka patra gata varSame milA thA, usI arthakA dUsarA patra thoDe dina hue milA hai| kezavalAlakA Apako vahA~ samAgama hotA hai yaha zreyaskara yoga hai| ___ Arabha, parigraha, asatsaga Adi kalyANake pratibadhaka kAraNokA yathAsambhava kama paricaya ho tathA uname udAsInatA prApta ho, yaha vicAra abhI mukhyata rakhane yogya hai| babaI, caitra sudI 9, 1949 mumukSubhAI zrI manasukha devazI, liimddii| ___ abhI usa tarapha hue zrAvako Adike samAgama sambandhI vivaraNa paDhA hai| usa prasagame jIvako ruci yA aruci udayame nahI AyI, use zreyaskara kAraNa jAnakara, usakA anusaraNa karake nirantara pravartana karanekA paricaya karanA yogya hai, aura usa asatsagakA paricaya jaise kama ho vaise usakI anukapAkI icchA karake rahanA yogya hai| jaise ho vaise satsagake yogakI icchA karanA aura apane doSa dekhanA yogya hai| babaI, caitra vadI 1, ravi, 1949 *dhAra taravAranI sohalI, dohalo caudamA jinataNI caraNasevA; dhAra para nAcatA dekha bAjIgarA, sevanA dhAra para rahe na devA / -zrI Anadaghana-anatajinastavana mArgako aisI atyanta duSkaratA kisa kAraNase kahI hai ? yaha vicAra karane yogya hai| AtmapraNAma babaI, caitra vadI 8, ravi, 1949 jise sasAra sambandhI kAraNake padArthoMkI prApti sulabhatAse nirantara huA kare aura bandhana na ho, aisA koI purupa ho, to use tIrthaGkara yA tIrthaGkara jaisA mAnate haiM, parantu prAyaH aisI sulabha prAptike yogase jIvako alpakAlame saMsArase atyanta vairAgya nahI hotA, aura spaSTa AtmajJAnakA udaya nahI hotA, aisA jAnakara jo kucha usa sulabha prAptiko hAni karanevAlA yoga hotA hai use upakArakAraka jAnakara sukhase rahanA yogya hai| *bhAvArya-talavArakI dhArapara calanA to AsAna hai, parantu caudahaveM tIrthaGkara zrI anantanAthajIke caraNokI sevA karanA muzkila hai / vAjIgara talavArakI dhArapara nAcate hue dekhe jAte haiM, parantu prabhuke caraNokI sevArUpa dhArapara to devagaNa bhI nahIM cala skte| Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vo varSa 377 babaI, caitra vadI 30, ravi, 1949 sasArIrUpase rahate hue kisa sthitise vartana kareM to acchA, aisA kadAcit bhAsita ho, to bhI vaha vartana prArabdhAdhIna hai| kisI prakArake kucha rAga, dveSa yA ajJAnake kAraNase jo na hotA ho, usakA kAraNa udaya mAlUma hotA hai / aura Apake likhe hue patrake sambandhame bhI vaisA jAnakara anya vicAra yA zoka karanA ThIka nahI hai| jalame svAbhAvika zItalatA hai, parantu sUryAdike tApake yogase vaha uSNatAvAlA dikhAyI detA hai, usa tApakA yoga dUra honepara vahI jala zItala lagatA hai / bIcame vaha jala zItalatAse rahita lagatA hai, vaha tApake yogase hai| isI taraha yaha pravRttiyoga hame hai, parantu abhI to usa pravRttikA vedana karaneke sivAya hamArA anya upAya nahI hai| namaskAra prApta ho| ___ vavaI, caitra vadI 30, ravi, 1949 jo mu0 yahA~ cAturmAsake liye AnA cAhate hai, yadi unakA AtmA dukhita na hotA ho to unase kahanA ki unhe isa kSetrame AnA nivRttirUpa nahI hai| kadAcit yahA~ satsagakI icchAse AnekA socA ho to vaha yoga milanA bahuta vikaTa hai, kyoki hamArA vahA~ jAnA-AnA sambhava nahI hai| pravattike balavAna kAraNokI unhe prApti ho, aisI yahAM sthiti hai, aisA jAnakara yadi unhe koI dUsarA vicAra karanA sugama ho to karanA yogya hai / isa prakArase likha sake to likhiyegaa| ___ abhI ApakI vahA~ kaiso dazA rahatI hai ? vahA~ vizeSarUpase satsagakA samAgama yoga karanA yogya hai / Apake praznake uttarake sivAya vizeSa likhanA abhI sUjhatA nahI hai| Atmasthita / ___ baMbaI, vaizAkha vadI 6, ravi, 1949 pratyeka pradezase jIvake upayogake liye AkarSaka isa sasArame eka samaya mAtra bhI avakAza lenekI jJAnIpuruSone hA~ nahI kahI, isa viSayame kevala nakAra kahA hai| usa AkarSaNase yadi upayoga avakAzako prApta ho to usI samaya vaha AtmarUpa ho jAtA hai| usI samaya AtmAme vaha upayoga ananya ho jAtA hai| ityAdi anubhavavArtA jIvako satsagake dRDha nizcayake vinA prApta honA atyanta vikaTa hai| usa satsagako jisane nizcayarUpase jAnA hai, aise puruSako usa satsagakA yoga rahanA ima dupamakAlame atyata vikaTa hai| jisa citAke upadravase Apa ghabarAte haiM, vaha ciMtA-upadrava koI zatru nahI hai| koI jJAnavArtA jarUra likhiye| premabhaktise nmskaar| vavaI, vaizAkha vadI 8, magala, 1949 jahA~ upAya nahI vahA~ kheda karanA yogya nahIM hai| IzvarecchAke anusAra jo ho usame samatA rakhanA yogya hai, aura usake upAyakA koI vicAra sUjhe use karate rahanA, itanA mAtra hamArA upAya hai| Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jo pravRtti yahA~ udaya hai, vaha aisI hai ki dUsare dvArase cale jAte hue bhI choDI nahI jA sakatI, vedana karane yogya hai, isaliye usakA anusaraNa karate hai, tathApi avyAbAdha sthitime jaisAkA taisA svAsthya hai / 380 Aja yaha AThavA~ patra likhate haiM / ve saba Apa sabhI jijJAsubhAiyoke vAravAra vicAra karaneke liye likhe gaye hai / citta aise udayavAlA kabhI ho rahatA hai / Aja anukramase vaisA udaya hone se, usa udayake anusAra likhA hai / hama satsaga aura nivRttikI kAmanA rakhate haiM, to phira Apa sabako yaha rakhano yogya ho, isame koI Azcarya nahI hai / hama vyavahArame rahate hue alpArabhako, alpaparigrahako prArabdhanivRttirUpase cAhate he, mahAna Arabha aura mahAna parigrahame nahI paDate / to phira Apako vaisA bartAva karanA yogya ho, isame koI sazaya karanA yogya nahI hai / samAgama honeke yogakA niyamita samaya likhA jA sake aisA abhI nahI sUjhatA / yahI vinatI / babaI, jeTha sudI 15, magala, 1949 hoya te kare / hoya te kare // " 450 - dayArAma " jIva tu zIda zocanA dhare ? kRSNane karavu citta tuM zIda zocanA ghare ? kRSNane karavu pUrvakAlame jo jJAnIpuruSa hue haiM, una jJAniyome bahutase jJAnIpuruSa siddhiyogavAle hue haiM, aisA jo lokakathana hai vaha saccA he yA jhUThA ? aisA ApakA prazna hai, aura yaha saccA honA sambhava hai aisA ApaabhiprAya hai / sAkSAt dekhaneme nahI AtA, yaha vicArarUpa jijJAsA hai / kitane hI mArgAnusArI puruSo aura ajJAnayogI puruSome bhI siddhiyoga hotA hai / prAya. unake cittakI atyanta saralatAse athavA siddhiyAgAdiko ajJAnayogase sphuraNA denese vaha pravRtti karatA hai / samyagdRSTipuruSa ki jinakA cothe guNasthAname honA sambhava hai, vaise jJAnIpuruSome kvacit siddhi hotI hai, aura kvacit siddhi nahI hotI / jiname hotI hai, unhe usakI sphuraNAkI prAya' icchA nahI hotI, aura bahuta karake yaha icchA taba hotI hai ki jaba jIva pramAdavaza hotA hai, aura yadi vaisI icchA huI to usakA samyaktvase patana honA sambhava hai / prAya. pA~caveM, chaTTe guNasthAname bhI uttarottara siddhiyogakA vizeSa sambhava hotA jAtA hai, aura vahA~ bhI yadi jIva pramAdAdi yoga se siddhime pravRtti kare to prathama guNasthAname sthiti honA sambhava hai | sAtaveM, AThaveM, navame aura dasave guNasthAname prAya. pramAdakA avakAza kama hai / gyArahaveM guNasthAna me siddhiyogakA lobha sabhava hone ke kAraNa vahAMse prathama guNasthAname sthiti honA sabhava hai / bAkI jitane samyaktvake sthAnaka haiM, aura jahA~ taka samyakapariNAmI AtmA hai vahA~ taka usa eka bhI yogame jIvakI pravRtti trikAlame bhI honA sabhava nahI hai / samyagjJAnI puruSoMse logone siddhiyogake jo camatkAra jAne haiM, ve saba jJAnIpuruSa dvArA kiye hue nahI ho sakate, ve siddhiyoga svabhAvataH pariNAmako prApta hue hote haiN| dUsare kisI kAraNa se jJAnIpuruSame vaha yoga nahI kahA jAtA / mArgAnusArI athavA samyagdRSTi puruSoMke atyanta sarala pariNAmase unake vacanAnusAra kitanI hI hotA hai / jisakA yoga ajJAnapUrvaka hai, usake usa AvaraNake udaya honepara ajJAnakA sphuraNa hokara 1 bhAvArtha - jIva tU kisaliye zoka karatA hai ? kRSNako jo karanA hogA so karegA / citta tU kisaliye zoka karatA hai ? kRSNako jo karanA hogA so karegA / VELI Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA~ varSa 381 vaha siddhiyoga alpakAlame phalita hotA hai| jJAnIpuruSase to mAtra svAbhAvika sphurita hokara hI phalita hotA hai, anya prakArase nahI / jina jJAnIse siddhiyoga svAbhAvika pariNAmI hotA hai, ve jJAnIpuruSa, hama jo karate hai vaisA aura vaha ityAdi dUsare aneka prakArake cAritrake prativadhaka kAraNoMse mukta hote hai, ki jisa kAraNase AtmAkA aizvarya vizeSa sphurita hokara manAdi yogame siddhike svAbhAvika pariNAmako prApta hotA hai| kvacit aisA bhI jAnate haiM ki kisI prasagame jJAnIpuruSane bhI siddhiyoga pariNamita kiyA hotA hai tathApi vaha kAraNa atyanta balavAna hotA hai, aura vaha bhI sapUrNa jJAnadazAkA kArya nahI hai| hamane jo yaha likhA hai, vaha bahuta vicAra karanese samajhame aayegaa| __ hamame mArgAnusAritA kahanA sagata nahIM hai| ajJAnayogitA to jabase isa dehako dhAraNa kiyA tabhIse nahI hogI aisA lagatA hai / samyagdRSTipana to jarUra sabhava hai| kisI prakArakA siddhiyoga sAdhanekA hamane kabhI bhI sArI jiMdagIme alpa bhI vicAra kiyA ho aisA yAda nahI AtA, arthAt sAdhanase vaisA yoga pragaTa huA ho, aisA nahI lagatA | AtmAkI vizuddhatAke kAraNa yadi koI vaisA aizvarya ho to usakI asattA nahI kahI jA sktii| vaha aizvarya kucha azame sabhava hai, tathApi yaha patra likhate samaya isa aizvaryakI smRti huI hai, nahI to bahuta kAlase vaisA honA smaraName nahI he to phira use sphurita karanekI icchA kabhI huI ho, aisA nahIM kahA jA sakatA, yaha spaSTa bAta hai| Apa aura hama kucha duHkhI nahI hai / jo duHkha hai vaha rAmake caudaha varpake duHkhakA eka dina bhI nahI hai, pADavoke teraha varpake duHkhakI eka ghaDI nahIM hai, aura gajasukumArake dhyAnakA eka pala nahI hai, to phira hame yaha atyanta kAraNa kabhI bhI batAnA yogya nahIM hai| Apako zoka karanA yogya nahI hai, phira bhI karate hai| jo bAta Apase na likhI jAye vaha likhI jAtI hai| use na likhaneke liye hamArA isa patrase upadeza nahI hai| mAtra jo ho use dekhate rahanA, aisA nizcaya rakhanekA vicAra kareM, upayoga kareM, aura sAkSI rahe, yahI upadeza hai| namaskAra prApta ho| 451 babaI, prathama ASADha sudI 9, 1949 kRSNadAsakA prathama vinayabhaktirUpa patra milA thaa| usake bAda tribhovanakA patra aura phira ApakA pana pahu~cA / bahuta karake ravivArako patra likhA jA skegaa| satsagake icchAvAna jIvoke prati kucha bhI upakAraka dekhabhAla hotI ho to hone yogya hai / paranta avyavasthAke kAraNa hama una kAraNome azakta hokara pravRtti karate hai, ata karaNase kahate hai ki vaha kSamA yogya hai| yahI vintii| bavaI, prathama ASADha sudI 12, 1949 452 upAdhike kAraNa abhI yahA~ sthiti sabhava hai| yahA~ sukhavRtti hai| dukha kalpita hai| li* rAyacadake praNAma 453 vavaI, prathama ApADha vado 3, ravi, 1949 mumukSujanake paramavAdhava, paramasnehI zrI subhAgya, morkhii| yadI samAdhikA yathAyogya avakAza nahI hai| abhI koI pUrvopArjita prArabdha aise udayame rahatA hai| Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra anArake prayagone kvacit jaba taka hame anukulatA huA karatI hai, taba taka usa masArakA svarUpa nivArakara lAgayogya hai, aisA prAya hRdayame AnA duSkara hai| uma samArame jaba bahuta-bahuta pratikUla kI prApti hotI hai, usa samaya bhI jIvako prathama vaha arucikara hokara pIche vairAgya AtA hai, phira mAnako kucha sUjha paDatI hai / aura paramAtmA zrIkRSNake vacana ke anusAra mumukSujIvako una-una prasaMgoM ko sukhadAyaka nAnanA yogya hai ki jina prabhagoke kAraNa AtmasAdhana sUjhatA hai / 378 amuka samaya taka anukUla pranagI saMsAra me kadAcit matsagakA yoga huA ho, to bhI isa kAlame usa dvArA vairAgyakA yathAsthita vedana honA duSkara hai, parantu usake bAda koI koI prasaga pratikUla hI pratikUla zatA jAyA ho, to unake vicArame, usake pazcAttApase satsaga hitakAraka ho jAtA hai, aisA samajhakara jina kimI pratikUla prasagako prApti ho, use AtmasAdhanakA kAraNarUpa mAnakara mamAthi rakhakara jAgrata rahanA | kalpita bhAvame kisI prakArase bhUlane jaisA nahI hai / 448 babaI, vaizAkha vadI 9, 1949 zrI mahAvIradevako gatimAdi munijana aisA pUchate the ki he pUjya / 'mAhaNa', 'zramaNa', 'bhikSu' aura 'nirgrantha' ina cAra zabdokA artha kyA hai ? vaha hame khe| phira usakA artha zrI tIrthaMkara vistArase kahate ye / ve anukrama ina cArokI aneka prakArako vItarAga avasthAo ko vizepAtivizeparUpase kahate the, aura isa taraha una zabdokA artha ziSya dhAraNa karate the / nirgrayakI bahutasI dazAeM kahate hue eka 'AtmavAdaprApta' aisA zabda usa nirgarthakA tIrthakara kahate ye / TIkAkAra zaulAgAcArya uma "AtmavAdaprApta' zabdakA artha aisA kahate the ki 'upayoga hai lakSaNa jisakA, asatya pradezI koca - vikAsakA bhAjana, apane kiye hue karmokA bhoktA, vyavasthA se dravyaparyAyarUpa, nityAnityAdi anaMta varmAtmaka aise AtmAkA jJAtA / ' 449 vairAgyAdi nAvanamapanna bhAI kRSNadAsa, zrI sabhAta / zuddha cittase vidita kI huI ApakI vijJapti pahu~cI hai / vaI, jeTha sudI 11, zukra, 1949 bhatra paramArthake sAdhanome parama nAvana satsaga hai, satpuruSake caraNake samopakA nivAsa hai | navakAlame unako durdamanA hai, aura aise vipama kAlame usako atyata durlabhatA jJAnIpurupone jAnI hai| jJAnIpurapokI pravRtti pravRtti jaisI nahIM hotii| jaise garama pAnone agnikA mukhya guNa nahIM kahA jJAnoko pravRtti hai, tathApi jJAnIpura bho kisI prakAra bhI nivRttiko cAhate haiM | nAgapana kiye hue nivRtti ke kSetra, vana, upavana, yoga, samAdhi aura natmagAdi jJAnIpuruSako rAte hue bAravAra yAda A jAte haiM / tathApi jJAnI udayaprApta prArabdhakA anusaraNa karate haiN| hame nagaratI hai, unakA khya rahatA hai, parantu yahAM niyamitarUpane vainA avakAza nahIM hai / + zrI lAga 112 gAyA 5 '' yA vanAta tana pratye utara jAnA prApta vivA prApna amita upavyanyiramya 15, Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA varSa 379 kalyAName pratibadharUpa jo-jo kAraNa hai, unakA jIvako vAravAra vicAra karanA yogya hai, una-una kAraNokA vAravAra vicAra karake dUra karanA yogya hai, aura isa mArgakA anusaraNa kiye vinA kalyANakI prApti nahIM hotii| mala, vikSepa aura ajJAna ye jIvake anAdike tIna dopa haiN| jJAnIpurupoke vacanokI prApti honepara, unakA yathAyogya vicAra honese ajJAnakI nivRtti hotI hai / usa ajJAnako satati baladAna honese usakA rodha honeke liye aura jJAnIpuruSoke vacanokA yathAyogya vicAra honeke liye mala aura vikSepako dUra karanA yogya hai / saralatA, kSamA, apane dopa dekhanA, alpArambha, alpaparigraha ityAdi mala miTaneke sAdhana hai / jJAnIpuruSakI atyata bhakti vikSepa miTanekA sAdhana hai| jJAnIpuruSake samAgamakA atarAya rahatA ho, usa-usa prasagame vAravAra una jJAnIpurupakI dazA, ceSTA aura vacanokA nirIkSaNa karanA, smaraNa karanA aura vicAra karanA yogya hai| aura usa samAgamake atarAyame, pravRttike prasagome atyanta sAvadhAnI rakhanA yogya hai, kyoki eka to samAgamakA bala nahIM hai aura dUsarA anAdi abhyAsa hai jisakA, aiso sahajAkAra pravRtti hai, jisase jIva AvaraNaprApta hotA hai / gharakA, jAtikA athavA dUsare vaise kAmokA kAraNa Anepara udAsIna bhAvase unhe prativadharUpa jAnakara pravRtti karanA yogya hai| una kAraNoko mukhya banAkara koI pravRti karanA yogya nahIM hai, aura aisA hue binA pravRttikA avakAza prApta nahIM hotaa| AtmAko bhinna-bhinna prakArakI kalpanAme vicAra karaneme lokasajJA, oghasajJA aura asatsaga ye kAraNa haiM, jina kAraNome udAsIna hue binA, ni sattva aisI lokasabadhI japatapAdi kriyAme sAkSAt mokSa nahIM hai, paraparA mokSa nahIM hai, aisA mAne binA, ni sattva asatzAstra aura asadguru, jo AtmasvarUpake AvaraNake mukhya kAraNa haiM, unhe sAkSAt AtmaghAtI jAne binA jIvako jIvake svarUpakA nizcaya honA bahuta duSkara hai, atyanta duSkara hai / jJAnIpuruSake pragaTa AtmasvarUpako kahanevAle vacana bhI una kAraNoMke kAraNa jIvako svarUpakA vicAra karaneke liye balavAna nahIM hote| __aba aisA nizcaya karanA yogya hai ki jise AtmasvarUpa prApta hai, pragaTa hai, usa puruSake binA anya koI usa AtmasvarUpako yathArtha kahaneke yogya nahIM hai, aura usa puruSase AtmA jAne vinA anya koI kalyANakA upAya nahIM hai / usa purupase AtmA jAne binA, AtmA jAnA hai. aisI kalpanAkA mumukSu jIvako sarvathA tyAga karanA yogya hai / usa AtmArUpa puruSake satsagako niratara kAmanA rakhakara udAsInatAse lokadharmasambandhI aura karmasambandhI pariNAmase chUTA jA sake isa prakArase vyavahAra krnaa| jisa vyavahArake karaneme jIvako apano mahattAdikI icchA ho vaha vyavahAra karanA yathAyogya nahIM hai| hamAre samAgamakA abhI antarAya jAnakara nirAzAko prApta honA yogya hai, tathApi vaisA karaneme 'IzvarecchA' jAnakara samAgamakI kAmanA rakhakara jitanA paraspara mumukSubhAiyokA samAgama ho sake utanA kareM, jitanI ho sake utanI pravRttime viraktatA rakheM, satpuruSoke caritra aura mArgAnusArI (sundaradAsa, prItama, akhA, kabIra Adi) jovoke vacana aura jinakA uddeza mukhyata. AtmAko kahanekA ha, aise (vicArasAgara, sundaradAsake grantha, AnandadhanajI, banArasodAsa, kabIra, akhA ityAdike pada) granthokA paricaya rakheM, aura ina saba sAdhanome mukhya sAdhana to zrI satpurupakA samAgama mAneM / hamAre samAgamakA atarAya jAnakara cittame pramAdako avakAza denA yogya nahIM hai, paraspara mumukSabhAiyoke samAgamako avyavasthita hone denA yogya nahIM he, nivRttike kSetrakA prasaga nyUna hone denA yogya nahI hai, kAmanApUrvaka pravRtti yogya nahIM hai, aisA vicArakara yathAsambhava apramattatAkA, parasparake samAgamakA, nivRttike kSetrakA aura pravRttikI udAsInatAkA ArAdhana kreN| Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jo pravRtti yahA~ udaya hai, vaha aisI hai ki dUsare dvArase cale jAte hue bhI choDI nahI jA sakatI, vedana karane yogya hai, isaliye usakA anusaraNa karate hai, tathApi avyAbAdha sthitime jaisAkA taisA svAsthya hai / 380 Aja yaha AThavA~ patra likhate hai / ve saba Apa sabhI jijJAsubhAiyoke vAravAra vicAra karane ke liye likhe gaye hai / citta aise udayavAlA kabhI ho rahatA hai / Aja anukramase vaisA udaya honese, usa udayake anusAra likhA hai / hama satsaga aura nivRttikI kAmanA rakhate hai, to phira Apa sabako yaha rakhano yogya ho, isame koI Azcarya nahI hai / hama vyavahArame rahate hue alpArabhako, alpaparigrahako prArabdhanivRttirUpase cAhate haiM, mahAna Arabha aura mahAna parigrahame nahI paDate / to phira Apako vaisA bartAva karanA yogya ho, isame koI sazaya karanA yogya nahI hai / samAgama honeke yogakA niyamita samaya likhA jA sake aisA abhI nahI sUjhatA / yahI vinatI / 450 babaI, jeTha sudI 15, magala, 1949 hoya te kare / hoya te kare // " -- dayArAma " jIva tuM zIda zocanA dhare ? kRSNane karavu citta tuM zIda zocanA ghare ? kRSNane karavu pUrvakAlame jo jJAnIpuruSa hue hai, una jJAniyome bahutase jJAnIpuruSa siddhiyogavAle hue hai, aisA jo lokakathana hai vaha saccA hai yA jhUThA ? aisA ApakA prazna hai, aura yaha saccA honA sambhava hai aisA ApaabhiprAya hai / sAkSAt dekhaneme nahI AtA, yaha vicArarUpa jijJAsA hai / kitane hI mArgAnusArI puruSo aura ajJAnayogI puruSome bhI siddhiyoga hotA hai / prAyaH unake cittakI atyanta saralatAse athavA siddhiyAgAdiko ajJAnayogase sphuraNA denese vaha pravRtti karatA hai samyagdRSTi puruSa ki jinakA cauthe guNasthAname honA sambhava hai, vaise jJAnIpuruSome kvacit siddhi hotI hai, aura kvacit siddhi nahI hotI / jiname hotI hai, unhe usakI sphuraNAkI prAya icchA nahI hotI, aura bahuta karake yaha icchA taba hotI hai ki jaba jIva pramAdavaza hotA hai, aura yadi vaisI icchA huI to usakA samyaktvase patana honA sambhava hai / prAyaH pA~caveM, chaTTe guNasthAname bhI uttarottara siddhiyogakA vizeSa sambhava hotA jAtA hai, aura vahA~ bhI yadi jIva pramAdAdi yogase siddhime pravRtti kare to prathama guNasthAname sthiti honA sambhava hai / sAtaveM, AThave, navame aura dasave guNasthAname prAya pramAdakA avakAza kama hai / gyArahaveM guNasthAna me siddhiyogakA lobha sabhava honeke kAraNa vahA~se prathama guNasthAname sthiti honA saMbhava hai / bAkI jitane samyaktvake sthAnaka hai, aura jahA~ taka samyakapariNAmI AtmA hai vahA~ taka usa eka bhI yogame jIvakI pravRtti trikAlame bhI honA saMbhava nahI hai / samyagjJAnI puruSose logone siddhiyogake jo camatkAra jAne haiM, ve saba jJAnI puruSa dvArA kiye hue nahI ho sakate, ve siddhiyoga svabhAvata pariNAmako prApta hue hote hai / dUsare kisI kAraNase jJAnIpuruSame vaha yoga nahI kahA jAtA / mArgAnusArI athavA samyagdRSTi puruSoMke atyanta sarala pariNAmase unake vacanAnusAra kitanI hI bAra hotA hai / jisakA yoga ajJAnapUrvaka hai, usake usa AvaraNake udaya honepara ajJAnakA sphuraNa hokara 1 bhAvArtha - jIva tU kisaliye zoka karatA hai ? kRSNako jo karanA hogA so karegA / citta tU kisaliye zoka karatA hai ? kRSNako jo karanA hogA so karegA / Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vaoN varSa 381 vaha siddhiyoga alpakAlame phalita hotA hai| jJAnIpuruSase to mAtra svAbhAvika sphurita hokara hI phalita hotA hai, anya prakArase nahI / jina jJAnIse siddhiyoga svAbhAvika pariNAmI hotA hai, ve jJAnIpuruSa, hama jo karate hai vaisA aura vaha ityAdi dUsare aneka prakArake cAritrake pratibaMdhaka kAraNoMse mukta hote hai, ki jisa kAraNase AtmAkA aizvarya vizeSa sphurita hokara manAdi yogame siddhike svAbhAvika pariNAmako prApta hotA hai| kvacit aisA bhI jAnate haiM ki kisI prasagame jJAnIpurupane bhI siddhiyoga pariNamita kiyA hotA hai tathApi vaha kAraNa atyanta balavAna hotA hai, aura vaha bhI sapUrNa jJAnadazAkA kArya nahI hai| hamane jo yaha likhA hai, vaha bahuta vicAra karanese samajhame aayegaa| ____ hamame mArgAnusAritA kahanA sagata nahI hai| ajJAnayogitA to jabase isa dehako dhAraNa kiyA tabhIse nahI hogI aisA lagatA hai| samyagdRSTipana to jarUra sabhava hai| kisI prakArakA siddhiyoga sAdhanekA hamane kabhI bhI sArI jidagIme alpa bhI vicAra kiyA ho aisA yAda nahI AtA, arthAt sAdhanase vaisA yoga pragaTa huA ho, aisA nahI lagatA / AtmAkI vizuddhatAke kAraNa yadi koI vaisA aizvarya ho to usakI asattA nahI kahI jA sktii| vaha aizvarya kucha azame sabhava hai, tathApi yaha patra likhate samaya isa aizvaryakI smRti huI hai, nahI to bahuta kAlase vaisA honA smaraName nahI hai to phira use sphurita karanekI icchA kabhI huI ho, aisA nahIM kahA jA sakatA, yaha spaSTa bAta hai| Apa aura hama kucha du.khI nahI hai| jo duHkha hai vaha rAmake caudaha vapake du.khakA eka dina bhI nahIM hai, pADavoke teraha varSake dukhakI eka ghaDI nahI hai, aura gajasukumArake dhyAnakA eka pala nahI hai, to phira hame yaha atyanta kAraNa kabhI bhI batAnA yogya nahIM hai| Apako zoka karanA yogya nahI hai, phira bhI karate hai| jo vAta Apase na likhI jAye vaha likhI jAtI hai| use na likhaneke liye hamArA isa patrase upadeza nahIM hai| mAtra jo ho use dekhate rahanA, aisA nizcaya rakhanekA vicAra kareM, upayoga kareM, aura sAkSI rahe, yahI upadeza hai| namaskAra prApta ho| 451 babaI, prathama ApADha sudI 9, 1949 kRSNadAsakA prathama vinayabhaktirUpa patra milA thaa| usake bAda tribhovanakA patra aura phira ApakA patra pahu~cA / bahuta karake ravivArako patra likhA jA skegaa| satsagake icchAvAna jIvoke prati kucha bhI upakAraka dekhabhAla hotI ho to hone yogya hai / parantu avyavasthAke kAraNa hama una kAraNome azakta hokara pravRti karate haiM, ata karaNase kahate hai ki vaha kSamA yogya hai / yahI vintii| vavaI, prathama ApADha sudI 12, 1949 452 upAdhike kAraNa abhI yahA~ sthiti sabhava hai| yahA~ sukhavRtti hai / dukha kalpita hai| li. rAyacadake praNAma 453 bavaI, prathama ApADha vado 3, ravi 1949 mumukSujanake paramavAdhava, paramasnehI zrI subhAgya, morvii| yahA~ samAdhikA yathAyogya avakAza nahI hai| abhI koI pUrvopArjita prArabdha aise udayame rahatA hai| Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra gata sAlake mArgazIrSa mAsame yahA~ AnA huA, tabhose uttarottara upAdhiyoga vizeSAkAra hotA, AyA hai, aura bahuta karake usa upAdhiyogakA vizeSa prakArase upayoga dvArA vedana karanA paDA hai / isa kAlako tIrthakarAdine svabhAvata dupama kahA hai / usame vizeSa karake prayogase anAryatA ke yogyabhUta aise ina kSetrome yaha kAla valavAnarUpase rahatA hai / logo kI Atmapratyaya yogyabuddhi atyanta nAza ho jAne yogya huI hai, aise saba prakArake duSamayogame vyavahAra karate hue paramArthakA vismaraNa atyanta sulabha hai / ora paramArthakA smaraNa atyanta atyanta durlabha he / AnadaghanajIne caudahave jinake stavaname kahA hai, usame isa kSetrakI dupamatA itanI vizeSatA hai, aura AnadaghanajIke kAlakI apekSA vartamAnakAla vizeSa dupamapariNAmI hai / usame yadi kisI AtmapratyayI purupake liye vacane yogya koI upAya ho to vaha eka mAtra nirantara avicchinna dhArAse satsagakI upAsanA karanA yahI pratIta hotA hai / 382 prAya sarva kAmanAoke prati udAsInatA hai, aise hamako bhI yaha sarva vyavahAra aura kAlAdi, go khAte khAte sasArasamudrako muzkilase tarane detA hai / tathApi prati samaya usa parizramakA atyanta prasveda utpanna huA karatA hai, aura uttApa utpanna hokara satsagarUpa jalakI tRSA atyantarUpase rahA karatI hai, aura yahI dukha lagA karatA hai / aisA honepara bhI aise vyavahArakA sevana karate hue usake prati dvepapariNAma karanA yogya nahI hai, aisA jo sarva jJAnIpurupokA abhiprAya hai, vaha usa vyavahArako prAya. samatAse karAtA hai | AtmA usa viSayame mAno kucha karatA nahI hai, aisA lagA karatA hai / vicAra karanese aisA bhI nahI lagatA ki yaha jo upAdhi udayavartI hai, vaha sarva prakArase kaSTarUpa hai / pUrvopArjita prArabdha jisase zAnta hotA hai, vaha upAdhi pariNAmase Atmapratyayo kahane yogya hai / maname aisA hI rahA karatA hai ki alpakAlame yaha upAdhiyoga miTakara bAhyAbhyantara nirgranthatA prApta ho to adhika yogya hai / tathApi yaha bAta alpakAlame ho aisA nahI sUjhatA, aura jaba taka aisA nahI hotA taba taka vaha cintA miTanI sambhava nahI hai / dUsarA sava vyavahAra vartamAname hI chor3a diyA ho, to yaha ho sakatA hai / do tIna udaya vyavahAra aise haiM ki jo bhogane se hI nivRtta ho sakate haiM, aura kaSTase bhI usa vizeSa kAlakI sthitimese alpakAlame unakA vedana nahI kiyA jA sakatA aise hai, aura isI kAraNase mUrkhakI bhA~ti isa vyavahArakA sevana kiyA karate haiM / kisI dravyame, kisI kSetrame, kisI kAlame, kisI bhAvame sthiti ho, aisA prasaga mAno kahI bhI dikhAyI nahI detA ! kevala sarva prakAra kI usamese apratibaddhatA hI yogya hai, tathApi nivRttikSetra aura nivRttikAla, satsaga aura AtmavicArame hame prativaddha ruci rahatI hai / vaha yoga kisI prakArase bhI yathAsambhava thoDe kAlame ho, isI cintaname ahorAtra rahate haiM / Apake samAgama kI abhI vizeSa icchA rahatI hai, tathApi usake liye kisI prasagake binA yoga na karanA, aisA rakhanA par3A hai ora usake liye bahuta vikSepa rahatA hai / Apako bhI upAdhiyoga rahatA hai| usakA vikaTatAse vedana kiyA jAye, aisA hai, tathApi maunarUpase, samatAse usakA vedana karanA, aisA nizcaya rkheN| usa karmakA vedana karanese antarAyakA vala kama hogA / kyA likheM ? aura kyA kahe ? eka AtmavArtAne hI avicchinna kAla rahe, aise Apa jaise puruSake satsaMga ke hama dAsa hai | atyanta namratAse hamArA caraNake prati namaskAra svIkAra kIjiye / yahI vinatI / dAsAnudAsa rAyacadake praNAma par3hiyegA / Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 383 26 vA varSa 454 bambaI, prathama ApADha vadI 4, soma, 1949 yadi spaSTa prItise samAra karanekI icchA hotI ho to usa purupane jJAnIke vacana sune nahI haiM; athavA jJAnIpuruSake darzana bhI usane kiye nahI hai aisA tIrthaMkara kahate haiM / jisakI kamara TUTa gaI hai, usakA prAyaH sArA bala parikSINatAko prApta hotA hai| jise jJAnIpuruSake vacanarUpa lakaDIkA prahAra huA hai usa puruSame usa prakArase sasAra sambandhI vala hotA hai, aisA tIrthaMkara kahate hai| ____ jJAnIpuruSako dekhaneke bAda strIko dekhakara yadi rAga utpanna hotA ho to usane jJAnIpuruSako nahI dekhA, aisA Apa smjheN| jJAnIpuruSake vacana sunaneke bAda strIkA sajIvana zarIra ajIvanarUpase bhAse binA nahI rhegaa| dhanAdi sampatti vAstavame pRthvIkA vikAra bhAsita hue binA nahI rhegaa| jJAnIpuruSake sivAya usakA AtmA aura kahI bhI kSaNabhara sthAyo honA nahI caahegaa| ityAdi vacanokA pUrvakAlame jJAnIpuruSa mArgAnusAro puruSoko bodha dete the| jinhe jAnakara, sunakara ve sarala jIva AtmAme avadhAraNa karate the| prANatyAga jaise prasaMgame bhI ve una vacanoko apradhAna na karane yogya jAnate the, vartana karate the| Apa sarva mumukSubhAiyoko hamArA bhaktibhAvase namaskAra phuNce| hamArA aisA upAdhiyoga dekhakara antarame klezita hue binA jitanA ho sake utanA AtmA sambandhI abhyAsa baDhAnekA vicAra kre| sarvase adhika smaraNayogya bAteM to bahutasI hai, tathApi sasArame ekadama udAsInatA, parake alpagaNome bhI prIti, apane alpadoSome bhI atyanta kleza, doSake vilayame atyanta vIryakA sphuranA, ye vAte satsagame kevala zaraNAgatarUpase akhaNDa dhyAname rakhane yogya haiN| yathAsambhava nivRttikAla, nivRttikSetra, nivattidravya aura nivRttibhAvakA sevana kiijiye| tIrthaMkara gautama jaise jJAnIpuruSako bhI sambodhana karate the ki samayamAtra bhI pramAda yogya nahI hai| prnnaam| 455 bambaI, prathama ASADha vadI 13 maMgala, 1949 anukUlatA, pratikUlatAke kAraName vipamatA nahI hai| satsagake kAmIjanako yaha kSetra viSama jaisA hai| kisI kisI upAdhiyogakA anukrama hame bhI rahA karatA hai| ina do kAraNokI vismRti karate hue bhI jisa gharame rahanA hai usakI kitanI hI pratikUlatA hai, isaliye abhI Apa saba bhAiyokA vicAra kucha sthagita karane yogya (jaisA) hai| 456 vambaI, prathama ASADha vadI 14, budha, 1949 prAya prANI AzAse jIte haiN| jaise jaise sajJA vizepa hotI jAtI hai, vaise vaise vizeSa AgAke valase jInA hotA hai| eka mAtra jahA~ AtmavicAra aura AtmajJAnakA udbhava hotA hai, vahA~ sarva prakArako AzAkI samAdhi hokara jIvake svarUpase jiyA jAtA hai| jo koI bhI manuSya icchA karatA hai vaha bhaviSyame usakI prApti cAhatA hai, aura usa prAptiko icchArUpa AzAse usakI kalpanAkA jonA hai, aura vaha Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 zrImad rAjacandra kalpanA prAya kalpanA hI rahA karato hai / yadi jIvako vaha kalpanA na ho aura jJAna bhI na ho to usakI dukhakAraka bhayakara sthiti akathanIya honA sambhava hai| sarva prakArakI AzA, usame bhI AtmAke sivAya dUsase anya padArthokI AzAme samAvi kisa prakArase ho, yaha khe| 457 bambaI, dvi0 ASADha sudI 6, budha, 1949 rakhA kucha rahatA nahI, aura choDA kucha jAtA nahIM, aise paramArthakA vicArakara kisIke prati dInatA karanA yA vizepatA dikhAnA yogya nahI hai| samAgamame dInatAse nahI AnA caahiye| 458 bambaI, dvi0 ASAr3ha sudo 12, magala, 1949 ___ avAlAlake nAmase eka patra likhA hai, vaha pahu~cA hogaa| usame Aja eka patra likhanekA sUcana kiyA hai| lagabhaga eka ghaTe taka vicAra karate hue kucha sUjha na Anese patra nahI likhA jA sakA so kSamA yogya hai| upAdhike kAraNase abhI yahAM sthiti sambhava hai| Apa kinhI bhAiyokA prasaga, isa tarapha abhI kucha thoDe samayame honA sambhava ho to sUcita kojiyegaa| bhaktipUrvaka prnnaam| 459 bambaI, dvi0 ASADha vadI 6, 1949 zrI kRSNAdiko kriyA udAsIna jaisI tho| jisa jIvako samyaktva utpanna ho, use sarva prakArakI sasArI kriyAe~ usI samaya na ho, aisA koI niyama nahI hai / samyaktva utpanna honeke bAda sasArI kriyAokA rasarahitarUpase honA sambhava hai| prAya aisI koI bhI kriyA usa jIvakI nahI hotI ki jisase paramArthake vipayame bhrAnti ho, aura jaba taka paramArthake viSayame bhrAnti na ho taba taka dUsarI kriyAse samyaktvako bAdhA nahI aatii| isa jagatake loga sarpakI pUjA karate haiM, ve vastutaH pUjyabuddhise pUjA nahIM karate, parantu bhayase pUjA karate hai, bhAvase pUjA nahI karate, aura iSTadevakI pUjA loga atyanta bhAvase karate haiM / isI prakAra samyagdRSTi jIva isa sasArakA sevana karatA huA dikhAI detA hai, vaha pUrvakAlame nivadhana kiye hue prArabdha karmase dikhAI detA hai| vastuta bhAvase isa sasArame usakA pratibandha saMgata nahI hai, pUrvakarmake udayarUpa bhayase sagata hotA hai| jitane azame bhAvapratibadha na ho utane azame hI samyagdRSTipana usa jIvako hotA hai| ____ anantAnubandho krodha, mAna, mAyA aura lobhakA samyaktvake sivAya jAnA sambhava nahI hai, aisA jo kahA jAtA hai, vaha yathArtha hai| sasArI padArthome tIvra snehake binA jIvako aise krodha, mAna, mAyA aura lobha nahI hote ki jisa kAraNase use ananta sasArakA anubadha ho / jisa jIvako sasArI padArthAma tIna sneha rahatA ho, use kisI prasagame bhI anantAnuvandhI catuSkamese kisIkA bhI udaya honA sambhava hai, ora jaba taka una padArthoMme tova sneha ho taba taka vaha jIva avazya paramArthamArgI nahI hotA / paramArthamArgakA lakSaNa yaha hai ki aparamArthakA sevana karate hue jIva sabhI prakArase sukha athavA duHkhame kAyara huA kare / du khame kAyaratA kadAcit dUsare jIvoko bhI ho sakatI hai, parantu sasArasukhakI prAptime bhI kAyaratA, usa sukhakI aruci, nIrasatA paramAryamArgI puruSako hotI hai / vaimI nIrasatA jIvako paramArthajJAnase athavA paramArthajJAnIpuruSake nizcayase honA sabhava hai, dUsare prakArase honA sabhava nahI hai / paramArthajJAnase isa sasArako aparamArtharUpa jAnakara, phira usake prati tIvra Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 385 26 vaoN varSa krodha, mAna, mAyA yA lobha kauna karegA ? athavA kaise hogA ? jisa vastukA mAhAtmya dRSTimese calA gayA usa vastu ke liye atyata kleza nahI hotA / saMsArame bhrAtise jAnA huA sukha paramArthajJAnase bhrAti hI bhAsita hotA hai, ora jise bhrAti bhAsita huI hai use phira usakA mAhAtmya kyA lagegA? aisI mAhAtmyadRSTi paramArthajJAnI puruSake nizcayavAle jIvako hotI hai, usakA kAraNa bhI yahI hai / kisI jJAnake AvaraNa ke kAraNa jIvako vyavacchedaka jJAna nahI hotA, tathApi use sAmAnya jJAna jJAnIpuruSakI zraddhArUpa hotA hai / yahI jJAna vaDake bIjakI bhA~ti paramArtha- bar3akA vIja hai / tIvra pariNAmase, bhavabhayarahitarUpase jJAnIpuruSa athavA samyagdRSTi jIvako krodha, mAna, mAyA yA lobha nahI hotA / jo sasArake liye anubaMdha karatA hai, usakI apekSA paramArthake nAmase, bhrAtigata pariNAmase asadguru, deva, dharmakA sevana karatA hai, usa jIvako prAya anatAnuvadhI krodha, mAna, mAyA, lobha hote hai, kyoki sasArakI dUsarI kriyAe~ prAya anata anubaMdha karanevAlI nahI hotI, mAtra aparamArthako paramArtha mAnakara jIva Agrahase usakA sevana kiyA kare, yaha paramArthajJAnI aise puruSake prati, devake prati, dharmake prati nirAdara hai, aisA kahanA prAya yathArtha hai / vaha sadguru, deva, dharmake prati asadgurvAdikake Agrahase, mithyAbodhase, AzAtanAse, upekSAse pravRtti kare, aisA saMbhava hai / tathA usa kusagase usakI sasAravAsanAkA pariccheda na hote hue bhI vaha pariccheda mAnakara paramArthake prati upekSaka rahatA hai, yahI anatAnuvadhI krodha, mAna, mAyA, lobhakA AkAra hai / babaI, dvi0 ASADha vadI 10, soma, 1949 bhAI kuvarajI, zrI kalola / zArIrika vedanAko dehakA dharma mAnakara aura bA~dhe hue karmoMkA phala jAnakara samyak prakArase sahana karanA yogya hai / bahuta bAra zArIrika vedanA vizeSa balavatI hotI hai, usa samaya uttama jIvoko bhI uparyukta samyakprakArase sthira rahanA kaThina hotA hai, tathApi hRdayame vAravAra usa vAtakA vicAra karate hue aura AtmAko nitya, achedya, abhedya, jarA, maraNAdi dharmase rahita bhAte hue, vicAra karate hue, kitane hI prakArase usa samyakprakArakA nizcaya AtA hai / mahAna puruSo dvArA sahana kiye hue upasarga tathA paripaha ke prasaMgokI jIvame smRti karake, usame unake rahe hue akhaDa nizcayako vAravAra hRdayame sthira karane yogya jAnanese jIvako vaha samyakpariNAma phalIbhUta hotA hai, aura vedanA, vedanAke kSayakAlame nivRtta honepara, phira vaha vedanA kisI karmakA kAraNa nahI hotI / vyAdhirahita zarIra ho, usa samayame yadi jIvane usase apanI bhinnatA jAnakara, usakA anityAdi svarUpa jAnakara, usake prati moha, mamatvAdikA tyAga kiyA ho, to yaha mahAna zreya hai, tathApi aisA na huA ho to kisI bhI vyAdhike utpanna honepara, vaisI bhAvanA karate hue jIvako prAya- nizcala karmavadhana nahI hotA, aura mahAvyAdhike utpattikAlame to jIva dehake mamatvakA jarUra tyAga karake jJAnIpuruSake mArgakI vicAraNAke anusAra AcaraNa kare, yaha samyak upAya he / yadyapi dehakA vaisA mamatva tyAga karanA athavA kama karanA, yaha mahAduSkara bAta hai, tathApi jisakA vaimA karanekA nizcaya hai, vaha kabhI-na-kabhI phalIbhUta hotA hai / 460 jaba taka jIvako dehAdise AtmakalyANakA sAdhana karanA rahA hai, taba taka uma dehame apAriNAmika mamatAkA sevana karanA yogya hai, arthAt yadi isa dehakA koI upacAra karanA paDe to vaha upacAra dehake mamatArtha karanekI icchAse nahI, parantu usa dehase jJAnIpurupake mArgakA ArAdhana ho sakatA hai, aise kisI prakArase usame rahe hue lAbhake liye, aura vaisI hI buddhise usa dehakI vyAdhike upacAra pravRtti karaneme bAdhA nahI hai / jo kucha vaha mamatA hai vaha apAriNAmika mamatA hai, isaliye pariNAmame namatA Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 zrImad rAjacandra svarUpa hai, parantu usa dehake priyatArtha, sAsArika sAdhanome pradhAna bhogakA yaha hetu hai, usakA tyAga karanA paDatA hai, aise ArtadhyAnase kisI prakArase bhI usa dehame buddhi na karanA, aisI jJAnIpuruSake mArgakI zikSA jAnakara vaise prasagame AtmakalyANakA lakSya rakhanA yogya hai| sarva prakArase jJAnIkI zaraName buddhi rakhakara nirbhayatAkA, zokarahitatAkA sevana karanekI zikSA zrI tIrthaMkara jaisone dI hai, aura hama bhI yahI kahate hai| kisI bhI kAraNase isa sasArame klezita honA yogya nahI hai / avicAra aura ajJAna ye sarva klezake, mohake aura azubha gatike kAraNa hai| sadvicAra aura AtmajJAna Atmagatike kAraNa hai| usakA prathama sAkSAt upAya jJAnIpuruSako AjJAkA vicAra karanA yahI pratIta hotA hai| praNAma prApta ho| 461 babaI, zrAvaNa sudI 4, magala, 1949 paramasnehI zrI subhAgya, Apake pratApase yahAM kuzalatA hai / isa tarapha dagA utpanna hone sambandhI bAta saccI hai / harIcchAse aura ApakI kRpAse yahA~ kuzalakSema hai| zrI gosaliyAko hamArA praNAma kahiyegA / IzvarecchA hogI to zrAvaNa vadI 1 ke AsapAsa yahA~se kucha dinoke liye bAhara jAnekA vicAra AtA hai / kaunase gA~va athavA kisa tarapha jAnA, yaha abhI kucha sUjhA nahI hai / kAThiyAvADame AnA sUjhe, aisA bhAsita nahIM hotaa| Apako eka bAra usake liye avakAzake bAreme pUchavAyA thaa| usakA yathAyogya uttara nahI aayaa| gosaliyA bAhara jAnekA kama Dara rakhatA ho aura Apako nirupAdhi jaisA avakAza ho, to pAMca-padraha dina kisI kSetrame nivRttivAsakA vicAra hotA hai, vaha IzvarecchAse kare / koI jIva sAmAnya mumukSu hotA hai, usakA bhI isa sasArake prasagame pravRtti karanekA vorya mada paDa jAtA hai, to hame usake sambandhame adhika madatA rahe, isame Azcarya nahI lagatA / tathApi kisI pUrvakAlame prArabdha upArjana honekA esA hI prakAra hogA ki jisase usa prasagame pravRtti karanA rahA karatA hai, parantu vaha kaisA rahA karatA hai ? aisA rahA karatA hai ki jo khAsa sasAra-sukhakI icchAvAlA ho, use bhI vaisA karanA na pusAye / yadyapi isa bAtakA kheda karanA yogya nahI hai, aura udAsInatAkA hI sevana karate haiM, tathApi usa kAraNase eka dUsarA kheda utpanna hotA hai, vaha yaha ki satsaMga aura nivRttikI apradhAnatA rahA karatI hai aura jisame parama ruci hai, aise AtmajJAna aura AtmavArtAko kisI bhI prakArako icchAke binA kvacit tyAga jaise rakhane par3ate hai| AtmajJAna vedaka honese udvigna nahI karatA, parantu AtmavArtAkA viyoga udvigna karatA hai| Apa bhI cittame isI kAraNase udvigna hote haiN| jinhe bahutaicchA hai aise kaI mumukSubhAI bhI usa kAraNase virahakA anubhava karate haiN| Apa dono IzvarecchA kyA samajhate hai ? yaha vicAriyegA / aura yadi kisI prakArase zrAvaNa vadIkA yoga ho to vaha bhI kiijiyegaa| sasArakI jvAlA dekhakara ciMtA na kiijiyegaa| ciMtAme samatA rahe to vaha AtmaciMtana jaisA hai| kucha jJAnavArtA likhiyegA / yahI vintii| praNAma / bambaI, zrAvaNa sudI 5, 1949 jauharI loga aisA mAnate hai ki eka sAdhAraNa supArI jaisA sundara ragakA, pANIdAra aura ghATadAra mANika (pratyakSa) doSarahita ho to usakI karoDo rupaye kImata gineM to bhI vaha kama hai| yadi vicAra kara 462 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vaoN varSa 387 to isame mAtra A~khakI tRpti, aura manakI icchA tathA kalpita mAnyatAke sivAya dUsarA kucha nahI hai / tathApi isame kevala A~khakI tRptirUpa karAmAta ke liye aura durlabha prAptike kAraNa jIva usakA adbhuta mAhAtmya batAte hai, aura jisame AtmA sthira rahatA hai, aisA jo anAdi durlabha satsagarUpa sAdhana hai, usame kucha Agraha - ruci nahI hai, yaha Azcarya vicAraNIya hai / bambaI, zrAvaNa sudI 15, ravi, 1949 paramasnehI zrI sobhAga, yahA~ kuzalakSema hai / yahA~se aba thoDe dinome mukta huA jAye to ThIka, aisA maname rahatA hai / parantu kahA~ jAnA yaha abhI taka maname A nahI sakA / ApakA aura gosaliyA AdikA Agraha sAyalA kI tarapha Aneme rahatA hai, to vaisA karaneme kucha dukha nahI hai, tathApi AtmAko yaha bAta abhI nahI sUjhatI / 463 prAya AtmAme yahI rahA karatA hai ki jaba taka isa vyApAraprasagame kAmakAja karanA rahA kare taba taka dharma-kathAdike prasagame aura dharmake jAnakArake rUpame kisI prakArase pragaTarUpame na AyA jAye, yaha yathAyogya prakAra hai / vyApAra - prasagame rahate hue bhI jisakA bhaktibhAva rahA karatA hai, usakA prasaga bhI aise prakArame karanA yogya hai ki jahA~ AtmAme jo uparyukta prakAra rahA karatA hai, usa prakArako bAdhA na ho / jinendrake kahe hue meru Adike sambandhame tathA agrejokI kahI huI pRthivI Adike sambandhame samAgama - prasagame bAtacIta kariyegA / hamArA mana bahuta udAsa rahatA hai aura pratibandha isa prakArakA rahatA hai ki usa udAsIko ekadama gupta jaisI karake asahya aise vyApArAdi prasagame upAdhiyogakA vedana karanA par3atA hai, yadyapi vAstavikarUpase to AtmA samAdhipratyayI hai / li0- praNAma / 464 bambaI, zrAvaNa vadI 4, budha, 1949 thoDe samayake liye bambaIme pravRttise avakAza lenekA vicAra sUjha Anese do-eka jagaha likhane me AyA thA, parantu yaha vicAra to thoDe samayake liye kisI nivRttikSetrame sthiti karanekA thA / vavANiyA yA kAThiyAvADakI taraphako sthitikA nahI thA / abhI vaha vicAra nizcita avasthAme nahI AyA hai / prAya isa pakhavAreme aura gujarAtakI taraphake kisI eka nivRttikSetrake sambandhame vicAra AnA sambhava hai / vicArake vyavasthita ho jAnepara likhakara sUcita karU~gA / yahI vinatI / savako praNAma prApta ho / bambaI, zrAvaNa vadI 5, 1949 465 jaa paramasnehI zrI sobhAga, yahA~ kuzalakSema samAdhi hai / thoDe dinake liye mukta honekA jo vicAra sUjhA thA, vaha abhI usI svarUpame hai / usase vizeSa pariNAmako prApta nahI huA / arthAt kaba yahA~se chUTanA aura kisa kSetrame jAkara sthiti karanA, yaha vicAra abhI taka sUjha nahIM sakA / vicArake pariNAmakI svAbhAvika pariNati prAya rahA karatI hai / use vizeSatAse perakatA nahI ho sakatI / Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 zrImad rAjacandra gata varSa magasira sudI chaThako yahA~ AnA huA thA, tabase Aja didasaparyaMta aneka prakArake upAdhiyogakA vedana karanA huA hai aura yadi bhagavatkRpA na ho to isa kAlame vaise upAdhiyogame dhaDake Upara sirakA rahanA kaThina ho jAye, aisA hote hote aneka bAra dekhA hai, aura jisane AtmasvarUpa jAnA hai aise puruSakA aura isa sasArakA mela na khAye, aisA adhika nizcaya huA hai / jJAnIpuruSa bhI atyanta nizcayAtmaka upayogase vartana karate karate bhI kvacit mada pariNAmI ho jAye, aisI isa sasArakI racanA hai / yadyapi AtmasvarUpa sambandhI bodhakA nAza to nahI hotA, tathApi AtmasvarUpake bodhake vizepa pariNAmake prati eka prakArakA AvaraNa honerUpa upAdhiyoga hotA hai| hama to usa upAdhiyogase abhI trAsa pAte rahate hai, aura usa usa yogame hRdayame aura mukhame madhyamA vAcAse prabhukA nAma rakhakara muzkilase kucha pravRtti karake sthira raha sakate hai| samyaktvame arthAt vodhame bhrAti prAya nahI hotI, parantu vodhake vizeSa pariNAmakA anavakAza hotA hai, aisA to spaSTa dikhAyI detA hai / aura usase AtmA aneka bAra AkulatA-vyAkulatAko pAkara tyAgakA sevana karatA thA, tathApi upArjita karmako sthitikA samapariNAmase, adInatAse, avyAkulatAse vedana karanA, yahI jJAnIpuruSokA mArga hai, aura usIkA sevana karanA hai, aisI smRti hokara sthiratA rahatI AyI hai, arthAt AkulAdi bhAvakI hotI huI vizeSa ghabarAhaTa samApta hotI thii| jaba taka dina bhara nivRttike yogame samaya na bIte taba taka sukha na rahe, aisI hamArI sthiti hai| "AtmA AtmA," usakA vicAra, jJAnIpuruSakI smRti, unake mAhAtmyako kathAvArtA, unake prati atyanta bhakti, unake anavakAza AtmacAritrake prati moha, yaha hame abhI AkarSita kiyA karatA hai, aura usa kAlakI hama raTana kiyA karate hai| pUrvakAlame jo jo jJAnIpurupake prasaga vyatIta hue hai usa kAlako dhanya hai, usa kSetrako atyanta dhanya hai, usa zravaNako, zravaNake kartAko, aura usame bhaktibhAvavAle jIvoko trikAla daDavat hai / usa AtmasvarUpame bhakti, cintana, AtmavyAkhyAtA jJAnIpuruSakI vANI athavA jJAnIke zAstra yA mArgAnusArI jJAnIpurupake siddhAta, usakI apUrvatAko atibhaktise praNAma karate hai| akhaDa Atmadhunake ekatAra pravAhapUrvaka vaha bAta hame adyApi bhajanekI atyanta AturatA rahA karatI hai, aura dUsarI orase aise kSetra, aisA lAkapravAha, aisA upAdhiyoga aura dUsare dUsare vaise vaise prakAra dekhakara vicAra mUrchAvat hotA hai| iishvrecchaa| praNAma prApta ho| peTalAda, bhAdo sudI 6, 1949 1 jisase dharma mAMge, usane dharma prApta kiyA hai yA nahI usakI pUrNa caukasI kare, isa vAkyakA sthira cittase vicAra kre| 2 jisase dharma mA~ge, vaise pUrNa jJAnIko pahacAna jIvako huI ho, to vaise jJAniyokA satsaga kare aura satsaga ho, use pUrNa puNyodaya smjhe| usa satsaMgame vaise paramajJAnIke dvArA upadiSTa zikSAbodhako grahaNa kare ki jisase kadAgraha, matamatAtara, vizvAsaghAta aura asat vacana ityAdikA tiraskAra ho, arthAt unhe grahaNa nahI kre| matakA Agraha chor3a de| AtmAkA dharma AtmAme hai| AtmatvaprAptapuruSake dvArA upadiSTa dharma AtmatAmArgarUpa hotA hai| bAkIke mArgake matame nahI paDe / . 3 itanA honepara bhI yadi jIvase satsaMga honeke bAda kadAgraha, matamatAtarAdi doSa chor3e na jA sakate ho to phira use chUTanekI AzA nahI karanI cAhiye / Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA varSa 389 hama svaya kisIko AdezabAta arthAt 'aisA karanA' yo nahI kahate / vAravAra pUche to bhI yaha smRtime hotA hai / hamAre sagame Aye hue kaI jIvoko abhI taka hamane aisA batAyA nahIM hai ki aise vartana kareM yA aisA kreN| mAtra zikSAbodhake rUpame batAyA hogaa| 4 hamArA udaya aisA hai ki aisI upadezabAta karate hue vANI pIche khiMca jAtI hai| sAdhAraNa prazna pUche to usame vANI prakAza karatI hai, aura aisI upadezavAtame to vANI pIche khiMca jAtI hai, isase hama aisA jAnate haiM ki abhI vaisA udaya nahI hai / 5 pUrvakAlame hue ananta jJAnI yadyapi mahAjJAnI ho gaye haiM, parantu usase jIvakA kucha doSa nahI jAtA, arthAt isa samaya jIvame mAna ho to pUrvakAlame hue jJAnI kahane nahI AyeMge, parantu hAla jo pratyakSa jJAnI virAjamAna ho ve ho doSako batalAkara nikalavA sakate hai| jaise dUrake kSIrasamudrase yahA~ke tRSAturakI tRSA zAta nahI hotI, parantu eka mIThe pAnIkA kalaza yahA~ ho to usase tRpA zAta hotI hai| 6 jIva apanI kalpanAse mAna leM ki dhyAnase kalyANa hota hai yA samAdhise yA yogase yA aise aise prakArase, parantu usase jIvakA kucha kalyANa nahI hotaa| jIvakA kalyANa honA to jJAnIpurupake lakSyame hotA hai, aura use parama satsagase samajhA jA sakatA hai, isaliye vaise vikalpa karanA choDa denA cAhiye / / 7 jIvako mukhyame mukhya isa bAtapara vizeSa dhyAna denA yogya hai ki satsaga huA ho to satsagame sunA huA zikSAbodha pariNata hokara jIvame utpanna hue kadAgrahAdi dopa to sahajame hI chUTa jAne cAhiye, ki jisase dUsare jIvoko satsagakA avarNavAda bolanekA maukA na mile / 8 jJAnIpuruSone kahanA bAkI nahI rakhA, parantu jovane karanA bAkI rakhA hai| aisA yogAnuyoga kisI samaya hI udayame AtA hai| vaisI vAchAse rahita mahAtmAkI bhakti to sarvathA kalyANakAraka hI siddha hotI hai, parantu kisI samaya mahAtmAke prati vaisI vAchA huI aura vaisI pravRtti ho cukI, to bhI vahI vAchA yadi asatpuruSake prati kI ho aura jo phala hotA hai usako apekSA isakA phala bhinna honA sabhava hai| satpuruSake prati vaise kAlame yadi ni zakatA rahI ho, to samaya Anepara unake pAsase sanmArgakI prApti ho sakatI hai| eka prakArase hame svaya isake liye bahuta zoka rahatA thA, parantu usake kalyANakA vicAra karake zokakA vismaraNa kiyA hai / / 9 mana, vacana, kAyAke yogamese jise kevalIsvarUpa bhAva honese ahabhAva miTa gayA hai, aise jo jJAnIpuruSa, usake parama upazamarUpa caraNAraviMdako namaskAra karake, nAravAra usakA cintana karake Apa usI mArgame pravRttikI icchA karate rahe, aisA upadeza dekara yaha patra pUrA karatA huuN| viparIta kAlame ekAkI honese udAsa / / / 467 khabhAta, bhAdo, 1949 anAdikAlase viparyaya buddhi honese, aura jJAnIpuruSakI kitanI hI ceSTAe~ ajJAnIpuruSa jaisI dikhAyI denese jJAnopuruSake viSayame vibhrama buddhi ho Ato hai, athavA jIvako jJAnIpuruSake prati usa usa ceSTAkA vikalpa AyA karatA hai| yadi dUsaro dRSTiyose jJAnopuruSakA yathArya nizcaya huA ho to kimI vikalpako utpanna karanevAlo aimo jJAnIko unmattAdi bhAvavAlI ceSTA pratyakSa dekhaneme Aye to bhI dUsarI dRSTike nizcayake valake kAraNa vaha ceSTA avikalparUpa hotI hai, athavA jJAnIpuSpakI ceSTAkI koI Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 zrImad rAjacandra agamyatA hI aisI he ki adhUrI avasthAse athavA adhUre nizcayase jIvake liye vibhrama aura vikalpakA kAraNa hotI hai| parantu vAstavika rUpame tathA pUrA nizcaya honepara vaha vibhrama aura vikalpa utpanna hone yogya nahIM hai, isaliye isa jIvako jJAnIpurupake prati apUrA nizcaya hai, yahI isa jIvakA doSa hai| jJAnIpuruSa sabhI prakArase cepTArUpase ajJAnIpurupake samAna nahI hote, aura yadi ho to phira jJAnI nahI he aisA nizcaya karanA vaha yathArtha kAraNa hai; tathApi jJAnI aura ajJAnI purupame kinhI aise vilakSaNa kAraNokA bheda hai, ki jisase jJAno aura ajJAnokA kisI prakArase eka rUpa nahI hotA / ajJAnI honepara bhI jo jova apaneko jJAnIsvarUpa manavAtA ho, vaha usa vilakSaNatAke dvArA nizcayame AtA hai| isaliye jJAnIpurupako jo vilakSaNatA hai, usakA nizcaya prathama vicAraNIya he, aura yadi vaise vilakSaNa kAraNakA svarUpa jAnakara jJAnIkA nizcaya hotA hai to phira ajJAnI jaisI kvacita jo jo ceSTA jJAnIpurupakI dekhaneme Ato hai, usake vipayame nirvikalpatA prApta hotI hai, arthAt vikalpa nahIM hotA, pratyuta jJAnopurupakI vaha ceSTA usake liye vizeSa bhakti aura snehakA kAraNa hotI hai| __ pratyeka jIva arthAt jJAno, ajJAnI yadi sabhI avasthAome sarIkhe hI ho to phira jJAnI aura ajJAno yaha nAma mAtra hotA hai, parantu vaisA honA yogya nahI he / jJAnopurupa aura ajJAnopurupame avazya vilakSaNatA honA yogya hai| jo vilakSaNatA yathArtha nizcaya hAnepara jIvako samajhaneme AtI hai, jisakA kucha svarUpa yahA~ batA denA yogya hai| mumukSujovako jJAnIpurupa aura ajJAnIpuruSako vilakSaNatA unakI arthAt jJAno aura ajJAnI puruSako dazA dvArA samajhame AtI hai| usa dazAkI vilakSaNatA jisa prakArase hotI hai, vaha batAne yogya hai| eka to maladazA aura dUsaro uttaradazA, aise do bhAga jovako dazAka hA sakate haiN| [apUrNa] 468 bavaI, bhAdrapada, 1949 ajJAnadazA rahatI ho aura jIvane bhramAdi kAraNase usa dazAko jJAnadazA mAna liyA ho, tava dahako usa usa prakArake dukha honeke prasagome athavA vaise anya kAraNome jIva dehakI sAtAkA sevana karanekI icchA karatA hai, aura vaisA vartana karatA hai| saccI jJAnadazA ho to use dehakI dukhaprAptike kAraNome vipamatA nahI hotI, aura usa dukhako dUra karaneko itanI adhika paravA bhI nahI hotI / babaI, bhAdo vadI 30, 1949 jaisI dRSTi isa AtmAke prati hai, vaiso dRSTi jagatake sarva AtmAoMke prati hai| jaisA sneha isa AtmAke prati hai, vaisA sneha sarva AtmAoke prati hai| jaisI isa AtmAkI sahajAnanda sthiti cAhate haiM, vaisI hI sarva AtmAokI cAhate hai| jo jo isa AtmAke liye cAhate hai, vaha saba sarva AtmAoke liye cAhate haiM / jaisA isa dehake prati bhAva rakhate hai, vaisA hI sarva dehoke prati bhAva rakhate hai| jaisA sarva dehoke prati bartAva karanekA prakAra rakhate haiM, vaisA hI prakAra isa dehake prati rahatA hai / isa dehame vizeSa buddhi aura dUsarI dehome viSama buddhi prAya kabhI bhI nahI ho sktii| jina strI AdikA AtmIyatAse sambandha ginA jAtA hai, una strI Adike prati jo kucha snehAdika hai, athavA samatA hai, vaisA hI prAya sarvake prati rahatA hai / AtmarUpatAke kAryame mAtra pravRtti honese jagatake sarva padArthoke prati jaisI udAsInatA rahatI hai, vaisI AtmIya gine jAnevAle strI Adi padArthoke prati rahatI hai| prArabdhake pravadhase strI Adike prati jo kucha udaya ho usase vizeSa vartanA prAyaH AtmAse nahI hotii| kadAcit karuNAMse kucha veso vizeSa vartanA hotI ho to vaisI usI kSaName vaise udayapratibaddha Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vaoN varSa 391 AtmAoke prati rahato hai, athavA sarva jagatake prati rahatI hai| kisIke prati kucha vizeSa nahI karanA athavA nyUna nahI karanA, aura yadi karanA ho to vaisA ekasA vartana sarva jagata ke prati karanA, aisA jJAna AtmAko bahuta samaya se dRDha hai, nizcayarUpa hai / kisI sthalame nyUnatA, vizeSatA, athavA kucha vaisI sama-viSama ceSTAse vartana dIkhatA ho to jarUra vaha Atmasthitise, Atmabuddhise nahI hotA, aisA lagatA hai / pUrvaprabandhita prArabdhake yogase kucha vaisA udayabhAvarUpase hotA ho to usame bhI samatA hai / kisIke prati nyUnatA yA adhikatA kucha bhI AtmAko rucikara nahI hai, vahAM phira anya avasthAkA vikalpa honA yogya nahI hai, yaha Apako kyA kahe ? saMkSepame likhA hai / sabase abhinnabhAvanA hai, jisakI jitanI yogyatA rahatI hai, usake prati abhinnabhAvakI utanI sphUrti hotI hai, kvacit karuNAvuddhise vizeSa sphUrti hotI hai, parantu viSamatA se athavA vipaya, parigrahAdi kAraNapratyayase usake prati vartana karanekA AtmAme koI sakalpa pratIta nahI hotA / avikalparUpa sthiti hai / vizeSa kyA kahU~ ? hame kucha hamArA nahI hai, yA dUsarekA nahI hai yA dUsarA nahI hai, jaise hai vaise hai / AtmAkI jaisI sthiti hai, vaisI sthiti hai / sarva prakArakI vartanA niSkapaTatAse udayakI hai, sama-viSamatA nahI hai / sahajAnanda sthiti hai / jahA~ vaise ho vahA~ anya padArthame Asakta buddhi yogya nahI, nahI hotI / 1000 o ') 470 babaI, Asoja sudI 1, magala, 1949 'jJAnIpuruSake prati abhinnavRddhi ho, yaha kalyANakA mahAna nizcaya hai', aisA sarva mahAtmA puruSakA abhiprAya pratIta hotA hai / Apa tathA ve, jinakI deha abhI anya vedase rahatI hai, Apa dono hI jJAnIpurupake prati jisa prakAra vizeSa nirmalatAse abhinnatA Aye usa prakArakI bAta prasaMgopAtta kareM, yaha yogya hai, aura parasparame arthAt unake aura Apake bIca nirmala prema rahe vaisI pravRtti karaneme bAdhA nahI hai, parantu vaha prema jAtyantara honA yogya hai / jaisA strI puruSakA kAmAdi kAraNase prema hotA hai, vaisA prema nahI, parantu jJAnIpurupake prati donokA bhaktirAga hai, aisA donokA eka hI guruke prati ziSyabhAva dekhakara, aura nirantarakA satsaga rahA karatA hai yaha jAnakara, bhAI jaisI buddhise, vaise premase rahA jAye, yaha bAta vizeSa yogya hai | jJAnIpurupake prati bhinnabhAvako sarvathA dUra karanA yogya hai / zrImadbhAgavatake badale abhI yogavAsiSThAdi paDhanA yogya hai / isa patrakA jo artha ApakI samajhame Aye vaha likhiye / 471 vavaI, Asoja sudI 5, zani, 1949 AtmAko samAdhi honeke liye, AtmasvarUpame sthitike liye sudhArasa ki jo mukhame rahatA hai, vaha eka apUrva AdhAra hai, isaliye use kisI prakArase vIjajJAna kaheM to koI hAni nahI hai / mAtra itanA bheda hai ki vaha jJAna, jJAnIpuruSa ki jo usase Age hai, AtmA hai, aisA jAnakAra honA cAhiye / dravyase dravya nahI milatA, ise jAnanevAleko koI kartavya nahIM kahA jA sakatA, parantu vaha kava ? svadravya dravya, kSetra, kAla, bhAvase yathAvasthita samajhame Anepara svadravya svarUpapariNAma se pariNamita hokara anya dravyake prati sarvathA udAsa hokara, kRtakRtya honepara kucha kartavya nahI rahatA, aisA yogya hai, aura aisA hI hai / Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 paramasnehI zrI subhAgya tathA zrI Dugara, zrImad rAjacandra 472 zrI sAyalA / Aja zrI subhAgyakA likhA huA eka patra milA hai / vambaI, Asoja sudI 9, budha, 1942 khule patrame' sudhArasa sambandhI prAyaH spaSTa likhA thA, so jAnabUjhakara likhA thaa| aisA likhanese vipariNAma AnevAlA nahI hai, yaha samajhakara likhA thA / yadi kucha kucha isa bAtake cacaMka jIvake paDhaneme yaha bAta Aye to kevala usase nirdhAra ho jAye, yaha sabhava nahI hai, parantu yaha saMbhava hai ki jisa purupane ye vAkya likhe haiM, vaha puruSa kisI apUrva mArgakA jJAtA hai, aura usase isa bAtakA nirAkaraNa honA mukhyataH sabhava hai, aisA jAnakara usakI usake prati kucha bhI bhAvanA utpanna hotI hai / kadAcit aisA mAneM ki use isa viSayako kucha kucha sajJA huI ho, aura yaha spaSTa lekha paDhanese use vizeSa sajJA hokara apane Apa vaha nirdhArapara A jAye, parantu yaha nirdhAra aise nahI hotA / usase usakA yathArthaM sthala jAnanA nahI ho sakatA, aura isa kAraNase jIvako vikSepakI utpatti hotI hai / ki yaha bAta kisI prakArase jAnaneme Aye to acchA / to usa prakArase bhI jisa puruSane likhA hai usake prati use bhAvanAkI utpatti honA saMbhava hai / tIsarA prakAra isa taraha samajhanA yogya hai ki satpurupakI vANI spaSTatAse likhI gayI ho to bhI usakA paramArthaM, jise satpurupakA satsaga AjJAkAritAse nahI huA use samajhame AnA duSkara hotA hai, aise usa paDhanevAle ko kabhI bhI spaSTa jAnanekA kAraNa hotA hai / yadyapi hamane to ati spaSTa nahI likhA thA, to bhI unhe aisA kucha sabhava hotA hai / parantu hama to aisA mAnate haiM ki ati spaSTa likhA ho to bhI prAya samajhame nahI AtA, athavA viparIta samajhame AtA hai aura pariNAmame phira use vikSepa utpanna hokara sanmArgame bhAvanA honA sabhava hotA hai / yaha bAta patrame hamane icchApUrvaka spaSTa likhI thI / sahaja svabhAvase bhI na vicAra kiyA huA prAya. paramArthake sambandha me nahI likhA jAtA, athavA nahI kahA jAtA ki jo aparamArtharUpa pariNAmako prApta kare / usa jJAnake vipayame likhanekA jo hamArA dUsarA Azaya hai, use vizeSatAse yahA~ likhA hai / (1) jisa jJAnI puruSane spaSTa AtmAkA, kisI apUrva lakSaNase, guNase aura vedanarUpase anubhava kiyA hai, aura jisake AtmAkA vahI pariNAma huA hai, usa jJAnIpurupane yadi usa sudhArasa sambandhI jJAna diyA ho to usakA pariNAma paramArthaM-paramArthasvarUpa hai / ( 2 ) aura jo puruSa usa sudhArasako hI AtmA jAnatA hai, usase usa jJAnakI prApti huI ho to vaha vyavahAra- paramArthasvarUpa hai / (3) vaha jJAna kadAcit paramArtha- paramArthasvarUpa jJAnIne na diyA ho, parantu usa jJAnIpuruSane sanmArgake sanmukha AkarSita kare aisA jo jIvako upadeza kiyA ho vaha jIvako rucikara lagA ho, usakA jJAna paramArtha-vyavahArasvarUpa hai / (4) aura isake sivAya zAstrAdikA jJAtA sAmAnya prakArase mArgAnusArI jaisI upadezavAta kare, usakI zraddhA kI jAya, vaha vyavahAra vyavahArasvarUpa hai / sugamatA se samajhane ke liye ye cAra prakAra hote haiM / paramArtha- paramArthasvarUpa mokSakA nikaTa upAya hai| isake anatara paramArtha-vyavahArasvarUpa paraparAsambandhase mokSakA upAya he / vyavahAra paramArthasvarUpa bahuta kAlame kisI prakArase bhI mokSake sAdhanakA kAraNabhUta honekA upAya hai| vyavahAra-vyavahArasvarUpakA phala AtmapratyayI sabhava nahI hotA / yaha bAta phira kisI prasagase vizeSarUpase likheMge, tatra vizeSarUpase samajhame AyegI, parantu itanI sakSepatAse vizeSa samajhame na Aye to ghabarAiyegA nahI / 1 dekheM Aka 471 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 yA~ varSa 393 lakSaNase, guNase aura vedanase jise AtmasvarUpa jJAta huA hai, usake liye dhyAnakA yaha eka upAya he ki jisase AtmapradezakI sthiratA hotI hai, aura pariNAma bhI sthira hotA hai / lakSaNase, guNase ora vedanase jisane AtmasvarUpa nahI jAnA, aise mumukSuko yadi jJAnIpuruSakA batAyA huA yaha jJAna ho to use anukramase lakSaNAdikA boca sugamatAse hotA hai| mukharasa aura usakA utpattikSetra yaha koI apUrva kAraNarUpa hai, yaha Apa nizcayarUpase smjhiye| jJAnIpuruSake usake bAdake mArgakA anAdara na ho, aisA Apako prasaga milA hai / isaliye Apako vaisA nizcaya rakhanekA kahA hai| yadi usake bAdake mArgakA anAdara hotA ho aura tadviSayaka kisIko apUrva kAraNarUpase nizcaya huA ho to, kisI prakArase usa nizcayako badalanA hI upAyarUpa hAtA hai, esA hamAra AtmAma lakSya rahatA hai| ., . , ... ........ koI ajJAnatAse pavanakI sthiratA karatA hai. parantu zvAsocchvAsake nirodhase use kalyANakA hetu nahI hotA, aura koI jJAnIkI AjJApUrvaka zvAsocchvAsakA nirodha karatA hai, to use usa kAraNase jo sthiratA AtI he vaha AtmAko pragaTa karanekA hetu hotI hai| zvAsocchvAsakI sthiratA honA, yaha eka prakArase bahuta kaThina bAta hai| usakA sugama upAya mukharasa ekatAra karanese hotA hai, isaliye vaha vizepa sthiratAkA sAdhana hai / parantu yaha sudhArasa-sthiratA ajJAnatAse phalIbhUta nahI hotI arthAt kalyANarUpa nahI hotI, isI taraha usa bIjajJAnakA dhyAna bhI ajJAnatAse kalyANarUpa nahI hotA, itanA vizeSa nizcaya hame bhAsita huA karatA hai| jisane vedanarUpase AtmAko jAnA hai, usa jJAnIpuruSakI AjJAse vaha kalyANarUpa hotA hai, aura AtmAke pragaTa honekA atyanta sugama upAya hotA hai| eka dUsarI apUrva bAta bhI yahA~ likhanI sUjhatI hai / AtmA hai vaha candanavRkSa hai| usake samIpa jo-jo vastue~ vizeSatAse rahatI hai ve ve vastue~ usakI sugandha (1) kA vizeSa bodha karatI haiN| jo vRkSa candanase vizeSa samIpa hotA hai usa vRkSame candanakI gadha vizeSarUpase sphurita hotI hai| jaise jaise dUrake vRkSa hote haiM vaise vaise sugava mada pariNAmavAlI hotI jAtI hai, aura amuka maryAdAke pazcAt asugavarUpa vRkSokA vana AtA hai, arthAt phira candana usa sugava pariNAmako nahI krtaa| vese jaba taka yaha AtmA vibhAva pariNAmakA sevana karatA hai, taba taka use hama candanavRkSa kahate haiM, aura sabase usakA amuka amuka sUkSma vastukA sambandha hai, usame usakI chAyA (1) rUpa sugandha vizepa paDatI hai, jisakA dhyAna jJAnIkI AjJAse honese AtmA pragaTa hotA hai| pavanakI apekSA bhI sudhArasame AtmA vizeSa samIpa rahatA hai, isaliye usa AtmAkI vizepa chAyA-sugandha (I) kA dhyAna karane yogya upAya hai / yaha bhI vizeSarUpase samajhane yogya hai / praNAma phuNce| 473 bambaI, Asoja vadI 3, 1949 paramasnehI zrI subhAgya, zrI morvii| Aja eka patra pahuMcA hai| itanA to hama barAbara dhyAna hai ki vyAkulatAke samayame prAyaH citta kucha vyApArAdikA ekake poche eka vicAra kiyA karatA hai, aura vyAkulatA dUra karanekI jaldIme, yogya hotA hai yA nahIM, isakI sahaja sAvadhAnI kadAcit mumukSujIvako bhI kama ho jAtI hai, parantu yogya bAta to yaha hai ki vaise prasagame kucha thoDA samaya cAhe jaise karake kAmakAjame mauna jaisA, nirvikalpa jaisA kara ddaalnaa| Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 zrImad rAjacandra 472 bambaI, Asoja sudI 9, vudha, 1949 paramasnehI zrI subhAgya tathA zrI Dugara, zrI saaylaa| Aja zrI subhAgyakA likhA huA eka patra milA hai| khale patrame sudhArasa sambandhI prAya spaSTa likhA thA, so jAnabUjhakara likhA thaa| aisA likhanese vipariNAma AnevAlA nahI hai, yaha samajhakara likhA thaa| yadi kucha kucha isa bAtake carcaka jIvake paDhaneme yaha bAta Aye to kevala usase nirdhAra ho jAye, yaha sabhava nahI hai, parantu yaha saMbhava hai ki jisa puruSane ye vAkya likhe hai, vaha puruSa kisI apUrva mArgakA jJAtA hai, aura usase isa bAtakA nirAkaraNa honA mukhyata. sabhava hai, aisA jAnakara usakI usake prati kucha bhI bhAvanA utpanna hotI hai| kadAcit aisA mAneM ki use isa viSayako kucha kucha sajJA huI ho, aura yaha spaSTa lekha paDhanese use vizeSa sajJA hokara apane Apa vaha nirdhArapara A jAye, parantu yaha nirdhAra aise nahI hotaa| usase usakA yathArtha sthala jAnanA nahI ho sakatA, aura isa kAraNase jIvako vikSepakI utpatti hotI hai / ki yaha bAta kisI prakArase jAnaneme Aye to acchA / to usa prakArase bhI jisa puruSane likhA hai usake prati use bhAvanAkI utpatti honA sabhava hai| tIsarA prakAra isa taraha samajhanA yogya hai ki satpuruSakI vANI spaSTatAse likhI gayI ho to bhI usakA paramArtha, jise satpuruSakA satsaga AjJAkAritAse nahI huA use samajhame AnA duSkara hotA hai, aise usa paDhanevAleko kabhI bhI spaSTa jAnanekA kAraNa hotA hai| yadyapi hamane to ati spaSTa nahI likhA thA, to bhI unhe aisA kucha sabhava hotA hai / parantu hama to aisA mAnate haiM ki ati spaSTa likhA ho to bhI prAyaH samajhame nahI AtA, athavA viparIta samajhame AtA hai aura pariNAmame phira use vikSepa utpanna hokara sanmArgame bhAvanA honA sabhava hotA hai| yaha bAta patrame hamane icchApUrvaka spaSTa likhI thii| sahaja svabhAvase bhI na vicAra kiyA huA prAya. paramArthake sambandhame nahI likhA jAtA, athavA nahI kahA jAtA ki jo aparamArtharUpa pariNAmako prApta kare / usa jJAnake vipayame likhanekA jo hamArA dUsarA Azaya hai, use vizeSatAse yahA~ likhA hai| (1) jisa jJAnIpuruSane spaSTa AtmAkA, kisI apUrva lakSaNase, guNase aura vedanarUpase anubhava kiyA hai, aura jisake AtmAkA vahI pariNAma huA hai, usa jJAnIpurupane yadi usa sudhArasa sambandhI jJAna diyA ho to usakA pariNAma paramArtha-paramArthasvarUpa hai| (2) aura jo puruSa usa sudhArasako hI AtmA jAnatA hai, usase usa jJAnakI prApti huI ho to vaha vyavahAra-paramArthasvarUpa hai| (3) vaha jJAna kadAcit paramArtha-paramArthasvarUpa jJAnIne na diyA ho, parantu usa jJAnIpuruSane sanmArgake sanmukha AkarSita kare aisA jo jIvako upadeza kiyA ho vaha jIvako rucikara lagA ho, usakA jJAna paramArtha-vyavahArasvarUpa hai| (4) aura isake sivAya zAstrAdikA jJAtA sAmAnya prakArase mArgAnusArI jaisI upadezabAta kare, usakI zraddhA kI jAya, vaha vyavahAra vyavahArasvarUpa hai| sugamatAse samajhaneke liye ye cAra prakAra hote haiN| paramArtha-paramArthasvarUpa mokSakA nikaTa upAya hai| isake anatara paramArtha-vyavahArasvarUpa paraparAsambandhase mokSakA upAya he / vyavahAra-paramArthasvarUpa bahuta kAlame kisI prakArase bhI mokSake sAdhanakA kAraNabhUta honekA upAya hai / vyavahAra-vyavahArasvarUpakA phala AtmapratyayI sabhava nahI hotaa| yaha vAta phira kisI prasagase vizeSarUpase likhege, taba vizepalpase samajhame AyegI, parantu itano sakSepatAse vizeSa samajhame na Aye to ghabarAiyegA nhii| 1 dekheM Aka 471 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 vA~ varSa 393 .. lakSaNase, guNase aura vedanase jise AtmasvarUpa jJAta huA hai, usake liye dhyAnakA yaha eka upAya he ki jisase AtmapradezakI sthiratA hotI hai, aura pariNAma bhI sthira hotA hai / lakSaNase, guNase aura vedanase jisane AtmasvarUpa nahI jAnA, aise mumukSuko yadi jJAnIpurupakA batAyA huA yaha jJAna ho to use anukramase lakSaNAdikA bodha sugamatAse hotA hai| mukharasa aura usakA utpattikSetra yaha koI apUrva kAraNarUpa hai, yaha Apa nizcayarUpase smjhiye| jJAnIpuruSake usake bAdake mArgakA anAdara na ho, aisA Apako prasaga milA hai / isaliye Apako vaisA nizcaya rakhanekA kahA hai| yadi usake bAdake mArgakA anAdara hotA ho aura tadvipayaka kisIko apUrva kAraNarUpase nizcaya huA ho, to kisI prakArase usa nizcayuko badalanA hI upAyarUpa hotA hai, aisA hamAre AtmAme lakSya rahatA hai| koI ajJAnatAse pavanakI sthiratA karatA hai, parantu zvAsocchvAsake nirodhase use kalyANakA hetu nahI hotA, aura koI jJAnIkI AjJApUrvaka zvAsocchvAsakA nirodha karatA hai, to use usa kAraNase jo sthiratA AtI hai vaha AtmAko pragaTa karanekA hetu hotI hai| zvAsocchvAsakI sthiratA honA, yaha eka prakArase bahuta kaThina vAta hai| usakA sugama upAya mukharasa ekatAra karanese hotA hai, isaliye vaha vizepa sthiratAkA sAdhana hai / parantu yaha sudhArasa-sthiratA ajJAnatAse phalIbhUta nahI hotI arthAt kalyANarUpa nahI hotI; isI taraha usa bIjajJAnakA dhyAna bhI ajJAnatAse kalyANarUpa nahI hotA, itanA vizepa nizcaya hame bhAsita huA karatA hai| jisane vedanarUpase AtmAko jAnA hai, usa jJAnIpuruSako AjJAse vaha kalyANarUpa hotA hai, aura AtmAke pragaTa honekA atyanta sugama upAya hotA hai| eka dUsarI apUrva vAta bhI yahA~ likhanI sUjhatI hai / AtmA hai vaha candanavRkSa hai / usake samIpa jo-jo vastue~ vizeSatAse rahatI hai ve ve vastue~ usakI sugandha (1) kA vizeSa bodha karatI haiN| jo vRkSa candanase vizeSa samIpa hotA hai usa vRkSame candanakI gaMdha vizeSarUpase sphurita hotI hai| jaise jaise dUrake vRkSa hote hai vaise vaise sugava mada pariNAmavAlI hotI jAtI hai, aura amuka maryAdAke pazcAt asugadharUpa vRkSokA vana AtA hai, arthAt phira candana usa sugadha pariNAmako nahI krtaa| vaise jaba taka yaha AtmA vibhAva pari. NAmakA sevana karatA hai, taba taka use hama candanavRkSa kahate haiM, aura sabase usakA amuka amuka sUkSma vastukA sambandha hai, usame usakI chAyA (1) rUpa sugandha vizepa paDatI hai, jisakA dhyAna jJAnIkI AjJAse honese AtmA pragaTa hotA hai / pavanakI apekSA bhI sudhArasame AtmA vizepa samIpa rahatA hai, isaliye usa AtmAkI vizeSa chAyA-sugandha (1) kA dhyAna karane yogya upAya hai| yaha bhI vizeSarUpase samajhane yogya he / praNAma phuNce| 473 vambaI, Asoja vadI 3, 1949 3 paramasnehI zrI subhAgya, zrI morvii| Aja eka pana pahuMcA hai| itanA to hame barAvara dhyAna hai ki vyAkulatAke samayame prAya citta kucha vyApArAdikA ekake poche eka vicAra kiyA karatA hai, aura vyAkulatA dUra karanekI jaldIme, yogya hotA hai yA nahIM, isakI sahaja sAvadhAnI kadAcit mumukSujIvako bhI kama ho jAto hai, parantu yogya vAta to yaha hai ki vaise prasagame kucha thor3A samaya cAhe jaise karake kAmakAjame mauna jaisA, nirvikalpa jaisA kara ddaalnaa| Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 zrImada rAjacandra __abhI Apako jo vyAkulatA rahatI hai vaha jJAta hai, paratu use sahana kiye binA upAya nahI hai / aisa lagatA hai ki use bahuta lambe kAlako sthitiko samajha lenA yogya nahIM hai, aura yadi vaha dhIrajake binA sahana karaneme AtI hai, to vaha alpa kAlakI ho to bhI kabhI vizeSa kAlakI bhI ho jAtI hai / isaliye abhI to yathAsabhava 'IzvarecchA' aura 'yathAyogya' samajhakara mauna rahanA yogya hai / maunakA artha aisA karanA ki atarame amuka amuka vyApAra karaneke sambandhame vikalpa, utApa na kiyA krnaa| abhI to udayake anusAra pravRtti karanA sugama mArga hai| dohA dhyAname hai| sasArI prasagame eka hamAre sivAya dUsare satsaMgIke prasagame kama AnA ho, aisI icchA isa kAlame rakhane jaisI hai| vizeSa ApakA patra Anese / yaha patra vyAvahArika paddhatime likhA hai, tathApi vicAra karane yogya hai / bodhajJAna dhyAname hai| praNAma prApta ho| 474 bavaI, Asoja vadI, 1949 'AtamabhAvanA bhAvatAM, jIva lahe kevalajJAna re| 475 baMbaI, Asoja vadI 12, ravi, 1949 Apake do patra 'samayasAra'ke kavittasahita mile haiN| nirAkAra-sAkAra-cetanA viSayaka kavittakA 'mukharasa'se kucha saMbadha kiyA jA sake, aise arthavAlA nahIM hai, jise phira btaayeNge| "zuddhatA vicArai dhyAve, zuddhatAme keli krai| zuddhatAme sthira hai, amRtadhArA barasai // " isa kavittame 'sudhArasa' kA jo mAhAtmya kahA hai, vaha kevala eka visrasA (sarva prakArake anya pariNAmase rahita asaMkhyAtapradezI Atmadravya) pariNAmase svarUpastha aise amRtarUpa AtmAkA varNana hai| usakA yathArtha paramArtha hRdayagata rakhA hai, jo anukramase samajhame aayegaa| 476 babaI, Azvina, 1949 jo IzvarecchA hogI vaha hogaa| manuSyake liye to mAtra prayatla karanA sRSTa hai, aura isIse jo apane prArabdhame hogA vaha mila jAyegA / isaliye maname sakalpa-vikalpa nahI karanA / niSkAma yathAyogya / 1. arthAt AtmabhAvanA bhAte bhAte jIva kevalajJAna pA letA hai / / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vA~ varSa 477 bambaI, kArtika sudI 9, zukra, 1950 'sirapara rAjA he,' itane vAkyake UhApoha ( vicAra ) se garbhazrImata zrI zAlibhadrane usa samayase strI Adike paricayake tyAga karanekA zrIgaNeza kara diyaa| 'prati dina eka eka strIkA tyAga karake anukramase battIsa striyokA tyAga karanA cAhate hai. isa prakAra zrI zAlibhadra battIsa dina taka kAlapAradhIkA vizvAsa karate hai, yaha mahAna Azcarya hai| aise svAbhAvika vairAgyavacana zrI dhanAbhadrake mukhase udbhavako prApta hue| 'Apa jo aisA kahate hai, yadyapi vaha mujhe mAnya hai, tathApi Apake liye bhI usa prakArase tyAga karanA duSkara hai, aise sahaja vacana zAlibhadrakI bahana aura dhanAbhadrakI patnIne dhanAbhadrase kahe / jise sunakara cittame kisI prakArakA klezapariNAma lAye vinA zrI dhanAbhadrane usI kSaNa sasArakA tyAga kara diyA aura zrI zAlibhadrase kahA ki 'Apa kisa vicArase kAlakA vizvAsa karate haiM ?" use sunakara, jisakA citta AtmarUpa hai aimA vaha zAlibhadra aura dhanAbhadra 'mAno kiso dina kucha apanA kiyA hI nahI', isa prakArase gRhAdikA tyAga karake cale gye| aise satpuruSake vairAgyako sunakara bhI yaha jIva bahuta varSoMke abhyAsase kAlakA vizvAsa karatA AyA hai, vaha kaunase balame karatA hogA? yaha vicArakara dekhane yogya hai / 478 babaI, kArtika sudI 13, 1950 upAdhike yogase udayAdhonarUpase vAhya cittakI kvacit avyavasthAke kAraNa Apa mumukSuoke prati jaisA vartana karanA cAhiye vaisA vartana hama nahI kara sakate / yaha kSamA yogya hai, avazya kSamA yogya hai| yahI namna vintii| A0 sva0 prnnaam| 479 badaI, magasira sudI 3, soma, 1950 vANIkA sayama zreyarUpa hai, tathApi vyavahArakA sambandha isa prakArakA rahatA hai, ki sarvathA vaisA sayama rakheM to prasagame AnevAle jIvoke liye vaha klezakA hetu ho, isaliye bahuta karake saprayojana sivAyame sayama rakhA jAye, to usakA pariNAma kisI prakArase zreyarUpa honA sambhava hai| Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 zrImad rAjacandra nIcekA vacana Apake pAsa likhe hue vacanome likha diijiyegaa| "jIvakI mUDhatAkA puna puna , kSaNa kSaName, prasaga prasagapara vicAra karaneme yadi sAvadhAnI na rakha gaI to aisA yoga jo huA ha bhI vRthA h|" / kRSNadAsAdi mumukSuoko namaskAra / 480 babaI, pauSa sudI 5, 1950 kisI bhI jIvako kucha bhI parizrama denA, yaha aparAdha hai| aura usame mumukSujIvako usake arthake sivAya parizrama denA, yaha avazya aparAdha hai, aisA hamAre cittakA svabhAva rahatA hai| tathApi parizramakA hetu aise kAmakA prasaga kvacit Apako batAnekA hotA hai, jisa viSayake prasagame hamAre prati ApakI ni zakatA hai, tathApi Apako vaise prasagame kvacit parizramakA kAraNa ho, yaha hamAre cittame sahana nahI hotA, to bhI pravRtti karate haiM / yaha aparAdha kSamA yogya hai, aura hamArI aisI kisI pravRttike prati kvacit bhI asneha na ho, itanA dhyAna bhI rakhA gogya hai| ____ sAthakA patra zrI revAzaMkarakA hai, vaha hamArI preraNAse likhA gayA hai| jisa prakArase kisIkA mana dukhI na ho usa prakArase vaha kArya karanekI jarUrata hai, aura tatsambandhI prasagame kucha bho cittavyAkulatA na ho, itanA dhyAna rakhanA yogya hai| 481 pauSa vadI 1, magala, 1950 Aja yaha patra likhanekA hetu yaha hai ki hamAre cittame vizeSa kheda rahatA hai| khedakA kAraNa yaha vyavahArarUpa prArabdha rahatA hai, vaha kisI prakArase hai, ki jisake kAraNa mumukSujIvako kvacit vaisA parizrama denekA prasaga AtA hai| aura vaisA parizrama dete hue hamArI cittavRtti sakocavaza hotI-hotI prArabdhaka udayase rahatI hai / tathApi tadviSayaka saskArita kheda kaI bAra sphurita hotA rahatA hai| kabhI kabhI vaise prasagase hamane likhA ho athavA zrI revAzaMkarane hamArI anumatise likhA ho to vaha koI vyAvahArika dRSTikA kArya nahI hai, ki jo cittakI AkulatA karaneke prati prerita kiyA gayA ho, aisA nizcaya smaraNayogya hai| 482 babaI, pauSa vadI 14, ravi, 1950 abhI vizeSarUpase likhanekA nahI hotA, isame upAdhikI apekSA cittakA sakSepabhAva vizeSa kAraNarUpa hai / (cittakA icchArUpameM kucha pravartana honA sakSipta ho, nyUna ho vaha sakSepabhAva yahA~ likhA hai|) hamane aisA vedana kiyA hai, ki jahA~ kucha bhI pramattadazA hotI hai vahA~ AtmAme jagatapratyayo kAmakA avakAza honA yogya hai| jahA~ kevala apramattatA rahatI hai vahA~ AtmAke sivAya anya kisI bhI bhAvakA avakAza nahIM rahatA, yadyapi tIrthakarAdika sampUrNa jJAna prApta kara leneke pazcAt kisI prakArako dehakriyAsahita dikhAyI dete haiM, tathApi AtmA, isa kriyAkA avakAza prApta kare tabhI kara sake, aisI koI kriyA usa jJAnaka pazcAt nahI ho sakatI, aura tabhI vahA~ sampUrNa jJAna TikatA hai, aisA jJAnIpuruSokA asadigdha nidhAra hai| aisA hame lagatA hai| jaise jvarAdi rogame cittako koI sneha nahI hotA vaise ina bhAvome bhI sneha nahA rahatA, lagabhaga spaSTarUpase nahI rahatA, aura usa pratibaMdhake abhAvakA vicAra huA karatA hai| Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 397 483 mohamayI, mAgha vadI 4, zukra, 1950 paramasnehI zrI sobhAga, zrI ajAra / Apake patra pahu~ce haiN| usake sAtha jo praznokI sUcI utArakara bhejI hai vaha pahu~cI hai / una praznome jo vicAra pradarzita kiye haiM, ve prathama vicArabhUmikAme vicAraNIya hai| jisa puruSane vaha grantha banAyA hai, usane vedAtAdi zAstrake amuka grathake avalokanake AdhAra para ve prazna likhe hai| atyanta Azcarya yogya vArtA isame nahI likhii| ina praznokA tathA isa prakArake vicArokA bahuta samaya pahale vicAra kiyA thA, aura aise vicArokI vicAraNA karaneke sambandhame Apako tathA gosaliyAko sUcita kiyA thaa| tathA dUsare vaise mumukSuko vaise vicAroke avalokana karaneke vipayame kahA thA, athavA kahanekI icchA ho AtI hai ki jina vicArokI vicAraNAse anukramase sad-asadkA pUrA viveka ho ske| abhI sAta-ATha dina hue zArIrika sthiti jvaragrasta thI, aba do dinase ThIka hai| kavitA bhejI, so milI hai| usame AlApikAke bhedake rUpame apanA nAma batAyA hai aura kavitA karaneme jo kucha vicakSaNatA cAhiye use batAnekA vicAra rakhA hai| kavitA ThIka hai| kavitAkA ArAdhana kavitAke liye karanA yogya nahIM hai, sasArake liye ArAdhana karanA yogya nahIM hai, bhagavadbhajanake liye, AtmakalyANake liye yadi usakA prayojana ho to jIvako usa guNakI kSayopazamatAkA phala milatA hai| jisa vidyAse upazama guNa pragaTa nahI huA, viveka nahI AyA athavA samAdhi nahI huI usa vidyAke viSayame zreSTha jIvako Agraha karanA yogya nahIM hai| hAlame aba prAya motIkI kharIda banda rakhI hai / jo vilAyatame haiM unako anukramase vecanekA vicAra rakhA hai / yadi yaha prasaga na hotA to usa prasagame utpanna honevAlA jajAla aura usakA upazamana nahI hotA / aba vaha svasavedyarUpase anubhavame AyA hai| vaha bhI eka prakArake prArabdha nivartanarUpa hai / savistara jJAnavArtAkA aba patra likheMge, to bahuta karake usakA uttara likhuugaa| li0 aatmsvruup| 484 mohamayI, mAgha vadI 8 guru, 1950 paramasnehI zrI sobhAga, zrI ajAra / yahA~ke upAdhiprasagame kucha vizeSa sahanazIlatAse rahanA par3e, aisI Rtu honese AtmAme guNakI vizeSa spaSTatA rahatI hai| prAya avase yadi ho sake to niyamitarUpase kucha satsagako bAta likhiyegaa| A0 sva0 se pnnaam| 485 vavaI, phAguna sudI 4, ravi, 1950 paramasnehI zrI subhAgya, zrI ajAra | abhI vahA~ upAdhike avakAzase kucha paDhane AdikA prakAra hotA ho, vaha likhiyegaa| ___ abhI DeDhase do mAsa hue upAdhike prasagame vizeSa vizeparUpase sasArake svarUpakA vedana kiyA gayA he / yadyapi pUrvakAlame aise aneka prasagokA vedana kiyA hai, tathApi prAya jJAnapUrvaka vedana nahI kiyaa| isa dehame aura isase pahalekI bodhavIjahetupAlI dehame honevAlA vedana mokSakAryame upayogI hai| bar3audAvAle mAphubhAI yahAM hai / pravRttime unakA sAtha rahane aura kArya karanekA huA karatA hai, Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 aise isa prasagake vedana karanekA unhe bhI prakAzana unhe ho to satsaga saphala ho aise zrImada rAjacandra avasara milA hai / vairAgyavAna jIva hai / yadi prajJAkA vizeSa yogya jIva haiM / " vAravAra taga A jAte haiM, tathApi prArabdhayogase upAdhise dUra nahI ho sakate / yahI vijJApanA / savistara patra likhiyegA | 486 tIrthaMkaradeva pramAdako karma kahate haiM, aura apramAdako usase svarUpa kahate hai / aise bhedake prakArase ajJAnI aura jJAnIkA svarUpa hai, (kahA hai / ) AtmasvarUpase praNAma / 72 baMbaI, phAguna sudI 11, ravi, 1950 dUsarA arthAt aMkarmarUpa aisA Atma [sUyagaDAgasUtra vIrya adhyayana] ' jisa kulame janma huA hai, aura jisake sahavAsame jIva rahA hai, usame yaha ajJAnI jIva mamatA karatA hai, aura usIme nimagna rahA karatA hai / J [sUyagaDAga - prathamAdhyayana] 2 jo jJAnIpuruSa bhUtakAlame ho gaye haiM, aura jo jJAnIpuruSa bhAvIkAlame hoge, una saba puruSone 'zAti' (samasta vibhAvapariNAmase thakanA, nivRtta honA) ko sarva dharmokA AdhAra kahA hai / jaise bhUtamAtrako pRthvI AdhArabhUta hai, arthAt prANImAtra pRthvIke AdhArase sthitivAle hai, usakA AdhAra unhe prathama honA yogya hai; vaise sarva prakArake kalyANakA AdhAra, pRthivIkI bhA~ti 'zAMti' ko jJAnIpuruSone kahA hai| [sUyagaDAga]3 babaI, phAguna sudI 11, ravi, 1950 487 OM budhavArako eka patra likheMge, nahI to ravivArako savistara patra likheMge, aisA likhA thA / use likhate samaya cittame aisA thA ki Apa mumukSuoko kucha niyama jaisI svasthatA honA yogya hai, aura usa viSaya me kucha likhanA sUjhe to likhU~, aisA cittame AyA thA / likhate hue aisA huA ki jo kucha likhaneme AtA hai use satyuga prasagame vistArase kahanA yogya hai, aura vaha kucha phalarUpa hone yogya hai / jitanA savistara likhanese Apa samajha sakeM utanA likhanA abhI ho sake, aisA yaha vyavasAya nahI hai, aura jo vyavasAya hai vaha prAravvarUpa honese tadanusAra pravRtti hotI hai, arthAt usame vizeSa balapUrvaka likha sakanA muzkila hai / isaliye use kramase likhanekA citta rahatA hai / itanI bAtakA nizcaya rakhanA yogya hai ki jJAnIpurupako bhI prArabdhakarma bhoge vinA nivRtta nahI hote, aura vinA bhoge nivRtta honekI jJAnI ko koI icchA nahI hotI / jJAnIke sivAya dUsare jIvoko bhI 1 pAya kammamAsu, appamAya tahAvara / tavbhAvadesabhavAvi, vAla paDiyameya vA // sU0 kR0 1 zra0 8 a0 tIsarI gAthA / 2 jessi kule samuppanne jehi vA savase nare / mamAi luppai vAle, aNNe aNNehi munTie / sU0 kR0 1 zru0 1 a0 cothI gAthA / 3. je ya buddhA atikkatA, je ya buddhA aNAgayA / sati tesi paiTThANa, bhUyANa jagatI jahA // sU0 kR0 1 zru0 11 a0 36vI gAthA | Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vAM varSa kitane hI karma hai ki jo bhoganepara hI nivRtta hote hai, arthAt ve prArabdha jaise hote hai| tathApi bheda itanA hai ki jJAnIko pravRtti mAtra pUrvopArjita kAraNase hotI hai, aura dUsarokI pravRttime bhAvI sasArakA hetu hai, isaliye jJAnIkA prArabdha bhinna hotA hai| isa prArabdhakA aisA nirdhAra nahI hai ki vaha nivRttirUpase hI udayame Aye / jaise zrI kRSNAdika jJAnIpuruSa, ki jinhe pravRttirUpa prArabdha honepara bhI jJAnadazA thI, jaise gRhasthAvasthAme zrI tIrthaMkara / isa prArabdhakA nivRtta honA kevala bhoganese hI sabhava hai| kitanI ho prArabdhasthiti aisI hai ki jo jJAnIpuruSake viSayame usake svarUpake liye jIvoko sadehakA hetu ho, aura isIliye jJAnIpurupa prAyaH jaDamaunadazA rakhakara apane jJAnitvako aspaSTa rakhate haiN| tathApi prArabdhavazAt vaha dazA kisIke - spaSTa jAnaneme Aye, to phira use usa jJAnIpuruSakA vicitra prArabdha sadehakA kAraNa nahI hotaa| 488 babaI, phAguna vadI 10, zani, 1950 zrI 'zikSApatra' granthako par3hane ora vicAraneme abhI koI bAdhA nahI hai| jahA~ kisI sadehakA hetu ho vahA~ vicAra karanA, athavA samAdhAna pUchanA yogya ho to pUchaneme pratibadha nahIM hai| sudarzana seTha, puruSadharmame the, tathApi rAnIke samAgamame ve avikala the| atyanta Atmabalase kAmakA upazamana karanese kAmedriyame ajAgRti ho sambhava hai, aura usa samaya rAnIne kadAcit unakI dehakA sasarga karanekI icchA kI hotI, to bhI zrI sudarzaname kAmako jAgRti dekhaneme na AtI, aisA hame lagatA hai| 489 vabaI, phAguna vadI 11, ravi, 1950 'zikSApatra' granthame mukhya bhaktikA prayojana hai| bhaktike AdhArarUpa viveka, dhairya aura Azraya ina tIna guNokI usame vizeSa puSTi kI hai| usa dhairya aura AzrayakA pratipAdana vizeSa samyak prakArase kiyA hai, jinhe vicArakara mumukSujIvako unhe svaguNa karanA yogya hai| isame zrI kRSNAdike jo jo prasaga Ate hai ve kvacit sandehake hetu hone jaise hai, tathApi uname zrI kRSNake svarUpakI samajhaphera mAnakara upekSita rahanA yogya hai / mumukSukA prayojana to kevala hitabuddhise paDhane-vicAranekA hotA hai| 490 baMbaI, phAguna vado 11, ravi, 1950 ___ upAdhi dUra karaneke liye do prakArase puruSArtha ho sakatA hai, eka to kisI bhI vyApArAdi kAryase, aura dUsare vidyA. matrAdi sAdhanase / yadyapi ina donome pahile jIvake atarAyake dUra honekA sambhava honA cAhiye / pahilA batAyA huA prakAra kisI taraha ho to use karaneme abhI hame koI prativandha nahIM hai, parantu dUsare prakArame to kevala udAsInatA hI hai, aura yaha prakAra smaraName Anese bhI cittame kheda ho AtA hai, aisI usa prakArake prati anicchA hai / pahile prakArake mambandhame abhI kucha likhanA nahI suujhtaa| bhaviSyame likhanA yA nahI vaha, usa prasagame jo hone yogya hogA vaha hogaa| jitanI AkulatA hai utanA mArgakA virodha hai, aisA jJAnIpuruSa kaha gaye haiM, jo bAta hamAre liye avazya vicAraNIya hai| Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 zrImada rAjacandra 491 babaI, phAguna, 1950 tIrthaMkara vAravAra nIce kahA huA upadeza karate the___"he jIvo | Apa samajheM, samyakprakArase smjhe| manuSyabhava milanA bahuta durlabha hai, aura cAro gatiyome bhaya hai, aisA jAneM / ajJAnase sadviveka pAnA durlabha hai, aisA smjheN| sArA loka ekAta du khase jala rahA hai, aisA jAne, aura 'saba jIva' apane apane karmose viparyAsatAkA anubhava karate hai, isakA vicAra kare / " [ sUyagaDAga adhyayana 7 vAM, 11 ] jisakA sarva du khase mukta hone honekA abhiprAya huA ho, vaha puruSa AtmAkI gaveSaNA kare, aura AtmAkI gaveSaNA karanI ho, vaha yama niyamAdika sarva sAdhanokA Agraha apradhAna karake satsagakI gaveSaNA kare, tathA upAsanA kare / satsagako upAsanA karanI ho vaha sasArakI upAsanA karaneke AtmabhAvakA sarvathA tyAga kare / apane sarva abhiprAyakA tyAga karake, apanI sarva zaktise usa satsaMgakI AjJAkI upAsanA kare / tIrthaMkara aisA kahate hai ki jo koI usa AjJAko upAsanA karatA hai, vaha avazya satsagakI upAsanA karatA hai| isa prakAra jo satsagakI upAsanA karatA hai, vaha avazya AtmAkI upAsanA karatA hai, aura AtmAkA upAsaka sarva du khase mukta hotA hai| [ dvAdazAgIkA akhaDa sUtra ] pahale jo abhiprAya pradarzita kiyA hai vaha gAthA sUyagaDAgame nimnalikhita hai - saMbujjhahA jaMtavo mANusattaM daTuM, bhayaM bAliseNaM alNbho| egaMtadukkhe jarie va loe, sakkammaNA vippariyAsuveI // sarva prakArakI upAdhi, Adhi, vyAdhise muktarUpase rahate ho to bhI satsagame rahI huI bhakti dUra honA hame duSkara pratIta hotA hai| satsagakI sarvottama apUrvatA hame ahorAtra rahA karatI hai, tathApi udayayoga prArabdhase aisA atarAya rahatA hai| prAya kisI bAtakA kheda "hamAre" AtmAme utpanna nahI hotA, tathApi matsagake atarAyakA kheda prAya. ahorAtra rahA karatA hai| 'sarva bhUmi, sarva manuSya, sarva kAma, sarva bAtacItAdi prasaga aparicita jaise, ekdama parAye udAsIna jaise, aramaNIya, amohakara aura rasarahita svabhAvata bhAsita hote hai / ' mAtra jJAnI puruSa mumukSu puruSa, athavA mArgAnusArI puruSakA satsaga paricita, apanA, prItikara, sudara, AkarSaka aura rasasvarUpa bhAsita hotA hai| aisA honese hamArA mana prAya apratibaddhatAkA sevana karate karate Apa jaise mAgeMcchAvAna puruSome pratibaddhatAko prApta hotA hai| 492 babaI, phAguna, 1950 mumukSujanake parama hitaiSI mumukSu puruSa zrI sobhAga, yahA~ samAdhi hai| upAdhiyogase Apa kucha AtmavArtA nahI likha sakate ho, aisA mAnate hai / hamAre cittame to aisA AtA hai ki isa kAlame mumukSujIvako sasArakI pratikUla dazAe~ prApta honA, yaha use sasArase taraneke samAna hai| anatakAlase abhyasta isa sasArakA spaSTa vicAra karanekA samaya pratikUla prasagame vizeSa hotA hai, yaha bAta nizcaya karane yogya hai| abhI kucha satsagayoga milatA hai kyA? yaha athavA koI "apUrva prazna udbhava hotA hai kyA ? yaha likhaneme nahI AtA, so likhiyegaa| Apako aisA eka sAdhAraNa pratikUla prasaga huA hai, usame ghabarAnA yogya nahIM hai / yadi isa prasagakA samatAse vedana kiyA jAye to jIvake liye nirvANake samIpakA sAdhana hai / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 401 pAvahArika prasagokI nitya citravicitratA hai / mAtra kalpanAse uname sukha aura kalpanAse du kha aisI unakI sthati hai / anukUla kalpanAse ve anukUla bhAsita hote hai, pratikUla kalpanAse ve pratikUla bhAsita hote hai, ra jJAnI puruSone una dono kalpanAoke karanekA niSedha kiyA hai| aura Apako ve karanI yogya nahI / vicAravAnako zoka yogya nahIM hai aisA zrI tIrthakara kahate the| 493 babaI, phAguna, 1950 ananya zaraNake dAtA aise zrI sadgurudevako atyata bhaktise namaskAra jo zuddha AtmasvarUpako prApta hue hai, aise jJAnIpuruSone nIce kahe hue cha padoko samyagdarzanake navAsake sarvotkRSTa sthAnaka kahe hai prathama pada-'AtmA hai|' jaise ghaTapaTAdi padArtha haiM, vaise AtmA bhI hai| amuka guNa honeke kAraNa se ghaTapaTAdike honekA pramANa hai, vaise svaparaprakAzaka caitanyasattAkA pratyakSa guNa jisame hai, aisA AtmAke nekA pramANa hai| dUsarA pada-'AtmA nitya hai|' ghaTapaTAdi padArtha amuka kAlavartI hai| AtmA trikAlavartI hai / |TapaTAdi sayogajanya padArtha hai| AtmA svAbhAvika padArtha hai, kyoki usakI utpattike liye koI bhI yoga anubhava yogya nahI hote / kisI bhI sayogI dravyase cetanasattA pragaTa hone yAgya nahIM hai, isaliye anutpanna hai / asayogI honese avinAzI hai, kyoki jisakI utpatti kisI sayogase nahI hotI, usakA kasIme laya bhI nahI hotaa| tIsarA pada-'AtmA kartA hai|' sarva padArtha arthakriyAsampanna hai| kisI na kisI pariNAma-kriyAsahita hI sarva padArtha dekhaneme Ate hai| AtmA bhI kriyAsapanna hai| kriyAsaspanna hai. isaliye kartA hai / vo jinane usa kartRtvakA vividha vivecana kiyA hai-paramArthase svabhAvapariNati dvArA AtmA nijasvarUpakA kartA hai| anupacarita (anubhavame Ane yogya, vizeSa sambandhasahita) vyavahArase yaha AtmA dravyakarmakA kartA hai / upacArase ghara, nagara AdikA kartA hai| cauthA pada-'AtmA bhoktA hai| jo jo kucha kriyAe~ haiM ve saba saphala hai, nirarthaka nahI / jo kucha bhI kiyA jAtA hai usakA phala bhoganeme AtA hai, aisA pratyakSa anubhava hai| jaise vipa khAnese viSakA phala, masarI khAnese misarIkA phala, agnisparzase agnisparzakA phala, himakA sparza karanese himasparzakA phala hae vinA nahI rahatA, vaise kaSAyAdi athavA akaSAyAdi jisa kisI bhI pariNAmase AtmA pravRtti karatA hai -usakA phala bhI hone yogya hI hai, aura vaha hotA hai| usa kriyAkA kartA honese AtmA bhoktA hai| pA~cavA~ pada-'mokSa pada hai|' jisa anupacarita vyavahArase jIvake karmake kartRtvakA nirUpaNa kiyA, kartRtva honese bhoktRtvakA nirUpaNa kiyA, usa karmakI nivRtti bhI hai, kyoki pratyakSa kapAyAdikI tIvratA ho, paratu usake anabhyAsase, usake aparicayase, usakA upazama karanese usakI madatA dikhAyI detI hai, vaha kSINa hone yogya dokhatA hai, kSINa ho sakatA hai / vaha badhabhAva kSINa ho sakane yogya honese, usase rahita jo zuddha AtmasvabhAva hai, vahI mokSapada hai| chaThA pada-'usa mokSakA upAya hai|' yadi kabhI aisA ho ho ki karmavadha mAtra haA kare to usakI nivRtti kisI kAlame sambhava nahIM hai, paratu karmavadhase viparIta svabhAvavAle jJAna, darzana, samAdhi, vairAgya, bhakti Adi sAdhana pratyakSa hai, jina sAdhanoke balase karmavadha zithila hotA hai, upazAnta hotA hai, kSINa hotA hai / isaliye ve jJAna, darzana, sayama Adi mokSapadake upAya hai| Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 zrImad rAjacandra zrI jJAnIpuruSo dvArA samyakadarzanake mukhya nivAsabhUta kahe hue ina cha padoko yahA~ saMkSepame vatAyA haiM / samIpamuktigAmI jIvako sahaja vicArame ye sapramANa hone yogya haiM, parama nizcayarUpa pratIta hone yogya haiM, usakA sarva vibhAgase vistAra hokara usake AtmAme viveka hone yogya hai| ye cha pada atyaMta sandeharahita hai, aisA paramapuruSane nirUpaNa kiyA hai| ina cha padokA viveka jIvako svasvarUpa samajhaneke liye kahA hai / anAdi svapnadazAke kAraNa utpanna hue jIvake ahabhAva, mamatva bhAvake nivRtta honeke liye jJAnIpuruSone ina chaH padokI dezanA prakAzita kI hai| usa svapnadazAse rahita mAtra apanA svarUpa hai, aisA yadi jIva pariNAma kare, to vaha sahajamAtrame jAgRta hokara samyagdarzanako prApta hotA hai; samyagdarzanako prApta hokara svasvabhAvarUpa mokSako prApta hotA hai| kisI vinAzI, azuddha aura anya aise bhAvame use harpa, zoka, saMyoga utpanna nahIM hotaa| isa vicArase svasvarUpame hI zuddhatA, sampUrNatA, avinAzatA atyata AnaMdatA aMtara rahita usake anubhavame Ate haiN| sarva vibhAvaparyAyame mAtra svayako adhyAsase ekatA huI hai, usase kevala apanI bhinnatA hI hai, aisA spaSTa-pratyakSa-atyaMta pratyakSa-aparokSa use anubhava hotA hai| vinAzI athavA anya padArthake saMyogame use iSTa-aniSTatA prApta nahI hotii| janma, jarA, maraNa, rogAdi vAdhArahita sapUrNa mAhAtmyakA sthAna, aisA-nijasvarUpa jAnakara, vedana kara vaha kRtArtha hotA hai| jinajina puruSoko ina chaH padose sapramANa aise parama puruSoke vacanase AtmAkA nizcaya huA hai, ve saba puruSa svasvarUpako prApta hue hai, Adhi, vyAdhi, upAdhi aura sarva sagase rahita hue hai, hote hai, aura bhaviSya; kAlame bhI vaise hI hoge| jina satpuruSone janma, jarA aura maraNakA nAza karanevAlA, svasvarUpame sahaja avasthAna honekA upadeza diyA haiM, una satpuruSoko atyata bhaktise namaskAra hai| unakI niSkAraNa karuNAkI nitya prati niratara stuti karanese bhI AtmasvabhAva pragaTa hotA hai| aise sarva satpuruSoke caraNAraviMda sadA hI hRdayame sthApita rhe| . . jisake vacana agIkAra karanepara chaH padose siddha aisA AtmasvarUpa sahajame pragaTa hotA hai, jisa AtmasvarUpake pragaTa honese sarva kAla jIva sampUrNa AnaMdako prApta hokara nirbhaya ho jAtA hai, una vacanoMke kahanevAle satpuruSake guNokI vyAkhyA karanekI zakti nahI hai, kyoki jisakA pratyupakAra nahI ho sakatA, aisA paramAtmabhAva mAno kucha bhI icchA kiye binA mAtra niSkAraNa, karuNAzIlatAse diyA, aisA honepara bhI jisane dUsare jIvako yaha merA ziSya hai athavA merI bhakti karanevAlA hai, isaliye merA hai, isa prakAra kabhI nahI dekhA, aise satpuruSako atyata bhaktise vAraMvAra namaskAra ho! satpuruSone sadgurukI jisa bhaktikA nirUpaNa kiyA hai, vaha bhakti mAtra ziSyake kalyANake liye kahI hai / jisa bhaktiko prApta honese sadguruke AtmAko ceSTAme vRtti rahe, apUrva guNa dRSTigocara hokara atya svacchanda miTe, aura sahajame Atmabodha ho, aisA jAnakara jisa bhaktikA nirUpaNa kiyA hai, usa bhaktiko aura una satpuruSoko punaH puna trikAla namaskAra ho / yadyapi vartamAnakAlame pragaTarUpase kevalajJAnakI utpatti nahI huI, parantu jisake vacanake vicArayogase zaktirUpase kevalajJAna hai, yaha spaSTa jAnA hai, zraddhArUpase kevalajJAna huA hai, vicAradazAse kevalajJAna huA hai, icchAdazAse kevalajJAna huA hai, mukhya nayake hetuse kevalajJAna rahatA hai, jisake yogase - jIva sarva avyAvAdha sukhake pragaTa karanevAle usa kevalajJAnako sahajamAtrame prApta karane yogya huA, usa satpuruSake upakArako sarvotkRSTa bhaktise namaskAra ho / namaskAra ho / Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vA~ varSa 494 mh 403 baMbaI, caitra sudI, 1950 1 yahA~ abhI bAhya upAdhi kucha kama rahatI hai / Apake patrame jo prazna hai, unakA samAdhAna nIce likhe parase vicAriyegA | C pUrvakarma do prakArake hai, athavA jIvase jo jo karma kiye jAte hai, ve do prakArase kiye jAte hai / eka prakArake karma aise hai ki unako kAlAdikI sthiti jisa prakArase he usI prakArase, vaha bhogI jA sakatI hai / dUsare prakAra ke karma aise hai ki jo jJAnase, vicArase nivRtta ho sakate hai / jJAna honepara bhI jisa prakAra - ke karma avazya bhoganeyogya hai, ve prathama prakArake karma kahe gaye haiM, aura jo jJAnase dUra ho sakate hai ve dUsare prakArake karma kahe gaye hai / kevalajJAnake utpanna honepara bhI deha rahatI hai, usa dehakA rahanA kevalajJAnI kI icchAse nahI parantu prAravyase hai / itanA saMpUrNa jJAnavala hone para bhI usa dehasthitikA vedana kiye binA kevalajJAnIse bhI nahI chUTA jA sakatA, aisI sthiti hai, yadyapi usa prakArase chUTane ke liye koI jJAna icchA nahI karate, tathApi yahA~ kahanekA Azaya yaha hai ki jJAnIpuruSako bhI vaha karma bhogane yogya haiM, tathA atarAyAdi amuka karmakI vyavasthA aisI hai ki vaha jJAnIpuruSako bhI bhogane yogya hai, arthAt jJAnIpuspa bhI bhoge binA usa karmako nivRtta nahI kara sakate / sarva prakArake karma aise hai ki ve aphala nahI hote, mAtra unakI nivRttike prakAra aMtara hai / " " eka karma, jisa prakAra se sthiti AdikA vadha kiyA hai, usI prakArase bhoganeyogya hote hai / dUsare karma aise hote haiM, jo jIvake jJAnAdi puruSArthadhamase nivRtta hote haiM / jJAnAdi puruSArthadharmase nivRtta honevAle karmakI nivRtti jJAnIpurupa bhI karate hai, parantu bhoganeyogya karmako jJAnIpuruSa siddhi Adike prayatnase nivRtta . karanekI icchA nahI karate yaha sambhava hai / karmako yathAyogyarUpase bhoganeme jJAnIpuruSako saMkoca nahIM hotA / koI ajJAnadazA honepara bhI apanI jJAnadazA mAnanevAlA jIva kadAcit bhoganeyogya karmako bhoganA na cAhe, to bhI bhoganepara hI chuTakArA hotA hai, aisI nIti hai / jIvakA kiyA huA karma yadi binA bhoge aphala jAtA ho, to phira badha mokSakI vyavasthA kaise ho sakegI ? jo vedanIyAdi karma ho unhe bhogane kI hame anicchA nahI hotI / yadi anicchA hotI ho to citta me' kheda hotA hai ki jIvako dehAbhimAna hai, jisase upArjita karma bhogate hue kheda hotA hai, aura isase anicchA hotI hai / matrAdise, siddhise aura dUsare vaise amuka kAraNose, amuka camatkAra ho sakanA asaMbhava nahI hai, tathApi Upara jaise hamane batAyA hai vaise bhoganeyogya jo 'nikAcita karma' hai, ve unamese kisI bhI prakArase, miTa nahI sakate / kvacit amuka 'zithila karma' kI nivRtti hotI hai; parantu vaha kucha upArjita karanevAle ke vedana kiye binA nivRtta hotA hai, aisA nahI hai, kintu AkArapherase usa karmakA vedana hotA hai / koI eka aisA 'zithila karma' hai ki jisame amuka samaya cittakI sthiratA rahe to vaha nivRtta ho jAye / vaisA karma usa matrAdime sthiratA ke yoga se nivRtta ho, yaha saMbhava hai / athavA kisI ke pAsa pUrvalAbha kA koI aisA badha hai ki jo mAtra usakI thoDI kRpAse phalIbhUta ho Aye, yaha bhI eka siddhi jaisA hai / ' usI taraha amuka matrAdike prayatname ho aura amuka pUrvAMtarAya naSTa honekA prasaga samIpavarttI ho, to bhI matrAdise kAryasiddhi huI mAnI jAtI hai, parantu isa bAtame kucha thoDA bhI citta honekA kAraNa nahI hai, niSphala bAta hai / isame AtmAke kalyANa sambandhI koI mukhya prasaga nahI hai / aimo kathA mukhya pramagakI vismRtikA hetu hotI hai; isaliye usa prakArake vicArakA athavA zodhakA nirdhAra karanekI icchA karanekI apekSA usakA tyAga kara denA acchA hai, aura usake tyAgase sahajame nirdhAra hotA hai| Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra AtmA vizeSa AkulatA na ho vaise rahe / jo hone yogya hogA vaha hokara rahegA / aura AkulatA karane para bhI jo honahAra hogA vahI hogA, usake sAtha AtmA bhI aparAdhI hogA / 404 baMbaI, caitra vadI 11, maMgala, 1950 zrI tribhovana, jisa kAraNake viSayame likhA thA, usa kAraNake vicArame abhI citta hai, aura vaha vicAra abhI taka cittasamAdhAnarUpa arthAt pUrA na ho sakanese Apako patra nahI likhA gayA / tathA koI 'pramAda-doSa' jaisA koI prasaMgadoSa rahatA hai ki jisase kucha bhI paramArthabAta likhaneke sambandhame citta udvigna hokara, likhate hue ekadama ruka jAnA hotA hai / aura jo kAryapravRtti hai, usa kArya pravRttime aura aparamArtha prasagame mAno merese yathAyogya udAsInabala nahI hotA, aisA laganese apane doSake vicArame paDa jAnese patra likhanA ruka jAtA hai, aura prAya. Upara jo vicArakA samAdhAna nahI huA, aisA likhA hai, vahI kAraNa hai / ' 495 yadi kisI bhI prakAra se ho sake to isa trAsarUpa sasArame adhika vyavasAya na karanA, satsaMga karanA yogya hai / mujhe aisA lagatA hai ki jIvako mUlarUpase dekhate hue yadi mumukSutA AyI ho to nitya prati usakA sasAravala ghaTatA rahatA hai / sasArame dhanAdi saMpattikA ghaTanA yA na ghaTanA aniyata hai, parantu sasArake prati jIvakI jo bhAvanA hai vaha maMda hotI rahe, anukramase nAza honeyogya ho, yaha bAta isa kAlame prAya' dekhaneme nahI AtI / kisI bhinna svarUpame mumukSuko aura bhinna svarUpame muni Adiko dekhakara vicAra AtA hai ki aise sagase jIvakI UrdhvadazA honA yogya nahI parantu adhodazA honA yogya hai / phira jise satsagakA kucha prasaga huA hai aise jIvakI vyavasthA bhI kAladoSase palaTate dera nahI lagatI / aisA pragaTa dekhakara cittame kheda hotA hai aura apane cittako vyavasthA dekhate hue mujhe bhI aisA pratIta hotA hai mere liye kisI bhI prakArase yaha vyavasAya yogya nahI hai, avazya yogya nahI hai / avazya - atyata avazyaisa jIvakA koI pramAda hai, nahI to jise pragaTa jAnA hai aise jaharake pIneme jIvako pravRtti kyo ho athavA aisA nahI to udAsIna pravRtti ho, to bhI vaha pravRtti bhI aba to kisI prakArase bhI parisamAptiko prApta ho aisA honA yogya hai, nahI to kisI bhI prakArase jIvakA jarUra doSa hai / ? adhika likhanA nahI ho sakatA, isaliye cittame kheda hotA hai, nahI to pragaTarUpa se kisI mumukSu isa jIvake doSa bhI yathAsambhava prakArase vidita karake, jIvakA utanA to kheda dUra karanA / aura una vidita dopokI parisamAptike liye usake sagarUpa upakArakI icchA karanA / mujhe apane doSake liye vAravAra aisA lagatA hai ki jisa doSakA bala paramArthase dekhate hue maine kahA hai, parantu anya Adhunika jIvoke doSake sAmane mere doSakI atyanta alpatA lagatI hai / yadyapi aisA mAnanekI koI buddhi nahI hai, tathApi svabhAvase kucha aisA lagatA hai / phira bhI kisI vizeSa aparAdhI kI bhA~ti jaba taka hama yaha vyavahAra karate haiM taba taka apane AtmAme salagna rahege / Apako aura Apake sagame rahanevAle kisI bhI mumukSuko yaha bAta kucha bhI vicAraNIya avazya hai / ' 496 vavaI, caitra vadI 14, zukra, 1950 jo mumukSujIva gRhastha vyavahArame pravRtta ho, use to akhaDa nItikA mUla prathama AtmAme sthApita karanA cAhiye, nahI to upadezAdikI niSphalatA hotI hai / Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vA~ varSa 405 dravyAdi utpanna karane Adime sAgopAga nyAyasampanna rahanA, isakA nAma nIti hai / yaha nIti chor3ate hue prANa jAnekI dazA Anepara tyAga aura vairAgya sacce svarUpame pragaTa hote hai, aura usI jIvako satpuruSake vacanokA tathA AjJAdharmakA adbhuta sAmarthya, mAhAtmya aura rahasya samajhame AtA hai; aura sabhI vRttiyoke nijarUpase pravRtti karanekA mArga spaSTa siddha hotA hai| prAyaH Apako deza, kAla, saga AdikA viparIta yoga rahatA hai| isaliye vAravAra, pala palame tathA kAya kAryame sAvadhAnIse nIti Adi dharmo me pravRtti karanA yogya hai| ApakI bhaoNti jo jIva kalyANakI AkAkSA rakhatA hai, aura pratyakSa satpuruSakA nizcaya hai, use prathama bhUmikAme yaha nIti mukhya AdhAra hai| jo jova satpuruSakA nizcaya huA hai aisA mAnatA hai, usame yadi uparyukta nItikA prAvalya na ho aura kalyANakI yAcanA kare tathA vArtA kare, to yaha nizcaya mAtra satpurupako Thaganeke samAna hai| yadyapi satpuruSa to nirAkAkSI hai isaliye unake liye to Thage jAne jaisA kucha hai nahI, parantu isa prakArame pravRtti karanevAlA jIva aparAdhayogya hotA hai| isa bAtapara vAravAra Apako aura Apake samAgamakI icchA karanevAle mumukSuoko dhyAna denA caahiye| kaThina bAta hai, isaliye nahI ho sakatI, yaha kalpanA mumukSuke liye ahitakArI hai ora tyAjya hai| 497 babaI, caitra vadI 14, zukra, 1950 - upadezakI AkAkSA rahA karatI hai, aisI AkAkSA mumukSujIvake liye hitakArI hai, jAgRtikA vizepa hetu hai| jyo jyo jIvame tyAga, vairAgya aura AzrayabhaktikA bala baDhatA hai tyo tyo satpuruSake vacanakA apUrva aura adbhuta svarUpa bhAsita hotA hai, aura vadhanivRttike upAya sahajame siddha hote hai| pratyakSa satpuruSake caraNAraviMdakA yoga kucha samaya taka rahe to phira viyogame bhI tyAga, vairAgya aura AzrayabhaktikI dhArA balavatI rahatI hai, nahI to azubha deza, kAla, sagAdike yogase sAmAnya vRttike jIva tyAga-vairAgyAdike balame nahI baDha sakate, athavA mada ho jAte hai, athavA usakA sarvathA nAza kara dete haiN| 498 ' vavaI, vaizAkha sudI 1, ravi, 1950 zrI tribhovanAdi, 'yogavAsiSTha' paDhaneme Apatti nahI he / AtmAko sasArakA svarUpa kArAgRha jaisA vAravAra kSaNa kSaName bhAsita huA kare, yaha mumukSutAkA mukhya lakSaNa he / yogavAsiSThAdi jo jo grantha usa kAraNake popaka hai, unakA vicAra karane me Apatti nahIM hai / mUla bAta to yaha hai ki jIvako vairAgya Anepara bhI jo usakI atyanta zithilatA hai-DholApana he-use dUra karate hue use atyanta kaThina lagatA hai, aura cAhe jaise bhI prathama ise hI dUra karanA yogya hai / vavaI, vaizAkha sudI 9, 1950 jisa vyavasAyase jIvako bhAvanidrA na ghaTatI ho vaha vyavasAya kisI prArabdhayogame karanA par3atA ho to vaha pUna. puna. pIche haTakara, 'me baDA bhayakara hisAyukta yaha duSTa kAma ho kiyA karata . aisA pa. pUna. vicArakara aura 'jIvame Dholepanase hI prAya mujhe yaha prativadha hai', aisA puna. pUna. nizcaya karake jitanA bane utanA vyavasAyakA sakSepa karate hue pravRtti ho, to vodhakA phalita honA sambhava hai| cittakA likhane Adime adhika prayAsa nahIM ho sakatA, isaliye ciTThI likhI hai| Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 zrImad rAjacandra . 500 / baMbaI, vaizAkha sudI 9, ravi, 1950 zrI sUryapurasthita, zubhecchAprApta zrI lallujI, ____ yahA~ upAdhirUpa vyavahAra rahatA hai / prAya AtmasamAdhikI sthiti rahatI hai / to bhI usa vyavahArake pratibaMdhase chUTanekA vAravAra smRtime AyA karatA hai| usa prArabdhako nivRtti hone taka to vyavahArakA pratibadha rahanA yogya hai, isaliye samacittapUrvaka sthiti rahatI hai| , ApakA likhA eka patra prApta huA hai| 'yogavAsiSThAdi' gathakA adhyayana hotA ho to vaha hitakArI hai| jinAgamame bhinna bhinna AtmA mAnakara parimAName anata AtmA kahe hai aura vedAntame use-bhinna bhinna kahakara, sarvatra jo cetanasattA dikhAyI detI hai, vaha eka hI AtmAkI hai, aura AtmA eka hI hai, aisA pratipAdana kiyA hai| ye dono hI bAte mumukSupuruSake liye avazya vicAraNIya hai, aura yathAprayatna inhe vicArakara nirdhAra karanA yogya hai, yaha bAta ni sandeha hai| tathApi jaba taka prathama vairAgya aura upazamakA bala dRDhatAse jIvame na AyA ho, taba taka usa vicArase cittakA samAdhAna honeke badale cacalatA hotI hai, aura usa vicArakA nirdhAra prApta nahIM hotA, tathA citta vikSepa pAkara phira vairAgya-upazamako yathArtharUpase, dhAraNa nahI kara sktaa| isaliye usa praznakA samAdhAna jJAnIpuruSone kiyA hai, use samajhaneke liye isa jIvame vairAgya-upazama aura satsagakA bala abhI to baDhAne yogya hai, aisA vicAra karake jIvame vairAgyAdi bala baDhaneke sAdhanokA ArAdhana karaneke liye nityaprati vizeSa puruSArtha yogya hai| vicArakI utpatti honeke bAda vardhamAnasvAmI jaise mahAtmApuruSone puna puna. vicAra kiyA ki isa jIvakA anAdikAlase cAro gatiyome anatAnatabAra janma-maraNa honepara bhI, abhI vaha janma-maraNAdikI sthiti kSINa nahI hotI, use aba kisa prakArase kSINa karanA ? aura aisI kauna sI bhUla isa jIvakI rahatI AyI hai ki jisa bhUlakA yahA~ taka pariNamana huA hai ? isa prakArase puna punaH atyata ekAgratAse sadbodhake vardhamAna pariNAmase vicAra karate karate jo bhUla bhagavAnane dekhI hai, use jinAgamame jagaha jagaha kahA hai, ki jisa bhUlako samajhakara mumukSujIva usase rahita ho| jIvako bhUla dekhanepara to vaha anata vizeSa lagatI hai, paraMtu sabase pahale jIvako saba bhUlokI bIjabhUta bhUlakA vicAra karanA yogya hai, ki jisa bhUlakA vicAra karanese sabhI bhUlokA vicAra hotA hai, aura jisa bhUlake dUra honese saba bhUleM dUra hotI hai| koI jIva kadAcit nAnA prakArakI bhUlokA vicAra karake usa bhUlase chUTanA cAhe, to bhI vaha kartavya hai, aura vaisI aneka bhUlose chUTanekI icchA mUla bhUlase chUTanekA sahaja kAraNa hotA hai| , ... zAstrame jo jJAna batAyA gayA hai, vaha jJAna do prakArase vicAraNIya hai| eka prakAra 'upadeza'kA ora dUsarA prakAra 'siddhAnta'kA hai| "janmamaraNAdi klezayukta isa sasArakA tyAga karanA yogya hai, anitya padArthame vivekIko ruci karanA nahI, hotA, mAtA-pitA, svajanAdi sabakA svArtharUpa' sambandha honepara bhI yaha jIva usa jAlakA Azraya kiyA karatA hai, yahI usakA aviveka hai, pratyakSarUpase trividha tAparUpa yaha sasAra jJAta hote hue bhI mUrkha jIva usIme vizrAti cAhatA hai, parigraha, Arabha aura saMga, ye saba anarthake hetu hai," ityAdi jo zikSA hai, vaha 'upadezajJAna' hai| "AtmAkA astitva, nityatva, ekatva athavA anekatva; badhAdibhAva, mokSa, AtmAkI sarva prakArako avasthA, padArtha aura usakI avasthA ityAdi viSayoko dRSTAtAdise jisa prakArase siddha kiyA jAtA hai, vaha 'siddhAtajJAna' hai|" - mumukSujIvako prathama to vedAta aura jinAgama ina sabakA avalokana upadezajJAnakI prAptike liye hI karanA yogya hai, kyoki siddhAtajJAna jinAgama aura vedAtame paraspara bhinna dekhaneme AtA hai, aura usa bhinnatAko dekhakara mumukSujIva zakAyukta ho jAtA hai, aura yaha zaMkA cittame asamAdhi utpanna karatI hai, aimA prAya hone yogya hI hai| kyoki siddhAtajJAna to jIvame kisI atyaMta ujjvala kSayopazamase aura Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa sadguruke vacanako ArAdhanAse udbhUta hotA hai / siddhAtajJAnakA kAraNa upadezajJAna hai / sadguru yA satzAstrase jIva pahale yaha jJAna dRDha honA yogya hai ki jisa upadezajJAnakA phala vairAgya aura upazama hai / vairAgya aura upazamakA vala vaDhanese jIvame sahaja hI kSayopazamakI nirmalatA hotI hai, aura sahaja sahajame siddhAtajJAna honekA kAraNa hotA hai| yadi jIvame asagadazA A jAye to AtmasvarUpakA samajhanA ekadama sarala ho jAtA hai, aura usa asagadazAkA hetu vairAgya aura upazama hai, jise jinAgamame tathA vedAtAdi aneka zAstrome vAraMvAra kahA hai-vistArase kahA hai / ata ni sazayatAse vairAgya - upazamake hetubhUta yogavAsiSThAdi jaise sadgrantha vicAraNIya hai / 407 hamAre pAsa Aneme kisI kisI prakArase Apake sAthI zrI devakaraNajIkA mana rukatA thA, aura yaha rukanA svAbhAvika hai, kyoki hamAre viSaya me sahaja hI zakA utpanna ho aise vyavahArakA prArabdhavazAt hame udaya rahatA hai, aura vaise vyavahArakA udaya dekhakara prAya' hamane 'dharmasambandhI' sagame laukika evaM lokottara prakArase melajola nahI kiyA, ki jisase logoko hamAre isa vyavahArake prasagakA vicAra karanekA avasara kama Aye / Apase yA zrI devakaraNajIse athavA kisI anya mumukSuse kisI prakArakI kucha bhI paramArthakI bAta kI ho, usame mAtra paramArthake sivAya koI anya hetu nahI hai / isa sasArake viSama eva bhayakara svarUpako dekhakara hame usase nivRtta honekA vodha huA, jisa vodhase jIvame zAti Akara samAdhidazA huI, vaha bodha isa jagatame kisI anaMta puNyake yogase jIvako prApta hotA hai, aisA mahAtmA puruSa puna punaH kaha gaye hai / isa du.SamakAlame adhakAra pragaTa hokara bodhakA mArga AvaraNa-prApta hue jesA huA hai / isa kAlame hame dehayoga milA, yaha kisI prakArase kheda hotA hai, tathApi paramArthase usa khedakA bhI samAdhAna hotA rahA hai, parantu usa dehayogame kabhI-kabhI kisI mumukSuke prati kadAcit lokamArgakA pratikAra puna puna kahanA hotA hai, aisA hI eka yoga Apake aura zrI devakaraNajIke samvandhame sahaja hI ho gayA hai / parantu isase Apa hamArA kathana mAnya kareM, aise Agrahake liye kucha bhI kahanA nahI hotA hitakArI jAnakara usa bAtakA Agraha kiyA rahatA hai yA hotA hai, itanA dhyAna rahe to kisI taraha sagakA phala honA sambhava hai / yathAsambhava jIvake apane doSake prati dhyAna karake, dUsare jIvoke prati nirdoSa dRSTi rakhakara pravRtti karanA, aura jaise vairAgya-upazamakA ArAdhana ho vaise karanA yaha prathama smaraNayogya vAta hai / 501 A0 sva0 namaskAra prApta ho / vaMbaI, vaizAkha vadI 7, ravi, 1950 sUryapurasthita zubhecchAsapanna Arya zrI lallujI, prAya jinAgamame sarvavirati sAdhuko patra, samAcArAdi likhanekI AjJA nahI hai, aura yadi vaisI sarvaMvirati bhUmikAme rahakara karanA cAhe to vaha aticAra yogya samajhA jAtA hai| isa prakAra sAdhAraNatayA zAstrakA uddeza hai, aura vaha mukhya mAgaMse to yathAyogya lagatA hai, tathApi jinAgamakI racanA pUrvApara avirodha pratIta hotI hai, aura vaisA avirodha rahane ke liye patra- samAcArAdi likhane kI AjJA kisI prakArase jinAgamame hai, use Apake cittakA samAdhAna honeke liye yahA~ sakSepame likhatA hU~ / jinendrakI jo jo AjJAe~ hai ve saba AjJAe~, savaM prANI arthAt jinakI Atma-kalyANako kucha icchA hai una sabako, vaha kalyANa jisa prakAra utpanna ho aura jisa prakAra vaha buddhigata ho, tathA jisa prakAra usa kalyANakI rakSA kI jA sake, usa prakArase ve AjJAe~ kI hai| yadi jinAgamame koI aisI AjJA kahI ho ki vaha AjJA amuka dravya, kSetra, kAla aura bhAvake sayogame na pala sakneke kAraNa AtmA Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 zrImada rAjacandra ko bAdhakArI hotI ho, to vahA~ usa AjJAko gauNa karake-usakA niSedha karake zrI tIrthakarane dUsarI AjJA kahI hai| jisane mavavirati kI hai aise muniko sarvavirati karate samayake prasagame "savvaM pANAivAyaM paccakkhAmi, savvaM musAvAyaM paccakkhAmi, savvaM adinnAdANaM paccakkhAmi, savvaM mehaNa paccakkhAmi, savvaM parigahaM paccakkhAmi," isa uddezyake vacanokA uccAraNa karaneke liye kahA hai, arthAt 'sarvaprANAtipAtase mai nivRtta hotA hai', 'sarva prakArake mRpAvAdame mai nivRtta hotA hU~', 'sarva prakArake adattAdAnase mai nivRtta hotA hU~', 'sarva prakArake maithunase nivRtta hotA hU~', aura 'sarva prakArake parigrahase nivRtta hotA huuN|' (sarva prakArake rAtribhojaname tathA dUsare vaise vaise kAraNose nivRtta hotA hU~, isa prakAra usake sAtha bahutase tyAgake kAraNa jAnanA / ) aise jo vacana kahe hai, ve sarvaviratikI bhUmikAke lakSaNase kahe hai / tathApi una pA~ca mahAvratome maithunatyAgake sivAyake cAra mahAnatome bhagavAnane phira dUsarI AjJA kI hai ki jo AjJA pratyakSataH to mahAvratako bAdhakArI lagatI hai, parantu jJAnadRSTise dekhate hue to rakSaNakArI hai / 'mai sarva prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hU~ aisA paccakkhAna (pratyAkhyAna) honepara bhI nadI utarane jaise prANAtipAtarUpa prasagakI AjJA karanI par3I hai, jisa AjJAkA, yadi lokasamudAyake vizeSa samAgamapUrvaka sAdhu ArAdhana karegA, to pacamahAvratake nirmUla honekA samaya AyegA aisA jAnakara bhagavAnane nadI pAra karanekI AjJA dI hai| vaha AjJA pratyakSa prANAtipAtarUpa honepara bhI paoNca mahAvratakI rakSAkA amUlya heturUpa honese prANAtipAtakI nivRttirUpa hai, kyoki pA~ca mahAvratokI rakSAkA hetu aisA jo kAraNa, vaha prANAtipAtakI nivRttikA bhI hetu hI hai / prANAtipAta honepara bhI aprANAtipAtarUpa, aisI nadI pAra karanekI AjJA hotI hai, tathApi 'sarva prakArake prANAtipAtase nivRtta hotA hai, isa vAkyako usa kAraNase eka bAra hAni pahu~catI hai, jo hAni phirase vicAra karate hue to usakI vizepa dRDhatAke liye pratIta hotI hai, vaisA hI dUsare vratoMke liye hai / 'parigrahako sarvathA nivRtti karatA hU~' aisA vrata honepara bhI vastra, pAtra, pustakakA sambandha dekhaneme AtA hai, ve agIkAra kiye jAte hai, ve parigrahakI sarvathA nivRttike kAraNako kisI prakArase rakSaNarUpa honese kahe hai, aura isase pariNAmataH aparigraharUpa hote hai| mUrchArahitarUpase nitya AtmadazA baDhaneke liye pustakakA agIkAra karanA kahA hai| tathA isa kAlame zarIra saMhananakI hInatA dekhakara, cittasthitikA prathama samAdhAna rahaneke liye vastra pAtrAdikA grahaNa karanA kahA hai, arthAt jaba Atmahita dekhA to parigraha rakhanA kahA hai| prANAtipAta kriyA-pravartana kahA hai, parantu bhAvakI dRSTise isame antara hai| parigrahabuddhise athavA prANAtipAtabuddhise isamese kucha bhI karaneke liye kabhI bhagavAnane nahI kahA hai| bhagavAnane jahA~ sarvathA nivRttirUpa pA~ca mahAvratokA upadeza diyA hai, vahA~ bhI dUsare jIvoMke hitake liye kahA hai, aura usame usake tyAga jaise dikhAI denevAle apavAdako bhI Atmahitake liye kahA hai, arthAt eka pariNAma honese tyAga kI huI kriyA grahaNa karAyI hai| 'maithunatyAga' me jo apavAda nahI he usakA hetu yaha hai ki rAgadveSake binA usakA bhaga nahI ho sakatA, aura rAgadveSa AtmAke liye ahitakArI hai, jisase bhagavAnane usame koI apavAda nahI kahA hai| nadI pAra karanA rAgadveSake binA bhI ho sakatA hai, pustaka AdikA grahaNa karanA bhI vaise ho sakatA hai; parantu maithunasevana vaise nahI ho sakatA, isaliye bhagavAnane yaha vrata anapavAda kahA hai, ora dUsare vratome Atmahitake liye apavAda kahe haiM, aisA honese, jaise jIvakA, sayamakA rakSaNa ho, vaisA kahaneke liye jinAgama hai| patra likhane yA samAcArAdi kahanekA jo nipedha kiyA hai, vaha bhI isI hetuse hai / lokasamAgama baDhe, prIti-aprItikai kAraNa baDe, strI Adike paricayame AnekA hetu ho, sayama DhIlA ho, usa usa prakArakA parigraha binA kAraNa agIkRta ho, aise mAnnipAtika anaMta kAraNa dekhakara patrAdikA niSedha kiyA hai, tathApi vaha Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vau varSa 409 bhI apavAdasahita hai| 'bRhatkalpa' me anAryabhUmime vicaranekA niSedha kiyA hai, aura vahA~ kSetramaryAdA kI hai, parantu jJAna, darzana aura sayamake hetuse vahA~ vicaranekA bhI vidhAna kiyA hai / isI AdhArase yaha jJAta hotA hai ki kinhI jJAnIpuruSakA dUra rahatA hotA ho, unakA samAgama honA muzkila ho, aura patra-samAcArake sivAya dUsarA koI upAya na ho, to phira Atmahitake sivAyakI dUsarI sarva prakArakI buddhikA tyAga karake, vaise jJAnIpurupakI AjJAse athavA kisI mumukSu satsagokI sAmAnya AjJAse vaisA karanekA jinAgamase niSedha nahI hotA aisA pratIta hotA hai| kyoki jahA~ patra-samAcAra likhanese AtmahitakA nAza hotA ho, vahI usakA niSedha kiyA gayA hai| jahA~ patra-samAcAra na honese AtmahitakA nAza hotA ho, vahA~ patra samAcArakA niSedha kiyA ho, yaha jinAgamase kaise ho sakatA hai ? yaha aba vicAraNIya hai| ___ isa prakAra vicAra karanese jinAgamame jJAna, darzana aura sayamake sarakSaNake liye patra-samAcArAdike vyavahArakA bhI svIkAra karanekA samAveza hotA hai, tathApi vaha kisI kAlake liye, kisI mahAna prayojanake liye, mahAtmA puruSokI AjJAse athavA kevala jIvake kalyANake kAraName hI usakA upayoga kisI pAtrake liye hai, aisA samajhanA yogya hai / nityaprati aura sAdhAraNa prasaMgame patra-samAcArAdikA vyavahAra sagata nahI hai, jJAnIpuruSake prati unakI AjJAse nityaprati patrAdi vyavahAra sagata hai, tathApi dUsare laukika jIvake kAraName to sarvathA niSedha pratIta hotA hai| phira kAla aisA AyA hai ki jisame aisA kahanese bhI viSama pariNAma Aye / lokamArgame pravRtti karanevAle sAdhu Adike maname yaha vyavahAramArgakA nAza karanevAlA bhAsamAna honA sabhava hai, tathA isa mArgako samajhAnese bhI anukramase binA kAraNa patra-samAcArAdi cAlU ho jAye ki jisase vinA kAraNa sAdhAraNa dravyatyAga bhI naSTa ho jaaye| aisA samajhakara yaha vyavahAra prAyaH abAlAla Adise bhI nahI kareM, kyoki vaisA karanese bhI vyavasAyakA baDhanA sabhava hai| yadi Apako sarva paccakkhAna ho to phira patra na likhanekA sAdhune jo paccakkhAna diyA hai, vaha nahI diyA jA sktaa| tathApi diyA ho to bhI isame Apatti na mAne, vaha paccakkhAna bhI jJAnIpurupakI vANIse rUpAtara huA hotA to hAni na thI, parantu sAdhAraNarUpase rUpAtara huA hai, vaha yogya nahI huA / yahA~ mUla svAbhAvika paccakkhAnakI vyAkhyA karanekA avasara nahI hai, lokapaccakkhAnako vAtakA avasara hai, tathApi vaha bhI sAdhAraNatayA apanI icchAse toDanA ThIka nahI, abhI to aisA dRDha vicAra hI rkhe| guNa pragaTa honeke sAdhaname jaba rodha hotA ho, taba usa paccakkhAnako jJAnIpurupakI vANIse yA mumukSujIvake satsagase sahaja AkAraphera hone dekara rAstepara lAye kyoki binA kAraNa logome zaMkA utpanna hone denekI bAta yogya nahI hai| anya pAmarajIvoko vinA kAraNa vaha jIva ahitakArI hotA hai / ityAdi aneka hetu mAnakara yathAsabhava patrAdi vyavahAra kama karanA hI yogya hai| hamAre prati kabhI vaisA vyavahAra karanA Apake liye hitakArI hai, isaliye karanA yogya lagatA ho to vaha patra zrI devakaraNajI jaise kisI satsagIko paDhavA kara bheje, ki jisase 'jJAnacarcAke sivAya isame koI dUsarI bAta nahI he', aisA unakA sAkSitva Apake AtmAko dUsare prakArake patra-vyavahArako karate hue rokanekA kAraNa ho / mere vicArake anusAra aise prakArame zrI devakaraNajI virodha nahIM samajheMge, kadAcit unhe vaisA lagatA ho to kisI prasagame unakI vaha AzakA hama nivRtta kareMge, tathApi Apako prAya vizeSa paya-vyavahAra karanA yogya nahIM hai isa lakSyako na cUkiyegA / 'prAya' zabdakA artha yaha hai ki mAtra hitakArI prasagame patrakA kAraNa kahA hai, usame bAdhA na Aye / vizeSa patra-vyavahAra karanese yadi vaha jJAnaca rUpa hogA to bhI lokavyavahArame bahata AzakAkA kAraNa hogA / isaliye jisa prakAra prasaga prasagapara AtmahitArtha hA usakA soca-vicAra karanA yogya hai| Apa hamAre prati kimI jJAnapraznake liye patra likhanA cAhe to vaha yI devakaraNajoko pUchakara likhe ki jisase Apako guNaprAptime kama vAdhA ho| Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 zrImad rAjacandra itanA hI paramArtha hai / jisase jJAnIpuruSakI anujJAse athavA kisI satsaMgI janakI anujJAse patra-samAcArakA kAraNa upasthita ho to vaha saMyamake viruddha hI hai, aisA nahIM kahA jA sakatA, tathApi Apako sAdhune jo paccakkhAna diyA thA, usake bhaga honekA doSa Apa para Aropita karanA yogya hai| yahA~ paccakkhAnake svarUpakA vicAra nahI karanA hai, parantu Apane unhe jo pragaTa vizvAsa dilAyA, use bhaga karanekA kyA hetu hai ? yadi vaha paccakkhAna leneme ApakA yathAyogya citta nahI thA, to Apako vaha lenA yogya na thA, aura yadi kisI loka-dabAvase vaisA huA to usakA bhaga karanA yogya nahI hai, aura bhaga karanekA jo pariNAma he vaha bhaga na karanekI apekSA vizepa AtmahitakArI ho, to bhI use svecchAse bhaga karanA yogya nahI hai, kyoki jIva rAgadveSa athavA ajJAnase sahajame aparAdhI hotA hai, usakA vicArA huA hitAhita vicAra kaI bAra viparyaya hotA hai| isaliye Apane jisa prakArase paccakkhAnakA bhaga kiyA hai, vaha aparAdhayogya hai, aura usakA prAyazcitta lenA bhI kisI taraha yogya hai / "parantu kisI prakArako sasArabuddhise yaha kArya nahI huA, aura sasArakAryake prasaMgase patra-samAcArakA vyavahAra karanekI merI icchA nahI hai, yaha jo kucha patrAdikA likhanA huA hai, vaha mAtra kisI jIvake kalyANakI bAtake viSayame huA hai, aura yadi vaha na kiyA gayA hotA to vaha eka prakArase kalyANarUpa thA, parantu dUsare prakArase cittakA vyagratA utpanna hokara antara klezita hotA thaa| isaliye jisame kucha sasArArtha nahIM hai, kisI prakArakA anya vAchA nahI hai, mAtra jIvake hitakA prasaMga hai, aisA samajhakara likhanA haA hai| mahArAja dvArA diyA huA paccakkhAna bhI mere hitake liye thA ki jisase maiM kisI saMsArI prayojaname na par3a jAU~, aura usaka liye unakA upakAra thaa| parantu maiMne sasArI prayojanase yaha kArya nahI kiyA hai, Apake saMghADeke prativadhakA tor3aneke liye yaha kArya nahI kiyA hai, to bhI yaha eka prakArase merI bhUla hai, taba use alpa sAdhAraNa prAyazcitta dekara kSamA karanA yogya hai| paryupaNAdi parvame sAdhU zrAvakase zrAvakake nAmase patra likhavAta hA usake sivAya kisI dUsare prakArase aba pravRtti na kI jAye aura jJAnacarcA likhI jAye to bhI bAdhA nahA hai," ityAdi bhAva likhe haiN| Apa bhI usa tathA isa patrako vicArakara jaise kleza utpanna na ho vasA kiijiyegaa| kisI bhI prakArase sahana karanA acchA hai| aisA na ho to sAdhAraNa kAraName mahAna viparIta klezarUpa pariNAma AtA hai| yathAsambhava prAyazcittakA kAraNa na ho to na karanA, nahI to phira alpa bhA prAyazcitta leneme bAdhA nahI hai| ve yadi prAyazcitta diye binA kadAcita isa bAtako jAne deM, to bhI Apa arthAt sAdhu lallujIko cittame isa bAtakA itanA pazcAttApa karanA to yogya hai ki aisA karanA bhA yogya na thaa| bhaviSyame devakaraNajI sAdhu jaisekI samakSatAme vahA~se koI zrAvaka likhanevAlA ho aura patra likhavAye to bAdhA nahI hai, itanI vyavasthA usa sampradAyame calI AtI hai, isase prAya loga virodha nahIM kreNge| aura usame bhI yadi virodha jaisA lagatA ho to abhI usa bAtake liye bhI dhairya rakhanA hitakArI hai / lAkasamudAyame kleza utpanna na ho, isa lakSyako cUkanA abhI yogya nahIM hai, kyoki vaisA koI balavAna prayojana nahIM hai| zrI kRSNadAsakA pana par3hakara sAttvika harpa huA hai| jijJAsAkA bala jaise baDhe vaise prayatna karanA, yaha prathama bhUmikA hai| vairAgya aura upazamake hetubhUta 'yogavAsiSThAdi' granthoke paThaname bAdhA nahI hai / anAthadAsajI racita 'vicAramAlA' grantha saTIka avalokana karane yogya hai| hamArA citta nitya satsagakI icchA karatA hai, tathApi prArabdhayoga sthiti hai| Apake samAgamI bhAiyo dvArA yathAsambhava sadgranthokA avalokana ho, use apramAdapUrvaka karanA yogya hai / aura eka dUsarekA niyamita paricaya kiyA jAye itanA dhyAna rakhanA yogya hai| pramAda saba karmoMkA hetu hai| Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 413 504 babaI, vaizAkha, 1950 manakA, vacanakA tathA kAragakA vyavasAya jitanA cAhate hai, usakI apekSA isa samaya vizeSa rahA karatA hai| aura isI kAraNase Apako patrAdi likhanA nahI ho sakatA / vyavasAyake vistArakI icchA nahI kI jAtI hai, phira bhI vaha prApta huA karatA hai / aura aisA lagatA hai ki vaha vyavasAya aneka prakArase vedana rane yogya hai, ki jisake vedanase punaH usakA utpattiyoga dUra hogA, nivRtta hogaa| kadAcit prabalarUpase isakA nirodha kiyA jAye to bhI usa nirodharUpa klezake kAraNa AtmA AtmarUpase visrasApariNAmakI raha pariNamana nahI kara sakatA, aisA lagatA hai| isaliye usa vyavasAyakI anicchArUpase jo prApti ho, use vedana karanA, yaha kisI prakArase vizeSa samyak lagatA hai| ___ kisI pragaTa kAraNakA avalambana lekara, vicArakara parokSa cale Ate hue sarvajJapuruSako mAtra samyagSTirUpase bhI pahicAna liyA jAye to usakA mahAna phala hai, aura yadi vaise na ho to sarvajJako sarvajJa hanekA koI AtmA sambandhI phala nahI hai, aisA anubhavame AtA hai| pratyakSa sarvajJapuruSako bhI yadi kisI kAraNase, vicArase, avalambanase, samyagdRSTirUpase bhI na jAnA ho to usakA AtmapratyayI phala nahI hai / paramArthase usakI sevA-asevAse jIvako koI jAti-( )-bheda nahI hotA / isaliye use kucha saphala kAraNarUpase jJAnIpuruSane svIkAra nahIM kiyA hai, aisA mAlUma hotA hai| kaI pratyakSa vartamAnoMse aisA pragaTa jJAta hotA hai ki yaha kAla viSama yA duSama yA kaliyuga hai / kAlacakrake parAvartaname duSamakAla pUrvakAlame anata bAra A cukA hai, tathApi aisA duSamakAla kisI samaya hI AtA hai / zvetAmbara sapradAyame aisI paraparAgata bAta calI AtI hai ki 'asayatipUjA' nAmase Azcaryayukta 'huDa'-DhITha aise isa pacamakAlako tIrthaMkara Adine anata kAlame AzcaryasvarUpa mAnA hai, yaha vAta hame bahuta karake anubhavame AtI hai, mAno sAkSAt aisI pratIta hotI hai / kAla aisA hai / kSetra prAya anArya jaisA hai, vahA~ sthiti hai, prasaga, dravya, kAla Adi kAraNose sarala honepara bhI lokasajJArUpase ginane yogya hai / dravya, kSetra, kAla, aura bhAvake Alabana binA nirAdhArarUpase jaise AtmabhAvakA sevana kiyA jAye vaise sevana karatA hai / anya kyA upAya ? 505 ___ vItarAgakA kahA huA parama zAnta rasamaya dharma pUrNa satya hai, aisA nizcaya rkhnaa| jIvakI anadhikAritAke kAraNa tathA satpuruSake yogake vinA samajhame nahI AtA, to bhI jIvake sasArarogako miTAneke liye usa jaisA dUsarA koI pUrNa hitakArI auSadha nahI hai, aisA vAravAra ciMtana krnaa| yaha parama tattva hai, isakA mujhe sadaiva nizcaya raho, yaha yathArtha svarUpa mere hRdayame prakAza karo, aura janmamaraNAdi bandhanase atyanta nivRtti hoo / nivRtti hoo|| he jIva | isa klezarUpa sasArase virata ho, virata ho, kucha vicAra kara, pramAda chor3akara jAgRta ho / jAgRta ho || nahI to ratnacintAmaNi jaisI yaha manuSyadeha niSphala jaayegii| he jIva / aba tujhe satpuruSakI AjJA nizcayase upAsane yogya hai| OM zAti zAti zAtiH 506 vambaI, vaizAkha, 1950 ___ zrI tIrthaMkara Adi mahAtmAoMne aisA kahA hai ki viparyAsa dura hokara jisako dehAdime huI Atmabuddhi aura AtmabhAvame huI dehabuddhi naSTa ho gayo hai, arthAt AtmA AtmapariNAmI ho gayA hai, aise jJAnI Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 zrImad rAjacandra ____ Apake aMbAlAlako patra likhaneke viSayame carcA huI, vaha yadyapi yogya nahI huaa| Apako kucha prAyazcitta deM to use svIkAre parantu kisI jJAnavArtAko likhaneke badale likhavAneme Apako koI rukAvaTa nahI karanI cAhiye, aisA sAthame yathAyogya nirmala anta karaNase batAnA yogya hai ki jo bAta mAtra jIvakA hita karaneke liye hai| paryaSaNAdime sAdhu dUsarese likhavAkara patra-vyavahAra karate hai, jisame Atmahita jaisA thoDA hI hotA hai| tathApi vaha rUDhi ho jAnese loga usakA niSedha nahIM karate / Apa usI taraha rUDhike anusAra vyavahAra rakheMge, to bhI hAni nahI hai, arthAt Apako patra dUsaroMse likhavAneme bAdhA nahI AyegI aura logoko AzaMkA nahI hogii| upamA Adi likhaneme logokI viparItatA rahatI ho to hamAre liye eka sAdhAraNa upamA likheN| upamA nahI likheM to bhI Apatti nahI hai| mAtra cittasamAdhike liye, Apako likhanekA prativandha nahI kiyaa| hamAre liye upamAkI kucha sArthakatA nahI hai / AtmasvarUpase prnnaam| 502 muni zrI lallujI tathA devakaraNajI Adike prati, ___ sahaja samAgama ho jAye athavA ve loga icchApUrvaka samAgama karaneke liye Ate ho to samAgama karaneme kyA hAni hai ? kadAcit ve loga virodhavRttise samAgama karanekA prayatna karate ho to bhI kyA hAni hai ? hame to unake prati kevala hitakArovRttise, avirodha dRSTise samAgamame bhI baratAva karanA hai| isame kaunasA parAbhava he ? mAtra udIraNA karake samAgama karanekA abhI kAraNa nahI hai| Apa saba mumukSuoMke AcArake viSayame unhe kucha saMzaya ho, to bhI vikalpakA avakAza nahI hai / var3avAme satpuruSaka samAgamame gaye AdikA prazna kareM to usake uttarame itanA hI kahanA yogya hai ki "Apa, hama saba AtmahitakI kAmanAse nikale hai, aura karaneyogya bhI yahI hai| jina purupake samAgamame hama Aye hai, unake samAgamame kabhI Apa Akara nizcaya kara dekheM ki unake AtmAkI dazA kaisI hai ? aura ve hamAre liye kasa upakArake kartA hai ? abhI yaha bAna Apa jAne deM taka sahajame bhI jAnA ho sake, aura yaha to jJAna / upakArarUpa prasagame jAnA huA hai, itanA AcA vikalpa karanA ThIka nahIM hai| adhika rAgadveSa pari upadezase kucha bhI samajhame Aye / prA TalA yaha vaise purupakI kaisA tathA zAstrAdise vicArakara nahI hai, kyoki unhone svaya aisA kahA thA ki, _ 'Apake munipanakA sAmAnya vyavahAra aisA hai ki bAhya avirati puruSake prati vandanAdikA vyavahAra kartavya nahI hai| usa vyavahArakI Apa bhI rakSA kre| Apa vaha vyavahAra kareM isame ApakI svacchandatA nahI hai, isaliye karane yogya hai| aneka jIvoke liye sazayakA hetu nahI hogaa| hame kucha vandanAdiko apekSA nahIM hai|' isa prakAra jinhone sAmAnya vyavahArakI bhI rakSA karavAyI thI, unakI dRSTi kaisI honI cAhiye, isakA Apa vicAra kreN| kadAcita abhI yaha bAta ApakI samajhame na Aye to Age jAkara samajhameM AyegI, isa vipayame Apa ni sadeha ho jaayeN| dUsarI bAta,- sanmArgarUpa AcAravicArame hamArI kucha zithilatA huI ho, to Apa kahe, kyoki vaisI zithilatA dUra kiye vinA to hitakArI mArga prApta nahIM hogA aisI hamArI dRSTi hai" ityAdi prasagA1 yaha patra phaTA huA milA hai| jahA~ jahA~ akSara nahI hai vahA~ vahA~ (bindu) rakhe haiN| vAdameM yaha patra pUrA mila jAnese puna Aka 750 ke rUpameM prakAzita kiyA hai / Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 411 nusAra kahanA yogya ho to kahanA, aura unake prati adveSabhAva hai, yaha saba unake dhyAname Aye, aisI vRtti aura rItise baratAva karanA, isame sazaya karanA yogya nahI hai| anya sAdhuke vipayame Apako kucha kahanA yogya nahIM hai| samAgamame Aneke bAda bhI kucha nyUnAdhikatA unakA kSepa prApta nahI karanA prati balavAna adveSa 503 babaI, vaizAkha vadI 30, 1950 zrI sthabhatIrthakSetrame sthita, zubhecchAsampanna bhAI zrI ambAlAlake prati yathAyogya vinatI ki : ApakA likhA huA eka patra pahuMcA he / yahA~ kuzalatA hai| sUratase munizrI lallujIkA eka patra pahale AyA thaa| usake uttarame eka patra yahA~se likhA thaa| usake bAda pAMca-cha. dina pahale unakA eka patra thA. jisame Apake prati jo patrAdi likhanA huA, usake sambandhame huI lokaca ke vipayame bahutasI bAteM thI, usa patrakA uttara bhI yahA~se likhA hai / yaha sakSepame isa prakAra hai| prANAtipAtAdi pA~ca mahAvrata hai ve saba tyAgake hai, arthAt saba prakArake prANAtipAtase nivRtta honA saba prakArake mRSAvAdase nivRtta honA, isa prakAra sAdhuke pA~ca mahAvata hote hai| aura jaba sAdhu isa AjJAke anusAra cale taba vaha munike sampradAyame hai, aisA bhagavAnane kahA hai| isa prakAra pA~ca mahAnatokA upadeza karanepara bhI jisame prANAtipAtakA kAraNa hai aisI nadIko pAra karane Adiko kriyAkI AjJA bhI jinedrane dI hai| vaha isa arthame ki nadIko pAra karaneme jIvako jo vadha hogA usakI apekSA eka kSetrame nivAsa karanese balavAna vadha hogA aura paramparAse pA~ca , mahAvratokI hAnikA prasaga AyegA, yaha dekhakara, jisame dravya prANAtipAta hai, aisI nadIko pAra karanekI AjJA zrI jineMdrane dI hai| isI prakAra vastra, pustaka rakhanese sarvaparigrahaviramaNavrata nahI raha sakatA, phira bhI dehake sAtArthakA tyAga karAkara AtmArtha sAdhaneke liye dehako sAdhanarUpa samajhakara usamese sampUrNa mUrchA dUra hone taka vastrake ni spRha sambandhakA aura vicAravala baDhane taka pustakake sambandhakA upadeza jinendrane diyA hai| arthAt sarva tyAgame prANAtipAta tathA parigrahakA saba prakArase agIkAra karanekA nipedha hone para bhI, isa prakArase agIkAra karanekI AjJA jinendrane dI hai| vaha sAmAnya dRSTise dekhanepara vipama pratIta hogA, tathApi jinendrane to sama hI kahA hai / dono hI vAte jIvake kalyANake liye kahI gayI hai| jaise sAmAnya jIvakA kalyANa ho vaise vicArakara kahA hai| isI prakAra maithunanyAgavata honepara bhI usame apavAda nahIM kahA hai, kyoki maithunakI ArAdhanA rAgadvepake binA nahI ho sakatI, aisA jinedrakA abhimata hai| arthAt rAgadveSako aparamArtharUpa jAnakara maithunatyAgakI apavAdarahina ArAdhanA kahI hai / isI prakAra vRhatkalpasUtrame jahA~ sAdhuke vicaranekI bhUmikA pramANa kahA hai, vahA~ cAro dizAome amuka nagara takakI maryAdA vatAyI hai. tathApi usake atirikta jo anArya kSetra hai, usame bhI jJAna, darzana aura sayamakI vRddhike liye vicaranekA apavAda batAyA hai / kyoki AryabhUmime yadi kisI yogavaza jJAnIpurupakA samIpame vicaranA na ho aura prArabdhayogase jJAnIpurupakA anAryabhUmime vicaranA ho to vahA~ jAnA, isame bhagavAnakI batAyI huI AjJAkA bhaga nahI hotaa| isI prakAra yadi sAdhu patra-samAcAra AdikA prasaga rase to prativandha vaDhatA hai, isa kAraNase bhagavAnane isakA niSedha kiyA hai, parantu vaha niSedha jJAnIpuruSake kisI vaise patra-samAcArame apavAdalpa lagatA hai. kyoki jJAnIke prati niSkAmarUpase jJAnArAdhanake liye patra-samAcArakA vyavahAra hotA hai| isame anya koI sasArArtha hetu-uddezya nahI hai, pratyuta sasArArtha dura honekA hetu hai, aura sasArako dUra karanA Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 zrImad rAjacandra itanA hI paramArtha hai / jisase jJAnIpuruSakI anujJAse athavA kisI satsaMgI janakI anujJAse patra-samAcArakA kAraNa upasthita ho to vaha sayamake viruddha hI hai, aisA nahIM kahA jA sakatA; tathApi Apako sAdhune jo paccakkhAna diyA thA, usake bhaga honekA doSa Apa para Aropita karanA yogya hai| yahA~ paccakkhAnake svarUpakA vicAra nahI karanA hai, parantu Apane unhe jo pragaTa vizvAsa dilAyA, use bhaga karanekA kyA hetu hai ? yadi vaha paccakkhAna leneme ApakA yathAyogya citta nahI thA, to Apako vaha lenA yogya na thA, aura yadi kisI loka-dabAvase vaisA huA to usakA bhaga karanA yogya nahI hai, aura bhaga karanekA jo pariNAma hai vaha bhaga na karanekI apekSA vizepa AtmahitakArI ho, to bhI use svecchAse bhaga karanA yogya nahIM hai, kyoki jIva rAgadveSa athavA ajJAnase sahajame aparAdhI hotA hai, usakA vicArA huA hitAhita vicAra kaI vAra viparyaya hotA hai| isaliye Apane jisa prakArase paccakkhAnakA bhaMga kiyA hai, vaha aparAdhayogya hai, aura usakA prAyazcitta lenA bhI kisI taraha yogya hai / "parantu kisI prakArako saMsArabuddhise yaha kArya nahI huA, aura sasArakAryake prasagase patra-samAcArakA vyavahAra karanekI merI icchA nahI hai, yaha jo kucha patrAdikA likhanA huA hai, vaha mAtra kisI jIvake kalyANakI vAtake viSayame huA hai, aura yadi vaha na kiyA gayA hotA to vaha eka prakArase kalyANarUpa thA, parantu dUsare prakArase cittakA vyagratA utpanna hokara antara klezita hotA thaa| isaliye jisame kucha sasArArtha nahIM hai, kisI prakArakA anya vAchA nahI hai, mAtra jIvake hitakA prasaMga hai, aisA samajhakara likhanA haA hai| mahArAja dvArA diyA huA paccakkhAna bhI mere hitake liye thA ki jisase maiM kisI saMsArI prayojaname na par3a jAU~, aura usaka liye unakA upakAra thaa| parantu maiMne sasArI prayojanase yaha kArya nahI kiyA hai, Apake saMghAr3eke prativadhakA tor3aneke liye yaha kArya nahI kiyA hai, to bhI yaha eka prakArase merI bhUla hai, taba use alpa sAdhAraNa prAyazcitta dekara kSamA karanA yogya hai| paryupaNAdi parvame sAdhu zrAvakase zrAvakake nAmase patra likhavAta hai| usake sivAya kisI dUsare prakArase ava pravRtti na kI jAye aura jJAnacarcA likhI jAye to bhI bAdhA nahI hai," ityAdi bhAva likhe hai| Apa bhI usa tathA isa patrako vicArakara jaise kleza utpanna na ho vaisA kiijiyegaa| kisI bhI prakArase sahana karanA acchA hai| aisA na ho to sAdhAraNa kAraName mahAna viparIta klezarUpa pariNAma AtA hai| yathAsambhava prAyazcittakA kAraNa na ho to na karanA, nahI to phira alpa bhA prAyazcitta leneme bAdhA nahI hai| ve yadi prAyazcitta diye binA kadAcit isa bAtako jAne deM, to bhI Apa arthAt sAdhu lallujIko cittame isa bAtakA itanA pazcAttApa karanA to yogya hai ki aisA karanA bhA yogya na thaa| bhaviSyame devakaraNajI sAdhu jaisekI samakSatAme vahAMse koI zrAvaka likhanevAlA ho aura patra likhavAye to bAdhA nahI hai, itanI vyavasthA usa sampradAyame calI AtI hai, isase prAya. loga virodha nahI kreNge| aura usame bhI yadi virodha jaisA lagatA ho to abhI usa bAtake liye bhI dhairya rakhanA hitakArI hai / lAkasamudAyame kleza utpanna na ho, isa lakSyako cUkanA abhI.yogya nahIM hai, kyoki vaisA koI balavAna prayojana nahIM hai| zrI kRSNadAsakA patra paDhakara sAttvika harSa huA hai| jijJAsAkA bala jaise bar3he vaise prayatna karanA, yaha prathama bhUmikA hai| vairAgya aura upazamake hetubhUta 'yogavAsiSThAdi' granthoke paThaname bAdhA nahIM hai / anAthadAsajI racita 'vicAramAlA' grantha saTIka avalokana karane yogya hai| hamArA citta nitya satsagakI icchA karatA hai, tathApi prArabdhayoga sthiti hai| Apake samAgamI bhAiyo dvArA yathAsambhava sadgranthokA avalokana ho, use apramAdapUrvaka karanA yogya hai / aura eka dUsarekA niyamita paricaya kiyA jAye itanA dhyAna rakhanA yogya hai| pramAda saba karmokA hetu hai| Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vA varSa 413 504 babaI, vaizAkha, 1950 manakA, vacanakA tathA kAraNakA vyavasAya jitanA cAhate hai, usakI apekSA isa samaya vizepa rahA karatA hai / aura isI kAraNase Apako patrAdi likhanA nahI ho sakatA / vyavasAyake vistArakI icchA nahI kI jAtI hai, phira bhI vaha prApta huA karatA hai / aura aisA lagatA hai ki vaha vyavasAya aneka prakArase vedana karane yogya hai, ki jisake vedanase punaH usakA utpattiyoga dUra hogA, nivRtta hogaa| kadAcit prabalarUpase usakA nirodha kiyA jAye to bhI usa nirodharUpa klezake kAraNa AtmA AtmarUpase visrasApariNAmakI taraha pariNamana nahI kara sakatA, aisA lagatA hai| isaliye usa vyavasAyakI anicchArUpase jo prApti ho, use vedana karanA, yaha kisI prakArase vizeSa samyak lagatA hai| kisI pragaTa kAraNakA avalambana lekara, vicArakara parokSa cale Ate hue sarvajJapuruSako mAtra samyagdRSTirUpase bhI pahicAna liyA jAye to usakA mahAna phala hai, aura yadi vaise na ho to sarvajJako sarvajJa kahanekA koI AtmA sambandhI phala nahI hai, aisA anubhavame AtA hai| pratyakSa sarvajJapuruSako bhI yadi kisI kAraNase, vicArase, avalambanase, samyagdRSTirUpase bhI na jAnA ho to usakA AtmapratyayI phala nahI hai| paramArthase usakI sevA-asevAse jIvako koI jAti-( )-bheda nahI hotA / isaliye use kucha saphala kAraNarUpase jJAnIpuruSane svIkAra nahI kiyA hai, aisA mAlUma hotA hai| kaI pratyakSa vartamAnose aisA pragaTa jJAta hotA hai ki yaha kAla viSama yA duSama yA kaliyuga he / kAlacakrake parAvartaname duSamakAla pUrvakAlame anata bAra A cukA hai, tathApi aisA duSamakAla kisI samaya hI AtA hai / zvetAmbara sapradAyame aisI paraparAgata bAta calI AtI hai ki 'asayatipUjA' nAmase Azcaryayukta 'huDa'-DhITha aise isa pacamakAlako tIrthakara Adine anata kAlame AzcaryasvarUpa mAnA hai, yaha bAta hame bahuta karake anubhavame AtI hai, mAno sAkSAt aisI pratIta hotI hai / kAla aisA hai / kSetra prAya anArya jaisA hai, vahA~ sthiti hai, prasaga, dravya, kAla Adi kAraNose sarala honepara bhI lokasajJArUpase ginane yogya hai / dravya, kSetra, kAla, aura bhAvake Alavana binA nirAdhArarUpase jaise AtmabhAvakA sevana kiyA jAye vaise sevana karatA hai / anya kyA upAya ? 505 vItarAgakA kahA huA parama zAnta rasamaya dharma pUrNa satya hai, aisA nizcaya rakhanA / jIvakI anadhikAritAke kAraNa tathA satpuruSake yogake vinA samajhame nahI AtA, to bhI jIvake sasArarogako miTAneke liye usa jaisA dUsarA koI pUrNa hitakArI auSadha nahI hai, aisA vAravAra ciMtana karanA / yaha parama tattva hai, isakA mujhe sadaiva nizcaya raho, yaha yathArtha svarUpa mere hRdayame prakAza karo, aura janmamaraNAdi bandhanase atyanta nivRtti hoo| nivRtti hoo / / he jIva / isa klezarUpa sasArase virata ho, virata ho, kucha vicAra kara, pramAda chor3akara jAgRta ho / jAgRta ho // nahI to ratnacintAmaNi jaisI yaha manuSyadeha niSphala jaayegii| he jIva ! aba tujhe satpuruSako AjJA nizcayase upAsane yogya hai| OM zAti zAti zAtiH 506 vambaI, vaizAkha, 1950 zrI tIrthakara Adi mahAtmAone aisA kahA hai ki viparyAsa dUra hokara jisako dehAdime huI Atmabuddhi aura AtmabhAvame huI dehabuddhi naSTa ho gayo hai, arthAt AtmA AtmapariNAmI ho gayA hai, aise jJAnI Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra puruSako bhI jaba taka prArabdha vyavasAya hai, tava taka jAgRtime rahanA yogya hai| kyoki avakAza prApta honepara vahA~ bhI anAdi viparyAsa bhayakA hetu hame lagatA hai| jahA~ cAra ghanaghAtI karma chinna ho gaye hai, aise sahajasvarUpa paramAtmAme to sampUrNa jJAna aura sampUrNa jAgRtirUpa turyAvasthA hai, isaliye vahA~ anAdi viparyAsa nijitAko prApta ho jAnese kisI bhI prakArase usakA udbhava ho hI nahIM sakatA, tathApi usase nyUna aise virati Adi guNasthAnakame sthita jJAnIko to pratyeka kAryame aura pratyeka kSaName AtmajAgRti honA yogya hai / jisane codaha pUrvako azataH nyUna jAnA hai, aise jJAnIpurupako bhI pramAdavazAt anatakAla paribhramaNa huA hai| isaliye jisakI vyavahArame anAsakta buddhi huI hai usa puruSako bhI yadi vaise udayakA prArabdha ho to usakI nivRttikA kSaNa kSaNa cintana karanA aura nijabhAvakI jAgati rakhanA caahiye| isa prakAra mahAjJAnI zrI tIrthaMkara Adine jJAnIpurupako sUcanA kI hai, to phira jisakA mArgAnusArI avasthAme bhI abhI praveza nahI huA hai, aise jIvako to isa sarva vyavasAyase vizeSa vizeSa nivRttabhAva rakhanA, aura vicAra-jAgRti rakhanA yogya hai, aisA batAne jaisA bhI nahIM rahatA, kyoki vaha to sahajame ho samajhame A sakatA hai| jJAnIpuruSone do prakArase bodha diyA hai| eka to 'siddhAntabodha' aura dUsarA usa siddhAtabodhake honeme kAraNabhUta aisA 'upadezabodha' / yadi upadegabodha jIvake anta karaName sthitimAna huA na ho to, use siddhAtabodhakA mAtra zravaNa bhale hI ho, parantu usakA pariNamana nahI ho sktaa| siddhAtabodha arthAt padArthakA jo siddha huA svarUpa hai, jJAnIpurupone niSkarSa nikAlakara jisa prakArase antame padArthako jAnA hai, use jisa prakArase vANI dvArA kahA jA sake usa prakAra batAyA hai, aisA jo bodha hai vaha 'siddhAtabodha' hai / parantu padArthakA nirNaya karaneme jIvako antarAyarUpa usakI anAdi viparyAsabhAvako prApta huI buddhi hai, jo vyaktarUpase yA avyaktarUpase viparyAsabhAvase padArthasvarUpakA nirdhAra kara letI hai, usa viparyAsabuddhikA bala ghaTaneke liye, yathAvat vastusvarUpake jJAname praveza honeke liye, jIvako vairAgya aura upazama sAdhana kahe hai, aura aise jo jo sAdhana jIvako saMsArabhaya dRDha karAte haiM, una una sAdhano sambandhI jo upadeza kahA hai, vaha 'upadezabodha' hai| yahA~ aisA bheda utpanna hotA hai ki 'upadezabodha' kI AdhA tabodha' kI mukhyatA pratIta hotI hai, kyoki upadezabodha bhI usIke liye hai, to phira yadi siddhAtabodhakA hI pahalese avagAhana kiyA ho to vaha jIvako pahalese hI unnatikA hetu hai| yadi aisA vicAra utpanna ho to vaha viparIta hai, kyoki siddhAtabodhakA janma upadezabodhase hotA hai| jise verAgya-upazama sambandhI upadezabodha nahI huA use buddhikI viparyAsatA rahA karatI hai, aura jaba taka buddhikI viparyAsatA ho taba taka siddhAtakA vicAra karanA bhI viparyAsarUpase honA hI sabhava hai| kyoki cakSume jitanA dhuMdhalApana rahatA hai, vaha utanA hI padArthako dhuMdhalA dekhatA hai, aura yadi usakA paTala atyanta balavAna ho to use samUcA padArtha dikhAyI nahI detA, tathA jisakA cakSu yathAvat sapUrNa tejasvI hai, vaha padArthako bhI yathAyogya dekhatA hai| isa prakAra jisa jIvakI gADha viparyAsavuddhi hai, use to kisI bhI taraha siddhAtabodha vicArame nahI A sktaa| jisakI viparyAsabuddhi mada huI hai use tadanusAra siddhAtakA avagAhana hotA hai, aura jisane usa viparyAsabuddhiko vizeSarUpase kSINa kiyA hai, aise jIvako vizeSarUpase siddhAtakA avagAhana hotA hai| - gRhakuTumba parigrahAdi bhAvame jo ahatA mamatA hai aura usakI prApti-aprAptike prasagame jo rAgadveSa kaSAya hai, vahI 'viparyAsabuddhi' hai, aura jahA~ vairAgya upazamakA udbhava hotA hai, vahA~ ahatA-mamatA tathA kaSAya mada paDa jAte haiM, anukramase naSTa hone yogya ho jAte haiN| gRhakuTumbAdi bhAvame anAsaktabuddhi honA 'vairAgya' hai, ora usakI prApti-aprAptike nimittase utpanna honevAle kaSAyaklezakA maMda honA 'upazama' hai| Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 46 arthAt ye do guNa viparyAsabuddhiko paryAyAtara karake saddhi karate haiM, aura vaha sadabuddhi, jIvAjIvA padArthakI vyavasthA jisase jJAta hotI hai aise siddhAtakI vicAraNA karane yogya hotI hai| kyoki jai cakSuko paTalAdikA antarAya dUra honese padArtha yathAvat dIkhatA hai vaise ho ahaMtAdi paTalakI madatA hone jIvako jJAnIpurupake kahe hue siddhAtabhAva, AtmabhAva vicAracakSuse dikhAyI dete hai| jahA~ vairAgya meM upazama balavAna haiM, vahA~ viveka balavAnarUpame hotA hai, jahA~ vairAgya aura upazama valavAna nahI hote va viveka prabala nahIM hotA, athavA yathAvat viveka nahI hotA / sahaja AtmasvarUpa aisA kevalajJAna bhI prathA mohanIya karmake kSayake bAda pragaTa hotA hai / aura isa bAtase uparyukta siddhAta spaSTa samajhA jA skegaa| phira jJAnIpuruSokI vizeSa zikSA vairAgya-upazamakA pratibodha karatI huI dikhAyI detI hai / jinAgama para dRSTi DAlanese yaha bAta vizeSa spaSTa jAnI jA skegii| 'siddhAtabodha' arthAt jIvAjIva padArthava vizeSarUpase kathana usa Agamame jitanA kiyA hai, usakI apekSA vizeSarUpase, ati vizeSarUpase vairAga aura upazamakA kathana kiyA haiM, kyoki usakI siddhi honeke pazcAt sahajameM hI vicArakI nirmalatA hoga aura vicArakI nirmalatA siddhAtarUpa kathanako sahajame hI athavA thor3e ho parizramase agIkAra kara sakata hai, arthAt usako bhI sahajame hI siddhi hogI, aura vaisA hI hote rahanese jagaha jagaha isI adhikArava vyAkhyAna kiyA hai| yadi jIvako Arabha-parigrahako vizeSa pravRtti rahatI ho to, vairAgya aura upazama ha to unakA bhI naSTa ho jAnA sabhava hai, kyoki Arabha-parigraha avairAgya aura anupazamake mUla haiM, vairAga. aura upazamake kAla haiN| zrI ThANAgasUtrame Arabha aura parigrahake balako batAkara, phira usase nivRtta honA yogya hai, yaH upadeza karaneke liye isa bhAvase dvibhagI kahI hai - 1 jIvako matijJAnAvaraNIya kaba taka ho ? java taka Arabha aura parigraha ho taba taka / 2 jIvako zratajJAnAvaraNIya kaba taka ho ? jaba taka AraMbha aura parigraha ho taba taka / 3 jIvako avadhijJAnAvaraNIya kaba taka ho ? jaba taka Arambha aura parigraha ho taba taka / 4 jovako mana.paryAyajJAnAvaraNIya kaba taka ho ? jaba taka Arambha aura parigraha ho taba taka / 5 jIvako kevalajJAnAvaraNIya kaba taka ho ? jaba taka Arambha aura parigraha ho taba tk| aisA kahakara darzanAdike bheda batAkara satraha bAra vahI kI vahI bAta batAyI hai ki ve Avara taba taka rahate hai jaba taka Arambha aura parigraha ho| aisA parigrahakA bala batAkara phira aApattirUpa punaH usakA vahI kathana kiyA hai| 1 jIvako matijJAna kaba upaje ? Arambha-parigrahase nivRtta hone para / 2 jIvako zrutajJAna kava upaje ? Arambha parigrahase nivRtta hone pr| 3 jovako avadhijJAna kaba upaje ? Arambha-parigrahase nivRtta hone pr| 4 jIvako mana.paryAyajJAna kaba upaje ? Arambha-parigrahase nivRtta hone para / 5 jIvako kevalajJAna kaba upaje ? Arambha-parigahase nivRtta hone pr| isa prakAra satraha prakAroko phirase kahakara, Arambha-parigrahakI nivRttikA phala, jahA~ aMtame kevala jJAna ke vahA~ taka liyA hai; aura pravRttike phalako kevalajJAna takake AvaraNakA heturUpa kahakara, usako atyanta pravalatA batAkara, jIvako usase nivRtta honekA hI upadeza kiyA hai| vAra vAra jJAnIpuruSoM vacana jIvako isa upadezakA ho nizcaya karaneko preraNA karanA cAhate hai, tathApi anAdi asatsaMgase utpanna huI aisI duSTa icchA Adi bhAvome mUDha banA huA yaha jIva prativodha nahI pAtA, aura una bhAvo Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 zrImad rAjanandra kI nivRtti kiye binA athavA nivRttikA prayatna kiye binA zreya cAhatA hai, ki jisakA sambhava kabhI bhI nahIM ho sakA hai, vartamAname hotA nahI hai, aura bhaviSyame hogA nhii| 507 babaI, jyeSTha sudI 11, guru, 1950 yahA~ upAdhikA bala jaisekA taisA rahatA hai| jaise usake prati upekSA hotI hai vaise balavAna udaya hotA hai, prArabdha dharma samajhakara vedana karanA yogya hai, tathApi nivRttikI icchA aura AtmAkI zithilatA hai, aisA vicAra kheda detA rahatA hai / kucha bhI nivRttikA smaraNa rahe itanA satsaga to karate rahanA yogya hai / A0 sva0 prnnaam| babaI, jeTha sudI 14, ravi, 1950 508 paramasneho zrI sobhAga, ___ ApakA eka patra savistara milA hai| upAdhike prasagase uttara likhanA nahI huA, so kSamA kiijiyegaa| cittame upAdhike prasagake liye vAraMvAra kheda hotA hai ki yadi aisA udaya isa dehame bahuta samaya taka rahA kare to samAdhidazAkA jo lakSya hai vaha jaisekA taisA apradhAnarUpase rakhanA paDe, aura jisameM atyanta apramAdayoga jarUrI hai, usame pramAdayoga jaisA ho jaaye| kadAcit vaisA na ho to bhI yaha sasAra kisI prakArase ruciyogya pratIta nahI hotA, pratyakSa rasarahita svarUpa hI dikhAyI detA hai, usame sadvicAravAna jIvako alpa bhI ruci avazya nahI hotI, aisA nizcaya rahA karatA hai| vAravAra sasAra bhayarUpa lagatA hai| bhayarUpa laganekA dUsarA koI kAraNa pratIta nahI hotA, mAtra isame zuddha AtmasvarUpako apradhAna rakhakara pravRtti hotI hai, jisase bar3I parezAnI rahatI hai, aura nitya chUTanekA lakSya rahatA hai| tathApi abhI to antarAyakA sambhava hai, aura pratibandha bhI rahA karatA hai / tathA tadanusArI dUsare aneka vikalpose kaTu laganevAle isa saMsArame barabasa sthiti hai| .. Apa kitane hI prazna likhate haiM ve uttarayogya hote hai, phira bhI vaha uttara na likhanekA kAraNa upAdhi prasaMgakA bala hai, tathA uparyukta jo cittakA kheda rahatA hai, vaha hai| A0 sva0 prnnaam| 509 mohamayI, ASADha sudI 6, ravi, 1950 zrI sUryapurasthita, zubhavRttisaMpanna, satsagayogya zrI lallujIke prati, yathAyogyapUrvaka vinatI ki patra prApta huA hai| usake sAtha tIna prazna alaga likhe haiM, ve bhI prApta hue haiN| jo tIna prazna likhe he una praznokA mumukSu jIvako vicAra karanA hitakArI hai| jIva aura kAyA padArtharUpase bhinna hai, parantu sambandharUpase sahacArI hai, ki jaba taka usa dehase jovako karmakA bhoga hai| zrI jinendrane jIva ora karmakA sambandha kSIranIrake sambandhakI bhaoNti kahA hai| usakA hetu bhI yahI hai ki kSIra aura nIra ekatra hue spaSTa dIkhate haiM, phira bhI paramArthase ve alaga haiM, padArtharUpase bhinna hai, agniprayogase ve phira spaSTa alaga ho jAte haiN| usI prakAra jIva aura karmakA sambandha hai / karmakA mukhya AkAra kisI prakArase deha hai, aura jIvako indriyAdi dvArA kriyA karatA huA dekhakara jIva hai, aisA sAmAnyata' kahA jAtA hai| parantu jJAnadazA Aye vinA jIva aura kAyAkI jo spaSTa Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 417 bhinnatA hai, vaha jIvako bhAsita nahI hotI, tathApi kSIranIravat bhinnatA hai| jJAnasaskArase vaha bhinnatA ekadama spaSTa ho jAtI hai / ava yahA~ Apane aisA prazna kiyA hai ki yadi jJAnase jIva aura kAyAko bhinna bhinna jAnA hai to phira vedanAkA vedana karanA aura mAnanA kyo hotA hai ? yaha phira na honA cAhiye, yaha prazna yadyapi hotA hai, tathApi usakA samAdhAna isa prakAra hai jaise sUryase tapta haA patthara sUryake asta honeke bAda bhI amuka samaya taka tapta rahatA hai, aura phira apane svarUpame AtA hai, vaise pUrvake ajJAna-saskArase upArjita kiye hue vedanA Adi tApakA isa jIvase sambandha hai| yadi jJAnayogakA koI kAraNa huA to phira ajJAnakA nAza ho jAtA hai, aura usase utpanna honevAlA bhAvI karma naSTa ho jAtA hai, parantu usa ajJAnase utpanna hue vedanoya karmakA-usa ajJAnake sUryakI bhA~ti, usake asta honeke pazcAt-patthararUpI jIvake sAtha sambandha rahatA hai, jo Ayukarmake nAzase naSTa hotA hai / bheda itanA hai ki jJAnIpuruSako kAyAme Atmabuddhi nahI hotI, aura AtmAme kAyAbuddhi nahI hotI, unake jJAname dono hI spaSTa bhinna pratIta hote hai| mAtra jaise pattharako sUryake tApakA sambandha rahatA hai, vaise pUrva sambandha honese vedanIya karmakA, Ayu-pUrNatA taka aviSamabhAvase vedana hotA hai, parantu vaha vedana karate hue jIvake svarUpajJAnakA bhaga nahI hotA, athavA yadi hotA he to usa jIvako vaisA svarUpajJAna honA sambhava nahI hai| AtmajJAna honese pUrvopArjita vedanIya karmakA nAza hI ho jAye, aisA niyama nahI hai, vaha apanI sthitise naSTa hotA hai| phira vaha karma jJAnako AvaraNa karanevAlA nahI hai, avyAvAdhatvako AvaraNarUpa hai, athavA taba taka sampUrNa avyAvAdhatva pragaTa nahI hotA, parantu sampUrNa jJAnake sAtha usakA virodha nahI hai / sampUrNa jJAnoko AtmA avyAbAdha hai, aisA nijarUpakA anubhava rahatA hai| tathApi sambandharUpase dekhate hue usakA avyAvAdhatva vedanIya karmase amukabhAvase rukA huA hai| yadyapi usa karmame jJAnIko Atmabuddhi nahI honese avyAvAdha guNako bhI mAtra sambandhakA AvaraNa hai, sAkSAt AvaraNa nahIM hai| vedanAkA vedana karate hue jIvako kucha bhI viSamabhAva honA, yaha ajJAnakA lakSaNa hai, parantu vedanA hai, yaha ajJAnakA lakSaNa nahIM hai, pUrvopArjita ajJAnakA phala hai| vartamAname vaha mAtra prArabdharUpa hai. usakA vedana karate hue jJAnIko aviSamatA rahatI hai, arthAt jIva aura kAyA alaga hai, aisA jo jJAnIpurupakA jJAnayoga vaha avAdha hI rahatA hai| mAtra vipamabhAvarahitapana hai, yaha prakAra jJAnako avyAvAdha hai| jo viSamabhAva he vaha jJAnako vAdhAkAraka hai / dehame dehabuddhi aura AtmAme Atmavuddhi, dehase udAsInatA aura AtmAme sthiti hai, aise jJAnopurupako vedanAkA udaya prArabdhake vedanarUpa hai, naye karmakA hetu nahI hai| dUsarA prazna-paramAtmasvarUpa saba jagaha ekasA hai, siddha ora sasArI jIva ekase haiM, taba siddhako stuti karaneme kucha bAdhA he yA nahIM ? isa prakArakA prazna hai| paramAtmasvarUpa prathama vicAraNIya hai| vyApakarUpase paramAtmasvarUpa sarvatra he yA nahIM ? yaha bAta vicAra karane yogya hai / siddha aura sasArI jIva samasattAvAnasvarUpase hai, yaha nizcaya jJAnIpuruSone kiyA hai, vaha yathArtha hai| tathApi bheda itanA hai ki sidvame vaha sattA prakaTarUpase hai, sasArI jIvame vaha sattA sattArUpase hai, jaise dIpakame agni prakaTa he aura cakamaka pattharame agni sattArUpase hai, vaise yahAM smjheN| dIpakame aura cakamakame jo agni he vaha agnirUpase samAna hai| vyakti (pragaTatA) rUpase aura zakti (sattA) rUpase bheda hai, parantu vastukI jAtirUpase bheda nahI hai / usI taraha siddhake jIvame jo cetanasattA hai vahI sava sasArI jovome he / bheda mAtra pragaTatA-apragaTatAkA hai / jise vaha cetanasattA pragaTa nahIM huI, aise sasArI jIvako, vh| sattA pragaTa honekA hetu, jisame pragaTa sattA hai aise siddha bhagavAnakA svarUpa, vaha vicAra karane yogya hai, dhyAna karane yogya hai, stuti karane yogya hai, kyoki usase AtmAko nijasvarUpakA vicAra, dhyAna tathA stuti Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 zrImad rAjacandra karanekA prakAra milatA hai ki jo kartavya hai| siddhasvarUpa jaisA AtmasvarUpa hai aisA vicArakara aura isa AtmAme vartamAname usakI apragaTatA hai, usakA abhAva karaneke liye usa siddhasvarUpakA vicAra, dhyAna tathA stuti karanA yogya hai / yaha prakAra samajhakara siddhakI stuti karaneme koI vAdhA pratIta nahI hotii| 'AtmasvarUpame jagata nahI hai', yaha bAta vedAntame kahI hai athavA aisA yogya hai| parantu 'bAhya jagata nahI hai', aisA artha mAtra jIvako upazama honeke liye mAnane yogya samajhA jaaye| isa prakAra ina tIna praznokA sakSepame samAdhAna likhA hai, use vizeSarUpase vicaariyegaa| kucha vizeSa samAdhAna jAnanekI icchA ho, vaha likhiyegA / jisa taraha vairAgya-upazamakI vardhamAnatA ho usa taraha karanA abhI to kartavya hai| 510 bambaI, ASADha sudI 6, ravi, 1950 zrI sthambhatIrthasthita zubhecchAsampanna zrI tribhuvanadAsake prati yathAyogyapUrvaka vinatI ki vadhavRttiyokA upazama karaneke liye aura nivartana karaneke liye jIvako abhyAsa, satata abhyAsa ___ karttavya hai, kyoki vicArake binA aura prayAsake binA una vRttiyokA upazamana athavA nivartana kaise ho ? kAraNake binA kisI kAryakA honA sambhava nahI hai, to phira yadi isa jIvane una vRttiyoke upazamana athavA nivartanakA koI upAya na kiyA ho to unakA abhAva nahI hotA, yaha spaSTa sambhava hai| kaI bAra pUrvakAlame vRttiyoke upazamana tathA nivartanakA jIvane abhimAna kiyA hai, parantu vaisA koI sAdhana nahI kiyA, aura abhI taka jIva usa prakArakA koI upAya nahI karatA, arthAt abhI use usa abhyAsame koI rasa dikhAyI nahI detA, tathA kaTutA laganepara bhI usa kaTutAkI avagaNanA kara yaha jIva upazamana eva nivartaname praveza nahIM krtaa| yaha bAta isa duSTapariNAmI jIvake liye vAravAra vicAraNIya hai, kisI prakArase visarjana karane yogya nahI hai| , jisa prakArase putrAdi sampattime isa jIvako moha hotA hai, vaha prakAra sarvathA nIrasa aura nindanIya hai| jIva yadi jarA bhI vicAra kare to yaha bAta spaSTa samajhame Ane jaisI hai ki isa jIvane kisIme putratvakI bhAvanA karake apanA ahita karaneme koI kasara nahI rakhI, aura kisIko pitA mAnakara bhI vaisA hI kiyA hai, aura koI jIva abhI taka to pitA putra ho sakA ho, aisA dekhaneme nahI aayaa| saba kahate Aye hai ki isakA yaha putra athavA isakA yaha pitA hai, parantu vicAra karate hue spaSTa pratIta hotA hai ki yaha vAta kisI bhI kAlame sambhava nahIM hai| anutpanna aise isa jIvako putrarUpase mAnanA athavA aisA manavAnekI icchA rahanA, yaha saba jIvakI mUDhatA hai, aura yaha mUDhatA kisI bhI prakArase satsagakI icchAvAle jIvako karanA yogya nahIM hai| Apane jo mohAdi prakArake vipayame likhA hai, vaha donoke liye bhramaNakA hetu hai, atyanta viDambanAkA hetu hai| jJAnIpuruSa bhI yadi isa taraha AcaraNa kare to jJAnako Thokara mArane jaisA hai, aura saba prakArase ajJAnanidrAkA vaha hetu hai / isa prakArake vicArase donoko sIdhA bhAva karttavya hai| yaha bAta alpakAlame dhyAname lene yogya hai| Apa aura Apake satsagI yathAsambhava nivRttikA avakAza le, yahI jIvako hitakArI hai| __ 511 mohamayo, ApADha sudI 6, ravi, 1950 zrI ajArasthita, paramasnehI zrI subhAgya, . ApakA savistara eka patra tathA eka ciTThI prApta hue hai| uname likhe hue prazna mumukSujIvake liye vicAraNIya haiN| 3 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vo varSa 419 isa jIvane pUrvakAlame jo jo sAdhana kiye hai, ve ve sAdhana jJAnIpurupakI AjJAse hue mAlUma nahI hote, yaha bAta sadeharahita pratIta hotI hai| yadi aisA huA hotA to jIvako sasAraparibhramaNa na hotaa| jJAnIpuruSakI jo AjJA he vaha bhavabhramaNako rokaneke liye prativadha jaisI hai, kyoki jinhe AtmArthake sivAya dUsarA koI prayojana nahI he aura AtmArtha sAdhakara bhI jinakI deha prArabdhavazAt hai, aise jJAnIpuruSakI AjJA sanmukha jIvako kevala AtmArthame hI prerita karatI hai, aura isa jIvane to pUrvakAlame koI AtmArtha jAnA nahI hai, pratyuta AtmArtha vismaraNarUpase calA AyA hai| vaha apanI kalpanAse sAvana kare to usase AtmArtha nahIM hotA, pratyuta AtmArthakA sAdhana karatA hU~ aisA duSTa abhimAna utpanna hotA hai ki jo jIvake liye sasArakA mukhya hetu hai| jo bAta svapname bhI nahI AtI, use jIva yadi vyartha kalpanAse sAkSAtkAra jaisI mAna le to usase kalyANa nahIM ho sakatA / usI prakAra yaha jIva pUrvakAlase adhA calA AtA huA bhI yadi apanI kalpanAse AtmArthaM mAna le to usame saphalatA nahI hotI, yaha bAta bilakula samajhame Ane jaisI hai / isaliye yaha to pratIta hotA hai ki jIvake pUrvakAlIna sabhI azubha sAdhana, kalpita sAdhana dUra honeke liye apUrva jJAnake sivAya dUsarA koI upAya nahI hai, aura vaha apUrva vicArake binA utpanna honA sabhava nahIM hai, aura yaha apUrva vicAra, apUrva puruSake ArAdhanake binA dUsare kisa prakArase jIvako prApta ho, yaha vicAra karate hue yahI siddhAta phalita hotA hai ki jJAnIpurupakI AjJAkA ArAdhana, yaha siddhapadakA sarvazreSTha upAya hai, aura yaha bAta jaba jIvako mAnya hotI hai, tabhIse dUsare doSokA upazamana aura nivartana zurU hotA hai| zrI jinendrane isa jIvake ajJAnakI jo jo vyAkhyA kI hai, usame samaya samayapara use anatakarmakA vyavasAyI kahA hai, aura anAdikAlase anatakarmakA vadha karatA AyA hai, aisA kahA hai| yaha bAta to yathArtha hai / parantu yahA~ Apako eka prazna huA hai ki 'to phira vaise anatakarmoMko nivRtta karanekA sAdhana cAhe jaisA balavAna ho, to bhI anatakAla bItanepara bhI vaha pAra na paaye|' yadi sarvathA aisA ho to Apako jaisA lagA vaisA saMbhava hai / tathApi jinendrane pravAhase jIvako anatakarmakA kartA kahA hai, vaha anatakAlase karmakA kartA calA AtA hai, aisA kahA hai, parantu samaya samaya anatakAla taka bhogane par3e aise karma vaha AgAmika kAlake liye upArjana karatA hai, aisA nahIM kahA hai| kisI jIva-AzrayI isa bAtako dUra rakhakara vicAra karate hue aisA kahA hai ki saba karmoMkA mUla jo ajJAna, moha pariNAma hai, vaha abhI jIvame jaisekA taisA calA AtA hai, ki jisa pariNAmase use anatakAla taka bhramaNa huA hai, aura yadi yaha pariNAma banA rahA to abhI bhI jyokA tyo anatakAla taka paribhramaNa hotA rhegaa| agnikI eka cinagArIme itanA aizvarya guNa hai ki vaha samasta lokako jalA sake, parantu use jaisA jaisA yoga milatA hai vaisA vaisA usakA guNa phalavAna hotA hai| usI prakAra ajJAnapariNAmame anAdikAlase jIvakA bhaTakanA haA hai, vaise abhI anatakAla taka bhI caudaha rAjalokame pratyeka pradezame usa pariNAmase anata janmamaraNa honA abhI bhI sabhava hai / tathApi jaise cinagArIkI agni yogavaza hai, vaise ajJAnake karmapariNAmakI bhI amuka prakRti hai| utkRSTase utkRSTa yadi eka jIvako mohanIyakarmakA va ho to sattara koDAkoDI sAgaropamakA hotA hai. aisA jinendrane kahA hai / usakA hetu spaSTa hai ki yadi anatakAlakA vadha hotA ho to phira jIvakA mokSa nahI ho sktaa| yaha vadha abhI nivRtta na huA ho parantu lagabhaga nivRtta hone AyA ho, taba kadAcita dusarI vaisI sthitikA sabhava ho, parantu aise mohanIyakarma ki jinakI kAlasthiti Upara kahI hai vaise eka samayame aneka karma vAthe, yaha sambhava nahI hai / anukramase abhI usa karmame nivRtta honese pahale dUsarA usI sthitikA bAMdhe, tathA dUsarA nivRtta honese pahale tIsarA vaoNve, parantu dusarA, tIsarA, cauthA, pA~cavA, chaThA isa taraha sabake saba karma eka mohanIyakarmake sambandhame usI sthitike vA~dhA kare, aisA nahIM ho sakatA, Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 zrImad rAjacandra kyoki jIvako itanA avakAza nahI hai| mohanIyakarmakI isa prakArase sthiti hai / aura AyukarmakI sthiti zrI jinendrane aisI kahI hai ki eka jIva eka hame rahate hue usa dehakI jitanI Ayu hai usake tIna bhAgamese do bhAga vyatIta honepara jIva AgAmI bhavakI Ayu bA~dhatA hai usase pahale nahI baoNdhatA, aura eka bhavame AgAmI kAlake do bhavokI Ayu nahI baoNdhatA, aisI sthiti hai| arthAt jIvako ajJAnabhAvase karmavadha calA AtA hai, tathApi una una karmAkI sthiti cAhe jitanI viDavanArUpa honepara bhI, anatadu kha aura bhavakA hetu honepara bhI jisame jIva usase nivRtta ho itanA amuka prakAra nikAla denepara sampUrNa avakAza hai| yaha bAta jinedrane bahuta sUkSmarUpase kahI hai, vaha vicAra karane yogya hai | jisame jIvako mokSakA avakAza kahakara karmavadha kahA hai| Apako yaha bAta sakSepame likhI hai / usakA puna puna vicAra karanese kucha samAdhAna hogA, aura kramase athavA samAgamase usakA sampUrNa samAdhAna ho jaayegaa| jo satsaga he vaha kAmako jalAnekA valavAna upAya hai / saba jJAnIpuruSone kAmake jItaneko atyata duSkara kahA hai, yaha ekadama siddha hai, aura jyo jyo jJAnIke vacanakA avagAhana hotA hai, tyo tyo kucha kucha karake pIche haTanese anukramase jIvakA vIrya balavAna hokara jIvase kAmakI sAmarthyakA nAza hotA hai / jIvane jJAnIpurupake vacana sunakara kAmakA svarUpa hI nahI jAnA, aura yadi jAnA hotA to usame nipaTa nIrasatA ho gayI hotI, yahI vintii| A0 sva0 prnnaam| 512 mohamayI, ApADha sudI 15, magala, 1950 zrI sUryapurasthita, zubhecchAprApta, satsagayogya zrI lallujIke prati, yathAyogyapUrvaka vinatI ki,-eka patra prApta huA hai| "bhagavAnane aisA kahA hai ki caudaha rAjalokame kAjalake kuppeko taraha sUkSma ekendriya jIva bhare hue hai, ki jo jIva jalAnese jalate nahI, chedanese chidate nahI, mAranese marate nahIM, aise kahe haiN| una jIvoMke audArika zarIra nahI hotA, kyA isaliye unakA agni Adise vyAghAta nahI hotA ? athavA audArika zarIra honepara bhI unakA agni Adise vyAghAta nahI hotA ho? yadi audArika zarIra ho to vaha zarIra agni Adise vyAghAtako kyo prApta na ho ?" isa prakArakA prazna usa patrame likhA hai, use paDhA hai / vicArake liye yahA~ usakA sakSepame samAdhAna likhA hai ki eka dehako tyAgakara dUsarI deha dhAraNa karate samaya koI jIva jaba rAsteme hotA hai taba athavA aparyAptarUpase use mAtra taijasa aura kArmaNa ye do zarIra hote haiM, bAkI saba sthitime arthAt sakarma sthitime saba jIvoko tIna zarIrokI sabhAvanA zrI jinendrane batAyI hai : kArmaNa, taijasa aura audArika yA vaikriya ina donomese koI eka / kevala rAsteme gamana karate hue jIvako kArmaNa, taijasa ye do zarIra hote hai, athavA jaba taka jIvakI aparyApta sthiti hai, tava taka usakA kArmaNa aura taijasa zarIrase nirvAha ho sakatA hai, parantu paryApta sthitime usako tIsare zarIrakA niyamase sabhava hai| paryApta sthitikA lakSaNa yaha hai ki AhAra Adike grahaNa karanerUpa yathocita sAmarthyakA honA aura yaha AhAra AdikA jo kucha bhI grahaNa he vaha tIsare zarIrakA prArabha hai, arthAt vahI tIsarA zarIra zurU huA aisA samajhanA caahiye| bhagavAnane jo sUkSma ekendriya kahe haiM ve agni Adise vyAghAtako prApta nahIM hote| ve paryApta sUkSma ekendriya honese unake tIna zarIra hai, parantu unakA jo tIsarA audArika zarIra hai vaha itane sUkSma avagAhanakA hai ki use zastra AdikA sparza nahI ho sktaa| agni AdikA jo mahattva he aura ekendriya zarIrakA jo sUkSmatva hai, ve isa prakArake hai ki jinhe eka dUsarekA sambandha Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 421 27 vA varSa . nahI ho sakatA, arthAt sAdhAraNa sambandha hotA hai aisA kahe, to bhI agni, zastra Adime jo avakAza hai, usa avakAzamese una ekendriya jIvokA sugamatAse gamanAgamana ho sake, aisA honese una jIvokA nAza ho sake athavA unakA vyAghAta ho, aisA agni, zastra AdikA samvandha unhe nahI hotaa| yadi una jIvokI avagAhanA mahattvavAlI ho athavA agni AdikI atyanta sUkSmatA ho ki jo usa ekendriya jIva jaisI sUkSmatA ginI jAye to, vaha ekendriya jIvakA vyAghAta karaneme sambhavita mAnI jAye, parantu aisA nahI hai / yahA~ to jIvokA atyanta sUkSmatva hai, aura agni, zastra AdikA mahattva hai, jisase vyAghAtayogya sambandha nahI hotA, aisA bhagavAnane kahA hai| arthAt audArika zarIra avinAzI kahA hai aisA nahI hai, svabhAvase vaha vipariNAmako prApta hokara athavA upArjita kiye hue aise una jIvoke pUrvakarma pariNamita hokara audArika zarIrakA nAza karate hai| vaha zarIra kucha dUsarese hI nAzako prApta kiyA jAye to hI nAza ho, aisA bhI niyama nahI hai / yahA~ abhI vyApArasambandhI prayojana rahatA hai / isaliye turata thoDe samayake liye bhI nikala saMkanA duSkara hai / kyoki prasaga aisA hai ki jisame merI vidyamAnatAko prasagame AnevAle loga Avazyaka samajhate haiN| unakA mana dukhI na ho sake, athavA unake kAmako ''yahA~se mere dUra ho jAnese koI prabala hAni na ho sake, aisA vyavasAya ho to vaisA karake thoDe samayake liye - isa pravRttise avakAza lenekA citta hai, tathApi ApakI tarapha Anese logoke paricayame avazya AnekA sambhava honese usa tarapha AnekA citta honA muzkila hai| isa prakArake prasaga rahanepara bhI logoke paricayame dharmaprasagase AnA ho, use vizeSa AzakA yogya samajhakara yathAsambhava usa paricayase dharmaprasagake nAmase vizeSarUpase dUra rahanekA citta rahA karatA hai| vairAgya-upazamakA bala baDhe usa prakArake satsaga eva satzAstrakA paricaya karanA, yaha jIvake liye parama hitakArI he / dUsarA paricaya yathAsabhava nivartana karane yogya hai| A0 sva0 praNAma / 513 mohamayI, zrAvaNaM sudI 11, ravi, 1950 zrI sUryapurasthita, satsagayogya zrI lallujIke prati vinatI ki --- do patra prApta hue haiM / yahA~ bhAvasamAdhi hai| 'yogavAsiSTha' Adi grantha paDhane-vicAraneme koI dUsarI bAdhA nahIM hai| hamane pahile likhA thA ki upadezagrantha samajhakara aise grantha vicAranese jIvako guNa pragaTa hotA hai| prAya vaise gantha vairAgya aura upazamake liye hai| siddhAtajJAna satpuruSase jAnaneyogya samajhakara jIvame saralatA, nirahatA Adi gaNokA udbhava honeke liye 'yogavAsiSTha', 'uttarAdhyayana', 'sUtrakRtAga' Adike vicAraneme vAdhA nahI he itanA smaraNa rkhiye| vedAta aura jina siddhAta ina donome aneka prakArase bheda hai / vedAnta eka brahmasvarUpase sarva sthiti kahatA hai / jinAgamame usase dUsarA prakAra kahA hai / 'samayasAra' paDhate hue bhI bahutase jIvokA eka brahmakI mAnyatArUpa siddhAta ho jAtA hai| siddhAtakA vicAra, bahuta satsaMgase tathA vairAgya aura upazamakA vala vizeSarUpase vaDhaneke bAda kartavya hai| yadi aisA nahIM kiyA jAtA to jIva dUsare mArgame ArUDha hokara vairAgya ora upazamase hIna ho jAtA hai| 'eka brahmasvarUpa' vicAraneme bAdhA nahIM hai, athavA 'aneka AtmA' vicAraneme bAdhA nahI hai / Apako athavA kiso mumukSuko mAtra apanA svalpa jAnanA hI mukhya kartavya hai, aura use jAnaneke sAdhana zama, santopa, vicAra aura satsaga hai| una sAdhanoke siddha honepara, Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 zrImad rAjacandra vairAgya eva upazamake vardhamAna pariNAmI honepara, 'AtmA eka hai' yA 'AtmA aneka hai' ityAdi bhedakA vicAra karanA yogya hai| yahI vintii| . A0 sva0 praNAma / 514 bambaI, zrAvaNa sudI 14, budha, 1950 __ni sAratAko atyantarUpase jAnanepara bhI vyavasAyakA prasaga AtmavIryako kucha bhI mandatAkA hetu hotA hai, phira bhI vaha vyavasAya karate hai| AtmAse jo sahana karane yogya nahI hai use sahana karate hai| yahI vintii| A0 pra0 515 bambaI, zrAvaNa sudI 14, budha, 1950 yahA~se thoDe dinake liye chUTA jA sake, aisA vicAra rahatA hai, tathApi isa prasagame vaisA honA kaThina hai| ___ jaise Atmabala apramAdI ho, vaise matsaga, sadvAcanakA prasaga nityaprati karanA yogya hai | usame pramAda karanA yogya nahI hai, avazya aisA karanA yogya nahIM hai, yahI vintii| A0 sva0 prnnaam| / / 516 babaI, zrAvaNa vadI 1, 1950 pAnI svabhAvase zItala honepara bhI, use kisI varataname rakhakara nIce agni jalatI rakhI jAye to usakI anicchA honepara bhI vaha pAnI uSNatA prApta karatA hai, aisA yaha vyavasAya, samAdhise zItala aise puruSake prati uSNatAkA hetu hotA hai, yaha bAta hame to spaSTa lagatI hai / vardhamAnasvAmIne gRhavAsame bhI yaha sarva vyavasAya asAra hai, kartavyarUpa nahI hai, aisA jAnA thaa| tathApi unhone usa gRhavAsako tyAgakara municaryA grahaNa kI thii| usa munitvame bhI Atmabalase samatha honepara bhI, usa balakI apekSA bhI atyanta adhika balakI jarUrata hai, aisA jAnakara unhone mauna aura anidrAkA lagabhaga sADhe bAraha varpataka sevana kiyA hai, ki jisase vyavasAyarUpa agni to prAyaH na ho ske| jo vardhamAnasvAmI grahavAsame honepara bhI abhogI jaise the, avyavasAyI jaise the, ni spRha the, aura sahaja svabhAvase muni jaise the, AtmAkAra pariNAmI the, ve vardhamAnasvAmI bhI sarva vyavasAyame asAratA samajhakara, nIrasatA samajhakara dUra rahe, usa vyavasAyako karate hue dUsare jIvane kisa prakArase samAdhi rakhanekA vicAra kiyA hai, yaha vicAraNIya hai| isakA vicAra karake punaH puna vaha caryA pratyeka kAyama, pratyeka pravartaname, smRtime lAkara vyavasAyake prasagame rahatI huI rucikA vilaya karanA yogya hai| yadi aisA na kiyA jAya to prAya aisA lagatA hai ki abhI isa jIvakI mumukSu padame yathAyogya abhilASA nahIM huI hai, athavA to yaha jIva mAtra lokasajJAme kalyANa ho, aisI bhAvanA karanA cAhatA hai, parantu kalyANa karanekI abhilASA use hai ho nahI, kyoki dono jIvoke samAna pariNAma ho, aura ekako bandha ho, dUsareko bandha na ho, aisA trikAlame honA yogya nahI hai| . 517 babaI, zrAvaNa vado 7, guru, 1950 - ApakI aura anya mumukSujanokI cittasambandhI dazA jAnI he| jJAnIpuruSone apratibaddhatAko pradhAnamArga kahA hai, aura sabase apratibaddhadazAme lakSya rakhakara pravRtti hai, to bhI satsagAdime abhI hameM bhI pratibaddhavuddhi rakhanekA citta rahatA hai| abhI hamAre samAgamakA aprasaMga hai, aisA jAnanepara bhI Apa Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vA varSa . 423 saba bhAiyoko, jisa prakArase jIvako zAta, dAta bhAvakA udbhava ho usa prakArase paDhane AdikA samAgama karanA yogya hai| yaha bAta balavAna karane yogya hai| / / 518 . . . vavaI, zrAvaNa vado 9, 1950 . 'yogavAsiSTha'-jIvame jisa prakAra tyAga, vairAgya aura upazama guNa pragaTa ho, udayame Aye, vaha prakAra dhyAname rakhanekA samAcAra jisa patrame likhA, vaha patra prApta huA hai| ye guNa jaba taka jIvame sthira nahI hote taba taka jIvase AtmasvarUpakA yathArtharUpase vizeSa vicAra honA kaThina hai| AtmA rUpI hai, arUpI hai, ityAdi vikalpokA jo usake pahale vicAra kiyA jAtA hai, vaha kalpanA jaisA hai / jIva kucha bhI guNa prAptakara yadi zItala ho jAye to phira use vizepa vicAra kartavya hai| AtmadarzanAdi prasaga, tIvra mumukSutA utpanna honese pahale prAyaH kalpitarUpase samajhame Ate hai, jisase abhI tatsambandhI prazna zAta karane yogya hai / yahI vinatI / 519 bavaI, zrAvaNa vadI , gani, 1950 prArabdhavazAt cAro dizAose prasagake davAvase kitane hI vyavasAyI kArya khar3e ho jAte haiM, parantu cittapariNAma sAdhAraNa prasagame pravRtti karate hue vizeSa sakucita rahA karate honese isa prakArake patra Adi likhanA Adi nahI ho sakatA, jisase adhika nahIM likhA gayA, usake liye Apa dono kSamA kre| . 520 bavaI, zrAvaNa vadI 30, guru, 1950 zrI sAyalA.grAmame sthita, paramasnehI zrI sobhAgako, zrI mohamayI kSetrase-ke bhaktipUrvaka yathAyogya prApta ho / vizeSa vinatI hai ki ApakA likhA patra AyA hai / usakA nIce likhA uttara vicaariyegaa| - jJAnavA ke prasagame upakArI kitane hI prazna Apako uThate hai, ve Apa hame likhate haiM, aura unake samAdhAnako Apako vizeSa icchA rahatI hai, isaliye yadi kisI bhI prakArase Apako unakA samAdhAna likhA jAye to ThIka, aisA cittame rahate hue bhI udayayogase vaisA nahI ho paataa| patra likhaneme cittakI sthiratA bahuta hI kama rahatI hai / athavA citta usa kAryame alpa mAtra chAyA jaisA praveza kara sakatA hai| jisase Apako vizeSa vistArase patra nahI likhA jaataa| cittakI sthitike kAraNa eka eka patra likhate hae dasa-dasa, pA~ca-pAMca bAra, do-do cAra-cAra paktiyA~ likhakara usa patrako adhUrA chor3a denA par3atA hai| kriyAme ruci nahIM hai, aura abhI prArabdha vala bhI usa kriyAme vizeSa udayamAna nahI honese Apako tathA anya mumukSuoko vizeSarUpase kucha jJAnacarcA nahI likhI jA sktii| isa viSayame cittama kheda rahatA hai, tathApi abhI to usakA upazama karanekA hI citta rahatA hai| abhI koI aisI hI AtmadazAko sthiti rahatI hai| prAyaH jAna-bUjhakara kucha karaneme nahI AtA, arthAt pramAda Adi dopake kAraNa vaha kriyA nahI hotI, aisA pratIta nahI hotaa| samayasAra' granthake kavitta AdikA Apa jo mukharasa sambandhI jJAnaviSayaka artha samajhate haiM, vaha vaisA hI hai, aisA sarvatra hai, aisA kahanA yogya nahIM hai| banArasIdAsane 'samayasAra' granyako hindI bhASAme karate hue bahutase kavitta, savaiyA ityAdime vaisI hI bAta kahI hai, aura vaha kisI taraha 'vIjajJAna' se milatI huI pratIta hotI hai / tathApi kahI kahI vaise zabda upamArUpase bhI Ate haiM / banArasIdAsane 'samayasAra' racA hai, usame ve zabda jahA~ jahA~ Aye haiM, vahA~ vahA~ sarvatra upamArUpa haiM, aisA nahIM lagatA, parantu Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 zrImada rAjacandra kaI sthalome vasturUpase kahe hai, aisA lagatA hai| yadyapi yaha bAta kucha Age baDhanepara milatI jhulatI ho sakatI hai / arthAt Apa jise 'bojajJAna' me kAraNa mAnate haiM usase kucha Age bar3hatI huI bAta, athavA vaha bAta usame vizeSajJAnase agIkRta kI huI mAlUma hotI hai| banArasIdAsako koI vaisA yoga huA ho, aisA 'samayasAra' grathakI unakI racanAse pratIta hotA hai| 'mUla samayasAra' me 'vojajJAna' samvandhI itanI adhika spaSTa bAta kahI huI mAlUma nahI hotI, aura vanArasIdAsane to kaI jagaha vasturUpase aura upamArUpase vaha bAta kahI hai| jisase aisA jJAta hotA hai ki banArasIdAsane sAthame apane AtmAme jo kucha anubhava huA hai, usakA bhI kucha usa prakArase prakAza kiyA hai ki kisI vicakSaNa jIvake anubhavake liye vaha vAta AdhArabhUta ho, use vizeSa sthira karanevAlI ho / aisA bhI lagatA hai ki vanArasIdAsane lakSaNAdike bhedase jIvakA vizeSa nirdhAra kiyA thA, aura una una lakSaNa AdikA satata manana hote rahanese, AtmasvarUpa kucha tIkSNarUpase unake anubhavame AyA hai, aura unhe avyaktarUpase AtmadravyakA bhI lakSya huA hai, aura usa avyakta lakSyase unhone usa bIjajJAnako gAyA hai| avyakta lakSyakA artha yahA~ yaha hai ki cittavRtti AtmavicArame vizeSarUpase lagI rahanese, vanArasIdAsako jisa azame pariNAmakI nirmala dhArA pragaTa huI hai, usa nirmala dhArAke kAraNa svayaMko 'dravya yahI hai, aisA yadyapi spaSTa jAnaneme nahI AyA, tathApi aspaSTarUpase arthAt svAbhAvikarUpase bhI unake AtmAme vaha chAyA bhAsamAna huI hai, aura jisake kAraNa yaha bAta unake mukhase nikala sakI hai; aura sahaja Age baDhanese vaha bAta unhe ekadama spaSTa ho jAye aisI dazA usa granthako racate hue unakI prAyaH rahI hai| zrI Dugarake atarame jo kheda rahatA hai vaha kisI taraha yogya hai, aura vaha kheda prAya Apako bhI rahatA hai, aisA jAnate haiN| tathA anya bhI kaI mumukSujIvoko usI prakArakA kheda rahatA hai, aisA jAnanepara bhI, aura Apa sabakA yaha kheda dUra kiyA jAye to ThIka, yaha maname rahate hue bhI prArabdhakA vedana karate haiM / phira hamAre cittame isa viSayame atyanta balavAna kheda hai| jo kheda diname prAya aneka-aneka prasagome sphurita huA karatA hai, aura usakA upazamana karanA paDatA hai, aura prAyaH Apa logoko bhI hamane vizeSarUpase usa khedake viSayame nahI likhA hai, athavA nahI batAyA hai| hame yaha batAnA bhI yogya nahI lagatA thA, parantu abhI zrI Dugarake kahanese, prasagavaza batAnA huA hai / Apako aura Dugarako jo kheda rahatA hai, usakI apekSA hame asakhyAtaguNa-viziSTa kheda tatsambandhI rahatA hogA aisA lagatA hai| kyoki jisa jisa prasaMgapara Atmapradezame usa vAtakA smaraNa hotA he usa usa prasagapara sabhI pradeza zithila jaise ho jAte haiM, aura jIvakA nitya svabhAva honese jIva aisA kheda rakhate hue bhI jItA hai, usa hada taka khedako prApta hotA hai| phira pariNAmAtara hokara thoDe avakAzame bhI vaha kI vaha vAta pradeza-pradezame sphurita ho uThatI hai, aura vaisI kI vaisI dazA ho jAtI hai, tathApi AtmApara atyanta dRSTi karake abhI to usa prakArakA upazamana karanA hI yogya hai, aisA samajhakara upazamana kiyA jAtA hai / zrI Dugarake athavA Apake cittame aisA AtA ho ki sAdhAraNa kAraNoke bahAne hama isa prakArakI pravRtti nahIM karate, yaha yogya nahIM hai| isa prakArase yadi rahatA ho to prAya. vaisA nahIM hai, aisA hameM lagatA hai| nitya prati usa vAtakA vicAra karanepara bhI abhI valavAna kAraNokA usake prati sambandha hai, aisA jAnakara jisa prakArako ApakI icchA prabhAvanA hetume hai usa hetuko DholA karanA paDatA hai, aura usake avarodhaka kAraNoko kSINa hone deneme kucha bhI AtmavIrya pariNamita hokara sthitime rahatA hai| ApakI icchAnusAra abhI jo pravRtti nahIM kI jAtI usa viSayame jo balavAna kAraNa avarodhaka hai, unhe Apako vizeSarUpame batAnekA citta nahIM hotA, kyoki abhI unhe vizeSarUpase batAneme avakAza jAne denA yogya hai| Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 425 jo balavAna kAraNa prabhAvanA hetuke avarodhaka haiM, uname hamArA buddhipUrvaka kucha bhI pramAda ho, aisA kisI taraha sambhava nahI hai| tathA avyaktarUpase arthAt na jAnanepara bhI 'jo sahajame jIvase huA karatA ho, aisA pramAda ho, yaha bhI pratIta nahI hotA / tathApi kisI azame usa pramAdakA sambhava samajhate hue bhI usase avarodhakatA ho, aisA laga nahI sakatA, kyoki AtmAko nizcayavRtti usase asanmukha hai| logome vaha pravRtti karate hue mAnabhaga honekA prasaga Aye to vaha mAnabhaga bhI sahana na ho sake, aisA honese prabhAvanA hetukI upekSA kI jAtI ho, aisA bhI nahI lgtaa| kyoki usa mAnAmAname citta prAya' udAsIna jaisA hai, athavA usa prakArame cittako vizeSa udAsIna kiyA ho to ho sake aisA hai| / zabdAdi viSayokA koI balavAna kAraNa bhI avarodhaka ho aisA pratIta nahIM hotaa| kevala una viSayokA kSAyikabhAva haiM, aisA yadyapi kahanekA prasaga nahIM hai, tathApi uname anekarUpase virasatA bhAsa rahI hai| udayase bhI kabhI mada rucikA janma hotA ho to vaha bhI vizeSa avasthA pAnese pahale nAzako prApta hoto hai. aura usa mada rucikA vedana karate hue bhI AtmA khedame hI rahatA hai, arthAt vaha ruci ' anAdhAra hoto jAtI honese balavAna kAraNarUpa nahI hai / / anya kaI prabhAvaka hue haiM, unako apekSA kisI taraha vicAradazAdikI prabalatA bhI hogI, 'aimA lagatA hai ki vaise prabhAvaka puruSa Aja dikhAyI nahIM dete, aura mAtra upadezakarUpase nAma jaisI prabhAvanAse pravartana karate hue kaI dekhaneme, sunaneme Ate haiM, unakI vidyamAnatAke kAraNa hame kucha avarodhakatA ho aisA bhI pratIta nahI hotaa| ___. abhI to itanA likhA jA sakA hai| vizeSa samAgamake prasagapara athavA anya prasagapara btaayeNge| isa viSayame Apa aura zrI Dugara yadi kucha bhI vizeSa likhanA cAhate ho, to khuzIse likhiyegaa| aura hamAre likhe hue kAraNa mAtra bahAnArUpa haiM aisA vicAra karanA yogya nahIM hai, itanA dhyAna rkhiyegaa|' 521 ___vaMbaI, zrAvaNa, 1950 jisa patrame pratyakSa AzrayakA svarUpa likhA hai vaha patra yahA~ prApta huA hai| mumukSujIvako parama bhaktisahita usa svarUpakI upAsanA karanA yogya hai| __ yogabalasahita, arthAt jinakA upadeza bahutase jIvoko thoDe hI prayAsase mokSasAdhanarUpa ho sake aise atizayasahita jo satpuruSa ho, ve jaba yathAprArabdha upadeza vyavahArakA udaya prApta hotA hai taba mukhyarUpase prAya usa bhaktirUpa pratyakSa AzrayamArgako pragaTa karate haiM, parantu vaise udayayogake vinA prAya pragaTa nahIM krte| ___satpuruSa prAya. dUsare vyavahArake yogame mukhyata usa mArgako pragaTa nahI karate, yaha unakI karuNA svabhAvatA hai| jagatake jIvokA upakAra pUrvApara virodhako prApta na ho athavA bahutase jIvokA upakAra ho ityAdi aneka kAraNa dekhakara anya vyavahArame rahate hue satpuruSa vaise pratyakSa AzrayarUpa mArgako pragaTa nahI karate / prAya. anya vyavahArake udayame to ve aprasiddha rahate haiM; athavA kucha prArabdha vizeSase satpuruSarUpase kisIke jAnanemeM Aye, to bhI pUrvApara usake zreyakA vicAra karake yathAsambhava vizeSa prasagame nahI Ate, athavA prAya anya vyavahArake udayame sAmAnya manuSyako taraha vicarate haiN| vaisI pravatti kI jAye aisA prArabdha na ho to jahA~ koI vaisa upadezakA avasara prApta hotA hai vahA~ bhI 'pratyakSa AzrayamArga' kA prAyaH upadeza nahIM krte| kvacit 'pratyakSa AzrayamArga' ke sthAnapara 'AzrayamArga' aise sAmAnya zabdase, bahuta upakArakA hetu dekhakara kucha kahate hai| arthAt upadezavyavahArakA pravartana karaneke liye upadeza nahI krte| Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 zrImada rAjacandra nihita hai / aura usa bhAvake Aneke liye satsaga, sadguru aura satzAstra Adi sAdhana kahe hai, jo ananya nimitta haiM / + jIvako una sAdhanokI ArAdhanA nijasvarUpake prApta karaneke heturUpa ho hai, tathApi jIva yadi vahA~ bhI vaMcanAbuddhise pravRtti kare to kabhI kalyANa nahI ho sakatA / vacanAbuddhi arthAt satsaga, sadguru Adime sacce AtmabhAvase jo mAhAtmyabuddhi honA yogya hai, vaha mAhAtmyabuddhi nahI aura apane AtmAme ajJAnatA hI rahato calI AyI hai, isaliye usakI alpajJatA, laghutA vicArakara amAhAtmyabuddhi karanI cAhiye so nahI karanA, tathA satsaga, sadguru Adike yogame apanI alpajJatA, laghutAko mAnya nahI karanA yaha bho vacanA buddhi hai / vahA~ bhI yadi jIva laghutA dhAraNa na kare to pratyakSarUpase jIva bhavaparibhramaNase bhayako prApta nahI hotA, yahI vicAra karanA yogya hai / jIvako yadi prathama yaha lakSya adhika ho, to saba zAstrArtha aura AtmArthakA sahajatAse siddha honA saMbhava hai / yahI vijJApana / A0 sva0 praNAma / babaI, bhAdo vadI 12, budha, 1950 527 pUjya zrI sobhAgabhAI, zrI sAyalA / yahA~ kuzalatA hai / ApakA eka patra Aja AyA hai / prazno ke uttara aba turata likheMge / . Apane Ajake patrame jo samAcAra likhA hai, tatsambandhI, zrI revAzakarabhAIko jo rAjakoTa haiM, unheM likhA hai ve sIdhe Apako uttara likheMge / gosaliyAke dohe mile haiM / unakA uttara likhane jaisA vizeSarUpase nahI hai / eka adhyAtma dazAke akurase~~-sphuraNase ye dohe utpanna honA sambhava hai / parantu ye ekAta siddhAtarUpa nahI hai / zrI mahAvIrasvAmIse vartamAna jaina zAsanakA pravartana huA hai, ve adhika upakArI ? yA pratyakSa hitame preraka aura ahitake nivAraka aise adhyAtmamUrti sadguru adhika upakArI ? yaha prazna mAMkubhAIkI tarapha se hai / isa viSaya me itanA vicAra rahatA hai ki mahAvIra svAmI sarvajJa haiM aura pratyakSa puruSa AtmajJa - samyagdRSTi hai, arthAt mahAvIrasvAmI vizeSa guNasthAnakame sthita the / mahAvIrasvAmIko pratimAkI vartamAname bhakti kare, utane hI bhAvase pratyakSa sadgurukI bhakti kare, ina donome vizeSa hitayogya kise kahanA yogya hai isakA uttara Apa dono vicArakara savistara likhiyegA | 1 1 r pahale sagAIke sambandhame sUcanA kI thI, arthAt hamane revAzakarabhAIko sahaja hI likhA thA, kyoki usa samaya vizeSa likhA jAnA anavasara ArtadhyAna kahane yogya hai| Aja Apake spaSTa likhane se revAzakarabhAIko maiMne spaSTa likha diyA hai / vyAvahArika jaMjAlame hama uttara dene yogya na honese revAzakarabhAIko isa prasagame likhA hai, jo loTatI DAkase Apako uttara likheMge / yahI vinatI / gosaliyAko praNAma / li0 A0 sva0 praNAma / 1 528 babaI, Asoja sudI 11, budha, 1950 jinhe svapname bhI sasArasukhakI icchA nahI rahI, aura jinhe sasArakA svarUpa sampUrNa niHsArabhUta bhAsita huA hai, aise jJAnIpuruSa bhI AtmAvasthAko vAravAra sambhAla sambhAlakara udaya prApta prArabdhakA vedana karate haiM, parantu AtmAvasthAme pramAda nahI hone dete / pramAdake avakAza yogame jJAnIko bhI jisa sasArase azataH vyAmoha honekA sambhava kahA hai, usa saMsArame sAdhAraNa jIva rahakara, usakA vyavasAya Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa laukikabhAvase karake AtmahitakI icchA kare, yaha na hone jaisA hI kArya hai, kyoki laukikabhAvake kAraNa jahA~ AtmAko nivRtti nahI hotI, vahA~ anya prakArase hitavicAraNA honA sambhava nahI hai| yadi ekakI nivRtti ho to dUsarekA pariNAma honA sambhava hai|| ahitahetu aise sasArasambandhI prasA, laukikabhAva, lokaceSTA ina sabakI sambhAla yathAsambhava chor3a karake, use kama karake Atmahitako avakAza denA yogya hai| Atmahitake liye satsaga jaisA balavAna anya koI nimitta pratIta nahI hotA, phira bhI vaha satsaga bhI jo jIva laukikabhAvase avakAza nahI letA, usake liye prAya. niSphala hotA hai, aura satsaga kucha saphala huA ho, to bhI yadi lokAveza vizeSa-vizeSa rahatA ho to usa phalake nirmUla ho jAneme dera nahIM lagatI, aura strI, putra, Arambha tathA parigrahake prasagamese yadi nijabuddhi choDanekA prayAsa na kiyA jAye to satsagake saphala honekA sambhava kaise ho? jisa prasagame mahA jJAnIpuruSa saMbhala saMbhalakara calate hai, usame isa jIvako to atyanta atyanta sAvadhAnatAse, sakocapUrvaka calanA cAhiye, yaha bAta bhUlane jaisI hI nahI hai, aisA nizcaya karake prasaga-prasagame, kArya-kAryame aura pariNAma-pariNAmameM usakA dhyAna rakhakara usase chUTA jAye, vaise hI karate rahanA, yaha hamane zrI vardhamAnasvAmIkI chadmastha municaryAke dRSTAtase kahA thaa| . . .' 529 / babaI, Asoja vadI 3, budha, 1950 'bhagavAna bhagavAnakA sa~bhAlegA, parantu jaba jIva apanA aha choDegA taba', aisA jo bhadrajanokA vacana hai, vaha bhI vicAra karanese hitakAro hai / Apa kucha jJAnakathA likhiyegaa| 530 , babaI, Asoja vadI 6, zani, 1950 satpuruSako namaskAra AtmArthI, guNagrAhI, satsagayogya bhAI zrI 'mohanalAlake prati, Darabana / / / zrI vavaIse likhita jIvanmuktadazAke icchuka rAyacadakA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho / yahA~ kuzalatA hai| ApakA likhA huA eka patra mujhe milA hai| kaI kAraNoMse usakA utta likhaneme DhIla huI thI / vAdame, Apa isa tarapha turanta AnevAle haiM, aisA jAnaneme Anese patra nahI liA thA, parantu abhI aimA jAnaneme AyA hai ki sthAnIya kAraNase abhI vahAM lagabhaga eka varSa taka Thaharane hai, jisase maine yaha patra likhA hai| Apake likhe hue patrame jo AtmA Adike viSayame prazna haiM aura praznoke uttara jAnanekI Apake cittame vizeSa AturatA hai, una donoke prati merA sahaja sahaja anuma hai / parantu jisa samaya ApakA vaha patra mujhe milA usa samaya usakA uttara likhA jA sake aise cittako sthiti nahI thI, aura prAyaH vaisA honekA kAraNa bhI yaha thA ki usa prasagame bAhyopAdhi sa vairAgya vizeSa pariNAmako prApta huA thA, aura vaisA honese usa patrakA uttara likhane jaise kA pravRtti ho sakanA sambhava na thaa| thoDA samaya jAne dekara, kucha vaise vairAgyamese bhI avakAza lekara patrakA uttara likheMgA, aisA socA thA, parantu bAdame vaisA honA bhI azakya ho gyaa| Apake patra bho maiMne likho na thI aura isa prakAra uttara likha bhejaneme Dhola huI, isase mere maname bhI kheda aura jisakA amuka bhAva to abhI taka rahA karatA hai / jisa prasagame vizeSa karake kheda huA, ra 1. mahAtmA gAghojIne uravana-aphrIkAse jo prazna pUche the unake uttara yahA~ diye hai| kI par3ha haA thA sa prasaMgameM Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 zrImada rAjacandra sonA aupacArika dravya hai, aisA jinendrakA abhiprAya hai, aura jaba anaMta paramANuoke samudAyarUpase vaha rahatA hai tava cakSugocara hotA hai| usakI jo bhinna bhinna AkRtiyA~ bana sakatI haiM ve sabhI sayogabhAvI haiM, aura phirase ve ekatra kI jA sakatI hai, vaha usI kAraNase hai| parantu sonekA mUla svarUpa dekheM to anaMta paramANu-samudAya hai| jo bhinna bhinna paramANu hai ve saba apane apane svarUpame hI rahe hae haiN| koI bhI paramANu apane svarUpako choDakara dUsare paramANurUpase kisI bhI taraha pariNamana karane yogya nahI hai, mAtra ve sajAtIya honese aura uname sparzaguNa honese usa sparzake samaviSamayogase unakA milanA ho sakatA hai, parantu vaha milanA kucha aisA nahIM haiM, ki jisame kisI bhI paramANune apane svarUpakA tyAga kara diyA ho / karoDo prakArase usa anata paramANurUpa sonekI AkRtiyoko yadi eka rasarUpa kareM, to bhI sabake saba paramANu apane ho svarUpame rahate haiM, apane dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA tyAga nahI karate, kyoki vaisA honekA kisI bhI tarahase anubhava nahI ho sktaa| usa soneke anata paramANuoke anusAra anata siddhakI avagAhanA mAne to bAdhA nahI hai, parantu isase kucha koI bhI jIva kisI bhI dUsare jIvake sAtha sarvathA ekatvarUpase mila gayA hai, aisA hai hI nahI / saba nijabhAvame sthiti karake hI raha sakate haiM / pratyeka jIvakI jAti eka ho, isase jo eka jIva hai vaha apanApana tyAga karake dUsare jIvoke samudAyame milakara svarUpakA tyAga kara detA hai, aisA honekA kyA hetu hai ? usake apane dravya, kSetra, kAla, bhAva, kamabadha aura muktAvasthA, ye anAdise bhinna haiM, aura muktAvasthAme phira vaha dravya, kSetra, kAla, bhAvakA tyAga kare, to phira usakA apanA svarUpa kyA rahA? usakA kyA anubhava rahA ?' aura apane svarUpake jAnese usakI karmase mukti huI athavA apane svarUpase mukti huI ? yaha prakAra vicAra karane yogya hai / ityAdi prakArase jinendrane sarvathA ekatvakA niSedha kiyA hai| - abhI samaya nahIM honese itanA likhakara patra pUrA karanA par3atA hai / yahI vinatI / / / . A0 sva0 praNAma / babaI, bhAdo sudI 8, zukra, 1950 zrI sthabhatIrthakSetrame sthita zrI abAlAla, kRSNadAsa Adi sarva mumukSujanake prati, zrI mohamayI kSetrase AtmasvarUpakI smRtipUrvaka yathAyogya prApta ho / vizeSa vinatI ki Apa, saba bhAiyoke prati Aja dina taka hamase mana, vacana, kAyAke yogase jAnate yA ajAnate kucha bhI aparAdha huA ho usakI vinayapUrvaka zuddha ata karaNase kSamA mAMgatA huuN| yahI vintii| . .A0 sva0 praNAma / 525 vabaI, bhAdo sudI 10, ravi, 1950 ___ yaha AtmabhAva hai aura yaha anyabhAva hai, aisA bodhavIja AtmAme pariNamita honese anyabhAvame sahajame udAsInatA utpanna hotI hai, aura vaha udAsInatA anukramase una anyabhAvase sarvathA mukta karatI hai| jisane nijaparabhAvako jAnA hai, aise jJAnIpuruSako, usake pazcAt parabhAvake kAryakA jo kucha prasaga rahatA hai usa prasagame pravRtti karate-karate bhI usase usa jJAnIkA sambandha chUTA karatA hai, paratu usameM hitabuddhi hokara prativadha nahI hotaa| , pratibadha nahI hotA yaha bAta ekAnta nahIM hai, kyoki jahA~ jJAnakI vizeSa prabalatA nahI hotI vahAM parabhAvake vizeSa paricayakA prativadharUpa ho jAnA bhI sambhava hai, aura isaliye bhI zrI jinendrana jJAnI puruSake liye bho nijajJAnake paricaya-puruSArthako sarAhA hai; use bhI pramAda kartavya nahIM hai, athavA Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa parabhAvakA paricaya karanA yogya nahI hai, kyoki vaha kisI azame bhI AtmadhArAke liye pratibadharUpa kahane yogya hai| . jJAnIko pramAdabuddhi sambhava nahI hai, aisA yadyapi sAmAnya padame zrI jinendra Adi mahAtmAone kahA hai, to bhI vaha pada cauthe guNasthAnase sambhavita nahI mAnA, Age jAkara sabhavita mAnA hai, jisase vicAravAna jIvakA to avazya kartavya hai ki yathAsambhava parabhAvake paricita kAryase dUra rahanA, nivRtta honaa| prAya vicAravAna jIvako to yahI buddhi rahato hai, tathApi kisI prArabdhavazAt parabhAvakA paricaya prabalatAse udayame ho vahA~ nijapadabuddhime sthira rahanA vikaTa hai, aisA mAnakara nitya nivRttavuddhikI vizeSa bhAvanA karanI, aisA mahApuruSone kahA hai| ___ alpakAlame avyAbAdha sthiti honeke liye to atyata puruSArtha karake jIvako paraparicayase nivRtta honA hI yogya hai / dhIre dhIre nivRtta honeke kAraNo para bhAra denekI apekSA jisa prakAra tvarAse nivRtti ho vaha vicAra kartavya hai, aura aisA karate hue yadi asAtA Adi ApattiyogakA vedana karanA par3atA ho to usakA vedana karake bhI paraparicayase zIghrata dUra honekA upAya karanA yogya hai / isa bAtakA vismaraNa hone denA yogya nahIM hai| jJAnakI balavatI tAratamyatA honepara to jIvako paraparicayame svAtmavuddhi honA kadApi sambhava nahI hai, aura usakI nivRtti honepara bhI jJAnabalase vaha ekAntarUpase vihAra karane yogya hai| paraMtu usase jisakI nIcI dazA hai, aise jIvako to avazya paraparicayakA chedana karake satsaMga kartavya hai, ki jisa satsagase sahajame avyAvAdha sthitikA anubhava hotA hai| jJAnIpuruSa ki jinhe ekAtame vicarate hue bhI pratibadhakA sambhava nahI hai, ve bhI satsagakI nirantara icchA rakhate haiM, kyoki jIvako yadi avyAvAdha samAdhikI icchA ho to satsaga jaisA koI sarala upAya nahI hai| aisA honese dina pratidina, prasaga prasagame, aneka bAra kSaNa kSaNa me satsagakA ArAdhana karanekI hI icchA vardhamAna huA karatI hai / yahI vintii| , A0 sva0 praNAma / 526 babaI, bhAdo vadI 5, guru, 1950 zrI sUryapurasthita, satsagayogya, AtmaguNa icchuka zrI lallujIke prati, zrI mohamayIkSetrase jIvanmuktadazAke icchuka kA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho / vizeSa Apake likhe hue do patra mile haiN| abhI kucha adhika vistArase likhanA nahI ho sakA / usa kAryame cittasthitikA vizeSa praveza nahI ho sktaa| 'yogavAsiSThAdi' jo jo uttama puruSoMke vacana haiM ve saba ahavRttikA pratikAra karaneke liye hI hai| jisa jisa prakArase apanI bhrAti kalpita kI gayI hai, usa usa prakArase usa bhrAtiko samajhakara tatsabaMdhI abhimAnako nivRtta karanA, yahI sarva tIrthaMkara Adi mahAtmAokA kahanA hai, aura usI vAkyapara jIvako vizeSata sthira honA hai, usIkA vizeSa vicAra karanA hai, aura vahI vAkya mukhyataH anuprekSAyogya hai / usa kAryako siddhike liye saba sAdhana kahe haiN| ahatAdi baDhaneke liye, vAhya kriyA athavA matake Agrahake liye, sampradAya calAneke liye, athavA pUjAzlAghAdi prApta karaneke liye kisI mahApurupakA koI upadeza nahI hai aura vahI kArya karanekI jJAnIpurupako sarvathA AjJA hai / apaneme utpanna huA ho aise mahimAyogya guNase utkarSa prApta karanA yogya nahIM hai, paratu alpa bhI nijadoSa dekhakara puna puna. pazcAttApa karanA yogya hai, aura pramAda kiye binA usase pIche muDanA yogya hai, yaha sUcanA jJAnIpuruSake vacaname sarvatra Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 zrImada rAjacandra nihita hai / aura usa bhAvake Aneke liye satsaga, sadguru aura satzAstra Adi sAdhana kahe hai, jo ananya nimitta haiM / jIvako una sAdhanokI ArAdhanA nijasvarUpake prApta karaneke heturUpa hI hai, tathApi jIva yadi vahA~ bhI vaMcanAvuddhise pravRtti kare to kabhI kalyANa nahI ho sakatA / vaMcanAbuddhi arthAt satsaga, sadguru Adi sacce AtmabhAvase jo mAhAtmyabuddhi honA yogya hai, vaha mAhAtmyabuddhi nahI aura apane AtmAme ajJAnatA hI rahato calI AyI hai, isaliye usakI alpajJatA, laghutA vicArakara amAhAtmyabuddhi karanI cAhiye so nahI karanA, tathA satsaga, sadguru Adike yogame apanI alpajJatA, laghutAko mAnya nahI karanA yaha bho vacanA buddhi hai / vahA~ bhI yadi jIva laghutA dhAraNa na kare to pratyakSarUpase jIva bhavaparibhramaNase bhayako prApta nahI hotA, yahI vicAra karanA yogya hai / jIvako yadi prathama yaha lakSya adhika ho to saba zAstrArtha aura AtmArthakA sahajatAse siddha honA saMbhava hai / yahI vijJApana / A0 sva0 praNAma / bavaI, bhAdo vadI 12, budha, 1950 527 pUjya zrI sobhAgabhAI, zrI sAyalA / yahA~ kuzalatA hai / ApakA eka patra Aja AyA hai / prazno ke uttara abe turata likheMge / Apane Ajake patrame jo samAcAra likhA hai, tatsambandhI zrI revAzaMkarabhAIko jo rAjakoTa haiM, unhe likhA hai ve sIdhe Apako uttara likheMge / 1 gosaliyAke dohe mile haiN| unakA uttara likhane jaisA vizeSarUpase nahI hai / eka adhyAtma dazAke akurase---sphuraNase ye dohe utpanna honA sambhava hai / parantu ye ekAta siddhAMtarUpa nahI hai / zrI mahAvIrasvAmIse vartamAna jaina zAsanakA pravartana huA hai, ve adhika upakArI ? yA pratyakSa hita meM preraka aura ahitake nivAraka aise adhyAtmamUrti sadguru adhika upakAroM ? yaha prazna mAMkubhAIkI tarapha se he / isa viSayame itanA vicAra rahatA hai ki mahAvIra svAmI sarvajJa haiM aura pratyakSa puruSa AtmajJa-samyagdRSTi haiM, arthAt mahAvIrasvAmI vizeSa guNasthAnakame sthita the / mahAvIrasvAmIkI pratimAkI vartamAname bhakti kare, utane hI bhAvase pratyakSa sadgurukI bhakti kare, ina donome vizeSa hitayogya kise kahanA yogya hai ? isakA uttara Apa dono vicArakara savistara likhiyegA / pahale sagAIke samvandhame sUcanA kI thI, arthAt hamane revAzakarabhAIko sahaja hI likhA thA, kyoki usa samaya vizeSa likhA jAnA anavasara ArtadhyAna kahane yogya hai| Aja Apake spaSTa likhanese revAzaMkarabhAIko maiMne spaSTa likha diyA hai / vyAvahArika jajAlame hama uttara dene yogya na honese revAzakarabhAIko isa prasagame likhA hai, jo loTatI DAkase Apako uttara likheMge / yahI vinatI / gosaliyAko praNAma / li0 A0 sva0 praNAma / 528 babaI, Asoja sudI 11, budha, 1950 jinhe svapname bhI sasArasukhakI icchA nahI rahI, aura jinhe sasArakA svarUpa sampUrNa niHsArabhUta bhAsita huA hai, aise jJAnIpuruSa bhI AtmAvasthAko vAravAra sambhAla sambhAlakara udaya prApta prArabdhakA vedana karate haiM, parantu AtmAvasthAme pramAda nahI hone dete / pramAdake avakAza yogame jJAnIko bhI jisa sasArase azata. vyAmoha honekA sambhava kahA hai, usa saMsArame sAdhAraNa jIva rahakara, usakA vyavasAya Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa laukikabhAvase karake AtmahitakI icchA kare, yaha na hone jaisA hI kArya hai,, kyoki laukikabhAvake kAraNa jahA~ AtmAko nivRtti nahI hotI, vahA~ anya prakArase hitavicAraNA honA sambhava nahI hai| yadi ekako nivRtti ho to dUsarekA pariNAma honA sambhava hai| ahitahetu aise saMsArasambandhI prasaga, laukikabhAva, lokaceSTA ina sabakI sambhAla yathAsambhava chor3a , karake, ubhe kama karake Atmahitako avakAza denA yogya hai| ___Atmahitake liye satsaga jaisA balavAna anya koI nimitta pratIta nahI hotA, phira bhI vaha satsaga bhI jo jIva laukikabhAvase avakAza nahI letA, usake liye prAyaH niSphala hotA hai, aura satsaga kucha saphala huA ho, to bhI yadi lokAveza vizeSa-vizeSa rahatA ho to usa phalake nirmUla ho jAneme dera nahIM lagatI, aura strI, putra, Arambha tathA parigrahake prasagamese yadi nijabuddhi chor3anekA prayAsa na kiyA jAye to satsagake saphala honekA sambhava kaise ho? jisa prasagame mahA jJAnIpuruSa saMbhala saMbhalakara calate haiM, usame isa jIvako to atyanta atyanta sAvadhAnatAse, sakocapUrvaka calanA cAhiye, yaha bAta bhUlane jaisI hI nahI hai,, aisA nizcaya karake prasaga-prasagame, kArya-kAryame aura pariNAma-pariNAmame usakA dhyAna rakhakara usase chUTA jAye, vaise hI karate rahanA, yaha hamane zrI vardhamAnasvAmIkI chamastha municaryAke dRSTAtase kahA thaa| --, 529 babaI, Asoja vadI 3, budha, 1950 'bhagavAna bhagavAnakA saMbhAlegA, parantu jaba jIva apanA aha choDegA tava', aisA jo bhadrajanokA vacana hai, vaha bhI vicAra karaneseM hitakArI hai / Apa kucha jJAnakathA likhiyegaa| 530 / baMbaI, Asoja vadI 6, zani, 1950 satpuruSako namaskAra AtmArthI. guNagrAhI, satsagayogya bhAI zrI mohanalAlake prati, Darabana / , . zrI babaIse likhita jIvanmuktadazAke icchuka rAyacadakA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho| yahA~ kuzalatA hai| ApakA likhA huA eka patra mujhe milA hai| kaI kAraNose usakA utta' likhaneme DhIla huI thI / bAdame, Apa isa tarapha turanta AnevAle haiM, aisA jAnaneme Anese patra nahI lie thA, parantu abhI aimA jAnaneme AyA hai ki sthAnIya kAraNase abhI vahA~ lagabhaga eka varSa taka Thaharane hai, jisase maine yaha patra likhA hai| Apake likhe hue patrame jo AtmA Adike viSayame prazna haiM aura praznoMke uttara jAnaneko Apake cittame vizeSa AturatA hai, una donoke prati merA sahaja sahaja anuma hai| parantu jisa samaya ApakA vaha patra mujhe milA usa samaya usakA uttara likhA jA sake aise cittakI sthiti nahIM thI, aura prAyaH vaisA honekA kAraNa bhI yaha thA ki usa prasagame bAhyopAdhi sa vairAgya vizeSa pariNAmako prApta huA thA, aura vaisA honese usa patrakA uttara likhane jaise kA pravRtti ho sakanA sambhava na thaa| thoDA samaya jAne dekara, kucha vaise vairAgyamese bhI avakAza lekara patrakA uttara likheMgA, aisA socA thA, parantu bAdame vaisA honA bhI azakya ho gyaa| Apake patra bhI maiMne likhI na thI ora isa prakAra uttara likha bhejaneme Dhola huI, isase mere maname bhI kheda aura jisakA amuka bhAva to abhI taka rahA karatA hai / jisa prasagame vizeSa karake kheda haA, u 1. mahAtmA gAdhIjIne uravana-mamIkAse jo prazna pUche the unake uttara yahA~ diye haiM / sana sa prara Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ r 432 zrImada rAjacandra aisA sunane AyA ki Apa turanta hI isa dezame AnekA vicAra rakhate hai, jisase cittame kucha aisA AyA ki Apako uttara likhaneme dera huI hai, parantu ApakA samAgama honese vaha ulaTI lAbhakAraka hogI / kyoki lekha dvArA bahutase uttara samajhAnA vikaTa thA, aura Apako turanta patra na mila sakanese Apake cittame jo AturatA vardhamAna huI vaha samAgamame uttara turata hI samajha sakaneke liye eka sundara kAraNa mAnane yogya thA / aba prArabdhodayase jaba samAgama ho taba kucha bhI vesI jJAnavArtA honekA prasaMga Aye aisI AkAkSA rakhakara saMkSepame Apake praznoke uttara likhatA hU~, jina praznoke uttarokA vicAra karaneke liye nirantara tatsambandhI vicArarUpa abhyAsakI AvazyakatA hai / ve uttara sakSepame likhe gaye hai, jisase kucha eka sandehokI nivRtti honA zAyada muzkila hogA, to bhI mere cittame aisA rahatA hai ki mere vaMcanake prati kucha bhI vizeSa vizvAsa hai, aura isase Apako dhairya raha sakegA, aura praznokA yathAyogya samAdhAna honeke liye anukramase 'kAraNabhUta hogA aisA mujhe lagatA hai| Apake patrame 27 prazna hai, unake uttara saMkSepame nIce likhatA hU~ 1- prazna- (1) AtmA kyA hai ? (2) vaha kucha karatA hai ? (3) aura use karma duHkha dete hai yA nahI ? / u0--(1) jaise ghaTapaTAdi jar3a vastue~ hai vaise AtmA jJAnasvarUpa vastu hai / ghaTapaTAdi anitya haiM, 'ekasvarUpase sthiti karake trikAla nahI raha sakate / 'AtmA ekasvarUpase sthiti karake trikAla raha sakatA hai aisA nitya padArtha hai / jisa padArthako utpatti kisI bhI sayogase nahI ho sakatI, vaha padArtha nitya hotA hai / AtmA kisI bhI sayogase bana sake, aisA pratIta nahI hotA / kyoki jar3ake cAhe hajAro sayoga kareM to bhI usase cetanakI utpatti ho sakane yogya nahI hai / jo dharma jisa padArthame, nahI hotA, vaise bahutase padArthoMko ikaTThA karanese bhI, unameM jo dharma nahI hai, vaha utpanna nahI ho sakatA, aisA anubhava, sabako ho sakatA hai / jo ghaTapaTAdi padArtha haiM uname jJAnasvarUpatA dekhaneme nahI aatii| vaise padArtho pariNAmAtara karake sayoga kiyA ho athavA huA ho to bhI vaha usI jAtikA hotA hai arthAt jaDasvarUpa hotA hai, parantu jJAnasvarUpa nahI hotaa| to phira vaise padArthakA sayoga honepara AtmA ki jise jJAnIpuruSa mukhya jJAnasvarUpa lakSaNavAlA kahate haiM vaha vaise (ghaTapaTAdi, pRthvI, jala, vAyu, AkAza) padArthoMse kisI taraha utpanna ho sakane yogya nahI hai / jJAnasvarUpatA yaha AtmAkA mukhya lakSaNa hai, aura usake abhAvavAlA mukhya lakSaNa jar3akA hai / una donoke ye anAdi, sahaja svabhAva hai / yaha tathA vaise dUsare hajAro pramANa AtmAkI nityatAkA pratipAdana kara sakate hai / tathA usakA vizeSa vicAra karanepara, nityarUpase sahajasvarUpa AtmA anubhavame bhI AtA hai| jisase sukha dukha Adi bhoganA, usase nivRtta honA, vicAra karanA, preraNA karanA ityAdi bhAva jisakI vidyamAnatAse anubhavame Ate hai, vaha AtmA mukhya cetana (jJAna) lakSaNavAlA hai, aura usa bhAvase ( sthitise) vaha sarva kAla raha sakanevAlA nitya padArtha hai, aisA mAnaneme koI bhI doSa yA bAdhA pratIta nahI hotI, parantu satyakA svIkAra honerUpa guNa hotA hai / yaha prazna tathA Apake dUsare kitane hI prazna aise hai ki jiname vizeSa likhane tathA kahane aura samajhAnekI AvazyakatA hai, una prazno ke uttara vaise svarUpameM likha pAnA abhI kaThina hai / isaliye pahale ' 'SaDdarzanasamuccaya' grantha Apako bhejA thA ki jise par3hane aura vicAranese Apako kisI bhI azame samAdhAna ho, aura isa patra se bhI kucha vizeSa azame samAdhAna ho sakanA sambhava hai / kyoki tatsambandhI aneka prazna uThane yogya hai, jinakA puna puna samAdhAna honese, vicAra karanese ve zAnta ho jAye, aisI' prAya sthiti hai / (2) jJAnadazAme, apane svarUpake yathArthabodha se utpanna huI dazAme vaha AtmA nijabhAvakA arthAt jJAna, darzana ( yathAsthita nirdhAra) aura sahajasamAdhipariNAmakA karttA hai / ajJAnadazAme krodha, mAna, mAyA, Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vo varSa 433 lobha ityAdi prakRtikA kartA hai, aura usa bhAvake phalaka bhoktA honese prasaMgavazAt ghaTapaTAdi padArthakA nimittarUpase kartA hai, arthAt ghaTapaTAdi padArthake mUla vyakA kartA nahIM hai, parantu use kisI AkArame lAnerUpa kriyAkA kartA hai| yaha jo pIche usakI dazA hI hai, use jaina 'kama' kahatA hai, vedAta 'bhrAti' kahatA hai, tathA dUsare bhI tadanusArI aise zabda kahate haiN| vAstavika vicAra karanese AtmA ghaTapaTAdikA tathA krodhAdikA kartA nahIM ho sakatA, mAtra nijasrUpa jJAnapariNAmakA hI kartA, hai, aisA spaSTa samajhame AtA hai| (3) ajJAnabhAvase kiye hue karma prArambhakAtma vIjarUpa hokara samayakA yoga pAkara phalarUpa vakSapariNAmase pariNamate haiM, arthAt ve karma AtmAko gogane par3ate haiM / jaise agnike sparzase uSNatAkA sambandha hotA hai, aura usakA sahaja vedanArUpa pariNAma tatA hai, vaise AtmAko krodhAdi bhAvake kartArUpase janma, jarA, maraNAdi vedanArUpa pariNAma hotA hai,. sa divArakA Apa vizeSarUpase vicAra kIjiyegA, aura tatsambandhI jo koI prazna ho use likhiyega / koki jisa prakArako samajha hai usase nivRtta honerUpa kArya karanepara jIvako mokSadazA prApta hotI / / 2. pra0-(1)-Izvara kyA hai ? (2) vA vaha svamuca jagatakartA hai ? __ . u0-(1) hama Apa karmavadhame se hue jI haiN| usa jIvakA sahajasvarupa arthAt karmarahitarUpase mAtra eka AtmatvarUpase jo svarUpa hai ha Izvaratva hai| jisame jJAnAdi aizvarya hai se Izvara kahanA yogya hai, aura vaha IzvaratA AtmAkA salasvarUpa hai / jo svarUpa kamaprasagase pratIta nI hotA, paraMta usa prasagako anyasvarUpa jAnakara, jaba nAtmAkI oradRSTi hotI hai, tabhI anukramase sarvajJatadi. aizvarya usI AtmAme pratIta hotA hai, aura usa vizeSa aizvayaMvAlA koI padArtha samasta padArthoko dekhA hae bhI anubhavame nahI A sakatA / isaliyejo Izvara hai vaha vAtmAkA dUsarA paryAyavAcI nAma hai, isase koI vizeSa sattAvAlA padArtha Izvara hai, aisA nahI hai / aise nizvayame merA abhiprAya hai| (2) vaha jagatakartA hI hai, arthAt paramApu, AkAza Adi padArtha nitya hone yogya hai, ve kisI bhI vastamese banane yogya nahIM hai| kadAcit aisA mAneM ki ve zviramese bane haiM, to yaha pata bhI yogya nahI lagatI; kyoki Izarako yadi cetanarUpase mAna, to usase pa'mANu, AkAza ityAdi kaise panna ho sakate haiM ? kyoki cetnase z2aDakI utpatti honA hI sambhava nahI hai / yadi Izvarako jaDarUpa svIkAra kiyA jAya to vaha sahaja ta anaizvaryavAna ThaharatA hai, tathA usase jovarUpa tana padArthakI utpatti bhI nahI hai sktii| jaDacetana ubhayarUpa Izvara mAneM to phira jaDacetanarUpa jagata hai usakA Izvara aisA dUsarA nAma kahakara satoSa nAnane jaisA hotA hai, aura jagatakA nAma Izvara rakhakara satoSa mAnanA, isakI apekSA jagatako jagata kahanA, yaha vizeSa yogya hai| kadAcit paramANu, AkAza Adiko nitya mAne aura Izvara ko karmAdikA phala denevAlA mAneM to bhI yaha vAta siddha pratIta nahI hotii| isa vicArapara 'SaDadarzanasamuccaya' me acche pramANa diye haiN| 3 pra0-mokSa kyA hai ? u.-jisa krodhAdi ajJAnabhAvame, dehAdime AtmAko prativadha hai, usase sarvatha nivatti honA, bhakti honA, use jJAniyoMne mokSapada kahA hai / usakA mahaja vicAra karanepara vaha pramANabhUta latA hai| 4 pra0-mokSa milegA yA nahIM? yaha nizcitarUpase isa dehame hI jAnA jA sakA hai? u.-eka rassIke bahutase vadhose hAtha bAMdha diyA gayA ho, unamese anukramase yo jyo vadha chor3aneme Ate hai, tyo tyo usa baMdhake sambandhakI nivRtti anubhavame AtI hai, aura vaha rassI bata Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 zrImad rAjacandra choDakara chUTa jAneke pariNAmame rahatI hai, aisA bhI mAlUma hotA hai, anubhavame AtA hai / 'usI prakAra ajJAnabhAvake aneka pariNAmarUpa vadhakA prasaMga AtmAko hai, vaha jyo jyo chUTatA hai tyo tyo mokSakA anubhava hotA hai, aura jaba usakI atIva alpatA ho jAtI hai taba sahaja hI AtmAme nijabhAva prakAzita hokara ajJAnabhAvarUpa badhase chUTa sakanekA prasaga hai, aisA spaSTa anubhava hotA hai / tathA samasta ajJAnAdibhAvase nivRtti hokara sampUrNa AtmabhAva isI dehameM sthitimAna hote hue bhI AtmAko pragaTa hotA hai, aura sarva sambandhase sarvathA apanI bhinnanA anubhavAme AtI hai, arthAt mokSapada isa dehame bhI anubhavame Ane yogya hai| 5 pra0-aisA paDhaneme AyA hai ki manuSya deha chor3akara karmake anusAra jAnavarome janma letA hai, patyara bhI hotA hai, vRkSa bhI hotA hai, kyA yaha ThIka hai ? | u0-deha choDaneke bAda upAjita karmake anusAra jIvakI gati hotI hai, isase vaha tiryaMca (jAnavara) bhI hotA hai aura pRthvIkAya arthAt pRthvIrUpa zArIra dhAraNakara bAkIkI dUsarI cAra indriyoke binA karma bhoganekA jIvako prasaga bhI AtA hai, tathApi vaha sarvathA patthara athavA pRthvI ho jAtA hai, aisA kucha nahI hai / patthararUpa kAyA dhAraNa kare aura usame bhI avyaktarUpase jIva jIvarUpa hI hotA hai| dUsarI cAra indriyokI vahA~ avyaktatA (apragaTatA) honese pRthvIkAyarUpa jI kahane yogya hai| anukramase usa karmako bhogakara jIva nivRtta hotA hai, taba kevala pattharakA dala paramANu rUpase rahatA hai, parantu jIvake usake sambandhako chor3akara cale jAnese use AhArAdi sajJA nahI hotI, arthAt kevala jaDa'aisA patthara jIva hotA hai, aisA nahIM hai / kamakI viSamatAse cAra idriyokA prasaga avyatta hokara kevala eka sparzandriyarUpase dehakA prasaga jIcako jisa kamase hotA hai, usa karmako 'bhogate hae vaha pRthvI AdimeM janma letA hai, paraMtu vaha sarvathA pRthvIrUpa athavA patthararUpa nahI ho jaataa| jAnavara hote hue bhI sarvathA' jAnavara nahIM hA jAtA / jo deha hai, vaha jovakI vezadhAritA hai, svarUpatA nahI hai| - 6-7 pra0-5veM praznake uttarame chaThe praznakA bhI samAdhAna A gayA hai, aura sAtave praznakA bhI samAdhAna A gayA hai ki kevala patthara yA kevala pRthvI kucha karmakA kartA nahI hai| usame Akara utpanna huA jIva karmakA kartA hai, aura vaha bhI dUdha aura pAnIkI taraha hai| jaise dUdha pAnIkA sayoga honepara bhI dUdha dUdha hai aura pAnI pAnI hai, vaise ekendriya Adi karmabandhase jIvame pattharapana, jar3atA mAlUma hotI hai, to bhI vaha jIva antarame to jIvalpase hI hai, aura vahA~ bhI vaha AhAra, bhaya Adi sajJApUrvaka hai, jo avyakta jaisI hai| 8. pra0-(1) Aryadharma kyA hai ? (2) sabakI utpatti vedamese hI hai kyA ? u0-(1) AryadharmakI vyAkhyA karaneme sabhI apane pakSako Aryadharma kahanA cAhate haiN| jaina jainako, bauddha bauddhako, vedAtI vedAtako Aryadharma kahate haiM, aisA sAdhAraNa hai| tathApi jJAnIpuruSa to jisase AtmAko nijasvarUpakI prApti ho, aisA jo Arya (uttama) mArga, use Aryadharma kahate haiM, aura aisA hI hone yogya hai| (2) sabakI utpatti vedamese honA sambhava nahI hai / vedame jitanA jJAna kahA hai usase haz2AragunA AzayavAlA jJAna zrI tIrthaMkarAdi mahAtmAone kahA hai, aisA mere anubhavame AtA hai, aura isase maiM aisA mAnatA hU~ ki alpa vastumese sampUrNa 'vastu nahI ho sakatI, aisA honese vedamese sabakI utpatti kahanA yogya nahI hai| vaiSNavAdi sampradAyokI utpatti usake Azrayase mAnanemeM koI Apatti nahI hai| jaina, bauddhake antima mahAvIrAdi' mahAtmA honese pahale veda the; aisA mAlUma hotA hai, aura ve bahuta prAcIna Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 yA varSa grantha haiM, aisA bhI mAlUma hotA hai| tathApi jo kucha prAcIna ho vahI sampUrNa ho yA satya ho, aisA nahI kahA jA sakatA, aura jo bAdame utpanna hue ho ve apUrNa tathA asatya ho, aisA bhI nahIM kahA jA sktaa| bAkI veda jaisA abhiprAya aura jaina jaisA abhiprAya anAdise calA AtA hai| sarva bhAva anAdi haiM, mAtra rUpAtara hotA hai| kevala utpatti athavA kevala nAza nahI hotaa| veda, jaina aura anya sabake abhiprAya anAdi haiM, aisA mAnaneme Apatti nahI hai; vahA~ phira vivAda kisakA rahe? tathApi ina sabame vizeSa valavAna, satya abhiprAya kisakA kahane yogya hai, usakA-vicAra karanA, yaha hame, Apako, sabako yogya hai| 9 pra-(1) veda kisane banAye ? ve anAdi haiM ? (2) yadi anAdi ho to anAdikA artha kyA ? u0-(1) bahuta kAla pahale vedokA honA sambhava hai| (2) pustakarUpase koI bhI zAstra anAdi nahIM hai, usame kahe hue arthake anusAra to sava zAstra anAdi hai, kyoki usa usa prakArakA abhiprAya bhinna-bhinna jova bhinna bhinnarUpase kahate Aye haiM, aura aisI hI sthiti sambhava hai, krodhAdi bhAva bhI anAdi hai, aura kSamAdi bhAva bhI anAdi haiM, hiMsAdi dharma bhI anAdi hai; aura ahiMsAdi dharma bhI anAdi haiN| mAtra jIvake liye hitakArI kyA hai ? itanA vicAra karanA kAryarUpa hai / anAdi to dono haiM / phira kabhI kama parimAName ora kabhI vizeSa parimAName kisokA bala hotA hai| 10 pra0-gItA kisane banAyI ? IzvarakRta to nahI hai ? yadi vaisA ho to usakA koI pramANa hai ? u0-uparyukta uttarose kucha, samAdhAna ho sakane yogya hai ki 'Izvara'kA artha jJAnI. (sampUrNajJAnI) aisA karanese vaha IzvarakRta ho sakatI hai, paratu nitya akriya aise AkAzakI taraha vyApaka Izvarako svIkAra karanepara vaisI pustaka AdikI utpatti honA sambhava nahIM hai, kyoki yaha to sAdhAraNa kArya hai ki jisakA kartRtva ArabhapUrvaka hotA hai, anAdi nahI hotaa| gItA vedavyAsajIkI banAyI huI pustaka mAnI jAtI hai aura mahAtmA zrIkRSNane arjunako vaisA bodha kiyA thA, isaliye mukhyarUpase kartA zrIkRSNa kahe jAte hai, jo bAta sambhava hai| grantha zreSTha hai, aisA bhAvArtha anAdise calA AtA hai, paratu ve hI zloka anAdise cale Ate ho, aisA honA yogya nahIM hai, tathA niSkriya Izvarase bhI usakI utpatti ho, yaha sambhava nahI hai| sakriya arthAt kisI dehadhArIse vaha kriyA hone yogya hai| isaliye sampUrNatAnI vahI Izvara hai, aura usake dvArA upadiSTa zAstra IzvarIya zAstra hai, aisA mAnaneme koI vAdhA nahIM hai| 11 pra0-pazu Adike yajJase jarA bhI puNya hai kyA? u.-pazake vadhase, homase yA jarA bhI use dukha denese pApa hI hai, vaha phira yajJame kare yA cAhe to Izvarake dhAmame baiThakara kareM, parantu yajJame jo dAnAdi kriyA hotI hai, vaha kucha puNya hetu hai, tathApi hiMsAmizrita honese vaha bhI anumodana yogya nahIM hai| 12 pra0-jo dharma uttama hai, aisA Apa kahe to usakA pramANa mAMgA jA sakatA hai kyA ? u0-pramANa mAMganeme na Aye aura uttama he aisA pramANake vinA pratipAdana kiyA jAye to phira artha, anartha, dharma, adharma saba uttama ho tthhreN| pramANase hI uttama anuttama mAlUma hotA hai| jo dharma sasArako parikSINa karaneme savase uttama ho, aura nijasvabhAvame sthiti karAneme balavAna ho vahI uttama aura vahI balavAna hai| 13 pra-kyA Apa IsAIdharmake viSayame kucha jAnate haiM ? yadi jAnate ho to apane vicAra btlaaiyegaa| Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PLANETYSTI zrImada rAjacandra u0- IsAIdharmake vipayame mai sAdhAraNarUpase jAnatA hU~ / bharatakhaDame mahAtmAone jaisA dharma zodhA , vicArA hai, vaisA dharma kisI dUsare dezase vicArA nahI gayA hai, yaha to alpa abhyAsase bhI mamajhA jA katA hai / usame (IsAI dharmame ) jIva kI sadA paravazatA kahI gayI hai, aura mokSame bhI vaha dazA vaisI hI rakhI hai| jisame jIvake anAdi svarUpakA vivecana yathAyogya nahI hai, karmasambandhI vyavasthA aura usakI navRtti bhI yathAyogya nahI kahI hai, usa dharmake vipayame merA aisA abhiprAya honA sambhava nahI hai ki vaha sarvottama dharma hai / IsAIdharma meM jo maine Upara kahA usa prakArakA yathAyogya samAdhAna dikhAyI nahI detA / vAkya matabhedavazAt nahI kahA hai| adhika pUchane yogya lage to pUchiyegA, to vizeSa samAdhAna kiyA jA sakegA / 36 14. pra0 - ve aisA kahate hai ki vAIvila Izvaraprerita hai, IsA IzvarakA avatAra hai, usakA putra hai, aura thA / u0~~yaha bAta to zraddhAse mAnI jA sakatI hai, parantu pramANase siddha nahI hai / jaisA gItA aura veda ke Izvaraprerita honeke bAreme Upara likhA hai, vaisA hI bAIvilake sambandhame bhI mAnanA / jo janmamaraNase mukta huA vaha Izvara avatAra le, yaha sabhava nahI hai, kyoki rAgadveSAdi pariNAma hI janmakA hetu hai, vaha jise nahI hai aisA Izvara avatAra dhAraNa kare, yaha bAta vicAra karanese yathArthaM pratIta nahI hotI / 'IzvarakA putra hai, aura thA,' isa bAtakA bhI kisI rUpakake taurapara vicAra kare to kadAcit mela baiThe, nahI to pratyakSa pramANase vAdhita hai| mukta aise Izvarako putra ho, yaha kisa taraha kahA jAye ? aura kahe to usakI utpatti kisa taraha kaha sakate haiM ? donoko anAdi mAneM to pitA-putra sambandha kisa taraha mela khAye ? ityAdi bAteM vicAraNIya haiN| jinakA vicAra karanese mujhe aisA lagatA hai, ki yaha bAta yathAyogya nahI hai / 15. pra0 - purAne karArame jo bhaviSya kahA gayA hai vaha sava IsAke vipayame saca siddha huA hai / u0- aisA ho to bhI usase una dono zAstroke viSayame vicAra karanA yogya hai| tathA aisA bhaviSya bhI IsAko IzvarAvatAra kahaneme valavAna pramANa nahI hai, kyoki jyotiSAdikase bhI mahAtmAkI utpatti batAyI ho aisA sambhava hai / athavA bhale kisI jJAnase vaisI vAta batAyI ho, paratu vaise bhaviSyavettA sampUrNa mokSamArga ke jJAtA the, yaha bAta jaba taka yathAsthita pramANarUpa na ho, taba taka vaha bhaviSya ityAdi eka zraddhAggrAhya pramANa hai, aura vaha anya pramANose vAdhita na ho, aisA dhAraNAme nahI A sakatA / 16 pra0 - isame 'IsAmasIha ke camatkAra' ke viSayame likhA hai / u0--jo jIva kAyAmese sarvathA calA gayA ho, usI jIvako yadi usI kAyAme dAkhila kiyA ho, athavA kisI dUsare jIvako usame dAkhila kiyA ho, to yaha ho sakanA saMbhava nahI haiM; aura yadi aisA ho to phira karmAdikI vyavasthA bhI niSphala ho jAye / bAkI yogAdikI siddhise kitane hI camatkAra utpanna hote haiM, aura vaise kucha camatkAra IsAke ho, to yaha ekadama mithyA hai yA asambhava hai, aisA nahI kahA jA sakatA, vaisI siddhiyA~ AtmAke aizvaryake Age alpa haiM, AtmAkA aizvarya usase anaMtagunA mahAna sabhava hai / isa viSaya samAgamame pUchanA yogya hai / 17 pra0- 0 - bhaviSya me kaunasA janma hogA usakA isa bhavame patA calatA hai ? athavA pahale kyA the isakA patA cala sakatA hai ? u0- yaha ho sakatA hai / jisakA jJAna nirmala ityAdi cihnose varasAtakA anumAna hotA hai, vaise isa huA ho use vaisA honA saMbhava hai / jaise bAdala jIvakI isa bhavakI ceSTAse usake pUrvakAraNa kaise Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vaoN varSa 437 hone cAhiye, yaha bhI samajhA jA sakatA hai, kadAcit thor3e aMzame samajhA jAye / tathA vaha ceSTA bhaviSyame kaise pariNAmako prApta hogI, yaha bhI usake svarUpase jAnA jA sakatA hai / aura usakA vizeSa vicAra karanepara kaisA bhava honA sambhava hai, tathA kaisA bhava thA, yaha bhI vicArame bhalIbhA~ti A sakatA hai / 18 pra0 - punarjanma tathA pUrvajanmakA patA kise cala sakatA hai ? u0--isakA uttara Upara A cukA hai| 19 pra0 - jina mokSaprApta puruSoMke nAma Apa batAte hai, vaha kisa AdhArase ? u0- isa praznako yadi mujhe khAsa taura se lakSya karake pUchate haiM to usake uttarame yaha kahA jA sakatA hai ki jinakI saMsAradazA atyaMta parikSINa huI hai, unake vacana aise ho, aisI unakI ceSTA ho, ityAdi azase bhI apane AtmAme anubhava hotA hai aura usake Azrayase unake mokSake viSayame kahA jA sakatA hai; aura prAya vaha yathArtha hotA hai, aisA mAnaneke pramANa bhI zAstrAdise jAne jA sakate haiM / 20 pra0 - buddhadeva bhI mokSako prApta nahI hue, yaha Apa kisa AdhArase kahate hai u0~~unake zAstrasiddhAtoke AdhArase / jisa prakArase unake zAstrasiddhAta hai usIke anusAra yadi unakA abhiprAya ho to vaha abhiprAya pUrvApara viruddha bhI dikhAyI detA hai, aura vaha sampUrNa jJAnakA lakSaNa nahI hai / yadi sapUrNa jJAna na ho to sapUrNa rAgadveSakA nAza honA saMbhava nahI hai / jahA~ vaisA ho vahA~ saMsArakA sabhava hai / isaliye, unhe sapUrNa mokSa prApta huA hai, aisA nahI kahA jA sakatA | aura unake kahe hue zAstrome jo abhiprAya hai usake sivAya unakA abhiprAya dUsarA thA, use dUsarI taraha jAnanA Apake liye aura hamAre liye kaThita hai, aura vaisA hone para bhI yadi kahe ki buddhadevakA abhiprAya dUsarA thA to use kAraNapUrvaka kahanese pramANabhUta na ho, aisA kucha nahI hai / 21 pra0- duniyA kI atima sthiti kyA hogI ? u0--saba jIvokI sthiti sarvathA mokSarUpase ho jAye athavA isa duniyAkA sarvathA nAza ho jAye, vaisA honA mujhe pramANabhUta nahI lagatA / aiseke aise pravAhame usakI sthiti sambhava hai / koI bhAvarUpAta pAkara kSINa ho, to koI vardhamAna ho, parantu vaha eka kSetrame bar3he to dUsare kSetrame ghaTe ityAdi isa sRSTikI sthiti hai | isase aura bahuta hI gahare vicArame jAneke anatara aisA saMbhavita lagatA hai, ki isa sRSTikA sarvathA nAza ho yA pralaya ho, yaha na hone yogya hai / sRSTi arthAt eka yahI pRthvI aisA artha nahI hai / 22. pra0 - isa anItimese sunIti hogI kyA ? u0- isa praznakA uttara sunakara jo jIva anItikI icchA karatA hai, use yaha uttara upayogI ho, aisA hone denA yogya nahI hai / sarva bhAva anAdi haiM, nIti, anIti, tathApi Apa hama anIti chor3akara nIti svIkAra kareM, to ise svIkAra kiyA jA sakatA hai aura yahI AtmAko kartavya hai / aura sarva jIvaAzrayI anIti miTakara nIti sthApita ho, aisA vacana nahI kahA jA sakatA; kyoki ekAtase vaisI sthiti ho sakanA yogya nahI hai | 23. pra0 - duniyAkA pralaya hai ? u0--pralaya arthAt sarvathA nAza, yadi aisA artha kiyA jAye to yaha bAta yogya nahI hai, kyoki padArthakA sarvathA nAza honA sambhava hI nahI hai / pralaya arthAt sarva padArthoMkA IzvarAdime lIna honA, to kisIke abhiprAyame isa bAtakA svIkAra hai, parantu mujhe yaha sambhavita nahI lagatA, kyoki sarvaM padArtha, sarvaM jIva aise samapariNAmako kisa taraha pAyeM ki aisA yoga ho, aura yadi vaise samapariNAmakA prasaga Aye Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 zrImad rAjacandra to phira puna. viSamatA honA sambhava nahI haiN| yadi avyaktarUpase jIvame viSamatA ho aura vyaktarUpase samatA ho isa taraha pralayako svIkAra kareM to bhI dehAdi sambandhake vinA viSamatA kisa Azrayase rahe ? dehAdi sambandha mAneM to sabakI ekendriyatA mAnanekA prasaMga Aye, aura vaimA mAnanese to binA kAraNa dUsarI gatiyokA asvIkAra samajhA jAye arthAt U~cI gatike jIvako yadi vaise pariNAmakA prasaMga miTane AyA ho, vaha prApta honekA prasaga Aye ityAdi bahutase vicAra uThate hai| sarva jIvaAzrayI pralayakA sambhava nahI hai| 24 pra0-anapaDhako bhaktise hI mokSa mila sakatA hai kyA ? u0-bhakti jJAnakA hetu hai / jJAna mokSakA hetu hai| jise akSarajJAna na ho use anapaDha kahA ho, to use bhakti prApta honA asaMbhavita hai, aisA kucha hai nahI | jIva mAtra jJAnasvabhAvI hai / bhaktike balase jJAna nirmala hotA hai| nirmala jJAna mokSakA hetu hotA hai / sampUrNa jJAnakI abhivyakti hue binA sarvathA mokSa ho, aisA mujhe nahIM lagatA, aura jahA~ sampUrNa jJAna ho vahA~ sarva bhASAjJAna samA jAya, aisA kahanekI bhI AvazyakatA nahI hai / bhASAjJAna mokSakA hetu hai tathA vaha jise na ho use AtmajJAna na ho. aisA kucha niyama sambhava nahI hai| 25 pra0-(1) kRSNAvatAra aura rAmAvatAra honekI bAta kyA saccI hai ? yadi aisA ho to ve kyA the ? ve sAkSAt Izvara the yA usake aza the ? (2) unhe mAnanese mokSa milatA hai kyA ? u0-(1) dono mahAtmA puruSa the, aisA to mujhe bhI nizcaya hai| AtmA honese ve Izvara the| unake saba AvaraNa dUra ho gaye ho to unakA sarvathA mokSa bhI mAnaneme vivAda nahI hai| koI jIva Izvara kA aza hai, aisA mujhe nahIM lagatA, kyoki usake virodhI hajAro pramANa dekhaneme Ate haiM / jIvako Izvara kA aza mAnanese badha-mokSa saba vyartha ho jAte hai kyoki Izvara hI ajJAnAdikA kartA huA, aura ajJAna AdikA jo karttA ho use phira sahaja hI anaizvaryatA prApta hotI hai aura aizvarya kho baiThatA hai, arthAt jIvakA svAmI hone jAte hue Izvarako ulaTe hAni sahana karanekA prasaga Aye vaisA hai| tathA jIvako IzvarakA aza mAnaneke bAda puruSArtha karanA kisa taraha yogya lage ? kyoki vaha svaya to koI kartA-hartA siddha nahI ho sakatA / ityAdi virodhase kisI jIvako Izvarake azarUpase svIkAra karanekI bhI merI buddhi nahIM hotii| to phira zrIkRSNa yA rAma jaise mahAtmAoko vaise yogame mAnanekI buddhi kaise ho ? ve dono avyakta Izvara the, aisA mAnaneme bAdhA nahI hai / tathApi uname sampUrNa aizvayaM pragaTa huA thA yA nahIM, yaha bAta vicAraNIya hai| (2) unhe mAnanese mokSa milatA hai kyA? isakA uttara sahaja hai / jIvake sarva rAgadveSa aura ajJAna kA abhAva arthAt unase chUTanA hI mokSa hai| vaha jinake upadezase ho sake unhe mAnakara aura unakA paramArthasvarUpa vicArakara, svAtmAme bhI vaisI hI niSThA hokara usI mahAtmAke AtmAke AkArase (svarUpase) pratiSThAna ho, taba mokSa honA sambhava hai| bAkI anya upAsanA sarvathA mokSakA hetu nahI hai, usake sAdhanakA hetu hotI hai, vaha bhI nizcayase ho hI aisA kahanA yogya nahI hai / 26 pra0-brahmA, viSNu aura mahezvara kauna the ? / u0-sRSTike heturUpa tIna guNoko mAnakara, unake Azrayase unhe yaha rUpa diyA ho to yaha bAta mela khA sakatI hai tathA vaise anya kAraNose una brahmAdikA svarUpa samajhame AtA hai| parantu purANome jisa prakArakA unakA svarUpa kahA hai, usa prakArakA svarUpa hai, aisA mAnaneme merA vizeSa jhukAva nahIM hai| kyoki uname bahutase rUpaka upadezake liye kahe ho, aisA bhI lagatA hai / tathApi hame bhI unakA Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 vo varSa 439 upadezake rUpame lAbha lenA cAhiye aura brahmAdike svarUpakA siddhAta karanekI jajAlame na par3anA cAhiye yaha mujhe ThIka lagatA hai| 27. pra0-jaba mujhe sarpa kATane Aye taba mujhe use kATane denA yA mAra DAlanA ? use dUsarI taraha se dUra karanekI zakti mujhame na ho, aisA mAnate haiN| u.-Apa sarpako kATane deM, aisA kAma batAte hue vicArame par3ane jaisA hai| tathApi Apane yadi aisA jAnA ho ki 'deha anitya hai', to phira isa asArabhUta dehake rakSaNake liye, jise dehame prIti hai, aise sarpako mAranA Apake liye kaise yogya ho? jise AtmahitakI icchA ho, use to vahA~ apanI deha chor3a denA hI yogya hai| kadAcit AtmahitakI icchA na ho, vaha kyA kare ? to isakA uttara yahI diyA jAye ki vaha narakAdime paribhramaNa kare, arthAt sarpako mAre aisA upadeza kahA~se kara sakate haiM ? anAryavRtti ho to mAranekA upadeza kiyA jA sakatA hai / vaha to hame tumhe svapname bhI na ho, yahI icchA karane yogya hai| aba sakSepame ina uttaroko likhakara patra pUrA karatA huuN| 'SaDdarzanasamuccaya'ko vizeSa samajhanekA prayatna kIjiyegA / ina praznoke uttara saMkSepame likhanese Apako samajhaneme kahIM bhI kucha davidhA ho to bhI vizeSatAse vicAriyegA, aura kucha bhI patra dvArA pUchane yogya lage to pUchiyegA, to prAya. usakA uttara likhUgA / samAgamame vizeSa,mamAdhAna honA adhika yogya lagatA hai| . li0 AtmasvarUpame nitya niSThAke hetubhUta vicArakI ciMtAme rahanevAle rAyacaMdake prnnaam| 531 babaI, Asoja vadI 30, 1950 Apake likhe hue tIno patra mile haiN| jisakA paramArtha hetuse prasaga ho vaha yadi AjIvikAdike prasaMgake viSayame thoDIsI bAta likhe yA sUcita kare, to usase parezAnI ho AtI hai| paratu yaha kalikAla mahAtmAke cittako bhI ThikAne rahane de, aisA nahIM hai, yaha socakara maiMne Apake patra paDhe hai| uname vyApAra kI vyavasthAke viSayame Apane jo likhA, vaha abhI karane yogya nahIM hai| bAkI usa prasagame Apane jo kucha sUcita kiyA hai use yA usase adhika Apake vAste kucha karanA ho to isame Apatti nahI hai| kyoki Apake prati anyabhAva nahI hai| 532 babaI, Asoja vadI 30, 1950 Apake likhe hue tIna patroke uttarame eka ciTThI' Aja likhI hai| jise bahuta sakSepame likhA hone se unakA uttara kadAcita na samajhA jA sake, isaliye phira yaha ciTThI likhI hai| ApakA nirdiSTa kArya AtmabhAvakA tyAga kiye binA cAhe jo karanekA ho to use karaneme hame viSamatA nahI hai| citta, abhI- Apa jo kAma likhate haiM use karaneme phala nahI hai, aisA samajhakara Apa usa vicArakA upazamana kare, aisA kahatA hai| Age kyA hotA he use dhIratAse sAkSIvat dekhanA zreyarUpa hai| tathA abhI koI dUsarA bhaya rakhanA yogya nahIM hai / aura aisI hI sthiti bahuta kAla taka rahanevAlI hai, aisA hai hI nhii| prnnaam| 1 dekheM Aka 531 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA~ varSa C 533 baMbaI, kArtika sudI 1, 1951 matijJAnAdike praznoMke viSayame patra dvArA samAdhAna honA kaThina hai / kyoki unhe vizeSa paDhanekI yA uttara likhane kI pravRtti abhI nahI ho sakatI / 7 mahAtmA cittakI sthiratA bhI jisame rahanI kaThina hai, aise duSamakAlame Apa sabake prati anukaMpA karanA yogya hai, yaha vicArakara lokake Avezame pravRtti karate hue Apane praznAdi likhanerUpa cittame avakAza diyA, isase mere manako santoSa huA hai / 1 niSkapaTa dAsAnudAsabhAvase0 babaI, kArtika sudI 3, vudha, 1951 534 zrI satpuruSako namaskAra zrI sUryapurasthita, vairAgyacitta, satsaMgayogya zrI lallujIke prati, zrI mohamayI bhUmi se jIvanmuktadazAke icchuka zrI kA AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho / vizeSa vinatI ki Apake likhe hue tIna patra thoDe thoDe dinoke antarase mile haiM / yaha jIva atyanta mAyAke AvaraNase dizAmUr3ha huA hai, aura usa yogase usakI paramArthadRSTikA udaya nahI hotA / aparamArthame paramArthakA dRDhAgraha huA hai, aura usase bodha prApta honekA yoga hone para bhI usame bodhakA praveza ho, aisA bhAva sphurita nahI hotA, ityAdi jIvakI viSama dazA kahakara prabhuke 'prati dInatA pradarzita kI hai ki 'he nAtha / aba merI koI gati (mArga) mujhe dikhAyI nahI detI / kyoki maiMne sarvasva luTA dene jaisA yoga kiyA hai, aura sahaja aizvarya hote hue bhI, prayatna karanepara bhI, usa aizvaryase viparIta mArgakA hI maiMne AcaraNa kiyA hai| usa usa yogase merI nivRtti kara, aura usa nivRttikA sarvottama sadupAya jo sadguruke prati zaraNabhAva hai vaha utpanna ho, aisI kRpA kara,' aise bhAvake bIsa dohe haiM, jiname prathama vAkya 'he prabhu / he prabhu / zu kahu ? dInAnAtha dayAla' hai / ve dohe Apake smaraName hoge / una dohokI vizeSa anuprekSA ho, vaisA kareMge to vaha vizeSa guNAbhivyaktikA hetu hogA / 2 unake sAtha dUsare ATha toTaka chaMda anuprekSA karane yogya hai, jiname isa jIvako kyA AcaraNa karanA bAkI hai, aura jo jo paramArthake nAmase AcaraNa kiye haiM ve aba taka vRthA hue, aura una AcaraName jo mithyAgraha hai use nivRtta karanekA bodha diyA hai, ve bhI anuprekSA karanese jIvako puruSArthavizeSake hetu haiM / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vo varSa 'yogavAsiSTha' kA paThana pUrA huA ho to kucha samaya usakA avakAza rakhakara arthAt abhI phirase paDhanA banda rakhakara 'uttarAdhyayanasUtra' ko vicAriyegA, parantu use kulasaMpradAyake AgrahArthako nivRtta karaneke liye vicAriyegA / kyoki jIvako kulayogase jo sapradAya prApta huA hotA hai, vaha paramArtharUpa hai yA nahI? aisA vicAra karate hue dRSTi Age nahI calatI aura sahajame use hI paramArtha mAnakara jIva paramArtha cUka jAtA hai / isaliye mumukSujIvakA to yahI kartavya hai ki jIvako sadguruke yogase kalyANakI prApti alpakAlame ho, usake sAdhana, vairAgya aura upazamake liye 'yogavAsiSTha', 'uttarAdhyayanAdi' vicA. raNIya hai, tathA pratyakSa puruSake vacanakI nirAbAdhatA, pUrvApara avirodhitA jAnaneke liye vicAraNIya hai| A0 sva0 praNAma / __535 baMbaI, kArtika sudI 3, budha, 1951 Apako do ciTThiyA~ likhI thI, ve milI hogI / hamane saMkSepame likhA hai| abhinnabhAvase likhA hai| isaliye kadAcit usame kucha AzakAyogya nahIM hai| to, bhI sakSepake kAraNa samajhame na Aye, aisA kucha ho to pUchaneme Apatti nahI hai| zrIkRSNa cAhe jisa gatiko prApta hue ho, parantu vicAra karanese ve AtmabhAva-upayogI the, aisA spaSTa pratIta hotA hai| jina zrIkRSNane kAcanakI dvArikAkA, chappana karoDa yAdavo dvArA sagahItakA. paMcaviSayake AkarSaka kAraNoke yogame svAmitva bhogA, una zrIkRSNane jaba dehako choDA hai taba kyA sthiti thI, vaha vicAra karane yogya hai, aura use vicArakara isa jIvako avazya AkulatAse mukta karanA yogya hai| kulakA sahAra huA hai, dvArikAkA dAha huA hai, usake zokase zokavAna akele vaname bhamipara AdhAra karake so : rahe haiM, vahA~ jarAkumArane .jaba bANa mArA, usa samaya bhI jinhone dheryako apanAyA hai una zrIkRSNakI dazA vicAraNIya hai| 536 __bambaI, kArtika sudI 4, guru, 1951 Aja eka patra prApta huA hai, aura usa sambandhame yathAudaya samAdhAna likhanekA, vicAra karatA hU~, aura vaha patra turata likhuugaa| samakSajIvako do prakArakI dazA rahatI hai, eka 'vicAradazA' aura dUsarI 'sthitprjnydshaa'| sthitaprajJadazA vicAradazAke lagabhaga pUrI ho jAnepara athavA sampUrNa honepara pragaTa hotI hai| usa sthitaprajJadazAkI prApti isa kAlame kaThina hai, kyoki isa kAlameM AtmapariNAmake liye vyAghAtarUpa yoga pradhAnarUpase rahatA hai, aura isase vicAradazAkA yoga bhI sadguru aura satsagake abhAvase prApta nahI hotA; vaise kAlame kRSNadAsa vicAradazAko icchA karate haiM, yaha vicAradazA prApta honekA mukhya kAraNa hai, aura aise jIvako bhaya, citA, parAbhava Adi bhAva nijabuddhi karanA yogya nahIM hai, to bhI dhairyase unhe samAdhAna hone aura nirbhaya citta rakhavAnA yogya hai| 537 bambaI, kArtika sudI 7, zani, 1951 zrI satpuruSoko namaskAra zrI syabhatIrthavAsI mumukSujanoMke prati, zrI mohamayI bhUmise * kA AtmasmRtipUrvaka yayAyogya prApta ho / vizeSa vinatI ki mamakSa aMbAlAlakA likhA huA eka patra Aja prApta huA hai| Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 zrImad rAjacandra ___ kRSNadAsake cittakI vyagratA dekhakara Apa sabake maname kheda rahatA hai, vaisA honA svAbhAvika hai| yadi ho sake to 'yogavAsiSTha' gratha tIsare prakaraNase unhe paDhAve athavA zravaNa karAve, aura pravRttikSetrase jaise avakAza mile tathA satsaMga ho vaise kreN| dinabharame vaisA adhika samaya avakAza liyA jA sake, utanA dhyAna rakhanA yogya hai| . sava mumukSubhAiyokI samAgamako icchA hai aisA likhA, usakA vicAra karU~gA / mArgazIrSa mAsake pichale bhAgame yA pauSa mAsake Arabhame bahuta karake vaisA yoga honA sambhava hai| kRSNadAsako cittake vikSepakI nivRtti karanA yogya hai| kyoki mumukSujIvako arthAt vicAravAna jIvako isa sasArame ajJAnake sivAya aura koI bhaya nahI hotaa| eka ajJAnakI nivRtti karanekI jo icchA hai, usake sivAya vicAravAna jIvako dUsarI icchA nahI hotI, aura pUrvakarmake yogase vaisA koI udaya ho, to bhI vicAravAnake cittame sasAra kArAgRha hai, samasta loka du khase Arta hai, bhayAkula hai, rAgadveSake prApta phalase jalatA hai, aisA vicAra nizcayarUpa hI rahatA hai, aura jJAnaprAptime kucha antarAya hai, isaliye yaha kArAgRharUpa sasAra mujhe bhayakA hetu hai aura lokakA prasaga karanA yogya nahIM hai, yahI eka bhaya vicAravAnako honA yogya hai| ___ mahAtmA zrI tIrthakarane nigraMthako prAptapariSaha sahana karanekI vAravAra sUcanA dI hai / usa pariSahake svarUpakA pratipAdana karate hue ajJAnapariSaha aura darzanapariSaha aise do pariSahokA pratipAdana kiyA hai, ki kisI udayayogakI prabalatA ho aura satsaga eva satpuruSakA yoga honepara bhI jIvakI ajJAnake kAraNAko dUra karanekI himmata na cala sakatI ho, AkulatA A jAtI ho, to bhI dhairya rakhanA, satsaga evaM satpuruSake yogakA vizeSa vizeSa ArAdhana karanA, to anukramase ajJAnakI nivRtti hogI, kyoki nizcaya jo upAya hai, aura jIvako nivRtta honekI buddhi hai, to phira vaha ajJAna nirAdhAra ho jAnepara kisa taraha Tika sakatA hai ? eka mAtra pUrvakarmake yogake sivAya vahA~ use koI AdhAra nahI hai| vaha to jisa jIvako satsaga eva satpurupakA yoga huA he ora pUrvakarmanivRttikA prayojana hai, usakA ajJAna kramazaH dUra honA hI yogya hai, aisA vicArakara vaha mumukSujIva usa ajJAnajanya AkulatA-vyAkulatAko dhairyase sahana kare, isa taraha paramArtha kahakara paripaha kahA hai| yahA~ hamane una dono pariSahokA svarUpa saMkSepame likhA hai| aisA pariSahakA svarUpa jAnakara, satsaMga eva satpuruSake yogase, jo ajJAnase AkulatA hotI hai vaha nivRtta hogI, aisA nizcaya rakhakara, yathAudaya jAnakara, dhairya rakhanekA bhagavAna tIrthakarane kahA hai; parantu vaha dhairya aise arthame nahI kahA hai, ki satsaga,evaM satpurupakA yoga honepara pramAda hetuse vilaMba karanA, vaha dhairya hai aura,udaya hai, yaha bAta bhI vicAravAna jIvako smRtime rakhanA yogya hai| zrI tIrthaMkarAdine vAra-bAra jIvoMko upadeza diyA hai, parantu jIva diGmUDha rahanA cAhatA hai, vahAM upAya nahI cala sakatA / punaH puna. Thoka-Thokakara kahA hai ki eka yaha jIva samajha le.to sahaja mokSa hai, nahI to anata upAyoMse bhI nahI hai| aura yaha samajhanA bhI kucha vikaTa nahI hai, kyoki jIvakA, jo sahaja svarUpa hai vahI mAtra samajhanA hai, aura vaha kucha dUsareke svarUpakI bAta nahI hai ki kadAcit vaha chipA le yA na batAye ki jisase samajhame na aaveN| apanese Apa gupta rahanA kisa taraha ho sakatA hai ? parantu svapnadazAme jaise na hone yogya aisI apanI mRtyuko bhI jIva dekhatA hai, vaise hI ajJAnadazArUpa svapnarUpa yogase yaha jIva apaneko, jo apane nahI haiM aise dUsare dravyome nijarUpase mAnatA hai, aura yahI mAnyatA sasAra haiM, yahI ajJAna hai, narakAdi gatikA hetu yahI hai, yahI janma hai, maraNa hai, aura yahI deha hai, dehakA vikAra hai, yahI putra hai, yahI pitA, yahI zatru, yahI mitrAdi bhAvakalpanAkA hetu hai; aura jahA~ usakI nivRtti huI vahA~ sahaja mokSa hai; aura isI nivRttike liye satsaga, satpuruSa Adi- sAdhana kahe haiM, aura ve Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vo varSa sAdhana bhI, yadi jIva apane puruSArthako chipAye vinA uname lagAye, tabhI siddha hote hai| adhika kyA kahe ? itanI sakSipta bAta yadi jIvame pariNamita ho jAye to vaha sarva vrata, yama, niyama, japa, yAtrA, bhakti, zAstrajJAna Adi kara cukA, isame kucha sazaya nahI hai / yahI vintii| A0 sva0 prnnaam| 538 baMbaI, kArtika sudI 9, budha, 1951 do patra prApta hue haiN| mukta manase spaSTIkaraNa kiyA jAye aisI ApakI icchA rahatI hai, usa icchAke kAraNa hI mukta manase spaSTIkaraNa nahI kiyA jA sakA, aura aba bhI usa-icchAkA nirodha karaneke sivAya Apake liye dUsarA koI vizeSa kartavya nahI hai| hama mukta manase spaSTIkaraNa kareMge aisA jAnakara icchAkA nirodha karanA yogya nahI hai, parantu satpuruSake sagake mAhAtmyako rakSAke liye usa icchAko zAnta karanA yogya hai, aisA vicArakara zAta karanA yogya hai / satsagakI icchAse hI yadi sasArake pratibandhake dUra honekI sthitike sudhArako icchA rahatI ho to bhI abhI use chor3a denA yogya hai; kyoki hame aisA lagatA hai ki vAravAra Apa jo likhate hai, vaha kuTumbamoha hai, saklezapariNAma hai, aura asAtA na sahana karanekI kisI bhI azame buddhi hai, aura jisa puruSako vaha bAta kisI bhaktajanane likhI ho, to usase usakA rAstA nikAlaneke badale aisA hotA hai, ki aisI nidAnabuddhi jaba taka rahe taba taka samyaktvakA rodha avazya rahatA hai, aisA vicArakara bahuta bAra kheda ho AtA hai, vaha likhanA Apake liye yogya nahI hai| 539 babaI, kArtika sudI 14, soma, 1951 sarva jIva AtmarUpase samasvabhAvI hai / anya padArthame jIva yadi nijavuddhi kare to paribhramaNadazA prApta karatA hai, aura nijame nijabuddhi ho to paribhramaNadazA dUra hotI hai| jisake cittame aise mArgakA vicAra karanA Avazyaka hai usako, jisake AtmAme vaha jJAna prakAzita huA hai, usakI dAsAnudAsarUpase ananya bhakti karanA hI parama zreya hai; aura usa dAsAnudAsa bhaktimAnakI bhakti prApta honepara jisame koI viSamatA nahI AtI, usa jJAnIko dhanya hai, utanI sarvAMzadazA jaba taka pragaTa na huI ho taba taka AtmAkI koI gururUpase ArAdhanA kare, vahA~ pahale usa gurupaneko chor3akara usa ziSyame apanI dAsAnudAsatA karanA yogya hai| / 540 babaI, kArtika sudI 14, soma, 1951 viSama saMsArarUpa badhanakA chedana karake jo puruSa cala par3e una puruSoko anaMta praNAma hai| Aja ApakA eka patra prApta huA hai| sadI pacamI yA chaTha ke bAda yahA~se vidAya hokara merA vahAM AnA hogA, aisA lagatA hai| Apane likhA ki vivAhake kAmame pahalese Apa padhAre ho, to kitane hI vicAra ho skeN| usa sambandhame aisA he ki aise kAryoM merA cita apravezaka honese, aura vaise kAryoMkA mAhAtmya kucha hai nahI aisA nizcaya honese merA pahalese AnA kucha vaisA upayogI nahI hai| jisase revAzaMkarabhAIkA AnA ThIka samajhakara vaisA kiyA hai| Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra rUIke vyApArake viSayame kabhI kabhI karanerUpa kAraNa Apa patra dvArA likhate hai / usa viSayame eka bArake sivAya spaSTIkaraNa nahI likhA, isaliye Aja ikaTThA likhA hai / Ar3hatakA vyavasAya utpanna huA usame kucha icchAbala aura udayavala thA / parantu motIkA vyavasAya utpanna honeme to mukhya udayavala thA / bAko vyavasAyakA abhI udaya mAlUma nahI hotA / aura vyavasAyakI icchA honA yaha to asaMbhava jaisI hai / zrI revAzakarabhAIse Apane rupayokI maoNga kI thI, vaha patra bhI maNi tathA kezavalAlake paDhaneme Aye usa taraha unake patrame rakhA thA / yadyapi ve jAneM isame koI dUsarI vAdhA nahI hai, parantu jIvako laukika bhAvanAkA abhyAsa vizepa balavAna hai, isase usakA kyA pariNAma AyA aura hamane usa vipayame kyA abhiprAya diyA ? use jAnanekI unakI AturatA vizeSa ho to nahI hai / abhI rupayekI vyavasthA karanI paDe usa liye Apake vyavasAya ke sambandhame hamane kahI ho, aisA akAraNa unake cittame vicAra Aye / aura anukramase hamAre prati vyAvahArika buddhi vizeSa ho jAye, vaha bhI yathArtha hI hai vaha bhI yogya kadAcit nA 444 jIjIvAkA lagna mAgha mAsame hogA yA nahI ? isa sambandhame vavANiyAse hamAre jAnaneme kucha nahI AyA, tathA maine isa viSaya me koI vizeSa vicAra nahI kiyA hai / vavANiyA se khabara milegI to Apako yahA~se revAzakarabhAI yA kezavalAla sUcita kareMge / athavA revAzakarabhAIkA vicAra mAgha mAsakA hogA to ve vavANiyA likheMge, aura Apako bhI sUcita karege / usa prasagapara AnA yA na AnA, isakA pakkA phaisalA abhI citta nahI kara sakegA, kyoki use bahuta samaya hai aura abhIse usake liye kucha nizcita karanA kaThina hai| tIna varSase udhara jAnA nahI huA, jisase zrI ravajIbhAIke cittame tathA mAtAjIke cittame, hamArA jAnA na ho to adhika kheda rahe, yaha mukhya kAraNa usa tarapha Aneme hai / tathA hamArA AnA na ho to bhAI-bahanoko bhI kheda rahe, yaha dUsarA kAraNa bhI udhara Aneke vicArako balavAna karatA hai / aura bahuta karake AnA hogA, aisA cittame lagatA hai / hamArA citta pauSa mAsake ArambhameM yahA~se nikalanekA rahatA hai, aura vIcameM rukanA ho to pravRttike kAraNa lagI huI thakAvaTame kucha vizrAti kvacit mile / parantu kitanA hI kAmakAja aisA hai ki nirdhArita dinose kucha adhika dina jAneke bAda yahA~se chUTA jA sakegA / Apa abhI kisIko vyApAra - rojagArakI preraNA karate hue itanA dhyAna rakheM ki jo upAdhi Apako svaya karanI paDe usa upAdhikI Apa udIraNA karanA cAhate haiM / aura phira usase nivRtti cAhate haiM / yadyapi cAro taraphake AjIvikAdi kAraNose usa kAryakI preraNA karanekI Apake cittame udayase sphuraNA hotI hogI to bhI usa sambandhI cAhe jaisI ghabarAhaTa hone para bhI dhIratAse vicAra kara kucha bhI vyApAra- rojagArakI dUsaroko preraNA karanA yA lar3akoko vyApAra karAneke viSaya me bhI sUcanA likhanA / kyoki azubha udayako isa taraha dUra karanekA prayatna karate hue vala prApta karane jaisA ho jAtA hai / Apa hame yathAsaMbhava vyAvahArika bAta kama likhe aisA jo hamane likhA thA usakA hetu mAtra itanA hI he ki hama itanA vyavahAra karate haiM, usa vicArake sAtha dUsare vyavahArako sunate-paDhate AkulatA ho jAtI hai | Apake patra kucha nivRttivArtA Aye to acchA, aisA rahatA hai / aura phira Apako hame vyAvahArika vAta likhane kA koI hetu nahI hai, kyoki vaha hamArI smRtime hai aura kadAcit Apa ghabarAhaTako zAta karaneke liye likhate ho usa prakArase vaha likhI nahI jAtI hai / bAta ArttadhyAnake rUpa jaisI likhI jAtI hai, jisase hame bahuta saMtApa hotA hai / yahI vinatI / 1 praNAma / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vo varSa sa0 1951 jJAnIpuruSoko samaya-samayame anata sayamapariNAma vardhamAna hote hai aisA sarvajJane kahA hai, yaha satya hai| vaha sayama, vicArakI tIkSNa pariNatise brahmarasake prati sthiratA honese utpanna hotA hai| 542 , baMbaI, kArtika sudI 15, magala 1951 zrI sobhAgabhAIko merA yathAyogya khiyegaa| unhone zrI ThANAgasUtrakI eka caubhagIkA uttara vizeSa samajhaneke liye mAMgA thA, use saMkSepara yahA~ likhA hai 1 eka, AtmAkA bhavAta kare, parantu dUsarekA na kare, ve pratyekabuddha yA asocyA kevalI haiN| kyoki ve upadezamArgakA pravartana nahI karate hai, aisA vyavahAra hai| 2 eka, AtmAkA bhavAta na kara sake, aura dUsarekA bhavAta kare, 've acaramazarIrI AcArya, arthAt jinhe abhI amuka bhava vAkI haiM, parantu upadezamArgakA AtmA dvArA jJAna hai, isase unase upadeza sunakara sunanevAlA jIva usI bhavame bhavakA aMta bhI kara sakatA hai, aura AcArya usa bhavame bhavAta karanevAle na honese unhe dUsare bhagame rakhA hai, athavA koI jIva pUrvakAlame jJAnArAdhana kara prArabdhodayase mada kSayopazamase vartamAname manuSyadeha pAkara, jisane mArga nahI jAnA hai aise kisI upadezakake pAsase upadeza sunate hue pUrvasaskArase, pUrvake ArAdhanase aisA vicAra prApta kare ki yaha prarUpaNA avazya mokSakA hetu nahI hogI, kyoki vaha ajJAnatAse mArga kahatA hai, athavA yaha upadeza denevAlA 'jIva svayaM apariNAmI rahakara upadeza karatA hai, yaha mahA anartha hai, aisA vicAra karate hue pUrvArAdhana jAgRta ho aura udayakA chedanakara bhavAta kare, jisase nimittirUpa grahaNa karake vaise upadezakakA bhI isa bhagame samAveza kiyA ho, aisA lagatA hai / 3 jo svaya tareM aura dUsaroko tAreM, ve zrI tIrthakarAdi hai| 4 jo svaya bhI na tare aura dUsaroko bhI na tAra sake vaha 'abhavya yA durbhavya' jIva hai| isa prakAra samAdhAna kiyA ho to jinAgama virodhako prApta nahIM hotA / isa viSayame vizeSa pUchanekI icchA ho to pUchiyegA, aisA sobhAgabhAIko khiyegaa| li0 rAyacadakA prnnaam| 543 baMbaI, kArtika, 1951 anyasambandhI jo tAdAtmya bhAsita huA hai, vaha tAdAtmya nivRtta ho to sahajasvabhAvase AtmA mukta hI hai| aisA zrI RSabhAdi anata jJAnIpuruSa kaha gaye haiM, yAvat tathArUpame samA gaye haiN| vabaI, kArtika vadI 13, ravi, 1951 ___ ApakA patra, milA hai / yahA~ sukhavRtti hai / jaba prArabdhodaya dravyAdi kAraName nirvala ho taba vicAravAna jIvako vizeSa pravRtti karanA yogya nahIM hai, athavA dhIratA rakhakara AsapAsako vahuta sabhAlase pravRtti karanA yogya hai, eka lAbhakA hI prakAra dekhate rahakara karanA yogya nahIM hai / isa vAtako samajhAnekA hamArA prayala honepara bhI Apako usa bAta para yathAyogya saMlagnacitta ho jAnekA yoga nahIM huA, itanA cittame vikSepa rahA, tathApi Apake AtmAme vesI buddhi kisI bhI dina nahI ho sakatI ki Apase hamAre vacanake prati kucha gauNabhAva rakhA jAye, aisA jAnakara hamane Apako upAlabha nahI diyaa| tathApi ava yaha bAta dhyAname leneme bAdhA nahI hai| Akula hone se kucha karmako nivRtti cAhate haiM, vaha nahIM hotI; aura Ata Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 zrImada rAjacandra dhyAna hokara jJAnIke mArgakI avahelanA hotI hai / isa bAtakA smaraNa rakhakara jJAnakathA likhiyegA / vizeSa ApakA patra Anepara / yaha hamArA Apako likhanA sahaja kAraNase hai / yahI vinatI / 545 babaI, mArgazIrSa vadI 1, guru, 1951 kucha jJAna vArtA likhiyegA / abhI vyavasAya vizeSa hai | kama karanekA abhiprAya cittase khisakatA nahI hai / aura adhika hotA A0 sva0 praNAma / rahatA hai / 546 baMbaI, mArgazIrSa vadI 3, zukra, 1951 pra0-- "jisakA madhya nahI, ardha nahI, achedya, abhedya ityAdi paramANukI vyAkhyA zrI jineMdrane kahI hai, to isame anata paryAya kisa taraha ho sakate haiM ? athavA paryAya yaha eka paramANukA dUsarA nAma hogA ? yA kisa taraha ?" isa praznavAlA patra AyA thA / usakA samAdhAna - pratyeka padArthake anata paryAya ( avasthAeM ) haiM / anata paryAya ke binA koI padArtha nahI ho sakatA, aisA zrI jinedrakA abhimata hai, aura vaha yathArtha lagatA hai, kyoki pratyeka padArtha samaya samayame avasthAtaratA pAtA huA honA cAhiye, aisA pratyakSa dikhAyI detA hai / kSaNa-kSaName jaise AtmAme sakalpa-vikalpa pariNati hokara avasthAtara huA karatA hai, vaise paramANume varNa, gaMdha, rasa, rUpa avasthAtaratA pAte hai, vaisI avasthAtaratA pAnese usa paramANuke anaMta bhAga hue, yaha kahanA yogya nahI hai, kyoki vaha paramANu apanI ekapradezakSetrAvagAhitAkA tyAga kiye binA usa avasthAtarako prApta hotA hai / ekapradezakSetrAvagAhitAke ve anaMta bhAga nahI ho sakate / samudra eka honepara bhI jaise usame taraMgeM uThatI hai, aura ve tarage usIme samAtI haiM, taragarUpase usa samudrakI avasthAe~ bhinna bhinna hotI rahanese bhI samudra apane avagAhaka kSetrakA tyAga nahI karatA, aura kucha samudrake anaMta bhinna bhinna TukaDe nahI hote, mAtra apane svarUpame vaha ramaNa karatA hai, taragatA yaha samudrakI pariNati hai, yadi jala zAta ho to zAtatA yaha usakI pariNati hai, kucha bhI pariNati usame honI hI cAhiye / usI taraha varNagaMdhAdi pariNAma paramANume badalate rahate haiM, parantu usa paramANuke kucha TukaDe honekA prasaMga nahI hotA, avasthAtaratAko prApta hotA rahatA hai / jaise sonA kuDalAkArako chor3akara mukuTAkAra hotA hai vaise paramANu, isa samayakI avasthA se dUsare samayakI kucha aMtaravAlI avasthAko prApta hotA hai| jaise sonA dono paryAyoko dhAraNa karate hue bhI sonA hI hai, vaise paramANu bhI paramANu hI rahatA hai / eka puruSa (jIva ) bAlakapana chor3akara yuvA hotA hai, yuvatva chor3akara vRddha hotA hai, parantu puruSa vahIkA vahI rahatA hai, vaise paramANu paryAyoko prApta hotA hai / AkAza bhI anaMta paryAyI hai aura siddha bhI anata paryAyI hai, aisA jinedrakA abhiprAya hai, vaha virodhI nahI lagatA, prAya merI samajha me AtA hai parantu vizeSarUpase likhanekA na ho sakanese Apako yaha bAta vicAra karaneme kAraNa ho, isaliye Upara Uparase likhA hai / cakSume jo nimeSonmeSakI avasthAe~ haiM, ve paryAya haiM / dIpakakI jo calanasthiti vaha paryAya hai / AtmAkI sakalpa-vikalpa dazA yA jJAnapariNati, vaha paryAya hai / usI taraha vaNaM, gadha Adi pariNAmoko prApta honA ye paramANu ke paryAya haiM / yadi vaisA pariNamana na hotA ho to yaha jagata aisI vicitratAko prApta nahI kara sakatA, kyoki eka paramANume paryAyatA na ho to sarvaM paramANuome bhI nahI hotI / sayogaviyoga, ekatva-pRthaktva ityAdi paramANuke paryAya haiM aura ve saba paramANume haiN| yadi ve bhAva samaya samaya para usame pariNamana pAte rahe to bhI paramANukA vyaya ( nAza) nahI hotA, jaise ki nimeSonmeSase cakSukA nAza nahI hotA / Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA~ varSa 447 547 1 mohamayI kSetra, mArgazIrSa vadI 8, budha, 1951 yahA~se nivRtta honeke bAda prAya datrANiyA arthAt isa bhavake janma-grAmame sAdhAraNa vyAvahArika pratagase jAnekA kAraNa hai / cittame aneka prakArase usa prasagase chUTa sakanekA vicAra karate hue chUTA jA sake yaha bhI sambhava hai, tathApi bahutase jIvoko alpa kAraName kadAcit vizeSa asamAdhAna honekA sambhava rahe, jisase apratibaMdhabhAvako vizeSa dRDha karake jAnekA vicAra rahatA hai / vahA~ jAnepara, kadAcit eka mAsase vizeSa samaya laga jAnekA sabhava hai, zAyada do mAsa bhI laga jAyeM / usake vAda phira vahA~se lauTa - kara isa kSetrakI tarapha AnA par3e, aisA hai, phira bhI yathAsambhava bIcame do-eka mAsa ekAnta jaisA nivRttiyoga ho sake to vaisA karaneko icchA rahatI hai, aura vaha yoga apratibadharUpase ho sake, isakA vicAra karatA hU~ / 1 1 sarva vyavahArase nivRtta hue vinA citta ekAgra (sthira) nahI hotA, aise apratibaMdha - asagabhAvakA cittame bahuta vicAra kiyA honese usI pravAhane rahanA hotA hai / paratu upArjita prArabdha nivRtta honepara vaisA ho sake, itanA prativadha pUrvakRta hai, AtmAkI icchAkA pratibadha nahI hai / sarva sAmAnya lokavyavahArako nivRtti sambandhI prasagake vicArako dUsare prasagapara batAnA rakhakara, isa kSetra se nivRtta honekA vizeSa abhiprAya rahatA hai, vaha bhI udayake kAraNa nahIM ho sakatA / to bhI aharniza yahI cintana rahatA hai, to vaha kadAcit thor3e samayame hogA ainA lagatA hai| isa kSetrake prati kucha dveSa pariNAma nahI hai, tathApi sagakA vizeSa kAraNa hai / pravRttike prayojanake binA yahA~ rahanA kucha AtmAke liye vaise lAbhakA kAraNa nahI hai, 'aisA jAnakara, isa kSetrase nivRtta honekA vicAra rahatA hai / pravRtti bhI nijabuddhise kisI bhI prakArase prayojanabhUta nahI lagatI, tathApi udayake anusAra pravRtti karaneke jJAnIke upadezako agIkAra karake udaya bhoganekA pravRttiyoga sahana karate hai / - AtmAme jJAnadvArA utpanna huA. yaha nizcaya badalatA nahI hai ki sarvasaMga bar3A Asrava hai; calate, dekhate aura prasaga karate hue samaya mAtrame yaha nijabhAvakA vismaraNa karA detA hai, aura yaha bAta sarvathA pratyakSa dekhane AyI hai, AtI hai, aura A sakane jaisI hai; isalie aharniza usa bar3e AsravarUpa sarvasagame udAsInatA rahatI hai, aura vaha dina pratidina bahate hue pariNAmako prApta karatI rahatI hai, vaha usase vizeSa pariNAmako prApta karake sarvaMsagale nivRtti ho, aisI ananya kAraNayogase icchA rahatI hai / yaha patra prathamase vyAvahArika AkRtime likhA gayA ho aisA kadAcit lage, paratu isame yaha sahaja mAtra nahI hai / asagatAkA, AtmabhAvanAkA mAtra alpa vicAra likhA hai / A0 sva0 praNAma / 548 babaI, mArgazIrSa vadI 9, zukra, 1951 parana snehI zrI sobhAga, Apake tIna patra Aye haiM / eka patrame do prazna likhe the, jinamese ekakA samAdhAna noce likhA hai / jJAnIpuruSakA satsaga honese, nizcaya honese aura usake mArgakA ArAdhana karanese jIvake darzanamohanoya karmakA upazama yA kSaya hotA hai, aura anukramase sarva jJAnako prApti hokara jIva kRtakRtya hotA hai, yaha vAta pragaTa satya hai; parantu usase upArjita prArabdha bhI bhoganA nahIM par3atA, aisA siddhAta nahI ho sakatA / kevalajJAna prApta huA hai, aise vItarAga ko bhI upArjita prArakhvarUpa aise cAra karma bhogane paDate hai, to usase nIcI bhUmikAme sthita jIvoko prArabdha bhoganA par3e, isame kucha AzcayaM nahI hai / jaise sarvajJa vIta 1 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 zrImada rAjavandra rAgako, ghanaghAtI cAra karmoMkA nAza ho jAnese ve bhogane nahI par3ate hai, aura una karmoke puna utpanna honeke kAraNokI sthiti usa sarvajJa vItarAgame nahI hai; vaise jJAnIkA nizcaya honese jIvako ajJAnabhAvase udAsInatA hotI hai, aura usa udAsInatAke kAraNa bhaviSyakAlame usa prakArakA karma upArjana karanekA mukhya kAraNa usa jIvako nahI hotaa| kvacit pUrvAnusAra kisI jIvako viparyaya-udaya ho, to bhI vaha udaya anukramase upazAta eva kSINa hokara, jIva jJAnIke mArgako punaH prApta karatA hai, aura ardhapudgalaparAvartaname avazya sasAramukta ho jAtA hai / paratu samakitI jIvako, yA sarvajJa vItarAgako yA kisI anya yogI yA jJAnIko jJAnakI prAptike kAraNa upArjita prArabdha bhoganA na par3e yA du kha na ho, aisA siddhAta nahI ho sktaa| to phira hamako-Apako satsaMgakA mAtra alpa lAbha ho to sarva sasArI du kha nivRtta hone cAhiye, aisA mAneM to phira kevalajJAnAdi nirarthaka hote hai, kyoki yadi upArjita prArabdha binA bhoge naSTa ho jAye to phira saba mArga mithyA hI tthhre| jJAnIke satsagase ajJAnIke prasaMgakI ruci maMda ho jAye, satyAsatyakA viveka ho, anatAnubadhI krodhAdikA nAza ho, anukramase saba rAgadveSakA kSaya ho jAya, yaha sambhava hai, aura jJAnoke nizcaya dvArA yaha alpakAlame athavA sugamatAse ho, yaha siddhAta hai / tathApi jo duHkha isa prakArase upArjita kiyA hai ki avazya bhoge binA naSTa na ho, vaha to bhoganA hI par3egA, isame kucha sazaya nahI hotA / isa viSayame adhika samAdhAnakI icchA ho to samAgamame ho sakatA hai| merI AtaravRtti aisI hai ki paramArtha-prasagase kisI mamakSajIvako merA prasaga ho to vaha avazya mujhase paramArthake hetukI hI icchA kare tabhI usakA zreya ho, paraMtu dravyAdi kAraNakI kucha bhI icchA rakhe athavA vaise vyavasAyake liye vaha mujhe sUcita kare, to phira anukramase vaha jIva malina vAsanAko prApta hokara mumukSutAkA nAza kare, aisA mujhe nizcaya rahatA hai| aura isI kAraNase jaba kaI bAra Apako taraphase koI vyAvahArika prasaga likhaneme AyA hai taba Apako upAlabha dekara sUcita bhI kiyA thA ki Apa avazya yahI prayatna kareM ki mujhe vaise vyavasAyake liye na likheM, aura merI smRtike anusAra Apane usa bAtako svIkAra bhI kiyA thA; paratu tadanusAra thor3e samaya taka hI huaa| aba phira vyavasAyaka sambandhame likhanA hotA hai| isaliye Ajake mere patrako vicAra kara Apa usa bAtakA avazya visarjana kara de, aura nitya vaisI vRtti rakheM to avazya hitakArI hogI / aura Apane merI AtaravRttiko ullAsakA kAraNa avazya diyA hai, aisA mujhe pratIta hogaa| ___ dUsarA koI bhI satsagake prasagame aisA karatA hai to merA citta bahuta vicArame par3a jAtA hai yA ghabarA jAtA hai, kyoki paramArthakA nAza karanevAlI yaha bhAvanA isa jIvake udayameM aayii| Apane jaba jaba vyavasAyake viSayame likhA hogA, taba taba mujhe prAya aisA hI huA hogaa| tathApi ApakI vRttime vizeSa aMtara honeke kAraNa cittame kucha ghabarAhaTa kama huI hogii| paraMtu abhI tatkAlake prasagase Apane bhI lagabhaga usa ghabarAhaTa jaisI ghabarAhaTakA kAraNa prastuta kiyA hai aisA cittame rahatA hai| jaise ravajIbhAI kuTumbake liye mujhe vyavasAya karanA par3atA hai vaise Apake liye mujhe karanA ho to bhI mere cittame anyabhAva na aaye| paraMtu Apa duHkha sahana na kara sake tathA mujhe vyavasAya batAyeM, yaha vAta kisI taraha zreyarUpa nahI lagatI; kyoki ravajIbhAIko vaisI paramArtha icchA nahI hai aura Apako hai, jisase Apako isa bAtame avazya sthira honA cAhiye / isa bAtakA vizeSa nizcaya rkhiye| 'yaha patra kucha adhUrA hai, jo prAya. kala pUrA hogaa| 1. Aka 550 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 vaoN varSa 449 549 mAkubhAI ityAdiko jo upAdhi kArya karaneme adhIratAse, Artta jaise pariNAmase, dUsareko AjIvikAkA bhaga hotA hai, yaha jAnate hue bhI, rAjakAjame alpa kAraName vizeSa sambandha karanA yogya nahI, aisA honekA kAraNa honepara bhI, jisame tuccha dravyAdikA bhI vizeSa lAbha nahI hai, phira bhI usake liye Apa bArabAra likhate hai, yaha kyA yogya hai ? Apa jaise puruSa vaise vikalpako zithila na kara sakeMge, to isa duSamakAlame kauna samajhakara zAnta rahegA ? kitane hI prakAra se nivRttike liye aura satsamAgama ke liye vaha icchA rakhate haiM, yaha bAta dhyAname hai, tathApi vaha icchA yadi akelo hI ho to isa prakArako adhIratA Adi hone yogya nahI hai / mAkubhAI ityAdiko bhI abhI upAdhike sambandhame likhanA yogya nahI hai / jaise ho vaise dekhate rahanA, yahI yogya hai / isa viSaya me jitanA upAlambha likhanA cAhiye utanA likhA nahI hai, tathApi vizeSatAse isa upAlambhako vicAriyegA / parama snehI zrI sobhAga, 550 } kala ApakA likhA eka patra prApta huA hai / yahA~se paraso eka patra likhA hai vaha Apako prApta huA hogA / tathA usa patrakA puna: puna vicAra kiyA hogA, athavA vizeSa vicAra kara sake to acchA / vaha patra hamane saMkSepame likhA thA, isase zAyada Apake cittake samAdhAnakA paryApta kAraNa na ho, isaliye usame antame likhA thA ki yaha patra adhUrA hai, jisase bAkI likhanA agale dina hogA / " agale dina arthAt pichale dina yaha patra likhanekI kucha icchA honepara bhI agale dina arthAt Aja likhanA ThIka hai, aisA laganese pichale dina patra nahI likhA thA / I paraso likhe hue patra jo gambhIra Azaya likhe hai, ve vicAravAna jIvake AtmAko parama hiteSI ho, aise Azaya hai / hamane Apako yaha upadeza kaI bAra sahaja sahaja kiyA hai, phira bhI AjIvikAke kaSTaklezase Apane usa upadezakA kaI bAra visarjana kiyA hai, athavA ho jAtA hai / hamAre prati mA~-bApa jitanA ApakA bhaktibhAva hai, isaliye likhane me bAdhA nahI hai, aisA mAnakara tathA dukha sahana karanekI asamarthatAke kAraNa hamase vaise vyavahAra kI yAcanA Apa dvArA do prakArase huI hai- eka to kisI siddhiyogase du.kha miTAyA jA sake aise AzayakI, aura dUsarI yAcanA kisI vyApAra rojagAra AdikI / ApakI dono yAcanAome se eka bhI hamAre pAsa kI jAya, yaha Apake AtmAke hitake kAraNako rokanevAlA, aura anukramase malina vAsanAkA hetu ho, kyoki jisa bhUmikAme jo ucita nahI hai, use vaha jIva kare to usa bhUmikAkA usake dvArA sahajame tyAga ho jAye, isame kucha sandeha nahI hai / ApakI hamAre prati niSkAma bhakti honI cAhiye, aura Apako cAhe jitanA duHkha ho, phira bhI use ghoratAse bhoganA caahiye| vaisA na ho sake to bhI hame to usakI sUcanAkA eka akSara bhI nahI likhanA cAhiye, yaha Apake liye sarvAMga yogya hai, aura Apako vaisI hI sthitime dekhanekI jitanI merI icchA hai, aura usa sthitime jitanA ApakA hita hai, vaha patrase yA vacanase hamase batAyA nahI jA sakatA / parantu pUrvake kisI vaise hI udayake kAraNa Apako vaha bAta vismRta ho gayI hai, jisase hame phira sUcita karane kI icchA rahA karatI hai / una do prakArakI yAcanAome prathama vidita kI huI yAcanA to kisI bhI nikaTabhavIko karanI yogya hI nahI hai, aura alpamAtra ho to bhI usakA mUlase chedana karanA ucita hai, kyoki lokottara 1 Aka 548 babaI, mArgazIrSa vadI 11, ravi, 1951 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 zrImad rAjacandra mithyAtvakA vaha savala voja hai, aisA tIrthaMkarAdikA nizcaya hai, vaha hame to sapramANa lagatA hai| dUsarI yAcanA bhI kartavya nahI hai, kyoki vaha bhI hame parizramakA hetu hai| hame vyavahArakA parizrama dekara vyavahAra nibhAnA, yaha isa jovakI sadvattikA bahuta hI alpatva batAtA hai, kyoki hamAre liye parizrama uThAkara Apako vyavahAra calA lenA paDatA ho to vaha Apake liye hitakArI hai, aura hamAre liye vaise duSTa nimittakA kAraNa nahI hai, aisI sthiti honepara bhI hamAre cittame aimA vicAra rahatA hai ki jaba taka hame parigrahAdikA lenA-denA ho, aisA vyavahAra udayame ho taba taka svaya usa kAryako karanA, athavA vyAvahArika sambandhI Adi dvArA karanA, parantu mumukSu puruSako tatsambandhI parizrama dekara to nahI karanA, kyoki vele kAraNase jIvako malina vAsanAkA udbhava honA sambhava hai| kadAcit hamArA citta zuddha hI rahe aisA hai, tathApi kAla aisA hai ki yadi hama usa zuddhiko dravyase bhI rakheM to sanmukha jIvame viSamatA utpanna na ho, aura azuddha vRttivAna jIva bhI tadanusAra vyavahAra kara parama puruSoke mArgakA nAza na kre| ityAdi vicArame merA citta rahatA hai| to phira jisakA paramArtha-bala yA cittazuddhi hamArese kama ho use to avazya hI vaha mArgaNA prabalatAse rakhanI cAhiye, yahI usake liye balavAna zreya hai, aura Apa jaise mumukSupuruSako to avazya vaisA vartana karanA yogya hai / kyoki ApakA anukaraNa sahaja hI dUsare mumukSuoMke hitAhitakA kAraNa ho ske| prANa jAne jaisI viSama avasthAme bhI Apako niSkAmatA hI rakhanI yogya hai, aisA hamArA vicAra, Apako AjIvikAse cAhe jaise du khokI, anukapAke prati jAte hue bhI miTatA nahI hai, pratyuta adhika balavAna hotA hai| isa viSayame vizeSa kAraNa batAkara Apako nizcaya karAnekI icchA hai, aura vaha hogA aisA hame nizcaya rahatA hai| -- isa prakAra Apake yA dUsare mumukSujIvoMke hitake liye mujhe jo yogya lagA vaha likhA hai| itanA likhaneke bAda apane AtmAke liye usa sambandhame merA apanA kucha dUsarA bhI vicAra rahatA hai, jise likhanA yogya nahI thA, parantu Apake AtmAko kucha dukha dene jaisA hamane likhA hai taba usa likhaneko yogya samajhakara likhA hai / vaha isa prakAra hai ki jaba taka parigrahAdikA lenA-denA ho, aisA vyavahAra mujhe udayame ho taba taka jisa kisI bhI niSkAma mumukSu yA satpAtra jIvakI tathA anukaMpAyogya jIvakI, use batAye binA, hamase jo kucha bhI sevAcAkarI ho sake, use dravyAdi padArthase bhI karanA, kyoki aisA mArga RSabha Adi mahApuruSone bhI kahI kahI jIvako guNa niSpannatAke liye mAnA hai, yaha hamArA nijI (Atarika) vicAra hai, aura aise AcaraNakA satpuruSake liye niSedha nahIM hai, kintu kisI taraha kartavya hai| yadi vaha viSaya yA vaha sevAcAkarI'mAtra sanmukha jIvake paramArthako rodhaka hote ho to satpuruSako bhI unakA upazamana karanA caahiye| asagatA hone yA satsagake yogakA lAbha prApta honeke liye Apake cittame aisA rahatA hai ki kezavalAla, abaka ityAdise gRhavyavahAra calAyA jA sake to mujhase chUTA jA sakatA hai| anyathA, Apa usa vyavahArako choDa sakeM, vaisA kucha kAraNose nahI ho sakatA, yaha bAta hama jAnate haiM, phira bhI Apake liye use bArabAra likhanA yogya nahI hai, aisA jAnakara usakA bhI niSedha kiyA hai / yahI vintii|| praNAma prApta ho| 551 babaI, mArgazIrSa, 1951 zrI sobhAga, __ . zrI jineMdra AtmapariNAmakI svasthatAko samAdhi aura AtmapariNAmakI asvasthatAko asamAdhi kahate hai, yaha anubhavajJAnase dekhate hue parama satya hai| Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 451 asvastha kAryakI pravRtti karanA aura AtmapariNAmako svastha rakhanA, aisI vipama pravRtti zrI tIrthakara jaise jJAnIse honI kaThina kahI hai, to phira dUsare jIvame yaha bAta sabhavita karanA kaThina ho, isame Azcarya nahI hai| kisI bhI parapadArthame icchAkI pravRtti hai, aura kisI bhI parapadArthake viyogakI citA hai, ise zrI jinendra ArtadhyAna kahate haiM, isame sandeha karanA yogya nahIM hai| tIna varSake upAdhiyogase utpanna huA jo vikSepabhAva use dUra karanekA vicAra rahatA hai| jo pravRtti dRDha vairAgyavAnake cittako bAdhA kara sake aisI hai, vaha pravRtti yadi adRDha vairAgyavAna jIvako kalyANake sanmukha na hone de to isame Azcarya nahI hai| sasArame jitanI sArapariNati mAnI jAya utanI AtmajJAnakI nyUnatA zrI tIrthakarane kahI hai| pariNAma jar3a hotA hai aisA siddhAta nahI hai| cetanako cetanapariNAma hotA hai aura acetanako acetanapariNAma hotA hai, aisA jineMdrane anubhava kiyA hai| koI bhI padArtha pariNAma yA paryAyake binA nahI hotA, aisA zrI jineMdrane kahA hai aura vaha satya hai| zrI jineMdrane jo AtmAnubhava kiyA hai, aura padArthake svarUpakA sAkSAtkAra karake jo nirUpaNa kiyA hai, vaha sarva mumukSujIvoko parama kalyANake liye nizcaya karake vicAra karane yogya hai| jinakathita sarva padArthoM ke bhAva kevala AtmAko pragaTa karaneke liye hai, aura mokSamArgame pravRtti dokI hotI hai-eka AtmajJAnIkI aura eka AtmajJAnIke AzrayavAnakI, aisA zrI jinendrane kahA hai| . ___ AtmAko sunanA, usakA vicAra karanA, usakA nididhyAsana karanA aura usakA anubhava karanA aisI eka vedakI zruti hai, arthAt yadi eka yahI pravRtti karaneme Aye to jIva sasArasAgara tarakara pAra pAye aisA lagatA hai| bAkI to mAtra kisI zrI tIrthaMkara jaise jJAnIke binA sabako yaha pravRtti karate hue kalyANakA vicAra karanA, usakA nizcaya honA aura AtmasvasthatA honA duSkara hai / yahI vintii| 552 babaI, mArgazIrpa, 1951 upakArazIla zrI sobhAgake prati, zrI saaylaa| IzvarecchA balavAna hai, aura kAlakI bhI duSamatA hai| pUrvakAlame jAnA thA aura spaSTa pratItisvarUpa thA ki jJAnIpuruSako sakAmatAse bhajate hue AtmAko pratibandha hotA hai, aura kaI bAra paramArthadaSTi miTakara sasArArthadRSTi ho jAtI hai| jJAnIke prati aisI dRSTi honese puna sulabhabodhitA pAnA kaThina paDatA hai. aisA jAnakara koI bhI jova sakAmatAse samAgama na kare, isa prakArase AcaraNa hotA thaa| Apako tathA zrI DaMgara Adiko isa mArgake samvandhame hamane kahA thA, parantu hamAre dUsare upadezako bhAMti kisI prArabdhayogase usakA tatkAla grahaNa nahI hotA thaa| hama jaba usa viSayame kucha kahate the, taba pUrvakAlake jJAniyone AcaraNa kiyA hai, aise prakArAdise pratyuttara kahane jaisA hotA thaa| hame usame cittame baDA kheda hotA thA ki yaha sakAmavRtti dupamakAlake kAraNa aise mumukSupurupame vidyamAna hai, nahI to usakA svapname bhI sambhava na ho / yadyapi usa sakAmavRttike kAraNa Apa paramArthadRSTi bhUla jAyeM, aisA saMzaya nahI hotA thaa| parantu prasagopAtta paramArthadRSTike liye zithilatAkA hetu honekA sambhava dikhAyI detA thaa| parantu usakI apekSA baDA kheda yaha hotA thA ki isa mumukSuke kuTubame makAmavuddhi vizepa hogI, aura paramArthadaSTi miTa jAyegI, athavA utpanna honekI sambhAvanA dUra ho jAyegI, aura isa kAraNase dUsare bhI vahatase jIvoke liye vaha sthiti paramArthakI aprAptime hetubhUta hogI, phira sakAmatAse bhajanevAlekI vRttiko hamAre dvArA kucha zAnta kiyA jAnA kaThina hai isaliye sakAmI jIvoko pUrvApara virodhavuddhi ho athavA Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 zrImad rAjacandra paramArthapUjyabhAvanA dUra ho jAye, aisA jo dekhA thA, vaha vartamAname na ho, aisA vizeSa upayoga honeke liye sahaja likhA hai| pUrvApara isa bAtakA mAhAtmya samajhame Aye aura anya jIvokA upakAra ho, vaisA vizeSa dhyAna rkhiyegaa| 553 bambaI, pauSa sudI 1, zukra, 1951 eka patra prApta huA hai| yahA~se nikalaneme lagabhaga eka mahInA hogA, aisA lagatA hai| yahA~se nikalaneke bAda samAgamasambandhI vicAra rahatA hai aura zrI kaThorame isa vAtakI anukUlatA AnekA adhika sambhava rahatA hai, kyoki usame vizeSa pratibandha honekA kAraNa mAlUma nahI hotaa| sabhavata. zrI avAlAla usa samaya kaThora A sakeM, isake liye unhe sUcita kruuNgaa| hamAre Aneke bAreme abhI kisIko kucha batAneko jarUrata nahI hai, tathA hamAre liye koI dUsarI vizeSa vyavasthA karanekI bhI jarUrata nahIM hai / sAyaNa sTezanapara utara kara kaThora AyA jAtA hai, aura vaha labA rAstA nahIM hai, jisase vAhana AdikI hame kucha jarUrata nahI hai| aura kadAcit vAhanakI athavA aura kucha jarUrata hogI to zrI avAlAla usakI vyavasthA kara skeNge| .. kaThorame bhI vahA~ke zrAvako Adiko hamAre Aneke bAreme kahaneko jarUrata nahI hai, tathA Thaharaneke sthAnakI kucha vyavasthA karaneke liye unhe sUcita karanekI jarUrata nahIM hai| isake liye jo sahajame usa prasagame ho jAyegA usase hame vAdhA nahI hogii| zrI abAlAlake sivAya kadAcit dUsare koI mumukSu zrI aMbAlAlake sAtha Ayege, parantu unake AnekA bhI kaThora yA sUrata yA sAyaName patA na cale, yaha hameM ThIka lagatA hai, kyoki isa kAraNa kadAcit hame bhI pratibaMdha ho jAye / . hamArI yahA~ sthiratA hai, taba taka ho sake to patra, prazna Adi likhiyegaa| sAdhu zrI devakaraNajIko, AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho| jisa prakAra asagatAse AtmabhAva sAdhya ho usa prakAra pravRtti karanA yahI jinedrakI AjJA hai / isa upAdhirUpa vyApArAdi prasagase nivRtta honekA vAravAra vicAra rahA karatA hai, tathApi usakA aparipakva kAla jAnakara udayavaza vyavahAra karanA par3atA hai| parantu uparyukta jinedrakI AjJAkA prAya vismaraNa nahI hotaa| aura Apako bhI abhI to usI bhAvanAkA vicAra karaneke liye kahate haiM / A0 sva0 prnnaam| 554 babaI, pauSa sudI 10, 1951 zrI ajAragrAmame sthita parama snehI zrI sobhAgake prati, _ zrI mohamayI bhUmise li* AtmasmRtipUrvaka yathAyogya prApta ho| vizeSa ApakA patra milA hai| ___catrabhujake prasagame likhate hue Apane aisA likhA hai ki 'kAla jAyegA aura kahanI rahegI', yaha __ Apako likhanA yogya na thA / jo kucha zakya hai use karaneme merI viSamatA nahIM hai, parantu vaha paramArthase avirodhI ho to ho sakatA hai, nahI to ho sakanA bahuta kaThina par3atA hai, athavA nahIM ho sakatA, jisase 'kAla jAyegA aura kahanI rahegI', aisA yaha catrabhuja sabadhI prasaga nahI hai, parantu vaisA prasaga ho to bhI bAhya kAraNapara jAneko apekSA antardharmapara prathama jAnA zreyarUpa hai, isakA visarjana hone denA yogya nahI hai| revAzakarabhAIke Anese lagnaprasagame jaise Apake aura unake dhyAname Aye vaise karaneme Apatti nahI hai| parantu itanA dhyAna rakhanekA hai ki bAhya ADavara jaisA kucha cAhanA hI nahI ki jisase zuddha vyavahAra Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 453 yA paramArthako vAdhA ho| revAzakarabhAIko yaha sUcanA dete haiM, aura Apako bhI yaha sUcanA dete hai| isa prasagake liye nahI, parantu sarva prasagame yaha bAta dhyAname rakhane yogya hai, dravyavyayake liye nahI, parantu paramArthake liye| hamArA kalpita mAhAtmya kahI bhI dikhAI de aisA karanA, karAnA yA anumodana karanA hame atyanta apriya hai| bAkI aisA bhI hai ki paramArthakI rakSA karake kisI jIvako saMtoSa diyA jAye to vaisA karaneme hamArI icchA hai / yahI vintii| praNAma / babaI, pauSa sudI 10, ravi, 1951 pratyakSa kArAgRha honepara bhI usakA tyAga karanA jIva na cAhe, athavA atyAgarUpa zithilatAkA tyAga na kara sake, athavA tyAgabuddhi honepara bhI tyAga karate karate kAlavyaya kiyA jAye, ina saba vicAroko jIva kisa taraha dura kare ? alpakAlame vaisA kisa taraha ho ? isa viSayame usa patrame likhanekA ho to likhiyegA / yahI vintii| 556 babaI, pauSa vadI, 2, ravi, 1951 parama puruSako namaskAra parama snehI zrI sobhAgabhAI, zrI moravI / / kala eka patra prApta huA thA, tathA eka patra Aja prApta huA hai| - brahmarasasambandhI naDiyAdavAsIke viSayame likhI huI vAta jAnI hai, tathA samakitakI sugamatA zAstrame atyanta kahI hai, vaha vaisI hI honI cAhiye, isa sambandhame jo likhA use paDhA hai / tathA tyAga avasara hai, aisA likhA use bhI paDhA hai / prAyaH mAgha sudI dUjake bAda samAgama hogA, aura taba usake liye jo kucha pUchane yogya ho so puuchiyegaa| abhI jo mahAna puruSake mArgake viSayame Apake eka patrame likhA gayA hai, use paDhakara bahuta satoSa hotA hai| ___ A0 sva0 praNAma / 557 ___vavaI, pauSa vadI 9, zani, 1951 vedAta jagatako mithyA kahatA hai, isame asatya kyA hai ? 558 vaMbaI, pauSa vadI 10, ravi, 1951 viSama saMsArabaMdhanakA chedanakara jo cala par3e, una puruSoko anaMta praNAma / mAgha sudI ekama dUjako zAyada nikalA jAye to bhI rAsteme tIna dina laga sakate hai, paratu mAgha sudI dUjako nikalanA sambhava nahI hai / sudI pacamIko nikalanA sambhava hai| vIcame tIna dina hoge, vaha vivazatAse rukanekA kAraNa hai / prAya. sudI paMcamIko nivRtta hokara sudI aSTamIko vavANiyA pahu~cA jA sake aisA hai, isaliye bAhya kAraNa dekhate hue lImaDI AnA sambhava nahIM hai, to bhI kadAcit lauTate samaya eka dinakA avakAza mila sakatA hai / paratu Atarika kAraNa bhinna honese vaisA karanekA abhI kisI prakArase cittame nahI AtA he| vaDhavANa sTezanapara kezavalAlakI yA ApakI mujhe milanekI icchA ho to use rokaneme mana asatopako prApta hotA hai, to bhI abhI rokanekA merA citta rahatA hai, kyoki cittako vyavasthA yathAyogya nahIM honese udaya prArabdhake vinA dUsare saba prakArome asagatA rakhanA yogya lagatA hai, vaha yahAM taka ki jo paricita hai ve bhI abhI bhUla jAyeM to acchA, kyoki sagase upAdhi niSkAraNa bar3hatI Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 zrImad rAjacandra rahatI hai, aura vaisI upAdhi sahana karane yogya abhI merA citta nahI hai| nirupAyatAke sivAya kucha bhI vyavahAra karanekA citta abhI mAlUma nahI hotA, aura jo vyApAra-vyavahArakI nirupAyatA hai, usase bhI nivRtta honekI ciMtanA rahA karatI hai / tathA cittame dUsareko bodha dene yogya jitanI yogyatA abhI mujhe nahI lagatI hai, kyoki jaba taka sarva prakArake viSama sthAnakome samavRtti na ho taba taka yathArtha AtmajJAna kahA nahI jAtA, aura jaba taka vaisA ho taba taka to nija abhyAsakI rakSA karanA ucita hai, aura abhI usa prakArakI merI sthiti honese maiM aise karatA hU~, vaha kSamAyogya hai, kyoki mere cittame anya koI hetu nahI hai| ___lauTate samaya zrI vaDhavAName samAgama karanekA mujhase ho sakegA to pahilese Apako likhUgA, paratu mere samAgamame Apake Anese merA vaDhavANa AnA huA thA, aisA usa prasaMgake kAraNa dUsaroke jAnaneme Aye to vaha mujhe yogya nahIM lagatA, tathA Apane vyAvahArika kAraNase samAgama kiyA hai aisA kahanA ayathArtha hai, jisase yadi samAgama honekA mujhase likhA jAye to jaise bAta aprasiddha rahe vaise kIjiyegA, aisI vinatI hai| ra tInoke patra alaga likha sakanekI azaktike kAraNa eka patra likhA hai| yahI vinatI / A0 sva0 prnnaam| 559 . . . babaI, pauSa vadI 30, zani, 1951 zubhecchAsampanna bhAI sukhalAla chaganalAlake prati, zrI viirmgaam| . / , samAgamakI Apako icchA hai aura tadanusAra karaneme sAmAnyataH bAdhA nahI hai, tathApi cittake kAraNa abhI adhika samAgamame AnekI icchA nahI hotii| yahA~se mAgha sudI pUrNimAko nivRtta honekA sambhava dikhAI detA hai. tathApi usa samaya rukane jitanA avakAza nahI hai, aura usakA mukhya kAraNa likhA so hai, to bhI yadi koI bAdhA jaisA nahI hogA to sTezanapara milaneke liye Agese ApakA likhuugaa| mere AnekI khabara vizeSa kisIko abhI nahI dIjiyegA, kyoki adhika samAgamame AnekA udAsInatA rahatI hai| AtmasvarUpase praNAma / baMbaI, pauSa, 1951 - yadi jJAnIpuruSake daDhAzrayase sarvotkRSTa mokSapada salabha hai, to phira kSaNa kSaName Atmopayogako sthira karanA yogya hai, aisA jo kaThina mArga hai vaha jJAnIpUruSake daDha Azrayase prApta honA kyo sulabha na ho / kyoki usa-upayogakI ekAgratAke binA to mokSapadakI utpatti hai nahI / jJAnIpuruSake vacanakA dRDha Azraya jise ho use sarva sAdhana sulabha ho jAyeM, aisA akhar3a nizcaya satpuruSone kiyA hai / to phira hama kahate haiM ki ina, vRttiyokA jaya karanA yogya hai, una vattiyokA jaya kyo na ho sake ? itanA satya hai ki isa dupamakAlame satsagakI samIpatA yA dRDha Azraya vizeSa cAhiye aura asatsagase atyanta nivRtti cAhiye, to bhI mumukSuke liye to yahI yogya hai ki vaha kaThinase kaThina AtmasAdhanakI prathama icchA kare , ki jisase sarva,sAdhana alpakAlame phalIbhUta ho| / zrI tIrthaMkarane to yahA~ taka kahA hai ki jina jJAnIpuruSakI dazA sasAraparikSINa huI hai una jJAnIpuruSako paraparA karmabaMdha sambhavita nahI hai, to bhI puruSArthako mukhya rakhanA cAhiye ki jo dUsare jIvake liye bhI AtmasAdhana pariNAmakA hetu ho| . . , , , , . Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA varSa 'samayasAra'mese jo kAvya likhA hai, usake liye tathA dUsare siddhAtoMke liye samAgamame samAdhAna karanA sugama hogaa| . jJAnIpurupako AtmaprativadharUpase sasArasevA nahI hotI paratu prArabdhaprativadharUpase hotI hai| aisA hone para bhI usase nivRttirUpa pariNAmako prApta kare, aiso jJAnIko rIti hotI hai, jisa rItikA Azraya karate hue Aja tIna varSose vizeSata vaisA kiyA hai aura usame avazya AtmadazAko bhulAne jaisA sambhava rahe, vaise udayako bhI yathAzakti samapariNAmase sahana kiyA hai| yadyapi usa sahana karaneke kAlame sarvasaganivRtti kisI taraha ho to acchA, aimA sUjhatA rahA hai; to bhI sarvasaganivRttime jo dazA rahanI cAhiye vaha dazA udayame rahe to alpakAlame vizeSa karmakI nivRtti ho, aisA samajhakara yathAzakya usa prakArase kiyA hai| paratu aba maname aisA rahA karatA hai ki isa prasaMgase arthAt sakala gRhavAsase dUra na huA jA sake to bhI vyApArAdi prasagase nivRtta, dUra huA jAye to acchA / kyoki AtmabhAvame pariNata honeke liye jo dazA jJAnIkI honI cAhiye vaha dazA isa vyApAra-vyavahArase mumukSujIvako dikhAyI nahI detii| yaha prakAra jo likhA hai usa viSayame aba kabhI kabhI vizeSa vicArakA udaya hotA hai| usakA jo pariNAma Aye so ThIka | yaha prasaga likhA hai, use abhI logome pragaTa hone denA yogya nahI hai / mAgha sudI dUjako usa tarapha AnekI sambhAvanA rahatI hai| yahI vinatI / A0 svA0 praNAma / / / . 561 baMbaI, mAgha sudI 2, ravi, 1951 zubhecchAsampanna bhAI kuMvarajI ANaMdajoke prati, zrI bhAvanagara / cittame kucha bhI vicAravRtti pariNata huI hai, yaha jAnakara hRdayame Anada huA hai| asAra aura klezarUpa AraMbha-parigrahake kAryame rahate hue yadi yaha jIva kucha bhI nirbhaya yA ajAgRta rahe to bahuta varSoMkA upAsita vairAgya bhI niSphala jAye aisI dazA ho jAtI hai, aise nizcayako nityaprati yAdakara nirupAya prasagame kA~pate hue cittase vivazatAse hI pravRtti karanA yogya hai, isa bAtakA, mumukSujIva dvArA kArya-kAryame, kSaNa-kSaName aura prasaga-prasagameM dhyAna rakhe vinA mumukSutA rahanI duSkara hai, aura aisI dazAkA vedana kiye vinA mumukSutA bhI sambhava nahIM hai / mere cittame Ajakala yaha mukhya vicAra rahatA hai / yahI vintii| rAyacadake praNAma / 562 bavaI, mAgha sudI 3, soma, 1951 jisa prArabdhako bhoge binA dUsarA koI upAya nahI hai, vaha prArabdha jJAnIko bhI bhoganA paDatA hai| jJAnI ata taka, AtmArthakA tyAga karanA nahI cAhate, itanI bhinnatA jJAnIme hotI hai, aisA jo mahApuruSoMne kahA hai vaha satya hai| . 563 babaI, mAgha sudI 8, ravi, 1951 patra prApta huA hai| vistArase patra likhanA abhI zakya nahI hai, jisake liye cittame kucha kheda hotA hai, tathApi prArabdhodaya samajhakara samatA rakhatA huuN| Apane paname jo kucha likhA hai, usa para vAravAra vicAra karanese, jAgRti rakhanese, jiname pacaviSayAdike azucisvarUpakA varNana kiyA ho aise zAstro tathA satpuruSoke caritrokA vicAra karanese ora kArya kAryame dhyAna rakhakara pravRtti karanese jo koI udAsabhAvanA honI yogya hai vaha hogii| ' li0 rAyacadake prnnaam| Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 564 babaI, mAgha sudI 8, ravi, 1951 __yahA~ isa vAra tIna varSoMse adhika pravRttike udayako bhogA hai| aura vahA~ Aneke bAda bhI thoDe dina kucha pravRttikA sambandha rahe, isase aba uparAmatA prApta ho to acchA, aisA cittame rahatA hai| dUsarI uparAmatA abhI honA kaThina hai, kama sambhava hai| paratu ApakA tathA zrI Dugara AdikA samAgama ho to acchA, aisA cittame rahatA hai / isaliye Apa zrI Dugarako sUcita kIjiyegA aura ve vavANiyA A sakeM aisA kiijiyegaa| kisI bhI prakArase vavANiyA Aneme unhe kalpanA karanA yogya nahI hai| avazya A sake aisA kiijiyegaa| li. rAyacadake prnnaam| 565 babaI, phAguna sudI 12, zukra, 1951 jisa prakAra badhanase chUTA jAye, usa prakAra pravRtti karanA, yaha hitakArI kArya hai| bAhya paricayako soca-socakara nivRtta karanA, yaha chUTanekA eka prakAra hai| jIva isa bAtakA jitanA vicAra karegA utanA jJAnIpurupake mArgako samajhanekA samaya samIpa aayegaa| __ A0 sva0 prnnaam| babaI, phAguna sudI 13, 1951 azaraNa aise sasArame nizcita buddhise vyavahAra karanA jise yogya pratIta na hotA ho aura usa vyavahArake sambadhako nivRtta karate hue tathA kama karate hue vizeSakAla vyatIta huA karatA ho, to usa kAmako alpakAlame karaneke liye jIvako kyA karanA yogya hai ? samasta sasAra mRtyu Adike bhayase azaraNa hai, vaha zaraNakA hetu ho aisI kalpanA karanA magamarIcikA jaisA hai| soca-soca kara zrI tIrthaMkara, jaisone bhI usase nivRtta honA, chUTanA yahI upAya khojA hai| usa sasArakA mukhya kAraNa premabandhana tathA dveSabandhana saba jJAniyone svIkAra kiyA hai| usakI AkUlatAse jIvako nijavicAra karanekA avakAza prApta nahIM hotA, athavA hotA ho to aise yogase usa bandhanake kAraNase AtmavIya pravRtti nahI kara sakatA, aura yaha saba pramAdakA hetu hai, aura vaise pramAdase lezamAtra samaya kAla bhI nirbhaya rahanA yA ajAgRta rahanA, yaha isa jIvakI atizaya nirbalatA hai, avivekatA hai, bhrAti hai, ora atyaMta durnivArya aisA moha he / samasta sasAra do pravAhose baha rahA hai, premase aura dveSase / premase virakta hue binA dveSase chUTA nahI jAtA aura jo premase virakta ho use sarvasagase virakta hue vinA vyavahArame rahakara aprema (udAsa) dazA rakhanI yaha bhayakara vrata hai| yadi kevala premakA tyAga karake vyavahArame pravRtti kI jAye to kitane hI jIvokI dayAkA, upakArakA ora svArthakA bhaga karane jaisA hotA hai, aura vesA vicAra kara yadi dayA upakArAdike kAraNa kucha premadazA rakhate hue cittame vivekIko kleza bhI hue binA rahanA nahI cAhiye, tava usakA vizeSa vicAra kisa prakArase kare? 567 baMbaI, phAguna sudI 15, 1951 zrI vItarAgako parama bhaktise namaskAra ___ do tAra, do pana tathA do ciTThiyAM milI hai| zrI jinendra jaise puruSane gRhavAsame jo prativadha nahI kiyA hai, vaha prativadha na honeke liye AnA yA pana likhanA nahI haA, usake liye atyaMta dInatAse kSamA cAhatA huuN| saMpUNa vItarAgatA na honese isa prakAra baratAva karate hue atarame vikSepa huA hai, jisa vikSepako bhI zAnta karanA yogya hai, aisA mArga jJAnIne dekhA hai| Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA~ varSa 457 AtmAkA jo atApAra (aMtarapariNAmakI dhArA) hai vaha, baMdha tathA mokSako (kamase AtmAkA baMdhanA aura usase AtmAkA chUTanA) vyavasthAkA hetu hai, mAtra zarIraceSTA badha-mokSakI vyavasthAkA hetu nahI hai| vizeSa rogAdike yogase jJAnIpuruSakI dehame bhI nirbalatA, madatA, mlAnatA; kapa, sveda, mUrchA, bAhya vibhramAdi dikhAyI dete haiM, tathApi jitano jJAna dvArA, bodha dvArA, vairAgya dvArA AtmAkI nirmalatA huI hai, utanI nirmalatA dvArA jJAnI usa rogakA atarapariNAmase vedana karate haiM aura vedana karate hue kadAcit bAhya sthiti unmatta dekhaneme Aye to bhI atarapariNAmake anusAra karmabaMdha athavA nivRtti hotI hai / AtmA jahA~ atyanta zuddha nijaparyAyakA sahaja svabhAvase sevana kare vahA~- (apUrNa ) 568 babaI, phAguna, 1951 AtmasvarUpakA nirNaya honeme anAdise jIvakI bhUla hotI AyI hai, jisase aba ho, isame Azcarya nahI lgtaa| - sarva'klezase aura sarva duHkhase mukta honekA, AtmajJAnake sivAya dUsarA koI upAya nahI hai / sadvicArake binA AtmajJAna nahI hotA, aura asatsaga-prasagase jIvakA vicArabala nahI calatA, isame kicitmAtra sazaya nahIM hai| / AtmapariNAmakI svasthatAko zrI tIrthakara 'samAdhi' kahate haiN| AtmapariNAmakI asvasthatAko zrI tIrthakara 'asamAdhi' kahate haiN| `AtmapariNAmakI sahaja svarUpase pariNati honA use zrI tIrthakara 'dharma' kahate haiM / AtmapariNAmakI kucha bhI capala pariNati honA use zrI tIrthaMkara 'karma' kahate haiN| zrI jina tIrthakarane jaisA badha eva mokSakA nirNaya kahA hai, vaisA nirNaya vedAtAdi darzaname dRSTi gocara nahI hotA, aura zrI jiname jaisA yathArthavaktRtva dekhaneme AtA hai vaisA yathArthavaktRtva dUsareme dekhaneme nahI aataa| AtmAke atarvyApAra (zubhAzubha pariNAmadhArA) ke anusAra badha-mokSakI vyavasthA hai, vaha zArIrika ceSTAke anusAra nahI hai / pUrvakAlame utpanna kiye hue vedanIya karmake udayake anusAra rogAdi utpanna hote haiM, aura tadanusAra nibala, mada, mlAna, uSNa, zIta Adi zarIraceSTA hotI hai| vizeSa rogake udayase athavA zArIrika mada balase jJAnIkA zarIra kapita ho, nirbala ho, mlAna ho, mada ho, raudra lage, use bhramAdikA udaya bhI rahe; tathApi jisa prakArase jIvame bodha eva vairAgyakI vAsanA huI hotI hai usa prakArase usa rogakA, jIva usa usa prasagame prAyaH vedana karatA hai| kisI bhI jIvako avinAzI dehakI prApti huI ho, aisA dekhA nahI, jAnA nahI tathA sambhava nahI, aura mRtyukA AnA nizcita hai, aisA pratyakSa niHsazaya anubhava hai / aisA honepara bhI yaha jIva usa bAtako vAravAra bhUla jAtA hai, yaha bar3A Azcarya hai| jisa sarvajJa vItarAgame ananta siddhiyAM pragaTa huI thI usa vItarAgane bhI isa dehako anityabhAvI dekhA hai, to phira anya jIva kisa prayogase dehako nitya banA sakeMge? zrI jineMdrakA aisA abhiprAya hai ki pratyeka dravya anata paryAyI hai| jIvake anata paryAya haiM aura paramANuke bhI anaMta paryAya hai| jIva cetana honese usake paryAya bhI cetana haiM, aura paramANu acetana honese usake paryAya bhI acetana hai| jIvake paryAya acetana nahI hai aura paramANuke paryAya sacetana nahI hai, aisA zrI jineMdrane nizcaya kiyA hai tathA vahI yogya hai, kyoki pratyakSa padArthaka svarUpakA bhI vicAra karate hue vaisA pratIta hotA hai| Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra jIvake viSayame, pradezake viSayame, paryAyake viSayame, tathA sakhyAta, asakhyAta, anaMta Adike viSayameM yathAzakti vicAra karanA / jo kucha anya padArthakA vicAra karanA hai vaha jIvake mokSake liye karanA hai, anya padArthake jJAnake liye nahI karanA hai / 458 569 baMbaI, phAguna vadI 3, 1951 zrI satpuruSoMko namaskAra sarvaM klezase aura sarvaM du khase mukta honekA upAya eka AtmajJAna hai / vicArake binA AtmajJAna nahI hotA, aura asatsaga tathA asatprasagase jIvakA vicArabala pravRtta nahI hotA, isame kiMcit mAtra sarAya nahI hai / AraMbha-parigrahakI alpatA karanese asatprasagaMkA bala ghaTatA hai, satsagake Azrayase asatsaMgakA bala ghaTatA hai / asatsaMgakA bala ghaTanese AtmavicAra honekA avakAza prApta hotA hai| AtmavicAra honese AtmajJAna hotA hai, aura AtmajJAnase nijasvabhAvasvarUpa, sarvaM kleza eva sarva duHkhase rahita mokSa prApta hotA hai, yaha bAta sarvathA satya hai / jo jIva mohanidrAme soye hue haiM ve amuni haiN| nirantara AmavicArapUrvaka muni to jAgrata rahate haiM / pramAdIko sarvathA bhaya hai, apramAdIko kisI tarahase bhaya nahI hai, aisA zrI jineMdrane kahA hai / sarva padArthake svarUpako jAnanekA hetu mAtra eka AtmajJAna karanA hI hai| yadi AtmajJAna na ho to sarva padArthoMke jJAnakI niSphalatA hai / jitanA AtmajJAna hotA hai utanI AtmasamAdhi pragaTa hotI hai / kisI bhI tathArUpa yogako prApta karake jIvako eka kSaNa bhI atarbhedajAgRti ho jAye to usame mokSa vizeSa dUra nahI hai / - anya pariNAmame jitanI tAdAtmyavRtti haiM, utanA jIvase mokSa dUra hai / yadi koI.-Atmayoga bane to isa manuSya bhavakA mUlya kisI tarahase nahI ho sakatA / prAya 'manuSyadehake binA Atmayoga nahI banatA aisA jAnakara, atyanta nizcaya karake isI dehame Atmayoga utpanna karanA yogya hai / fararat nirmalatA yadi yaha jIva anyaparicayase pIche haTe to sahajame abhI ho- use Atmayoga pragaTa ho jAye / asatsaga-prasagakA ghirAva vizeSa hai, aura yaha jIva usase anAdikAlakA hInasattva huA honese usase avakAza prApta karaneke liye athavA usakI nivRtti karaneke liye yathAsabhava satsagakA Azraya kare to kisI taraha puruSArthayogya hokara vicAradazAko prApta kare / jisa prakArase isa sasArakI anityatA, asAratA atyatarUpase bhAsita ho usa prakArase AtmavicAra utpanna hotA hai / - 1 'aba isa upAdhikAryase chUTanekI vizeSa - vizeSa Atti huA karatI hai, aura chUTe binA jo kucha bhI kAla bItatA hai, vaha isa jIvako zithilatA hI hai, aisA lagatA hai, athavA aisA nizcaya rahatA hai / 4 - janakAdi upAdhime rahate hue bhI AtmasvabhAvame rahate the, aise Alavanake prati kabhI bhI buddhi nahI - jaatii| zrI jineMdra jaise janmatyAgI bhI chor3akara cala nikale, aise bhayake heturUpa upAdhiyogako nivRtti yaha pAmara jIva, karate-karate kAla vyatIta karegA to azreya hogA, aisA bhaya jIvake upayogame rahatA hai, kyoki yahI kartavya hai / !! Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 459 jo rAgadveSAdi pariNAma ajJAnake binA sambhavita nahI hai, una rAgadveSAdi pariNAmoM ke hote hue bhI, sarvathA jIvanmuktatA mAnakara jIvanmuktadazAkI jIva AsAtanA karatA hai, aise pravRtti karatA hai / sarvathA rAgadveSapariNAmako parikSINatA hI kartavya hai / 4 ' 28 vA~ varSa jahA~ atyanta jJAna ho vahA~ atyanta tyAgakA sambhava hai / atyanta tyAga pragaTa hue binA atyanta jJAna nahI hotA, aisA zrI tIrthaMkarane svIkAra kiyA hai / AtmapariNAmase jitanA anya padArthakA tAdAtmya - adhyAsa nivRtta honA, use zrI jinedra tyAga kahate haiM / vaha tAdAtmya adhyAsa-nivRttirUpa tyAga hone ke liye yaha bAhya prasagakA tyAga bhI upakArI hai, kAryakArI hai / bAhya prasagake tyAgake liye ataratyAga kahA nahI hai, aisA hai, to bhI isa jIvako atartyAgake liye bAhya prasagakI nivRttiko kucha bhI upakArI mAnanA yogya hai / nitya chUTane kA vicAra karate hai aura jaise vaha kArya turata pUrA ho vaise jApa japate haiM / yadyapi aisA lagatA hai ki vaha vicAra aura jApa abhI taka tathArUpa nahI hai, zithila hai, ata atyanta vicAra aura usa jApakA ugratAse ArAdhana karanekA alpakAlame yoga karanA yogya hai, aisA rahA karatA hai / ' prasagase kucha parasparake sambandha jaise vacana isa patrame likhe hai, ' ve vicArame sphurita ho Ane se svavicAra bala baDhane ke liye aura Apake paDhane-vicAraneke liye likhe haiM / jIva, pradeza, paryAya tathA saMkhyAta, asakhyAta, anata Adike viSayame tathA resako vyApakatAke viSaya kramapUrvaka samajhanA yogya hogaa| " ApakA yahA~ AnekA vicAra hai, tathA zrI DuMgarakA AnA saMmbhava haiM, yaha likhA so jAnA hai / satsagayogako icchA rahA karatI haiM / """ ti 1 1 570 1 babaI, phAguna vadI 5, zani, 1951 sujJa bhAI zrI mohanalAlake prati, zrI Darabana / / patra eka milA hai / jyo jyo upAdhikA tyAga hotA hai, tyo tyo samAdhisukha pragaTa hotA hai / jyo yo upAdhikA grahaNa hotA hai tyoM tyo samAdhisukhakI hAni hotI hai / vicAra kareM to yaha vAta pratyakSa anubhavame AtI haiM / yadi isa saMsArake padArthoMkA kucha bhI vicAra kiyA jAye, to usake prati vairAgya Aye binA nahI rahegA, kyoki mAtra avicArake kAraNa usame mohabuddhi rahatI hai / 'AtmA hai', 'AtmA nitya hai', 'AtmA karmakA kartA hai', 'AtmA karmakA bhoktA hai', 'usase vaha nivRtta ho sakatA hai', aura 'nivRtta ho sakaneke sAdhana hai', ye cha. kAraNa jise vicArapUrvaka siddha ho use vivekajJAna athavA samyagdarzanakI prApti mAnanA, aisA zrI jinendrane nirUpaNa kiyA hai, usa nirUpaNakA mumukSurtant vizeSa karake abhyAsa karanA yogya hai / pUrvake kisI vizeSa abhyAsavalase ina cha kAraNokA vicAra utpanna hotA hai, athavA satsaMgake Azrayase usa vicArake utpanna honekA yoga banatA hai| anitya padArtha prati mohavuddhi honeke kAraNa AtmAkA astitva, nityatva aura avyAvAdha samAdhisukha bhAname nahI AtA / usakI mohabuddhime jIvako anAdise aisI ekAgratA calI AtI hai, ki usakA viveka karate karate jIvako akulAkara pIche lauTanA par3atA hai, ora uma mohagrathiko chedanekA samaya Ane se pahale vaha viveka chor3a denekA yoga pUrva kAlame bahuta bAra huA hai, kyoki jisakA anAdikAlase abhyAsa 1 mahAtmA gAdhIjI / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 zrImada rAjacandra hai vaha, atyanta puruSArthake binA, alpakAlame chor3A nahI jA sktaa| isaliye punaH puna. satsaga, satzAstra aura apaneme sarala vicAradazA karake usa viSayame vizeSa zrama karanA yogya hai, ki jisake pariNAmame nitya zAzvata sukhasvarUpa aisA AtmajJAna hokara svarUpakA AvirbhAva hotA hai| isame prathamase utpanna honevAle sazaya dhairyase aura vicArase zAta hote hai| adhIratAse athavA TeDhI kalpanA karanese mAtra jIvako apane hitakA tyAga karanekA samaya AtA hai, aura anitya padArthakA rAga rahaneke kAraNase puna puna. saMsAraparibhramaNakA yoga rahA karatA hai| __ kucha bhI AtmavicAra karanekI icchA Apako rahatI hai, aisA jAnakara bahuta satoSa huA hai / usa satoSame merA koI svArtha nahIM hai| mAtra Apa samAdhike rAstepara caDhanA cAhate hai, jisase Apako saMsAraklezase nivRtta honekA avasara prApta hogaa| isa prakArako sambhAvanA dekhakara svabhAvata santoSa hotA hai| yahI vintii| A0 sva0 praNAma / 571 baMbaI, phAguna vadI 5, zani, 1951 adhikase adhika eka samayame 108 jIva mukta ho, isase adhika na ho, aisI lokasthiti jinAgamame svIkRta hai, aura pratyeka samayame eka sau ATha eka sau ATha jIva mukta hote hI rahate haiM, aisA mAneM to isa parimANase tIno kAlame jitane jIva mokSa prApta kareM, utane jIvokI jo anata sakhyA ho, usakI apekSA saMsAranivAsI jIvokI sakhyA - jinAgamame anata gunI nirUpita kI hai| arthAt tIno kAlame muktajIva jitane ho unakI apekSA sasArame anata gune jIva rahate hai, kyoki unakA parimANa itanA adhika hai, aura isaliye mokSamArgakA pravAha bahate rahate hue bhI sasAramArgakA uccheda ho jAnA sabhava nahI hai, aura isase badha-mokSako vyavasthAme viparyaya nahIM hotaa| isa viSayame adhika carcA samAgamame kareMge to bAdhA nahI hai| jIvake bandha-mokSakI vyavasthAke viSayame sakSepame patra likhA hai| isa prakArake jo jo prazna ho ve sava samAdhAna ho sakane jaise haiM, koI phira alpakAlame aura koI phira vizeSa kAlame samajhe athavA samajhame Aye, parantu ina sabakI vyavasthAkA samAdhAna ho sakane jaisA hai| . . * sabako apekSA abhI vicAraNIya bAta to yaha hai ki upAdhi to kI jAye aura sarvathA asagadazA rahe, aisA honA atyanta kaThina hai, aura upAdhi. karate hue AtmapariNAma cacala na ho, aisA honA asambhavita jaisA hai / utkRSTa jJAnIko chor3akara hama sabako to yaha bAta adhika dhyAname rakhane yogya hai ki, AtmAme jitanI asampUrNatA-asamAdhi rahatI hai athavA raha sakane jaisI ho, usakA uccheda karanA / , - 572 baMbaI, phAguna vadI 7, ravi, 1951 sarva vibhAvase udAsIna aura atyanta zuddha nija paryAyakA sahajarUpase AtmA sevana kare, use zrI jineMdrane tIvrajJAnadazA kahI hai / jisa dazAke Aye binA koI bhI jIva bandhanamukta nahI hotA, aisA siddhAta zrI jineMdrane pratipAdita kiyA hai, jo akhaDa satya hai| __kisI hI jIvase isa gahana dazAkA vicAra ho sakanA yogya hai, kyoki anAdise atyanta ajJAnadazAse isa jIvane jo pravRtti kI hai, usa pravRttiko ekadama asatya, asAra samajhakara usakI nivRtti sUjhe aisA honA bahuta kaThina hai, isaliye jineMdrane jJAnIpuruSakA Azraya karanerUpa bhaktimArgakA nirUpaNa kiyA hai, ki jisa mArgake ArAdhanase sulabhatAse jJAnadazA utpanna hotI hai| . . jJAnIpuruSake caraName manako sthApita kiye binA yaha. bhaktimArga siddha nahI hotA, jisase jinAgamame puna puna jJAnIkI AjJAkA ArAdhana karanekA sthAna sthAnapara kathana kiyA hai| jJAnIpuruSakai caraName manakA Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vo varSa sthApita honA pahile to kaThina par3atA hai, parantu vacanako apUrvatAse, usa vacanakA vicAra karanese tathA jJAnIko apUrva dRSTise dekhanese manakA sthApita honA sulabha hotA hai| ___ jJAnIpuruSake Azrayame virodha karanevAle. paca viSayAdi doSa hai| una doSoMke honeke sAdhanoMse yathAzakti dUra rahanA, aura prAptasAdhaname bhI udAsInatA rakhanA, athavA una una sAdhanomese ahabuddhiko dUrakara, unhe rogarUpa samajhakara pravRtti karanA yogya hai / anAdi doSakA aise prasagame vizeSa udaya hotA hai / kyoki AtmA usa doSako naSTa - karaneka liye apane sanmukha lAtA hai ki vaha svarUpAntara karake use AkarSita karatA hai, aura jAgatime zithila karake apaneme ekAgra buddhi karA detA hai| vaha ekAgra buddhi isa prakArakI hotI hai ki, 'mujhe isa pravRttise vaisI vizeSa bAdhA nahI hogI, mai anukramase use choDUMgA, aura karate hue jAgRta rahU~gA'; ityAdi bhrAtadazA una doSoMse hotI hai, jisase jIva una doSokA sambandha nahIM chor3atA, athavA ve doSa baDhate haiM, usakA dhyAna use nahI A sktaa| ___ isa virodhI sAdhanakA do prakArase tyAga ho sakatA hai-eka, usa sAdhanake prasagakI nivRtti, dUsarA, vicArapUrvaka usako tucchatA smjhnaa| vicArapUrvaka tucchatA samajhaneke liye prathama usa pacaviSayAdike sAdhanakI nivRtti karanA adhika yogya hai, kyoki usase vicArakA avakAza prApta hotA hai| - , usa pacaviSayAdike sAdhanakI sarvathA nivRtti karaneke liye jIvakA bala na calatA ho, taba kramakramase, aza-azase usakA tyAga karanA yogya hai, parigraha tathA bhogopabhogake padArthokA alpa paricaya karanA yogya hai / aisA karanese anukramase vaha doSa mada par3atA hai aura Azrayabhakti dRDha hotI hai tathA jJAnIke vacana AtmAme pariNamita hokara, tIvrajJAnadazA pragaTa hokara jIvanmukta ho jAtA hai| jIva kvacit aisI bAtakA vicAra kare, isase anAdi abhyAsakA bala ghaTanA kaThina hai parantu dinapratidina, prasaga-prasaMgame aura pravRtti pravRttime puna punaH vicAra kare, to anAdi abhyAsakA bala ghaTakara apUrva abhyAsakI siddhi hokara sulabha aisA AzrayabhaktimArga siddha hotA hai| yahI vintii|| A0 sva0 prnnaam| babaI, phAguna vadI 11, zukra, 1951 janma, jarA, maraNa Adi du khose samasta sasAra azaraNa hai| jisane sarvathA usa sasArakI AsthA chor3a dI hai, vahI AtmasvabhAvako prApta huA hai, aura nirbhaya huA hai| vicArake binA vaha sthiti jIvako prApta nahI ho sakatI, aura sagake mohase parAdhIna isa jIvako vicAra prApta honA durlabha hai| A0 sva0 prnnaam| 574 vavaI, phAguna, 1951 yathAsambhava tuSNA kama karanI caahiye| janma, jarA, maraNa kisake haiM ? ki jo tuSNA rakhatA hai, usake janma, jarA, maraNa haiM / isaliye tRSNAko yathAzakti kama karate jaanaa| 573 575 babaI, phAguna, 1951 jaba taka yathArtha nija svarUpa sampUrNa prakAzita ho taba taka nija svarUpake nididhyAsanamai sthira rahaneke liye jJAnIpuruSake vacana AdhArabhUta haiM, aisA parama puruSa zrI tIrthaMkarane kahA hai, vaha satya hai| vArahaveM guNasthAname rahanevAle AtmAko nididhyAsanarUpa dhyAname zrutajJAna arthAt jJAnIke mukhya vacanokA Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 zrImad rAjacandra Azaya vahA~ AdhArabhUta hai, aisA pramANa jinamArgame vAravAra kahA hai / bodhabIjakI prApti honepara, nirvANamArgI yathArtha pratIti honepara bhI usa mArga me yathAsthita sthiti honeke liye jJAnIpuruSakA Azraya mukhya sAdhana hai, aura vaha TheTha pUrNa dazA hone taka hai, nahI to jIvako patita honekA bhaya hai, aisA mAnA hai / to phira apane Apa anAdise bhrAta jIvako sadguruke yogake binA nijasvarUpakA bhAna honA azakya hai, isame sazaya kyo ho ? jise nija svarUpakA dRDha nizcaya rahatA hai, aise puruSako pratyakSa jagatavyavahAra vAravAra mArgacyuta karA dene vAle prasaga prApta karAtA hai, to phira usase nyUnadazAme jIva mArga bhUla jAya, isame Azcarya kyA hai ? apane vicArake balase, satsaga-satzAstra ke AdhAra se rahita prasagame yaha jagatavyavahAra vizeSa bala karatA hai, aura taba vAravAra zrI sadgurukA mAhAtmya aura AzrayakA svarUpa tathA sArthakatA atyanta aparokSa satya dikhAyI dete hai / 576 babaI, caitra sudI 6, soma, 1951 Aja eka patra AyA hai / yahA~ kuzalatA hai / patra likhate likhate athavA kucha kahate kahate vAravAra cittI apravRtti hotI hai, aura kalpitakA itanA adhika mAhAtmya kyA ? kahanA kyA ? jAnanA kyA sunanA kyA ? pravRtti kyA ? ityAdi vikSepase cittakI usame apravRtti hotI hai, aura paramArthasambandhI kahate hue, likhate hue usase dUsare prakAra ke vikSepakI utpatti hotI hai, jisa vikSepame mukhya isa tIvra pravRttike nirodhake binA usame paramArthakathaname bhI apravRtti abhI zreyabhUta lagatI hai / isa kAraNa viSayame pahile eka savistara patra likhA hai, isaliye yahA~ vizeSa likhane jaisA nahI hai vizeSa sphUrti honese yahA~ likhA hai / / kevala cittame vyApAra AdI pravRtti adhika na karanekA ho sake to ThIka hai, aisA, jo likhA vaha yathAyogya hai, aura cittako icchA nitya aisI rahA karatI hai / lobhahetuse vaha pravRtti hotI hai yA nahI ? aisA vicAra karate hue lobhakA nidAna pratIta nahI hotA / viSayAdikI icchAse pravRtti hotI hai, aisA bhI pratIta nahI hotA, tathApi pravRtti hotI hai, isame sandeha nahI / jagata kucha lene ke liye pravRtti karatA hai, yaha pravRtti dene ke liye hotI hogI aisA lagatA hai / yahA~ jo yaha lagatA hai vaha yathArtha hogA yA nahI ? usake liye vicAravAna puruSa jo kahe vaha pramANa hai / yahI vinatI / li0 rAyacadake praNAma / 577 babaI, caitra sudI 13, 1951 abhI yadi kinhI vedAtasambandhI granthokA adhyayana tathA zravaNa karanekA rahatA ho to usa vicArakA vizeSa vicAra honeke liye kucha samaya zrI 'AcArAga', 'sUyagaDAga' tathA 'uttarAdhyayana' ko par3hane eva vicAra karanekA ho sake to kIjiyegA / vedAta ke siddhAtame tathA jinAgamake siddhAtame bhinnatA hai, to bhI jinAgamako vizeSa vicArakA sthAna mAnakara vedAtakA pRthakkaraNa honeke liye ve Agama paDhane vicArane yogya hai / yahI vinatI / 578 babaI, caitra sudI 14, zani, 1951 bambaIme Arthika tagI vizeSa hai / saTTevAloko bahuta nukasAna huA hai / Apa sabako sUcanA hai ki saTTe jaise rAsteko na apanAyA jAye, isakA pUrA dhyAna rakhiyegA / mAtAjI tathA pitAjIko pAdapraNAma / rAyacadake yathAyogya / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 579 463 baMbaI, caitra sudI 15, 1951 parama snehI zrI sobhAgake prati, zrI sAyalA / morabIse likhA huA eka patra milA hai / yahA~se ravivArako eka ciTThI morabI likhI hai / vaha Apako sAlAme milI hogI / . zrI Dugarake sAtha isa tarapha AnekA vicAra rakhA hai, usa vicArake anusAra Aneme zrI DuMgarako bhI koI vikSepa na karanA yogya hai, kyoki yahA~ mujhe vizeSa upAdhi abhI turata nahI rahegI aisA sambhava hai / dina tathA rAtakA bahutasA bhAga nivRttime bitAnA ho to mujhase abhI vaisA ho sakatA hai / parama purupakI AjJAke nirvAhake liye tathA bahutase jIvoke hitake liye AjIvikAdi sambandhI Apa kucha likhate haiM, athavA pUchate haiM, uname mauna jaisA baratAva hotA hai, usame anya koI hetu nahI hai, jisase mere vaise mauna ke liye cittame avikSepatA rakhiyegA, aura atyanta prayojanake binA athavA merI icchA jAne binA usa viSayame mujhe likhane yA pUchanekA na ho to acchA / kyoki Apako aura mujhe aisI dazAme rahanA vizeSa Avazyaka hai, aura usa AjIvikAdike kAraNase Apako vizeSa bhayAkula honA bhI yogya nahI hai / mujhapara kRpA karake itanI bAta to Apa cittame dRDha kareM to ho sakatI hai / bAkI kisI taraha kabhI bhI bhedabhAvakI buddhise mauna dhAraNa karanA mujhe sujhe, aisA sambhavita nahI hai, aisA nizcaya rakhiye | itanI sUcanA denI bhI yogya nahI hai, tathApi smRtime vizeSatA Aneke liye likhA hai / AnekA vicAra karake tithi likhiyegA / jo kucha pUchanA - karanA ho vaha samAgamame pUchA jAya to bahutase uttara diye jA sakate hai / abhI patra dvArA adhika likhanA nahI ho sakatA / DAkakA samaya ho jAnese yaha patra pUrA karatA hU~ / zrI Dugarako praNAma kahiyegA / aura hamAre prati laukika dRSTi rakhakara Aneke vicArame kucha zithilatA na kareM, itanI vinatI kariyegA / AtmA sabase atyata pratyakSa hai, aisA parama puruSa dvArA kiyA huA nizcaya bhI atyanta pratyakSa hai / yahI vinatI / AjJAkArI rAyacadake praNAma vidita ho / 580 babaI, caitra vadI 5, ravi, 1951 kitane hI vicAra vidita karanekI icchA rahA karatI honepara bhI kisI udayake prativadhase vaisA ho sakane me bahutasA samaya vyatIta huA karatA hai / isaliye vinatI hai ki Apa jo kucha bhI prasaMgopAtta pUchane athavA likhanekI icchA karate ho to vaisA karaneme merI orase pratibaMdha nahI hai, aisA samajhakara likhane athavA pUchaneme na rukiyegA / yahI vinatI / A0 sva0 praNAma / 581 baMbaI, caitra vadI 8, vudha, 1951 cetanakA cetana paryAya hotA hai, aura jaDakA jaDa paryAya hotA hai, yahI padArthako sthiti hai / pratyeka samayame jo jo pariNAma hote hai ve ve paryAya haiM / vicAra karanese yaha bAta yathArtha lagegI / abhI kama likhanA bana pAtA hai, isaliye bahutase vicAra kahe nahI jA sakate, tathA vahutase ' vicArokA upazama karanerUpa prakRtikA udaya honese kisIko spaSTatAse kahanA nahI ho sakatA / abhI yahA~ itanI adhika upAdhi nahI rahatI, to bhI pravattirUpa saga honese tathA kSetra uttAparUpa honese thoDe dinake liye yahA~se nivRtta honekA vicAra hotA hai| aba isa viSaya me jo honA hogA so hogaa| yahI vinatI / praNAma / Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 zrImad rAjacandra 582 babaI, caitra vadI 8, 19 AtmavIrya ke pravartana aura saMkoca karaneme bahuta vicArapUrvaka pravRtti karanA yogya hai| zubhecchAsampanna bhAI kuMvarajI ANadajIke prati, zrI bhAvanagara / vizeSa vinatI hai ki ApakA likhA huA eka patra prApta huA hai| usa tarapha Aneke sambandhame nim likhita sthiti hai| logoko sandeha ho isa prakArake bAhya vyavahArakA udaya hai / aura vaise vyavahArake sA balavAna nigraMtha puruSa jaisA upadeza karanA, vaha mArgakA virodha karane jaisA hai, aura aisA jAnakara tathA u jaise dUsare kAraNokA svarUpa vicArakara prAyaH jisase logoko sandehakA hetu ho vaise prasagame merA AnA nA hotaa| kadAcit kabhI koI samAgamame AtA hai, aura kucha svAbhAvika kahanA-karanA hotA hai, isame * cittakI icchita pravRtti nahI hai / pUrvakAlame yathAsthita vicAra kiye binA jovane pravRtti kI, usase aiM vyavahArakA udaya prApta huA hai, jisase kaI bAra cittame zoka rahatA hai| paraMtu yathAsthita samapariNAma vedana karanA yogya hai, aisA samajhakara prAyaH vaisI pravRtti rahatI hai| phira AtmadazAke vizeSa sthira hone liye asagatAme dhyAna rahA karatA hai / isa vyApArAdike udaya-vyavahArase jo jo saga hote hai, uname prAya asaga pariNAmavat pravRtti hotI hai, kyoki uname sArabhUta kucha nahI lgtaa| paraMtu jisa dharmavyavahArakhe prasagame AnA hotA hai, vahA~ usa pravRttike anusAra vyavahAra karanA yogya nahI hai| tathA dUsare Azayaka vicArakara pravRtti kI jAye to utanI sAmarthya abhI nahI hai, isaliye vaise prasaMgame prAyaH merA AnA kama hotA hai, aura isa kramako vadalanA abhI cittako jacatA nahI hai| phira bhI usa tarapha Aneke prasagame vaisA karanekA kucha bhI vicAra maiMne kiyA thA, tathApi usa kramako badalate hue dUsare viSama kAraNokA Age jAkara sabhava hogA aisA pratyakSa dIkhanese krama badalane sabadhI vRttikA upazama karanA yogya laganese vesA kiyA hai| isa Azayake sivAya cittame dUsarA Azaya bhI usa tarapha abhI nahI Aneke sabadhame hai, paratu kisI lokavyavahArarUpa kAraNase Aneke vicArakA visarjana nahI kiyA hai| cittapara adhika dabAva DAlakara yaha sthiti likhI hai, usapara vicArakara yadi kucha Avazyaka jaisA lage to prasagopAtta ratanajIbhAIse spaSTatA kreN| mere Ane na Aneke viSayame yadi kucha bAta na kaha sakeM to vaisA karanekI vinatI hai| vi0 rAyacadake prnnaam| babaI, caitra vadI 11, zukra, 1951 ___eka AtmapariNatike sivAya dUsare jo viSaya haiM uname citta avyavasthitatAse rahatA hai, aura vaisI avyavasthitatA lokavyavahArase pratikUla honese lokavyavahAra karanA rucatA nahI hai, aura choDanA nahI bana pAtA, yaha vedanA prAya dinabhara vedaname AtI rahatI hai| khAneme, pIneme, bolaneme, zayaname, likhaneme yA anya vyAvahArika kAryome yathocita bhAnase pravRtti nahI kI jAtI aura vaise prasaga rahA karanese AtmapariNatikA svataMtra pragaTarUpase anusaraNa karaneme vipatti AyA karatI hai, aura isa viSayakA pratikSaNa du.kha rahA karatA hai| ___acalita AtmarUpase rahanekI sthitime ho cittecchA rahatI hai, aura uparyukta prasagokI Apattike kAraNa kitanA hI usa sthitikA viyoga rahA karatA hai, aura vaha viyoga mAtra parecchAse rahA hai, svecchAke kAraNase nahI rahA, yaha eka gambhIra vedanA pratikSaNa huA karatI hai| ___ isI bhavame aura thor3e hI samaya pahale vyavahArake viSayame bhI smRti tIvra thii| vaha smRti ava vyavahArake viSayame kvacit hI rahatI hai aura vaha bhI maMdarUpase / thor3e hI samaya pahale arthAt thor3e varSoM pahale vANI bahuta bola sakatI thI, vakArUpase kuzalatAse pravRtti kara sakatI thI, vaha aba madarUpase Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 465 sthAse pravRtti karatI hai| thoDe varSa pahale, thoDe samaya pahale lekhanazakti ati ugna thI, aba kyA nA yaha sUjhate sUjhate dinapara dina vyatIta ho jAte haiM, aura phira bhI jo kucha likhA jAtA hai, vaha ta yA yogya vyavasthApUrvaka likhA nahI jAtA, arthAt eka AtmapariNAmake sivAya dUsare sarva parime udAsInatA rahatI hai| aura jo kucha kiyA jAtA hai vaha yathocita bhAnake sauveM azase bhI nahI / jyo-tyo aura jo-so kiyA jAtA hai| likhanekI pravRttiko apekSA vANIkI pravRtti kucha ThIka hai, Apa kucha pUchanA cAhe, jAnanA cAhe to usake viSayame samAgamame kahA jA skegaa| ___ kundakundAcArya aura AnadadhanajIko siddhAta sambandhI tIna jJAna thaa| kundakundAcAryajI to sthitime bahuta sthita the| ____ jinhe kahane mAtra darzana ho, ve saba samyagjJAnI nahI kahe jA sakate / vizeSa aba phir|' 584 / babaI, caitra vadI 11, zukra, 1951 "jema nirmaLatA re rala sphaTika taNI, tema ja jIvasvabhAva re| te jina vIre re dharma prakAziyo, prabaLa kaSAya abhAva re||" vicAravAnako sagase vyatiriktatA parama zreyarUpa hai| 585 baMbaI, caitra vadI 11, zukra, 1951 "jema nirmaLatA re ratna sphaTika taNI, tema ja jIvasvabhAva re| ' te jina vore re dharma prakAziyo, prabaLa kaSAya abhAva re // " saga naiSThika zrI sobhAga tathA zrI Dugarake prati namaskArapUrvaka, sahaja dravyake atyanta prakAzita honepara arthAt sarva karmoMkA kSaya honepara hI asagatA kahI hai ra sukhasvarUpatA kahI hai / jJAnIpuruSoke ve vacana atyanta satya haiM, kyoki satsagase una vacanokA pratyakSa, tyanta pragaTa anubhava hotA hai| nirvikalpa upayogakA lakSya sthiratAkA paricaya karanese hotA hai / sudhArasa, satsamAgama, satzAstra, dvacAra aura vairAgya-upazama ye saba usa sthiratAke hetu haiM / 586 bavaI, caitra vadI 12, ravi, 1951 adhika vicArakA sAdhana honeke liye yaha patra likhA hai| . * pUrNajJAnI zrI RSabhadevAdi puruSoko bhI prArabdhodaya bhoganepara kSaya huA hai, to hama jaisoko vaha rabdhodaya bhoganA hI paDe isame kucha sazaya nahI hai| mAtra kheda itanA hotA hai ki hame aise prArabdhodayame RSabhadevAdi jaisI aviSamatA rahe itanA bala nahI hai; aura isa liye prArabdhodayake honepara vAravAra -sase aparipakvakAlame chUTaneko kAmanA ho AtI hai, ki yadi isa viSama prArabdhodayame kucha bhI upayogako thAtathyatA na rahI to phira AtmasthiratA prApta karaneke liye puna avasara khojanA hogA, aura pazcAttAparvaka deha chUTegI, aisI cintA aneka bAra ho AtI hai| 1 bhAvArya-jisa taraha sphaTika ratnakI nirmalatA hotI haiM, usI taraha jIvakA svabhAva hai| jina vorane vala kapAyake abhAvarUpa dharmakA nirUpaNa kiyA hai| Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra yaha prArabdhodaya miTakara nivRttikarmakA vedana karanerUpa prArabdhakA udaya honekA Azaya ra karatA hai, parantu vaha turata arthAt ekase DeDha varSame ho aisA to dikhAyI nahI detA, aura pala pala bIta kaThina paDatA hai| ekase Der3ha varSake bAda pravRttikarmakA vedana karanerUpa udaya sarvathA parikSINa hogA, ai bhI nahI lagatA, kucha udaya vizeSa mada par3egA, aisA lagatA hai| AtmAkI kucha asthiratA rahatI hai| gata varSakA motI sambandhI vyApAra lagabhaga pUrA hone A hai| isa varSakA motI sambandhI vyApAra gata varSakI apekSA lagabhaga dugunA huA hai| gata varSa jaisA usa pariNAma AnA kaThina hai| thoDe dinokI apekSA abhI ThIka hai; aura isa varSa bhI usakA gata varSa jai nahI to bhI kucha ThIka pariNAma AyegA, aisA sambhava rahatA hai| parantu bahutasA vakta usake vicAra vyatIta hone jaisA hotA hai, aura usake liye zoka hotA hai, ki yaha eka parigrahakI kAmanAke balava pravartana jaisA hotA hai, use zAta karanA yogya hai, aura kucha karanA par3e aise kAraNa rahate hai / aba jaise tai karake usa prArabdhodayakA turata kSaya ho to acchA hai, aisA maname bahuta bAra rahA karatA hai| jahA~ jo ADhata aura motI sambandhI vyApAra hai, usase merA chUTanA ho sake athavA usakA bahu prasaga kama ho jAye, vaisA koI rAstA dhyAname Aye to likhiyegA; cAhe to isa viSayame samAgama vizeSatAse kahA jA sake to kahiyegA / yaha bAta dhyAname rkhiyegaa| ___ lagabhaga tIna varSase aisA rahA karatA hai ki paramArtha sambandhI athavA vyavahAra sambandhI kucha . likhate hue udvega A jAtA hai, aura likhate likhate kalpita jaisA laganese vAravAra apUrNa chor3a denA paDara hai| jisa samaya citta paramArthame ekAgravat hotA hai taba yadi paramArtha sambandhI likhanA athavA kahanA hai to vaha yathArtha kahA jAye, parantu citta asthiravat ho aura paramArtha sambandhI likhanA yA kahanA kiya jAye to vaha udIraNA jaisA hotA hai, tathA usame antarvRttikA yathAtathya upayoga na honese, vaha Atma buddhise likhA yA kahA na honese kalpitarUpa kahA jAtA hai| usase tathA vaise dUsare kAraNoMse paramArtha sambandhI likhanA tathA kahanA bahuta kama ho gayA hai| isa sthalapara, sahaja prazna hogA ki citta asthiravA ho jAnekA hetu kyA hai ? paramArthame jo citta vizeSa ekAgravat rahatA, thA, usa cittake paramArtha asthiravat ho jAnekA kucha bhI kAraNa honA caahiye| yadi paramArtha saMzayakA hetu lagA ho to vaisa ho sakatA hai, athavA koI tathAvidha AtmavIrya manda honerUpa tIvra prArabdhodayake.balase vaisA hotA hai ina do hetuose paramArthakA vicAra karate hue, likhate hue yA kahate hue citta asthiravat rahatA hai usame prathama kahe hue hetukA honA sambhava nahI hai| mAtra dUsarA kahA huA hetu sambhavita hai| AtmavIra mada honerUpa tIvra prArabdhodaya honese usa hetuko dUra karanekA puruSArtha honepara bhI kAlakSepa huA karatA hai aura vaise udaya taka vaha asthiratA dUra honA kaThina hai; aura isaliye paramArthasvarUpa cittake binA tatsabardha likhanA, kahanA kalpita jaisA lagatA hai, to bhI kitane hI prasagome vizeSa sthiratA rahatI hai| vyavahA sambadhI kucha bhI likhato hue. vaha asArabhUta aura sAkSAt bhrAtirUpa laganese tatsambadhI jo kucha likhana yA kahanA hai vaha tucchaM hai, AtmAko vikalatAkA hetu hai, aura jo kucha likhanA, kahanA hai vaha na kahA hai to bhI cala sakatA hai| ataH jaba taka vaisA rahe taba taka to avazya vaisA karanA yogya hai, aisa samajhakara bahutasI,vyAvahArika bAteM likhane, karane aura kahanekI Adata calI gayI hai|,,maatr jo vyApA rAdi vyavahArame tIvra prArabdhodayase pravRtti hai, vahA~ kucha, pravRtti hotI hai. yadyapi usakI bhI- yathArthata pratIta nahIM hotii| . ....... . zrI jina vItarAgane dravya-bhAva sayogase vAravAra chUTanekI preraNA dI hai, aura usa saMyogakA vizvAsa Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vAM varSa parama jJAnIke liye bhI kartavya nahI hai, aisA nizcala mArga kahA hai, una zrI jina vItarAgake caraNakamalame atyata nana pariNAmase namaskAra hai| 'jo prazna Ajake patrame likhe hai unakA uttara samAgamame pUchiyegA | darpaNa, jala, dIpaka, sUrya aura cakSuke svarUpapara vicAra kareMge, to kevalajJAnase padArtha prakAzita hote hai, aisA jinendrane kahA hai, use samajhaneme kucha sAdhana hogaa| 587 babaI, caitra vadI 12, ravi, 1951 * 'kevalajJAnase padArtha kisa prakAra dikhAyI dete haiM ?' isa praznakA uttara vizeSata. samAgamame samajhanese spaSTa samajhA jA sakatA hai, to bhI sakSepame nIce likhA hai jaise dIpaka jahA~ jahA~ hotA hai, vahA~ vahA~ prakAzakarUpase hotA hai, vaise jJAna jahA~ jahA~ hotA hai vahA~ vahA~ prakAzakarUpase hotA hai| jaise dIpakakA sahaja svabhAva hI padArthaprakAzaka hotA hai vaise jJAnakA sahaja svabhAva bhI padArthaprakAzaka hai| dIpaka dravyaprakAzaka hai, aura jJAna dravya, bhAva donokA prakAzaka hai| dIpakake prakAzita honese usake prakAzakI sImAme jo koI padArtha hotA hai vaha sahaja hI dikhAyI detA hai, vaise jJAnakI vidyamAnatAse padArtha sahaja hI dikhAyI detA hai / jisame yathAtathya aura sampUrNa padArtha sahaja dekhe jAte haiM, use 'devalajJAna' kahA hai| yadyapi paramArthase aisA kahA hai ki kevalajJAna bhI anubhavame to mAtra AtmAnubhavakartA hai, vyavahAranayase lokAloka prakAzaka hai / jaise darpaNa, dIpaka, sUrya aura cakSu padArthaprakAzaka hai, vaise jJAna bhI padArthaprakAzaka hai| / ' 588 vabaI, caitra vadI 12, ravi, 1951 zrI jina vItarAgane dravya-bhAva saMyogase vAraMvAra chUTanekI preraNA kI hai, aura usa sayogakA vizvAsa paramajAnIko bhI kartavya nahIM hai, aisA akhaMDamArga kahA hai; una zrI jina vItarAgake caraNakamalame atyata bhaktipUrvaka nmskaar| , AtmasvarUpakA nizcaya honeme jIvakI anAdikAlase bhUla hotI AyI hai| samasta zrutajJAnasvarUpa dvAdazAgame sarva-prathama- upadeza yogya 'AcArAgasUtra' hai; usake prathama zrutaskadhame, prathama adhyayanake prathama uddezame prathama vAkyame zrI jinane jo upadeza kiyA hai, vaha sarva agokA, sarva zrutajJAnakA sArasvarUpa hai, mokSakA bIjabhUta hai, samyaktvasvarUpa hai| usa vAkyame upayoga sthira honese jIvako nizcaya hogA ki jJAnIpuruSake samAgamakI upAsanAke binA jIva svacchadase nizcaya kare, yaha chUTanekA mArga nahI hai| sabhI jIvame paramAtmasvarUpa hai, isame sazaya nahI hai, to phira zrI devakaraNajI svayaMko paramAtmasvarUpa mAna leM to yaha bAta asatya nahI hai, paratu jaba taka vaha svarUpa yathAtathya pragada na ho, taba taka mumukSu, jijJAsu rahanA adhika acchA hai, aura usa mAgase yathArtha paramAtmasvarUpa pragaTa hotA hai| usa mArga ko chor3akara pravartana karanese usa padakA bhAna nahI hotA, tathA zrI jina vItarAga sarvajJa puruSokI AsAtanA 'karanerUpa pravRtti hotI hai / dUsarA koI matabheda nahI hai / mRtyu avazya AnevAlI hai| A0 sva. prnnaam| Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 zrImad rAjacandra 589 babaI, caitra vadI 13, 1951 Apako vedAta gratha par3hanekA athavA usa prasagakI bAtacIta sunanekA prasaga rahatA ho to use paDhanese tathA sunanese jIvame vairAgya aura upazama vardhamAna ho vaisA karanA yogya hai| usame pratipAdana kiye hue siddhAtakA yadi nizcaya hotA ho to karaneme bAdhA nahI hai, tathApi jJAnIpuruSake samAgama aura upAsanAse siddhAtakA nizcaya kiye binA Atmavirodha honA sambhava hai| 590 ___ babaI, caitra vadI 14, 1951 cAritra (zrI jinendrake abhiprAyame kyA hai ? use vicArakara samavasthita honA) dazA sambadhI anuprekSA karanese jIvame svasthatA utpanna hotI hai / usa vicAra dvArA utpanna huI cAritrapariNAma svabhAvarUpa svasthatAke binA jJAna niSphala hai, aisA jinendrakA abhimata avyAbAdha satya hai / / tatsambadhI anuprekSA bahuta bAra rahanepara bhI cacala pariNanikA hetu aisA upAdhiyoga tIna udayarUpa honese cittame prAyaH kheda jaisA rahatA hai, aura usa khedase zithilatA utpanna hokara vizeSa nahI kahA jA sakatA / bAkI kucha batAneke viSayame to cittameM bahuta bAra rahatA hai| prasagopAtta kucha vicAra likheM, usame Apatti nahIM hai / yahI vinto| 591 babaI, caitra, 1951 viSayAdi icchita padArtha bhogakara unase nivRtta honekI icchA rakhanA aura usa kramase pravRtti karanese Age jAkara usa viSayamAkA utpanna honA sambhava na ho, aisA honA kaThina hai, kyoki jJAnadazAka binA viSayakI nirmalatA honA sambhava nahI hai / viSaya bhoganese mAtra udaya naSTa hotA hai, paratu yadi jJAnadazA na ho to utsuka pariNAma, viSayakA ArAdhana karate hue, utpanna hue binA nahI rahate, aura usase viSaya parAjita honeke badale vizeSa vardhamAna hotA hai| jinhe jJAnadazA hai vaise puruSa viSayAkAkSAse athavA viSayakA anubhava karake usase virakta honekI icchAse usame pravRtti nahI karate, aura yadi aise pravRtti karane laga to jJAnapara bhI AvaraNa AnA yogya hai| mAtra prArabdha sambandhI udaya ho arthAt chUTA na jA sake, isIliye jJAnIpuruSakI bhogapravRtti hai| vaha bhI pUrvapazcAt pazcAttApavAlI aura maMdame mada pariNAmasayukta hotI hai| sAmAnya mumukSujIva vairAgyake udbhavake liye viSayakA ArAdhana karane jAya to prAya usakA baMdhA jAnA sambhava hai, kyoki jJAnIpuruSa bhI una prasaMgoko bar3I muzkilase jIta sake haiM, to phira jisakI mAtra vicAradazA hai aise puruSako sAmathyaM nahI ki vaha viSayako isa prakArase jIta ske| 05 vaMbaI, vaizAkha sudI, 1951 Arya-zrI sobhAgake prati, saaylaa| , ___patra milA hai| zrI aMbAlAlase sudhArasa sambandhI bAtacIta karanekA avasara Apako prApta ho to kiijiyegaa| ' jo deha pUrNa yuvAvasthAme aura sampUrNa Arogyame dikhAyI detI huI bhI kSaNabhagura hai, usa dehame prIti karake kyA kareM? jagatake sarva padArthoMkI apekSA jisake prati sarvotkRSTa prIti hai, aisI yaha deha vaha bhI duHkhakA hetu hai, to dUsare padArthome sukhake hetukI kyA kalpanA karanA? Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa jina puruSone vastra jaise zarIrase bhinna hai, vaise AtmAse zarIra bhinna hai, aisA dekhA hai, ve puruSa dhanya haiN| dUsarekI vastukA apanese grahaNa huA ho, jaba yaha mAlUma ho ki vaha dUsarekI hai, taba use de denekA hI kArya mahAtmA puruSa karate haiN| duSamakAla hai isame sazaya nahI hai / rAthArUpa paramajJAnI AptapuruSakA prAya viraha hai| virale jIva samyagdRSTi prApta kareM, aisI kAlasthiti ho gayI hai| jahA~ sahajasiddha AtmacAritradazA rahatI hai aisA kevalajJAna prApta karanA kaThina hai, isame sazaya nahI hai| pravRtti virAma pAtI nahI, virakti bahuta rahatI hai| vaname athavA ekAtame sahajasvarUpakA anubhava karatA huA AtmA sarvathA niviSaya rahe aisA karaneme sArI icchAe~ lagI hai| 593 ___ babaI, vaizAkha sudI 15, vudha, 1951 AtmA atyanta sahaja svasthatA prApta kare yahI zrI sarvajJane sarva jJAnakA sAra kahA hai| anAdikAlase jIvane nirantara asvasthatAkI ArAdhanA kI hai, jisase svasthatAkI ora AnA use durgama lagatA hai| zrI jineMdrane aisA kahA hai ki yathApravRttikaraNa taka jIva anata bAra AyA hai, paratu jisa samaya grathibheda hone taka AnA hotA hai taba kSobhayukta hokara phirase sasArapariNAmI hotA rahA hai| grathibheda honeme jo vIryagati cAhiye, usake honeke liye jIvako nityaprati satsamAgama, sadvicAra aura sadgrathakA paricaya niratararUpase karanA zreyabhUta hai| isa dehakI Ayu pratyakSa upAdhiyogame vyatIta hotI jA rahI hai| isake liye atyata zoka hotA hai. aura usakA yadi alpakAlame upAya na kiyA to hama jaise avicArI bhI thoDe samajhanA / jisa jJAnase kAmakA nAza hotA hai usa jJAnako atyanta bhaktise namaskAra ho| A0 sva0 yathA0 594 bavaI, vaizAkha sudo 15, budha, 1951 sarvakI apekSA jisame adhika sneha rahA karatA hai, aisI yaha kAyA roga, jarA Adise svAtmAko hI dukharUpa ho jAtI hai, to phira usase dUra aise dhanAdise jIvako tathArUpa (yathAyogya) sukhavatti ho aisA mAnate hue vicAravAnakI buddhi avazya kSobhako prApta honI cAhiye, aura kisI anya vicArame laganI cAhiye, aisA jJAnIpuruSone nirNaya kiyA hai, vaha yathAtathya hai| 595 vavaI, vaizAkha vado 7, guru, 1951 vedAta Adime jo AtmasvarUpakI vicAraNA kahI hai, usa vicAraNAkI apekSA zrI jinAgamame jo AtmasvarUpakI vicAraNA kahI hai, usame bheda AtA hai| sarva vicAraNAkA phala AtmAkA sahajasvabhAvame pariNamita honA hI hai| sampUrNa rAgadveSake kSayake vinA sampUrNa AtmajJAna pragaTa nahI hotA aisA nizcaya jinedrane kahA hai, vaha vedAta AdikI apekSA balavAna pramANabhUta hai| Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 zrImad rAjacandra 596 baMbaI, vaizAkha vadI 7, guru, 1951 sarvakI apekSA vItarAgake vacanako sampUrNa pratItikA sthAna kahanA yogya hai, kyoki jahA~ rAgAdi doSakA sampUrNa kSaya ho vahA~ sampUrNa jJAnasvabhAva pragaTa hone yogya niyama ghaTita hotA hai| zrI jineMdrako sabakI apekSA utkRSTa vItarAgatA sambhava hai, kyoki unake vacana pratyakSa pramANa hai| jisa kisI puruSako jitane azame vItarAgatA sambhava hai, utane azame usa puruSakA vAkya mAnyatA yogya hai| sAkhyAdi darzaname badha-mokSakI jo jo vyAkhyA upadiSTa hai, usase balavAna pramANasiddha vyAkhyA zrI jina vItarAgane kahI hai, aisA jAnatA huuN| 597 baMbaI, vaizAkha vadI 7, guru, 1951 hamAre cittame vAravAra aisA AtA hai aura aisA pariNAma sthira rahA karatA hai ki jaisA AtmakalyANakA nirdhAra zrIvardhamAnasvAmIne yA zrIRSabhAdine kiyA hai, vaisA nirdhAra dUsare sampradAyame nahI hai / vedAnta Adi darzanakA lakSya AtmajJAnake prati aura sampUrNa mokSake prati jAtA huA dekhaneme AtA hai, parantu usakA sampUrNarUpase yathAyogya nirdhAra-usame mAlUma nahIM hotA, aMzata. mAlUma hotA hai aura kucha kucha usakA bhI paryAyAtara dikhAyI detA hai| yadyapi vedAMtame jagaha jagaha AtmacaryAkA hI vivecana kiyA hai, tathApi vaha caryA spaSTata aviruddha hai, aisA abhI taka pratIta nahI ho paataa| aisA bhI sambhava hai ki kadAcit vicArake kisI udayabhedase vedAtakA Azaya anya svarUpase samajhame AtA ho aura usase virodhakA bhAsa hotA ho, aisI AzakA bhI puna punaH cittame karaneme AyI hai, vizeSa vizeSa AtmavIryakA pariNamana karake use avirodhI dekhaneke liye vicAra kiyA gayA hai, tathApi aisA mAlUma hotA hai ki vedAta jisa prakArase AtmasvarUpa kahatA hai usa prakArase vedAta sarvathA avirodhitAko prApta nahI kara sakatA / kyoki vaha jo kahatA hai usIke anusAra AtmasvarUpa nahI hai, usame koI bar3A bheda dekhaneme AtA hai, aura usI prakArase sAkhya Adi darzanome bhI bheda dekhaneme AtA hai | zrI jineMdrane jo AtmasvarUpa kahA hai, eka mAtra vahI vizeSa vizeSa avirodhI dekhaneme AtA hai aura usa prakArase vedana karaneme AtA hai| zrI jineMdra kA kahA huA AtmasvarUpa sampUrNataH avirodho hone yogya hai, aisA pratIta hotA hai| sampUrNataH avirodhI hI hai, aisA jo nahI kahA jAtA usakA hetu mAtra itanA hI hai ki sampUrNataH AtmAvasthA pragaTa nahI huI hai| jisase jo avasthA apragaTa hai, usa avasthAkA anumAna vartamAname karate haiM, jisase usa anumAnapara atyaMta bhAra na denA yogya samajhakara vizeSa vizeSa avirodhI hai, aisA kahA hai, sampUrNa avirodhI hone yogya hai, aisA lagatA hai| . .. - sampUrNa AtmasvarUpa kisI bhI, puruSame pragaTa. honA cAhiye, aisA AtmAme nizcita pratItibhAva AtA hai, aura vaha kaise puruSameM pragaTa honA cAhiye, aisA vicAra karate hue, jinedra jaise puruSame pragaTa honA cAhiye aisA spaSTa lagatA hai| isa sRSTimaMDalame yadi kisIme bhI sampUrNa AtmasvarUpa pragaTa hone yogya ho to zrI vardhamAnasvAmIme prathama pragaTa hone yogya lagatA hai, athavA usa dazAke puruSome sabase prathama sampUrNa AtmasvarUpa . . . [ apUrNa ] 598 . bambaI, vaizAkha vadI 10, ravi,-1951 paramasnehI zrI sobhAgake prati namaskArapUrvaka-zrI sAyalA / , , , Aja eka patra milA hai| Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA varSa - 'alpakAlame upAdhirahita honekI icchA karanevAleke liye AtmapariNatiko kisa vicArame yogya hai ki jisase vaha upAdhirahita ho sake ?' yaha prazna hamane likhA thaa| usake uttarame Apane ki 'jaba taka rAgabandhana hai taba taka upAdhirahita nahI huA jAtA, aura vaha badhana AtmapariNati ho jAye, vaisI pariNati rahe to alpakAlame upAdhirahita huA jAtA hai, isa prakAra jo uttara lie yathArtha hai / yahA~ prazname vizeSatA itanI hai ki 'balAt upAdhiyoga prApta hotA ho, usake prati rAga pariNati kama ho, upAdhi karaneke liye cittame vAravAra kheda rahatA ho, aura usa upAdhikA tyAga ka pariNAma rahA karatA ho, vaisA honepara bhI udayabalase upAdhi prasaga rahatA ho to vaha kisa upAyase kiyA jA sake ?' isa praznake viSayame jo dhyAname Aye so likhiyegaa| , - 'bhAvArthaprakAza' grantha hamane paDhA hai, usame sampradAyake vivAdakA kucha samAdhAna ho sake racanA kI hai, parantu tAratamyase vastutaH vaha jJAnavAnakI racanA nahI hai, aisA mujhe lagatA hai| - 'zrI Dagarane "akhe puruSa eka varakha he', yaha savaiyA likhAyA hai, use paDhA he / zrI Dugara savaiyokA vizeSa anubhava hai| tathApi aise savaiyome bhI prAya chAyA jaisA upadeza dekhaneme AtA hai usase amuka nirNaya kiyA jA sakatA hai, aura kabho nirNaya kiyA jA sake to vaha pUrvApara avirodha hai, aisA prAya dhyAname nahI AtA / jIvake puruSArthadharmako kitane hI prakArase aisI vANI balavAna hai, itanA usa vANIkA upakAra kitane hI jIvokI prati honA sambhava hai| zrI navalacadakI abhI do ciTTiyA~ AyI thI, kucha dharma-prakArako jAnanekI abhI unhe huI hai, tathApi use abhyAsavat aura dravyAkAra jaisI abhI samajhanA yogya hai| yadi kiso kAraNayogase isa prakArake prati unakA dhyAna baDhegA to bhAvapariNAmase dharmavicAra-ho sake aisA kSayopazama hai| ___ Apake Ajake patrame zrI Dugarane jo sAkhI likhavAyI hai, "vyavahAranI jhALa pAdaDe parajaLI' yaha pada jisame pahalA hai vaha yathArtha hai| upAdhise udAsIna cittako dhIratAkA hetu hai sAkhI hai| ApakA aura zrI DugarakA yahA~ AnekA vizeSa citta hai aisA likhA use vizeSataH jAnA DugarakA citta aise prakArame kaI bAra zithila hotA hai, vaisA isa prasagame karanekA kAraNa dikhAyaM detA | zrI Dugarako dravya (bAhara) se mAnadazA aise prasagame kucha Ar3e AtI honI cAhiye, aisA hame hai, parantu vaha aise vicAravAnako rahe yaha yogya nahI hai, phira dUsare sAdhAraNa jIvoke viSayame vaise : nivRtti satsagase bhI kaise hogI? , hamAre cittame eka itanA rahatA hai ki yaha kSetra sAmAnyata anArya citta kara DAle aisA hai kSetrame satsamAgamakA yathAsthita lAbha lenA bahuta kaThina paDatA hai, kyoki AsapAsake samAgama vyavahAra saba prAya viparIta Thahare, aura isa kAraNase prAya koI mumukSujIva yahA~ cAhakara samAgama AnekI icchA karatA ho use bhI uttarame 'nA' likhane jesA hotA hai, kyoki usake zreyako bAdhA: denA yogya hai / Apake aura zrI DuMgarake Aneke sambandhame itanA. saba vicAra to cittame nahI hotA. kucha sahaja hotA hai / yaha sahaja vicAra jo hotA hai vaha aise kAraNase nahIM hotA ki yahA~kA ura upAdhiyoga dekhakara hamAre prati Apake cittame kucha vikSepa ho, parantu aisA rahatA hai ki Apake tara Dagara jaiseke satsamAgamakA lAbha kSetrAdikI viparItatAse yathAyogya na liyA jAye, isase cittama 1. akSaya puruSa eka vRkSa hai| 2. vyavahArakI jvAlA patte-pattepara prajvalita huii| Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 zrImad rAjacandra jAtA hai| yadyapi Apake Aneke prasagame upAdhi bahuta kama kI jA sakegI, tathApi AsapAsake sAdhana satsamAgamako aura nivRttiko vardhamAna karanevAle nahI hai, isase cittame sahaja kheda hotA hai / itanA likhanese cittame AyA huA eka vicAra likhA hai aisA smjhnaa| parantu Apako athavA zrI Dugarako rokane savadhI kisI bhI Azayase nahI likhA hai, parantu itanA Azaya cittame hai ki yadi zrI DugarakA citta Aneke prati kucha zithila dikhAyI de to Apa unapara vizeSa dabAva na DAleM, to bhI Apatti nahI hai, kyoki zrI Dugara Adike samAgamakI vizeSa icchA rahatI hai, aura yahA~se kucha samayake liye nivRtta huA jA sake to vaisA karanekI icchA hai, to zrI DugarakA samAgama kisI dUsare nivRttikSetrame hogA aisA lagatA hai| Apake liye bhI isI prakArakA vicAra rahatA hai, tathApi usame bheda itanA hotA hai ki Apake Anese yahaoNkI kaI upAdhiyA~ alpa kaise kI jA sake ? use pratyakSa dikhAkara, tatsambandhI vicAra lenekA ho sakatA hai| jitane azame zrI sobhAgake prati bhakti hai, utane hI aMzame zrI Dugarake prati bhakti hai, isaliye unhe isa upAdhisabadhI vicAra batAnese bhI hama para to upakAra hai / tathApi zrI Dugarake cittame kucha bhI vikSepa hotA ho aura yahA~ anicchAse AnA par3atA ho to satsamAgama yathAyogya nahI ho sktaa| vaisA na hotA ho to zrI Dugara aura zrI sobhAgako yahA~ Aneme koI pratibandha nahI hai / yahI vintii|| A0 sva0 prnnaam| 599 - babaI, vaizAkha vadI 14, guru, 1951 zaraNa (Azraya) aura nizcaya kartavya hai| adhIratAse kheda kartavya nahI hai| cittako dehAdike bhayakA vikSepa bhI karanA yogya nahI hai / asthira pariNAmakA upazama karanA yogya hai| A0 sva0pra0 600 babaI, jeTha sudI 2, ravi, 1951 apAravat saMsArasamudrase tAranevAle saddharmakA niSkAraNa karuNAse jisane upadeza kiyA hai, usa jJAnIpuruSake upakArako namaskAra ho ! namaskAra ho! . parama snehI zrI sobhAgake prati, zrI sAyalA / . yathAyogyapUrvaka vinatI ki-ApakA likhA eka patra kala milA hai / Apake tathA zrI Dugarake yahA~ Aneke vicAra sambandhI yahA~se eka patra hamane likhA thA usakA artha kucha aura samajhA gayA mAlUma hotA hai / usa patrame isa prasagame jo kucha likhA hai usakA saMkSepame bhAvArtha isa prakAra hai mujhe prAya nivRtti mila sakatI hai, parantu yaha kSetra svabhAvase pravRttivizeSavAlA hai, jisase nivRttikSetrame satsamAgamase jaisA AtmapariNAmakA utkarSa ho, vaisA prAya pravRttivizeSa kSetrame honA kaThina par3atA hai| bAkI Apa athavA zrI Dugara athavA dono Aye usame hame koI Apatti nahI hai| pravRtti bahuta kama kI jA sakatI hai; parantu zrI DugarakA citta Aneme kucha vizeSa zithila ho to Agrahase na lAyeM to bhI Apatti nahIM hai, kyoki usa tarapha thor3e samayame samAgama honekA kadAcit yoga ho skegaa| isa prakAra likhanekA Azaya thaa| Apa akele hI AyeM aura zrI Dugara na AyeM athavA hame abhI nivRtti nahIM hai, aisA likhanekA Azaya nahI thaa| mAtra nivRttikSetrame kisI taraha samAgama honeke viSayame vizeSatA likhI hai| kabhI vicAravAnako to pravRttikSetrame satsamAgama vizeSa lAbhakAraka ho par3atA hai| jJAnIpuruSakI bhIr3ame nirmaladazA dekhanA banatA hai / ityAdi nimittase vizeSa lAbhakAraka bhI hotA hai| Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 yo varSa Apa dono athavA Apa kaba Aye, isa viSayame maname kucha vicAra AtA hai, jisase abhI yahA~ kucha vicAra sUcita karane taka Aneme vilamba karege to Apatti nahI hai| parapariNatike kArya karanekA prasaga rahe aura svapariNatime sthiti rakhe rahanA, yaha zrI AnadaghanajI jo caudahaveM jineMdrakI sevA kahI hai usase bhI vizeSa duSkara hai| jJAnIpuruSako jabase nau bADase vizuddha brahmacaryakI dazA rahatI hai tabase jo sayamasukha pragaTa hota hai vaha avarNanIya hai| upadezamArga bhI usa sukhake pragaTa honepara prarUpaNa karane yogya hai| zrI Dugaraka atyanta bhavitase prnnaam| A0 sva0 praNAma 601 babaI, jeTha sudI 10, ravi, 195 parama snehI zrI sobhAgake prati, zrI saaylaa|| tIna dina pahile ApakA likhA patra milA hai| yahA~ Aneke vicArakA uttara milane taka upazA kiyA hai aisA likhA, use paDhA hai / uttara milane taka AnekA vicAra baMda rakhaneke bAreme yahA~se likhA tha usake mukhya kAraNa isa prakAra haiM yahA~ ApakA AnekA vicAra rahatA hai, usame eka hetu samAgama-lAbhakA hai aura dUsarA aniccha nIya hetu kucha upAdhike sayogake kAraNa vyApArake prasagase kisIko milanekA hai| jisa para vicAra karate hue abhI AnekA vicAra rokA jAye to bhI Apatti nahI hai aisA lagA, isaliye isa prakArase likha thA / samAgamayoga prAyaH yahA~se eka yA DeDha mahIne bAda kucha nivRtti milanA sambhava hai taba usa tarapha honA sambhava hai| aura upAdhike liye abhI trabaka Adi prayAsame haiN| to ApakA usa prasagase AnekA vizeSa kAraNa jaisA turatame nahI hai| hamArA usa tarapha AnekA yoga honeme adhika samaya jAne jaisA dikhAyI degA to phira Apako eka cakkara lagA jAnekA kahanekA citta hai| isa viSayame jo Apake dhyAname Aye so likhiyegaa| kaI bar3e puruSoke siddhiyoga sambandhI zAstrame bAta AtI hai, tathA lokakathAme vaisI bAte sunI jAtI hai / usake liye Apako sazaya rahatA hai, usakA sakSepame uttara isa prakAra he - aSTa mahAsiddhi Adi jo jo siddhiyA~ kahI haiM, OM Adi maMtrayoga kahe hai, ve saba sacce haiN| AtmaizvaryakI tulanAme ye saba tuccha hai| jahA~ AtmasthiratA hai, vahA~ sarva prakArake siddhiyoga rahate haiN| isa kAlame vaise puruSa dikhAyI nahI dete, isase unakI apratoti honekA kAraNa hai, parantu vartamAname kisI jIvame hI vaisI sthiratA dekhaneme AtI hai / bahutase jIvome sattvakI nyUnatA rahatI hai, aura usa kAraNase vaise camatkArAdi dikhAyI nahIM dete, parantu unakA astittva nahI hai, aisA nahIM hai| Apako zakA rahatI hai, yaha Azcarya lagatA hai| jise AtmapratIti utpanna ho use sahaja ho isa vAtakI ni zakatA hotI hai, kyoki AtmAme jo sAmarthya hai, usa sAmarthyake sAmane isa siddhilabdhikI kucha bhI vizeSatA nahIM hai| aise prazna Apa kabhI kabhI likhate haiM, usakA kyA kAraNa hai, vaha likhiyegaa| isa prakArake prazna vicAravAnako kyo ho ? zrI Dugarako namaskAra / kucha jJAnavArtA likhiyegaa| Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 602 zrImad rAjabandra babaI, jeTha sudI 10, ravi, 1951 maname jo rAgadveSAdike pariNAma huA karate haiM unhe samayAdi paryAya nahI kahA jA sakatA, kyoki samayako atyanta sUkSmatA hai, aura manapariNAmakI vaisI sUkSmatA nahI hai| padArthakA atyantase atyanta sUkSmapariNatikA jo prakAra hai, vaha samaya hai| rAgadvepAdi vicArokA udbhava honA, yaha jIvake pUrvopArjita karmoke yogase hotA hai, vartamAnakAlameM AtmAkA purupArtha usame kucha bhI hAnivaddhime kAraNarUpa hai, tathApi vaha vicAra vizeSa gahana hai| zrI jinendrane jo svAdhyAya-kAla kahA hai, vaha yathArtha hai| usa usa (akAlake) prasaMgame prANAdikA kucha sadhibheda hotA hai| cittako vikSepanimitta sAmAnya prakArase hotA hai, hiMsAdi yogakA prasaMga hotA hai, athavA komala pariNAmame vighnabhUta kAraNa hotA hai, ityAdike Azrayase svAdhyAyakA nirUpaNa kiyA hai| amuka sthiratA hone taka vizeSa likhanA nahI ho sakatA, to bhI jitanA ho sakA utanA prayAsa karake ye tIna ciTThiyA~ likhI hai| 603 vaMvaI, jeTha sudI 10, ravi, 1951 jJAnIpurupako jo sukha rahatA hai, vaha nijasvabhAvame sthitikA rahatA hai / bAhyapadArthame unhe sukha buddhi nahI hotI, isaliye usa usa padArthase jJAnIko sukhad khAdikI vizeSatA yA nyUnatA nahI kahI jA sktii| yadyapi sAmAnyarUpase garIrake svAsthyAdise sAtA aura jvarAdise asAtA jJAnI aura ajJAnI donoko hotI hai, tathApi jJAnIke liye vaha-vaha prasaga harpaviSAdakA hetu nahI hotA, athavA jJAnake tAratamyame yadi nyUnatA ho to usase kucha harSaviSAda hotA hai, tathApi sarvathA ajAgRtatAko pAne yogya aisA harpavipAda nahIM hotA / udayabalase kucha vaisA pariNAma hotA hai, to bhI vicArajAgRtike kAraNa usa udayako kSINa karaneke prati jJAnIpurupakA pariNAma rahatA hai| vAyukI dizA badala jAnese jahAja dUsarI tarapha calane lagatA hai, tathApi jahAja calAnevAlA jaise usa jahAjako abhISTa mArgako ora rakhaneke prayatname hI rahatA hai, vaise jJAnIpuruSa mana, vacana Adike yogako nijabhAvame sthiti honekI ora hI lagAte hai, tathApi udayavAyuyogase yatkicit dazAphera ho jAtA hai, to bhI pariNAma, prayatna svadharmame rahatA hai| jJAnI nirdhana ho athavA dhanavAna ho, ajJAnI nidhana ho athavA dhanavAna ho, aisA kucha niyama nahI hai| pUrvanippanna zubhAzubha karmake anusAra donoko udaya rahatA hai / jJAnI udayame sama rahate hai, ajJAnI harSavipAdako prApta hotA hai| . jahA~ sampUrNa jJAna hai vahA~ to strI Adi parigrahakA bhI aprasaMga hai| usase nyUna bhUmikAkI jJAnadazAme (cauthe, pA~cave guNasthAname jahA~ usa yogakA prasaga sambhava hai, usa dazAme) rahanevAle jJAnIsamyagdRSTiko strI Adi parigrahakI prApti hotI hai| 604 babaI, jeTha sudI 12, budha, 1951 OM muniko vacanokI pustaka (Apane jo panAdikA saMgraha likhA hai vaha) paDhanekI icchA rahatI hai| bhejaneme Apatti nahI hai / yahI vintii| A0 sva0 praNAma / Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA~ varSa 475 605 baMbaI, jeTha vadI 2, 1951 savistara patra likhanekA vicAra thA, tadanusAra pravRtti nahIM ho skii| abhI usa tarapha kitanI sthiratA honA sambhava hai ? caumAsA kahA~ honA sambhava hai ? use sUcita kara sakeM to sUcita kiijiyegaa| patrame tIna prazna likhe the, unakA uttara samAgamame diyA jA sakane yogya hai| kadAcit thor3e samayake bAda samAgamayoga hogaa| , vicAravAnako deha chUTane sambandhI harSaviSAda yogya nahI hai| AtmapariNAmakI vibhAvatA hI hAni aura vahI mukhya maraNa hai| svabhAvasanmukhatA tathA usakI dRDha icchA bhI usa harpaviSAdako dUra karatI hai| 606 baMbaI, jeTha vadI 5, budha, 1951 sarvame samabhAvako icchA rahatI hai| 'e zrIpALano rAsa karatA, jAna amRta rasa vUThayo re, muja0 ___-zrI yshovijyjii| parama snehI zrI sobhAga, zrI sAyalA / jo udayake prasaga tIvra vairAgyavAnako zithila karaneme bahuta bAra phalobhUta hote hai, vaise udayake prasaga dekhakara cittame atyanta udAsInatA AtI hai| yaha saMsAra kisa kAraNase paricaya karane yogya hai ? tathA usakI nivRtti cAhanevAle vicAravAnako prArabdhavazAt usakA prasaMga rahA karatA ho to usa prArabdhakA kisI dUsare prakArase zIghratAse vedana kiyA jA sakatA hai yA nahI ? use Apa tathA zrI Dugara vicArakara likhiyegaa| jina tIrthaMkarane jJAnakA phala virati kahA hai una tIrthaMkarako atyanta bhaktise namaskAra ho / icchA na karate hue bhI jIvako bhoganA par3atA hai, yaha pUrvakarmake sambandhako yathArtha siddha karatA hai / yahI vintii| A0 sva0 donoko praNAma / babaI, jeTha vadI 7, 1951 zrI muni, "jaMgamanI jukti to sarve jANIe, samIpa rahe paNa zarIrano nahIM saMga jo;' 'ekAte vasavu re eka ja Asane, bhUla paDe to paDe bhajanamA bhaMga jo; -odhavajI abaLA te sAdhana zuM kare ? 607 608 vabaI, jeTha vadI 10, soma, 1951 tathArUpa gabhIra vAkya nahIM hai, to bhI Azaya gabhIra honese eka laukika vacanakA AtmAme abhI bahuta bAra smaraNa ho AtA hai, vaha vAkya isa prakAra hai-"rADI rue, mADI rue, paNa sAta bharatAravALI 1 bhAvArtha-isa zrIpAlake rAsako likhate hue jJAnAmRta rasa barasA hai| 2 bhAvArtha-jagama arthAt AtmAkI sabhI yuktiyAM hama jAnatI hai| zarIrame rahate hue bhI usakA saga nahI hai, usase bhinna hai / mumukSu kiMvA sAdhaka ekAtameM asaga hokara eka hI Asanapara sthira hokara rahe / yadi usa samaya anya vicAra-sakalpa-vikalpa uTha khaDe ho to bhaktisAdhanameM bhaga paDa jaaye| oghavajI / avalA vaha sAdhana kaise kare? 3 roDa roe, suhAgana roe, parantu sAta bharivAlI to muMha hI na khole| Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 zrImada rAjacandra to moDhuM ja na ughADe / ' vAkya gaMbhIra na honese likhanekI pravRtti na hotI, parantu Azaya gaMbhIra honese aura apane viSaya me vizeSa vicAraNIya dIkhanese, Apako patra likhanekA smaraNa ho Anese yaha vAkya likhA hai, isapara yathAzakti vicAra kIjiyegA / yahI vinatI / li0 rAyacaMdake praNAma vidita ho / babaI, jeTha, 1951 609 1 sahajasvarUpase jIvakI sthiti honA, ise zrI vItarAga 'mokSa' kahate hai | 2 jIva sahajasvarUpase rahita nahI hai, parantu usa sahajasvarUpakA jIvako mAtra bhAna nahI hai, jo bhAna honA, vahI sahajasvarUpase sthiti hai / 3 sagake yogase yaha jIva sahajasthitiko bhUla gayA hai, sagakI nivRttise sahajasvarUpakA aparokSa bhAna pragaTa hotA hai / 4 isIliye sarvaM tIrthaMkarAdi jJAniyone asagatA hI sarvotkRSTa kahI hai, ki jisame sarva AtmasAdhana rahe haiM / 5 sarva jinAgamame kahe hue vacana eka mAtra asagatAme hI samA jAte haiM, kyoki vaha honeke liye hI ve sarva vacana kahe hai / eka paramANuse lekara caudaha rAjalokakI aura nimeSonmeSase lekara zailezIavasthA paryatakI sarvaM kriyAokA jo varNana kiyA gayA hai, vaha isI asagatAko samajhAne ke liye kiyA hai / 6. sarva bhAvase asaMgatA honA, yaha sabase duSkarase duSkara sAdhana hai, aura vaha nirAzrayatAse siddha honA atyanta duSkara hai / aisA vicArakara zrI tIrthaMkarane satsagako usakA AdhAra kahA hai, ki jisa satsaMgake yogase jIvako sahajasvarUpabhUta asaMgatA utpanna hotI hai / 7 vaha satsaMga bhI jIvako kaI bAra prApta honepara bhI phalavAna nahI huA, aisA zrI vItarAgane kahA hai, kyoki usa satsagako pahacAnakara isa jIvane use parama hitakArI nahI samajhA, paramasnehameM usakI upAsanA nahI ko, aura prAptakA bhI aprApta phalavAna honeyogya sajJAse visarjana kiyA hai, aisA kahA hai / yaha jo hamane kahA hai usI bAtakI vicAraNAse hamAre AtmAme AtmaguNakA AvirbhAva hokara sahaja samAdhiparyaMta prApta hue, aise satsagako mai atyata atyata bhaktise namaskAra karatA hU~ / 8 avazya isa jIvako prathama sarvaM sAdhanoko gauNa mAnakara nirvANake mukhya hetubhUta satsagakI hI sarvApaMNatAse upAsanA karanA yogya hai, ki jisase sarva sAdhana sulabha hote hai, aisA hamArA AtmasAkSAtkAra hai / 9 usa satsagake prApta honepara yadi isa jIvako kalyANa prApta na ho to avazya isa jIvakA hI doSa hai, kyoki usa satsaMgake apUrva, alabhya aura atyata durlabha yogame bhI usane usa satsagake yogake bAdhaka aniSTa kAraNokA tyAga nahI kiyA / 10. mithyAgraha, svacchandatA, pramAda aura indriyaviSayakI upekSA na kI ho tabhI satsaMga phalavAna nahI hotA, athavA satsagame ekaniSThA, apUrvabhakti na kI ho to phalavAna nahI hotA / yadi eka aisI apUrvabhaktise satsagakI upAsanA kI ho to alpakAlame mithyAgrahAdikA nAza ho aura anukramase jIva sarva do mukta ho jAye / 11 satsagakI pahacAna honA jIvako durlabha hai| kisI mahAna puNyayogase usakI pahacAna honepara nizcayase yahI satsaMga, satpuruSa hai, aisA sAkSIbhAva utpanna huA ho, vaha jIva to avazya hI pravRttikA saMkoca kare, apane dopoko kSaNa kSaName, kAryaM kAryame ora prasaga prasaMgame tIkSNa upayogase dekhe, dekhakara unhe Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 477 28 vaoN varSa parikSINa kare, aura usa satsagake liye dehatyAga karanekA yoga hotA ho to use svIkAra kare; parantu usase kisI padArthame vizeSa bhaktisneha hone denA yogya nahI hai / tathA pramAdavaza rasagArava Adi doSose usa satsagake prApta honepara puruSArthadharma mada rahatA hai, aura satsaga phalavAna nahI hotA, aisA jAnakara puruSArthaMvIryakA gopana karanA yogya nahI hai / 12 satsagakI arthAt satpuruSakI pahacAna honepara bhI yadi vaha yoga niratara na rahatA ho to satsagase prApta hue upadezakA hI pratyakSa satpuruSa ke tulya samajhakara vicAra karanA tathA ArAdhana karanA ki jisa ArAdhanase jIvako apUrvaM samyaktva utpanna hotA hai / 13 jIvako mukhyase mukhya aura avazyase avazya yaha nizcaya rakhanA cAhiye ki mujhe jo kucha karanA hai vaha AtmA ke liye kalyANarUpa ho, use hI karanA hai, aura usIke liye ina tIna yogokI udayabalase pravRtti hotI ho to hone denA, parantu antame usa triyogase rahita sthiti karane ke liye usa pravRttikA saMkoca karate karate kSaya ho jAye, yahI upAya kartavya hai / vaha upAya mithyAgrahakA tyAga, svacchaMdatAkA tyAga, pramAda aura indriyaviSayakA tyAga, yaha mukhya hai / use satsaMga ke yogame avazya ArAdhana karate hI rahanA, aura satsagakI parokSatAme to avazya avazya ArAdhana kiye hI jAnA, kyoki satsagake prasagame to yadi jIvakI kucha nyUnatA ho to usake nivAraNa honekA sAdhana satsaMga hai, parantu satsagakI parokSatAme to eka apanA AtmaMbala hI sAdhana hai / yadi vaha Atmabala satsagase prApta hue bodhakA anusaraNa na kare, usakA AcaraNa na kare, AcaraNa me honevAle pramAdako na choDe, to kisI dina bhI jIvakA kalyANa na ho saGkSepame likhe hue jJAnIke mArgake Azrayake upadezaka ina vAkyokA mumukSujIvako apane AtmAme niraMtara pariNamana karanA yogya haiM, jinhe hamane apane AtmaguNakA vizeSa vicAra karaneke liye zabdome likhA hai / 610 1951 babaI, ASADha sudI 1, ravi, lagabhaga paMdraha dina pahale eka aura Aja eka aise do patra mile hai| Ajake patrase do prazna jAne hai / saMkSepame unakA samAdhAna isa prakAra hai-- (1) satyakA jJAna honeke bAda mithyApravRtti dUra na ho, aisA nahI hotA / kyoki jitane aza satyakA jJAna ho utane azame mithyAbhAvapravRtti dUra ho, aisA jineMdrakA nizcaya hai| kabhI pUrva prArabdhase bAhya pravRttikA udaya rahatA ho to bhI mithyA pravRttime tAdAtmya na ho, yaha jJAnakA lakSaNa hai aura nityaprati mithyA pravRtti parikSINa ho, yahI satya jJAnakI pratItikA phala hai / mithyA pravRtti kucha bhI dUra na ho, to satyakA jJAna bhI sambhava nahI hai / (2) devalokamese jo manuSyalokame Aye, use adhika lobha hotA hai, ityAdi kahA sAmAnyata hai, ekAta nahI hai / yahI vinatI / bambaI, ApAda sudI 1, ravi, 1951 amuka Rtume vipariNAma bhI hotA hai / ArdrA nakSatra ke bAda jo Ama utpanna 611 jaise amuka vanaspatikI amuka Rtume utpatti hotI hai, vaise sAmAnyata Amake rama-sparzakA vipariNAma ArdrA nakSatrame hotA hai| hotA hai usakA vipariNAmakAla ArdrA nakSatra hai, aisA nahI hai / parantu sAmAnyata caitra, vaizAkha Adi mAsame utpanna honevAle AmakI ArdrA nakSatrame vipariNAmitA sambhava hai / Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 zrImad rAjacandra 612 bambaI, ASADha sudI 1, ravi, 1951 parama snehI zrI sobhAga, zrI sAyalA / ___ Apake do patra mile hai| hamase abhI kucha vizeSa likhanA nahI hotA, pahale jo vistArase eka praznake samAdhAname aneka prakArake dRSTAta dekara siddhAtase likhanA ho sakatA thA utanA abhI nahI ho sakatA hai| itanA hI nahI parantu cAra paktiyA~ jitanA likhanA ho to bhI kaThina par3atA hai, kyoki abhI cittakI pravRtti aMtarvicArame vizeSa rahatI hai; aura likhane AdikI pravRttise citta saMkucita rahatA hai / , phira udaya bhI tathArUpa rahatA hai| pahalekI apekSA bolaneke sambandhame bhI prAya aisA hI udaya rahatA hai / to bhI kaI bAra likhanekI apekSA bolanekA kucha vizeSa bana pAtA hai| jisase samAgamame kucha jAnane yogya pUchanA ho to smaraNa rkhiyegaa| ahorAtra prAya vicAradazA rahA karatI hai, jise saMkSepame bhI likhanA nahI ho sktaa| samAgamame kucha prasagopAtta kahA jA sakegA to vaisA karanekI icchA rahatI hai, kyoki usase hame bhI hitakAraka sthiratA hogii| kabIrapathI vahAM Aye hai, unakA samAgama karaneme bAdhAkA sabhava nahI hai| aura yadi unakI koI pravRtti yathAyogya na lagatI ho to usa bAtapara adhika dhyAna na dete hue unake vicArakA kucha anukaraNa karanA yogya lage to vicAra krnaa| jo vairAgyavAna hotA hai usakA samAgama kaI prakArase AtmabhAvakI unnati karatA hai| .. sAyalAme amuka samaya sthiratA karaneke sambandhame Apane likhA, isa bAtakA abhI upazama karanekA prAya citta rahatA hai| kyoki lokasambandhI samAgamase udAsabhAva vizeSa rahatA hai| tathA ekAta jaise yogake binA kitanI hI pravRttiyokA nirodha karanA nahI ho sakatA, jisase ApakI likhI huI icchAke liye pravRtti ho sakanA azakya hai| yahA~se jisa tithiko nivRtti ho sakegI, usa tithi tathA bAdakI vyavasthAke viSayame yathAyogya vicAra ho jAnepara usa viSayame Apako patra likhuugaa| zrI Dugara aura Apa kucha jJAnavArtA likhiyegaa| yahA~se patra Aye yA na Aye, isakI rAha na dekhiyegaa| zrI sobhAgakA vicAra abhI isa tarapha AnekA rahatA ho to abhI vilaba karanA yogya hai| " kucha jJAnavArtA likha sake to likhiyegaa| yahI vintii| '' 'A0 sva0 praNAma / 613 bambaI, ASADha-sudI 11, budha, 1951 jisa kaSAya-pariNAmase anata sasArakA bandha ho usa kaSAya-pariNAmako jinapravacaname 'anatAnuvadhI' sajJA dI hai| jisa kapAyame tanmayatAse aprazasta ( azubha ) bhAvase tIvra upayogase AtmAkI pravRtti hai, vahA~ 'anaMtAnubadhI' kA sabhava hai / mukhyataH yahA~ kahe hue sthAnakame usa kaSAyakA vizeSa sabhava hai| saddeva, sadguru aura saddharmakA jisa prakArase droha ho, avajJA ho, tathA vimukhabhAva ho, ityAdi pravRttise, tathA asadeva, asadguru tathA asaddharmakA jisa prakArase Agraha ho,, tatsambandhI kRtakRtyatA mAnya ho, ityAdi pravRtti karate hue anatAnubadhI kapAya' kA sabhava hai, athavA jJAnIke vacaname strIputrAdi bhAvoko, jisa maryAdAke pazcAt icchA karate hue nirvasa pariNAma kahA hai, usa pariNAmase pravRtti karate hue. bhI 'anatAnuvadhI' hone yogya hai / sakSepame anatAnubaMdhI kaSAyakI vyAkhyA isa prakAra pratIta hotI hai| Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa jo putrAdi vastu lokasaMjJAse icchanIya mAnI jAtI hai, usa vastuko duHkhadAyaka evaM asArabhUta jAnakara prApta honeke bAda naSTa ho jAnepara bhI icchanIya nahI lagatI thI, vaisI vastukI abhI iccha utpanna hotI hai, aura usase anityabhAva jaise balavAna ho vaisA karanekI abhilASA udbhava hotI hai, ityAdi jo udAharaNasahita likhA use paDhA hai / jisa puruSakI jJAnadazA sthira rahane yogya hai, aise jJAnI puruSako bhI sasAraprasagakA udaya ho ta jAgRtarUpase pravRtti karanA yogya hai, aisA vItarAgane kahA hai, vaha anyathA nahI hai / aura hama saba jAgRta rUpase pravRtti karaneme kucha zithilatA rakheM to usa sasAraprasagase bAdhA honeme dera nahI lagatI, aisA upadeza ina vacanoMse AtmAme pariNamana karanA yogya hai, isame sazaya karanA ucita nahI hai / prasagakI yadi sarvatha nivRtti azakya hotI ho to prasagako kama karanA yogya hai, aura kramaza sarvathA nivRttirUpa pariNAma lAna yogya hai, yaha mumukSupuruSakA bhUmikAdharma hai / satsaga aura satzAstra ke yogase usa dharmakA vizeSarUpase ArAdhana sambhava hai / 479 ' 614 putrAdi padArthakI prApti anAsakti hone jaisA huA thA, parantu abhI usase viparIta bhAvanA rahatI hai / usa padArthako dekhakara prAptisambandhI icchA ho AtI hai, isase yaha samajhame AtA hai ki kisI vizeSa sAmarthyavAna mahApuruSake sivAya sAmAnya mumukSune usa padArthakA samAgama karake usa padArtha kI tathArUpa anityatA samajhakara tyAga kiyA ho to usa tyAgakA nirvAha ho sakatA hai| nahI to abhI jaise viparIta bhAvanA utpanna huI hai vaise prAya honekA samaya vaise mumukSuko AnekA saMbhava hai| aura aisA krama kitane hI prasaMgoMse mahApuruSo ko bhI mAnya hotA hai, aisA samajhame AtA hai / isapara siddhAtasiMdhukA 'kathAsakSepa tathA anya dRSTAta likhe haiM usakA sakSepame yaha likhanese samAdhAna vicA riyegA / babaI, ASADha sudI 13, guru, 1951 615 zrImad vItarAgAya namaH zAzvata mArganaiSThika zrI sobhAgake prati yathAyogyapUrvaka, zrI sAyalA / Apake likhe patra mile hai / tathArUpa udaya vizeSase uttara likhanekI pravRtti abhI bahuta kama rahatI hai / isaliye yahA~se patra likhaneme vilamba hotA hai / parantu Apa kucha jJAnavArtA likhanI sUjhe to usa vilambake kAraNa use, likhanese na rukiyegA / abhI Apa tathA zrI Dugarako orase jJAnavArtA likhI nahI jAtI, so likhiyegA / abhI zrI kabIrasampradAyI sAdhukA kucha samAgama hotA hai yA nahI ? so likhiyegA / yahA~se thoDe samayake liye nivRtti yogya samayake bAreme pUchA, usakA uttara likhate hue maname sakoca hotA hai / yadi ho sakA to eka-do dina ke bAda likhU~gA / 1 nIceke boloke prati Apako tathA zrI Dugarako vizeSa vicArapariNati karanA yogya hai (1) kevalajJAnakA svarUpa kisa prakAra ghaTatA hai ? (2) isa bharatakSetrame isa kAlame usakA sambhava hai yA nahI ? (3) kevalajJAnIme kisa prakArako Atmasthiti hotI hai ? ? (4) samyagdarzana, samyagjJAna aura kevalajJAnake svarUpame kisa prakArase bheda honA yogya hai (5) samyagdRSTi puruSakI Atmasthiti kaisI hotI hai ? Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra Apako tathA zrI Dugarako uparyukta bolopara yathAzakti vizeSa vicAra karanA yogya hai / tatsambandhI patradvArA Apase likhAne yogya likhiyegA / abhI yahA~ upAdhikI kucha nyUnatA hai / yahI vinatI / A0 sva0 yathAyogya / baMbaI, ASADha vadI, ravi, 1951 480 616 zrImad vItarAgako namaskAra zubhecchAsampanna bhAI abAlAla tathA bhAI tribhovanake prati, zrI stambhatIrthaM / bhAI abAlA ke likhe ciTThI-patra tathA bhAI tribhovanakA likhA patra milA hai| kAraNa vizeSata likhanA, sUcita karanA nahI ho pAtA / jisase kisI mumukSuko hone taraphase jo vilamba hotA hai, usa vilambako nivRtta karanekI vRtti hotI hai, parantu udayake abhI taka vaisA hI vyavahAra hotA hai / ASADha vadI 2 ko isa kSetrase thoDe samaya ke liye nivRtta ho sakanekI sambhAvanA thI, usa samaya ke AsapAsa dUsare kAryaMkA udaya prApta honese lagabhaga ASADha vadI 30 taka sthiratA honA sambhava hai / yahA~se nikalakara vavANiyA jAne taka bIcame ekAdha do dinakI sthiti karanA cittame yathAyogya nahI lagatA / vavANiyAme kitane dinakI sthiti sambhava hai, yaha abhI vicArame nahI A sakA hai, parantu bhAdo sudI dazamIke AsapAsa yahA~ AnekA kucha kAraNa sambhava hai aura isase aisA lagatA hai ki vavANiyA zrAvaNa sudI 15 taka athavA zrAvaNa vadI 10 taka rahanA hogA / lauTate samaya zrAvaNa vadI dazamIko vANiyAse nikalanA ho to bhAdo sudI dazamI taka bIcame kisI nivRttikSetrame rukanA bana sakatA hai / abhI isa sambandhame adhika vicAra karanA azakya hai / | amuka AtmadazA yogya lAbhame merI kisI yoga se U abhI itanA vicAra AtA hai ki yadi kisI nivRttikSetrame rukanA ho to bhI mumukSu bhAiyose adhika prasaga karanekA mujhase honA azakya hai, yadyapi isa bAtapara abhI vizeSa vicAra honA sambhava hai / satsamAgama aura satzAstrakA lAbha cAhanevAle mumukSuoko Arambha parigraha aura rasasvAdAdikA pratibandha kama karanA yogya hai, aisA zrI jinAdi mahApuruSone kahA hai / jaba taka apane doSa vicArakara unhe kama karaneke liye pravRttizIla na huA jAye taba taka satpuruSakA kahA huA mArga pariNAma pA hai / isa bAtapara mumukSu jIvako vizeSa vicAra karanA yogya hai / satsaganaiSThika zrI sobhAga, zrI sAyalA / nivRttikSetrame rukane sambandhI vicArako adhika spaSTatAse sUcita karanA sambhava hogA to karU~gA / abhI yaha bAta mAtra prasaMgase Apako sUcita karaneke liye likhI hai, jo vicAra aspaSTa honese dUsare mumukSu bhAiyoko bhI batAnA yogya nahI hai / Apako sUcita karane me bhI koI rAga hetu nahI hai / yahI vinatI / A0 sva0 yathAyogya / babaI, ASAr3ha vadI 7, ravi, 1951 617 OM namo vItarAgAya ApakA aura zrI laherAbhAIkA likhA patra milA hai / isa bharatakSetrame isa kAlame kevalajJAna sambhava hai yA nahI ? ityAdi prazna likhe the, usake uttarame Apake tathA zrI laherAbhAIke vicAra, prApta patrase vizeSata jAne haiN| ina praznopara Apako, laherAbhAIko Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA varSa 481 tathA zrI Dugarako vizeSa vicAra kartavya hai| anya darzaname jisa prakArase kevalajJAnAdikA svarUpa kahA hai, usame aura jainadarzaname usa viSayakA jo svarUpa kahA hai, uname kitanA hI mukhya bheda dekhaneme AtA hai, una sabakA vicAra hokara samAdhAna ho to AtmAko kalyANake agabhUta hai, isaliye isa viSayapara adhika vicAra ho to acchA hai| 'asti' isa padase lekara sarva bhAva AtmAke liye vicAraNIya haiN| usame jo svasvarUpakI prAptikA hetu hai, vaha mukhyataH vicAraNIya hai, aura usa vicArake liye anya padArthake vicArakI bhI apekSA rahatI hai, usake liye vaha bhI vicAraNIya hai| paraspara darzanome baDA bheda dekhaneme AtA hai| una sabakI tulanA karake amuka darzana saccA hai aisA nirdhAra sabhI mumukSuoMse honA duSkara hai, kyoki vaha tulanA karanekI kSayopazamazakti kisI hI jIvame hotI hai| phira eka darzana sarvAMzame satya hai aura dUsare darzana sarvAMzame asatya hai aisA vicArame siddha ho, to dUsare darzanakI pravRtti karanevAlekI dazA Adi vicAraNIya hai, kyoki jisake vairAgya-upazama balavAna haiM, usane sarvathA asatyakA nirUpaNa kyo kiyA hogA ? ityAdi vicAraNIya hai| parantu saba jIvose yaha vicAra honA duSkara hai| aura yaha vicAra kAryakArI bhI hai, karane yogya hai| parantu vaha kisI mAhAtmyavAnako honA yogya hai| taba bAkI jo mumukSujIva haiM, unhe isa sambandhame kyA karanA yogya hai ? yaha bhI vicAraNIya hai| sarva prakArake sarvAMga samAdhAnake, binA sarva karmase mukta honA azakya he, yaha vicAra hamAre cittame rahA karatA hai, aura sarva prakArakA samAdhAna honeke liye anaMtakAla puruSArtha karanA paDatA ho to prAya koI jIva mukta nahI ho sktaa| isaliye yaha mAlUma hotA hai ki alpakAlame usa sarva prakArake samAdhAnakA upAya honA yogya hai, jisase mumukSujIvako nirAzAkA kAraNa-bhI nahI hai| zrAvaNa sudI 5-6 ke bAda yahA~se nivRtti ho sake aisA mAlUma hotA hai, parantu yahA~se jAte samaya bIcame rukanA yogya hai yA nahI? yaha abhI taka vicArame nahI A sakA hai| kadAcit jAte yA lauTate samaya bIcame rukanA ho sake, to vaha kisa kSetrame ho sake, yaha abhI spaSTa vicArame nahI AtA / jahA~ kSetrasparzanA hogo vahA~ sthiti hogii| A0 sva0 prnnaam| babaI, ASADha vadI 11, guru, 1951 paramArthanaiSThikAdi guNasampanna zrI sobhAgake prati, patra milA hai| kevalajJAnAdike praznottarakA Apako tathA zrI DuMgara evaM laherAbhAIko yathAzakti vicAra kartavya hai| jisa vicAravAna puruSakI dRSTime sasArakA svarUpa nitya prati klezasvarUpa bhAsamAna hotA ho, sAsArika bhogopabhogame jise virasatA jaisA rahatA ho, usa vicAravAnako dUsarI tarapha lokavyavahArAdi, vyApArAdikA udaya rahatA ho, to vaha udaya prativadha indriyasukhake liye nahI parantu Atmahitake liye dUra karanA ho, to dUra kara sakaneke kyA upAya hone cAhiye? isa sambandhame kucha sUcita karanA ho to kiijiyegaa| yahI vintii| A0 sva0 yathA0 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 zrImad rAjandra 619 paramArthanaiSThika zrI sobhAgake prati, zrI sAyalA / baMbaI, ASADha vadI 14, ravi, 1951 namo vItarAgAya sarvaM pratibaMdha se mukta hue binA sarva duHkhase mukta honA saMbhava nahIM hai / yahA~se vANiyA jAte hue sAyalA Thaharaneke sabaMdha me ApakI vizeSa icchA mAlUma huI hai, aura isa viSayame koI bhI rAstA nikale to ThIka, aisA kucha cittame rahatA thA, tathApi eka kAraNakA vicAra karate hue dUsarA kAraNa bAdhita hotA ho vahA~ kyA karanA yogya hai ? usakA vicAra karate hue jaba koI vaisA mArga dekhaneme nahI AtA taba jo sahajame bana Aye use karanekI pariNati rahatI hai, athavA Akhira koI upAya na cale to balavAna kAraNa bAdhita na ho vaisA pravartana hotA hai / bahuta samayake vyAvahArika prasagake kaTAle se thoDA samaya bhI kisI tathArUpa kSetrame nivRttise rahA jAye to acchA, aisA cittame rahA karatA thA / tathA yahA~ adhika samaya sthiti honese jo dehake janmake nimitta kAraNa haiM, aise mAtApitAdike vacanake liye, cittakIM priyatAke akSobhake liye, tathA kucha dUsaroke cittakI anupekSAke liye bhI thoDe dina liye vavANiyA jAnekA vicAra utpanna huA thA / una dono prakArake liye kaba yoga ho to acchA, aisA vicAra karanese koI yathAyogya samAdhAna nahI hotA thA / tatsavadhI vicArakI sahaja huI vizeSatAse abhI jo kucha vicArakI alpatA sthira huI, use Apako sUcita kiyA thA / sarva prakArake asaMgalakSya ke vicArako yahA~se aprasaga samajhakara, dUra rakhakara, alpakAlakI alpa asagatAkA abhI kucha vicAra rakhA hai, vaha bhI sahaja svabhAvase udayAnusAra huA hai / usame kinhI kAraNokA paraspara virodha na honeke liye isa prakAra vicAra AtA hai - yahA~se zrAvaNa sudIme nivRtti ho to isa bAra bIcame kahI bhI na Thaharakara sodhA vavANiyA jAnA / vahA~se zakya ho to zrAvaNa vadI 11 ko vApisa lauTanA aura bhAdo sudI 10 ke AsapAsa kisI nivRttikSetrameM sthiti ho vaise yathAzakti udayako uparAma jaisA rakhakara pravRtti karanA / yadyapi vizeSa nivRtti, udayakA svarUpa dekhate hue, prApta honI kaThina mAlUma hotI hai, to bhI sAmAnyataH jAnA jA sake utanI pravRttime na AyA jAye to acchA aisA lagatA hai / aura isa bAtapara vicAra karate hue yahA~se jAte samaya rukanekA vicAra choDa denese sulabha hogA aisA lagatA hai / eka bhI prasagame pravRtti karate hue tathA likhate hue prAyaH jo akriyapariNati rahatI hai, usa pariNatike kAraNa abhI ThIka tarahase sUcita nahI kiyA jA sakatA, to bhI ApakI jAnakArIke liye mujhase yahA~ jo kucha sUcita kiyA jA sakA use sUcita kiyA hai| yahI vinatI / zrI Dugara tathA laherAbhAIko yathAyogya / sahajAtmasvarUpa yathAyogya / 620 babaI, ASADha vadI 30, soma, 1951 janma se jinhe mati, zruta aura avadhi ye tIna jJAna the aura AtmopayogI vairAgyadazA thI, alpakAlame bhogakarma kSINa karake sayamako grahaNa karate hue mana paryAya nAmake jJAnako jo prApta hue the, aise zrImad mahAvorasvAmI bhI vAraha varSa aura sAr3he cha mAsa taka mauna rahakara vicarate rhe| isa prakArakA unakA pravartana, usa upadezamArgakA pravartana karate hue kisI bhI jIvako atyaMtarUpase vicAra karake pravRtti karanA yogya he, aisI akhaDa zikSAkA pratibodha karatA hai / tathA jineMdra jaisone jisa pratibandhakI nivRttike liye prayatna kiyA, usa prativandhame ajAgRta rahane yogya koI bhI jIva nahI hai aisA batAyA hai, tathA anaMta 1 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 483 AtmArthakA usa pravartanase bodha kiyA hai / jisa prakArake prati vicArakI vizeSa sthiratA rahatI hai, rakhanA yogya hai / jisa prakArakA pUrva prArabdha bhoganese nivRtta honA yogya hai, usa prakArakA prArabdha udAsInatAse vedana karanA yogya hai, jisase usa prakArake prati pravRtti karate hue jo koI prasaga prApta hotA hai, usa usa prasagame jAgRta upayoga na ho, to jIvako samAdhivirAdhanA honeme dera nahI lgtii| isaliye sarva saMgabhAvako mUlarUpase pariNAmI karake bhoge vinA na chUTa sake vaise prasaMga ke prati pravRtti hone denA yogya hai, to bhI usa prakArakI apekSA jisase sarvAMza asagatA utpanna ho usa prakArakA sevana karanA yogya hai / kucha samaya se sahajapravRtti aura udIraNapravRtti, isa bhedase pravRtti rahatI hai / mukhyataH sahajapravRtti rahatI hai / sahajapravRtti arthAt jo prArabdhodayase utpanna hotI ho, parantu jisame kartavya pariNAma nahI hai / dUsarI udIraNapravRtti vaha hai jo parArtha Adike yogase karanI paDatI hai| abhI dUsarI pravRtti honeme AtmA sakucita hotA hai, kyoki apUrva samAdhiyogako usa kAraNase bhI prativadha hotA hai, aisA sunA thA tathA jAnA thA, aura abhI vaisA spaSTarUpase vedana kiyA hai| una una kAraNose adhika samAgamame AnekA, patrAdise kucha bhI praznottarAdi likhanekA tathA dUsare prakArase paramArtha Adike likhane-karane kA bhI mada honeke paryAyakA AtmA sevana karatA hai / aise paryAyakA sevana kiye binA apUrva mamAdhikI hAnikA sambhava thA / aisA hone para bhI yathAyogya maMda pravRtti nahI huI / yahA~se zrAvaNa sudI 5-6 ko nikalanA saMbhava hai, parantu yahAMse jAte samaya samAgamakA yoga ho sakane yogya nahI hai / aura hamAre jAneke prasagake viSayame abhI Apake liye kisI dUsareko bhI batAnekA vizeSa kAraNa nahI hai, kyoki jAte samaya samAgama nahI karaneke sambandhame unhe kucha sazaya prApta honekA sambhava ho, jo na ho to acchA / yahI vinatI / 621 bambaI, ASADha vadI 30, soma, 1951 Apake tathA dUsare kinhI satsamAgamakI niSThAvAle bhAiyoko hamAre samAgamakI abhilASA rahatI hai, yaha bAta dhyAname hai, parantu amuka kAraNo se isa viSayakA vicAra karate hue pravRtti nahI hotI, jina kAraNoko batAte hue bhI cittako kSobha hotA hai / yadyapi usa vipayame kucha bhI spaSTatAse likhanA bana pAyA ho to patra tathA samAgamAdikI pratIkSA karAnekI aura usame anizcitatA hotI rahane se hamArI Arase jo kucha kleza prApta hone denekA hotA hai usake honekA sambhava kama ho, parantu usa sambandhame spaSTatAse likhate hue bhI citta upazAta huA karatA hai, isaliye jo kucha sahajame ho use hone denA yogya bhAsita hotA hai / vavANiyAse lauTate samaya prAya samAgamakA yoga hogA / prAyaH cittame aisA rahA karatA hai ki abhI adhika samAgama bhI kara sakane yogya dazA nahI hai / prathamase isa prakArakA vicAra rahA karatA thA, aura vaha vicAra adhika zreyaskara lagatA thA, parantu udayavazAt kitane ho bhAiyokA samAgama honekA prasaga huA, jise eka prakArase prativandha hone jaisA samajhA thA, aura abhI kucha bhI vaisA huA hai, aisA lagatA hai / vartamAna AtmadazA dekhate hue utanA pratibandha hone dene yogya adhikAra mujhe sambhava nahI hai / yahA~ kucha prasaga spaSTArthaM vatAnA yogya hai / isa AtmAme guNakI vizeSa abhivyakti jAnakara Apa ityAdi kinhI mumukSubhAiyo ko bhakti rahatI ho to bhI usase usa bhaktikI yogyatA mujhame sambhava hai aisA samajhane kI merI yogyatA nahI hai, kyoMki vahuta vicAra karate hue vartamAname to vaisA sambhava rahatA hai, aura usa kAraNase samAgamase kucha samaya dUra rahanekA citta rahA karatA hai, tathA patrAdi dvArA pratibandhakI bhI anicchA rahA karatI hai| isa bAtapara yathA Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 zrImad rAjacandra zakti vicAra karanA yogya hai / prazna-samAdhAnAdi likhanekA udaya bhI alpa rahanese pravRtti nahI ho sktii| tathA vyApArarUpa udayakA vedana karaneme vizeSa dhyAna rakhanese bhI usakA isa kAlame bahuta bhAra kama ho sake, aise vicArase bhI dUsare prakAra usake sAtha Ate jAnakara bhI mada pravRtti hotI hai| pUrvakathitake anusAra lauTate samaya prAya samAgama honekA dhyAna rakhUgA / eka vinatI yahA~ karane yogya hai ki isa AtmAme Apako guNAbhivyakti bhAsamAna hotI ho, aura usase atarame bhakti rahatI ho to usa bhaktikA yathAyogya vicArakara jaise Apako yogya lage vaise karane yogya hai, parantu isa AtmAke sambandhame abhI vAhara kisI prasagakI carcA hone denA yogya nahIM hai, kyoki aviratirUpa udaya honese guNAbhivyakti ho to bhI logoko bhAsamAna honA kaThina par3e, aura usase virAdhanA honekA kucha bhI hetu ho jAya, tathA pUrva mahApuruSake anukramakA khaNDana karane jaisA pravartana isa AtmAse kucha bhI huA samajhA jAya / isa patrapara yathAzakti vicAra kIjiyegA aura Apake samAgamavAso jo koI mumukSubhAI ho, unakA abhI nahI, prasaga prasagase arthAt jisa samaya unhe upakAraka ho sake vaisA sambhava ho taba isa bAtakA ora dhyAna khIciyegA / yahI vintii| 622 . bambaI, ASADha vadI 30, 1951 'anatAnubadhI' kA jo 'dUsarA prakAra likhA hai, tatsambandhI vizeSArtha nimnalikhitase jAniyegA : * udayase athavA udAsabhAvasayukta madapariNatabuddhise bhogAdimeM pravRtti ho, taba taka jJAnIkI AjJAkA ThukarAkara pravRtti huI aisA nahI kahA jA sakatA, parantu jahA~ bhogAdime tIna tanmayatAse pravRtti ho vahA~ jJAnoko AjJAkI koI aMkuzatAkA sambhava nahI hai, nirbhayatAse bhogapravRtti sambhavita hai, jo nirvasa pariNAma kahe haiN| vaise pariNAma rahe, vahA~ bhI 'anatAnuvadhI' sambhavita hai| tathA 'maiM samajhatA hU~', 'mujhe bAdhA nahIM hai', aisIkI aisI bhrAtime rahe aura 'bhogase nivRtti karanA yogya hai' aura phira kucha bhI puruSArtha kare to vaisA ho sakane yogya honepara bhI mithyAjJAnase jJAnadazA mAnakara bhogAdime pravRtti kare, vahA~ bhI 'anatAnuvadhI' sambhavita hai| jAgrata avasthAme jyo jyo upayogakI zuddhatA ho tyo tyo svapnadazAkI parikSINatA sambhava hai| 623 bambaI, zrAvaNa sudI 2, budha, 1951 Aja ciTThI milI hai| vavANiyA jAte hue tathA vahA~se lauTate hue sAyalA hokara jAneke bAremeM vizeSatAse likhA hai, isa viSayame kyA likhanA ? usakA vicAra ekadama spaSTa nizcayame nahI A sakA hai| to bhI spaSTAspaSTa jo kucha yaha patra likhate samaya dhyAname AyA vaha likhA hai| , ApakI AjakI ciTThIme hamAre likhe hue jisa patrakI Apane pahu~ca likhI hai, usa patrapara adhika. vicAra karanA yogya thA, aura aisA lagatA thA ki Apa usapara vicAra kareMge to sAyalA Aneke sambandha abhI hamArI icchAnusAra rkheNge| parantu Apake cittame yaha vicAra vizeSata' Anese pahale yaha ciTThI likhI gayI hai| phira Apake cittame jAte samaya samAgamakI vizeSa icchA rahatI hai, to usa icchAkA upekSA karanekI merI yogyatA nahI hai / aise kisI prakArame ApakI AsAtanA jaisA ho jAya, yaha Dara rahatA hai| abhI ApakI icchAnusAra samAgamake liye Apa, zrI Dugara tathA zrI laherAbhAIkA AnekA vicAra hA 1. dekheM Aka 613 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vA varSa 485 to eka dina mULI ruGagA / aura dUsare dina kahege to mULose jAnekA vicAra karU~gA / lauTate samaya sAyalA rukanA yA nahIM ? isakA usa samAgamame Apako icchAnusAra vicAra kruuNgaa| __mULI eka dina rukanekA vicAra yadi rakhate hai to sAyalA eka dina rukaneme Apatti nahI hai, aisA Apa na kahiyegA kyoki aisA karanese aneka prakArake anukramokA bhaga honA sambhava hai / yahI vinatI / 624 babaI, zrAvaNa sudI 3, guru, 1951 kisI dazAbhedase amuka pratibandha karanekI merI yogyatA nahI hai| do patra prApta hue haiM / isa prasagame samAgama sambandhI pravRtti ho sakanA yogya nahI hai| 625 vavANiyA, zrAvaNa sudI 10, 1951 OM __ jo paryAya hai vaha padArthakA vizeSa svarUpa hai, isaliye mana paryAyajJAnako bhI paryAyAthika jJAna samajhakara use vizeSa jJAnopayogame ginA hai, usakA sAmAnya grahaNarUpa vipaya bhAsita na honese darzanopayogame nahI ginA hai, aisA somavArako dopaharake samaya kahA thA, tadanusAra jainadarzanakA abhiprAya bhI Aja dekhA hai| yaha bAta adhika spaSTa likhanese samajhame A sakane jaisI hai, kyoki use bahutase dRSTAtokI sahacAritA Avazyaka hai, tathApi yahA~ to vaisA honA azakya hai| manaHparyAya sambandhI likhA hai vaha prasaga, carcA karanekI niSThAse nahI likhA hai| somavArakI rAtako lagabhaga gyAraha bajeke bAda jo mujhase vacanayogakI abhivyakti huI thI usakI smRti rahI ho to yathAzakti likhA jA sake to likhiyegaa| 626 vavANiyA, zrAvaNa sudI 12, zukra, 1951 'nimittavAsI yaha jIva hai', aisA eka sAmAnya vacana hai| vaha sagaprasagase hotI huI jIvako pariNatiko dekhate hue prAya siddhAntarUpa laga sakatA hai|| sahajAtmasvarUpase yathA0 627 vavANiyA, zrAvaNa sudI 15, soma, 1951 ___ AtmArthake liye vicAramArga aura bhaktimArgakA ArAdhana karanA yogya hai, parantu jisakI sAmarthya vicAramArgake yogya nahI hai use usa mArgakA upadeza denA yogya nahIM hai, ityAdi jo likhA hai vaha yogya hai, to bhI isa viSayame kiJcit mAtra likhanA abhI cittame nahI A sktaa| zrI Dagarane kevaladarzanake sambandhame kahI huI AzakA likhI hai, use paDhA hai| dUsare aneka prakAra samajhame Aneke pazcAt usa prakArakI AzakA nivRtta hotI hai, athavA vaha prakAra prAya. samajhane yogya hotA hai| aisI AzakA abhI manda athavA upazAnta karake vizeSa nikaTa aise AtmArthakA vicAra karanA yogya hai| 628 vavANiyA, zrAvaNa vadI 6, ravi, 1951 yahA~ paryuSaNa pUre hone taka sthiti honA sambhava hai| kevalajJAnAdi isa kAlame ho ityAdi prazna pahale likhe the, una praznopara yathAzakti anuprekSA tayA paraspara praznottara zrI Dugara Adiko karanA yogya hai| Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra guNa samudAyase bhinna aisA kucha guNIkA svarUpa honA yogya hai kyA ? isa praznakA Apa saba yadi vicAra kara sakeM to kIjiyegA / zrI DuMgarako to jarUra vicAra karanA yogya hai / 486 kucha upAdhiyogake vyavasAyase tathA praznAdi likhane ityAdikI vRtti manda honese abhI savistara patra likhaneme kama pravRtti hotI hogI, to bhI ho sake to yahA~ sthiti hai taba takame kucha vizeSa praznottara ityAdise yukta patra likhanekA ho to likhiyegA / sahajAtmabhAvanAse yathA0 629 vavANiyA, zrAvaNa vadI 11, zukra, 1951 AtmArthI zrI sobhAga tathA zrI Dugara, zrI sAyalA / yahA~se prasaMgopAtta likhe hue jo cAra praznoke uttara likhe use paDhA hai | prathamake do praznokA uttara sakSepame hai, tathApi yathAyogya hai / tIsare praznakA uttara sAmAnyata. ThIka hai, tathApi vizeSa sUkSma Alocanase usa praznakA uttara likhane yogya hai / vaha tIsarA prazna isa prakAra hai- 'guNake samudAyase bhinna guNIkA svarUpa honA yogya hai kyA ? arthAt sabhI guNokA samudAya vahI guNo arthAt dravya ? athavA usa guNake samudAyake AdhArabhUta aise bhI kisI dUsare dravyakA astitva hai ?" usake uttarame aisA likhA ki-- AtmA guNI hai| usake guNa jJAnadarzana Adi bhinna haiM / yo guNI aura guNakI vivakSA kI hai, tathApi vahA~ vizeSa vivakSA karanA yogya hai / jJAnadarzana Adi guNase bhinna aisA bAkIkA Atmatva kyA hai ?" yaha prazna hai / isaliye yathAzakti isa praznakA parizIlana karanA yogya hai / cauthA prazna 'kevalajJAna isa kAlame hone yogya hai kyA ?" usakA uttara aisA likhA ki- 'pramANase dekhate hue vaha hone yogya hai / ' yaha uttara bhI sakSepame hai, jisakA bahuta vicAra karanA yogya hai / isa cauthe praznakA vizeSa vicAra karaneke liye usame itanA vizeSa grahaNa kIjiyegA ki - ' jisa prakArase jainAgamame kevalajJAna mAnA hai, athavA kahA hai, vaha kevalajJAnakA svarUpa yathAtathya kahA hai aisA bhAsamAna hotA hai yA nahI ? aura vaisA kevalajJAnakA svarUpa ho aisA bhAsamAna hotA ho to vaha svarUpa isa kAlame bhI pragaTa hone yogya hai yA nahI ? kiMvA jo jainAgama kahatA hai usake kahanekA hetu kucha bhinna hai, aura kevalajJAnakA svarUpa kisI dUsare prakArase kahane yogya hai tathA samajhane yogya hai ?' isa bAtapara yathAzakti anuprekSA karanA yogya hai| tathA tIsarA prazna hai vaha bhI aneka prakArase vicAraNIya hai / vizeSa anuprekSA karake, ina dono praznokA uttara likha sakeM to likhiyegA / prathamake do prazna haiM, unake uttara sakSepame likhe haiM, ve vizeSatAse likhe jA sake to ve bhI likhiyegA / Apane pA~ca prazna likhe hai / ' unamese tIna praznoMke uttara yahA~ saMkSepame likhe haiM-- prathama prazna - 'jAtismaraNajJAnavAlA pichalA bhava kisa taraha dekhatA hai ?" usake uttarakA vicAra isa prakAra kIjiyegA - bacapaname koI gaoNva, vastu Adi dekhe ho, aura bar3e honepara kisI prasaMgapara usa gA~va AdikA AtmAme smaraNa hotA hai, usa vakta usa gaoNva AdikA AtmAme jisa prakAra bhAna hotA hai, usa prakAra jAtismaraNajJAnavAleko pUrvabhavakA bhAna hotA hai / kadAcit yahA~ yaha prazna hogA ki, 'pUrvabhavame anubhava kiye hue dehAdikA isa bhavame Upara kahe anusAra bhAna ho, isa bAtako yathAtathya mAneM to bhI pUrvabhavame anubhava kiye hue dehAdi athavA koI devalokAdi nivAsasthAnake jo anubhava kiye ho, una anubhavokI smRti huI hai, aura ve anubhava yathAtathya hue hai, aisA kisa AdhArase samajhA jAya ?" to isa praznakA samA Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 487 dhAna isa prakAra hai - amRka amuka ceSTA aura liMga tathA pariNAma Adise apaneko usakA spaSTa bhAna hotA he, parantu kisI dUsare jIvako usakI pratIti ho aisA to koI niyama nahI hai / kvacit amuka dezame, amuka gA~va, amuka gharame, pUrvakAlame deha dhAraNa kiyA ho, aura usake cihna dUsare jIvako batAnese usa dezAdikI athavA usake nizAnAdikI kucha bhI vidyamAnatA ho to dUsare jIvako bhI pratItikA hetu honA sambhava hai; athavA jAtismareNajJAnavAlekI apekSA jisakA vizeSa jJAna hai, vaha jAne / tathA jise 'jAti - smaraNajJAna' hai, usakI prakRti Adiko jAnanevAlA koI vicAravAna puruSa bhI jAne ki isa puruSako vaise kisI jJAnakA sambhava hai, athavA 'jAtismRti' honA sambhava hai, athavA jise 'jAtismRtijJAna' hai, usa puruSake sambandhame koI jIva pUrvabhavame AyA hai, vizeSata AyA use usa sambandhake batAnese kucha bhI smRti ho to vaise jIvako bhI pratIti Aye / hai dUsarA prazna - 'jIva prati samaya maratA hai, ise kisa taraha samajhanA ?? isakA uttara isa prakAra vicAriyegA - jisa prakAra AtmAko sthUla dehakA viyoga hotA hai, use maraNa kahA jAtA hai, usa prakAra sthUla deha Ayu Adi sUkSmaparyAyakA bhI prati samaya hAnipariNAma honese viyoga ho rahA hai, isaliye use prati samaya maraNa kahanA yogya hai / yaha maraNa vyavahAranayase kahA jAtA hai, nizcayanayase to AtmAke svAbhAvika jJAnadarzanAdi guNaparyAyakI, vibhAvapariNAmake yogake kAraNa hAni huA karatI hai, aura vaha hAni AtmA nityatAdi svarUpako bhI AvaraNa karatI rahatI hai, yaha prati samaya maraNa hai / tIsarA prazna - 'kevalajJAnadarzaname bhUta aura bhaviSyakAlake padArtha vartamAnakAlame vartamAnarUpase dikhAyI dete haiM, vaise hI dikhAyI dete haiM yA dUsarI taraha " isakA uttara isa prakAra vicAriyegA ' vartamAna me vartamAna padArtha jisa prakAra dikhAyI dete haiM, jisa svarUpase the usa svarUpase vartamAnakAlame dikhAyI dete haiM, ko prApta kareMge usa svarUpase vartamAnakAlame dikhAyI dete haiM / apanAyA hai, ve kAraNarUpase vartamAname padArthame nihita hai aura bhaviSyakAlame jina jina paryAyoko apanAyegA unakI yogyatA vartamAname padArthame vidyamAna hai / usa kAraNa aura yogyatAkA jJAna vartamAnakAlame bhI kevalajJAnIko yathArtha svarUpase ho sakatA hai / yadyapi isa praznake viSayame bahutase vicAra batAnA yogya hai / bhUtakAlame padArthane jina jina paryAyoko usI prakAra bhUtakAlake padArtha bhUtakAlame aura bhaviSyakAlame ve padArtha jisa svarUpa vavANiyA, zrAvaNa vadI 12, zani, 1951 mukhyata tIna prazna likhe haiM / unake uttara 630 gata zanivArako likhA huA patra milA hai| usa patrame nimnalikhita hai, jinhe vicAriyegA : prathama prazna aisA batAyA hai ki 'eka manuSyaprANI dinake samaya AtmAke guNa dvArA amuka hada taka dekha sakatA hai, aura rAtrike samaya adhereme kucha nahI dekhatA, phira dUsare dina punaH dekhatA hai aura phira rAtriko adhereme kucha nahI dekhatA / isase eka ahorAtrame cAlU isa prakArase AtmAke guNapara, adhyavasAyake badale vinA, kyA na dekhanekA AvaraNa A jAtA hogA ? athavA dekhanA yaha AtmAkA guNa nahI parantu sUraja dvArA dikhAyI detA hai, isaliye sUrajakA guNa honese usakI anupasthitime dikhAyI nahI detA ? aura phira isI taraha sunaneke dRSTAtame kAna ADA rakhanese sunAyI nahI detA, taba AtmAkA guNa kyo bhulA diyA jAtA hai ?" isakA saMkSepame uttara Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 zrImada rAjacandra jJAnAvaraNIya tathA darzanAvaraNIya karmakA amuka kSayopazama honese idriyalabdhi utpanna hotI hai| vaha idriyalabdhi sAmAnyataH pA~ca prakArako kahI jA sakatI hai| sparzedriyase zravaNedriya paryanta sAmAnyataH manuSyaprANIko pA~ca idriyoko labdhikA kSayopazama hotA hai| usa kSayopazamakI zaktikI amuka vyAhati hone taka jAna-dekha sakatI hai| dekhanA yaha cakSuriMdriyakA guNa hai, tathApi adhakArase athavA vastu amuka dUra honese use padArtha dekhaneme nahI A sakatA; kyoki cakSuriMdriyakI kSayopazamalabdhi usa hada taka ruka jAtI hai, arthAt kSayopazamakI sAmAnyata. itanI zakti hai / diname bhI vizeSa adhakAra ho athavA koI vastu bahuta adhereme par3I ho athavA amuka hadase dUra ho to cakSuse dikhAyI nahI de sakatI / isI taraha dUsarI idriyokI labdhisambandhI kSayopazamazakti taka usake viSayame jJAnadarzanako pravRtti hai| amuka vyAghAta taka vaha sparza kara sakatI hai, athavA sUMgha sakatI hai, svAda pahacAna sakatI hai, athavA suna sakatI hai| dUsare prazname aisA batAyA hai ki 'AtmAke asaMkhyAta pradeza sAre zarIrame vyApaka honepara bhI, A~khake bIcake bhAgakI putalIse hI dekhA jA sakatA hai, isI taraha sAre zarIrame asaMkhyAta pradeza vyApaka honepara bhI eka choTese kAnase sunA jA sakatA hai, dUsare sthAnase sunA nahI jA sakatA / amuka sthAnase gandhakI parIkSA hotI hai, amuka sthAnase rasakI parIkSA hotI hai, jaise ki zakkarakA svAda hAtha-paira nahI jAnate, parantu jihvA jAnalI hai / AtmA sAre zarIrame samAnarUpase vyApaka honepara bhI amuka bhAgase hI jJAna hotA hai, isakA kAraNa kyA hogA? isakA saMkSepame uttara : jIvako jJAna, darzana kSAyikabhAvase pragaTa hae hoM to sarva pradezase tathAprakArakI use nirAvaraNatA honese eka samayame sarva prakArase sarva bhAvakI jJAyakatA hotI hai, parantu jahA~ kSayopazama bhAvase jJAnadarzana rahate haiM, vahA~ bhinna bhinna prakArase amuka maryAdAme jJAyakatA hotI hai| jisa jIvako atyanta alpa jJAnadarzanakI kSayopazamazakti rahatI hai, usa jIvako akSarake anaMtaveM bhAga jitanI jJAyakatA hotI hai| usase vizeSa kSayopazamase sparzedriyakI labdhi kucha vizeSa vyakta (pragaTa) hotI hai, usase vizeSa kSayopazamase sparza aura raseMdriyakI labdhi utpanna hotI hai, isa taraha vizepatAse uttarottara sparza, rasa, gadha aura varNa tathA zabdako grahaNa karane yogya paMcendriya sambandhI kSayopazama hotA hai / tathApi kSayopazamadazAme guNakI samaviSamatA honese sarvAGgase pacendriya sambandhI jJAna aura darzana nahI hote, kyoki zaktikA vaisA tAratamya ( sattva ) nahI hai ki vaha pAMco viSaya sarvAGgase grahaNa kre| yadyapi avadhi Adi jJAname vaisA hotA hai, parantu yahA~ to sAmAnya kSayopazama, aura vaha bhI indriya sApekSa kSayopazamakA prasaga hai| amuka niyata pradezame hI usa indriyalabdhikA pariNAma hotA hai, isakA hetu kSayopazama tathA prApta huI yonikA sambandha hai ki niyata pradezame ( amuka maryAdA-bhAgame ) amuka amuka viSayakA jIvako grahaNa ho| tIsare prazname aisA batAyA hai ki, 'zarIrake amuka bhAgame pIDA hotI hai, taba jIva vahI saMlagna ho jAtA hai, isase jisa bhAgame pIDA hai usa bhAgako pIDAkA vedana karaneke liye samasta pradeza usa tarapha khiMca Ate hoge ? jagatame kahAvata hai ki jahAM pIr3A ho, vahI jIva salagna rahatA hai|' isakA sakSepame uttara - - usa vedanAke vedana karaneme bahutase prasagome vizeSa upayoga rukatA hai aura dUsare pradezokA usa ora bahutase prasagome sahaja AkarpaNa bhI hotA hai| kisI prasaMgame vedanAkA bAhulya ho to sarva pradeza mUrchAgata sthiti bhI prApta karate hai, aura kisI prasagame vedanA yA bhayake vAhulyake kAraNa sarva pradeza arthAt AtmAkI dazamadvAra Adi' eka sthAname sthiti hotI hai| aisA honekA hetu bhI avyAvAdha nAmake jIvasvabhAvake tathAprakArase pariNAmI na honese, usa vIryAntarAyake kSayopazamakI samaviSamatA hotI hai| Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 489 aise prazna bahutase mumukSujIvoko vicArakI parizuddhike liye kartavya hai / aura vaise praznokA samAdhAna batAneko cittame kvacit sahaja icchA bhI rahatI hai, tayApi likhaneme vizeSa upayoga roka sakanekA kAma baDI muzkilase hotA hai| aura isaliye kabhI likhanA hotA hai aura kabhI likhanA nahI ho pAtA, athavA niyamita uttara likhanA nahI ho sktaa.| prAyaH amuka kAla taka to abhI to tathAprakArase rahanA yogya hai, to bho praznAdi likhaneme Apako pratibandha nahI hai| - . 631 , vavANiyA, zrAvaNa vadI 14, soma,1951 prathama padame aisA kahA hai ki 'he mumukSu | eka AtmAko jAnanese tU samasta lokAlokako jAnegA, aura saba jAnanekA phala bhI eka AtmaprApti hI hai, isaliye AtmAse bhinna anya bhAvoko jAnaneko vAravArakI icchAse tU nivRtta ho aura eka nijasvarUpame dRSTi de, ki jisa dRSTise samasta sRSTi jJeyarUpase tujhame dikhAyI degI / tattvasvarUpa satzAstrI kahe hue mArgakA bhI yaha tattva hai, aisA tattvajJAniyone kahA hai, tathApi upayogapUrvaka use samajhanA duSkara hai| yaha mArga bhinna hai, aura usakA svarUpa bhI bhinna hai, jaisA mAtra kathanajJAnI kahate haiM, vaisA nahIM hai, isaliye jagaha jagaha jAkara kyo pUchatA hai ? kyoki usa apUrvabhAvakA artha jagaha jagahase prApta hone yogya nahIM hai|' dUsare padakA sakSepa artha -'he mumukSu / yamaniyamAdi jo sAdhana saba zAstrome kahe haiM ve uparyukta arthase niSphala ThahareMge, aisA bhI nahI hai, kyoki ve bhI kAraNake liye hai, vaha kAraNa isa prakAra haiAtmajJAna raha sake aisI pAtratA prApta ho neke liye tathA usame sthiti ho vaisI yogyatA Aneke liye ina kAraNokA upadeza kiyA hai| isaliye tattvajJAniyone aise hetuse ye sAvana kahe haiM, parantu jovakI samajhame nitAnta phera honese una sAdhanome hI aTakA rahA athavA ve sAdhana bhI abhiniveza pariNAmase apanAye / jisa prakAra u~galIse bAlakako cA~da dikhAyA jAtA hai, usI prakAra tattvajJAniyone yaha tattvakA tattva kahA hai|' . 632 / 'vANiyA, zrAvaNa vadI 14, soma, 1951 'bAlyAvasthAko apekSA yuvAvasthAme indriyavikAra vizeSarUpase utpanna hotA hai, usakA kyA kAraNa honA cAhiye " aisA jo likhA usake liye sakSepame isa prakAra vicAraNIya hai.--, jyo jyo kramase avasthA baDhatI he tyo tyo indriyabala baDhatA hai, tathA usa valako vikArake hetubhUta nimitta milate hai, aura pUrvabhavake vaise vikArake saskAra rahate Aye haiM, isaliye vaha nimitta Adi yoga pAkara vizeSa pariNAmako prApta hotA hai| jaise bIja hai vaha tathApi kAraNa pAMkara kramase vRkSAkArame pariNamita hotA hai vaise pUrvake vIjabhUta saskAra kramase vizepAkArame pariNamita hote hai| 633 vavANiyA, zrAvaNa vadI 14, soma, 1951 AtmArtha-icchAyogya zrI lallujIke prati, zrI sUryapura / Apake likhe hue do patra tathA zrI devakaraNajIkA likhA huA eka patra, ye tIna patra mile hai| AtmasAdhanake liye kyA kartavya hai, isa viSayame zrI devakaraNajoMko yathAzakti vicAra karanA yogya hai / isa praznakA samAdhAna hamArese jAnaneke liye unake cittame vizeSa abhilApA rahatI ho to kisI samAgamake prasaMgapara yaha prazna karanA yogya hai, aisA unhe khiyegaa|' Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 zrImada rAjacandra ___ isa praznakA samAdhAna patra dvArA batAnA kvacit ho sake / tathApi likhaneme abhI vizeSa upayogakI pravRtti nahI ho sakatI / tathA zrI devakaraNajIko bhI abhI isa viSayame yathAzakti vicAra karanA caahiye| sahajasvarUpase yathAyogya / vavANiyA, bhAdoM sudI 7, maMgala, 1951 Aja dina taka arthAt saMvatsarI taka Apake prati mana, vacana aura kAyAke yogase mujhase jAneanajAne kucha aparAdha huA ho usake liye zuddha ata karaNapUrvaka laghutAbhAvase kSamA mAMgatA hU~ / isI prakAra apanI bahanako bhI khamAtA huuN| yahA~se isa ravivArako vidAya honekA vicAra hai| li0 rAyacaMdake yathA0 635 vavANiyA, bhAdo sudI 7, magala, 1951 savatsarI taka tathA Aja dina taka Apake prati mana, vacana aura kAyAke yogase jo kucha jAne anajAne aparAdha huA ho usake liye sarva bhAvase kSamA mAMgatA huuN| tathA Apake satsamAgamavAsI saba bhAiyo tathA bahanose kSamA mAMgatA huuN| __yahA~se prAyaH ravivArako jAnA hogA aisA lagatA hai| morabIme sudI 15 taka sthiti honA sambhava he / usake bAda kisI nivRttikSetrame lagabhaga pandraha dinakI sthiti ho to karaneke liye cittakI sahajavRtti rahatI hai| koI nivRttikSetra dhyAname ho to likhiyegaa| A0 shjaatmsvruup| vavANiyA, bhAdo sudI 9, guru, 1951 nimittase jise harSa hotA hai, nimittase jise zoka hotA hai, nimittase jise idriyajanya viSayake prati AkarSaNa hotA hai, nimittase jise indriyake pratikUla prakArome dveSa hotA hai, nimittase jise utkarSa AtA hai, nimittase jise kaSAya utpanna hotA hai, aise jIvako yathAzakti una nimittavAsI jIvokA saga chor3anA yogya hai, aura nitya prati satsaga karanA yogya hai| - satsagake ayogame tathAprakArake nimittase dUra rahanA yogya hai| kSaNa kSaName, prasaMga prasaMgapara aura nimitta nimittame svadazAke prati upayoma denA yogya hai| ApakA patra milA hai / Aja taka sarva bhAvase kSamA mAMgatA huuN| ' __vavANiyA, bhAdo sudI 9. guru, 1951 Aja dina taka sarva bhAvase kSamA mAMgatA huuN| noce likhe vAkya tathArUpa prasagapara vistArase samajhane yogya haiN| 'anubhavaprakAza' granthamese zrI prahlAdajIke prati sadgurudevakA kahA huA jo upadezaprasaga likhA, vaha vAstavika hai| tathArUpase nirvikalpa aura akhaMDa svarUpame abhinnajJAnake sivAya anya koI sarva dukha miTAnekA upAya jJAnIpuruSone nahIM jAnA hai| yahI vintii|| Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 491 638 rANapura (hamatiyA), bhAdo vadI 13, 1951 do patra mile the / kala yahA~ arthAt rANapurake samIpake gA~vame AnA huA hai / ati patra prazna likhe the, vaha patra kahI guma huA mAlUma hotA hai / sakSepame nimnalikhita uttarakA vicAra kIjiyegA 1 (1) dharma, adharmaM dravya svabhAvapariNAmI honese niSkriya kahe hai / paramArthanaya se ye dravya bhI sakriya hai / vyavahArase paramANu, pudgala aura sasArI jIva sakriya haiM, kyoMki ve anyonya grahaNa, tyAga Adise. eka pariNAmavat sambandha pAte hai | sar3anA yAvat vidhvasa pAnA yaha pudgalaparamANukA dharma kahA hai / paramArthase zubha varNAdikA palaTanA aura skadhakA milakara bikhara jAnA kahA hai .. [ patra khaMDita ] 639 rANapura, Asoja sudI 2, zukra, 1951 ho sake to jahA~ AtmArthakI kucha bhI carcA hotI ho vahA~ jAne-AnekA aura zravaNa AdikA prasaga karanA yogya hai | cAhe to jainake sivAya dUsare darzanako vyAkhyA hotI ho to use bho vicArArtha zravaNa karanA yogya hai / bambaI, Asoja sudI 11, 1951 Aja subaha yahA~ kuzalatAse AnA huA hai / vedAnta kahatA hai ki AtmA asaMga hai, jinendra bhI kahate haiM ki paramArthanayase AtmA vaisA hI hai / isI asaMgatAkA siddha honA, pariNata honA--yaha mokSa hai / svata. vaisI asagatA siddha honA prAya. asabhavita hai, aura isIliye jJAnapuruSone, jise sarva dukha kSaya karanekI icchA hai usa mumukSuko satsagakI nitya upAsanA karanI cAhiye, aisA jo kahA hai vaha atyanta satya hai / hamAre prati anukaMpA rakhiyegA / kucha jJAnavArtA likhiyegA / zrI DuMgarako praNAma / 1 641 bambaI, Asoja sudI 12, soma, 1951 " dekhatabhUlI TaLe to sarva du khano kSaya thAya' aisA spaSTa anubhava hotA hai, phira bhI uso dekhatabhUlIke pravAhame hI jIva bahA calA jAtA hai, aise jIvoke liye isa jagatame koI aisA AdhAra hai ki jisa AdhArase, Azrayase ve pravAhame na bahe ? prApta ho 640 642 babaI, Asoja sudI 13, 1951 samasta vizva prAya parakathA tathA paravRttime vahA calA jA rahA hai, usame rahakara sthiratA kahA~ se ? aise amUlya manuSya janmakA eka samya bhI paravRttise jAne denA yogya nahI hai, aura kucha bhI vaisA huA karatA hai, isakA upAya kucha vizeSataH khojane yogya hai / jJAnIpuruSakA nizcaya hokara atarbheda na rahe to AtmaprApti ekadama sulabha hai, aisA jJAnI pukArakara kaha gaye haiM, phira bhI loga kyo bhUlate haiM ? zrI Dugarako praNAma / 1. bhAvArtha - dekhate hI bhUlanekI Adata dUra ho jAye to sarva duHkhakA kSaya ho jAye / Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ babaI, Asoja sudI 13, 1951 sI tathA niMbapurIvAsI mumukSujanake prati, zrI stabhatIrtha / chane yogya lagatA ho to pUchiyegA / / karane yogya kahA ho, vaha vismaraNa yogya na ho itanA upayoga karake kramase bhI usame karanA yogya hai| tyAga, vairAgya, upazama aura bhaktiko sahaja svabhAvarUpa kara DAle binA tmidazA kaise Aye ? parantu zithilatAse, pramAdase yaha bAta vismRta ho jAtI hai| 644 babaI, Asoja vadI 3, ravi, 1951 lA hai| se viparota abhyAsa hai, isase vairAgya, upazamAdi bhAvokI pariNati ekadama nahI ho sakatI, Thana par3ato hai, tathApi niratara una bhAvoke prati dhyAna rakhanese avazya siddhi hotI hai / goga na ho taba ve bhAva jisa prakArase vardhamAna ho usa prakArake dravyakSetrAdikI upAsanA kA paricaya karanA yoga hai| saba kAryakI prathama bhUmikA vikaTa hotI hai, to anatakAlasa mumukSutAke liye vaisA ho isame kucha Azcarya nahI hai / sahajAtmasvarUpase praNAma / 645 babaI, Asoja vadI 11, 1951 samAgama yogya, Arya zrI sobhAga tathA zrI Dugarake prati, zrI sAyalA / / yapUrvaka-zrI sobhAgakA likhA huA patra milA hai| yA te zamAI rahyA', tathA 'samajyA te zamAI gayA', ina vAkyome kucha arthAntara hotA hai nomese kaunasA vAkya vizeSArtha vAcaka mAlUma hotA hai ? tathA samajhane yogya kyA hai ? nathA ' tathA samuccaya vAkyakA eka paramArtha kyA hai ? yaha vicAraNIya hai, vizeSarUpase vicAraNIya vacArame AyA ho use tathA vicAra kahate hue una vAkyokA jo vizeSa paramArtha dhyAname lekha sakeM to likhiyegA / yahI vintii| sahajAtmasvarUpase yathA0 __ babaI, Asoja, 1951 voko apriya honepara bhI jisa duHkhakA anubhava karanA par3atA hai, vaha duHkha sakAraNa honA bhUmikAse mukhyataH vicAravAnakI vicArazreNi udita hotI hai, aura usa parase anukramase paraloka, mokSa Adi bhAvokA svarUpa siddha huA ho, aisA pratIta hotA hai| name yadi apanI vidyamAnatA hai, to bhUtakAlame bhI usakI vidyamAnatA honI cAhiye aura vaisA hI honA caahiye| isa prakArake vicArakA Azraya mumukSujIvako kartavya hai| kisI pUrvapazcAt astitva na ho to madhyame usakA astitva nahI hotA, aisA anubhava vicAra ne sarvathA utpatti athavA sarvathA nAza nahI hai, sarva kAla usakA astitva hai, rUpAntara pariNAma vastutA badalatI nahI hai, aisA zrI jinendrakA abhimata hai, vaha vicAraNIya hai| 51 / Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 vaoN varSa 493 'SaDdarzanasamuccaya' kucha gahana hai, to bhI puna punaH vicAra karanese usakA bahuta kucha bodha hogA / jyojyo cittI zuddhi ora sthiratA hotI hai tyo tyo jJAnIke vacanakA vicAra yathAyogya ho sakatA hai / sarvaM jJAnakA phala bhI AtmasthiratA honA yahI hai, aisA vItarAga puruSone jo kahA hai vaha atyanta satya hai / mere yogya kAmakAja likhiyegA / yahI vinatI / li0 rAyacandake praNAma vidita ho / 647 babaI, Asoja, 1951 nirvANamArga agama agocara hai, isame sazaya nahI hai / apanI zaktise, sadguruke Azrayake binA usa mArgako khojanA azakya hai, aisA vAravAra dikhAyI detA hai / itanA hI nahI, kintu zrI sadgurucaraNake Azrayase jise bodhabIjakI prApti huI ho aise puruSako bhI sadguruke samAgamakA ArAdhana nitya kartavya hai / jagatake prasaga dekhate hue aisA mAlUma hotA hai ki vaise samAgama aura Azrayake binA nirAlamba bodha sthira rahanA vikaTa hai / babaI, Asoja, 1951 dRzyako adRzya kiyA, aura adRzyako dRzya kiyA aisA jJAnIpuruSokA AzcaryakAraka ananta aizvaryavIrya vANIse kahA jA sakane yogya nahI hai / 648 649 babaI, Asoja, 1951 - bItA huA eka pala bhI phira nahI AtA, aura vaha amUlya hai, to phira sArI Ayusthiti / eka palakA hIna upayoga eka amUlya kaustubha kho denese bhI vizeSa hAnikAraka hai, to vaise sATha palakI eka ghaDIkA hIna upayoga karanese kitanI hAni honI cAhiye ? isI taraha eka dina, eka pakSa, eka mAsa, eka varSa aura anukramase sArI AyusthitikA hona upayoga, yaha kitanI hAni aura kitane azreyakA kAraNa hogA, yaha vicAra zukla hRdayase turata A sakegA / sukha aura Ananda yaha sarva prANiyo, sarva jIvo, sarva sattvo aura sarva jantuoko nirantara priya haiM, phira bhI duHkha aura Ananda bhogate hai, isakA kyA kAraNa honA cAhiye ? ajJAna aura usake dvArA jindagIkA hIna upayoga / hIna upayoga hone se rokaneke liye pratyeka prANIkI icchA honI cAhiye, parantu kisa sAdhanase ? 650 bavaI, Asoja, 1951 jina puruSokI antarmukhadRSTi huI hai una puruSoko bhI satata jAgRtirUpa zikSA zrI vItarAgane dI hai, kyoki anantakAlake adhyAsavAle padArthoMkA saga hai vaha kucha bhI dRSTiko AkarSita kare aisA bhaya rakhanA yogya hai| aisI bhUmikAme isa prakArakI zikSA yogya hai, aisA hai to phira jisakI vicAradazA hai aise mumukSujIvako satata jAgRti rakhanA yogya hai, aisA kahaneme na AyA ho, to bhI spaSTa samajhA jA sakatA hai ki mumukSujIvako jisa jisa prakArase para abhyAsa hone yogya padArtha AdikA tyAga ho, usa usa prakArase avazya karanA yogya hai| yadyapi Arambha- parigahakA tyAga sthUla dikhAyI detA hai tathApi antarmukhavRttikA hetu honese vAravAra usake tyAgakA upadeza diyA hai / Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA~ varSa 651 vavaI, kAttika, 1952 'jaisA hai vaisA AtmasvarUpa jAnA, isakA nAma samajhanA hai| isase upayoga anya vikalpase rahita huA, isakA nAma zAta honA hai| vastutaH dono eka hI hai| jaisA hai vaisA samajhanese upayoga svarUpame zAta ho gayA, aura AtmA svabhAvamaya ho gayA, yaha prathama vAkya-'samajIne zamAI rahyA' kA artha hai| anya padArthake saMyogame jo adhyAsa thA, aura usa adhyAsame jo Atmatva mAnA thA vaha adhyAsarUpa Atmatva zAta ho gayA, yaha dUsare vAkya-'samajIne zamAI gayA' kA artha hai / paryAyAtarase arthAtara ho sakatA hai| vAstavame dono vAkyokA paramArtha eka hI vicAraNIya hai| jisa jisane samajhA usa usane merA terA ityAdi mahatva, mamatva zAta kara diyA; kyoki koI bhI nija svabhAva vasA dekhA nahI, aura nija svabhAva to acitya, avyAvAdhasvarUpa sarvathA bhinna dekhA, isaliye usIme samAviSTa ho gyaa| AtmAke sivAya anyame svamAnyatA thI, use dUra kara paramArthase mauna huA, vANIse 'yaha isakA hai' ityAdi kathana karanekhpa vyavahAra vacanAdi yoga taka kvacit rahA, tathApi AtmAse 'yaha merA hai', yaha vikalpa sarvathA zAta ho gayA, yathAtathya aciMtya svAnubhavagocarapadame lInatA ho gyii| ye dono vAkya lokabhASAme pracalita hue hai, ve 'AtmabhASA'mese Aye hai| jo uparyakta prakArase zAta nahI hue ve samajhe nahI hai aisA isa vAkyakA sArabhUta artha huA, athavA jitane aMzame zAta hue utane azame samajhe, aura jisa prakArase zAta hue usa prakArase samajhe itanA vibhAgArtha ho sakane yogya hai, tathApi mukhya arthame upayoga lagAnA yogya hai| anatakAlase yama, niyama, zAstrAvalokana Adi kArya karanepara bhI samajhanA aura zAta honA yaha prakAra AtmAme nahI AyA, aura isase paribhramaNanivRtti nahI huii| jo koI samajhane aura zAta honekA aikya kare, vaha svAnubhavapadame rahe, usakA paribhramaNa nivRtta ho jAye / sadgurukI AjJAkA vicAra kiye binA jIvane usa paramArthako jAnA nahI, aura jAnaneme prativarUpa asatsaga, svacchada aura avicArakA nirodha nahIM kiyA, jisase samajhanA aura zAta honA tathA donokA aikya nahI huA, aisA nizcaya prasiddha hai| 1. dekheM Aka 645 / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 495 yahA~se AraMbha karake Upara UparakI bhUmikAkI upAsanA kare to jIva samajhakara zAta ho jAye, yaha nisadeha hai| anaMta jJAnI puruSoMkA anubhava kiyA huA yaha zAzvata sugama mokSamArga jIvake dhyAname nahI AtA, isase utpanna hue khedasahita Azcaryako bhI yahA~ zAta karate haiN| satsaMga, sadvicArase zAta hone takake sarva pada atyata sacce haiM, sugama haiM, sugocara haiM, sahaja haiM aura niHsaMdeha haiN| ____OM OM OM OM 652 babaI, kArtika sudI 3, soma, 1952 zrI vedAtame, nirUpita mumukSujIvake lakSaNa tathA zrI jineMdra dvArA nirUpita samyagdRSTi jIvake lakSaNa sunane yogya haiM, (tathArUpa yoga na ho to paDhane yogya haiM;) vizeSarUpase manana karane yogya haiM, AtmAme pariNata karane yogya haiM / apane kSayopazamabalako kama jAnakara ahaMtAmamatAdikA parAbhava honeke liye nitya apanI nyUnatA dekhanA; vizeSa saga prasaMga kama karanA yogya hai / yahI vintii| 653 ThaMbaI, kAttika sudI 13, guru, 1952 do patra mile hai| , AtmahetubhUta sagake sivAya mumukSujIvako sarva saga kama karanA yogya hai| kyoki usake binA paramArthakA AvirbhUta honA kaThina hai, aura isa kAraNa zrI jineMdrane yaha vyavahAra dravyasayamarUpa sAdhutvakA upadeza kiyA hai| yahI vintii| shjaatmtvruup| 654 babaI, kArtika sudI 13, guru, 1952 pahale eka patra milA thaa| jisa patrakA uttara likhanekA vicAra kiyA thaa| tathApi vistArase likha sakanA abhI kaThina mAlUma huA, jisase Aja sakSepame pahu~cake rUpame ciTThI likhanekA vicAra huA thA / Aja ApakA likhA huA dUsarA patra milA hai| atarlakSyavat abhI jo vRtti rahatI huI dIkhatI hai vaha upakArI hai, aura vaha vRtti kramase paramArthakI yathArthatAme vizeSa upakArabhUta hotI hai / yahA~ Apane dono patra likhe, isase koI hAni nahI hai| abhI sudaradAsajIkA gratha athavA zrI yogavAsiSTha paDhiyegA / zrI sobhAga yahA~ hai / 655 babaI, kArtika vadI 8, ravi, 1952 , nizadina nainameM noMda na Ave, __ nara tabahi nArAyana paave| -zrI sundaradAsajI 656 vavaI, mArgazIrSa sudI 10, magala, 1952 zrI tribhovanake sAtha itanA sUcita kiyA thA ki Apake pahale patra mile the, una patro Adise vartamAna dazAko jAnakara usa dazAko vizeSatAke liye saMkSepame kahA thaa| jisa jisa prakArase paradravya (vastu) ke kAryakI alpatA ho, nija doSa dekhanekA dRDha dhyAna rahe, aura satsamAgama, satzAstrame vardhamAna pariNatise parama bhakki rahA kare usa prakArako AtmatA karate hue, tathA jJAnIke vacanokA vicAra karanese dazA vizeSatA prApta karate hue yathArtha samAdhike yogya ho, aisA lakSya rakhiyegA, aisA kahA thaa| yahI vintii| Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 zrImada rAjacandra 657 babaI, mArgazIrSa sudI 10, maMgala, 1952 zubhecchA, vicAra, jJAna ityAdi saba bhUmikAo me sarvasaMgaparityAga balavAna upakArI hai, aisA jAnakara jJAnI puruSone 'anagAratva' kA nirUpaNa kiyA hai / yadyapi paramArthase sarvasaMgaparityAga yathArtha bodha hone para prApta honA yogya hai, yaha jAnate hue bhI yadi satsaMgame nitya nivAsa ho, to vaisA samaya prApta honA yogya hai aisA jAnakara, jJAnIpuruSone sAmAnyataH bAhya sarvasaMgaparityAgakA upadeza diyA hai, ki jisa nivRttike yogase zubhecchAvAna jIva sadguru, satpuruSa aura satzAstrakI yathAyogya upAsanA karake yathArthaM bodha prApta kare / yahI vinatI / 658 baMbaI, pauSa sudI 6, ravi, 1952 tIno patra mile hai / sthabhatIrtha kava jAnA sambhava hai ? vaha likha sakeM to likhiyegA / do abhinivezoMke bAdhaka rahate honese jIva 'mithyAtva' kA tyAga nahI kara sakatA / ve isa prakAra hai - 'laukika' aura 'zAstrIya' / kramaza. satsamAgamake yogase jIva yadi una abhinivezoko choDa de to 'mithyAtva' kA tyAga hotA hai, aisA vAravAra jJAnI puruSone zAstrAdi dvArA upadeza diyA hai phira bhI jIva unheM choDaneke prati upekSita kisaliye hotA hai ? yaha bAta vicAraNIya hai / 659 babaI, pauSa sudI 6, ravi, 1952 sarvagdu khakA mUla sayoga (sabadha) hai, aisA jJAnI tIrthaMkarone kahA hai / samasta jJAnIpuruSone aisA dekhA hai / vaha sayoga mukhyarUpase do prakArakA kahA hai- 'aMtarasambandhI' aura 'bAhyasambandhI' / atara sayoga kA vicAra honeke liye AtmAko bAhyasayogakA aparicaya kartavya hai, jisa aparicayakI saparamArtha icchA jJAnI puruSa bhI kI hai / 660 babaI, pauSa sudI 6, ravi, 1952 "zraddhA jJAna lahyAM che topaNa, jo navi jAya pamAyo (pramAda) re, vaMdhya taru upama te pAme, saMyama ThANa jo nAyo re; - gAyo re, gAyo, bhale vIra jagatguru gAyo / ' babaI, pauSa sudI 8, magala, 1952 661 Aja eka patra milA hai / AtmArthake sivAya jisa jisa prakArase jIvane zAstrakI mAnyatA karake kRtArthatA mAnI hai, vaha sarva 'zAstrIya abhiniveza' hai| svacchadatA dUra nahI huI, aura satsamAgamakA yoga prApta huA hai, usa yoga bhI svacchadatAke nirvAhake liye zAstra ke kisI eka vacanako bahuvacana jaisA batAkara, mukhya sAdhana jo satsamAgama hai, usake samAna zAstrako kahatA hai athavA usase vizeSa bhAra zAstrapara detA hai, usa jIvako bhI 'aprazasta zAstrIya abhiniveza' hai / AtmAko samajhaneke liye zAstra upakArI hai, ora vaha bhI svacchadarahita puruSako itanA dhyAna rakhakara satzAstrakA vicAra kiyA jAye to vaha 'zAstrIya abhiniveza' ginane yogya nahI hai / sakSepa likhA hai / 1 bhAvArtha-ddhA ora jJAna prApta kara lenepara bhI yadi sayamasthAna nahI AyA ora pramAdakA nAza nahI huA to jIva vAjha vRkSako upamAko pAtA hai / jagataguru vIra prabhune kesA sundara upadeza diyA hai| Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 427 662 babaI, pauSa vadI, 1952, sarva prakArake bhayake rahaneke-sthAnarUpa isa saMsArame mAtra eka vairAgya hI abhaya hai| isa nizcayame tIno kAlame zakA honA yogya nahI hai| ___ "yoga asaMkha je jina kahyA, ghaTamAMhI riddhi dAkho re; . navapada tema ja jANajo, AtamarAma che. sAkhI re|' -zrI zrIpALarAsa babaI, pauSa, 1952 gRhAdi pravRttike yogase upayoga vizeSa calAyamAna rahanA sabhava hai, aisA jAnakara parama puruSa sarvasagaparityAgakA upadeza karate the / ... baMbaI, pauSa vadI 2, 1952 sarva prakArake bhayake rahaneke sthAnarUpa isa sasArame mAtra eka vairAgya hI abhaya hai| jo vairAgyadazA mahAna muniyoko prApta honA durlabha hai, vaha vairAgyadazA to prAya jinhe gahavAsame rahatI thI, aise zrI mahAvIra, RSabha Adi puruSa bhI tyAgako grahaNa karake gharase cala nikale, yahI tyAgakI retA batAI hai| - jaba taka gahasthAdi vyavahAra rahe taba taka AtmajJAna na ho, athavA jise AtmajJAna ho, use gRhasthAdi vyavahAra na ho, aisA niyama nahI hai / vaisA honepara bhI paramapuruSone jJAnIko 'bhI tyAga vyavahArakA upadeza kiyA hai, kyoki tyAga aizvaryako spaSTa vyakta karatA hai, isase aura lokako upakArabhUta honese tyAga akartavyalakSyase kartavya hai, isame sandeha nahIM hai| jo svasvarUpame sthiti hai, use 'paramArthasayama' kahA hai| usa sayamake kAraNabhUta anya nimittoMke grahaNako 'vyavahArasayama' kahA hai| kisI jJAnIpuruSane usa sayamakA bhI niSedha nahI kiyA hai| paramArthakI upekSA (lakSake binA) se jo vyavahArasayamame hI paramArthasayamakI mAnyatA rakhe, usake vyavahArasayamakA usakA abhiniveza dUra karaneke liye, niSedha kiyA hai| paraMtu vyavahArasayamame kucha bhI paramArthako nimittatA nahI hai, aisA jJAnIpuruSone kahA nahI hai| paramArthake kAraNabhUta 'vyavahArarAyama' ko bhI paramArthasaMyama kahA hai| zrI Dugarako icchA vizeSatAse likhanA ho sake to likhiyegaa| prArabdha hai, aisA mAnakara jJAnI upAdhi karate hai, aisA mAlUma nahI hotA, paratu pariNatise chaTa jAnepara bhI tyAga karate hue bAhya kAraNa rokate haiM, isaliye jJAnI upAdhisahita dikhAyI dete hai, tathApi ve usako nivRttike lakSyakA nitya sevana karate hai| prnnaam| babaI, pauSa vadI 9, guru, 1952 dehAbhimAnara hita satpuruSoko atyaMta bhaktise trikAla namaskAra jJAnIpuruSone vAravAra Arambha-parigahake tyAgako utkRSTatA kahI hai, aura puna puna usa tyAgakA upadeza kiyA hai, aura prAya. svaya bhI aisA AcaraNa kiyA hai, isaliye mumukSupuruSako avazya use kama karanA cAhiye, isame sandeha nahIM hai| 1 bhAvArthake liye dekheM Apha 377 / Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 zrImada rAjacandra Arabha-parigrahakA tyAga kisa kisa prativadhase jIva nahI kara sakatA, aura vaha prativadha kisa prakArase dUra kiyA jA sakatA hai, isa prakArase mumukSujIvako apane cittame vizeSa vicAra-akura utpanna karake kucha bhI tathArUpa phala lAnA yogya hai| yadi vaisA na kiyA jAye to usa jIvako mumukSutA nahI hai, aisA prAya kahA jA sakatA hai| __Arabha aura parigrahakA tyAga kisa prakArase huA ho to yathArtha kahA jAye ise pahale vicArakara vAdame uparyukta vicAra-akura mumukSujIvako apane ataHkaraName avazya utpanna karanA yogya hai| tathArUpa udayase vizeSa likhanA abhI nahI ho sktaa| vaMbaI, pauSa vadI 12, ravi, 1952 utkRSTa sampattike sthAna jo cakravartI Adi pada hai una sabako anitya jAnakara vicAravAna puruSa unhe choDakara cala diye hai, athavA prArabdhodayase vAsa huA to bhI amUcchitarUpase aura udAsInatAse use prArabdhodaya samajhakara AcaraNa kiyA hai, aura tyAgakA lakSya rakhA hai| 667 babaI, pauSa vadI 12, ravi, 1952 ___ mahAtmA buddha ( gautama ) jarA, dAridraya, roga aura mRtyu ina cAroko eka AtmajJAnake binA anya sarva upAyoMse ajeya samajhakara, jisame unakI utpattikA hetu haiM, aise sasArako chor3akara cala diye the / zrI RSabha Adi anata jJAnIpuruSone isI upAyakI upAsanA kI hai, aura sarva jIvoko isa upAyakA upadeza diyA hai| usa AtmajJAnako prAya. durgama dekhakara niSkAraNa karuNAzIla una satpuruSone bhaktimArga kahA hai, jo sarva azaraNako nizcala zaraNarUpa hai, aura sugama hai| babaI, mAgha sudI 4, ravi, 1952 patra milA hai| asaga AtmasvarUpa satsaMgake yogase nitAta saralatAse jAnanA yogya hai, isameM sazaya nahI hai| satsagake mAhAtmyako saba jJAnIpuruSone atizayarUpase kahA hai, yaha yathArtha hai| isameM vicAravAnako kisI taraha vikalpa honA yogya nahI hai| abhI tatkAla samAgama sambaMdhI vizeSarUpase likhanA nahIM ho sktaa| 668 babaI, mAgha vadI 11, ravi, 1952 yahA~se savistara patra milaneme abhI vilaMba hotA hai, isaliye praznAdi likhanA nahI ho pAtA, aisA Apane likhA to vaha yogya hai / prApta prArabdhodayake kAraNa yahA~se patra likhaneme vilaMba honA sambhava hai| tathApi tIna-tIna cAra-cAra dinake atarase Apa athavA zrI DaMgara kucha jJAnavArtA niyamitarUpase likhate rahiyegA, jisase prAyaH yahA~se patra likhaneme kucha niyamitatA ho skegii| trividha trividha namaskAra / 670 vaMvaI, phAguna sudI 1, 1952 OM sadguruprasAda jJAnIkA sarva vyavahAra paramArthamUla hotA hai, to bhI jisa dina udaya bhI AtmAkAra rahegA, vaha dina dhanya hogaa| Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA~ varSa 499 sarva du khase mukta honekA sarvotkRSTa upAya AtmajJAnako kahA hai, yaha jJAnIpuruSokA vacana satya hai, atyanta satya hai| jaba taka jIvako tathArUpa AtmajJAna na ho taba taka bandhanakI Atyantika nivRtti nahI hotI, isame sazaya nahI hai| usa AtmajJAnake hone taka jIvako mUrtimAna AtmajJAnasvarUpa sadgurudevakA niratara Azraya avazya karanA yogya hai, isame sazaya nahIM hai / usa AzrayakA viyoga ho taba AzrayabhAvanA nitya kartavya hai| udayake yogase tathArUpa AtmajJAna honese pUrva upadezakArya karanA par3atA ho to vicAravAna mumukSu paramArthamArgake anusaraNa karaneke hetubhUta aise satpuruSakI bhakti, satpuruSakA guNagAna, satpuruSake prati pramodabhAvanA aura satpuruSake prati avirodhabhAvanAkA logoko upadeza detA hai, jisa taraha matamatAtarakA abhiniveza dUra ho, aura satpuruSake vacana grahaNa karanekI AtmavRtti ho, vaisA karatA hai| vartamAnakAlame usa prakArakI vizeSa hAni hogI, aisA jAnakara jJAnIpuruSone isa kAlako duSamakAla kahA hai, aura vaisA pratyakSa dikhAyI detA hai| - sarva kAryame kartavya mAtra AtmArtha hai, yaha samyagbhAvanA mumukSujIvako nitya karanA yogya hai| 671 babaI, phAguna sudI 3, ravi, 1952 ApakA eka patra Aja milA hai| usa patrame zrI Dugarane jo prazna likhavAye haiM unake vizeSa samAdhAnake liye pratyakSa samAgamapara dhyAna rakhanA yogya hai|| praznose bahuta satopa huA hai| jisa prArabdhake udayase yahA~ sthiti hai, usa prArabdhakA jisa prakArase vizeSata vedana kiyA jAya usa prakArase rahA jAtA hai| aura isase vistArapUrvaka patrAdi likhanA prAya nahI hotaa| zrI sudaradAsajIke granthokA athase iti taka anukramase vicAra ho sake, vaisA abhI kIjiyegA, to kitane hI vicArokA spaSTIkaraNa hogaa| pratyakSa samAgamame uttara samajhame Ane yogya honese patra dvArA mAtra pahu~ca likhI hai / yhii| bhaktibhAvase nmskaar| 672 babaI, phAguna sudI 10, 1952 OM sadguruprasAda AtmArthI zrI sobhAga tathA zrI Dugarake prati, zrI sAyalA / vistArapUrvaka patra likhanA abhI nahI hotA, isase cittame vairAgya, upazama Adi vizeSa pradIpta rahaneme satzAstrako eka vizeSa AdhArabhUta nimitta jAnakara, zrI sudaradAsa Adike granthokA ho sake to do se cAra ghar3I taka niyamita vAcanA-pRcchatA ho, vaisA karaneke liye likhA thaa| zrI sundaradAsake granthokA Adise lekara ata taka abhI vizeSa anuprekSApUrvaka vicAra karaneke liye Apase aura zrI Dugarase vinatI hai| kAyA taka mAyA (arthAt kaSAyAdi) kA sambhava rahA karatA hai, aisA zrI Dugarako lagatA hai, yaha abhinAya prAya to yathArtha hai, to bhI kisI puruSavizeSameM sarvathA saba prakArake saMjvalana Adi kapAyakA abhAva ho sakanA sambhava lagatA hai, aura ho sakaneme sandeha nahIM hotA, isaliye kAyAke honepara bhI kaSAyakA abhAva sambhava hai, arthAt sarvathA rAgadveSarahita puruSa ho sakatA hai| rAgadveparahita yaha puruSa hai, aisA vAdya ceSTAse sAmAnya jIva jAna sakeM, yaha sambhava nahI / isase vaha puruSa kapAyarahita, sampUrNa vIta. rAga na ho, aisA abhiprAya vicAravAna sthApita nahI karate, kyoki vAhya ceSTAse AtmadazAko sthiti sarvathA samajhame A sake, aisA nahIM kahA jA sktaa| Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 zrImad rAjacandra zrI sundaradAsane AtmajAgRtadazAme 'zUrAtanaaga' kahA hai, usame vizeSa ullAsa pariNatise zUravIratAkA nirUpaNa kiyA hai *mAre kAma krodha saba, lobha moha posi DAre, indrihu katala karI, kiyo rajapUto hai| mAryo mahA matta mana, mAre ahaMkAra mIra, mAre mada machara hU, aiso rana rUto hai / / mArI AzA tRSNA puni, pApinI sApinI dou, sabako sahAra kari, nija pada pahUto hai / sundara kahata aiso, sAdhu kou zUravIra, vairi saba mArike, nicita hoI sUto hai| -zrI sudaradAsa zUrAtanaaga, 21-11 673 baMbaI, phAguna sudI 10, ravi, 1952 OM zrI sadguruprasAda zrI sAyalAkSetrame kramase vicarate hue pratibandha nahI hai| yathArthajJAna utpanna honese pahale jina jIvoko, upadeza denekA rahatA ho una jIvoko, jisa taraha vairAgya, upazama aura bhaktikA lakSya ho, usa taraha prasagaprApta jIvoko upadeza denA yogya hai, aura jisa taraha unakA nAnA prakArake asaAgrahakA tathA sarvathA veSavyavahArAdikA abhiniveza kama ho, usa taraha upadeza pariNamita ho vaise AtmArtha vicArakara kahanA yogya hai| kramaza ve jIva yathArtha mAgake sanmukha ho aisA yathAzakti upadeza kartavya hai| 674 baMbaI, phAguna vadI 3, soma, 1952 OM sadguruprasAda dehadhArI honepara bhI nirAvaraNajJAnasahita rahate haiM aise mahApuruSoko trikAla namaskAra AtmArthI zrI sobhAgake prati, zrI sAyalA / dehadhArI honepara bhI parama jJAnIpuruSame sarva kaSAyakA abhAva ho sake, aisA hamane likhA hai, usa prasagame 'abhAva' zabdakA artha 'kSaya' samajhakara likhA hai| jagatavAsI jIvako rAgadvepa dUra honekA patA nahI calatA, parantu jo mahAna puruSa haiM ve jAnate hai ki isa mahAtmA puruSame rAgadvepakA abhAva yA upazama hai, aisA likhakara Apane zakA kI hai ki jaise mahAtmA purupako jJAnIpurupa athavA dRDha mumukSujIva jAnate haiM vaise jagatake jIva kyo na jAne ? manuSya Adi prANIko dekhakara jaise jagatavAsI jIva jAnate hai ki ye manuSya Adi haiM, aura mahAtmA puruSa bhI jAnate haiM ki ye manuSya Adi hai, ina padArthoMko dekhanese dono samAnarUpase jAnate hai, aura isame bheda rahatA hai, vasA bheda honeke kyA kAraNa mukhyata vicAraNIya he ? aisA likhA usakA samAdhAna manuSya Adiko jo jagatavAsI jIva jAnate haiM, vaha daihika svarUpase tathA daihika ceSTAse jAnate hai| eka dUsareko mudrAme, AkArame aura indriyome jo bheda hai, use cakSu Adi indriyoMse jagatavAsI jIva __ *bhAvArya-jisane kAma va krodhako mAra DAlA hai, lobha va mohako pIsa DAlA hai aura indriyoko kala karake zUravIratA dikhAI hai, jisane madonmatta mana aura ahakArarUpa senApatikA nAza kara diyA hai, tathA mada eva matsarako nirmUla kara diyA hai aisA raNava~kA hai, jisane AzA tRSNArUpI pApiSTha sAMpinoko bhI mAra diyA hai vaha sava pariyokA sahAra karake nijapada aryAt apane svabhAvameM sthira huA hai / sudaradAsa kahate haiM ki koI virala zUravIra sAdhu hA sabhI pariyokA nAzakara nizcita hokara so rahA hai arthAt svabhAvameM magna hokara AtmAnadakA upabhoga karatA hai| Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 29 vA~ varSa jAna sakate haiM, aura una jIvoMke kitane hI abhiprAyoko bhI jagatavAsI jIva anumAnase jAna sakate hai, kyoki vaha unake anubhavakA viSaya hai / parantu jo jJAnadazA athavA vItarAgadazA hai vaha mukhyata daihika svarUpa tathA daihika ceSTAkA viSaya nahI hai, atarAtmaguNa hai, aura antarAtmatA bAhya jIvoke anubhavakA viSaya na honese, tathA jagatavAsI jIvome tathArUpa anumAna karane ke bhI prAya saskAra na honese ve jJAnI yA vItarAgako pahacAna nahI sakate / koI jIva satsamAgamake yogase, sahaja zubhakarmake udayase, tathArUpa kucha saMskAra prApta kara jJAnI yA vItarAgako yathAzakti pahacAna sakatA hai / tathApi saccI pahacAna to dRDha mumukSutAke pragaTa honepara, tathArUpa satsamAgamase prApta hue upadezakA avadhAraNa karanepara aura antarAtmavRtti pariNamita honepara jIva jJAnI yA vItarAgako pahacAna sakatA hai / jagatavAsI arthAt jo jagatadRSTi jIva hai, unakI dRSTise jJAnI yA vItarAgakI saccI pahacAna kahA~se ho ? jisa taraha andhakAra meM paDe hue padArthako manuSyacakSu dekha nahI sakate, usI taraha dehame rahe hue jJAnI yA vItarAgako jagatadRSTi jIva pahacAna nahI sakatA / jaise andhakArame paDe hue padArthako manuSyacakSuse dekhaneke liye kisI dUsare prakAzako apekSA rahatI hai, vaise jagatadRSTi jIvoko jJAnI yA vItarAgakI pahacAna ke liye vizeSa zubha saskAra aura satsamAgamakI apekSA honA yogya hai | yadi vaha yoga prApta na ho to jaise adhakArame rahA huA padArtha aura adhakAra ye dono ekAkAra bhAsita hote haiM, bheda bhAsita nahI hotA, vaise tathArUpa yogake binA jJAnI yA vItarAga aura anya sasArI jIvokI ekAkAratA bhAsita hotI hai, dehAdi ceSTAse prAya bheda bhAsita nahI hotA / jo dehadhArI sarva ajJAna aura sarva kaSAyose rahita hue hai, una dehadhArI mahAtmAko trikAla para bhaktise namaskAra ho / namaskAra ho / / ve mahAtmA jahA~ rahate haiM, usa dehako bhUmiko, gharako, mArgako, Asana Adi sabako namaskAra ho / namaskAra ho ! / zrI DuMgara Adi sarvaM mumukSujanako yathAyogya | 675 bambaI, phAguna vadI 5, budha, 1952 OM do patra mile haiM / mithyAtvake paccIsa prakAramese prathamake ATha prakArakA samyaksvarUpa samajhane ke liye pUchA vaha tathArUpa prArabdhodayase abhI thoDe samayame likha sakanekA sambhava kama hai / 'sundara kahata aiso, sAdhu kou zUravIra, vairi saba mArike nicita hoI sUto hai / ' jIvako vizeSata anuprekSA jIvoke vizeSa upakArake liye usa samAdhAna likhU~gA / 676 bambaI, phAguna vadI 9, ravi, 1952 karane yogya AzakA sahaja nirNayake liye tathA dUsare kinhI mumukSu patrame likhI use paDhA hai / thoDe dinome ho sakegA to kucha praznokA zrI DuMgara Adi mumukSujIvoko yathAyogya / 677 bambaI, caitra sudI 1, ravi, 1952 patra milA hai | sahaja udayamAna cittavRttiyA~ likhI ve paDhI haiN| vistAra se hitavacana likhanekI abhilASA batAyI, isa viSayame sakSepame nIceke lekhase vicAriyegA prArabdhodayase jisa prakArakA vyavahAra prasagame rahatA hai, usako najarame rakhate hue jaise patra Adi likhaneme sakSepa se pravRtti hotI hai, vaisA adhika yogya hai, aisA abhiprAya prAya rahatA hai / Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 zrImad rAjacandra ___ AtmAke liye vastuta upakArabhUta upadeza karaneme jJAnIpuruSa sakSepase pravRtti nahI karate, aisA honA prAya sambhava hai, tathApi do kAraNose jJAnIpuruSa usa prakArase bhI pravRtti karate hai-(1) vaha upadeza jijJAsu jIvame pariNamita ho aise sayogome vaha jijJAsu jIva na rahatA ho, athavA usa upadezake vistArase karanepara bhI usame use grahaNa karanekI tathArUpa yogyatA na ho, to jJAnIpuruSa una jIvoko upadeza karaneme sakSepase bhI pravRtti karate hai| (2) athavA apaneko bAhya vyavahArakA aisA udaya ho ki vaha upadeza jijJAsu jIvame pariNamita honeme prativadharUpa ho, athavA tathArUpa kAraNake binA vaisA vartana kara mukhyamArgake virodharUpa yA sazayake heturUpa honekA kAraNa hotA ho to bhI jJAnIpuruSa upadezame sakSepase pravRtti karate hai athavA mauna rahate hai| sarvasaMgaparityAga kara cale jAnese bhI jova upAdhirahita nahI hotaa| kyoki jaba taka atarapariNatipara dRSTi na ho aura tathArUpa mArgame pravRtti na kI jAye taba taka sarvasagaparityAga bhI nAma mAtra hotA hai / aura vaise avasarame bhI atarapariNatipara dRSTi denekA bhAna jIvako AnA kaThina hai, to phira aise gRha vyavahArame laukika abhinivezapUrvaka rahakara atarapariNatipara dRSTi de sakanA kitanA duHsAdhya honA cAhiye, yaha vicAraNIya hai, aura vaise vyavahArame rahakara jIvako atarapariNatipara kitanA bala rakhanA cAhiye, yaha bhI vicAraNIya hai, aura avazya vaisA karanA yogya hai| ___ adhika kyA likheM? jitanI apanI zakti ho usa sArI zaktise eka lakSya rakhakara, laukika abhinivezako kama karake, kucha bhI apUrva nirAvaraNatA dIkhatI nahI hai, isaliye 'samajhakA kevala abhimAna hai', isa taraha jIvako samajhAkara jisa prakAra jIva jJAna, darzana aura cAritrame satata jAgrata ho, vahI karaneme vRtti lagAnA, aura rAta-dina usI citaname pravRtti karanA yahI vicAravAna jIvakA kartavya hai, aura usake liye satsaga, satzAstra aura saralatA Adi nijaguNa upakArabhUta hai, aisA vicArakara usakA Azraya karanA yogya hai| jaba taka laukika abhiniveza arthAt dravyAdi lobha, tRSNA, daihika mAna, kula, jAti Adi sambandhI moha yA vizeSatva mAnanA ho, vaha bAta na choDanI ho, apanI buddhise svecchAse amuka gacchAdikA Agraha rakhanA ho, taba taka jovame apUrva guNa kaise utpanna ho ? isakA vicAra sugama hai / adhika likhA jA sake aisA udaya abhI yahA~ nahI hai, tathA adhika likhanA yA kahanA bhI kisI prasaMgame hone denA yogya hai, aisA hai| ApakI vizeSa jijJAsAke kAraNa prArabdhodayakA vedana karate hue jo kucha likhA jA sakatA thA, usakI apekSA kucha udIraNA karake vizeSa likhA hai / yahI vintii| 678 babaI, caitra sudI 2, soma, 1952 kSaName harpa aura kSaName zoka ho Aye aise isa vyavahArame jo jJAnopuruSa samadazAse rahate haiM, unhe atyanta bhaktise dhanya kahate haiM, aura sarva mumukSujIvoko isI dazAkI upAsanA karanA yogya hai, aisA nizcaya dekhakara pariNati karanA yogya hai / yahI vinatI / zrI Dugara Adi mumukSuoko nmskaar| 679 bavaI, caitra sudI 11, zukra, 1952 sadgurucaraNAya namaH AtmaniSTha zrI sobhAgake prati, zrI sAyalA / phAguna vadI 6 ke parame likhe hue praznokA samAdhAna isa patrame sakSepase likhA hai, use vicaariyegaa| Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 vaoN varSa 503 1 jisa jJAname deha AdikA adhyAsa miTa gayA hai, aura anya padArthame ahatA-mamatAkA abhAva hai, tathA upayoga svabhAvame pariNamatA hai, arthAt jJAna svarUpatAkA sevana karatA hai, usa jJAnako 'nirAvaraNajJAna' kahanA yogya hai | 2 sarvaM jIvoko arthAt sAmAnya manuSyoko jJAnI ajJAnIkI vANIme jo antara haiM so samajhanA kaThina hai, yaha bAta yathArtha hai, kyoki zuSkajJAnI kucha sIkha kara jJAnI jaisA upadeza kare, jisase usame vacanakI samAnatA dIkhanese zuSkajJAnIko bhI sAmAnya manuSya jJAnI mAneM, madadazAvAna mumukSujIva bhI vaise vacanoMse bhrAtime paDa jAye, parantu utkRSTadazAvAna mumukSupuruSa zuSkajJAnokI vANI zabdase jJAnIkI vANI jaisI dekhakara prAya bhrAti pAne yogya nahI hai, kyoki Agayase zuSkajJAnIkI vANIse jJAnIkI vANIkI tulanA nahI hotI / jJAnIkI vANI pUrvApara avirodhI, AtmArtha-upadezaka aura apUrva arthakA nirUpaNa karanevAlI hotI hai, aura anubhavasahita honese AtmAko satata jAgrata karanevAlI hotI hai / zuSkajJAnIkI vANIme tathArUpa guNa nahI hote / sarvase utkRSTa guNa jo pUrvApara avirodhitA hai, vaha zuSkajJAnIkI vANIme nahI ho sakatA, kyoki use yathAsthita padArthadarzana nahI hotA, aura isa kAraNase jagaha jagaha usakI vANI kalpanA se yukta hotI hai / ityAdi nAnA prakArake bhedase jJAnI aura zuSkajJAnIkI vANIkI pahacAna utkRSTa mumukSuko hone yogya hai / jJAnIpuruSako to usakI pahacAna sahajasvabhAvase hotI hai, kyoki svaya bhAnasahita hai, aura bhAnasahita puruSa ke binA isa prakAra ke AzayakA upadeza nahI diyA jA sakatA, aisA sahaja ho ve jAnate haiM / jise ajJAna aura jJAnakA bheda samajhame AyA hai, use ajJAnI aura jJAnIkA bheda sahajame samajhameM A sakatA hai / jisakA ajJAnake prati moha samApta ho gayA hai, aise jJAnopurupako zuSkajJAnIke vacana kaise bhrAti kara sakate hai ? kintu sAmAnya jIvoko athavA madadazA aura madhyamadazAke mumukSuko zuSkajJAnIke vacanaM samAnarUpa dikhAyI denese, dono jJAnIke vacana haiM, aisI bhrAti honA saMbhava hai / utkRSTa mumukSuko prAya' vaisI bhrAti sabhava nahI hai, kyoki jJAnIke vacanokI parIkSAkA bala use vizeSarUpase sthira ho gayA hai / pUrvakAlame jJAnI ho gaye ho, aura mAtra unakI mukhavANI rahI ho to bhI vartamAnakAlame jJAnI puruSa yaha jAna sakate haiM ki yaha vANI jJAnIpuruSakI hai, kyoki rAtri-dinake bhedakI taraha ajJAnI-jJAnIkI vANI Azaya-bheda hotA hai, aura AtmadazAke tAratamyake anusAra AzayavAlI vANI nikalatI hai / vaha Azaya, vANIparase 'vartamAna jJAnIpuruSa' ko svAbhAvika dRSTigata hotA hai / aura kahanevAle puruSakI dazAkA tAratamya dhyAnagata hotA hai / yahA~ jo 'vartamAna jJAnI' zabda likhA hai, vaha kisI vizeSa prajJAvAna, pragaTa bodhabIjasahita puruSake arthame likhA hai / jJAnI ke vacanokI parIkSA yadi sarva jIvoko sulabha hotI to nirvANa bhI sulabha hI hotA / 3 jinAgamame mati, zruta Adi jJAnake pA~ca prakAra kahe hai / ve jJAnake prakAra sacce haiM, upamAvAcaka nahI haiM / avadhi, mana paryaMya Adi jJAna vartamAnakAlame vyavaccheda jaise lagate hai, isase ye jJAna upamAvAcaka samajhanA yogya nahI hai / ye jJAna manuSya jIvoko cAritraparyAyakI vizuddha taratamatAse utpanna hote haiN| vartamAnakAlame vaha vizuddha taratamatA prApta honA duSkara hai, kyoki kAlakA pratyakSa svarUpa cAritramohanIya Adi prakRtiyoke vizeSa valasahita pravartamAna dikhAyI detA hai / 1 sAmAnya Atmacaritra bhI kisI ho jIvame honA sabhava hai / aise kAlame usa jJAnakI labdhi vyavaccheda jaisI ho, isame kucha Azcarya nahI hai, isaliye usa jJAnako upamAvAcaka samajhanA yogya nahI hai / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 zrImad rAjacandra AtmasvarUpakA vicAra karate hue to usa jJAnakI kucha bhI asambhAvanA dIkhatI nahI hai| sarva jJAnakI sthitikA kSetra AtmA hai, to phira avadhi, mana paryaya Adi jJAnakA kSetra AtmA ho, isame sazaya karanA kaise yogya ho ? yadyapi zAstrake yathAsthita paramArthase ajJa jIva usako vyAkhyA jisa prakArase karate haiM, vaha vyAkhyA virodhavAlI ho, parantu paramArthase usa jJAnakA honA sambhava hai| jinAgamame usakI jisa prakArake Azayase vyAkhyA kI ho, vaha vyAkhyA aura ajJAnI jIva Azaya jAne vinA jo vyAkhyA kareM una donome mahAna bheda ho isame Azcarya nahI hai, aura usa bhedake kAraNa usa jJAnake viSayake liye sandeha honA yogya hai, parantu AtmadRSTi se dekhate hue usa sandehakA avakAza nahI hai| 4 kAlakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'samaya' hai, rUpI padArthakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'paramANu' hai, aura arUpI padArthakA sUkSmase sUkSma vibhAga 'pradeza' hai / ye tIno aise sUkSma haiM ki atyanta nirmala jJAnakI sthiti unake svarUpako grahaNa kara sakatI hai| sAmAnyata sasArI jIvokA upayoga asakhyAta samayavartI hai, usa upayogame sAkSAtrUpase eka samayakA jJAna sambhava nahI hai| yadi vaha upayoga eka samayavartI aura zuddha ho to usame sAkSAtrUpase samayakA jJAna hotA hai| usa upayogakA eka samayavartitva kaSAyAdike abhAvase hotA hai, kyoki kapAyAdike yogase upayoga mUDhatAdi dhAraNa karatA hai, tathA asakhyAta samayavartitvako prApta hotA hai| vaha kapAyAdike abhAvase eka samayavartI hotA hai, arthAt kapAyAdike yogase asakhyAta samayamese eka samayako alaga karanekI sAmarthya usame nahI thI, vaha kapAyAdike abhAvase eka samayako alaga karake avagAhana karatA hai / upayogakA eka samayavartitva, kaSAyarahitatA honeke vAda hotA hai / isaliye jise eka samayakA, eka paramANukA, aura eka pradezakA jJAna ho use 'kevalajJAna' pragaTa hotA hai, aisA jo kahA hai, vaha satya hai| kapAyarahitatAke vinA kevalajJAnakA sambhava nahIM hai aura kaSAyarahitatAke vinA upayoga eka samayako sAkSAtrUpase grahaNa nahI kara sktaa| isaliye jisa samayame eka samayako grahaNa kare usa samaya atyanta kapAyarahitatA honI cAhiye / aura jahA~ atyanta kapAyakA abhAva ho vahA~ kevalajJAna' hotA hai| isaliye isa prakAra kahA hai ki jise eka samaya, eka paramANu aura eka pradezakA anubhava ho use 'kevalajJAna' pragaTa hotA hai| jIvako vizeSa puruSArthake liye isa eka sugama sAdhanakA jJAnIpuruSane upadeza kiyA hai| samayakI taraha paramANu aura pradezakA sUkSmatva honese tInoko eka sAtha grahaNa kiyA hai / atarvicArame rahaneke liye jJAnI puruSone asakhyAta yoga kahe haiN| unamese eka yaha vicArayoga' kahA he, aisA samajhanA yogya hai| 5 zubhecchAse lekara sarva kamarahitarUpase svasvarUpasthiti takame aneka bhUmikAe~ haiM / jo jo AtmArthI jIva hue, aura uname jisa jisa azame jAgratadazA utpanna huI, usa usa dazAke bhedase unhone aneka bhUmikAokA ArAdhana kiyA hai| zrI kabIra, sundaradAsa Adi sAdhujana AtmArthI gine jAne yogya haiM, aura zubhecchAse Uparako bhUmikAome unakI sthiti honA sambhava hai / atyanta svasvarUpasthitike liye unakI jAgRti aura anubhava bhI dhyAnagata hotA hai| isase vizeSa spaSTa abhiprAya abhI denekI icchA nahI hotii| 6 'kevalajJAna' ke svarUpakA vicAra durgama hai, aura zrI Dugara kevala-koTIse usakA nirdhAra karate hai, usame yadyapi unakA abhiniveza nahI hai, parantu vaisA unhe bhAsita hotA hai, isaliye kahate haiN| mAtra 'kevala-koTI' he, aura bhUta-bhaviSyakA kucha bhI jJAna kisIko na ho, aisI mAnyatA karanA yogya nahI hai| bhUta-bhaviSyakA yathArthajJAna hone yogya hai, parantu vaha kinhI virala puruSoko, aura vaha bhI vizuddha cAritratAratamyase, isaliye vaha sandeharUpa lagatA hai, kyoki vaisI vizuddha cAritrataratamatAkA vartamAname abhAva-sA Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 29 vA~ varSa rahatA hai / vartamAname zAstravettA mAtra zabdabodhase 'kevalajJAna' kA jo artha kahate hai, vaha yathArthaM nahI aisA zrI Dugarako lagatA ho to vaha sambhAvita hai / phira bhUta-bhaviSya jAnanA, isakA nAma 'kevalajJAna' aisI vyAkhyA mukhyata zAstrakArane bhI nahI kI hai| jJAnakA atyanta zuddha honA use jJAnIpuruSone 'keva jJAna' kahA hai, aura usa jJAname mukhya to Atmasthiti aura AtmasamAdhi kahI hai / jagatakA jJAna ho ityAdi jo kahA hai, vaha sAmAnya jIvose apUrva vipayakA grahaNa honA azakya jAnakara kahA hai, kyo jagatake jJAnapara vicAra karate-karate AtmasAmarthya samajhame AtA hai| zrI Dugara, mahAtmA zrI Rpa Adime kevala-koTI na kahate ho to aura unake AjJAvartI arthAt jaise mahAvIra svAmIke darzanase pA~ca mumukSuone kevalajJAna prApta kiyA, una AjJAvartiyoko kevalajJAna kahA hai, usa 'kevalajJAna' ko 'keva koTI' kahate ho, to yaha bAta kisI bhI taraha yogya hai / kevalajJAnakA zrI Dugara ekAta niSedha kareM, to AtmAkA nipedha karane jaisA hai / loga abhI 'kevalajJAna' kI jo vyAkhyA karate hai, vaha 'kevalajJAna' vyAkhyA virodhavAlI mAlUma hotI hai, aisA unhe lagatA ho to yaha bhI sambhavita hai, kyoki vartama prarUpaNAme mAtra jagatajJAna' 'kevalajJAna' kA viSaya kahA jAtA hai / isa prakArakA samAdhAna likhate bahutase prakArake virodha dRSTigocara hote haiM, aura una virodhoko batAkara usakA samAdhAna likhanA a tatkAla honA azakya hai, isaliye sakSepameM samAdhAna likhA hai / samAdhAnakA samuccayArtha isa prakAra hai "AtmA jaba atyanta zuddha jJAnasthitikA sevana kare, usakA nAma mukhyataH 'kevalajJAna' hai / ra prakArake rAgadveSakA abhAva honepara atyanta zuddha jJAnasthiti pragaTa hone yogya hai / usa sthitime jo va jAnA jA sake vaha 'kevalajJAna' hai, aura vaha sadehayogya nahI hai / zrI Dugara 'kevala koTI' kahate hai, bhI mahAvIrasvAmI ke samIpavartI AjJAvartI pA~ca sau kevalI jaise prasagame sambhavita hai / jagatake jJAna lakSya choDakara jo zuddha AtmajJAna hai vaha 'kevalajJAna' hai, aisA vicArate hue AtmadazA vizeSatvakA se karatI hai / " aisA isa praznake samAdhAnakA sakSipta Azaya hai / yathAsambhava jagatake jJAnakA vica choDakara svarUpajJAna ho usa prakArase kevalajJAnakA vicAra honeke liye puruSArthaM kartavya hai / jagata jJAna honA use mukhyata 'kevalajJAna' mAnanA yogya nahI hai / jagatake jIvoko vizeSa lakSya honeke i vAravAra jagatakA jJAna sAthame liyA hai, aura vaha kucha kalpita hai, aisA nahI hai, parantu usakA abhini karanA yogya nahI hai | isa sthAnapara vizeSa likhanekI icchA hotI hai, aura use rokanA par3atA hai, bhI sakSepase puna likhate hai / " AtmAmese sarva prakArakA anya adhyAsa dUra hokara sphaTikako bhA~ti A atyanta zuddhatAkA sevana kare, vaha 'kevalajJAna' hai, aura jagatajJAnarUpase use vAravAra jinAgamame kahA usa mAhAtmyase bAhyadRSTi jIva puruSArthaM me pravRtti kareM, yaha hetu hai / " yahA~ zrI Dugarako, 'kevala-koTI' sarvathA hamane kahI hai, aisA kahanA yogya nahI hai / hamane atarA rUpase bhI vaisA mAnA nahIM hai / Apane yaha prazna likhA, isaliye kucha vizeSa hetu vicArakara samAva likhA hai, parantu abhI usa praznakA samAdhAna karaneme jitanA mauna rahA jAye utanA upakArI hai, cittame rahatA hai / bAkIke praznokA samAdhAna samAgamame kIjiyegA / babaI, caitra sudI 13, 19 680 OM jisakI mokSake sivAya kisI bhI vastuko icchA yA spRhA nahI thI ora akhaDa svarUpame ramapa honese mokSakI icchA bhI nivRtta ho gayI hai, use he nAtha / tU tuSTamAna hokara bhI aura kyA vAlA thA ? Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra he kRpAlu | tere abheda svarUpame hI merA nivAsa hai vahA~ aba to lene-dene kI bhI jhajhaTase chUTa gaye haiM aura yahI hamArA paramAnada hai / kalyANake mArgako aura paramArthasvarUpako yathArthata nahI samajhanevAle ajJAnI jIva, apanI matikalpanAse mokSamArgakI kalpanA karake vividha upAyome pravRtti karate hai phira bho mokSa pAneke badale sasArame bhaTakate hai, yaha jAnakara hamArA niSkAraNa karuNAzIla hRdaya rotA hai / vartamAname vidyamAna vIrako bhUlakara, bhUtakAlakI bhrAtime vIrako khojaneke liye bhaTakate jIvoko zrI mahAvIrakA darzana kahA~se ho ? he duSamakAlake durbhAgI jIvo / bhUtakAlakI bhrAtiko choDakara vartamAname vidyamAna mahAvIrakI zaraName Ao to tumhArA zreya hI hai / sasAratApase satapta aura karmabadhanase mukta hone ke icchuka paramArthapremI jijJAsu jIvokI trividha tApAgnikozAta karaneke liye hama amRtasAgara hai / mumukSujIvokA kalyANa karaneke liye hama kalpavRkSa hI hai / adhika kyA kahe ? isa viSamakAlame paramazAtike dhAmarUpa hama dUsare zrI rAma athavA zrI mahAvIra hI hai, kyoki hama paramAtmasvarUpa hue hai / yaha aMtara anubhava paramAtmasvarUpakI mAnyatA ke abhimAna se udbhUta huA nahI likhA hai, paratu karma - badhanase duHkhI hote jagatake jIvopara parama karuNAbhAva Anese unakA kalyANa karanekI tathA unakA uddhAra karanekI niSkAraNa karuNA hI yaha hRdayacitra pradarzita karanekI preraNA karatI hai / OM zrI mahAvIra [ nijI ] 506 681 babaI, caitra vadI 1, 1952 patra milA hai| kucha samaya se aisA hotA rahatA hai ki vistArase patra likhanA nahI ho sakatA, aura patrakI pahu~ca bhI kvacit aniyamita likhI jAtI hai / jisa kAraNayogase aisI sthiti rahatI hai, usa kAraNa - yoga prati dRSTi karate hue abhI bhI kucha samaya aisI sthiti vedana karane yogya lagatI hai / vacana paDhanekI vizeSa abhilASA rahatI hai, una vacanoko bhejaneke liye Apa stambhatIrthavAsIko likhiyegA / ve yahA~ puchavAyege to prasaMgocita likhU~gA / yadi una vacanoko paDhane-vicAranekA Apako prasaga prApta ho to jitanI ho sake utanI cittasthiratAse par3hiyegA aura una vacanoko abhI to sva upakArake liye upayogame lIjiyegA, pracalita na kIjiyegA / yahI vinatI / 682 babaI, caitra vado 1, soma, 1952 dono mumukSuo (zrI lallujI Adi) ko abhI kucha likhanA nahI huA / abhI kucha samaya se aisI sthiti rahatI hai ki kabhI hI patrAdi likhanA ho pAtA hai, aura vaha bhI aniyamitarUpase likhA jAtA hai / jisa kAraNa-vizeSase tathArUpa sthiti rahatI hai usa kAraNavizeSakI ora dRSTi karate hue kucha samaya taka vaisI sthiti rahanekI sambhAvanA dikhAyI detI hai / mumukSujIvakI vRttiko patrAdise kucha upadezarUpa vicAra karanekA sAdhana prApta ho to usase vRttikA utkarSa ho aura sadvicArakA bala vardhamAna ho, ityAdi upakAra isa prakArame samAviSTa hai. phira bhI jisa kAraNa vizeSase vartamAna sthiti rahatI hai, vaha sthiti vedana karane yogya lagatI hai / Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 507 baMbaI, caitra vadI 7, ravi, 1952 do patra mile haiN| abhI vistArapUrvaka patra likhanA prAya kabhI hI hotA hai, aura kabhI to patrakI pahuMca bhI kitane dina bItane ke bAda likhI jAtI hai| satsamAgamake abhAvake prasagame to vizeSata Arabha-parigrahakI vRttiko kama karanekA abhyAsa rakhakara, jina grathome tyAga, vairAgya Adi paramArtha sAdhanokA upadeza diyA hai, una grathoko paDhanekA abhyAsa kartavya hai, aura apramattarUpase apane doSoko vAravAra dekhanA yogya hai| babaI, caitra vadI 14, ravi, 1952 'anya puruSako dRSTime, jaga vyavahAra lakhAya, vRndAvana, jaba jaga nahIM kauna vyavahAra batAya?' -vihAra vRndAvana 685 babaI, caitra vadI 14, ravi, 1952 eka patra milA hai| Apake pAsa jo upadezavacanokA saMgraha haiM, ve paDhaneke liye prApta ho isaliye zrI kuvarajIne vinatI kI thii| una vacanoko paThanArtha bhejaneke liye stabhatIrtha likhiyegA, aura yahA~ ve likheMge to prasagocita likhaMgA, aisA hamane kalola likhA thA / yadi ho sake to unhe vartamAname vizeSa upakArabhUta ho aise kitane hI vacana unamese likha bhejiyegA / samyagdarzanake lakSaNAdivAle patra unhe vizeSa upakArabhUta ho sakane yogya haiN| vIramagAmase zrI sukhalAla yadi zrI kuvarajIkI bhA~ti patrokI maoNga kareM to unake liye bhI Upara likhe anusAra karanA yogya hai| 686 babaI, caitra vadI 14, ravi, 1952 Apa Adike samAgamake bAda yahA~ AnA huA thaa| itaneme ApakA eka patra milA thaa| abhI tIna-cAra dina pahale eka dUsarA patra milA hai / kucha samayase savistara patra likhanA kabhI hI bana pAtA hai| aura kabhI patrakI paha~ca likhaneme bhI aisA ho jAtA hai| pahale kucha mumukSuoke prati upadeza patra likhe gaye haiM, unakI pratiyA~ zrI aMbAlAlake pAsa haiN| una patroko paDhane-vicArane kA abhyAsa karanese kSayopazamakI vizeSa zuddhi ho sakane yogya hai| zrI avAlAlako ve patra paThanArtha bhejaneke liye vinatI kIjiyegA / yahI vintii| 687 babaI, vaizAkha sudI 1, magala, 1952 bahuta dinoMse patra nahI hai, so likhiyegaa| yahA~se jaise pahale vistArapUrvaka patra likhanA hotA thA, vaise prAya. bahuta samayase tathArUpa prArabdhake kAraNa nahIM hotaa| karaneke prati vRtti nahI he, athavA eka kSaNa bhI jise karanA bhAsita nahIM hotA, karanese utpanna honevAle phalake prati jisakI udAsInatA hai, vaisA koI Aptapurupa tathArUpa prArabdha yogase parigraha, sayoga Adime pravatti karatA haA dikhAyI detA ho, aura jaise icchuka purupa pravRtti kare, udyama kare, vaise kAryasahita pravartamAna dekhaneme AtA ho, to vaise puruSame jJAnadazA hai, yaha kisa taraha jAnA jA sakatA hai ? Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 zrImada rAjacandra arthAt vaha puruSa Apta (paramArthake liye pratIti karane yogya) hai, athavA jJAnI hai, yaha kisa lakSaNase pahacAnA jA sakatA hai ? kadAcit kisI mumukSuko dUsare kisI puruSake satsagayogase aisA jAnaneme AyA to usa pahacAname bhrAti ho vaisA vyavahAra usa satpuruSame pratyakSa dikhAyI detA hai, usa bhrAtike nivRtta honeke liye mumukSujIvako vaise puruSako kisa prakAra se pahacAnanA yogya hai ki jisase vaise vyavahArame pravRtti karate hue bhI jJAnalakSaNatA usake dhyAname rahe ? sarva prakArase jise parigraha Adi sayogake prati udAsInatA rahatI hai, arthAt ahatA-mamatA tathArUpa sayogame jise nahI hotI, athavA parikSaNa ho gayI hai, 'anatAnubadhI' prakRtise rahita mAtra prArabdhodayase vyavahAra rahatA ho, vaha vyavahAra sAmAnya dazAke mumukSuko sadehakA hetu hokara, use upakArabhUta hone nirodharUpa hotA ho, aisA vaha jJAnIpuruSa dekhatA hai, aura usake liye bhI parigraha sayoga Adi prArabdhodaya rUpa vyavahArakI parikSINatAkI icchA karatA hai, vaisA hone taka kisa prakArase usa puruSane pravRtti kI ho, to usa sAmAnya mumukSuko upakAra honeme hAni na ho ? patra vizeSa sakSepa se likhA gayA hai, parantu Apa tathA zrI acala usakA vizeSa manana kIjiyegA / 688 babaI, vaizAkha sudI 6, ravi, 1952 patra milA hai / tathA vacanokI prati milI hai / usa pratime kisI kisI sthalame akSarAtara tathA zabdAtara huA hai, paratu prAyaH arthAtara nahI huA / isaliye vaisI pratiyA~ zrI sukhalAla tathA zrI ku varajIko bhejaneme Apatti jaisA nahI hai / bAdame bhI usa akSara tathA zabdakI zuddhi ho sakane yogya hai / vavANiyA, vaizAkha vadI 6, ravi, 1952 689 Arya zrI mANekacada Adike prati, zrI stabhatIrtha / sudaralAlake vaizAkha vadI ekamako deha choDanekI jo khabara likhI, so jAnI / vizeSa kAlakI bImArIke binA, yuvAvasthAme akasmAt deha choDanese sAmAnyarUpase paricita manuSyoko bhI usa bAtase kheda hue binA nahI rahatA, to phira jisane kuTumba Adi sambandha ke snehase usame mUrcchA kI ho, usake sahavAsame rahA ho, usake prati kucha Azraya bhAvanA rakhI ho use kheda hue binA kaise rahegA ? isa sasArame manuSya prANIko jo khedake akathya prasaga prApta hote he, una akathya prasagomese yaha eka mahAna ' khedakAraka prasaMga hai / aise prasagame yathArtha vicAravAna puruSoMke sivAya sarva prANI khedavizeSako prApta hote hai, aura yathArthaM vicAravAna purupoko vairAgya vizeSa hotA hai, sasArakI azaraNatA anityatA aura asAratA vizeSa dRDha hotI hai / vicAravAna puruSoko usa khedakAraka prasaMgakA mUrcchAbhAvase kheda karanA, yaha mAtra karmabadhakA hetu bhAsita hotA hai, aura vairAgyarUpa khedase karmasagakI nivRtti bhAsita hotI hai, aura yaha satya hai / mUrcchAbhAvase kheda karanese bhI jisa sambandhIkA viyoga huA hai, usakI prApti nahI hotI, aura jo mUrcchA hotI hai vaha bhI avicAradazAkA phala hai, aisA vicArakara vicAravAna puruSa usa mUrcchAbhAva-pratyayI khedako zAta karate haiM, athavA prAya, vaisA kheda unhe nahI hotA / kisI taraha vaise khedakI hitakAritA dikhAyI nahI detI, aura yaha prasaga khedakA nimitta hai, isaliye vaise avasara para vicAravAna puruSoko, jIvake liye hitakArI aisA kheda utpanna hotA hai / sarva sagako azaraNatA, abaMdhutA, anityatA aura tucchatA tathA anyatvabhAva dekhakara apane Apako vizeSa pratibodha hotA hai ki he jIva / tujhe kucha bhI isa sasArame udayAdibhAva se bhI mUrcchA rahatI ho to usakA tyAga kara, tyAga kara, usa mUrcchAkA kucha phala nahI hai, sasArame kabhI bhI zaraNatva Adi prApta honA nahI hai, aura avicAritAke binA isa sasArame moha honA yogya nahI hai, jo moha Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 va varSa 509 anaMta janmamaraNakA aura pratyakSa khedakA hetu hai, duHkha aura klezakA bIja hai, use zAta kara, usakA kSaya kara / he jIva ! isake binA anya koI hitakArI upAya nahI hai, ityAdi bhAvitAtmatAse vairAgyako zuddha aura nizcala karatA hai / jo koI jIva yathArtha vicArase dekhatA hai, use isI prakArase bhAsita hotA hai / " isa jIvako dehasabadha hokara mRtyu na hotI to isa sasArake sivAya anyatra apanI vRtti lagAnekA abhiprAya na hotA / mukhyataH mRtyuke bhayane paramArtharUpa dUsare sthAname vRttiko prerita kiyA hai, vaha bho kisI virale jIvako prerita huI hai| bahutase jIvoko to bAhya nimittase mRtyubhayake kAraNa bAhya kSaNika vairAgya. prApta hokara vizeSa kAryakArI hue binA nAza pAtA hai / mAtra kisI eka vicAravAna athavA sulabhabodhI yA laghukarmI jIvako usa bhayase avinAzI ni zreyasa padake prati vRtti hotI hai / mRtyubhaya hotA to bhI yadi vaha mRtyu vRddhAvasthAme niyamita prApta hotI to bhI jitane pUrvakAlame vicAravAna hue hai, 'utane na hote, arthAt vRddhAvasthA taka to mRtyukA bhaya nahI hai aisA dekhakara, pramAdasahita pravRtti karate / mRtyukA avazya AnA dekhakara tathA aniyamitarUpase usakA AnA dekhakara, usa prasagake prApta honepara svajanAdi sabase arakSaNatA dekhakara, paramArthakA vicAra karaneme apramattatA hI hitakArI pratIta huI, aura sarvasagakI ahitakAritA pratIta huii| vicAravAna puruSokA yaha nizcaya ni sadeha satya hai, trikAla satya hai / mUrcchAbhAvakA kheda choDakara asagabhAvapratyayI kheda karanA vicAravAnako kartavya hai / yadi isa sasArame aise prasagokA sambhava na hotA, apaneko yA dUsaroko vaise prasagako aprApti dikhAyI detI hotI, azaraNatA Adi na hote to pacaviSayake sukha-sAdhanako jinhe prAya kucha bhI nyUnatA na thI, aise zrI RSabhadeva Adi paramapuruSa, aura bharatAdi cakravartI Adi usakA kyo tyAga karate ? ekAta asagatAkA sevana ve kyo karate ? he Arya mANekacaMda Adi / yathArtha vicArakI nyUnatAke kAraNa putra Adi bhAvakI kalpanA aura mUrcchA ke kAraNa Apako kucha bhI kheda vizeSa prApta honA sambhava hai, to bhI usa khedakA donoMke liye kucha bhI hitakArI phala na honese, mAtra asaMga vicArake binA kisI dUsare upAyase hitakAritA nahI hai, aisA vicArakara, vartamAna khedako yathAzakti vicArase, jJAnI purupoke vacanAmRtase tathA sAdhu puruSake Azraya, samAgama Adise aura viratise upazAta karanA hI kartavya hai / 690 OM baMbaI, dvitIya jeTha sudI 2, zani, 1952 mumukSu zrI choTAlAlake prati, zrI stabhaMtIrthaM / patra milA hai / jisa hetuse arthAt zArIrika roga vizeSase Apake niyamame AgAra thA, vaha roga vizeSa udayame hai, isaliye usa AgArakA grahaNa karate hue AjJAkA bhaga athavA atikrama nahI hotA, kyoki Apake niyamakA prArambha tathAprakArase huA thA / yahI kAraNavizeSa honepara bhI yadi apanI icchAse usa AgArakA grahaNa karanA ho to AjJAkA bhaga yA atikrama hotA hai| sarvaM prakArake Arambha tathA parigrahake sambandhake mUlakA chedana karaneke liye samartha aisA brahmacarya parama sAdhana hai / yAvat jIvanaparyanta usa vratako grahaNa karane kA ApakA nizcaya rahatA hai, aisA jAnakara prasanna honA yogya hai| agale samAgamake Azrayame usa prakArake vicArako nivedita karanA rakhakara mavat 1952 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra Asoja mAsI pUrNatA taka yA savat 1953 kI kArtika sudI pUrNimA paryanta zrI lallujIke pAsa usa vratako grahaNa karate hue AjJAkA atikrama nahI hai / 510 zrI mANekacadakA likhA huA patra milA hai / sundaralAlake dehatyAga sambandhI khuda batAkara usake AdhArapara sasArakI azaraNatAdi likhI hai, vaha yathArtha hai; vaisI pariNati akhaDa rahe tabhI jIva utkRSTa vairAgyako pAkara svasvarUpajJAnako prApta karatA hai, kabhI kabhI kisI nimittase vaise pariNAma hote hai parantu uname vighnarUpa saga tathA prasagame jIvakA vAsa hone se ve pariNAma akhaDa nahI rahate, aura saMsArAbhiruci ho jAtI hai, vaisI akhaDa pariNatike icchuka mumukSuko usake liye nitya satsamAgamakA Azraya karanekI parama puruSa zikSA dI hai / jaba taka jIvako vaha yoga prApta na ho taba taka kucha bhI usa vairAgyake AdhArakA hetu tathA apratikUla nimittarUpa mumukSujanakA samAgama tathA satzAstrakA paricaya kartavya he / anya saga tathA prasagase dUra rahanekI vAravAra smRti rakhanI cAhiye, aura vaha smRti pravartanarUpa karanI cAhiye / vAravAra jIva isa vAtako bhUla jAtA hai, aura isa kAraNa se icchita sAdhana tathA pariNatiko prApta nahI hotA / zrI sundaralAlakI gativiSayaka prazna paDhA hai / isa praznako abhI zAta karanA yogya hai, tathA tadviSayaka vikalpa karanA yogya bhI nahI hai / babaI, dvitIya jeTha vadI 6, guru, 1952 'vartamAnakAlame isa kSetrase nirvANako prApti nahI hotI' aisA jinAgamame kahA hai, aura vedAta Adi aisA kahate haiM ki ( isa kAlame isa kSetrase) nirvANakI prApti hotI hai| isake liye zrI Dugarako jo paramArtha bhAsita hotA ho, so likhiyegA / Apa aura laherAbhAI bhI isa viSayame yadi kucha likhanA cAhe to likhiyegA | 691 m` vartamAnakAlame isa kSetrase nirvANaprApti nahI hotI, isake sivAya anya kitane hI bhAvokA bhI jinAgamame tathA tadAzrita AcAryaracita zAstrame viccheda kahA hai / kevalajJAna, mana paryAyajJAna, avadhijJAna, pUrvajJAna, yathAkhyAta cAritra, sUkSmasaparAya cAritra, parihAravizuddhi cAritra, kSAyika samakita aura pulAkafor ina bhAvokA mukhyataH viccheda kahA hai| zrI Dugarako usa usakA jo paramArtha bhAsita hotA ho so likhiyegA / Apako aura laherAbhAIko isa viSayame yadi kucha likhanekI icchA ho so likhiyegA | vartamAnakAlame isa kSetrase AtmArthakI kauna kaunasI mukhya bhUmikA utkRSTa adhikArIko prApta ho sakatI hai, aura usakI prAptikA mArga kyA hai ? vaha bhI zrI Dugarase likhavAyA jAye to likhiyegA / tathA isa viSaya me yadi Apako tathA laherAbhAIko kucha likhanekI icchA ho jAye to likhiyegA / uparyukta praznokA uttara abhI na likhA jA sake to una praznoke paramArthakA vicAra karanekA dhyAna rakhiyegA / 692 vavaI, dvitIya jeTha vadI, 1952 durlabha manuSyadeha bhI pUrvakAlame anatavAra prApta honepara bhI kucha bhI saphalatA nahI huI, parantu isa manuSyadehakI kRtArthatA hai ki jisa manuSyadehame isa jIvane jJAnI purupako pahacAnA, tathA usa mahAbhAgyakA Azraya kiyA / jisa puruSake Azrayase aneka prakArake mithyA Agraha AdikI maMdatA huI, usa puruSake AzrayapUrvaka yaha deha chUTe, yahI sArthakatA hai / janmajarAmaraNAdikA nAza karanevAlA AtmajJAna jisame Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa vidyamAna hai, usa puruSakA Azraya hI jIvake janmajarAmaraNAdikA nAza kara sakatA hai, 'kyoki vaha yathAsambhava upAya hai / saMyoga-sambandhase isa dehake prati isa jIvakA jo prArabdha hogA usake vyatIta ho jAnepara isa dehakA prasaga nivRtta hogaa| isakA cAhe jaba viyoga nizcita hai, parantu AzrayapUrvaka deha chUTe, yahI janma sArthaka hai, ki jisa Azrayako pAkara jIva isa bhavame athavA bhaviSyame thoDe kAlame bhI svasvarUpame sthiti kre| Apa tathA zrI muni prasagopAtta khuzAladAsake yahA~ jAnekA rakhiyegA / brahmacarya, aparigraha Adiko yathAzakti dhAraNa karanekI uname sambhAvanA dikhAyI de to muniko vaisA karaneme pratibadha nahI hai| zrI sadgurune kahA hai aise nigraMthamArgakA sadaiva Azraya rhe| maiM dehAdisvarUpa nahI hU~, aura deha, strI, putra Adi koI bhI mere nahI haiM, zuddha caitanyasvarUpa avinAzI aisA mai AtmA hU~, isa prakAra AtmabhAvanA karate hue rAgadveSakA kSaya hotA hai| 693 . baMbaI, ASADha sudI 2, ravi, 1952 jisakI mRtyuke sAtha mitratA ho, athavA jo mRtyuse bhAgakara chuTa sakatA ho, athavA maiM nahI hI marU~ aisA jise nizcaya ho, vaha bhale sukhase soye| -zrI tIrthaMkara-cha jIvanikAya adhyayana / jJAnamArga durArAdhya hai| paramAvagADhadazA pAnese pahale usa mArgame patanake bahata sthAna hai| sandeza vikalpa, svacchadatA, atipariNAmitA ityAdi kAraNa vAravAra jIvake liye usa mArgase patanake heta hote haiM, athavA UrzvabhUmikA prApta hone nahI dete| kriyAmArgame asaabhimAna, vyavahAra-Agraha, siddhimoha, pUjAsatkArAdi yoga aura daihika kriyAme AtmaniSThA Adi doSokA sambhava rahA hai| kisI eka mahAtmAko choDakara bahutame vicAravAna jIvone inhI kAraNoMse bhaktimArgakA Azraya liyA hai, aura AjJAzritatA athavA paramapuruSa sadgurume sarvArpaNa-svAdhInatAko zirasAvadha mAnA hai, aura vaisI hI pravRtti kI hai| tathApi vaisA yoga prApta honA cAhiye, nahI to ciMtAmaNi jaisA jisakA eka samaya hai aisI manuSyadeha ulaTe paribhramaNavRddhikA hetu hotI hai| babaI, ASADha sudI 2, ravi, 1952 AtmArthI zrI sobhAgake prati, zrI saaylaa| zrI Dagarake abhiprAyapUrvaka ApakA likhA huA pana tathA zrI laherAbhAIkA likhA huA patra milA hai| zrI Dagarake abhiprAyapUrvaka zrI sobhAgane likhA hai ki nizcaya aura vyavahArako apekSAse jinAgama tathA vedAta Adi darzaname vartamAnakAlame isa kSetrase mokSakI nA aura hA~ kahI honekA sambhava hai, yaha vicAra vizeSa apekSAse yathArtha dikhAyI detA hai; aura laherAbhAIne likhA hai ki vartamAnakAlame saghayaNAdike hIna honeke kAraNase kevalajJAnakA jo niSedha kiyA hai, vaha bhI sApekSa hai| Age calakara vizeSArtha dhyAnagata honeke liye pichale patrake praznako kucha spaSTatAse likhate haiM .vartamAname jinAgamase jaisA kevalajJAnakA artha vartamAna janasamudAyame calatA hai, vaisA hI usakA artha Apako Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 zrImad rAjacandra bhI Alabana hai, use khIca lenese vaha ArtatA prApta karegA, aisA jAnakara usa dayAke pratibadhase yaha patra likhA hai| sUkSmasagarUpa aura bAhyasaMgarUpa dustara svayabhUramaNasamudrako bhujA dvArA jo vardhamAna Adi puruSa tara gaye haiM, unhe paramabhaktise namaskAra ho / patanake bhayakara sthAnakame sAvadhAna rahakara tathArUpa sAmarthyako vistRta karake jisane siddhi siddha kI hai, usa puruSArthako yAda karake romAcita, anaMta aura mauna aisA Azcarya utpanna hotA hai| 697 baMbaI, ASADha vadI 8, ravi, 1952 bhujA dvArA jo svayaMbhUramaNasamudrako tara gaye, tarate haiM, aura tareMge, __una satpuruSoko niSkAma bhaktise trikAla namaskAra zrI aMbAlAlakA likhA huA tathA zrI tribhovanakA likhA huA tathA zrI devakaraNajI Adike likhe hue patra prApta hue hai| prArabdharUpa dustara prativadha rahatA hai, usame kucha likhanA yA kahanA kRtrima jaisA lagatA hai aura isaliye abhI patrAdikI mAtra pahuMca bhI nahI likhI gayI / bahutase patroke liye vaisA huA hai, jisase cittako vizepa vyAkulatA hogI, usa vicArarUpa dayAke prativadhase yaha patra likhA hai / AtmAko mUlajJAnase calAyamAna kara DAle aise prArabdhakA vedana karate hue aisA prativadha usa prArabdhake upakArakA hetu hotA hai, aura kisI vikaTa avasarame eka vAra AtmAko mUlajJAnake vamana karA dene takakI sthitiko prApta karA detA hai, aisA jAnakara, usase Darakara AcaraNa karanA yogya hai, aisA vicArakara patrAdikI pahu~ca nahI likhI, so kSamA kareM aisI namratAsahita prArthanA hai| aho / jJAnIpuruSakI Azaya-gabhIratA, dhIratA aura upazama | aho / aho | vAravAra aho / 698 baMbaI, zrAvaNa sudI 5, zukra, 1952 "jinAgamame dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi cha dravya kahe haiM, uname kAlako bhI dravya kahA hai ora astikAya pA~ca kahe hai / kAlako astikAya nahI kahA hai; isakA kyA hetu honA cAhiye ? kadAcit kAlako astikAya na kahaneme yaha hetu ho ki dharmAstikAyAdi pradezake samUharUpa hai, aura pudgala-paramANu vaisI yogyatAvAlA dravya hai, kAla vaisA nahI hai, mAtra eka samayarUpa hai, isaliye kAlako astikAya nahI khaa| yahA~ aisI AzakA hotI hai ki eka samayake bAda dUsarA phira tIsarA isa taraha samayako dhArA vahA hI karatI hai, aura usa dhArAme vIcame avakAza nahI hai, isase eka-dUsare samayakA anusadhAnatva athavA samUhAtmakatva sambhava hai, jisase kAla bhI astikAya kahA jA sakatA hai| tathA sarvajJako tIna kAlakA jJAna hotA hai, aisA kahA hai, isase bhI aisA samajhame AtA hai ki sarva kAlakA samUha jJAnagocara hotA hai, aura sarva samUha jJAnagocara hotA ho to kAlakA astikAya honA sambhava haiM, aura jinAgamame use astikAya nahIM mAnA, yaha AzakA likhI thI, usakA samAdhAna nimnalikhitase vicAraNIya hai jinAgamako aisI prarUpaNA hai ki kAla aupacArika dravya hai, svAbhAvika dravya nahI hai| jo pA~ca astikAya kahe hai, unako vartanAkA nAma mukhyata kAla hai / usa vartanAkA dUsarA nAma paryAya bhI hai| jaise dharmAstikAya eka samayame asakhyAta pradezake samUharUpase mAlUma hotA hai, vaise kAla Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 515 29 vo varSa samUharUpase mAlUma nahI hotA / eka samaya rahakara layako prApta hotA hai, usake bAda dUsarA samaya utpanna hotA hai / vaha samaya dravyakI vartanAkA sUkSmAtisUkSma bhAga hai| __ sarvajJako sarva kAlakA jJAna hotA hai, aisA jo kahA hai, usakA mukhya artha to yaha hai ki pacAstikAya dravyaparyAyAtmakarUpase unhe jJAnagocara hotA hai, aura sarva paryAyakA jo jJAna hai vahI sarva kAlakA jJAna kahA gayA hai| eka samayame sarvajJa bhI eka samayako hI vartamAna dekhate hai, aura bhUtakAla yA bhAvikAlako vidyamAna nahI dekhate, yadi use bhI vidyamAna dekheM to vaha bhI vartamAnakAla hI kahA jAyegA / sarvajJa bhUtakAlako bIta cukA hai isa rUpase aura bhAvikAlako Age aisA hogA, aisA dekhate hai / bhUtakAla dravyame samA gayA hai, aura bhAvikAla sattArUpase rahA hai, donomese eka bhI vartamAnarUpase nahI hai, mAtra eka samayarUpa aisA vartamAnakAla hI vidyamAna hai, isaliye sarvajJako jJAname bhI usI prakArase bhAsamAna hotA hai| eka ghaDA abhI dekhA ho, vaha usake bAda dUsare samayame nAzako prApta ho gayA, tana ghaDArUparo vidyamAna nahI hai, parantu dekhanevAleko vaha ghaDA jaisA thA vaisA jJAname bhAsamAna hotA hai, isI taraha abhI eka miTTIkA piDa paDA hai, usamese thor3A samaya bItanepara eka ghar3A utpanna hogA, aisA bhI jJAname bhAsita ho sakatA hai, tathApi miTTIkA piMDa vartamAname kucha ghaDArUpase to nahIM rhtaa| isI taraha eka samayame sarvajJako trikAlajJAna honepara bhI vartamAna samaya to eka hI hai| sUryake kAraNa jo dina-rAtarUpa kAla samajhame AtA hai vaha vyavahArakAla hai; kyoki sUrya svAbhAvika dravya nahI hai / digambara, kAlake asakhyAta aNu mAnate hai, parantu unakA eka dUsareke sAtha sadhAna hai, aisA unakA abhiprAya nahI hai, aura isaliye kAlako astikAyarUpase nahI maanaa| pratyakSa satsamAgamame bhakti, vairAgya Adi dRDha sAdhanasahita mumukSuko sadgurukI AjJAse dravyAnuyoga vicAraNIya hai| abhinadanajinakI zrI devacadajIkRta stutikA pada likhakara artha puchavAyA hai, usame 'pudgaLaanubhavatyAgathI, karavI ja zu paratIta ho,' aisA likhA hai, vaisA mUlame nahI hai| 'pudgaLaanubhavatyAgathI, karavI jasu paratIta ho, aisA mUla pada hai| arthAt varNa, gandha Adi pudgala-guNake anubhavakA arthAt rasakA tyAga karanese, usake prati udAsIna honese, 'jasu' arthAt jisakI (AtmAkI) pratIti hotI hai, aisA artha hai / 699 babaI, zrAvaNa, 1952 pacAstikAyakA svarUpa sakSepame kahA hai - jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye pA~ca astikAya kahe jAte hai| astikAya arthAt pradezasamUhAtmaka vastu / eka paramANuke pramANavAlI amUrta vastuke bhAgakI 'pradeza' aisI sajJA hai / jo vastu aneka pradezAtmaka ho vaha 'astikAya' kahalAtI hai| eka jIva asakhyAtapradezapramANa hai| pudgala paramANu yadyapi ekapradezAtmaka hai, parantu do paramANuse lekara asakhyAta, anata paramANu ekatra ho sakate haiM / isa taraha usame paraspara milanekI zakti rahanese vaha aneka pradezAtmakatA prApta kara sakatA hai, jisase vaha bhI astikAya kahane yogya hai / 'dharmadravya' asakhyAtapradezapramANa, 'adharmadravya' asakhyAtapradezapramANa, 'AkAzadravya' anatapradezapramANa honese ve bhI 'astikAya' haiM / isa taraha paoNca astikAya hai| jina pAMca astikAya kI ekarUpatAse isa 'loka' kI utpatti hai, arthAt 'loka' pacAstikAyamaya hai| pratyeka pratyeka jIva asakhyAtapradezapramANa hai| ve jIva anata haiM / eka paramANu jaise anata paramANa haiN| do paramANuoke ekatra milanese dvayaNukaskadha hotA hai, jo anaMta hai| isI taraha tIna paramANaoke Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 zrI mad rAjacandra yathArtha pratIta hotA hai yA kucha dUsarA artha pratIta hotA hai ? sarva dezakAlAdikA jJAna kevalajJAnIko hotA hai, aisA jinAgamakA abhI rUDhi-artha hai, anya darzanome aisA mukhyArtha nahIM hai, aura jinAgamase vaisA mukhyArtha logome abhI pracalita hai| vahI kevalajJAnakA artha ho to usame bahutase virodha dikhAyI dete haiN| jo saba yahA~ nahI likhe jA sakeM hai| tathA jo virodha likhe haiM ve bhI vizeSa vistArase nahI likhe jA sake haiM, kyoki ve yathAvasara likhane yogya lagate hai| jo likhA hai vaha upakAradRSTise likhA hai, yaha dhyAna rkheN| yogadhAritA arthAt mana, vacana aura kAyAsahita sthiti honese AhArAdike liye pravRtti hote hue upayogAtara ho jAnese usame kucha bhI vRttikA arthAt upayogakA nirodha hotA hai / eka samayame kisIko do upayoga nahI rahate aisA siddhAta hai, taba AhArAdikI pravRttike upayogame rahate hue kevalajJAnIkA upayoga kevalajJAnake jJeyake prati nahI rahatA, aura yadi aisA ho to kevalajJAnako jo apratihata kahA hai, vaha pratihata huA mAnA jAye / yahA~ kadAcit aisA samAdhAna kareM ki jaise darpaName padArtha pratibiMbita hote haiM vaise kevalajJAname sarva dezakAla pratibiMbita hote hai| kevalajJAnI uname upayoga dekara jAnate hai yaha bAta nahI hai, sahajasvabhAvase hI usame padArtha pratibhAsita huA karate haiM, isaliye AhArAdime upayoga rahate hue bhI sahajasvabhAvase pratibhAsita kevalajJAnakA astitva yathArtha hai, to yahA~ prazna honA sambhava hai ki 'darpaName pratibhAsita padArthakA jJAna darpaNako nahI hotA, aura yahA~ to kevalajJAnIko unakA jJAna hotA hai, aisA kahA hai, tathA upayogake sivAya AtmAkA dUsarA aisA kaunasA svarUpa hai ki AhArAdime upayogakI pravRtti ho taba kevalajJAname pratibhAsita hone yogya jJeyako AtmA usase jAne ?' sarva dezakAla AdikA jJAna jisa kevalIko ho vaha kevalI 'siddha' ko kahe to sambhavita hone yogya mAnA jAye, kyoki use yogadhAritA nahI kahI hai| isame bhI prazna ho sakatA hai, tathApi yogadhArIkI apekSAse siddhame vaise kevalajJAnakI mAnyatA ho to yogarahitatva honese usame sambhavita ho sakatA hai, itanA pratipAdana karaneke liye likhA hai, siddhako vaisA jJAna hotA hI hai aise arthakA pratipAdana karaneke liye nahI likhaa| yadyapi jinAgamake rUDhi-arthake anusAra dekhanese to 'dehadhArI kevalI' aura 'siddha' me kevalajJAnakA bheda nahI hotA, donoko sarva dezakAla AdikA sampUrNa jJAna hotA hai yaha rUDhi-artha hai| dUsarI apekSAse jinAgama dekhanese bhinnarUpase dikhAyo detA hai / jinAgamame isa prakAra pAThArtha dekhaneme Ate hai - "kevalajJAna do prakArase kahA hai| vaha isa taraha-'sayogI bhavastha kevalajJAna', 'ayogI bhavastha kevalajJAna' / sayogI kevalajJAna do prakArase kahA hai, vaha isa taraha-prathama samaya arthAt utpanna honeke samayakA sayogI kevalajJAna, aprathama samaya arthAt ayogo honeke praveza samayase pahalekA kevalajJAna / isI taraha ayogI bhavastha kevalajJAna do prakArase kahA hai, vaha isa taraha-prathama samaya kevalajJAna aura aprathama arthAt siddha honese pahaleke atima samayakA kevalajJAna / " ityAdi prakArase kevalajJAnake bheda jinAgamame kahe haiM, usakA paramArtha kyA honA cAhiye ? kadAcita aisA samAdhAna kareM ki bAhya kAraNakI apekSAse kevalajJAnake bheda batAye haiM, to vahA~ yo zakA karanA sabhava hai ki 'kucha bhI puruSArtha siddha na hotA ho aura jisame vikalpakA avakAza na ho usame bheda karanekI pravRtti jJAnIke vacaname sambhava nahI hai| prathama samaya kevalajJAna aura aprathama samaya kevalajJAna aise,bheda karate hue kevalajJAnakA tAratamya baDhatA ghaTatA ho to vaha bheda sambhava hai, parantu tAratamyame,vaisA nahIM hai, taba bheda karanekA kyA kAraNa ?' ityAdi prazna yahA~ sambhava haiM, unapara aura pahaleke patrapara yathAzakti vicAra kartavya hai| Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA~ varSa 695 513 babaI, ASADha sudI 5, budha, 1952 zrI sahajAnandake vacanAmRtame AtmasvarUpake sAtha aharniza pratyakSa bhagavAnakI bhakti karanA, aura vaha bhakti 'svadharma'me rahakara karanA, isa taraha jagaha jagaha mukhyarUpase bAta AtI hai| aba yadi 'svadharma' zabdakA artha 'AtmasvabhAva' athavA 'AtmasvarUpa' hotA ho to phira 'svadharmasahita bhakti karanA' yaha kahanekA kyA kAraNa ? aisA Apane likhA usakA uttara yahA~ likhA hai - svadharmame rahakara bhakti karanA aisA batAyA hai, vahA~ 'svadharma' zabdakA artha 'varNAzrama dharma' hai / jisa brAhmaNa Adi varName deha dhAraNa huA ho, usa varNakA zruti-smRtime kahe hue dharmakA AcaraNa karanA, yaha 'varNadharma' hai, aura brahmacarya Adi Azramake kramase AcaraNa karanekI jo maryAdA zruti-smRtime kahI hai, usa maryAdAsahita usa usa Azramame pravRtti karanA, yaha 'Azramadharma' hai| brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra varNa hai, tathA brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha aura sanyasta ye cAra Azrama haiN| brAhmaNavarName isa prakArase varNadharmakA AcaraNa karanA, aisA zruti-smRtime kahA hA usake anusAra brAhmaNa AcaraNa kare to 'svadharma' kahA jAtA hai| aura yadi vaisA AcaraNa na karate hue kSatriya Adike AcaraNa karane yogya dharmakA AcaraNa kare to 'paradharma' kahA jAtA hai / isa prakAra jisa jisa varName deha dhAraNa huA ho, usa usa varNake zruti-smRtime kahe hue dharmake anusAra pravRtti karanA, ise 'svadharma kahA jAtA hai, aura dUsare varNake dharmakA AcaraNa kare to 'paradharma' kahA jAtA hai| usI taraha Azramadharma sambandhI bhI sthiti hai / jina varNoM ko zruti-smRtime brahmacarya Adi Azramasahita pravRtti karaneke liye kahA hai, usa varName prathama caubIsa varSa taka brahmacaryAzramame rahanA, phira caubIsa varSa taka gRhasthAzramame rahanA, kramase vAnaprastha aura sanyasta Azramame AcaraNa karanA, isa prakAra AzramakA sAmAnya krama hai| usa usa Azramame AcaraNa karanekI maryAdAke samayame dUsare Azramake AcaraNako grahaNa kare to vaha 'paradharma' kahA jAtA hai, aura usa usa Azramame usa usa Azramake dharmokA AcaraNa kare to vaha 'svadharma' kahA jAtA hai| isa prakAra vedAzrita mArgame varNAzrama dharmako 'svadharma' kahA hai, usa varNAzrama dharmako yahA~ 'svadharma' zabdase samajhanA yogya hai, arthAt sahajAnadasvAmIne varNAzrama dharmako yahA~ 'svadharma' zabdase kahA hai| bhaktipradhAna sampradAyome prAya bhagavadbhakti karanA, yahI jIvakA 'svadharma' hai. aisA pratipAdana kiyA hai, paratu usa arthame yahA~ 'svavarma' zabda nahI kahA hai, kyoki bhakti 'svadharma' me rahakara karanA, aisA kahA hai, isaliye svadharmakA bhinnarUpase grahaNa kiyA hai, aura vaha varNAzrama dharmake arthame grahaNa kiyA hai / jIvakA 'svadharma' bhakti hai, yaha batAneke liye to bhakti zabdake badale kvacit hI ina sampradAyome svadharma zabdakA grahaNa kiyA hai, aura zrI sahajAnadake vacanAmRtame bhaktike badale svadharma zabda sajJAvAcakarUpase bhI prayukta nahIM kiyA hai, zrI vallabhAcAryane to kvacit prayukta kiyA hai| 696 vavaI, ASADha vado 8, ravi, 1952 bhujA dvArA jo svayaMbhUramaNasamudrako tara gaye, tarate he aura tareMge, una satpuruSoko niSkAma bhaktise trikAla namaskAra Apane sahaja vicArake liye jo prazna likhe the, vaha patra prApta huA thaa| eka dhArAse vedana karane yogya prArabdhakA vedana karate hue kucha eka paramArtha vyavahArarUpa pravRtti kRtrima jaisI lagatI hai, ityAdi kAraNose mAtra pahuMca likhanA bhI nahIM huaa| cittako jo sahaja Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 zrImada rAjacandra bhI Alabana hai, use khIca lenese vaha ArttatA prApta karegA, aisA jAnakara usa dayAke pratibadhase yaha patra likhA hai / sUkSmasagarUpa aura bAhyasaMgarUpa dustara svayaMbhUramaNasamudrako bhujA dvArA jo vardhamAna Adi puruSa tara gaye haiM, unhe paramabhaktise namaskAra ho / patana ke bhayaMkara sthAnakame sAvadhAna rahakara tathArUpa sAmarthyako vistRta karake jisane siddhi siddha kI hai, usa puruSArthako yAda karake romAcita, anata aura mauna aisA Azcarya utpanna hotA hai / 697 baMbaI, ASADha vadI 8, ravi, 1952 bhujA dvArA jo svayaMbhUramaNasamudrako tara gaye, tarate haiM, aura tareMge, una satpuruSoko niSkAma bhaktise trikAla namaskAra zrI bAlAlakA likhA huA tathA zrI tribhovanakA likhA huA tathA zrI devakaraNajI Adike likhe hue patra prApta hue hai / 1 prArabdharUpa dustara pratibaMdha rahatA hai, usame kucha likhanA yA kahanA kRtrima jaisA lagatA hai aura isaliye abhI patrAdikI mAtra pahu~ca bhI nahI likhI gayI / bahutase patro ke liye vaisA huA hai, jisase cittako vizeSa vyAkulatA hogI, usa vicArarUpa dayAke pratibadhase yaha patra likhA hai / AtmAko mUlajJAnase calAyamAna kara DAle aise prArabdhakA vedana karate hue aisA pratibaMdha usa prArabdhake upakArakA hetu hotA hai, aura kisI vikaTa avasarame eka bAra AtmAko mUlajJAnake vamana karA dene takakI sthitiko prApta karA detA hai, aisA jAnakara, usase Darakara AcaraNa karanA yogya hai, aisA vicArakara patrAdikI pahu~ca nahI likhI, so kSamA kareM aisI namratAsahita prArthanA hai / aho / jJAnIpuruSakI Azaya-gaMbhIratA, dhIratA aura upazama / aho ! aho ! vAravAra aho ! I OM baMbaI, zrAvaNa sudI 5, zukra, 1952 698 OM 'jinAgamame dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi cha dravya kahe haiM, uname kAlako bhI dravya kahA hai aura astikAya pA~ca kahe hai / kAlako astikAya nahI kahA hai, isakA kyA hetu honA cAhiye ? kadAcit kAlako astikAya na kahaneme yaha hetu ho ki dharmAstikAyAdi pradezake samUharUpa haiM, aura pudgala - paramANu vaisI yogyatAvAlA dravya hai, kAla vaisA nahI hai, mAtra eka samayarUpa hai, isaliye kAlako astikAya nahI kahA / yahA~ aisI AzakA hotI hai ki eka samayake bAda dUsarA phira tIsarA isa taraha samayakI dhArA bahA hI karatI hai, aura usa dhArAme bIcame avakAza nahI hai, isase eka-dUsare samayakA anusaMdhAnatva athavA samUhAtmakatva sambhava hai, jisase kAla bhI astikAya kahA jA sakatA hai / tathA sarvajJako tIna kAlakA jJAna hotA hai, aisA kahA hai, isase bhI aisA samajhame AtA hai ki sarva kAlakA samUha jJAnagocara hotA hai, aura sarva samUha jJAnagocara hotA ho to kAlakA astikAya honA sambhava haiM, aura jinAgamame use astikAya nahI mAnA' yaha AzakA likhI thI, usakA samAdhAna nimnalikhitase vicAraNIya hai jinAgamakI aisI prarUpaNA hai ki kAla aupacArika dravya hai, svAbhAvika dravyaM nahI hai / jo pA~ca astikAya kahe hai, unakI vartanAkA nAma mukhyata. kAla hai / usa vartanAkA dUsarA nAma paryAya bhI hai / jaise dharmAstikAya eka samayame asakhyAta pradezake samUharUpase mAlUma hotA hai, vaise kAla Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA~ varSa samUharUpase mAlUma nahI hotA / eka samaya rahakara layako prApta hotA hai, usake bAda dUsarA samaya utpanna hotA hai / vaha samaya dravyakI vartanAkA sUkSmAtisUkSma bhAga hai| sarvajJako sarva kAlakA jJAna hotA hai, aisA jo kahA hai, usakA mukhya artha to yaha hai ki pacAstikAya dravyaparyAyAtmakarUpase unhe jJAnagocara hotA hai, aura sarva paryAyakA jo jJAna hai vahI sarva kAlakA jJAna kahA gayA hai / eka samayame sarvajJa bhI eka samayako hI vartamAna dekhate hai, aura bhUtakAla yA bhAvikAlako vidyamAna nahI dekhate, yadi use bhI vidyamAna dekheM to vaha bhI vartamAnakAla hI kahA jAyegA / sarvajJa bhUtakAlako bIta cukA hai isa rUpase aura bhAvikAlako Age aisA hogA, aisA dekhate hai| bhUtakAla dravyame samA gayA hai, aura bhAvikAla sattArUpase rahA hai, donomese eka bhI vartamAnarUpase nahI hai, mAtra eka samayarUpa aisA vartamAnakAla hI vidyamAna hai, isaliye sarvajJako jJAname bhI usI prakArase bhAsamAna hotA hai| eka ghaDA abhI dekhA ho, vaha usake bAda dUsare samayame nAzako prApta ho gayA, tana ghaDArUpase vidyamAna nahI hai, parantu dekhanevAleko vaha ghar3A jaisA thA vaisA jJAname bhAsamAna hotA hai, isI taraha abhI eka miTTIkA piMDa par3A hai, usamese thoDA samaya bItanepara eka ghaDA utpanna hogA, aisA bhI jJAname bhAsita ho sakatA hai, tathApi miTTIkA piMDa vartamAname kucha ghaDArUpase to nahI rhtaa| isI taraha eka samayame sarvajJako trikAlajJAna honepara bhI vartamAna samaya to eka hI hai| sUryake kAraNa jo dina-rAtarUpa kAla samajhame AtA hai vaha vyavahArakAla hai, kyoki sUrya svAbhAvika dravya nahI hai / digambara, kAlake asakhyAta aNu mAnate haiM, parantu unakA eka dUsareke sAtha sadhAna hai, aisA unakA abhiprAya nahI hai, aura isaliye kAlako astikAyarUpase nahI maanaa| pratyakSa satsamAgamame bhakti, vairAgya Adi dRDha sAdhanasahita mumukSuko sadgurukI AjJAse dravyAnuyoga vicAraNIya hai| ____ abhinadanajinakI zrI devacadajIkRta stutikA pada likhakara artha puchavAyA hai, usame 'pudgaLaanubhavatyAgathI, karavI ja zu paratIta ho,' aisA likhA hai, vaisA mUlame nahI hai| 'pudgaLaanubhavatyAgathI, karavI jasu paratIta ho,' aisA mUla pada hai| arthAt varNa, gandha Adi pudgala-guNake anubhavakA arthAt rasakA tyAga karanese, usake prati udAsIna honese, 'jasu' arthAt jisakI (AtmAko) pratIti hotI hai, aisA artha hai / bavaI, zrAvaNa, 1952 pacAstikAyakA svarUpa sakSepame kahA hai - ____ jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye pAMca astikAya kahe jAte hai| astikAya arthAta pradezasamUhAtmaka vastu / eka paramANuke pramANavAlI amUrta vastuke bhAgakI 'pradeza' aisI sajJA hai| jo vastu aneka pradezAtmaka ho vaha 'astikAya' kahalAtI hai| eka jIva asakhyAtapradezapramANa hai| pudgala paramANa yadyapi ekapradezAtmaka hai, parantu do paramANuse lekara asakhyAta, anaMta paramANu ekatra ho sakate haiM / isa taraha usame paraspara milanekI zakti rahanese vaha aneka pradezAtmakatA prApta kara sakatA hai, jisase vaha bhI astikAya kahane yogya hai / 'dharmadravya' asakhyAtapradezapramANa, 'adharmadravya' asalyAtapradezapramANa, 'AkAzadravya' anatapradezapramANa honese ve bhI 'astikAya' hai / isa taraha pA~ca astikAya hai / jina pA~ca astikAya kI ekarUpatAse isa 'loka' kI utpatti hai, arthAt 'loka' pacAstikAyamaya hai| pratyeka pratyeka jIva asakhyAtapradezapramANa hai| ve jIva anata hai / eka paramANu jaise anata paramANa haiN| do paramANuoke ekatra milanese dvayaNukaskadha hotA hai, jo anaMta hai| isI taraha tIna paramANuoke Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 zrImada rAjacandra milanese trayaNukaskadha hotA hai, jo anata hai| cAra paramANuoke ekatra milanese caturaNukaskaMdha hotA hai, jo anata hai / pA~ca paramANuoke milanese pacANukaskadha hotA hai, jo anata hai / isa taraha cha paramANu, sAta paramANu, ATha paramANu, nau paramANu, dasa paramANu ekatra milanese tathArUpa anaMta skaMdha haiN| isI taraha gyAraha paramANu, yAvat so paramANu, sakhyAta paramANu, asakhyAta paramANu tathA anata paramANu milanese anaMta skadha haiN| 'dharma dravya' eka hai| vaha asakhyAtapradezapramANa lokavyApaka hai| 'adharmadravya' eka hai| vaha bhI asakhyAtapradezapramANa lokavyApaka hai / 'AkAzadravya' eka hai / vaha anatapradezapramANa hai, lokAlokavyApaka hai| lokapramANa AkAza asakhyAtapradezAtmaka hai| 'kAladravya' yaha pA~ca astikAyokA vartanArUpa paryAya hai, arthAt aupacArika dravya hai, vastuta to paryAya ho hai, aura pala vipalase lekara varSAdi paryaMta jo kAla sUryakI gatise samajhA jAtA hai, vaha 'vyAvahArika kAla' hai, aisA zvetAbara AcArya kahate hai| digambara AcArya bhI aisA kahate haiM, parantu vizeSame itanA kahate hai ki lokAkAzake eka eka pradezame eka eka kAlANu rahA huA hai, jo avarNa, agadha, arasa aura asparza hai, agurulaghu svabhAvavAna hai| ve kAlANu vartanAparyAya aura vyAvahArika kAlake liye nimittopakArI haiN| una kAlANuoko 'dravya' kahanA yogya hai, parantu 'astikAya' kahanA yogya nahIM hai, kyoki eka dUsarese milakara ve aNu kriyAkI pravRtti nahI karate, jisase bahupradezAtmaka na honese 'kAladravya' astikAya kahane yogya nahIM hai, aura pacAstikAyake vivecaname bhI usakA gauNarUpase svarUpa kahate hai|| __ 'AkAza' anatapradezapramANa hai| usame asakhyAtapradezapramAName dharma, adharma dravya vyApaka hai| dharma, adharma dravyakA aisA svabhAva hai ki jIva aura pudgala unakI sahAyatAke nimittase gati aura sthiti kara sakate hai, jisase dharma, adharmakI vyApakatAparyaMta hI jIva aura pudgalakI gati sthiti hai; aura isase lokamaryAdA utpanna hotI hai| jIva, pudgala aura dharma, adharma, dravyapramANa AkAza ye pA~ca jahA~ vyApaka haiM, vaha 'loka' kahA jAtA hai| 700 - kAviThA, zrAvaNa vadI, 1952 zarIra kisakA hai ? mohakA hai / isaliye asagabhAvanA rakhanA yogya hai| 701 rALaja, zrAvaNa vadI 13, zani, 1952 (1) 'amuka padArthake jAne-Ane Adike prasagame dharmAstikAya Adike amuka pradezame kriyA hotI hai, aura yadi isa prakAra ho to uname vibhAga ho jAye, jisase ve bhI kAlake samayako bhaoNti astikAya na kahe jA sake' isa praznakA samAdhAna - - jaise dharmAstikAya Adike sarva pradeza eka samayame vartamAna hai arthAt vidyamAna hai, vaise kAlake sarva samaya kucha eka samayame vidyamAna nahI hote, aura phira dravyake vartanAparyAyake sivAya kAlakA koI bhinna dravyatva nahI hai, ki usake astikAyatvakA sabhava ho| amuka pradezame dharmAstikAya Adime kriyA ho aura amuka pradezame na ho isase kucha usake astikAyatvakA bhaga nahIM hotA, mAtra ekapradezAtmaka vaha dravya ho aura samUhAtmaka honekI usame yogyatA na ho to usake astikAyatvakA bhaga hotA hai, arthAt ki, to vaha 'astikAya' nahIM kahA jaataa| paramANu ekapradezAtmaka hai, to bhI vaise dUsare paramANu milakara vaha samUhAtmakatvako prApta hotA hai| isaliye vaha 'astikAya' (pudgalAstikAya) kahA jAtA hai| aura eka Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 517 ramANu bhI anataparyAyAtmakatva hai, aura kAlake eka samayame kucha anataparyAyAtmakatva nahI hai, kyoki vaha svayaM hI vartamAna eka paryAyarUpa hai / eka paryAyarUpa honese vaha dravyarUpa nahI ThaharatA, to phira astikAyarUpa mAnanekA vikalpa bhI sabhavita nahI hai / (2) mUla apkAyika jIvokA svarUpa bahuta sUkSma honese sAmAnya jJAnase usakA vizeSarUpase jJAna honA kaThina hai, to bhI 'SaDdarzanasamuccaya' grantha abhI prasiddha huA hai, usame 141 se 143 pRSTha taka usakA kucha svarUpa samajhAyA hai| usakA vicAra kara sakeM to vicAra kIjiyegA / (3) agni athavA dUsare balavAna zastrase apkAyika mUla jIvokA nAza hotA hai, aisA samajhame AtA hai / yahA~se bASpa AdirUpa hokara jo pAnI U~ce AkAzame bAdalarUpame ikaTThA hotA hai vaha bASpa AdirUpa honese acit hone yogya lagatA hai, paraMtu bAdalarUpa honese phira sacit ho jAne yogya hai / vaha varSArUpase jamInapara giranepara bhI sacit hotA hai| miTTI Adike sAtha milanese bhI vaha sacit raha sakane yogya hai / sAmAnyata' miTTI agni jaisA balavAna zastra nahI hai, arthAt vaisA ho taba bhI sacita honA sambhava hai / (4) bIja jaba taka bonese uganekI yogyatAvAlA hai taba taka nirjIva nahI hotA, sajIva hI kahA jAtA hai | amuka avadhike bAda arthAt sAmAnyata bIja ( anna AdikA) tIna varSa taka sajIva raha sakatA hai, isase bIcame usamese jIva calA bhI jAye, paratu usa avadhike bIta jAneke bAda use nirjIva arthAt nirbIja ho jAne yogya kahA hai / kadAcit usakA AkAra bIja jaisA ho, paratu vaha bonese uganekI yogyatAse rahita ho jAtA hai / sarva bIjokI avadhi tIna varSako sambhavita nahI hai, kucha bIjokI sambhava hai / (5) phreMca vidvAna dvArA khoje gaye yatrake vyorekA samAcArapatra bhejA use paDhA hai / usame usakA nAma jo 'AtmA dekhanekA yaMtra' rakhA hai, vaha yathArtha nahI hai / aise kisI bhI prakArake darzanakI vyAkhyA AtmAkA samAveza honA yogya nahI hai Apane bhI use AtmA dekhanekA yatra nahI samajhA hai, aisA jAnate haiM, tathApi kArmaNa yA taijasa zarIra dikhAyI dene yogya hai yA kucha dUsarA bhAsa honA yogya hai, use jAnane / kI ApakI icchA mAlUma hotI hai / kArmaNa yA taijasa zarIra bhI usa taraha dikhAyI dene yogya nahI hai / paratu cakSu, prakAza, vaha yatra, maranevAlekI deha aura usakI chAyA athavA kisI AbhAsavizeSase vaisA dikhAyI denA sambhava hai / usa yatrake viSayame adhika vivaraNa prasiddha honepara yaha bAta prAya pUrvApara jAnaneme aayegii| havAke paramANuoMke dikhAyI deneke viSayame bhI unake likhanekI yA dekhe hue svarUpakI vyAkhyA karaneme kucha paryAyAtara lagatA hai / havAse gatimAna koI paramANuskadha ( vyAvahArika paramANu, kucha vizeSa prayogase dRSTigocara ho sakane yogya ho vaha) dRSTigocara honA sabhava hai / abhI unakI kRti adhika prasiddha hone para vizeSarUpase samAdhAna karanA yogya lagatA hai / 702 rALaja, zrAvaNa vadI 14, ravi, 1952 vicAravAna puruSa to kaivalyadazA hone taka mRtyuko nitya samIpa ho samajhakara pravRtti karate haiM / bhAI zrI anupacada malukacadake prati, zrI bhRgukaccha / prAya. kiye hue karmokI rahasyabhUta mati mRtyuke samaya rahatI hai / eka to kvacit muzkilase paricita paramArthabhAva, aura dUsarA nitya paricita nijakalpanA Adi bhAvase rUDhidharmake grahaNa karanekA bhAva aise do prakArake bhAva ho sakate hai / sadvicArase yathArtha AtmadRSTi yA vAstavika udAsInatA to savaM jIvasamUhako dekhate hue kisI virala jIvako kvacit ho hotI hai, aura dUsarA bhAva anAdise paricita hai, Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 zrImada rAjacandra vahI prAya saba jIvome dekhaneme AtA hai, aura dehAta honeke prasaMgapara bhI usakA prAvalya dekhaneme AtA hai, aisA jAnakara mRtyuke samIpa Anepara tathArUpa pariNati karanekA vicAra vicAravAna puruSa choDakara, pahalese hI usa prakArase rahatA hai / Apa svayaM bAhya kriyAke vidhi-niSedhake Agrahako visarjanavat karake athavA usame antara pariNAmase udAsIna hokara, deha aura tatsabadhI sabadhakA vAraMvArakA vikSepa choDakara, yathArtha AtmabhAvakA vicAra karanA dhyAnagata kare to vahI sArthaka hai / atima avasarapara anazanAdi yA saMstarAdika yA salekhanAdika kriyAe~ kvacit ho, yA na ho to bhI jisa jIvako uparyukta bhAva dhyAnagata hai, usakA janma saphala hai, aura vaha kramase ni zreyasako prApta hotA hai / ApakA, kitane hI kAraNo se bAhya kriyAdike vidhi-niSedhakA vizeSa dhyAna dekhakara hame kheda hotA thA ki isame kAla vyatIta honese AtmAvasthA kitanI svasthatAkA sevana karatI hai, aura kyA yathArtha svarUpakA vicAra kara sakatI hai ki jisase Apako usakA itanA adhika paricaya khedakA hetu nahI lagatA ? jisame sahajamAtra upayoga diyA ho to cala sakatA hai, usame 'jAgRti' kAlakA lagabhaga bahutasA bhAga vyatIta hone jaisA hotA hai, vaha kisaliye aura usakA kyA pariNAma ? vaha kyo Apake dhyAname nahI AtA ? isa viSayame kvacit kucha preraNA karanekI sambhavata icchA huI thI; paraMtu ApakI tathArUpa ruci aura sthiti dikhAyI na denese preraNA karate karate vRttiko saMkucita kara liyA thaa| Aja bhI Apake cittame isa bAtako avakAza dene yogya avasara hai / loga mAtra vicAravAna yA samyagdRSTi samajheM, isase kalyANa nahI hai athavA vAhya-vyavahArake aneka vidhi-niSedha ke kartRtva ke mAhAtmya meM kucha kalyANa nahI hai, aisA hame to lagatA hai / yaha kucha ekAntika dRSTise likhA hai athavA anya koI hetu hai, aisA vicAra chor3akara, jo kucha una vacanose atarmukhavRtti honekI preraNA ho use karanekA vicAra rakhanA, yahI suvicAradRSTi hai / lokasamudAya kucha bhalA honevAlA nahI hai, athavA stutinidAke prayatnArtha isa dehakI pravRtti vicAravAna ke liye kartavya nahI hai / atarmukhavRtti rahita bAhyakriyA ke vidhi - niSedhame kucha bhI vAstavika kalyANa nahI hai / gacchAdi bhedakA nirvAha karaneme, nAnA prakArake vikalpa siddha karaneme AtmAko AvRta karaneke barAbara hai / anekAntika mArga bhI samyag, ekAnta nijapadakI prApti karAneke sivAya dUsare kisI anya hetuse upakArI nahI hai, aisA jAnakara likhA hai / vaha mAtra anukampA buddhise, nirAgrahase, niSkapaTatAse, nirdabhatAse aura hitArtha likhA hai, aisA yadi Apa yathArtha vicAra kareMge to dRSTigocara hogA, aura vacanake grahaNa athavA preraNA honekA hetu hogA / rALaja, bhAdo sudI8, 1952 703 kitane hI praznokA samAdhAna jAnanekI abhilASA rahatI hai yaha svAbhAvika hai / "prAya sabhI mArgome manuSyabhavako mokSakA eka sAdhana mAnakara usakI bahuta prazasA kI hai, aura jIvako jisa taraha vaha prApta ho arthAt usakI vRddhi ho usa taraha bahutase mArgome upadeza kiyA mAlUma hotA hai / jinokta mAgaMme vaisA upadeza kiyA mAlUma nahI hotA / vedokta mArgame 'aputrakI gati nahI hotI', ityAdi kAraNose tathA cAra AzramokA kramAdise vicAra karanese manuSyakI vRddhi ho aisA upadeza kiyA huA dRSTigocara hotA hai / jinokta mArgame usase viparIta dekhaneme AtA hai, arthAt vaisA na karate hue, jaba bhI jIva vairAgya prApta kare to sasArakA tyAga kara denA, aisA upadeza dekhaneme AtA hai, isaliye bahutase gRhasthAzramako prApta kiye binA tyAgI ho, aura manuSyakI vRddhi ruka jAye, kyoki unake atyAgase, jo kucha unhe satAnotpattikA sabhava rahatA vaha na ho aura usase vagake nAza hone jaisA ho, jisase durlabha manuSyabhava, jise mokSasAdhanarUpa mAnA hai, usakI vRddhi ruka jAtI hai, isaliye jineMdrakA vaisA Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 519 abhiprAya kyo ho?" use jAnane Adi vicArakA prazna likhA hai, usake samAdhAnakA vicAra karaneke liye yahA~ likhA hai| ___ laukika dRSTi aura alaukika (lokottara) dRSTise baDA bheda hai, athavA ye dono dRSTiyAM paraspara viruddha svabhAvavAlI hai / laukika dRSTime vyavahAra (sAsArika kAraNo) kI mukhyatA hai aura alaukika dadhime paramArthakI mukhyatA hai / isaliye alaukika dRSTiko laukika dRSTike phalake sAtha prAyaH (bahuta karake) milAnA yogya nahI hai| jaina aura anya sabhI mArgoMme prAya manuSyadehakA vizeSa mAhAtmya kahA hai, arthAt mokSasAdhanakA kAraNarUpa honese use citAmaNi jaisA kahA hai, vaha satya hai| paratu yadi usase mokSasAdhana kiyA to hI usakA yaha mAhAtmya hai, nahI to vAstavika dRSTise pazukI deha jitanI bhI usakI kImata mAlUma nahI hotii| manuSyAdi vazakI vRddhi karanA yaha vicAra mukhyataH laukika dRSTikA hai, paratu usa dehako pAkara avazya mokSasAdhana karanA, athavA usa sAdhanakA nizcaya karanA, yaha vicAra mukhyataH alokika dRSTikA hai| alaukikadaSTime manuSyAdi vazakI vRddhi karanA, aisA nahIM kahA hai isase manuSyAdikA nAza karanA aisA usame Azaya rahatA hai, yaha nahI samajhanA cAhiye / laukika dRSTime to yuddhAdi aneka prasagome hajAro manuSyoke nAza ho jAnekA samaya AtA hai, aura usame bahutase vazarahita ho jAte hai, paratu paramArtha arthAta alaukika dRSTime vaise kArya nahIM hote ki jisase prAya. vaisA honekA samaya Ave, arthAta yahA~ alaukika daSTise nirvairatA, avirodha, manuSya Adi prANiyokI rakSA aura unake vazakA rahanA, yaha sahaja hI bana jAtA hai, aura manuSya Adi vazakI vRddhi karanekA jisakA hetu hai, aisI laukika dRSTi isake viparIta vaira, virodha, manuSya Adi prANiyokA nAza aura vazahInatA karanevAlI hotI hai| alaukika dRSTiko pAkara athavA alaukika dRSTike prabhAvase koI bhI manuSya choTI umarame tyAgI ho jAye to usase jisane gRhasthAzrama grahaNa na kiyA ho usake vazakA, athavA jisane gRhasthAzrama grahaNa kiyA ho aura patrotpatti na haI ho, usake vazakA nAza honekA samaya Aye, aura utane manuSyokA janma kama ho. jisase mokSasAdhanakI hetubhUta manuSyadehakI prAptike rokane jaisA ho jAye, aisA laukika dRSTise yogya lagatA hai, parantu paramArthadRSTise vaha prAya kalpanA mAtra lagatA hai| kisIne bho pUrvakAlameM paramArthamArgakA ArAdhana karake yahA~ manuSyabhava prApta kiyA ho, use choTI umarase hI tyAga-vairAgya tIvratAse udayame Ate hai, vaise manuSyako satAnako utpatti honeke pazcAt tyAga karanekA upadeza karanA, athavA Azramake anukramame rakhanA, yaha yathArtha pratIta nahIM hotA, kyoki manuSyadeha to bAhya daSTise athavA apekSAse mokSasAdhanarUpa hai, aura yathArtha tyAga-vairAgya to mUlata mokSasAdhanarUpa hai. aura vaise kAraNa prApta karanese manuSyadehakI mokSasAdhanatA siddha hotI thI, ve kAraNa prApta honepara usa dehase bhoga Adime paDanekA kahanA, ise manuSyadehako mokSasAdhanarUpa karaneke samAna kahA jAya yA sasAra sAdhanarUpa karaneke samAna kahA jAya yaha vicAraNIya hai| vedokta mArgame jo cAra AzramokI vyavasthA hai vaha ekAntarUpase nahI hai| vAmadeva, zukadeva, jaDabharatajI ityAdi Azramake kramake vinA tyAgavRttise vicare hai| jinase vaisA honA azakya ho, ve pariNAmame yathArtha tyAga karanekA lakSya rakhakara AzramapUrvaka pravRtti kareM to yaha sAmAnyata Thoka hai, aisA kahA jA sakatA hai| AyukI aisI kSaNabhaguratA hai ki vaisA krama bhI kisI viraleko ho prApta honekA avasara Aye / kadAcit vaisI Ayu prApta huI ho to bhI vaisI vRttise arthAt vaise pariNAmase yathArtha tyAga ho aisA lakSya rakhakara pravRtti karanA to kisIse ho bana sakatA hai| Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 zrImad rAjacandra jinokta mArgakA bhI aisA ekAnta siddhAta nahI hai ki cAhe jisa umarame cAhe jisa manuSyako tyAga karanA cAhiye / tathArUpa satsaga aura sadgurukA yoga honepara, usa Azrayase koI pUrvake saMskAravAlA arthAt vizeSa vairAgyavAna puruSa gRhasthAzramako grahaNa karanese pahale tyAga kare to usane yogya kiyA hai, aisA jinasiddhAta prAya kahatA hai; kyoki apUrva sAdhanoke prApta hone para bhogAdi bhoganeke vicArame par3anA, aura usakI prAptike liye prayatna karake apane prApta AtmasAdhanako ga~vAne jaisA karanA, aura apanese jo saMtati hogI vaha manuSyadeha prApta karegI, vaha deha mokSake sAdhanarUpa hogI, aisI manoratha mAtra kalpanAme par3anA, yaha manuSyabhavakI uttamatA dUra karake use pazuvat karane jaisA hai| idriyA~ Adi jisakI zAnta nahI huI hai, jJAnIpuruSakI dRSTime abhI jo tyAga karaneke yogya nahI hai, aise kisI mada athavA mohavairAgyavAna jIvako tyAga apanAnA prazasta hI hai, aisA jinasiddhAta kucha ekAntarUpase nahI hai| prathamase hI jise uttama saskArayukta vairAgya na ho, vaha puruSa kadAcit pariNAmame tyAgakA lakSya rakhakara AzramapUrvaka pravRtti kare, to usane ekAta bhUla hI kI hai, aura tyAga hI kiyA hotA to uttama thA, aisA bhI jinasiddhAta nahI hai / mAtra mokSasAdhanakA prasaga prApta honepara usa prasagako jAne nahI denA cAhiye, aisA jineMdrakA upadeza hai| uttama saskAravAle purupa gRhasthAzrama apanAye binA tyAga kareM, to usase manuSyakI vRddhi ruka jAye, aura usase mokSasAdhanake kAraNa ruka jAyeM, yaha vicAra karanA alpa dRSTise yogya dikhAyI de, paratu tathArUpa tyAga-vairAgyakA yoga prApta honepara, manuSyadehakI saphalatA honeke liye, usa yogakA apramattatAse vilambake binA lAbha prApta karanA, vaha vicAra to pUrvApara aviruddha aura paramArthadRSTise siddha kahA jA sakatA hai| Ayu sampUrNa hai aura apaneko satati hogI to ve mokSasAdhana karegI aisA nizcaya karake, saMtati hogI hI aisA mAnakara, punaH aisA hI tyAga prakAzita hogA, aise bhaviSyako kalpanA karake AzramapUrvaka pravRtti karaneko kaunasA vicAravAna ekAntase yogya samajhe ? apane vairAgyame maMdatA na hA, aura jJAnIpuruSa jise tyAga karane yogya samajhate ho, use anya manoratha mAtra kAraNoMke athavA anizcita kAraNo ke vicArako choDakara nizcita aura prApta uttama kAraNokA Azraya karanA, yahI uttama hai, aura yahI manuSyabhavakI sArthakatA hai, bAkI vRddhi AdikI to kalpanA hai| sacce mokSamArgakA nAza kara mAtra manuSyakI vRddhi karanekI kalpanA karane jaisA kareM to ho ske| ityAdi aneka kAraNose paramArthadRSTise jo upadeza diyA hai, vahI yogya dikhAyI detA hai| aise praznottarame vizeSata. upayogako prerita karanA kaThina paDatA hai| to bhI sakSepame jo kucha likhanA bana pAyA, use udoraNAvat karake likhA hai| jahA~ taka ho sake vahA~ taka jJAnIpuruSake vacanoko laukika Azayame na lenA, athavA alaukika dRSTise vicAranA yogya hai, aura jahA~ taka ho sake vahA~ taka laukika praznottarame bhI vizeSa upakArake vinA paDanA yogya nahI hai / vaise prasagose kaI bAra paramArthadRSTiko kSubdha karane jaisA pariNAma AtA hai| baDake bar3avaTTa yA pIpalake godekA rakSaNa bhI kucha unake vazakI vRddhi karaneke hetuse unhe abhakSya kahA hai, aisA samajhanA yogya nahI hai / uname komalatA hotI hai, jisase uname anatakAyakA sabhava hai, tathA unake badale dUsarI aneka vastuose niSpApatAse rahA jA sakatA hai, phira bhI unhIko agIkAra karanekI icchA rakhanA yaha vRttikI ati tucchatA hai; isaliye unhe abhakSya kahA hai, yaha yathArtha lagane yogya hai| pAnIkI bUMdame asaMkhyAta jIva haiM, yaha vAta saccI hai| parantu uparyukta baDake var3abaTTe Adike jo Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa kAraNa haiM, vaise kAraNa isameM nahIM haiM, isaliye ise abhakSya nahI kahA hai| yadyapi vaise pAnIko kAmame lenekI bhI AjJA hai, aisA nahI kahA, aura usase bhI amuka pApa hotA hai, aisA upadeza hai| pahaleke patrame bIjake sacit-acit sambandhI samAdhAna likhA hai, vaha kisI vizeSa hetuse saMkSipta kiyA hai / paramparA rUDhike anusAra likhA hai, tathApi usameM kucha vizeSa bheda samajhame AtA hai, use nahI likhA hai / likhane yogya na laganese nahI likhA hai / kyoki vaha bheda vicAra mAtra hai, aura usame kucha vaisA upakAra garbhita ho aisA nahIM dIkhatA / ' nAnA prakArake praznottarokA lakSya eka mAtra AtmArthake liye ho to AtmAkA bahuta upakAra honA sambhava hai| 704 rALaja, bhAdo sudI 8,1952 laukika dRSTi aura alaukika dRSTime baDA bheda hai| laukika dRSTime vyavahArako mukhyatA hai, aura alaukika dRSTime paramArthakI mukhyatA hai| jaina aura dUsare saba mArgome manuSyadehakI vizeSatA eva amUlyatA kahI hai, yaha satya hai; parantu yadi use mokSasAdhana banAyA jA sake to hI usakI vizeSatA evaM amUlyatA hai| manuSya Adi vaMzako vRddhi karanA yaha vicAra laukika dRSTikA hai, parantu manuSyako yathAtathya yoga honepara kalyANakA avazya nizcaya karanA tathA prApti karanA yaha vicAra alaukika dRSTikA hai| yadi aisA hI nizcaya kiyA gayA ho ki kramase hI sarvasagaparityAga karanA, to vaha yathAsthita vicAra nahIM kahA jA sakatA / kyoki pUrvakAlame kalyANakA ArAdhana kiyA hai aise kaI uttama jova laghu vayase hI utkRSTa tyAgako prApta hue haiN| isake dRSTAtarUpa zukadevajI, jaDabharata Adike prasaga anya darzaname haiN| yadi aisA hI niyama banAyA ho ki gRhasthAzramakA ArAdhana kiye binA tyAga hotA hI nahI hai to phira vaise parama udAsIna puruSako, tyAgakA nAza karAkara, kAmabhogame prerita karane jaisA upadeza kahA jAye, aura mokSasAdhana karanerUpa jo manuSyabhavako uttamatA thI, use dUra kara, sAdhana prApta honepara, sasArasAdhanakA hetu kiyA aisA kahA jaaye| aura ekAtase aisA niyama banAyA ho ki brahmacaryAzrama, gRhasthAzrama AdikA kramase itane itane varSa taka sevana karaneke pazcAt tyAgI honA to vaha bhI svatatra bAta nahI hai / tathArUpa Ayu na ho to tyAgakA avasara hI na aaye| ___aura yadi aputrarUpase tyAga na kiyA jAye, aisA mAneM to to kisIko vRddhAvasthA taka bhI putra nahI hotA, usake liye kyA samajhanA ? ' jainamArgakA bhI aisA ekAta siddhAta nahI hai ki cAhe jisa avasthAme cAhe jaisA manuSya tyAga kare, tathArUpa satsaga aura sadgurukA yoga hone para vizeSa vairAgyavAna puruSa satpurupake Azrayase laghu vayame tyAga kare to isase use vaisA karanA yogya nahI thA aisA jinasiddhAta nahI hai, vaisA karanA yogya hai aisA jinasiddhAta hai, kyoki apUrva sAdhanoMke prApta honepara bhogAdi sAdhana bhoganeke vicArame paDanA aura usakI prAptike liye prayatna karake use amuka varSa taka bhoganA hI, yaha to jisa mokSasAdhanase manuSyabhavako uttamatA thI, use dUra kara pazuvat karane jaisA hotA hai| 1 dekheM Aka 701-4 / Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 zrImad rAjacandra jisakI idriyA~ Adi zAMta nahI huI, jJAnIpuruSakI dRSTime abhI jo tyAga karaneke yogya nahI hai, aise mada vairAgyavAna athavA mohavairAgyavAnake liye tyAgako apanAnA prazasta hI hai, aisA kucha jinasiddhAta nahI hai| pahalese hI jise satsagAdika yoga na ho, tathA pUrvakAlake uttama saMskArayukta vairAgya na ho vaha puruSa kadAcit AzramapUrvaka pravRtti kare to isase usane ekAta bhUla kI hai, aisA nahIM kahA jA sakatA, yadyapi use bhI rAtadina utkRSTa tyAgakI jAgRti rakhate hue gRhasthAzrama AdikA sevana karanA prazasta hai| uttama saMskAravAle puruSa gRhasthAzramako apanAye binA tyAga kareM, usase manuSyaprANIkI vRddhi ruka jAye, aura usase mokSasAdhanake kAraNa ruka jAye, yaha vicAra karanA alpadRSTise yogya dikhAyI de, kyoki pratyakSa manuSyadeha jo mokSasAdhanakA hetu hotI thI use rokakara putrAdikI kalpanAme paDakara, phira ve mokSasAdhanakA ArAdhana kareMge hI aisA nizcaya karake unakI utpattike liye gRhasthAzramame paDanA, aura phira unakI utpatti hogI yaha bhI mAna lenA aura kadAcit ve sayoga hue to jaise abhI putrotpattike liye isa puruSako rukanA par3A thA vaise use bhI rukanA paDe, isase to kisIko utkRSTa tyAgarUpa mokSasAdhana prApta honeke yogako na Ane dene jaisA ho / aura kisI kisI uttama saMskAravAna puruSake gRhasthAzrama prAptike pUrvake tyAgase vaMzavRddhi na ho aisA vicAra kareM to vaise uttama puruSake upadezase aneka jIva jo manuSya Adi prANiyokA nAza karanese nahI Darate, ve upadeza pAkara vartamAname usa prakAra manuSya Adi prANiyokA nAza karanese kyo na rukeM ? tathA zubhavRtti honese phira manuSyabhava kyo na prApta kareM? aura isa taraha manuSyakA rakSaNa tathA vRddhi bhI sabhava hai| alokika dRSTime to manuSyakI hAni-vRddhi AdikA mukhya vicAra nahI hai, kalyANa-akalyANakA mukhya vicAra hai / eka rAjA yadi alaukika dRSTi prApta kare to apane mohase hajAro manuSya prANiyokA yuddhame nAza honekA hetu dekhakara bahuta bAra binA kAraNa vaise yuddha utpanna na kare, jisase bahutase manuSyokA bacAva ho aura usase vazavRddhi hokara bahutase manuSya baDhe aisA vicAra bhI kyo na kiyA jAye ? iMdriyA~ atRpta ho, vizeSa mohapradhAna ho, mohavairAgyase mAtra kSaNika vairAgya utpanna huA ho aura yathAtathya satsagakA yoga na ho to use dIkSA denA prAya prazasta nahI kahA jA sakatA, aisA kahe to virodha nhii| parantu uttama saMskArayukta aura mohAdha, ye saba gRhasthAzrama bhogakara hI tyAga kareM aisA pratibandha karanese to Ayu Adiko aniyamitatA, yoga prApta honepara use dUra karanA ityAdi aneka virodhose mokSasAdhanakA nAza karane jaisA hotA hai, aura jisase uttamatA mAnI jAtI thI vaha na huA, to phira manuSyabhavakI uttamatA bhI kyA hai ? ityAdi aneka prakArase vicAra karanese laukika dRSTi dUra hokara alaukika dRSTise vicAra-jAgRti hogii| __ vaDake baDavaTTe yA pIpalake godeko vazavRddhi ke liye unakA rakSaNa karaneke hetuse kucha unheM abhakSya nahI kahA hai| uname komalatA hotI hai, taba anantakAyakA sambhava hai| isase tathA unake badale dUsarI aneka vastuose cala sakatA hai, phira bhI usIkA grahaNa karanA, yaha vRttikI ati kSudratA hai, isaliye abhakSya kahA hai, yaha yathAtathya lagane yogya hai| pAnIkI bUMdame asakhyAta jova haiM, yaha bAta sacco hai, parantu vaisA pAnI pInese pApa nahI hai aisA nahIM khaa| phira usake badale gRhastha Adiko dUsarI vastuse cala nahI sakatA, isaliye agIkAra kiyA jAtA hai, parantu sAdhuko to vaha bhI lenekI AjJA prAya nahI dI hai| Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 523 jaba taka ho sake taba taka jJAnIpuruSake vacanoko laukika dRSTike Azayame na lenA yogya hai, aura alaukika dRSTi se vicAraNIya hai / usa alaukika dRSTike kAraNa yadi sanmukha jIvake hRdayame akita karaneko zakti ho to akita karanA, nahI to isa viSayane apanA vizeSa jJAna nahI hai aisA batAnA tathA mokSamArgame kevala laukika vicAra nahI hotA ityAdi kAraNa yathAzakti batAkara sambhavita samAdhAna karanA, nahI to yathAsambhava se prasagase dUra rahanA, yaha ThIka hai| 705 vaDavA, bhAdo sudI 11, guru, 1952 Aja dina paryaMta isa AtmAse mana, vacana aura kAyAke yogase Apa sambandhI jo kucha avinaya, AsAtanA yA aparAdha huA ho usakI zuddha ataHkaraNase namratAbhAvase mastaka jhukAkara dono hAtha joDakara kSamA mA~gatA huuN| Apake samIpavAsI bhAiyose bhI usI prakArase kSamA mAMgatA huuN| 706 vaDavA (stabhatIrthake samIpa), bhAdo sudI 11, guru, 1952 zubhecchAsampanna Arya kezavalAlake prati, lIbaDI / sahajAtmasvarUpase yathAyogya prApta ho| tIna patra prApta hue hai| 'kucha bhI vRtti rokate hue, usakI apekSA vizeSa abhimAna rahatA hai', tathA 'tRSNAke pravAhame calate hue baha jAte haiM, aura usakI gatiko rokanekI sAmarthya nahI rhtii|' ityAdi vivaraNa tathA 'kSamApanA aura karkaTo rAkSasIke 'yogavAsiSTha' sambandhI prasagakI, jagatakA bhrama dUra karaneke liye vizeSatA' likhI yaha saba vivaraNa paDhA hai| abhI likhaneme vizeSa upayoga nahIM raha sakatA jisase patrakI pahu~ca bhI likhanese raha jAtI hai| saMkSepame una patrokA uttara nimnalikhitase vicAraNIya hai| (1) vRtti AdikA sayama abhimAnapUrvaka hotA ho to bhI karanA yogya hai| vizeSatA itanI hai ki usa abhimAnake liye niratara kheda rkhnaa| vaisA ho to kramazaH vRtti AdikA sayama ho aura tatsambandhI abhimAna bhI nyUna hotA jAya / (2) aneka sthalopara vicAravAna puruSone aisA kahA hai ki jJAna honepara kAma, krodha, tRSNA aadi| bhAva nirmUla ho jAte haiM, yaha satya hai / tathApi una vacanokA aisA paramArtha nahI hai ki jJAna honese pahale ve / mada na par3eM yA kama na ho / yadyapi unakA samUla chedana to jJAnase hotA hai, parantu jaba taka kaSAya AdikI madatA yA nyUnatA na ho taba taka jJAna prAyaH utpanna hI nahI hotaa| jJAna prApta honemeM vicAra mukhya sAdhana hai, aura usa vicArake vairAgya (bhogake prati anAsakti) tathA upazama (kaSAya AdikI bahuta hI madatA, unake prati vizeSa kheda) ye do mukhya AdhAra haiN| aisA jAnakara usakA niratara lakSya rakhakara vaisI pariNati karanA yogya hai| ___ satpuruSake vacanake yathArtha grahaNake binA prAyaH vicArakA udbhava nahI hotA, aura satpuruSake vacanakA yathArtha grahaNa tabhI hotA hai jaba satpuruSako 'ananya Azraya bhakti' pariNata hotI hai, kyoki satpuruSakI pratIti hI kalyANa honeme sarvottama nimitta hai / prAya ye kAraNa paraspara anyonyAzraya jaise haiM / kahI kisIko mukhyatA hai, aura kahI kisIkI mukhyatA hai, tathApi aisA to anubhavame AtA hai ki jo saccA mumukSu ho, use satpuruSakI 'Azrayabhakti', ahabhAva Adike chedanake liye ora alpakAlame vicAradazA pariNamita honeke liye utkRSTa kAraNarUpa hotI hai| Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra bhoga anAsakti ho, tathA laukika vizeSatA dikhAneko buddhi kama kI jAye to tRSNA nirbala hotI jAtI hai / laukika mAna AdikI tucchatA samajhame A jAye to usakI vizeSatA nahI lagatI, aura isase usakI icchA sahajame mada ho jAtI hai, aisA yathArtha bhAsita hotA hai / bahuta hI muzkilase AjIvikA calatI ho to bhI mumukSuke liye vaha paryApta hai, kyoki vizeSa kI kucha AvazyakatA yA upayoga (kAraNa) nahI hai, aisA jaba taka nizcaya na kiyA jAye taba taka tRSNA nAnA prakArase AvaraNa kiyA karatI hai / laukika vizeSatAme kucha sArabhUtatA nahI hai, aisA nizcaya kiyA jAye to muzkilase AjIvikA jitanA milatA ho tabhI tRpti rahatI hai / muzkilase AjIvikA jitanA na milatA ho to bhI mumukSujIva prAya ArttadhyAna na hone de, athavA honepara vizeSa kheda kare, aura AjIvikAme kamIko yathAdharma pUrNa karanekI mada kalpanA kare, ityAdi prakArase bartAva karate hue tRSNAkA parAbhava (kSaya) honA yogya dIkhatA hai / (3) bahudhA satpuruSake vacanase AdhyAtmika zAstra bhI AtmajJAnakA hetu hotA hai, kyoki paramArtha AtmA zAstrame nahI rahatA, satpuruSame rahatA hai / mumukSuko yadi kisI satpuruSakA Azraya prApta huA ho to prAya jJAnakI yAcanA karanA yogya nahI hai, mAtra tathArUpa vairAgya upazama Adi prApta karanekA upAya karanA yogya hai / vaha yogya prakArase siddha honepara jJAnIkA upadeza sulabhatAse pariNamita hotA hai, aura yathArthaM vicAra aura jJAnakA hetu hotA hai / (4) jaba taka kama upAdhivAle kSetrame AjIvikA calato ho taba taka vizeSa prApta karanekI kalpanAse mumukSuko, kisI eka vizeSa alaukika hetuke binA adhika upAdhivAle kSetrame jAnA yogya nahI hai, kyoki usase bahutasI sadvRttiyA~ mada par3a jAtI hai, athavA vardhamAna nahI hotI / (5) 'yogavAsiSTha' ke pahale do prakaraNa aura vaise graMthokA mumukSuko vizeSa dhyAna karanA yogya hai / 524 707 vaDavA, bhAdo sudI 11, guru, 1952 brahmaraMdhra Adime honevAle bhAsake viSayame pahale babaI patra milA thaa| abhI usa vipayake vivaraNakA dUsarA patra milA hai / vaha vaha bhAsa honA sambhava hai, aisA kahaneme kucha samajhake bhedase vyAkhyAbheda hotA hai / zrI vaijanAthajIkA Apako samAgama hai, to unake dvArA usa mArgakA yathAzakti vizeSa puruSArtha hotA ho to karanA yogya hai| vartamAname uma mArgake prati hamArA vizeSa upayoga nahI rahatA hai / aura patra dvArA prAya usa mArgakA vizeSa dhyAna karAyA nahI jA sakatA, jisase Apako zrI vaijanAthajIkA samAgama hai to yathAzakti usa samAgamakA lAbha lenekI vRtti rakheM to Apatti nahI hai / AtmAkI kucha ujjvalatAke liye usake astitva tathA mAhAtmya Adi kI pratIti ke liye tathA AtmajJAnakI adhikAritA ke liye vaha sAdhana upakArI hai| isake sivAya prAya anya prakArase upakArI nahI hai, itanA dhyAna avazya rakhanA yogya hai / yahI vinatI / sahajAtmasvarUpase yathAyogya praNAma vidita ho / 708 rALaja, 1 bhAdo, 1952 dvitIya jeTha sudI 1, zaniko Apako likhA patra dhyAname Aye to yahA~ bheja xxx jaise calatA AyA hai, vaise calatA Aye, aura mujhe kisI prativadhase pravRtti karanekA kAraNa nahI hai, aisA bhAvArthaM Apane likhA, usa viSayame jAnaneke liye sakSepase nIce likhatA hU~ jainadarzanakI paddhati se dekhate hue samyagdarzana aura vedAtakI paddhatise dekhate hue kevalajJAna hame sambhava hai / jainame kevalajJAnakA jo svarUpa likhA hai, mAtra usIko samajhanA muzkila ho jAtA hai / phira 1. yahA~ makSara khaDita ho gaye haiM / 1 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 525 vartamAname usa jJAnakA usIne niSedha kiyA hai, jisase tatsambaMdhI prayatna karanA bhI saphala dikhAyI nahI detA 1. jainaprasagame hamArA adhika nivAsa huA hai, to kisI bhI prakArase usa mArgakA uddhAra hama jaisoM dvArA vizeSata ho sakatA hai, kyoki usakA svarUpa vizeSataH samajhame AyA ho, ityAdi / vartamAname jainadarzana itanA adhika avyavasthita athavA viparIta sthitime dekhaneme AtA hai, ki usamese mAno jineMdrako x x x x ' gayA hai, aura loga mArga prarUpita karate haiM / bAhya jhajhaTa bahuta baDhA dI hai, aura atarmArgakA | jJAna prAya viccheda jaisA huA hai / vedokta mArgame do sau cAra sau barasame koI koI mahAna AcArya hue dikhAyI dete haiM ki jisase lAkho manuSyoko vedokta paddhati saceta hokara prApta huI ho / phira sAdhAraNataH, koI koI AcAryaM athavA usa mArga ke jAnanevAle satpuruSa isI taraha huA karate haiM, aura jainamArgame bahuta varSo se vaisA huA mAlUma nahI hotA / jainamArgame prajA bhI bahuta thoDI raha gayI hai aura usame saiMkar3o bheda" hai / itanA hI nahI, kintu 'mUlamArga' ke sanmukha honekI bAta bhI unake kAname nahI paDatI, aura upadezaka ke dhyAna me nahI hai, aisI sthiti hai / isaliye cittame aisA AyA karatA hai ki yadi usa mArgakA adhika pracAra ho to vaise karanA, nahI to usame rahanevAlI prajAko mUlalakSyarUpase prerita karanA / yaha kAma bahuta vikaTa hai / tathA jainamArgako svayameva samajhanA aura samajhAnA kaThina hai / use samajhAte hue aneka pratibadhaka kAraNa A khar3e ho, aisI sthiti hai / isaliye vaisI pravRtti karate hue Dara lagatA hai / usake sAtha-sAtha aisA bhI rahatA hai ki yadi yaha kArya isa kAlame hamArese kucha bhI bane to vana sakatA hai, nahI to abhI to mUlamArgake sanmukha honeke liye dUsarekA prayatna kAma Aye vaisA dikhAyI nahI detA / prAya. mUlamArga dUsareke dhyAname nahI hai, tathA usakA hetu dRSTAtapUrvaka upadeza karaneme paramazruta Adi guNa apekSita haiM, evaM bahuta atara guNa apekSita haiM, ve yahA~ haiM, aisA dRDha bhAsa hotA hai / isa taraha yadi mUlamArgako prakAzame lAnA ho to prakAzame lAnevAleko sarvasaMgaparityAga karanA yogya hai, kyoki usase yathArtha samartha upakAra hone kA samaya AtA hai| vartamAna dazAko dekhate hue, sattAgata karmoMpara dRSTi DAlate hue kucha samayake bAda usakA udayame AnA sambhava hai | hame sahajasvarUpajJAna hai, jisase yogasAdhanakI itanI apekSA na honese usame pravRtti nahI kI, tathA vaha sarvasaMgaparityAgame athavA vizuddha dezaparityAgame sAdhane yogya hai| isase logokA bahuta upakAra hotA hai, yadyapi vAstavika upakArakA kAraNa to AtmajJAnake binA dUsarA koI nahI hai / abhI do varSa taka to vaha yogasAdhana vizeSataH udayame Aye vaisA dikhAyI nahI detA, isaliye isake bAda kI kalpanA kI jAtI hai, aura tInase cAra varSa usa mArgame vyatIta kiye jAyeM to 36 varSame sarvasaMgaparityAgo upadezakakA samaya Aye, aura logokA zreya honA ho to ho / choTI umarame mArgakA uddhAra karanekI abhilASA rahA karatI thI, usake bAda jJAnadazA Anepara kramazaH vaha upazAnta jaisI ho gayI, paratu koI koI loga paricayame Aye the, unhe kucha vizeSatA bhAsita honese kiMcit mUlamArgapara lakSya AyA thA, ora isa tarapha to saikaDo yA hajAro manuSya samAgamame Aye the jiname se lagabhaga sau manuSya kucha samajhadAra aura upadezakake prati AsthAvAle nikaleMge / isa parase aisA dekhaneme AyA ki loga taraneke icchuka vizeSa haiM, paraMtu unhe vaisA yoga milatA nahI hai / yadi sacamuca upadezaka puruSakA yoga bane to bahutase jIva mUlamArga prApta kara sakate haiM, aura dayA AdikA vizeSa udyota ho sakatA hai | aisA dikhAyI denese kucha cittame AtA hai ki yaha kArya koI kare to bahuta acchA, paratu 1 yahA~ akSara khaDita ho gaye hai / Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 zrImada rAjacandra najara dauDAnese vaisA puruSa dhyAname nahI AtA, isaliye likhanevAlekI ora hI kucha najara jAtI hai, paratu likhanevAlekA janmase lakSya aisA hai ki isake jaisA eka bhI jokhimavAlA pada nahI hai, aura jaba taka apanI usa kAryakI yathAyogyatA na ho taba taka usakI icchA mAtra bhI nahI karanI cAhiye, aura bahuta karake / abhI taka vaisA hI vartana kiyA gayA hai| mArgakA yatkiMcit svarUpa kisI-kisIko samajhAyA hai, tathApi kisIko eka bhI vratapaccakkhAna diyA nahI hai, athavA tuma mere ziSya ho aura hama guru haiM, aisA prakAra prAyaH pradarzita huA nahI hai| kahanekA hetu yaha hai ki sarvasaMgaparityAga honepara usa kAryakI pravRtti sahajasvabhAvase udayame Aye to karanA, aisI mAtra kalpanA hai| usakA vAstavame Agraha nahI hai, mAtra anukaMpA Adi tathA jJAnaprabhAva hai, isase kabhI-kabhI vaha vRtti udbhavita hotI hai, athavA alpAzame vaha vRtti atarame hai, tathApi vaha svavaza hai / hamArI dhAraNAke anusAra sarvasagaparityAgAdi ho to hajAro manuSya mUlamArgako prApta kareM, aura hajAro manuSya usa sanmArgakA ArAdhana karake sadgatiko prApta kareM, aisA hamAre dvArA honA sambhava hai| hamAre sagame aneka jIva tyAgavRttivAle ho jAye aisA hamAre atarame tyAga hai| dharma sthApita karanekA mAna bar3A hai, usakI spRhAse bhI kadAcit aisI vRtti rahe, parantu AtmAko bahuta bAra kasakara dekhanese usako sambhAvanA vartamAna dazAme kama hI dIkhatI hai, aura kiMcit sattAme rahI hogI to vaha kSINa ho jAyegI, aisA avazya bhAsita hotA hai, kyoki yathAyogyatAke binA, deha chUTa jAye vaisI dRDha kalpanA ho to bhI, mArgakA upadeza nahI karanA, aisA Atmanizcaya nitya rahatA hai| eka isa balavAna kAraNase parigraha AdikA tyAga karanekA vicAra rahA karatA hai| mere maname aisA rahatA hai ki vedokta dharma 'prakAzita yA sthApita karanA ho to merI dazA yathAyogya hai| paratu jinokta dharma sthApita karanA ho to abhI taka utanI yogyatA nahI hai, phira bhI vizeSa yogyatA hai aisA lagatA hai| . 709 rALaja, bhAdo, 1952 1 he nAtha | yA to dharmonnati karanekI icchA sahajatAse zAta ho jAo; yA phira vaha icchA avazya kAryarUpa ho jaao| avazya kAryarUpa honA bahuta duSkara dikhAI detA hai, kyoki choTI choTI bAtome matabheda bahuta haiM, aura unakI jaDeM bahuta gaharI haiN| mUlamArgase loga lAkho kosa dUra haiM, itanA hI nahI parantu mUlamArgakI jijJAsA uname jagAnI ho, to bhI dIrghakAlakA paricaya honepara bhI usakA jaganA kaThina ho aisI unakI durAgraha Adise jaDapradhAnadazA ho gaI hai| 2. unnatike sAdhanokI smRti karatA hU~:bodhabIjake svarUpakA nirUpaNa mUlamArgake anusAra jagaha-jagaha ho / jagaha jagaha matabhedase kucha bhI kalyANa nahI hai, yaha bAta phaile / pratyakSa sadgurukI AjJAse dharma hai, yaha bAta dhyAname aaye| dravyAnuyoga-AtmavidyAkA prakAza ho / tyAga vairAgyakI vizeSatApUrvaka sAdhu vicreN| navatattvaprakAza / sAdhudharmaprakAza / shraavkdhrmprkaash| vicAra / aneka jIvoko prApti / Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 527 710 vaDavA, bhAdoM sudI 15, soma, 1952 AtmA AtmA saccidAnada saccidAnaMda jJAnApekSAse sarvavyApaka, saccidAnada aisA maiM AtmA eka hU~, aisA vicAra karanA, dhyAna karanA / nirmala, atyanta nirmala, paramazuddha, caitanyadhana, pragaTa AtmasvarUpa hai| sabako kama karate karate jo abAdhyaM anubhava rahatA hai vaha AtmA hai| jo sabako jAnatA hai vaha AtmA hai| jo saba bhAvoko prakAzita karatA hai vaha AtmA hai| upayogamaya AtmA hai| avyAbAdha samAdhisvarUpa AtmA hai| AtmA hai, AtmA atyanta pragaTa hai, kyoki svasavedana pragaTa anubhavame hai| vaha AtmA nitya hai, anutpanna aura amilanasvarUpa honese / bhrAtirUpase parabhAvakA kartA hai| usake phalakA bhokA hai| bhAna honepara svabhAvapariNAmI hai| sarvathA svabhAvapariNAma vaha mokSa hai| sadguru, satsaga, satzAstra, sadvicAra aura sayama Adi usake sAdhana haiN| AtmAke astitvase lekara nirvANa takake pada sacce haiM, atyata sacce haiM, kyoki pragaTa anubhavame Ate haiN| bhrAtirUpase AtmA parabhAvakA kartA honese zubhAzubha karmako utpatti hotI hai| karma saphala honese usa zubhAzubha karmako AtmA bhogatA hai| utkRSTa zubhase utkRSTa azubha takake sarva nyUnAdhika paryAya bhoganerUpa kSetra avazya hai| nijasvabhAvajJAname kevala upayogase, tanmayAkAra, sahajasvabhAvase, nirvikalparUpase AtmA jo pariNamana karatA hai, vaha kevalajJAna hai| tathArUpa pratItirUpase jo pariNamana karatA hai vaha samyaktva hai| niratara vaha pratIti rahA kare, use kSAyika samyaktva kahate haiN| kvacit mada, kvacit tIvra, kvacit visarjana, kvacit smaraNarUpa, aisI pratIti rahe use kSayopazama samyaktva kahate hai| usa pratItiko jaba taka sattAgata AvaraNa udayame naho AyA taba taka upazama samyaktva kahate haiN| AtmAko jaba AvaraNa udayame Aye tava vaha usa pratItise gira par3e use sAsvAdana samyaktva / kahate haiN| atyata pratIti honeke yogame sattAgata alpa pudgalakA vedana jahA~ rahA hai, use vedaka samyaktva kahate haiN| tathArUpa pratIti honepara anyabhAva sambandhI ahatva-mamatva AdikA, harSa-zokakA kramazaH kSaya hotA hai| manarUpI yogame tAratamyasahita jo koI cAritrakI ArAdhanA karatA hai vaha siddhi pAtA hai| aura jo svarUpasthiratAkA sevana karatA hai vaha svabhAvasthiti prApta karatA hai| Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 zrImad rAjacandra niratara svarUpalAbha, svarUpAkAra upayogakA pariNamana ityAdi svabhAva antarAya karmake kSayase pragaTa hote haiN| jo kevala svabhAvapariNAmI jJAna hai vaha kevalajJAna hai kevalajJAna hai| 711 rALaja, bhAdo, 1952 voddha, naiyAyika, sAkhya, jaina aura mImAsA ye pA~ca Astika darzana arthAt baMdha-mokSa Adi bhAvako svIkAra karanevAle darzana haiN| naiyAyikake abhiprAya jaisA hI vaizeSikakA abhiprAya hai, sAkhya jaisA hI yogakA abhiprAya hai-iname sahaja bheda hai, isaliye una darzanokA alaga vicAra nahI kiyA hai / pUrva aura uttara, ye mImAsAdarzanake do bheda haiN| pUrvamImAsA aura uttaramImAsAme vicArabheda vizeSa hai, tathApi mImAsA zabdase donokA bodha hotA hai, isaliye yahA~ usa zabdase dono smjheN| pUrvamImAsAkA 'jaiminI' aura uttaramImAsAkA 'vedAta' ye nAma bhI prasiddha hai| boddha aura jainake sivAya bAkIke darzana vedako mukhya mAnakara calate hai, isaliye vedAzrita darzana haiM; aura vedArthako prakAzita kara apane darzanako sthApita karanekA prayatna karate haiN| bauddha aura jaina vedAzrita nahI haiM, svatatra darzana haiN| AtmA Adi padArthako na svIkAra karanevAlA aisA cArvAka nAmakA chaThA darzana hai| bauddhadarzanake mukhya cAra bheda haiM-1 sautrAtika, 2 mAdhyamika, 3 zUnyavAdI aura 4 vijnyaanvaadii| ve bhinna-bhinna prakArase bhAvokI vyavasthA mAnate haiN| jenadarzanake sahaja prakArAtarase do bheda haiM-digabara aura zvetAbara / pA~co Astika darzanoko jagata anAdi abhimata hai| bauddha, sAkhya, jaina aura pUrvamImAsAke abhiprAyase sRSTikartA aisA koI Izvara nahI hai| naiyAyikake abhiprAyase taTastharUpase Izvara kartA hai / vedAtake abhiprAyase AtmAme jagata vivartarUpa arthAt kalpitarUpase bhAsita hotA hai, aura isa tarahase Izvarako kalpitarUpase kartA mAnA hai| yogake abhiprAyase niyatArUpase Izvara puruSavizeSa hai| vauddhake abhiprAyase nikAla aura vastusvarUpa AtmA nahI hai, kSaNika hai| zUnyavAdI bauddhake abhiprAyase vijJAna mAtra hai, aura vijJAnavAdI bauddhake abhiprAyase du.kha Adi tattva haiN| uname vijJAnaskandha kSaNikarUpase AtmA hai| naiyAyikake abhiprAyase sarvavyApaka aise asakhya jIva hai| Izvara bhI sarvavyApaka he / AtmA Adiko manake sAnnidhyase jJAna utpanna hotA hai| ___sAkhyake abhiprAyase sarvavyApaka aise asakhya AtmA haiN| ve nitya, apariNAmI aura cinmAtrasvarUpa hai| jainake abhiprAyase anata dravya AtmA haiM, pratyeka bhinna hai| jJAna, darzana Adi cetanA svarUpa, nitya aura pariNAmI pratyeka AtmA asakhyAtapradezI svazarIrAvagAhavattIM mAnA hai| pUrvamomAsAke abhiprAyase jIva asakhya haiM, cetana hai| uttaramomAsAke abhiprAyase eka hI AtmA sarvavyApaka ora saccidAnadamaya nikAlAvAdhya hai| ___ ANada, bhAdo vadI 12, ravi, 1952 patra milA hai| 'manuSya Adi prANIkI vRddhi' ke sambandhame Apane jo prazna likhA thA, vaha prazna jisa phAraNase lisA gayA thA, usa kAraNako prazna milaneke samaya sunA thaa| aise praznase AtmArtha siddha - - 712 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 529 hI hotA, athavA vRthA kAlakSepa jaisA hotA hai; isaliye AtmArthakA lakSya honeke liye, Apako vaise znake prati athavA vaise prasagoke prati udAsIna rahanA yogya hai, aisA likhA thaa| tathA vaise praznakA uttara lakhane jaisI yahA~ vartamAna dazA prAyaH nahI hai, aisA likhA thA / aniyamita aura alpa AyuvAlI isa dehame nAtmArthakA lakSya sabase prathama kartavya hai| 713 ANada, Asoja, 1952 Astika aise mUla pA~ca darzana AtmAkA nirUpaNa karate haiM, uname bheda dekhaneme AtA hai, usakA samAdhAna : dina pratidina jainadarzana kSINa hotA huA dekhaneme AtA hai, aura vardhamAnasvAmIke bAda thor3e hI varSoMme usame nAnA prakArake bheda hue dikhAyI dete haiM, ityAdike kyA kAraNa haiM ? haribhadra Adi AcAryoMne navIna yojanAkI bhA~ti zrutajJAnakI unnati kI hai aisA dikhAyI detA hai, parata lokasamudAyame jainamArgakA avika pracAra huA dikhAyI nahI detA, athavA tathArUpa atizaya sampanna dharmapravartaka puruSakA usa mArgame utpanna honA kama dikhAyI detA hai, usake kyA kAraNa haiM ? aba vartamAname usa mArgakI unnati honA sambhava hai yA nahI ? aura ho to kisa kisa taraha honI sambhava dIkhatI hai, arthAt usa bAtakA, kahA~se utpanna hokara, kisa taraha, kisa dvArase aura kisa sthitime pracAra honA sambhavita dIkhatA hai ? aura phira vardhamAnasvAmIke samayakI taraha vartamAnakAlake yoga Adike anusAra usa dharmakA udaya ho aisA kyA dIrghadRSTise sambhava hai ? aura yadi sambhava ho to vaha kisa kisa kAraNase sambhava hai? jo jainasUtra abhI vartamAname haiM, uname usa darzanakA svarUpa bahuta adhUrA rahA huA dekhaneme AtA hai, vaha virodha kisa taraha dUra ho ? usa darzanakI paraparAme aisA kahA gayA hai ki vartamAnakAlame kevalajJAna nahI hotA, aura kevalajJAnakA viSaya sarva kAlame lokAlokako dravyaguNaparyAyasahita jAnanA mAnA hai, kyA vaha yathArtha mAlUma hotA hai ? athavA usake liye vicAra karanepara kucha nirNaya ho sakatA hai yA nahI ? usakI vyAkhyAme kucha atara dikhAyI detA hai yA nahI ? aura mUla vyAkhyAke anusAra kucha dUsarA artha hotA ho to usa arthake anusAra vartamAname kevalajJAna utpanna ho yA nahI ? aura usakA upadeza kiyA jA sake yA nahI? tathA dasare jJAnokI jo vyAkhyA kahI gayI he vaha bhI kucha ataravAlI lagatI hai yA nahI ? aura vaha kina kAraNose ? dravya dharmAstikAya, adharmAstikAya, AtmA madhyama avagAhI, saMkoca-vikAsakA bhAjana, mahAvideha Adi kSetrakI vyAkhyA-ve kucha apUrva rItise yA kahI huI rItise atyanta prabala pramANasahita siddha hone yogya mAlUma hote haiM yA nahI? ___gacchake matamatAtara bahuta hI tuccha tuccha viSayome balavAna AgrahI hokara bhinna bhinnarUpase darzanamohanIyake hetu ho gaye haiM, usakA samAdhAna karanA bahuta vikaTa hai / kyoki una logokI mati vizeSa AvaraNako prApta hue vinA itane alpa kAraNome valavAna Agraha nahIM hotaa| ___ avirati, dezavirati, sarvavirati inamese kisa AzramavAle puruSase vizepa unnati ho sakanA sambhava hai ? sarvavirati bahutase kAraNome pratibadhake kAraNa pravRtti nahI kara sakatA, dezavirati aura aviratikI tathArUpa pratIti honA muzkila hai, aura phira jainamArgame bhI usa rItikA samAveza kama hai| ye vikalpa hame kisaliye uThate he ? aura unhe zAta kara denekA citta hai to kyA use zAMta kara deM? [apUrNa] Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 zrImada rAjacandra 714 saM0 1952 OM jinAya namaH bhagavAna jineMdrake kahe hue lokasasthAna Adi bhAva AdhyAtmika dRSTise siddha hone yogya hai| cakravartI AdikA svarUpa bhI AdhyAtmika dRSTise samajhame Ane jaisA hai| manuSyakI U~cAIke pramANa Adime bhI vaisA sabhava hai| kAla pramANa Adi bhI usI taraha ghaTita hote hai| nigoda Adi bhI usI taraha ghaTita hone yogya haiN| siddhasvarUpa bhI isI bhAvase nididhyAsanake yogya hai| -saMprApta hone yogya mAlUma hotA hai| loka zabdakA artha AdhyAtmika hai / anekAMta, zabdakA artha sarvajJa zabdako samajhanA bahuta gUDha hai / dharmakathArUpa caritra AdhyAtmika paribhASAse alaMkRta lagate hai / jabudvIpa AdikA varNana bhI adhyAtma paribhASAse nirUpita kiyA huA lagatA hai / atIdriya jJAnake bhagavAna jineMdrane do bheda kiye haiN| / deza pratyakSa, vaha do bhedase avadhi, mn.pryaay| icchitarUpase avalokana karatA huA AtmA indriyake avalabanake binA amuka maryAdAko jAne, vaha avadhi hai| , , anicchita honepara bhI mAnasika vizaddhike bala dvArA jAne, vaha mana.paryAya hai| sAmAnya vizeSa caitanyAtmadRSTime pariniSThita zuddha kevalajJAna hai| zrI jineMdrake kahe hue bhAva adhyAtma paribhASAmaya honese samajhame Ane kaThina hai| parama puruSakA yoga saprApta honA caahiye| jinaparibhASA-vicArakA yathAvakAza vizeSa nididhyAsa karanA yogya hai / 715 ANada, Asoja sudI 1, 1952, *mULa mAraga sAMbhaLo jinano re, karI vRtti akhaMDa sanmukha mULa0 no'ya pUjAdinI jo kAmanA re, noya vhAlaM atara bhavaduHkha mULa0 1 karI jojo vacananI tulanA re, jojo zoghIne jinasiddhAMta mULa0 mAtra kahevU paramAratha hetuthI re, koI pAme mumukSu vAta mULa0 2 *bhAvArtha-he bhavyo / jineMdra bhagavAna kathita mUla mArga (mokSamArga) ko akhaDa cittavRttise suneM / isameM hameM mAna-pUjAkI koI kAmanA nahI hai yA nayA patha calAnekA koI svArtha nahI hai, aura na hI utsUtra prarUpaNA karake bhavavRddhi karane rUpa du kha hameM atarameM priya hai / isaliye hama satyamArga kahate haiM / / 1 / / ina vacanoko Apa nyAyake tarAjU para tolakara dekheM aura jinasiddhAtako bhI khojakara dekha leM, to yaha hamArA kahanA kevala satya pratIta hogA / hama yaha kevala paramArtha hetuse kahate hai ki jisase koI mumukSu mokSamArgaphe rahasyako prApta kareM // 2 // Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa *jJAna, darzana, cAritranI zuddhatA re, ekapaNe ane aviruddha mULa0 jinamAraga te paramArthathI re, ema kayaM siddhAMte budha mULa0 3 liMga ane bhedo je vratanA re, dravya deza kALAdi bheda mULa0 paNa jJAnAdinI je zuddhatA re, te to traNe kALe abheda mULa0 4 have jJAna darzanAdi zabdano re, saMkSepe suNo paramArtha mULa0 / tene jotAM vicArI vizeSathI re, samajAze uttama AtmArtha mULa0 5 che dehAdithI bhinna AtamA re, upayogI sadA avinAza mULa0 ema jANe sadguru upadezathI re, kA jJAna tenu nAma khAsa mULa06 je jJAne karIne jANiyaM re, tenI varte che zuddha pratIta mULa0 kA, bhagavate darzana tehane re, jenuM boju nAma samakita mULa0 7 jema AvI pratIti jIvanI re, jANyo sarvethI bhinna asaMga mULa0 tevo sthira svabhAva te Upaje re, nAma cAritra te aliMga mULa0 8 te traNe abheda pariNAmathI re, jyAre varte te AtmArUpa mULa0 teha mAraga jinano pAmiyo re, kiMvA pAmyo te nijasvarUpa mULa0 9 evAM mULa jJAnAdi pAmavA re, ane javA anAdi baMdha mULa0 upadeza sadguruno pAmavo re, TALI svacchada ne pratibaMdha mULa0 10 ema deva jinaMde bhAkhiyu re, mokSamAraganaM zuddha svarUpa mULa0 bhavya janonA hitane kAraNe re, saMkSepe kA svarUpa mULa0 11 ___ 716 zrI ANada, Asoja sudI 2, guru, 1952 OM sadguruprasAda zrI rAmadAsasvAmI dvArA sayojita 'dAsabodha' nAmakI pustaka marAThI bhASAme haiN| usakA gujarAtI bhASAtara pragaTa huA hai, jise paDhane aura vicAraneke liye bhejA hai| *bhAvArtha-jJAna, darzana aura cAritrakI jo ekarUpa tathA aviruddha zuddhatA hai, vahI paramArthase jinagarga hai, aisA zAniyone siddhAtameM kahA hai // 3 // liMga aura vratake jo bheda hai, ve dravya, deza, kAla Adiko apekSAse bheda haiN| paratu jJAna mAdikI jo zuddhatA hai vaha to tIno kAlome bhedarahita hai // 4 // ava jJAna, darzana Adi zabdokA sakSepase paramArtha suneM / use samajhakara vizeSarUpase vicAratese uttama AtmArtha samajhameM AyegA // 5 // AtmA deha Adise bhinna, sadA upayogayukta aura avinAzI hai, aisA sadguruke upadezame jo jAnanA hai, usakA vizeSa nAma jJAna hai, arthAt yathArtha jJAna vahI hai / / 6 / / jo jJAna dvArA jAnA hai, usakI jo zuddha pratIti rahatI hai, use bhagavAnane darzana kahA hai, jisakA dUsarA nAma samakita hai / / 7 / / jaise jIvako pratIti huI arthAt usane apane Apako sarvase bhinna aura asaga samajhA, vaise sthira svabhAvakI utpatti-AtmasthiratA utpanna hotI hai usIkA nAma cAritra hai aura vaha aliMga aryAt bhAvacAritra he // 8 / jaba ye tIno guNa abheda-pariNAmase rahate haiM, taba eka AtmarUpa rahatA hai| usane jineMdrakA mArga pA liyA hai athavA nijasvarUpako pA liyA hai / / 9 // aise mUlajJAna Adike pAne ke liye, anAdi vadha dUra honeke liye, svacchada aura prativadhako dUrakara sadgurukA upadeza prApta kareM // 10 // isa prakAra jineMdra devane mokSamArgakA zuddha svarUpa kahA hai / bhavya janoMke hitake liye yahAM sopase usakA svarUpa kahA hai // 11 // Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 zrImada rAjacandra pahale gaNapati AdikI stuti kI hai, tathA bAdame jagatake padArthoMkA AtmarUpase varNana karake upadeza diyA hai, tathA usame vedAtakI mukhyatA varNita hai, ityAdise kucha bhI bhaya na pAte hue athavA vikalpa na karate hue, granthakartAke AtmArthasabadhI vicArokA avagAhana karanA yogya hai / AtmArthake vicAraneme usase kramaza sugamatA hotI hai| zrI devakaraNajIko vyAkhyAna karanA par3atA hai, usase jo abhAva AdikA bhaya rahatA hai, vaha sabhava hai| jisa jisane sadgurume tathA unakI dazAme vizeSatA dekhI hai, usa usako prAyaH tathArUpa prasaMga jaise prasagome ahabhAvakA udaya nahI hotA, athavA turata zAta ho jAtA hai| usa ahabhAvako yadi pahalese jaharake samAna pratIta kiyA ho, to pUrvApara usakA sambhava kama hotA hai| kucha antarame cAturya Adi bhAvase, sUkSma pariNatise bhI kucha miThAsa rakhI ho, to vaha pUrvApara vizeSatA prApta karatI hai; parantu vaha jahara hI hai, nizcayase jahara hI hai, spaSTa kAlakUTa jahara hai, usame kisI tarahase sazaya nahI hai, aura sazaya ho to usa sazayako mAnanA nahI hai, usa sazayako ajJAna hI jAnanA hai, aisA tIvra khArApana kara DAlA ho, to vaha ahabhAva prAya jora nahI kara sakatA / usa ahabhAvako rokanese kvacit nirahabhAva huA, usakA phirase ahaMbhAva ho jAnA sambhava hai, use bhI pahalese jahara, jahara ora jahara mAnakara pravRtti kI gaI ho to AtmArthako bAdhA nahIM hotii| Apa sarva mumukSuoko yathAvidhi namaskAra / 717 ANada, Asoja sudI 3, zukra, 1952 AtmArthI bhAI zrI 'mohanalAlake prati, Darabana / ApakA likhA huA patra milA thaa| isa patrase saMkSepame uttara likhA hai / nAtAlame rahanese Apako bahutasI savattiyone vizeSatA prApta kI hai, aiso pratIti hotI hai / parantu ApakI usa taraha pravRtti karanekI utkRSTa icchA usame hetubhUta hai| rAjakoTakI apekSA nAtAla aisA kSetra avazya hai ki jo kaI tarahase Apako vRttiko upakAraka ho sakatA hai, aisA mAnaneme hAni nahI hai / kyoki ApakI saralatAkI rakSA karaneme jisase nijI vighnokA bhaya raha sake aise prapaMcame anusaraNa karanekA dabAva nAtAlame prAyaH nahI hai| parantu jisakI sadvRttiyA~ vizeSa balavAna na ho athavA nirbala ho, aura use iglaiMDa Adi dezame svatatrarUpase rahanekA ho to vaha abhakSya Adime dUpita ho jAye aisA lagatA hai| jaise Apako nAtAla kSetrame prapacakA vizeSa yoga na honese ApakI sadvattiyone vizeSatA prApta kI hai, vaise rAjakoTa jaise sthAname honA kaThina hai, yaha yathArtha hai, parantu kisI acche AryakSetrame satsaga Adike yogame ApakI vRttiyA~ nAtAlakI apekSA bhI adhika vizeSatA prApta karatI, yaha sambhava hai| ApakI vRttiyA~ dekhate hue Apako nAtAla anAryakSetrarUpase asara kare, aisI merI mAnyatA prAya nahI hai / parantu vahA~ prAya. satsaMga Adi yogakI prApti na honese kucha AtmanirAkaraNa na ho pAye, tadrUpa hAni mAnanA kucha vizeSa yogya lagatA hai| yahA~se 'Arya AcAra-vicAra'ke surakSita rakhaneke sambandhame likhA thA vaha aise bhAvArthame likhA thA:-'Arya AcAra' arthAt mukhyata dayA, satya, kSamA Adi guNokA AcaraNa karanA, aura 'Arya vicAra' arthAt mukhyata AtmAkA astitva, nityatva, vartamAna kAla taka usa svarUpakA ajJAna, tathA usa ajJAna 1. mahAtmA gaaNdhiijii| Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 523 aura abhAnake kAraNa, una kAraNoMkI nivRtti aura vaisA honese avyAbAdha AnadasvarUpa abhAna aise nijapada svAbhAvika sthiti honA / isa taraha sakSepame mukhya arthase ve zabda likhe haiM / / varNAzramAdi, varNAzramAdipUrvaka AcAra yaha sadAcArake agabhUta jaisA hai| vizeSa pAramArthika hetuke binA to varNAzramAdipUrvaka vyavahAra karanA yogya hai, yaha vicArasiddha hai / yadyapi vartamAna kAlame varNAzramadharma bahuta nirbala sthitiko prApta huA hai, to bhI hame to, jaba taka hama utkRSTa tyAgadazA prApta na kareM, aura jaba taka gRhasthAzramame vAsa ho, taba taka to vaizyarUpa varNadharmakA anusaraNa karanA yogya hai; kyoki abhakSyAdi grahaNa karanekA usame vyavahAra nahI hai / taba yaha AzakA hone yogya hai ki 'luhANA bhI usI taraha AcaraNa karate hai to unakA anna, AhAra Adi grahaNa karaneme kyA hAni hai ?' to usake uttarame itanA kahanA yogya ho sakatA hai ki binA kAraNa usa rivAjako bhI badalanA yogya nahI hai, kyoki usase phira dUsare samAgamavAsI yA prasagAdime apane rItirivAjako dekhanevAle aise upadezakA nimitta prApta kare ki cAhe jisa varNavAleke yahA~ bhojana karaneme bAdhA nahI hai| luhANAke yahA~ annAhAra lenese varNadharmakI hAni nahI hotI, parantu musalamAnake yahA~ annAhAra lenese to varNadharmakI hAnikA vizeSa sabhava hai, aura varNadharmake lopa karanerUpa doSa jaisA hotA hai| hama kucha lokake upakAra Adike hetuse vaisI pravRtti karate ho aura rasalubdhatAse vaisI pravRtti na hotI ho, to bhI dUsare loga usa hetuko samajhe binA prAya. usakA anukaraNa kareM aura antame abhakSyAdike grahaNa karaneme pravRtti kareM aise nimittakA hetu apanA yaha AcaraNa hai isaliye vaisA AcaraNa nahI karanA arthAt musalamAna Adike annAhAra AdikA grahaNa nahI karanA, yaha uttama hai / ApakI vRttikI kucha pratIti hotI hai, parantu yadi kisIkI usase nimnakoTiko vRtti ho to vaha svata hI usa rAstese prAyaH abhakSyAdi AhArake yogako prApta kare / isaliye usa prasagase dUra rahA ye vaisA vicAra karanA kartavya hai / dayAkI bhAvanA vizeSa rahane denI ho to jahA~ hiMsAke sthAnaka haiM, tathA vese padArthoMkA jahAM lenadena hotA hai, vahA~ rahaneke tathA jAne-Aneke prasagako na Ane denA cAhiye, nahI to jaisI cAhiye vaisI prAya dayAkI bhAvanA nahI rahatI / tathA abhakSyapara vRtti na jAne deneke liye, aura usa mAgaMko unnatikA anumodana na karaneke liye abhakSyAdi grahaNa karanevAlekA, AhArAdike liye paricaya nahI rakhanA cAhiye / jJAnadRSTise dekhate hue jJAti Adi bhedakI vizeSatA Adi mAlUma nahI hotI, parantu bhakSyAbhakSyabhedakA to vahA~ bhI vicAra kartavya hai, aura usake liye mukhyataH yaha vRtti rakhanA uttama hai / kitane hI kArya aise hote haiM ki uname pratyakSa doSa nahI hotA, athavA unase anya doSa nahI lagatA, parantu usake sambandhase dUsare doSokA Azraya hotA hai, usakA bhI vicAravAnako lakSya rakhanA ucita hai / nAtAlake logoMke upakArake liye kadAcit ApakI aisI pravRtti hotI hai, aisA bhI nizcaya nahI mAnA jA sakatA / yadi dUsare kisI bhI sthalapara vaisA AcaraNa karate hue bAdhA mAlUma ho, aura AcaraNa na ho to mAtra vaha hetu mAnA jA sakatA hai / phira una logoMke upakArake liye vaisA AcaraNa karanA cAhiye, aisA vicAra karane meM bhI kucha ApakI galata-phahamI hotI hogI, aisA lagA karatA hai / ApakI sadvRttikI kucha pratIti hai, isaliye isa viSaya me adhika likhanA yogya nahI lagatA / jaise sadAcAra aura sadvicArakA ArAdhana ho vaisA AcaraNa karanA yogya hai / dUsarI nIca jAtiyo athavA musalamAna Adike kinhI vaise nimatraNome annAhArAdike badale apakva AhAra yAni phalAhAra Adi lenese una logoke upakArakI rakSAkA sambhava rahatA ho, to vaisA kareM to acchA hai / yahI vinatI / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naDiyAda, Asoja vadI 1, guru, 1952 718 OM Atma-siddhi * je svarUpa samajyA vinA, pAmyo duHkha anata / samajAvyu te pada namuM zrI sadguru bhagavata // 1 // jisa AtmasvarUpako samajhe binA bhUtakAlame maine anata dukha pAyA, usa padako (svarUpako ) jisane samajhAyA --arthAt bhaviSyakAlame utpanna hone yogya jina anata du khoko maiM prApta karatA, unakA jisane mUloccheda kiyA aise zrI sadguru bhagavAnako me namaskAra karatA hU~ // 1 // vartamAna A kALamAM, mokSamAgaM bahu lopa | "vicAravA AtmArthIne, bhAkhyo atra agopya // 2 // isa vartamAna kAlame mokSamArgakA bahuta lopa ho gayA hai, usa mokSamArgako AtmArthIke vicAra karaneke liye (guru-ziSya ke savAdake rUpame) yahA~ spaSTa kahate hai ||2|| koI kriyA thaI rahyA, zuSkajJAnamAM koI | mAne mAraga mokSano, karuNA Upaje joI // 3 // koI kriyAse hI cipake hue hai, aura koI zuSkajJAnase hI cipake hue hai; isa taraha ve mokSamArga mAnate haiM, jise dekhakara dayA AtI he ||3|| bAhya kriyAmA rAcatA, antarbheda na kAMI / jJAnamArga niSedhatA, teha kriyAjaDa AMI // 4 // jo mAtra kriyA anurakta ho rahe haiM, jinakA aMtara kucha bhidA nahI hai, aura jo jJAnamArgakA niSedha kiyA karate hai, unhe yahA~ kriyAjaDa kahA hai ||4|| *zrImadjI sa0 1952 ke Asoja vado 2 guruvArako naDiyAdameM Thahare hue the, taba unhone isa 'AtmasiddhizAstra' kI 142 gAthAe~ 'Atmasiddhi' ke rUpameM racI thI / ina gAthAokA sakSipta artha khabhAtake eka parama mumukSu zrI avAlAla lAlacadane kiyA thA, jise zrImadjIne dekha liyA thA, (dekheM patrAka 730 ) / isake atirikta 'zrImad rAjacadra' ke pahale aura dUsare saskaraNoke Aka 442, 444, 445, 446, 447, 448, 449, 450 aura 451 ke patra Atmasiddhike vivecanake rUpameM zrImadne svaya likhe haiM, jo AtmasiddhikI racanAke dUsare dina Asoja vadI 2, 1952 ko likhe gaye haiM / yaha vivecana jisa jisa gAthAkA hai usa usa gAthAke nIce diyA hai / 1. pAThAvara * guru ziSya savAdayI, kahIe te agopya / Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa baMdha mokSa che kalpanA, bhAkhe vANI maahii| varte mohAdezamA, zuSkajJAnI te AMhI // 5 // badha aura mokSa mAtra kalpanA hai, aisA nizcayavAkya jo mAtra vANIse bolate haiM, aura jisakI tathArUpa dazA nahIM huI hai, aura jo mohake prabhAvame rahate hai, unhe yahA~ zuSkajJAnI kahA hai / / 5 / / vairAgyAdi saphaLa to, jo saha AtamajJAna / tema ja AtamajJAnanI, prAptitaNAM nidAna // 6 // vairAgya,'tyAga Adi yadi AtmajJAnake sAtha ho to ve saphala hai, arthAt mokSakI prAptike hetu haiM; aura jahA~ AtmajJAna na ho vahA~ bhI yadi AtmajJAnake liye ve kiye jAyeM, to ve AtmajJAnakI prAptike hetu haiM // 6 // vairAgya, tyAga, dayA Adi ataragavRttivAlI kriyAe~ hai, yadi unake sAtha AtmajJAna ho to ve saphala haiM, arthAt bhavake mUlakA nAza karatI haiM, athavA vairAgya, tyAga, dayA Adi AtmajJAnakI prAptike kAraNa hai| arthAt jIvame prathama ina guNoke Anese sadgurukA upadeza usame pariNamita hotA hai| ujjvala aMta.karaNake binA sadgurukA upadeza pariNamita nahI hotaa| isaliye vairAgya Adi AtmajJAnakI prAptike sAdhana haiM aisA kahA hai| yahA~ jo jIva kriyAjaDa haiM, unhe aisA upadeza kiyA hai ki mAtra kAyAkA hI rokanA kucha AtmajJAnakI prAptikA hetu nahI hai, vairAgya Adi guNa AtmajJAnakI prAptike hetu hai, isaliye Apa una kriyAokA avagAhana kareM, aura una kriyAome bhI ruke rahanA yogya nahIM haiM, kyoki AtmajJAnake binA ve bhI bhavake mUlakA chedana nahI kara sktii| isaliye AtmajJAnako prAptike liye una vairAgya Adi guNokA AcaraNa kare, aura kAyaklezarUpa kriyAme-jisame kaSAya AdikI tathArUpa kucha bhI kSINatA nahI hotI-. usame Apa mokSamArgakA durAgraha na rakheM, aisA kriyAjaDoko kahA hai| aura jo zuSkajJAnI tyAga, vairAgya Adise rahita hai, mAtra vAcAjJAnI haiM, unhe aisA kahA hai ki vairAgya Adi jo sAdhana haiM, ve AtmajJAnakI prAptike kAraNa hai, kAraNake binA kAryakI utpatti nahI hotI, Apane vairAgya Adi bhI prApta nahI kiye, to AtmajJAna kahA~se prApta kiyA ho ? isakA kucha AtmAme vicAra kre| sasArake prati bahuta udAsInatA, dehakI ma ko alpatA, bhogame anAsakti tathA mAna AdikI kRzatA ityAdi guNoke vinA to AtmajJAna pariNamita nahI hotA, aura AtmajJAnakI prApti honepara to ve guNa atyanta dRDha ho jAte haiM, kyoki AtmajJAnarUpa mUla unhe prApta huA hai| isake badale Apa svayaMko AtmajJAnI mAnate haiM, aura AtmAme to bhoga AdikI kAmanAkI agni jalA karatI hai, pUjA, satkAra Adiko kAmanA vAraMvAra sphurita hotI rahatI hai, sahaja asAtAse bahata AkulatA-vyAkulatA ho jAtI hai / yaha kyo dhyAname nahI AtA ki ye AtmajJAnake lakSaNa nahIM hai ? 'maiM mAtra mAna Adiko kAmanAse AtmajJAnI kahalavAtA hU~', yaha jo samajhame nahI AtA use samajheM, aura vairAgya Adi sAdhana prathama to AtmAme utpanna kareM ki jisase AtmajJAnakI sanmukhatA ho / (6) tyAga virAga na cittamA, thAya na tene jJAna / aTake tyAga virAgamAM, to bhUle nijabhAna // 7 // jisake cittame tyAga aura vairAgya Adi sAdhana utpanna na hue ho use jJAna nahIM hotA, aura jo tyAga-vairAgyame hI aTakakara AtmajJAnakI AkAkSA na rakhe vaha apanA bhAna bhUla jAtA hai; arthAt ajJAnapUrvaka tyAga-vairAgya Adi honese vaha pUjA-satkAra Adise parAbhavako prApta hotA hai aura AtmArtha cUka jAtA hai // 7 // Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 dhImad rAjacandra jisake aMtaHkaraName tyAga-vairAgya Adi guNa utpanna nahI hue aise jIvako AtmajJAna nahI hotA; kyoki malina aMta karaNarUpa darpaName AtmopadezakA pratibiMba par3anA yogya nahIM hai| tathA mAtra tyAgavairAgyame anurakta hokara jo kRtArthatA mAnatA hai vaha bhI apane AtmAkA bhAna bhUlatA hai / arthAt AtmajJAna na honese ajJAnakI sahacAritA rahatI hai, jisase vaha tyAgavairAgya AdikA mAna utpanna karaneke liye aura mAnake liye usakI sarva saMyama AdikI pravRtti ho jAtI hai, jisase saMsArakA uccheda nahIM hotA, mAtra vahI ulajha jAnA hotA hai / arthAt vaha AtmajJAnako prApta nahIM krtaa| isa taraha kriyAjaDako sAdhanakriyAkA ora usa sAdhanakI jisase saphalatA hotI hai aise AtmajJAnakA upadeza kiyA hai aura zuSkajJAnIko tyAga vairAgya Adi sAdhanakA upadeza karake vAcAjJAname kalyANa nahI hai, aisI preraNA kI hai / (7) jyAM jyAM je je yogya che, tahAM samajavu teh| tyAM tyAM te te Acare, AtmArthI jana eha // 8 // jahA~ jahA~ jo jo yogya hai vahAM vahA~ usa usako samajhe aura vahA~ vahA~ usa usakA AcaraNa kare, ye AtmArthI purupake lakSaNa haiM ||8|| jisa jisa sthAname jo jo yogya hai arthAt tyAga-vairAgya Adi yogya ho vahA~ tyAga-vairAgya Adi samajhe; jahA~ AtmajJAna yogya ho vahA~ AtmajJAna samajhe; isa taraha jo jahA~ cAhiye use vahA~ samajhanA aura vahA~ vahA~ tadanusAra pravRtti karanA, yaha AtmArthI jIvakA lakSaNa hai| arthAt jo matArthI yA mAnArthI ho vaha yogya mArgako grahaNa nahIM krtaa| athavA jise kriyAme hI durAgraha ho gayA hai, athavA zuSkajJAnake ho abhimAname jisane jJAnitva mAna liyA hai, vaha tyAga-vairAgya Adi sAdhanako athavA AtmajJAnako grahaNa nahIM kara sktaa| jo AtmArthI hotA hai vaha jahA~ jahA~ jo jo karanA yogya hai usa usako karatA hai aura jahAM jahA~ jo jo samajhanA yogya hai usa usako samajhatA hai, athavA jahA~ jahA~ jo jo samajhanA yogya hai usa usako samajhatA hai aura jahA~ jo jo AcaraNa karanA yogya hai vahA~ usa usakA AcaraNa karatA hai, vaha AtmArthI kahA jAtA hai| yahA~ 'samajhanA' aura 'AcaraNa karanA' ye do sAmAnya arthame haiN| paratu donoko alaga-alaga kahanekA yaha bhI Azaya hai ki jo jo jahA~ samajhanA yogya hai vaha vaha vahA~ samajhanekI kAmanA jise hai aura jo jo jahA~ AcaraNa karanA yogya hai vaha vaha vahA~ AcaraNa karaneko jise kAmanA hai vaha bhI AtmArthI kahA jAtA hai / (8) ___ seve sadgurucaraNane, tyAgI daI nijapakSa / pAme te paramArthane, nijapadano le lakSa // 9 // apane pakSako choDakara jo sadguruke caraNakI sevA karatA hai vaha paramArthako pAtA hai, aura use AtmasvarUpakA lakSya hotA hai |9|| bahutoko kriyAjaDatA rahatI hai aura bahutoko zuSkajJAnitA rahatI hai, usakA kyA kAraNa honA cAhiye ? aisI AzakA kI usakA samAdhAna :-jo apane pakSa arthAt matako choDakara sadguruke caraNako sevA karatA hai, vaha paramArthako pAtA hai, aura nija pada arthAt AtmasvabhAvakA lakSya apanAtA hai, arthAt bahutoko krinyAjar3atA rahatI hai usakA hetu yaha hai ki asadguru ki jo AtmajJAna aura AtmajJAnake sAdhanako nahIM jAnatA, usakA unhone Azraya liyA hai, jisase vaha asadguru jo mAtra kriyAjaDatAkA arthAt kAyaklegakA mArga jAnatA hai, usame unhe lagAtA hai, aura kuladharmako dRDha karAtA hai, jisase unhe sadgurukA yoga prApta karanekI AkAkSA nahI hotI, athavA vaisA yoga milanepara bhI pakSakI dRDha vAsanA unhe sadupadezake sanmukha nahIM hone detI, isaliye kriyAjar3atA dUra nahIM hotI, aura paramArthako prApti nahIM hotii| Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vauM varSa 537 aura jo zuSkajJAnI hai usane bhI sadguruke caraNakA sevana nahIM kiyA, mAtra apanI mati-kalpanAse svacchandarUpase adhyAtmagrantha paDhe haiM, athavA zuSkajJAnIke pAsase vaise grantha yA vacana sunakara apaneme jJAnitva mAna liyA hai, aura jJAnI manavAneke padakA jo eka prakArakA mAna hai vaha use moThA lagatA hai, aura vaha usakA pakSa ho gayA hai| athavA kisI eka vizeSa kAraNase zAstrome dayA, dAna aura hiMsA, pUjAkI samAnatA kahI hai, vaise vacanoko, unakA paramArtha samajhe binA pakar3akara, mAtra apaneko jJAnI manavAneke liye, aura pAmara jIvake tiraskArake liye vaha una vacanokA upayoga karatA hai / paratu vaise vacanoko kisa lakSyase samajhanese paramArtha hotA hai. yaha nahI jaantaa| phira jaise dayA, dAna Adiko zAstrome niSphalatA kahI hai, vaise navapUrva taka par3ha lenepara bhI vaha bho niSphala gayA, isa taraha jJAnako bhI niSphalatA kahI hai, to vaha zuSkajJAnakA ho niSedha hai| aisA honepara bho use usakA lakSya nahI hotA, kyoki jJAnI bananeke mAnase usakA AtmA mUDhatAko prApta ho gayA hai, isaliye use vicArakA avakAza nahI rahA / isa taraha kriyAjaDa athavA zuSkajJAnI dono bhUle hue hai, aura ve paramArtha pAnekI icchA rakhate hai, athavA paramArtha pA liyA hai, aisA kahate haiM / yaha mAna unakA durAgraha hai, yaha pratyakSa dikhAyI detA hai / yadi sadguruke caraNakA sevana kiyA hotA to aise durAgrahame par3a jAnekA samaya na AtA, aura jIva AtmasAdhaname prerita hotA, aura tathArUpa sAdhanase paramArthako pAtA, aura nijapadakA lakSya grahaNa karatA, arthAt usakI vRtti Atmasanmukha ho jaatii| tathA sthAna sthAnapara ekAkIrUpase vicaranekA niSedha kiyA hai, aura sadgurukI sevAme vicaranekA hI upadeza kiyA hai, usase bhI yaha samajhame AtA hai ki jIvake liye hitakArI aura mukhya mArga vahI hai / tathA asadguruse bhI kalyANa hotA hai aisA kahanA to tIrthaMkara AdikI, jJAnokI AsAtanA karaneke samAna hai, kyoki uname aura asadgurume kucha bheda na huA, janmAdha aura atyanta zuddha nirmala cakSuvAleme kucha nyUnAdhikatA hI na Thaharo / tathA koI 'zrI ThANAgasUtra' kI caubhagI' grahaNa karake aisA kahe ki 'abhavyakA tArA haA bhI taratA hai', to yaha vacana bhI vadatovyAghAta jaisA hai| eka to malame 'ThANAga' me tadanusAra pATha hI nahI hai, jo pATha hai vaha isa prakAra hai| usakA zabdArtha isa prakAra he2 'usakA vizeSArtha TIkAkArane isa prakAra kiyA hai / jisame kisI sthalapara aisA nahI kahA hai ki 'abhavyakA tArA haA taratA hai| aura kisI eka Tabeme kisIne yaha vacana likhA hai vaha usakI samajhako ayathArthatA samajha AtI hai| kadAcit koI aisA kahe ki abhavya jo kahatA hai vaha yathArtha nahIM hai, aisA bhAsita honese yathArtha kyA hai, usakA lakSya honese jIva svavicArako pAkara tarA, aisA artha kareM to eka prakArase sabhavita hai, paratu isase aisA nahI kahA jA sakatA ki abhavyakA tArA huA traa| aisA vicAra kara jisa mArgase anata jIva tare haiM aura tarege, usa mArgakA avagAhana karanA aura mAna AdikI apekSAkA tyAgakara svakalpita arthakA tyAga karanA yahI zreyaskara hai| yadi Apa aisA kahe ki abhavyase tarA jAtA hai, to to avazya nizcaya hotA hai ki asadguruse tarA jAyegA, isame koI sandeha nahI hai| aura asocyA kevalo, jisane pUrvakAlame kisIse dharma nahI sunA, use kisI tathArUpa AvaraNake kSayase jJAna utpanna huA hai, aisA zAstrame nirUpaNa kiyA hai, vaha AtmAkA mAhAtmya batAneke liye aura jise sadgurukA yoga na ho use jAgrata karaneke liye, usa usa anekAta mArgakA nirUpaNa karane ke liye batAyA he, paratu sadguruko AjJAse pravRtti karaneke mArgakI upekSA karaneke liye nahIM kahA hai| aura phira isa sthalapara to ulaTe usa mArgapara dRSTi Aneke liye use adhika sabala kiyA hai, aura kahA hai ki 1 dekhe Apha 542 2 mUla pATha rakhanA cAhA paratu rakhA ho aisA nahI lagatA / Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 zrImada rAjacandra vaha asocyA kevalI' / arthAt asocyA kevalIkA yaha prasaMga sunakara koI, jo zAzvata mArga calA AyA hai, usakA niSedha kare, yaha Azaya nahI, aisA nivedana kiyA hai| __kisI tIna AtmArthIko kadAcit sadgurukA aisA yoga na milA ho, aura use apanI tIvra kAmanA aura kAmanAme hI nijavicArame salagna honese, athavA tIvra AtmArthake kAraNa nijavicArame lIna honese AtmajJAna huA ho to vaha sadguruke mArgakA niSedhaka jIva na ho tabhI huA ho aura 'mujhe sadguruse jJAna nahI milA, isaliye maiM baDA hU~' aisA bhAva na rakhanese huA ho, aisA vicAra kara vicAravAna jIvako jisase zAzvata mArgakA lopa na ho aise vacana prakAzita karane caahiye| eka gA~vase dUsare gA~va jAnA ho aura jisane usa gaoNvakA mArga na dekhA ho, aisA koI pacAsa varSakA purupa ho aura lAkho gaoNva dekha AyA ho, use bhI usa mArgakA patA nahI calatA, aura kisIko pUchanepara hI mAlUma hotA hai, nahI to vaha bhUla khA jAtA hai, aura usa mArgakA jAnakAra dasa varSakA bAlaka bhI use mArga dikhAtA hai, jisase vaha pahuMca sakatA hai, aisA lokame athavA vyavahArame bhI pratyakSa hai, isaliye jo AtmArthI ho, athavA jise AtmArthakI icchA ho use sadguruke yogase taraneke abhilASI jIvakA jisase kalyANa ho usa mArgakA lopa karanA yogya nahIM hai, kyoki usase sarva jJAnIpuruSokI AjJAkA lopa karane jaisA hotA hai| pUrvakAlame sadgurukA yoga to aneka bAra huA hai, phira bhI jIvakA kalyANa nahI huA, jisase sadguruke upadezakI aisI kucha vizeSatA dikhAyI nahI detI, aisI AzakA ho to usakA uttara dUsare hI padame kahA hai ki jo apane pakSako choDakara sadguruke caraNakA sevana kare, vaha paramArthako pAtA hai| arthAt pUrvakAlame sadgurukA yoga honekI vAta satya hai, parantu vahA~ jIvane use sadguru nahI jAnA, athavA use nahI pahacAnA, usakI pratIti nahI kI, aura usake pAsa apane mAna aura mata nahI choDe, aura isaliye sadgurukA upadeza pariNamita nahI huA, aura paramArthakI prApti nahIM huii| isa taraha yadi jIva apane mata arthAt svacchada aura kuladharmakA Agraha dUra karake sadupadezako grahaNa karanekA abhilASI huA hotA to avazya paramArthako paataa| yahA~ asadguru dvArA dRDha karAye hue durbodhase athavA mAnAdikI tIvra kAmanAse aisI AzaMkA bhI ho sakatI hai ki kaI jIvokA pUrvakAlame kalyANa huA hai, aura unhe sadguruke caraNakA sevana kiye binA kalyANakI prApti huI hai, athavA asadguruse bhI kalyANakI prApti hotI hai, asadguruko svaya bhale mArgakI pratIti nahI hai, parantu dUsareko vaha prApta karA sakatA hai arthAt dUsarA koI usakA upadeza sunakara usa mArgakI pratIti kare, to vaha paramArthako pAtA hai| isaliye sadguruke caraNakA sevana kiye binA bhI paramArthakI prApti hotI hai, aisI AzaMkAkA samAdhAna karate hai : yadyapi kaI jIva svaya vicAra karate hue udbuddha hue hai, aisA zAstrame varNana hai, parantu kisI sthalapara aisA dRSTAta nahI kahA hai ki amuka jIva asadguru dvArA udbuddha hue hai| ava kaI jIva svaya vicAra karate hue udbuddha hue hai, aisA kahA hai, usame zAstroke kahanekA aisA hetu nahI hai ki sadgurukI AjJAse calanese jIvakA kalyANa hotA hai aisA hamane kahA hai, parantu yaha bAta yathArtha nahIM hai, athavA sadgurukI AjJAkI jIvako koI jarUrata nahIM hai aisA kahaneke liye bhI vaisA nahI kahA / tathA jo jIva apane vicArase svaya vodhako prApta hue haiM, aisA kahA hai, vaha bhI vartamAna dehame apane vicArase athavA bodhase ubuddha hue aisA kahA hai, parantu pUrvakAlame vaha vicAra athavA vodha sadgurune unake sanmukha kiyA hai, jisase 1 mUla pATha rakhanA cAhA paratu rakhA ho aisA nahI lagatA / Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 dho varSa 539 vartamAname usakA sphurita honA sambhava hai| tIrthakara Adiko 'svayabuddha' kahA hai ve bhI pUrvakAlame tIsare bhavame sadguruse nizcaya samakitako prApta hue hai, aisA kahA hai| arthAt jo svayabuddhatA kahI hai vaha vartamAna dehakI apekSAse kahI hai, aura use sadgurupadake nipedhake liye kahA nahI hai| aura yadi sadgurupadakA niSedha kare to to 'sadeva, sadguru aura saddharmakI pratItike binA samakita nahI hotA,' yaha kathana mAtra hI huaa| athavA jisa zAstrakA Apa pramANa lete hai vaha zAstra sadguru aise jinendrakA kahA huA hai, isaliye use prAmANika mAnanA yogya hai ? athavA kisI asadgurukA kahA huA hai isaliye prAmANika mAnanA yogya hai ? yadi asadguruke zAstroko bhI prAmANika mAnaneme bAdhA na ho to phira ajJAna aura rAgadveSakA ArAdhana karanese bhI mokSa hotA hai, aisA kahaneme bAdhA nahIM hai, yaha vicAraNIya hai| _ 'AcArAga sUtra' (prathama zruta skadha, prathama adhyayanake prathama uddezame, prathama vAkya) me kahA hai :kyA yaha jIva pUrvase AyA hai ? pazcimase AyA hai ? uttarase AyA hai ? dakSiNase AyA hai ? athavA Uparase AyA hai ? nIcese yA kisI dUsarI dizAse AyA hai ? aisA jo nahI jAnatA vaha mithyAdRSTi hai, jo jAnatA hai vaha samyagdRSTi hai| use jAnaneke tIna kAraNa hai-(1) tIrthakarakA upadeza (2) sadgurukA upadeza aura (3) jAtismaraNajJAna / yahA~ jo jAtismaraNajJAna kahA hai vaha bhI pUrvakAlake upadezakI sadhi hai| arthAt pUrvakAlame use bodha honeme sadgurukA asambhava mAnanA yogya nahI hai / tathA jagaha jagaha jinAgamame aisA kahA hai ki - "guruNo chadANuvattagA' arthAt gurukI AjJAnusAra calanA / gurukI AjJAke anusAra calanese anata jova siddha hue haiM, siddha hote hai aura siddha hoge / tathA koI jIva apane vicArase bodhako prApta huA, usame prAya pUrvakAlakA sadgurukA upadeza kAraNa hotA hai| paraMtu kadAcit jahA~ vaisA na ho vahA~ bhI vaha sadgurukA nitya abhilASI rahate hue, sadvicArame prerita hote hote svavicArase AtmajJAnako prApta huA, aisA kahanA yogya hai, athavA use kucha sadgurukI upekSA nahI he aura jahA~ sadgurukI upekSA rahatI hai vahA~ mAnakA sambhava hai, aura jahA~ sadguruke prati mAna ho vahA~ kalyANa honA kahA hai athavA use sadvicArake prerita karanekA AtmaguNa kahA hai| tathArUpa mAna AtmaguNakA avazya ghAtaka hai / bAhubalojIme aneka guNasamUha vidyamAna hote hue bhI choTe aTThAnave bhAiyoko vadana karaneme apanI laghutA hogI, isaliye yahI dhyAname sthita ho jAnA yogya hai, aisA socakara eka varSa taka nirAhArarUpase aneka guNasamudAyase AtmadhyAname rahe, to bhI AtmajJAna nahI huA / bAkI dUsarI saba prakArako yogyatA honepara bhI eka isa mAnake kAraNase vaha jJAna rukA huA thaa| jaba zrI RSabhadeva dvArA prerita brAhmI aura sundarI satiyone unase usa doSakA nivedana kiyA aura usa doSakA unhe bhAna huA, tathA usa dopakI upekSA kara usakI asAratA unhe samajhame AyI taba kevalajJAna huaa| vaha mAna hI yahA~ cAra ghanaghAtI karmoMkA mUla hokara rahA thaa| aura bAraha bAraha mahIne taka nirAhArarUpase, eka lakSyame, eka Asanase AtmavicArame rahanevAle aise puruSako itanese mAnane vaisI bAraha mahInekI dazAko saphala na hone diyA, arthAt usa dazAse mAna samajhame na AyA aura jaba sadguru aise zrI RSabhadevane 'vaha mAna haiM' aimA prerita kiyA taba eka muhUtame vaha mAna jAtA rahA, yaha bhI sadgurukA hI mAhAtmya pradarzita kiyA hai| phira sArA mArga jJAnIkI AjJAme nihita hai, aisA vAravAra kahA hai| 'AcArAgasUtra' me kahA hai ki-sadharmAsvAmI javasvAmIko upadeza karate hai ki jisane sAre jagatakA darzana kiyA hai, aise mahAvIra 1. sUrakatAga, prathama zrutaskagha, dvitIya adhyayana uddeza 2, gA0 32 / Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 zrImada rAjacandra vaha asocyA kevalI' arthAt asocyA kevalIkA yaha prasaMga sunakara koI, jo zAzvata mArga calA AyA hai, usakA niSedha kare, yaha Azaya nahI, aisA nivedana kiyA hai| ___ kisI tIvra AtmA ko kadAcit sadgurukA aisA yoga na milA ho, aura use apanI tIvra kAmanA aura kAmanAme hI nijavicArame salagna honese, athavA tIvra AtmArthake kAraNa nijavicArame lIna honese AtmajJAna huA ho to vaha sadguruke mArgakA niSedhaka jIva na ho tabhI huA ho aura 'mujhe sadguruse jJAna nahI milA, isaliye maiM baDA hU~' aisA bhAva na rakhanese huA ho, aisA vicAra kara vicAravAna jIvako jisase zAzvata mArgakA lopa na ho aise vacana prakAzita karane caahiye| eka gA~vase dUsare gA~va jAnA ho aura jisane usa gaoNvakA mArga na dekhA ho, aisA koI pacAsa varSakA puruSa ho aura lAkho gA~va dekha AyA ho, use bhI usa mArgakA patA nahI calatA, aura kisIko pUchanepara hI mAlUma hotA hai, nahI to vaha bhUla khA jAtA hai, aura usa mArgakA jAnakAra dasa varSakA bAlaka bhI use mArga dikhAtA hai, jisase vaha pahuMca sakatA hai, aisA lokame athavA vyavahArame bhI pratyakSa hai, isaliye jo AtmArthI ho, athavA jise AtmArthakI icchA ho use sadguruke yogase taraneke abhilASI jIvakA jisase kalyANa ho usa mArgakA lopa karanA yogya nahI hai, kyoki usase sarva jJAnIpuruSokI AjJAkA lopa karane jaisA hotA hai| pUrvakAlame sadgurukA yoga to aneka bAra huA hai, phira bhI jIvakA kalyANa nahI huA, jisase sadguruke upadezakI aisI kucha vizeSatA dikhAyI nahI detI, aisI AzakA ho to usakA uttara dUsare hI padame kahA hai ki jo apane pakSako choDakara sadguruke caraNakA sevana kare, vaha paramArthako pAtA hai| arthAt pUrvakAlame sadgurukA yoga honekI bAta satya hai, parantu vahA~ jIvane use sadguru nahI jAnA, athavA use nahI pahacAnA, usakI pratIti nahI kI, aura usake pAsa apane mAna aura mata nahI choDe, aura isaliye sadgurukA upadeza pariNamita nahIM huA, aura paramArthako prApti nahIM huI / isa taraha yadi jIva apane mata arthAt svacchada aura kuladharmakA Agraha dUra karake sadupadezako grahaNa karanekA abhilASI huA hotA to avazya paramArthako pAtA / __ yahA~ asadguru dvArA dRDha karAye hue durbodhase athavA mAnAdikI tIna kAmanAse aisI AzaMkA bhI ho sakatI hai ki kaI jIvokA pUrvakAlame kalyANa huA hai, aura unhe sadguruke caraNakA sevana kiye binA kalyANakI prApti huI hai, athavA asadguruse bhI kalyANakI prApti hotI hai, asadguruko svaya bhale mArgakI pratIti nahI hai, parantu dUsareko vaha prApta karA sakatA hai arthAt dUsarA koI usakA upadeza sunakara usa mArgakI pratIti kare, to vaha paramArthako pAtA hai| isaliye sadguruke caraNakA sevana kiye binA bhI paramArthakI prApti hotI hai, aisI AzakAkA samAdhAna karate hai : yadyapi kaI jIva svaya vicAra karate hue udbuddha hue hai, aisA zAstrame varNana hai, parantu kisI sthalapara aisA dRSTAta nahI kahA hai ki amuka jIva asadguru dvArA udbuddha hue hai| aba kaI jIva svaya vicAra karate hue uvuddha hue hai, aisA kahA hai, usame zAstroke kahanekA aisA hetu nahI hai ki sadgurukI AjJAse calanese jIvakA kalyANa hotA hai aisA hamane kahA hai, parantu yaha bAta yathArtha nahIM hai, athavA sadgurukI AjJAkI jIvako koI jarUrata nahI hai aisA kahaneke liye bhI vaisA nahI khaa| tathA jo jIva apane vicArase svaya bodhako prApta hue haiM, aisA kahA hai, vaha bhI vartamAna dehame apane vicArase athavA bodhase ubuddha hue aisA kahA hai, parantu pUrvakAlame vaha vicAra athavA bodha sadgurune unake sanmukha kiyA hai, jisase 1 mUla pATha rakhanA cAhA paratu rakhA ho aisA nahI lgtaa| Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 yo varSa 539 vartamAname usakA sphurita honA sambhava hai| tIrthaMkara Adiko 'svayaMvuddha' kahA hai ve bhI pUrvakAlame tIsare bhavame sadguruse nizcaya samakitako prApta hue hai, aisA kahA hai| arthAt jo svayabuddhatA kahI hai vaha vartamAna dehakI apekSAse kahI hai, aura use sadgurupadake nipedhake liye kahA nahI hai| aura yadi sadgurupadakA niSedha kare to to 'sadeva, sadguru aura saddharmakI pratItike vinA samakita nahI hotA,' yaha kathana mAtra hI huaa| athavA jisa zAstrakA Apa pramANa lete hai vaha zAstra sadguru aise jinendrakA kahA huA hai, isaliye use prAmANika mAnanA yogya hai ? athavA kisI asadgurukA kahA huA hai isaliye prAmANika mAnanA yogya hai ? yadi asadguruke zAstroko bhI prAmANika mAnaneme bAdhA na ho to phira ajJAna aura rAgadveSakA ArAdhana karanese bhI mokSa hotA hai, aisA kahaneme bAdhA nahI hai, yaha vicAraNIya hai| 'AcArAga sUtra' (prathama zruta skadha, prathama adhyayanake prathama uddezame, prathama vAkya) me kahA hai :kyA yaha jIva pUrvase AyA hai ? pazcimase AyA hai ? uttarase AyA hai ? dakSiNase AyA hai ? athavA Uparase AyA hai ? nIcese yA kisI dUsarI dizAse AyA hai ? aisA jo nahI jAnatA vaha mithyAdRSTi hai, jo jAnatA hai vaha samyagdRSTi hai| use jAnaneke tIna kAraNa hai-(1) tIrthaMkarakA upadeza (2) sadgurukA upadeza aura (3) jAtismaraNajJAna / yahA~ jo jAtismaraNajJAna kahA hai vaha bhI pUrvakAlake upadezakI sadhi hai| arthAt pUrvakAlame use bodha honeme sadgurukA asambhava mAnanA yogya nahI hai / tathA jagaha jagaha jinAgamame aisA kahA hai ki - "guruNo chadANuvattagA' arthAt gurukI AjJAnusAra calanA / gurukI AjJAke anusAra calanese anata jova siddha hue hai, siddha hote haiM aura siddha hoge / tathA koI jIva apane vicArase bodhako prApta huA, usame prAya pUrvakAlakA sadgurukA upadeza kAraNa hotA hai| paratu kadAcit jahA~ vaisA na ho vahA~ bhI vaha sadgurukA nitya abhilASI rahate hue, sadvicArame prerita hote hote svavicArase AtmajJAnako prApta huA, aisA kahanA yogya hai, athavA use kucha sadgurukI upekSA nahI he aura jahA~ sadagurukI upekSA rahatI hai vahA~ mAnakA sambhava hai, aura jahA~ sadguruke prati mAna ho vahA~ kalyANa honA kahA hai athavA use sadvicArake prerita karanekA AtmaguNa kahA hai| tathArUpa mAna AtmaguNakA avazya ghAtaka hai / vAhuvalIjIme aneka guNasamUha vidyamAna hote hue bhI choTe aTTAnave bhAiyoko vadana karaneme apanI laghutA hogI, isaliye yahI dhyAname sthita ho jAnA yogya hai, aisA socakara eka varSa taka nirAhArarUpase aneka guNasamudAyase AtmadhyAname rahe, to bhI AtmajJAna nahI huA / bAkI dUsarI saba prakArako yogyatA honepara bhI eka isa mAnake kAraNase vaha jJAna rukA huA thaa| java zrI RSabhadeva dvArA prerita brAhmI aura sundarI satiyone unase usa dopakA nivedana kiyA aura usa doSakA unhe bhAna huA, tathA usa dopakI upekSA kara usakI asAratA unhe samajhame AyI taba kevalajJAna huaa| vaha mAna hI yahA~ cAra ghanaghAtI karmoMkA mUla hokara rahA thA / aura bAraha bAraha mahIne taka nirAhArarUpase, eka lakSyame, eka Asanase AtmavicArame rahanevAle aise puruSako itanese mAnane vaisI vAraha mahInekI dazAko saphala na hone diyA, arthAt usa dazAse mAna samajhame na AyA aura jaba sadguru aise zrI RSabhadevane 'vaha mAna haiM' aigA prerita kiyA tava eka muhUtame vaha mAna jAtA rahA; yaha bhI sadgurukA hI mAhAtmya pradarzita kiyA hai| phira sArA mArga jJAnIkI AjJAme nihita hai, aisA vAravAra kahA hai / 'AcAgagasUtra' me kahA hai ki -(sudharmAsvAmI javusvAmIko upadeza karate haiM ki jisane sAre jagatakA darzana kiyA hai, aise mahAvIra 1. sUtrakRtAga, prapama zrutaskagha, dvitIya adhyayana uddeza 2, gA0 32 / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 bhImada rAjacandra bhagavAnane hame isa taraha kahA hai / ) guske adhIna hokara calanevAle aise anata puruSa mArga pAkara mokSako prApta hue| 'uttarAdhyayana', 'sUyagaDAga' Adime jagaha jagaha yahI kahA hai / (9) 'AtmajJAna samadarzitA, vicare udypryog| apUrva vANI paramazruta, sadguru lakSaNa yogya // 10 // AtmajJAname jisakI sthiti hai, arthAt jo parabhAvakI icchAse rahita huA hai, tathA zatru, mitra, harSa, zoka, namaskAra, tiraskAra Adi bhAvoke prati jise samatA rahatI hai, mAtra pUrvakRta karmoke udayake kAraNa jisakI vicaranA Adi kriyAe~ hai, ajJAnIkI apekSA jisakI vANI pratyakSa bhinna hai, aura jo SaDdarzanake tAtparyako jAnatA hai, ye sadguruke uttama lakSaNa hai // 10 // svarUpasthita icchArahita, vicare pUrvaprayoga / apUrva vANI, paramazruta,, sadguru lakSaNa yogya // AtmasvarUpame jisakI sthiti hai, viSaya eva mAna, pUjA AdikI icchAse jo rahita hai, aura mAtra pUrvakRta karmoMke udayase jo vicaratA hai, jisakI vANI apUrva hai, arthAt nija anubhava sahita jisakA upadeza honese ajJAnIkI vANIkI apekSA pratyakSa bhinna hai, aura paramazruta arthAt SaDdarzanakA jise yathAsthita jJAna hotA hai, ye sadguruke yogya lakSaNa haiN| yahA~ 'svarUpasthita' aisA prathama pada kahA, isase jJAnadazA kahI hai, icchArahita honA kahA, isase cAritradazA kahI hai| jo icchArahita ho vaha kisa taraha vicara sakatA hai ? aisI AzakA, 'vicare pUrvaprayoga' arthAt pUrvopArjita prArabdhase vicaratA hai, vicarane AdikI koI kAmanA jise nahI hai, aisA kahakara nivRtta kI hai / 'apUrva vANI' aisA kahanese vacanAtizayatA kahI hai, kyoki usake binA mumukSukA upakAra nahI hotaa.|, 'paramazruta' kahanese SaDdarzanake aviruddha dazAse jJAtA hai aisA kahA hai, isase zrutajJAnakI vizeSatA dikhAyI hai| AzakA-vartamAnakAlame svarUpasthita puruSa nahI hotA, isaliye jo svarUpasthita vizeSaNavAlA sadguru kahA hai, vaha vartamAname honA sabhava nhii| ___samAdhAna-vartamAnakAlame kadAcit aisA kahA ho to yaha kahA jA sakatA hai ki 'kevalabhUmikA' ke viSayame aisI sthiti asabhava hai, paratu AtmajJAna hI nahI hotA aisA nahI kahA jA sakatA, aura jo AtmajJAna hai vahI svarUpasthiti hai| AzakA-AtmajJAna ho to vartamAnakAlame mukti honI cAhiye, aura jinAgamame to isakA niSedha kiyA hai| samAdhAna-isa vacanako kadAcit ekAtase aisA hI mAna leM, to bhI isase ekAvatAritAkA niSedha nahI hotA, aura ekAvatAritA AtmajJAnake binA prApta nahIM hotii| AzakA-tyAga, vairAgya AdikI utkRSTatAse use ekAvatAritA kahI hogii| samAdhAna-paramArthase utkRSTa tyAgavairAgyake binA ekAvatAritA hotI hI nahI, aisA siddhAta hai, aura vartamAname bhI cauthe, pA~caveM aura cha? guNasthAnakA kucha niSedha hai nahI, aura cauthe guNasthAnase hI AtmajJAnakA sambhava hotA hai, pA~caveMme vizeSa svarUpasthiti hotI hai, cha8me bahuta azase svarUpasthiti hotI hai, pUrva prerita pramAdake udayase mAtra kucha pramAda-dazA A jAtI hai, paratu vaha AtmajJAnakI rodhaka nahI, cAritrakI rodhaka hai| 1.dekheM Aka837 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 Ding 29 vA~ varSa 54 AzakA - yahA~ to 'svarUpasthita' aise padakA prayoga kiyA hai, aura svarUpasthita pada to teraha guNasthAname hI sambhava hai / samAdhAna - svarUpasthitikI parAkASThA to caudahaveM guNasthAnake atame hotI hai, kyoki nAma go Adi cAra karmakA nAza vahA~ hotA hai, usase pahale kevalIko cAra karmoMkA saga rahatA hai, isaliye sapU svarUpasthiti to terahaveM guNasthAname bhI kahI nahI jA sakatI / AzakA - vahA~ nAma Adi karmoMke kAraNa avyAbAdha svarUpasthitikA niSedha kareM to vaha ThIka paratu svarUpasthiti to kevalajJAnarUpa hai, isaliye svarUpasthiti kahaneme doSa nahI hai, aura yahA~ to vaira nahI hai, isaliye svarUpasthiti kaise kahI jAye ? samAdhAna-kevalajJAnameM svarUpasthitikA tAratamya vizeSa hai, aura cauthe, pA~caveM, chaTTu guNasthAna usase alpa hai, aisA kahA jAye, paratu svarUpasthiti nahI hai aisA nahI kahA jA sakatA / cauthe guNasthAna mithyAtvamuktadazA honese AtmasvabhAvakA AvirbhAva hai, aura svarUpasthiti hai / pA~caveM guNasthAname deza cAritraghAtaka kaSAyokA nirodha ho jAnese cauthekI apekSA AtmasvabhAvakA vizeSa AvirbhAva hai, a chaTTheme kaSAyokA vizeSa nirodha honese savaM cAritrakA udaya hai, isaliye vahA~ AtmasvabhAvakA vize AvirbhAva hai / mAtra chaTTe guNasthAname pUrvanibadhita karmake udayase kvacit pramattadazA rahatI hai, isali 'pramatta' sarvaM cAritra kahA jAtA hai, parantu isase svarUpasthitime virodha nahI hai; kyoki AtmasvabhAva bAhulyase AvirbhAva hai| aura Agama bhI aisA kahate haiM ki cauthe guNasthAnase lekara terahaveM guNasthAna ta AtmapratIti samAna hai, jJAnakA tAratamya bheda hai / yadi cauthe guNasthAname azata bhI svarUpasthiti na ho, to mithyAtva jAnekA phala kyA huA ? ku bhI nahI huA / jo mithyAtva calA gayA vahI AtmasvabhAvakA AvirbhAva hai, aura vahI svarUpasthiti hai yadi samyaktvase tathArUpa svarUpasthiti na hotI, to zreNika Adiko ekAvatAritA kaise prApta hotI ? va eka bhI vrata, paccakkhAna nahI thA aura mAtra eka hI bhava vAkI rahA aisI alpasasAritA huI vahI svarU sthitirUpa samakitakA bala hai / pA~cave aura chaTThe guNasthAname cAritrakA bala vizeSa hai, aura mukhyata u dezaka guNasthAna to chaThA aura terahavAM hai / vAkIke guNasthAna upadezakakI pravRtti kara sakane yogya nahI isaliye terahaveM aura chaTThe guNasthAname vaha pada hotA hai / (10) pratyakSa sadguru sama nahIM, parokSa jina upakAra / evo lakSa thayA vinA, Uge na AtmavicAra // 11 // jaba taka jIvako pUrvakAlIna jinezvaroko vAtapara hI lakSya rahA kare, aura vaha unake upakAra gAyA kare, aura jisase pratyakSa AtmabhrAtikA samAdhAna hotA hai aise sadgurukA samAgama prApta huA hai usame parokSa jinezvaroke vacanokI apekSA mahAna upakAra samAyA huA hai, aisA jo na jAne use Ata vicAra utpanna nahI hotA // 11 // sadgurunA upaveza vaNa, samajAya na jinarUpa / samajyA varNa upakAra zo ? samajye jinasvarUpa // 12 // sadguruke upadezake binA jinezvarakA svarUpa samajhame nahI AtA, aura svarUpako samajhe binA u kAra kyA ho ? yadi sadguruke upadeza se jinezvarakA svarUpa samajha le to samajhanevAlekA AtmA pariNAma jinezvarakI dazAko prApta hotA hai // 12 // 1 dekheM Apha 527 / Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 zrAmad rAjacandra sadgurunA upadezathI, samaje jinanuM rUpa / to te pAme nijavazA, jina che AtmasvarUpa / pAmyA zuddha svabhAvane, che jina tethI pUjya / samajo ninasvabhAva to, AtmabhAnano gujya // sadguruke upadezase jo jinezvarakA mvarUpa samajhe, vaha apane svarUpakI dazAko prApta kare, kyoMki zuddha Atmatva hI z2inezvarakA svarUpa hai, athavA rAga, dveSa aura ajJAna jinezvarame nahI haiM, vahI zuddha Atmapada hai, aura vaha pada to sattAse saba jIvokA hai / vaha sadguru-jinezvarake avalabanase aura jinezvarakA svarUpa kahanese mumukSujIvako samajhame AtA hai / (12) AtmAdi astitvanAM, jeha nirUpaka zAstra / pratyakSa sadguru yoga nahi, tyAM AdhAra supAtra // 13 // jo jinAgama Adi AtmAke astitvakA tathA paraloka Adike astitvakA upadeza karanevAle zAstra haiM, ve bhI, jahA~ pratyakSa sadgurukA yoga na ho vahA~ supAtra jIvako AdhArarUpa haiM, paratu unhe sadguruke samAna bhrAtikA chedaka nahI kahA jA sakatA // 13 // 'athavA sadgurue kahyA, je avagAhana kaaj| te te nitya vicAravA, karI matAMtara tyAja // 14 // athavA yadi sadgurune una zAstrokA vicAra karanekI AjJA dI ho, to matAtara arthAt kuladharmako sArthaka karanekA hetu Adi bhrAtiyA~ chor3akara mAtra AtmArthake liye una zAstrokA nitya vicAra karanA cAhiye // 14 // roke jIva svacchada to, pAme avazya mokss| pAmyA ema anaMta che, bhAkhyu jina nirdoSa // 15 // jIva anAdi kAlase apanI caturAI aura apanI icchAke anusAra calA hai, isakA nAma 'svacchada' hai| yadi vaha isa svacchadako roke to vaha avazya mokSa prApta kare, aura isa taraha bhUtakAlame anata jIvone mokSa prApta kiyA hai| rAga, dveSa aura ajJAna, inamese eka bhI doSa jiname nahI hai aise doSarahita vItarAgane aisA kahA hai 1 // 15 // pratyakSa sadguru yogathI, svacchaMda te rokAya / anya upAya karyA thakI, prAye bamaNo thAya // 16 // pratyakSa sadguruke yogase vaha svacchada ruka jAtA hai, nahI to apanI icchAse anya aneka upAya karanepara bhI prAya. vaha dugunA hotA hai / / 16 / / / svacchada, mata Agraha tajI, varte sadgurulakSa / samakita tene bhAkhiyaM, kAraNa gaNI pratyakSa // 17 // svacchandako tathA apane matake Agrahako chor3akara jo sadguruke lakSyase calatA hai, use pratyakSa kAraNa mAnakara vItarAgane 'samakita' kahA hai // 17 // __ mAnAvika zatru mahA, nija chade na marAya / jAtA sadguru zaraNamAM, alpa prayAse jAya // 18 // ___mAna aura pUjA-satkAra AdikA lobha ityAdi mahA zatru haiM, ve apanI caturAIse calate hue naSTa nahI hote, aura sadguruko zaraName jAnepara sahaja prayatnase dUra ho jAte hai ||18|| 1 pAThAtara-athavA sadgurue kahyA, jo avagAhana kAja / to te nitya vicAravA, karI matAvara tyAja // Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA~ varSa je sadguru upavezayI, pAmyo kevaLajJAna | guru rahyA chadmasya paNa, vinaya kare bhagavAna // 19 // jisa sadguruke upadezase koI kevalajJAnako prApta huA, vaha sadguru abhI chadmasya rahA ho to bhI jisane kevalajJAnako prApta kiyA hai, aisA vaha kevalI bhagavAna apane chadmastha sadgurukA vaiyAvRtya karatA hai // 19 // evo mArga vinaya taNo, bhAkhyo zrI vItarAga / 543 mULa hetu e mAgaMno, samaje koI subhAgya // 20 // zrI jinendra ne aise vinayamArgakA upadeza diyA hai| isa mArgakA mUla hetu arthAt usase AtmAkA kyA upakAra hotA hai, use koI subhAgya arthAt sulabhabodhI athavA ArAdhaka jIva ho, vaha samajhatA hai // 20 // asadguru e vinayano, lAbha lahe jo mahAmohanIya karmayI, buDe bhavajaLa kAI / mAMhI // 21 // yaha jo vinayamArga kahA hai, usakA lAbha arthAt use ziSya Adise karAnekI icchA karake yadi koI bhI asadguru apane sadgurutAkI sthApanA karatA hai, to vaha mahAmohanIya karmakA upArjana karake bhavasamudrame DUbatA hai // 21 // hoya mumukSu jIva te, samaje eha vicAra / hoya matArthI jIva te, avaLo le nirdhAra // 22 // jo mokSArthI jIva hotA hai, vaha isa vinayamArga Adike vicArako samajhatA hai, aura jo matArthI hotA hai, vaha usakA ulaTA nirdhAra karatA hai, arthAt yA to svaya ziSya Adise vaisI vinaya karavAtA hai, athavA asadgurume sadgurukI bhrAti rakhakara svayaM isa vinayamArgakA upayoga karatA hai // 22 // hoya matArthI tehane, thAya na Atama lakSa / teha matArthI lakSaNo, ahIM kahyAM nirpakSa // 23 // jo matArthI jIva hotA hai, use AtmajJAnakA lakSya nahI hotA, aise matArthI jIvake lakSaNa yahA~ niSpakSatAse kahe hai ||23|| matArthIke lakSaNa bAhyatyAga paNa jJAna nahi, te mAne guru satya / athavA nijakuLaghamaMnA, te gurumAM ja mamatva // 24 // jisame mAtra bAhyase tyAga dikhAyI detA hai, parantu jise AtmajJAna nahI hai, aura upalakSaNase ataraga tyAga nahI hai, aise guruko jo saccA guru mAnatA hai, athavA to apane kuladharmakA cAhe jaisA guru ho to bhI usame mamatva rakhatA hai ||24|| je jinadeha pramANa ne, samavasaraNAdi siddhi / varNana samaje jinanaM, rokI rahe nija buddhi // 25 // jo jinendrakI deha AdikA varNana hai, use jineMdrakA varNana samajhatA hai, aura mAtra apane kuladharmake deva haiM, isaliye mamatvake kalpita rAgase jo unako samavasaraNa AdikA mAhAtmya kahA karatA hai, aura usame apanI buddhiko roka rakhatA hai, arthAt paramArthahetusvarUpa aisA jineMdrakA jo jAnane yogya ataraga svarUpa hai, use nahI jAnatA, tathA use jAnanekA prayatna nahI karatA, aura mAtra samavasaraNa Adime ho jineMdrakA svarUpa batAkara matArthame grasta rahatA hai ||25|| pratyakSa sadguruyogamA, varte dRSTi vimukha / asadgurune dRDha kare, nija mAnArthe mukhya // 26 // Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra pratyakSa sadgurukA kvacit yoga mile, to durAgraha Adiko chedaka usakI vANI sunakara usase ulaTA hI calatA hai, arthAt usa hitakArI vANIko grahaNa nahI karatA, aura 'svaya saccA dRDha mumukSu hai, ' aise mAnako mukhyata prApta karaneke liye asadguru ke pAsa jAkara svayaM usake prati apanI vizeSa dRDhatA batAtA hai // 26 // 544 devAdi gati bhaMgamAM, je samaje zrutajJAna / mAne nija mata veSano, Agraha muktinidAna // 27 // deva, naraka Adi gatike 'bhaMga' Adike svarUpa kisI vizeSa paramArthahetuse kahe hai, usa hetuko nahI jAnA, aura usa bhagajAlako jo zrutajJAna samajhatA hai, tathA apane matakA, veSakA Agraha rakhaneme hI muktikA hetu mAnatA hai ||27|| laghu svarUpa na vRttinuM, grahyu N vrata abhimAna / grahe nahI paramArthane, levA laukika mAna // 28 // vRttikA svarUpa kyA hai ? use bhI vaha nahI jAnatA, aura 'mai vratadhArI hU~', aisA abhimAna dhAraNa kiyA hai | kvacit paramArthake upadezakA yoga bane, to bhI logome jo apane mAna, pUjA, satkAra Adi hai, ve cale jAyege, athavA ve mAna Adi phira prApta nahI hoge, aisA samajhakara vaha paramArthako grahaNa nahI karatA ||28|| zabdanI mAMya / rahita thAya // 29 // athavA samayasAra' yA 'yogavAsiSTha' jaise grantha paDhakara vaha mAtra nizcayanayako grahaNa karatA hai / kisa taraha grahaNa karatA hai ? mAtra kahaneme, ataragame tathArUpa guNakI kucha bhI sparzanA nahI, aura sadguru, satzAstra tathA vairAgya, viveka Adi sadvyavahArakA lopa karatA hai, tathA apaneko jJAnI mAnakara sAdhanarahita hokara AcaraNa karatA hai ||29|| athavA nizcaya naya grahe, mAtra lope sadvyavahArane, sAdhana jJAnadazA pAme nahIM, sAdhanadazA na pAme teno saMga je, te bUDe bhava vaha jJAnadazAko nahI pAtA, aura vairAgya Adi sAdhanadazA bhI saMga dUsare jisa jIvako hotA hai vaha bhI bhavasAgarame DUbatA hai ||30|| kAMI / mAMhI // 30 // use nahI hai, jisase vaise jIvakA e paNa jIva matArthamAM, nijamAnAdi kAja; pAme nahi paramArthane, an-adhikArImAM ja // 31 // yaha jIva bhI matArthame hI pravRtta hai, kyoki uparyukta jIvako jisa taraha kuladharma Adike kAraNa matArthatA hai, usI taraha ise apaneko jJAnI manavAneke mAnako icchAse apane zuSkamatakA Agraha hai, isaliye vaha bhI paramArthaMko nahI pAtA, aura anadhikArI arthAt jisame jJAnakA pariNamana honA yogya nahI hai, aise jIvome vaha bhI ginA jAtA hai || 31 // nahi kaSAya upazAtatA, nahi aMtara vairAgya / saraLapaNu na madhyasthatA, e matArthI durbhAgya // 32 // jisake krodha, mAna, mAyA aura lobharUpa kaSAya patale nahI par3e hai, tathA jise atara vairAgya utpanna nahI huA hai, jisake AtmAme guNa grahaNa karanerUpa saralatA nahI rahI hai, tathA satyAsatyakI tulanA karane kI jisame apakSapAtadRSTi nahI hai, vaha matArthI jIva durbhAgya hai arthAt janma, jarA, maraNakA chedana karanevAle mokSamArgako prApta karane yogya usakA bhAgya nahI hai, aisA samajheM ||32|| Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa lakSaNa kahAM matArthInA, matArtha jAvA kAja / have kahuM AtmArthInAM, Atma-artha sukhasAja // 33 // ___ isa taraha matArthI jIvake lakSaNa khe| usake kahanekA hetu yaha hai ki unhe jAnakara kisI bhI jIvakA bhatArthaM dUra ho / aba AtmArthI jIvake lakSaNa kahate haiM / ve lakSaNa kaise hai ? AtmAke liye avyAvAdha tukhako sAmagrIke hetu hai / / 33 / / AtmArthI-lakSaNa AtmajJAna tyA munipaNu, te sAcA guru hoya / bAkI kuLaguru kalpanA, AtmArthI nahi joya // 34 // jahA~ AtmajJAna hotA hai, vahA~ munitva hotA hai, arthAt jahA~ AtmajJAna nahI hotA vahA~ munitva sabhava ho nahIM hai| jaM sammaM ti pAsahA ta moti pAsahA-jahA~ samakita arthAt AtmajJAna hai vahA~ munitva samajhe, aisA AcArAgasUtrame kahA hai / arthAt jisame AtmajJAna ho vaha saccA guru hai, ainA jo jAnatA hai, aura jo yaha bhI jAnatA hai ki AtmajJAnase rahita apane kulaguruko sadguru mAnanA kalpanA mAtra hai, usase kucha bhavaccheda nahI hotA, vaha AtmArthI hai // 34 // pratyakSa sadguru prAptino, gaNe parama upakAra / traNe yoga ekatvathI, vata AjJAdhAra // 35 // vaha pratyakSa sadgurukI prAptikA mahAna upakAra samajhatA hai, arthAt zAstra Adise jo samAdhAna ho sakane yogya nahI hai, aura jo doSa sadgurukI AjJA dhAraNa kiye vinA dUra nahI hote, vaha sadguruke yogase samAdhAna ho jAtA hai, aura ve doSa dUra ho jAte haiM, isaliye vaha pratyakSa sadgurukA mahAna upakAra samajhatA hai, aura una sadguruke prati mana, vacana aura kAyAkI ekatAse AjJApUrvaka AcaraNa karatA hai // 35 // eka hoya traNa kALamAM, paramArathano paMtha / prere te paramArthane, te vyavahAra samaMta // 36 // tIno kAlame paramArthakA patha arthAt mokSakA mArga eka honA cAhiye, aura jisase vaha paramArtha siddha ho vaha vyavahAra jIvako mAnya rakhanA cAhiye, anya nahIM // 36 // ema vicAro antare, zodhe sadguru yoga / kAma eka AtmArthanu, bIjo nahi manaroga // 37 // isa taraha atarame vicArakara jo sadguruke yogako khojatA hai, mAtra eka AtmArthakI icchA rakhatA hai, paratu mAna, pUjA Adi Rddhi-siddhikI tanika bhI icchA nahI rakhatA, yaha roga jisake maname nahI he. vaha AtmArthI hai // 37 // kaSAyanI upazAMtatA, mAtra mokSa abhilaass| bhave kheda, prANIdayA, tyA AtmArtha nivAsa // 38 // jisake kaSAya patale paDa gaye haiM, jise mAtra eka mokSapadake sivAya anya kisI padakI abhilApA nahI hai, sasArake prati jise vairAgya rahatA hai, aura prANImAtrapara jise dayA hai, aise jIvame AtmArthakA nivAsa hotA hai // 38 // dazA na evI jyA sudhI, jIva lahe nahi jog| mokSamArga pAme nahIM, maTena antara roga // 39 // ___ jaba taka aisI yogya dazAko jIva nahIM pAtA, taba taka use mokSamArgakI prApti nahIM hotI, aura AtmabhrAtirUpa anata dukhakA hetu aisA atara roga nahI miTatA // 39|| Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjavandra Ave jyAM evI dazA, sadgurubodha suhAya / te bodhe suvicAraNA, tyAM pragaTe sukhadAya // 40 // jahA~ aisI dazA AtI hai vahA~ sadgurukA bodha zobhita hotA hai arthAt pariNamita hotA hai, aura usa bodhake pariNAmase sukhadAyaka suvicAradazA pragaTa hotI hai ||40|| 546 jyAM pragaTe suvicAraNA, tyAM pragaTe nija jJAna / je jJAne kSaya moha thaI, pAme pada nirvANa // 41 // jahA~ suvicAradazA pragaTa hotI hai vahA~ AtmajJAna utpanna hotA hai, aura usa jJAna se mohakA kSaya karake jIva nirvANapada pAtA hai // 41 // Upaje te suvicAraNA, mokSamArga samajAya / guru-ziSya savAdathI, bhAkhu SaTpada AMhI // 42 // jisase vaha suvicAradazA utpanna hotI hai aura mokSamArga samajhame AtA hai vaha SaTpadarUpame guruziSyake savAda dvArA yahA~ kahatA hU~ // 42 // SaTpadanAmakathana 'AtmA che,' 'te nitya che', 'che kartA nijakarma' / 'che bhoktA' vaLI 'mokSa che', 'mokSa upAya sudharma' // 43 // 'AtmA hai', 'vaha AtmA nitya hai', 'vaha AtmA apane karmakA kartA hai', 'vaha karmakA bhoktA hai', 'usa karma se mokSa hotA hai', aura 'usa mokSakA upAya saddharma hai' ||43|| SaTsthAnaka saMkSepamAM, SaTdarzana paNa teha | samajAvA paramArthane, kahyAM jJAnIe eha // 44 // ye cha. sthAnaka athavA cha. pada yahA~ sakSepame kahe haiM / aura vicAra karanese SaDdarzana bhI yahI haiM / paramArtha samajhaneke liye jJAnIpuruSane ye cha pada kahe haiM ||44 // zakA - ziSya uvAca [ ziSya AtmA ke astitvarUpa prathama sthAnakakI zakA karatA hai nayI dRSTimAM Avato, nathI jaNAtuM rUpa / bIjo paNa anubhava nahIM, tethI na jIvasvarUpa // 45 // vaha dRSTime nahI AtA, tathA usakA koI rUpa jAna nahI par3atA, tathA sparza Adi anya anubhavase bhI vaha jAnA nahI jAtA, isaliye jIvakA svarUpa nahI hai, arthAt jIva nahI hai // 45 // - 1 athavA deha ja AtamA, athavA indriya prANa / mithyA judo mAnavo nahIM judu eMdhANa // 46 // athavA jo deha hai vahI AtmA hai, athavA jo indriyA~ hai, vahI AtmA hai, athavA zvAsocchvAsa hai, vaha AtmA hai, arthAt ye saba kisI na kisI rUpame deharUpa hai, isaliye AtmAko bhinna mAnanA mithyA hai kyoki usakA koI bhI bhinna cihna nahI hai // 46 // vaLI jo AtmA hoya to, jaNAya te nahi kema ? | jaNAya jo te hoya to, ghaTa, paTa Adi jema // 47 // aura yadi AtmA ho to vaha mAlUma kyo nahI hotA ? jaise ghaTa, paTa Adi padArtha haiM to ve jAna paDate haiM, vaise AtmA ho to kisaliye mAlUma na ho ? ||4|| Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 547 mATe che nahi AtamA, mithyA mokSa upAya / e antara zaMkA taNo, samajAvo sadupAya // 48 // isaliye AtmA nahI hai, aura jaba AtmA hI nahI hai taba usake mAkSake liye upAya karanA vyartha hai, isa merI atarakI zakAkA kucha bhI sadupAya samajhAiye arthAt samAdhAna ho to kahiye // 48 // ___ samAdhAna-sadguru uvAca [ AtmAkA astitva hai aisA sadguru samAdhAna karate haiM .-] bhAsyo dehAdhyAsathI, AtmA deha samAna / paNa te banne bhinna cha, pragaTa lakSaNe bhAna // 49 // dehAdhyAsase arthAt anAdikAlase ajJAnake kAraNa dehakA paricaya hai, isase AtmA deha jaisA arthAt deharUpa ho tujhe bhAsita huA hai, paratu AtmA aura deha dono bhinna haiM, kyoki dono bhinna bhinna lakSaNose pragaTa jJAname Ate haiM // 49 // | bhAsyo dehAdhyAsathI, AtmA deha samAna / paNa te banne bhinna che, jema asi ne myAna // 50 // ___ anAdikAlase ajJAnake kAraNa dehake paricayase deha hI AtmA bhAsita huA hai, athavA deha jaisA AtmA bhAsita huA hai, paratu jaise talavAra aura myAna, myAnarUpa lagate hue bhI dono bhinna bhinna hai, vaise AtmA ora deha dono bhinna-bhinna hai // 50 // je draSTA che dRSTino, je jANe che rUpa / abAdhya anubhava je rahe, te che jIvasvarUpa // 51 // vaha AtmA dRSTi arthAt A~khase kaise dikhAyI de sakatA hai ? kyoki vaha to ulaTA usako dekhanevAlA hai (arthAt A~khako dekhanevAlA to AtmA hI hai) / aura jo sthUla, sUkSma Adi rUpako jAnatA hai, aura sabako bAdhita karatA huA jo kisIse bhI bAdhita nahI ho sakatA, aisA jo zeSa anubhava hai vaha jIvakA svarUpa hai // 51 // cha indriya pratyekane, nija nija viSayanu jJAna / pA~ca iMdrInA viSayanu, paNa AtmAne bhAna // 52 // 'karNendriyase jo sunA use vaha karNendriya jAnatI hai, paratu cakSurindriya use nahI jAnatI, aura cakSarindriyane jo dekhA use karNendriya nahI jaantii| arthAt sabhI indriyoko apane apane viSayakA jJAna hai, parantu dUsarI indriyoke viSayakA jJAna nahI hai, aura AtmAko to pAMco indriyoke viSayakA jJAna hai| arthAta jo una pAMco indriyoke dvArA grahaNa kiye hue viSayako jAnatA hai vaha 'AtmA' hai, aura AtmAke binA eka eka indriya eka eka viSayako grahaNa karatI hai aisA jo kahA hai, vaha bhI upacArase kahA hai // 52 // deha na jANe tehane, jANe na indrI, praann| ___ AtmAnI sattA vaDe, teha pravarte jANa // 53 // deha use nahI jAnatI, indriyAM use nahI jAnatI, aura zvAsocchvAsarUpa prANa bhI use nahIM jAnatA, ve saba eka AtmAkI sattA pAkara pravRtti karate haiM, nahI to ve jaDarUpa par3e rahate haiM, aisA tU samajha // 53 // sarva avasthAne viSe, nyAro sadA jaNAya / pragaTarUpa caitanyamaya, e eMghANa savAya // 54 // 1 pAThAvara-kAna na jANe A~khane, nAMkha na jANe kAna, Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 zrImad rAjacandra Exa tathA kisI bhI vastukA kisI bhI kAlame sarvathA nAza to hotA hI nahI hai, mAtra avasthAMtara hotA hai, isaliye cetanakA bhI sarvathA nAza nahI hotA / aura yadi avasthAtararUpa nAza hotA ho to vaha kisame 'mila' jAtA hai ? athavA kisa prakAra ke avasthAtarako prApta karatA hai, usakI khoja kara / arthAt ghaTa Adi padArtha phUTa jAte haiM, taba loga aisA kahate hai ki ghaTakA nAza huA hai, paraMtu kucha miTTopanakA to nAza nahI huA / vaha chinna-bhinna hokara sUkSmase sUkSma cUrA ho jAye, to bhI paramANu samUharUpase rahatA hai paraMtu usakA sarvathA nAza nahI hotA, aura usamese eka paramANu bhI kama nahI hotA / kyoki anubhavase dekhate hue avasthAtara ho sakatA hai / paratu padArthakA samUla nAza ho jAye, aisA bhAsita hone yogya hI nahI hai / isaliye yadi tU cetanakA nAza kahatA hai, to bhI sarvathA nAza to kahA hI nahI jA sakatA, avasthAtararUpa nAza kahA jA sakatA hai / jaise ghaTa phUTakara kramaza paramANu samUharUpase sthitime rahatA hai, vaise cetanakA avasthAMtararUpa nAza tujhe kahanA ho, to vaha kisa sthitime rahatA hai ? athavA ghaTake paramANu jaise paramANusamUhameM mila jAte haiM vaise cetana kisa vastume milane yogya hai ? use khoja / arthAt isa taraha yadi tU anubhava karake dekhegA to kisIme nahI mila sakane yogya, athavA parasvarUpame avasthAtara nahI pAne yogya aisA cetana arthAt AtmA tujhe bhAsamAna hogA || 70 || 117 zakA - ziSya uvAca [AtmA karmakA kartA nahI hai aisA ziSya kahatA hai - ] kartA jIva na karmano karma ja kartA karma / reat sahaja svabhAva kAM, karma jIvano dharmaM // 71 // jIva karmakA kartA nahI, karma hI karmakA kartA hai, athavA karma anAyAsa hote rahate haiM / yadi aisA na ho, aura jIva hI unakA kartA hai, aisA kahe to phira vaha jIvakA dharma hI hai, arthAt dharma honese kabhI nivRtta nahI ho sakatA // 71 // AtmA sadA asaMga ne, kare prakRti baMdha | athavA Izvara preraNA, tethI jIva abaMdha // 72 // 'athavA aisA na ho, to AtmA sadA asaga hai, aura sattva Adi guNavAlI prakRti karmakA vadha karatI hai / yadi aisA bhI na ho to jIvako kama karanekI preraNA Izvara karatA hai, isaliye IzvarecchArUpa honese jIva I 1 usa karmase 'abaMdha' he // 72 // j mATe mokSa upAyano koI na hetu jaNAya / karma kartA, kAM nahi, kAM nahi jAya // 73 // isaliye jIva kisI taraha karmakA kartA nahI ho sakatA, aura mokSakA upAya karanekA koI hetu nahI jAna paDatA / isaliye yA to jIvako karmakA kartRtva nahI hai, aura yadi kartRtva hai to kisI taraha usakA vaha svabhAva miTane yogya nahI hai || 73 // samAdhAna - sadguru uvAca [ sadguru samAdhAna karate haiM ki karmakA kartRtva AtmAko kisa taraha ha hoya na cetana preraNA, koNa grahe to karma ? jaDasvabhAva, nahi preraNA, 'juo vicArI dharma // 74 // 1 pAThAntara--juo vicArI marma / -1 ---- Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa . 553 cetana arthAt AtmAkI preraNArUpa pravRtti na ho, to karmako kauna grahaNa kare ? jaDakA svabhAva preraNA nahI hai / jaDa aura cetana donoke dharmokA vicArakara dekheM // 74 // yadi cetanakI preraNA na ho, to karmako kauna grahaNa kare ? 'preraNArUpase grahaNa karAnerUpa svabhAva jaDakA hai hI nahI, aura aisA ho to ghaTa, paTa AdikA bhii| krodha Adi bhAvame pariNamana honA cAhiye aura ve karmake grahaNakartA hone cAhiye, paratu vaisA anubhava to kisIko kabhI bhI hotA nahI, jisase cetana arthAt jIva karmako grahaNa karatA hai, aisA siddha hotA hai, aura isaliye use karmakA kartA kahate hai / arthAt isa taraha jIva karmakA kartA hai| 'karmakA kartA karma kahA jAye yA nahI ?' usakA bhI samAdhAna isase ho jAyegA ki jaDakarmame preraNArUpa dharma na honese vaha usa taraha karmakA grahaNa karaneme asamartha hai, aura karmakA kartRtva jIvako hai, kyoki usame preraNAzakti hai / (74) / jo cetana karatu nathI, nathI thatAM to krm| tethI sahaja svabhAva nahi, tema ja nahi jIvadharma // 75 // yadi AtmA karmoko karatA nahIM hai to ve hote nahI hai; isaliye sahaja, svabhAvase arthAt anAyAsa ve hote haiM, aisA kahanA yogya nahI hai| aura vaha jIvakA dharma (svabhAva) bhI nahI hai, kyoki svabhAvakA nAza nahI hotA, aura AtmA na kare to karma nahI hote, arthAt yaha bhAva dUra ho sakatA hai, isaliye yaha AtmAkA svAbhAvika dharma nahI hai / / 7 / / . kevaLa hota asaga jo, bhAsata tane na kema ? asaga che paramArthathI, paNa nijabhAne tema // 76 // ' yadi AtmA sarvathA asaga hotA arthAt kabhI bhI use karmakA kartRtva na hotA, to svayaM tujhe vaha AtmA pahalese kyo bhAsita na hotA ? paramArthase vaha AtmA asaga hai, paratu yaha to jaba svarUpakA bhAna ho taba hotA hai // 6 // 'kartA Izvara koI nahi, Izvara zuddha svbhaav| athavA preraka te gaNye, Izvara doSaprabhAva // 77 // jagatakA athavA jIvoke karmoMkA kartA koI Izvara nahI hai, jisakA zuddha AtmasvabhAva pragaTa huA hai vaha Izvara hai, aura yadi use preraka arthAt karmakA kartA mAneM to use doSakA prabhAva huA mAnanA cAhiye / ata jIvake karma karaneme bhI IzvarakI preraNA nahI kahI jA sakatI // 77 // ava Apane 've karma anAyAsa hote haiM, aisA jo kahA usakA vicAra kreN| anAyAsakA artha kyA hai ? AtmA dvArA nahI vicArA huA ? athavA AtmAkA kucha bhI kartRtva honepara bhI pravRtta nahIM huA huA ? athavA IzvarAdi koI karma lagA de usase huA huA ? athavA prakRtike balAt laganese huA huA? ina cAra mukhya vikalpose anAyAsakatRtva vicAraNIya hai / prathama vikalpa AtmA dvArA nahI vicArA huA, aisA hai / yadi vaise hotA ho to phira karmakA grahaNa karanA hI nahIM rahatA, aura jahA~ karmakA grahaNa karanA na rahe vahA~ karmakA astitva sambhava nahI hai aura jIva to pratyakSa vicAra karatA hai, aura grahaNAgrahaNa karatA hai, aisA anubhava hotA hai| jisame vaha kisI taraha pravRtti hI nahIM karatA vaise krodha Adi bhAva use saprApta hote hI nahI, isase aisA mAlUma hotA hai ki na vicAre hue athavA AtmAse na kiye hue aise karmokA grahaNa use hone yogya nahIM hai, arthAt ina dono prakArase anAyAsa karmakA gahaNa siddha nahIM hotaa| tIsarA prakAra yaha hai ki IzvarAdi koI kama lagA de, isase anAyAsa karmakA grahaNa hotA hai, aisA kahe to yaha yogya nahIM hai| prathama to Izvarake svarUpakA nirdhAraNa karanA yogya hai, aura yaha prasaga bhI Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 zrImada rAjacandra dehakI utpatti aura dehake layakA jJAna jisake anubhavame rahatA hai, vaha usa dehase bhinna na ho to kisI bhI prakArase dehakI utpatti aura layakA jJAna nahI hotaa| athavA-jisakI utpatti aura layako jo jAnatA hai vaha usase bhinna hI hai, kyoki vaha utpattilayarUpa nahI ThaharA, paraMtu usakA jAnanevAlA ThaharA / isaliye una donokI ekatA kaise ho ? (63) . je sayogo. dekhiye, te te anubhava dRzya / - ' 'Upaje nahi sayogathI, AtmA nitya pratyakSa // 64 // ............ " jo jo sayoga hama dekhate haiM ve saba anubhavasvarUpa aise AtmAke dRzya hai arthAt unhe AtmA jAnatA hai, aura una saMyogoMke svarUpakA vicAra karane para aisA koI bhI sayoga samajhame nahI AtA ki jisase AtmA utpanna hotA hai, isaliye AtmA sayogase utpanna nahI huA hai, arthAt asayogI hai, svAbhAvika padArtha hai, isaliye yaha pratyakSa nitya' samajhame AtA hai / / 64|| / jo jo deha Adi sayoga dikhAyI dete hai ve sava anubhavasvarUpa aise AtmAke dRzya hai, arthAt AtmA unheM dekhatA hai, aura jAnatA hai, aise padArtha hai| una saba sayogokA vicArakara dekhe, to Apako kisI bhI sayogase anubhavasvarUpa AtmA utpanna ho sakane yogya mAlUma nahIM hogaa| koI bhI sayoga Apako nahI 'jAnateM aura Apa una saba sayogoko jAnate hai, yahI ApakI unase bhinnatA hai, aura asayogitA arthAt una saMyogose utpanna na honA sahaja hI siddha hotA hai, aura anubhavame AtA hai| isase arthAt kisI bhI saMyogase jisakI utpatti nahI ho sakato, koI bhI sayoga jisakI utpattike liye anubhavame nahI A sakate, jina jina sayogokI kalpanA kare unase vaha anubhava bhinna aura bhinna hI hai, mAtra unake jJAtArUpase hI rahatA hai, usa anubhavasvarUpa AtmAko Apa nitya aspRzya arthAt jisane una saMyogoMke bhAvarUpa sparzako prApta nahIM kiyA, aisA samajheM / (64) , jaDathI cetana Upaje, cetanathI jaDa thaay| - ' evo anubhava koIne, kyAre kadIna thAya // 65 // jaDase cetana utpanna ho, aura cetanase z2aDa utpanna ho aisA kisIko kahI kabhI bhI anubhava nahIM hotaanaa65||,'' ..... koI saMyogothI nahIM, jenI utpatti thaay| " 17 - nAza na teno koImAM, tethI nitya sadAya // 66 // . jisakI utpatti kisI bhI sayogase nahI hotI, usakA nAza bhI kisIme nahI hotA, isaliye AtmA trikAla nitya hai // 66 // . . . jA kisI bhI sayogase utpanna na haA ho arthAta apane svabhAvase jo padArtha siddha ho, usakA laya dUsare kisI bhI , padArthame nahI hotA, aura yadi dUsare padArthame usakA laya hotA ho, to usamese usakI pahale utpatti honI cAhiye thI, nahI to usame usakI layarUpa ekatA nahI hotii'| isaliye AtmAko anutpanta aura avinAzI jAnakara nitya hai aisI pratIti karanA yogya hogA / (66) .., . krodhAdi taratamyatA, sAdikanI maay| ' __ pUrvajanma saMskAra te, jIva-nityatA tyAya // 67 // ____ krodha Adi prakRtiyokI vizeSatA sarpa Adi prANiyome janmase hI dekhaneme AtI hai, vartamAna dehame to unhone vaha abhyAsa nahIM kiyA, janmake sAtha hI vaha hai, arthAt yaha pUrvajanmakA hI saskAra hai, jo pUrvajanma jIvakI-nityatA siddha karatA hai // 6 // - sarpame janmase krodhakI vizeSatA dekhaneme AtI hai, kabUtarame janmase hI ahiMsakatA dekhaneme AtI hai, khaTamala Adi jantuoko pakar3ate hue unhe pakar3anese duHkha hotA hai aisI bhayasajJA pahalese hI unake Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 551 29 vo varSa anubhavame rahI hai, jisase ve bhAga jAnekA prayatna karate hai| kisI prANIme janmase hI prItikI, kisIme samatAkI, kisIme vizeSa nirbhayatAkI, kisIme gabhIratAkI, kisIme vizeSa bhaya sajJAkI, kisIme kAma Adike prati asagatAkI, aura kisIme AhAra Adime adhikAdhika lubdhatAkI vizeSatA dekhaneme AtI hai| ityAdi bheda arthAt krodha Adi sajJAkI nyUnAdhikatA Adise, tathA ve ve prakRtiyA~ janmase sahacArIrUpase vidyamAna dekhaneme AtI hai, usase usakA kAraNa pUrvake saskAra hI sabhava hai| kadAcit aisA kahe ki garbhame vIya-retake guNake yogase usa usa prakArake guNa utpanna hote hai, paratu usame pUrvajanma kucha kAraNabhUta nahIM hai, yaha kahanA bhI yathArtha nahIM hai| jo mAtA-pitA kAmame vizeSa prItivAle dekhaneme Ate hai, unake putra parama vItarAga jase bAlyakAlase hI dekhaneme Ate hai / tathA jina mAtA-pitAome krodhakI vizeSatA dekhaneme AtI hai, unakI satatime samatAkI vizeSatA dRSTigocara hotI hai, yaha kaise ho sakatA hai ? tathA usa vIrya-retake vaise guNa sabhava nahIM hai, kyoki vaha vIrya-reta svaya cetana nahI hai, usame cetana sacAra karatA hai, arthAt deha dhAraNa karatA hai, isaliye vIrya-retake Azrita krodha Adi bhAva nahI mAne jA sakate, cetanake vinA kisI bhI sthAname vaise bhAva anubhavame nahI aate| mAtra ve cetanAzrita hai, arthAt vIrya-retake guNa nahI hai, jisase usakI nyUnAdhikatAse krodha AdikI nyUnAdhikatA mukhyata ho sakane yogya nahIM hai| cetanake nyUnAdhika prayogase krodha AdikI nyUnAdhikatA hotI hai, jisase vaha garbhake vIrya-retakA guNa nahI hai , paratu cetanakA una guNoko jAzraya hai, aura vaha nyUnAdhikatA usa cetanake pUrvake abhyAsase hI sabhava hai, kyoki kAraNa vinA kAryakI utpatti nahI hotii| cetanakA pUrvaprayoga tathAprakArase ho, to vaha saskAra rahate haiM, jisase isa deha Adike pUrvake saskArokA anubhava hotA hai, aura ve saskAra pUrvajanmako siddha karate hai, aura pUrvajanmakI siddhise AtmAko nityatA sahaja hI siddha hotI hai / (67) AtmA dravye nitya cha, paryAye plttaay| bALAdi vaya aNyanu, jJAna ephane thAya // 68 // AtmA vasturUpase nitya hai| samaya-samayapara jJAna Adi pariNAmake parivartanase usake paryAyame parivartana hotA hai| (kucha samudra badalatA nahI, mAtra lahareM badalatI hai, uso taraha / ) jaise bAla, yuvA aura vRddha ye tIna avasthAe~ hai, ve vibhAvase AtmAke paryAya haiM, aura bAla avasthAke rahate hue AtmA vAlaka jAna paDatA thaa| usa bAla avasthAko choDakara java AtmAne yuvAvasthA dhAraNa kI, taba yuvA jAna paDA, aura jaba yavAvasthAko choDakara vRddhAvasthA agIkAra kI taba vRddha dIkhane lgaa| yaha tIna avasthAokA bheda huA, vaha paryAyabheda hai, paratu una tIno avasthAome Atma-dravyakA bheda nahIM huA, arthAt avasthAe~ badalI parata AtmA nahI badalA | AtmA ina tIno avasthAoko jAnatA hai aura una tIno avasthAokI use hI smati hai| tIno avasthAome AtmA eka ho tA aisA ho sakatA hai parantu yadi AtmA kSaNa kSaNa badalatA ho to vaisA anubhava sabhata hI nahIM hai // 68 // athavA jJAna kSaNikana, je jANI vadanAra / vadanAro te kSaNika nahi, kara anubhava nirdhAra // 69 // tathA amaka padArtha kSaNika hai, aisA jo jAnatA hai aura kSaNikatA kahatA hai, vaha kahanevAlA arthAta jAnanevAlA kSaNika nahI ho sakatA, kyoMki prathama kSaName jo anubhava huA use dUsare kSaName kahA jA sakatA hai| usa dUsare kSaName vaha svaya na ho to kaisa kaha sakatA hai ? isaliye anubhavase bhI AtmAkI akSaNikatAkA nizcaya kara // 69 / / kyAre koI vastuno, kevaLa hoya na nAza / cetana pAme nAza to, kemA bhaLe tapAsa // 7 // Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 zrImad rAjacandra tathA kisI bhI vastukA kisI bhI kAlame sarvathA nAza to hotA hI nahI hai, mAtra avasthAtara hotA hai, isaliye cetanakA bhI sarvathA nAza nahI hotA / aura yadi avasthAtararUpa nAza hotA ho to vaha kisame mila jAtA hai ? athavA kisa prakArake avasthAtarako prApta karatA hai, usakI khoja kara / arthAt ghaTa Adi padArtha phUTa jAte haiM, taba loga aisA kahate hai ki ghaTakA nAza huA hai, paratu kucha miTTopanakA to nAza nahI huaa| vaha chinna-bhinna hokara sUkSmase sUkSma cUrA ho jAye, to bhI paramANu samUharUpase rahatA hai paraMtu usakA sarvathA nAza nahI hotA, aura usamese eka paramANu bhI kama nahI hotaa| kyoki anubhavase dekhate hue avasthAtara ho sakatA hai / paratu padArthakA samUla nAza ho jAye, aisA bhAsita hone yogya hI nahI hai / isaliye yadi tU cetanakA nAza kahatA hai, to bhI sarvathA nAza to kahA hI nahI jA sakatA, avasthAtararUpa nAza kahA jA sakatA hai| jaise ghaTa phUTakara kramaza. paramANu-samUharUpase sthitime rahatA hai, vaise cetanakA avasthAtararUpa nAza tujhe kahanA ho, to vaha kisa sthitime rahatA hai ? athavA ghaTake paramANu jaise paramANusamUhame mila jAte hai vaise cetana kisa vastume milane yogya hai ? use khoja / arthAt isa taraha yadi tU anubhava karake dekhegA to kisIme nahI mila sakane yogya, athavA parasvarUpame avasthAtara nahI pAne yogya ai sA cetana arthAt AtmA tujhe bhAsamAna hogA ||70|| zakA-ziSya uvAca [AtmA karmakA kartA nahI hai aisA ziSya kahatA hai -] ___kartA jIva na karmano, karma ja kartA krm| athavA sahaja svabhAva kAM, karma jIvano dharma // 7 // ___jIva karmakA kartA nahI, karma hI karmakA kartA hai, athavA karma anAyAsa hote rahate hai| yadi aisA na ho, aura jIva hI unakA kartA hai, aisA kahe to phira vaha jIvakA dharma hI hai, arthAt dharma honese kabhI nivRtta nahI ho sakatA // 7 // AtmA sadA asaMga ne, kare prakRti bNdh| - athavA Izvara preraNA, tethI jIva abaMdha // 72 // athavA aisA na ho, to AtmA sadA asaMga hai, aura sattva Adi guNavAlI prakRti karmakA badha karatI hai / yadi aisA bhI na ho to jIvako karma karanekI preraNA Izvara karatA hai, isaliye IzvarecchArUpa honese jIva usa kamase 'abaMdha' hai // 72 // mATe mokSa upAyano, koI na hetu jnnaay| . ___karmataNu kApaNu, kAM nahi, kAM nahi jAya // 73 // isaliye jIva kisI taraha kamakA kartA nahI ho sakatA, aura mokSakA upAya karanekA koI hetu nahI jAna pddtaa| isaliye yA to jIvako karmakA kartRtva nahI hai, aura yadi kartRtva hai to kisI taraha usakA vaha svabhAva miTane yogya nahI hai // 73 // .. samAdhAna-sadguru uvAca . : [ sadguru samAdhAna karate haiM ki karmakA kartRtva AtmAko kirA taraha ha -] hoya na cetana preraNA, koNa grahe to karma ?' jaDasvabhAva, nahi preraNA, 'jao vicArI dharma // 74 // 1. pAThAntara-juo vicArI marma / Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 553 cetana arthAt AtmAkI preraNArUpa pravRtti na ho, to karmako kauna grahaNa kare ? jaDakA svabhAva preraNA nahI hai / jar3a aura cetana donoke dharmokA vicArakara dekheM // 74 // "", yadi cetanakI preraNA na ho, to karmako kauna grahaNa kare ? preraNArUpase grahaNa karAnerUpa svabhAva asht he hI nahI, aura aisA ho to ghaTa, paTa AdikA bhI krodha Adi bhAvame pariNamana honA cAhiye aura ve karmake grahaNakartA hone cAhiye, paratu vaisA anubhava to kisIko kabhI bhI hotA nahI, jisase cetana arthAt jIva karmako grahaNa karatA hai, aisA siddha hotA hai, aura isaliye use karmakA kartA kahate hai / arthAt isa taraha jIva karmakA kartA hai / 'karmakA kartA karma kahA jAye yA nahI ?' usakA bhI samAdhAna isase ho jAyegA ki jaDakarmame preraNArUpa dharma na honese vaha usa taraha karmakA grahaNa karaneme asamartha hai, aura karmakA kartRtva jIvako hai, kyoki usame preraNAzakti hai / (74) jo cetana karatu nathI, nathI thatAM to karma / tethI sahaja svabhAva nahi, tema ja nahi jIvadharma // 75 // ve hote hai, aisA kahanA yogya nahI hai / aura vaha jIvakA nAza nahI hotA, aura AtmA na kare to karma nahI hote, AtmAkA svAbhAvika dharma nahI hai || 75 // yadi AtmA karmoMko karatA nahI hai to ve hote nahI hai, isaliye sahaja svabhAvase arthAt anAyAsa dharma (svabhAva) bhI nahI hai, kyoki svabhAvakA arthAt yaha bhAva dUra ho sakatA hai, isaliye yaha J kevaLa hota asaga jo, bhAsata tane na kema ? asaga che paramArthayI, paNa nijabhAne tema // 76 // yadi AtmA sarvathA asaga hotA arthAt kabhI bhI AtmA pahalese kyo bhAsita na hotA ? paramArthase vaha ho taba hotA hai // 76 // use karmakA kartRtva na hotA, to svayaM tujhe vaha AtmA asaga hai, paraMtu yaha to jaba svarUpakA bhAna 4 kartA Izvara koI nahi, Izvara zuddha svabhAva | athavA preraka te gaNye, Izvara doSaprabhAva // 77 // jagatakA athavA jIvoke karmoMkA kartA koI Izvara nahI hai, jisakA zuddha AtmasvabhAva pragaTa huA hai vaha Izvara hai, aura yadi use preraka arthAt karmakA kartA mAneM to use doSakA prabhAva huA mAnanA cAhiye / ata. jIvake karma karaneme bhI IzvarakI preraNA nahI kahI jA sakatI // 77 // ava Apane 've karma anAyAsa hote haiM', aisA jo kahA usakA vicAra kreN| anAyAsakA artha kyA hai ? AtmA dvArA nahI vicArA huA ? athavA AtmAkA kucha bhI kartRtva honepara bhI pravRtta nahI huA huA ? athavA IzvarAdi koI karma lagA de usase huA huA ? athavA prakRtike balAt lagane se huA huA 2 ina cAra mukhya vikalpose anAyAsa katRtva vicAraNIya hai| prathama vikalpa AtmA dvArA nahI vicArA huA, aisA hai / yadi vaise hotA ho to phira karmakA grahaNa karanA hI nahI rahatA, aura jahA~ karmakA grahaNa karanA na rahe vahA~ karmakA astitva sambhava nahI hai aura jIva to pratyakSa vicAra karatA hai, aura grahaNAgrahaNa karatA hai, aisA anubhava hotA hai / jisame vaha kisI taraha pravRtti hI nahI karatA vaise krodha Adi bhAva use saprApta hote hI nahIM, isase aisA mAlUma hotA hai ki na vicAre hue athavA AtmAse na kiye hue aise karmoMkA grahaNa use hone yogya nahI hai, arthAt ina dono prakArase anAyAsa karmakA gahaNa siddha nahIM hotA / tIsarA prakAra yaha hai ki IzvarAdi koI karma lagA de, isase anAyAsa karmakA grahaNa hotA hai, aisA kahe to yaha yogya nahI hai / prathama to Izvarake svarUpakA nirdhAraNa karanA yogya hai; aura yaha prasaga bhI Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 zrImad rAjacandra vizeSa samajhane yogya hai / tathApi yahA~ Izvara yA viSNu Adi kartAkA kisI taraha svIkAra kara lete hai, aura usapara vicAra karate hai : yadi Izvara Adi karmoko lagA denevAle ho taba to jIva nAmakA koI bhI padArtha bIcame rahA nahI, kyoki preraNA Adi dharmake kAraNa usakA astitva samajhame AtA thA, ve preraNA Adi to IzvarakRta Thahare, athavA Izvarake guNa Thahare, to phira vAkI jIvakA svarUpa kyA rahA ki use jIva arthAt AtmA kahe ? isaliye karma Izvaraprerita nahIM, apitu AtmAke apane hI kiye hue hone yogya hai| tathA cauthA vikalpa yaha hai ki prakRti Adike balAt laganese kama hote ho? yaha vikalpa bhI yathArtha nahI hai / kyoki prakRti Adi jaDa hai, unhe AtmA grahaNa na kare to ve kisa taraha lagane yogya hoM ? athavA dravyakarmakA dUsarA nAma prakRti hai, arthAt karmakA kartRtva karmako hI kahaneke samAna huA, ise to pahale niSiddha kara dikhAyA hai| prakRti nahI, to ata karaNa Adi karma grahaNa karate hai, isase AtmAme kartRtva AtA hai, aisA kahe, to yaha bhI ekAtase siddha nahIM hotaa| ataHkaraNa Adi bhI cetanakI preraNAke binA ata karaNa Adi rUpase pahale Thahare hI kahA~se? cetana karma-saMlagnatAkA manana karaneke liye jo Alabana letA hai, use ataHkaraNa kahate haiN| yadi cetana usakA manana na kare to kucha usa salagnatAme manana karanekA dharma nahIM hai, vaha to mAtra jaDa hai| cetana cetanakI preraNAse usakA Alavana lekara kucha grahaNa karatA hai; jisase usame kartRtvakA Aropa hotA hai| paraMtu makhyata vaha cetana karmakA kartA hai| yahA~ yadi Apa vedAta Adi dRSTise vicAra karege to hamAre ye vAkya Apako bhrAtigata puruSake kahe hue lageMge / paraMtu aba jo prakAra kahA hai, use samajhanese Apako una vAkyokI yathArthatA mAlUma hogI aura bhrAtigatatA bhAsita nahIM hogii| yadi kisI bhI prakArase AtmAkA karmakartRtva na ho to kisI bhI prakArase usakA bhoktRtva bhI siddha nahI hotA, aura jaba aisA hI ho to phira usako kisI bhI prakArake dukhokA sambhava hI nahI hotA / jaba AtmAko kisI bhI prakArake du khokA sambhava hI na hotA ho to phira vedAta Adi zAstra sarva du khoke kSayake jisa mArgakA upadeza karate hai ve kisaliye upadeza karate hai ? 'jaba taka AtmajJAna nahIM hotA taba taka dukhakI Atyatika nivRtti nahI hotI' aisA vedAta Adi kahate hai, vaha yadi dukha hI na ho to usakI nivRttikA upAya kisaliye kahanA cAhiye ? aura kartRtva na ho, to dukhakA bhoktRtva kahA~se ho ? aisA vicAra karanese karmakA kartRtva siddha hotA hai|' ____ aba yahA~ eka prazna hone yogya hai. aura Apane bhI vaha prazna kiyA hai ki 'yadi AtmAko karmakA kartRtva mAneM taba to AtmAkA vaha dharma siddha hotA hai, aura jo jisakA dharma ho usakA kabhI bhI uccheda honA yogya nahIM hai, arthAt usase sarvathA bhinna ho sakane yogya nahI hai, jaise agnikI uSNatA athavA prakAza vaise|' isa taraha yadi karmakA kartRtva AtmAkA dharma siddha ho to usakA nAza nahI ho sktaa| uttara- sarva pramANAzakA svIkAra kiye vinA aisA siddha hotA hai, paratu jo vicAravAna ho vaha kisI eka pramANAzakA svIkAra kara dUsare pramANAzakA nAza nahI krtaa| 'usa jIvako karmakA qartRtva. na ho', athavA 'ho to vaha pratIta hone yogya nahI hai|' ityAdi kiye gaye praznoke uttarame jIvakA karmakartRtvabatAyA hai / karmakA kartRtva ho to vaha dUra hI nahI hotA, aisA kucha siddhAta samajhanA yogya nahIM hai, kyoki jisa kisI bhI vastukA grahaNa kiyA ho vaha chor3I jA sakato hai arthAt usakA tyAga ho sakatA hai, kyoki grahaNa kI huI vastuse grahaNa karanevAlI -vastukA, sarvathA ekatva-kaise ho sakatA hai ? isaliye jIvase grahaNa kiye hue aise jo dravya-karma, unakA jIva tyAga kare to ho sakane yogya hai, kyoki ve use sahakArI svabhAvase haiM, sahaja svabhAvase nhii| aura usa karmako maiMne Apako anAdi-bhrama kahA hai, arthAt usa Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa karmakA kartRtva ajJAnase pratipAdita kiyA hai, isase bhI vaha nivRtta hone yogya hai, aisA sAthame samajhanA yogya hai / jo jo bhrama hotA hai vaha vaha vastuko viparIta sthitikI mAnyatArUpa hotA hai, aura isase vaha dUra hone yogya hai, jaise mRgajalamese jalavuddhi / kahanekA hetu yaha hai ki yadi ajJAnase bhI AtmAko kartRtva na ho tava to kucha upadeza AdikA zravaNa, vicAra, jJAna Adi samajhanekA koI hetu nahI rahatA / aba yahA~ jIvakA paramArthase jo kartRtva hai use kahate hai / (77) cetana jo nija bhAnamA, kartA Apa svbhaav| / ___ varte nahi. nija bhAnamA, * kartA karma-prabhAva // 7 // ___' AtmA yadi apane zuddha caitanya Adi svabhAvame rahe to vaha apane usI svabhAvakA kartA hai, arthAt usI svarUpame pariNamita hai, aura jaba vaha zuddha caitanya Adi svabhAvake bhAname na rahatA ho taba karmabhAvakA kartA hai // 78 // _ apane svarUpake bhAname AtmA apane svabhAvakA arthAt caitanya Adi svabhAvakA hI kartA hai, anya kisI bhI karma AdikA kartA nahI hai, aura jaba AtmA apane svarUpake bhAname nahI rahatA taba karmake prabhAvakA kartA kahA hai| . paramArthase to jIva niSkriya hai, aisA vedAta AdikA nirUpaNa hai; aura jina-pravacaname bhI siddha arthAt zuddha AtmAko niSkriyatA hai, aisA nirUpaNa kiyA hai| phira bhI hamane AtmAko, zuddha avasthAme kartA honese sakriya kahA, aisA sadeha yahA~ hone yogya hai, usa sadehako isa prakAra zAta karanA yogya haizuddhAtmA parayogakA, parabhAvakA aura vibhAvakA vahA~ kartA nahI hai, isaliye niSkriya kahanA yogya hai, parantu cetanya Adi svabhAvakA bhI AtmA kartA nahI hai, aisA yadi kahe tava to phira usakA kucha bhI, svarUpa nahI rhtaa| zuddhAtmAko yogakriyA na honese vaha niSkriya hai, parantu svAbhAvika' caitanya Adi svabhAvarUpa kriyA honese vaha sakriya he / caitanyAtmatA AtmAko svAbhAvika honese usame AtmAkA pariNamana honA ekAtmarUpase hI hai, aura isaliye paramArthanayase sakriya aisA vizeSaNa vahA~ bhI AtmAko nahI diyA jA sktaa| nijasvabhAvame pariNamanarUpa sakriyatAse nijasvabhAvakA kartRtva zuddhAtmAko hai, isaliye sarvathA zuddha svadharma honese ekAtmarUpase pariNamita hotA hai, isase niSkriya kahate hue bhI doSa nahI hai / jisa vicArase sakriyatA, niSkriyatA nirUpita kI hai, usa vicArake paramArthako grahaNa karake sakriyatA, niSkriyatA kahate hue koI dopa nahI hai / (78) zakA-ziSya uvAca [ jova karmakA bhoktA nahI hai aisA ziSya kahatA hai .-] jIva karma kartA kaho, paNa bhoktA nahi soya / zaM samaje jaDa karma ke, phaLa pariNAmI hoya ? // 79 // jIvako karmakA kartA kahe to bhI usa karmakA bhoktA jIva nahI ThaharatA; kyoki jaDakarma kyA samajhe ki vaha phala deneme pariNAmI ho ? arthAt phaladAtA ho sake ? // 79 // ___ phaLadAtA Izvara gaNye, bhoktApaNuM sghaay| ema ko IzvarataNuM, IzvarapaNaM ja jAya // 8 // phaladAtA Izvarako mAne to jIvakA bhoktRtva siddha kiyA jA sakatA hai, arthAt jIvako Izvara karma bhogavAye, isase jIva karmakA bhoktA siddha hotA hai parantu dUsareko phala dene Adiko pravRttivAlA Izvara mAneM to usakI IzvaratA hI nahIM rahatI, aisA bhI phira virodha AtA he ||80 // Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 'Izvara siddha hue binA arthAt karmaphaladAtRtva Adi kisI bhI Izvara ke siddha hue binA jagatakI vyavasthA rahanA sambhava nahI hai', aise abhiprAya ke viSayame nimnalikhita vicAraNIya hai| 7 yadi karmake phalako Izvara detA hai, aisA mAneM to isame IzvarakI IzvaratA hI nahI rahatI, kyoki dUsareko phala dene Adike prapacame pravRtti karate hue Izvarako deha Adi aneka prakArakA saga honA saMbhava hai: aura isase yathArtha zuddhatAkA bhaga hotA hai / mukta jIva jaise niSkriya hai arthAt parabhAva AdikA kartA nahIhai, yadi parabhAva AdikA kartA ho taba to sasArakI prApti hotI hai, vaise hI Izvara bhI dUsareko phala denerUpa Adi kriyAme pravRtti kare to use bhI parabhAva Adike kartRtvakA prasaMga AtA hai, aura mukta jIvakI apekSA usakA nyUnatva ThaharatA hai, isase to usakI IzvaratAkA hI uccheda karane jaisI sthiti hotI hai| 556. - phira'jova aura IzvarakA svabhAvabheda mAnate hue bhI aneka doSokA sabhava hai / donoko da caitanyasvabhAva mAneM to dono samAna dharma ke kartA hue, usame Izvara jagata AdikI racanA kare athavA karmakA phala denerUpa kArya kare aura mukta ginA jAye, aura jIva eka mAtra deha Adi sRSTikI racanA kare, aura apane karmoMkA phala pAneke liye IzvarAzraya grahaNa kare, tathA badhaname mAnA jAye, yaha bAta yathArtha mAlUma nahI hotI / aisI viSamatA kaise sabhavita ho ? phira jIvako apekSA IzvarakI sAmarthya vizeSa mAneM to bhI virodha AtA hai / Izvarako zuddha caitanyasvarUpa mAneM to zuddha caitanya aise muktajIvame aura usame bheda nahI AnA cAhiye, aura Izvarase karmakA phala dene Adi kArya nahI hone cAhiye, athavA mukta jIvase bhI ve kArya hone cAhiye / aura yadi Izvarako azuddha caitanyasvarUpa mAneM to to sasArI jIvo jaisI usakI sthiti Thahare, vahA~ phira sarvajJa Adi guNokA sabhava kahA~se ho ? athavA dehadhArI sarvajJakI bhA~ti use 'dehadhArI sarvajJa Izvara' mAneM to bhI sarva karmaphaladAtRtvarUpa 'vizeSa svabhAva' Izvarame kisa guNake kAraNa aura deha to naSTa hone yogya hai, isase IzvarakI bhI deha naSTa ho jAye, aura vaha mukta honepara karma phaladAtRtva na rahe, ityAdi aneka prakArase Izvarako karmaphaladAtRtva kahate hue doSa Ate haiM, aura Izvarako vaise svarUpase mAnate hue usakI IzvaratAkA utthApana karaneke samAna hotA hai / (80) mAnanA yogya ho ? Izvara siddha yayA vinA, jagata niyama nahi hoya / pachI zubhAzubha karmanAM bhogyasthAna nahi koya // 81 // vaisA phaladAtA Izvara siddha nahI hotA isase jagatakA koI niyama bhI nahI rahatA, aura zubhAzubha ' karma bhoganekA koI sthAna bhI nahI ThaharatA, ata. jIvako karmakA bhoktRtva kahA~ rahA ? // 81 // samAdhAna -- sadguru uvAca [jIvako apane kiye hue karmokA bhoktRtva hai isa prakAra sadguru samAdhAna karate hai :] bhAvakarma nija kalpanA, mATe jIvavIryaMnI sphuraNA, grahaNa kare cetanarUpa | jaDadhUpa // 82 // jIvako apane svarUpakI bhrAti hai vaha bhAvakarma hai, isaliye cetanarUpa hai, aura usa bhrAtikA anuyAyI hokara jIva-vIrya sphurita hotA hai, isase jaDa dravya - karmakI vargaNAko, vaha, grahaNa karatA hai // 82 // .. karma hai to vaha kyA samajhe ki isa jIvako isa taraha mujhe phala denA hai, athavA usa svarUpase pariNamana karanA hai ? isaliye jIva karmakA bhoktA honA sambhava nahI he, isa AzakAkA samAdhAna nimnalikhita se hogA 1 " 1 jIva apane svarUpa ajJAnase karmakA kartA hai / vaha ajJAna cetanarUpa hai, arthAt jIvakI apanI kalpanA hai, aura usa kalpanAkA anusaraNa karake usake vIryasvabhAvakI sphUrti hotI hai, athavA usakI khh Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 557 29 vA varSa sAmarthya tadanuyAyIrUpase pariNamita hotI hai, aura isase jaDakI dhUpa arthAt dravya-karmarUpa pudgalakI vargaNAko vaha grahaNa karatA hai| (82) / jhera sudhA samaje nahI, jIva khAya phaLa thaay| ema zubhAzubha karmanu, bhoktApaNu jaNAya // 83 // viSa aura amRta svaya nahI jAnate ki hame isa jIvako phala denA hai, to bhI jo jIva unhe khAtA hai use vaha phala hotA hai, isI prakAra zubhAzubha karma aisA nahI jAnate ki isa jIvako yaha phala denA hai, to bhI unhe grahaNa karanevAlA jIva viSa-amRtake pariNAmakI taraha phala pAtA hai / / 83 / / viSa aura amRta svaya aisA nahIM samajhate ki hame khAnevAleko mRtyu aura dIrghAyu hotI hai, parantu jaise unhe grahaNa karanevAleke prati svabhAvata unakA pariNamana hotA hai, vaise jIvame zubhAzubha karma bhI pariNamita hote hai, aura usakA phala prApta hotA hai; isa taraha jIvakA karmabhoktRtva samajhame AtA hai / (83) eka rAMka ne eka nRpa, e Adi je bheda / kAraNa vinA na kArya te, te ja zubhAzubha vedya // 84 // eka raka hai aura eka rAjA he, 'e Adi' (ityAdi) zabdase nIcatA, uccatA, kurUpatA, surUpatA aisI bahutasI vicitratAeM hai, aura aisA jo bheda rahatA hai arthAt savame samAnatA nahI hai, yahI zubhAzubha karmakA bhoktRtva hai, aisA siddha karatA hai, kyoki kAraNake binA kAryakI utpatti nahI hotI ||84|| usa zubhAzubha karmakA phala na hotA ho, to eka raka aura eka rAjA, ityAdi jo bheda haiM ve na hone cAhiye, kyoki jIvatva samAna hai, tathA manuSyatva samAna hai, to savako sukha athavA duHkha bhI samAna honA cAhiye, jisake badale aisI vicitratA mAlUma hotI hai, yahI zubhAzubha karmase utpanna huA bheda hai; kyoki kAraNake binA kAryakI utpatti nahIM hotii| isa taraha zubha aura azubha karma bhoge jAte hai / (84) phaLadAtA IzvarataNI, emAM nathI jarUra / karma svabhAve pariName, thAya bhogayI dUra // 85 // isame phaladAtA IzvarakI kucha jarUrata nahIM hai / viSa aura amRtakI bhA~ti zubhAzubha karma svabhAvase pariNamita hote haiM, aura ni sattva hone para viSa aura amRta phala denese jaise nivRtta hote hai, vaise zubhAzubha karmako bhoganese ve ni sattva honepara nivRtta ho jAte hai / / 85 // vipa viSarUpase pariNamita hotA hai aura amRta amRtarUpase pariNamita hotA hai, usI taraha azubha karma azubharUpase pariNamita hotA hai aura zubha karma zubharUpase pariNamita hotA hai| isaliye jIva jisa jisa prakArake adhyavasAyase karmako grahaNa karatA hai, usa usa prakArake vipAkarUpase karma pariNamita hotA hai, aura jaise viSa tathA amRta pariNAmI ho jAnepara ni:sattva ho jAte hai, vaise bhogase ve karma dUra hote haiM / (85) te te bhogya vizeSanA, sthAnaka dravya svbhaav| gahana vAta che ziSya A, kahI saMkSepe sAva // 86 // utkRSTa zubha adhyavasAya utkRSTa zubhagati hai, aura utkRSTa azubha adhyavasAya utkRSTa azabhagati hai, zubhAzubha adhyavasAya mizra gati hai, aura vaha jIvapariNAma hI mukhyataH to gati hai| tathApi utkRSTa zubha dravyakA Urdhvagamana, utkRSTa azubha dravyakA adhogamana, zubhAzubhakI madhyasthiti, aisA dravyakA vizeSa svabhAva hai| aura ityAdi hetuose ve ve bhogasthAna hone yogya haiN| he ziSya / jaDa-cetanake svabhAva, sayoga Adi sUkSma svarUpakA yahA~ bahutasA vicAra samA jAtA hai, isaliye yaha vAta gahana hai, to bhI use ekadama sakSepame kahA hai // 86 // tathA, yadi Izvara karmaphaladAtA na ho athavA use jagatakartA na mAneM to karma bhoganeke vizeSa sthAna arthAta naraka Adi gati-sthAna kahA~se ho, kyoki usame to Izvarake kartRtvako AvazyakatA hai, aisI Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 zrImada rAjacandra AzakA bhI karane yogya nahI hai, kyoki mukhyata to utkRSTa zubha adhyavasAya vahI utkRSTa devaloka hai, aura utkRSTa azubha adhyavasAya vahI utkRSTa naraka hai, zubhAzubha adhyavasAya manuSyatiryaMca Adi gatiyA~ haiM, aura sthAnavizeSa arthAt Urdhvalokame devagati ityAdi bheda hai| jIvasamUhake karmadravyake bhI ve pariNAmavizeSa hai arthAt ve saba gatiyA~ jIvake karmake vizeSa pariNAmAdirUpa hai| ___yaha bAta ati gahana hai / kyoki aciMtya jIva-vIrya, aciMtya pudgala-sAmarthya, inake saMyogavizeSase lokakA pariNamana hotA hai| usakA vicAra karaneke liye use adhika vistArase kahanA cAhiye / paraMtu yahA~ to mukhyata AtmA karmakA bhoktA hai itanA lakSya karAnekA Azaya honese atyata sakSepase yaha prasaga kahA hai / (86) zakA-ziSya uvAca [jIvakA usa karmase mokSa nahI hai aisA ziSya kahatA hai -] kartA bhoktA jIva ho, paNa teno nahi mokss| votyo kALa anaMta paNa, vartamAna che doSa // 87 // jIva kartA aura bhoktA ho, paratu isase usakA mokSa honA sabhava nahI hai, kyoki anata kAla bIta jAnepara bhI karma karanerUpa doSa Aja bhI usame vartamAna hI hai / / 87 // zubha kare phaLa bhogave, devAdi gati maay| azubha kare narakAdi phaLa, karma rahita na kyAMya // 8 // zubha karma kare to usase devAdi gatime usakA zubha phala bhogatA hai aura azubha karma kare to narakAdi gatime usakA azubha phala bhogatA hai, paratu jIva karmarahita kahI bhI nahI ho sakatA // 88 // . samAdhAna-sadguru uvAca [usa karmase jIvakA mokSA ho sakatA hai aisA sadguru samAdhAna karate hai --] jema zubhAzubha karmapada, jANyAM saphaLa prmaann|| tema nivRtti saphalatA, mATe mokSa sujANa // 89 // jisa taraha tUne zubhAzubha karma usa jIvake karanese hote hue jAne, aura usase usakA bhoktRtva jAnA, usI taraha karma nahI karanese athavA usa karmakI nivRtti karanese vaha nivRtti bhI honA yogya hai, isaliye usa nivRttikI bhI saphalatA hai, arthAt jisa taraha ve zubhAzubha karma niSphala nahI jAte usI taraha unakI nivRtti bhI niSphala jAnA yogya nahI hai, isaliye vaha nivRttirUpa mokSa hai aisA he vicakSaNa | tU vicAra kara ||8|| votyo kALa anaMta te, karma zubhAzubha bhAva / teha zubhAzubha chedatAM, Upaje mokSa svabhAva // 10 // karmasahita anatakAla bItA, vaha to usa zubhAzubha karmake prati jIvakI Asaktike kAraNa bItA, paratu usake prati udAsIna honese usa karmaphalakA chedana hotA hai, aura usase mokSasvabhAva pragaTa hotA hai // 10 // dehAdika saMyogano, - Atyatika viyog| siddha mokSa zAzvata pade, nija anaMta sukhabhoga // 11 // dehAdi sayogakA anukramase viyoga to huA karatA hai, paratu unakA phirase grahaNa na ho isa taraha viyoga kiyA jAya, to siddhasvarUpa mokSasvabhAva pragaTa hotA hai, aura zAzvatapadame anata AtmAnada bhogA jAtA hai // 21 // Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 yo varSa zakA - ziSya uvAca [ mokSakA upAya nahI hai aisA ziSya kahatA hai - ] hoya kadApi mokSapada, nahi avirodha upAya / - karmo kALa anatanAM, zAyI chedyAM jAya ? // 92 // mokSapada kadAcit' ho to bhI vaha prApta hone kA koI avirodhI arthAt yathAtathya pratIta ho aisA upAya mAlUma nahI hotA, kyoki anatakAla ke karma haiM, unakA aisI alpAyuvAlI manuSyadehase chedana kaise kiyA jAye ? ||92 // athavA mata darzana ghaNAM, kahe upAya aneka / temAM mata sAco kayo, bane na eha viveka // 93 // athavA kadAcit manuSyadehakI alpAyu AdikI zakA chor3a de, to bhI mata aura darzana bahuta se hai, aura ve mokSake aneka upAya kahate hai, arthAt koI kucha kahatA hai aura koI kucha kahatA hai uname kaunasA mata saccA hai, yaha viveka nahI ho sakatA ||93|| kaI jAtimAM mokSa che, kayA veSamA mokSa / eno nizcaya nA bane, ghaNA bheda e doSa // 94 // brAhmaNa Adi kisa jAtime mokSa hai, athavA kisa veSame mokSa hai, isakA nizcaya bhI nahI ho sakane jaisA hai, kyoki vaise aneka bheda hai, aura isa doSase bhI mokSakA upAya prApta hone yogya dikhAyI nahIM detA // 94 // isase aisA lagatA hai jAna se bhI kyA upakAra ho azakya dikhAyI detA hai // 95 // tethI ema jaNAya che, maLe na mokSa upAya | jIvAdi jANyA taNo zo upakAra ja thAya ? // 95 // 559 ki mokSakA upAya prApta nahI ho sakatA, isaliye jIva AdikA svarUpa ? arthAt jisa padake liye jAnanA cAhiye usa padakA upAya prApta honA pAMce uttarathI thayu, samAdhAna sarvAMga | samajuM mokSa upAya to, udaya udaya sadbhAgya // 96 // Apane jo pA~co uttara kahe haiM, unase merI zakAokA sarvAMga arthAt sarvathA samAdhAna huA hai, paratu yadi mai mokSakA upAya samajhU to sadbhAgyakA udaya udaya ho / yahA~ 'udaya' 'udaya' zabda do bAra kahA hai, vaha pA~ca uttaroke samAdhAnase huI mokSapadakI jijJAsAkI tIvratA pradarzita karatA hai || 96 // samAdhAna-sadguru uvAca [mokSakA upAya haiM aisA sadguru samAdhAna karate haiM --] pAce uttaranI thaI, AtmA viSe pratIta / thAze mokSopAyanI, sahaja pratIta e rIta // 97 // // jisa taraha tere AtmAme pA~co uttarokI pratIti huI hai, usI taraha tujhe mokSake upAyako bhI sahaja pratIti hogI / yahA~ 'hogI' aura 'sahaja' ye do zabda sadgurune kahe haiM, ve yaha batAneke liye kahe haiM ki jise pA~ca padokI zaMkA nivRtta ho gayI hai usake liye mokSopAya samajhanA kucha kaThina hI nahI hai, tathA ziSyakI vizeSa jijJAsAvRtti jAnakara use avazya mokSopAya pariNamita hogA, aisA bhAsita honese ( ve zabda ) kahe haiM, aisA sadguruke vacanakA Azaya hai ||18|| Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 zrImada rAjacandra karmabhAva ajJAna che, mokSabhAva nijvaas| aMdhakAra ajJAna sama, nAze jJAnaprakAza // 98 // jo karmabhAva hai vaha jIvakA ajJAna hai aura jo mokSabhAva hai vaha jIvakI apane svarUpame sthiti honA hai / ajJAnakA svabhAva adhakAra jaisA hai / isaliye jaise prakAza hote hI bahutase kAlakA adhakAra honepara bhI vaha naSTa ho jAtA hai, vaise jJAnakA prakAza hote hI ajJAna bhI naSTa ho jAtA hai ||98 // je je kAraNa baMdhanAM, -teha baMdhano paMtha / te kAraNa chedaka dazA, mokSapaMtha bhavaaMta // 19 // jo jo karmabaMdhake kAraNa haiM, ve ve karmabadhake mArga hai, aura una kAraNokA chedana karanevAlI jo dazA hai vaha mokSakA mArga hai, bhavakA ata hai // 95|| rAga, dveSa, ajJAna e, mukhya karmanI graMtha / thAya nivRtti jehathI, teja mokSano paMtha // 10 // rAga, dveSa aura ajJAna inakA ekatva karmakI mukhya gA~Tha hai, arthAt inake binA kamaMkA badha nahIM hotA; jisase unakI nivRtti ho, vahI mokSakA mArga hai // 10 // AtmA sat caitanyamaya, sarvAbhAsa rahita / jethI kevaLa pAmiye, mokSapaMtha te rIta // 101 // 'sat' arthAt 'avinAzI', aura 'caitanyamaya' arthAt 'sarvabhAvako prakAzita karanerUpa svabhAvamaya', 'anya sarva vibhAva aura dehAdi saMyogake AbhAsase rahita aisA', 'kevala' arthAt 'zuddha AtmA' prApta kareM isa prakAra pravRtti kI jAye vaha mokSamArga hai // 101 // karma anaMta prakAranAM, temAM mukhye aatth| temAM mukhye mohanIya, haNAya te kahuM pATha // 102 // karma anata prakArake hai, parantu unake jJAnAvaraNa Adi mukhya ATha bheda hote haiN| uname bhI mukhya mohanIya karma hai / usa mohanIya karmakA nAza jisa prakAra kiyA jAye, usakA pATha kahatA huuN||102|| karma mohanIya bheda be, darzana cAritra nAma / haNe bodha vItarAgatA, acUka upAya Ama // 10 // usa mohanIya karmake do bheda haiM-eka 'darzanamohanIya' arthAt 'paramArthame aparamArthabuddhi aura aparamArthame paramArthabuddhirUpa', dUsarA 'cAritramohanIya', 'tathArUpa paramArthako paramArtha jAnakara AtmasvabhAvame jo sthiratA ho, usa sthiratAke rodhaka pUrvasaskArarUpa kaSAya aura nokaSAya', yaha cAritramohanIya hai| Atmabodha darzanamohanIyakA aura vItarAgatA cAritramohanIyakA nAza karate hai / isa taraha ve usake acUka upAya haiM, kyoki mithyAbodha darzanamohanIya hai, usakA pratipakSa satyAtmabodha hai / aura cAritramohanIya rAgAdika pariNAmarUpa hai, usakA pratipakSa vItarAgabhAva hai / arthAt jisa taraha prakAza honese adhakArakA nAza hotA hai, vaha usakA acUka upAya hai, usI taraha bodha aura vItarAgatA darzanamohanIya aura cAritramohanIyarUpa aMdhakArako dUra karaneme prakAzasvarUpa haiM, isaliye ve usake acUka upAya haiM / / 103 / / . karmabaMdha krodhAdithI, haNe kSamAdika teh| pratyakSa anubhava sarvane, emA zo saMdeha ? // 104 // krodhAdi bhAvase karmabara hotA hai, aura kSamAdi bhAvase usakA nAza hotA hai, arthAt kSamA rakhanese krodha rokA jA sakatA hai, saralatAse mAyA rokI jA sakatI hai, satoSase lobha rokA jA sakatA hai, isI taraha rati, arati Adike pratipakSase ve ve doSa roke jA sakate hai, yahI karmabadhakA nirodha hai, aura yahI Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29voM varSe 561 usakI nivRtti hai| tathA isa bAtakA sabako pratyakSa anubhava hai athavA sabhI isakA pratyakSa anubhava bhI kara sakate haiM / krodhAdi rokanese rukate hai, aura jo karmavadhako rokatA hai, vaha akarmadazAkA mArga hai| yaha mArga paralokame nahI, paraMtu yahI anubhavame AtA hai, to phira isame sadeha kyA karanA ? // 104 // choDI mata darzana taNo, Agraha tema viklp| kahyo mArga A sAdhaze, janma tehanA alpa // 105 // yaha merA mata hai, isaliye mujhe isase cipaTA hI rahanA cAhiye, athavA yaha merA darzana hai, isaliye cAhe jaise mujhe use siddha karanA cAhiye, aise Agraha athavA aise vikalpako chor3akara, yaha jo mArga kahA hai, isakA jo sAdhana karegA, usake alpa janma smjhnaa| yahA~ 'janma' zabdakA bahuvacaname prayoga kiyA hai, vaha itanA hI batAneke liye ki kvacit ve sAdhana adhUre rahe ho usase, athavA jaghanya yA madhyama pariNAmakI dhArAse ArAdhita hue ho, usase sarva karmokA kSaya na ho sakanese dUsarA janma honA sabhava hai; paratu ve bahuta nahI, bahuta hI alpa / 'samakita Aneke pazcAt yadi jIva usakA vamana na kare to adhikase adhika padraha bhava hote hai', aisA jinezvarane kahA hai, aura 'jo utkRSTatAse usakA ArAdhana kare usakA usI bhavameM bhI mokSa hotA hai', yahA~ isa bAtakA virodha nahIM hai / / 105|| SaTpadanAM SaTprazna teM, pUchayAM karI vicaar| te padanI sarvAMgatA, mokSamArga nirdhAra // 106 // he ziSya | tUne cha padoke cha prazna vicAra kara pUche hai, aura una padokI sarvAMgatAme mokSamArga hai, aisA nizcaya kara / arthAt usamese kisI bhI padakA ekAntase yA avicArase utthApana karanese mokSamArga siddha nahI hotA // 10 // jAti, veSano bheda nahi, kahyo mArga jo hoya / sAdhe te mukti lahe, emAM bheda na koya // 107 // jo mokSakA mArga kahA hai, vaha ho to cAhe jisa jAti yA vepase mokSa hotA hai, isame koI bheda nahIM hai / jo sAdhana kare vaha muktipada pAtA hai, aura usa mokSame bhI anya kisI prakArake U~ca, nIca Adi bheda nahIM hai, athavA ye jo vacana kahe hai uname koI dUsarA bheda yA atara nahI hai // 107 // kaSAyanI upazAMtatA, mAtra mokSa abhilASa / bhave kheda aMtara dayA, te kahoe jijJAsa // 10 // krodha Adi kaSAya jisake patale paDa gaye haiM, jisake AtmAme mAtra mokSa pAneke sivAya anya koI icchA nahI hai, aura sasArake bhogake prati udAsInatA rahatI hai, tathA aMtarame prANiyo para dayA rahatI hai, usa jIvako mokSamArgakA jijJAsu kahate hai, arthAt use mArga prApta karaneke yogya kahate haiM // 108|| te jijJAsu jIvane, thAya sadgurubodha / to pAme samakitane, varte atarazodha // 109 / / usa jijJAsu jIvako yadi sadgurukA upadeza prApta ho jAye to vaha samakitako prApta hotA hai, aura atarako zodhame rahatA hai // 109 / / __ mata darzana Agraha tajo, varte sadgurulakSa / lahe zuddha samakita te, jemAM bheda na pakSa // 11 // mata aura darzanakA Agaha chor3akara jo sadguruke lakSyame pravRtta hotA hai, vaha zuddha samakita pAtA hai ki jisame bheda tathA pakSa nahIM hai // 110 // Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 zrImad rAjacandra varte nija svabhAvano, anubhava lakSa prtiit| vRtti bahe nijabhAvamAM, paramArthe samakita // 111 // jahA~ AtmasvabhAvakA anubhava, lakSya, aura pratIti rahatI hai, tathA vRtti AtmAke svabhAvame bahatI hai, vahA~ paramArthase samakita hai // 111 // vardhamAna samakita thaI, TALe mithyAbhAsa / udaya thAya cAritrano, vItarAgapada vAsa // 112 // vaha samakita, baDhatI huI dhArAse hAsya, zoka Adise jo kucha AtmAme mithyAbhAsa bhAsita huA hai, use dUra karatA hai, aura svabhAva samAdhirUpa cAritrakA udaya hotA hai, jisase sarva rAgadveSake kSayarUpa vItarAgapadame sthiti hotI hai // 112 / / kevaLa nijasvabhAvarnu, akhaMDa varte jJAna / ___ kahIe kevaLajJAna te, deha chatAM nirvANa // 113 // jahA~ sarva AbhAsase rahita AtmasvabhAvakA akhaDa arthAt kabhI bhI khar3ita na ho, maMda na ho, naSTa na ho aisA jJAna rahe, use kevalajJAna kahate haiM, jisa kevalajJAnako pAnese utkRSTa jIvanmuktadazArUpa nirvANa, dehake rahate hue bhI yahI anubhavame AtA hai // 113 / / ___ koTi varSatuM svapna paNa, jAgrata thatAM shmaay| tema vibhAva anAdino, jJAna thatAM dUra thAya // 114 // karor3oM varSakA svapna ho to bhI jAgrata honepara turata zAta ho jAtA hai, usI taraha anAdikA jo vibhAva hai, vaha AtmajJAna honepara dUra ho jAtA hai // 114 / / / chUTa dehAdhyAsa to, nahi kartA tuM krm| nahi bhoktA tu tehano, e ja dharmano marma // 115 // he ziSya | dehame jo AtmabhAva mAna liyA hai, aura usake kAraNa strI, putra Adi sarvame ahatAmamatA rahatI hai, vaha AtmabhAva yadi AtmAme ho mAnA jAye, aura vaha dehAdhyAsa arthAt dehame Atmabuddhi tathA AtmAme dehabuddhi hai, vaha chUTa jAye, to tu karmakA kartA bhI nahI hai aura bhoktA bhI nahI hai, aura yahI dharmakA marma hai // 115 // e ja dharmayo mokSa cha, tuMcho mokSa svarUpa / anaMta darzana jJAna tu, avyAbAdha svarUpa // 116 // isI dharmase mokSa hai, aura tU hI mokSasvarUpa hai, arthAt zuddha Atmapada hI mokSa hai / tu anata jJAna darzana tathA avyAvAdha sukhasvarUpa hai / / 116 / / zuddha buddha caitanyadhana, svayaMjyoti sukhdhaam| bojuM kahoe keTalu? kara vicAra to pAma // 117 // tU deha Adi saba padArthoMse bhinna hai| kisIme Atmadravya milatA nahI hai, koI dravya usame milatA nahI hai| paramArthase eka dravya dUsare dravyase sadA hI bhinna hai, isaliye tU zuddha hai, bodhasvarUpa hai, caitanyapradezAtmaka hai, svayajyoti arthAt koI bhI tujhe prakAzita nahI karatA hai, svabhAvase hI tU prakAzasvarUpa hai, aura avyAvAdha sukhakA dhAma hai| aura kitanA kahe ? athavA adhika kyA kahe ? sakSepame itanA hI kahate haiM ki yadi tU vicAra karegA to usa padako pAyegA ||117|| nizcaya sarve jJAnIno, AvI atra samAya / gharI maunatA ema kahI, sahajasamAdhi mAya // 11 // Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vA varSa 563 sarva jJAniyokA nizcaya yahA~ Akara samA jAtA hai, aisA kahakara sadguru mauna dhAraNa kara sahaja samAdhime sthita hue, arthAt unhone vANI yogakI pravRtti bada kara dI // 118|| .. ziSyabodhabIjaprAptikathana sadgurunA upadezathI, Avyu apUrva bhAna / nijapada nijamAMhI lA , dUra thayu ajJAna // 119 // __ziSyako sadguruke upadezase apUrva arthAt pahale kabhI prApta nahI huA thA aisA bhAna AyA, aura use apanA svarUpa apaneme yathAtathya bhAsita huA; aura dehAtmabuddhirUpa ajJAna dUra huA // 119 // bhAsyu nijasvarUpa te, zuddha cetanArUpa / ajara, amara, avinAzI ne, dehAtIta svarUpa // 120 // apanA svarUpa zuddha caitanyasvarUpa, ajara, amara, avinAzI aura dehase spaSTa bhinna bhAsita huA // 120 // kartA bhoktA karmano, vibhAva varte jyAMya / vRtti vahI nijabhAvamA, thayo akartA tyAMya // 121 // , jahA~ vibhAva arthAt mithyAtva hai, vahA~ mukhya nayase karmakA kartRtva aura bhoktRtva hai, AtmasvabhAva me vRtti bahI, usase akartA huA / / 121 / / athavA nijapariNAma je, zuddha cetnaaruup| kartA bhoktA tehano, nirvikalpa svarUpa // 122 // athavA AtmapariNAma jo zuddha caitanyasvarUpa hai, usakA nirvikalparUpase kartA-bhoktA huA // 122 // mokSa ko nijazuddhatA, te pAme te pth| samajAvyo sakSepamAM, sakaLa mArga nigraMtha // 123 // AtmAkA jo zuddha pada hai vaha mokSa hai aura jisase vaha prApta kiyA jAye, vaha usakA mArga hai, zrI sadgurune kRpA karake nigraMthakA sArA mArga samajhAyA // 123 / / aho ! aho! zrI sadguru, karuNA siMdhu apAra / A pAmara para prabhu karyo, aho ! aho! upakAra // 124 // aho | aho / karuNAke apAra samudrasvarUpa, AtmalakSmIse yukta sadguru, Apa prabhune isa pAmara jIvapara AzcaryakAraka upakAra kiyA hai // 124 // zaM prabhu caraNa kane dharu, AtmAthI sau hiin| te to prabhue Apiyo, vatuM caraNAdhIna // 125 // mai prabhake caraNome kyA rakheM ? (sadguru to parama niSkAma hai, kevala niSkAma karuNAse mAtra upadezake dAtA hai, paratu ziSyane ziSyadharmAnusAra yaha vacana kahA hai| ) jagatame jo jo padArtha haiM ve sava AtmAkI apekSAse malyahIna jaise haiM, vaha AtmA to jisane diyA usake caraNome maiM anya kyA rakhU ? maiM kevala upacArase itanA karaneko samartha hU~ ki mai eka prabhuke caraNoMke hI adhIna rahe // 125 // A dehAdi AjathI, varto prabhu aadhiin| dAsa, dAsa hu dAta chu, teha prabhuno dona // 126 // yaha deDa, 'Adi' zabdase jo kucha merA mAnA jAtA hai, vaha Ajase sadguru prabhuke adhIna rahe / maiM usa prabhukA dAsa hU~, dAsa hU~ dInadAsa hUM ||126 / / Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra SaT sthAnaka samajAvIne, bhinna batAvyo Apa / myAna thakI taravAravat, e upakAra amApa // 127 // chaho sthAnaka samajhAkara he sadgurudeva / Apane dehAdise AtmAko, jaise myAnase talavAra alaga kAlakara dikhAte hai vaise spaSTa bhinna batAyA / Apane aisA upakAra kiyA jisakA mApa nahI ho katA // 127 // 4 upasahAra darzana paTe samAya che, A SaT sthAnaka mAMhI / vicAratAM vistArathI, saMzaya rahe na kAMI // 128 // chaho darzana ina cha sthAnakome samA jAte hai / inakA vizeSatAse vicAra karanese kisI bhI kArakA sazaya nahI rahatA // 128|| AtmabhrAti sama roga nahi, sadguru vaidya sujANa / guruAjJA sama pathya nahi, auSadha vicAra dhyAna // 129 // AtmAko apane svarUpakA bhAna na hone ke samAna dUsarA koI roga nahI hai, sadguruke samAna usakA oI saccA athavA nipuNa vaidya nahI hai, sadgurukI AjJAme calane ke samAna aura koI pathya nahI hai, aura cAra tathA nididhyAsanake samAna usa rogakA koI aupadha nahI he || 129|| jo iccho paramArtha to, karo satya puruSArthaM / bhavasthiti Adi nAma laI, chedo nahi AtmArthaM // 130 // yadi paramArthakI icchA karate ho to saccA puruSAyaM karo, aura bhavasthiti AdikA nAma lekara mArthakA chedana na karo // 130 // nizcayavANI sAbhaLI, sAdhana tajavAM no'ya | nizcaya rAkhI lakSamAM, sAdhana karavA soya // 131 // AmA avadha hai, asaga hai, siddha hai, aisI nizcaya pradhAna vANIko sunakara sAdhanokA tyAga karanA gya nahI hai / parantu tathArUpa nizcayako lakSyame rakhakara sAdhana apanAkara usa nizcaya svarUpako prApta karanA cAhiye ||131|| naya nizcaya ekAMtathI, AmA nayI kahela / ekAte vyavahAra nahi, banne sAtha rahela // 132 // yahA~ ekAtase nizcayanaya nahI kahA hai, athavA ekAtase vyavahAranaya nahI kahA hai, dono jahA~ jahA~ jisa taraha ghaTita hote haiM usa taraha sAtha sAtha rahe hue haiM // 132 // gacchamatI je kalpanA, te nahi sadvyavahAra / bhAna nahIM nijarUpanaM, te nizcaya nahi sAra // 133 // 1 isa 'Atma siddhizAstra' kI racanA zrI sobhAgabhAI Adike liye huI thI, yaha isa atirikta gAthAse Alama hogA / zrI subhAgya ne zrI acaLa, Adi mumukSu kAja / tathA bhavyahita kAraNe, kahyo bodha sukhasAja // bhAvArtha - zrI subhAgya tathA zrI acala (DugarasI bhAI) Adi mumukSuoke liye tathA bhavyajIvoke hitake liye vaha sukhadAyaka upadeza diyA hai / Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vo varSa 565 gaccha-matakI jo kalpanA hai vaha sadvyavahAra nahIM hai, parantu AtmArthIke lakSaNome jo dazA kahI hai __ aura mokSopAyame jijJAsuke jo lakSaNa Adi kahe haiM, ve sadvyavahAra hai, jise yahA~ to sakSepame kahA hai| apane svarUpakA bhAna nahI hai, arthAt jisa taraha deha anubhavame AtI hai usa taraha AtmAkA anubhava nahI huA hai, dehAdhyAsa rahatA hai, aura jo vairAgya Adi sAdhana prApta kiye binA nizcaya nizcaya cillAyA karatA hai, vaha nizcaya sArabhUta nahI hai / / 133 / / AgaLa jJAnI thaI gayA, vartamAnamA hoy| thAze kALa bhaviSyamAM, mArgabheda nahi koya // 134 // bhUtakAlame jo jJAnIpuruSa ho gaye hai, vartamAnakAlame jo haiM, aura bhaviSyakAlame jo hoge, unake mArgame koI bheda nahI hai, arthAt paramArthase una sabakA eka mArga hai, aura use prApta karane yogya vyavahAra bhI, usI paramArthake sAdhakarUpase deza, kAla Adike kAraNa bheda kahA ho, phira bhI eka phalakA utpAdaka honese usame bhI paramArthase bheda nahI hai / / 134 // . sarva jIva che siddha sama, je samaje te thaay| sadguruAjJA jinadazA, nimitta kAraNa mAMya // 135 // saba jIvome siddhake samAna sattA hai, parantu vaha to jo samajhatA he use pragaTa hotI hai| usake pragaTa honeme ye do nimitta kAraNa haiM-sadguruko AjJAse pravRtti karanA aura sadguru dvArA upadiSTa jinadazAkA vicAra karanA // 135 // upAdAnatuM nAma laI, e je taje nimitt| pAme nahi siddhatvane, rahe bhrAMtimA sthita // 136 // sadgurukI AjJA Adi usa AtmasAdhaname nimitta kAraNa hai, aura AtmAke jJAna-darzana Adi upAdAna kAraNa hai, aisA zAstrame kahA hai, isase upAdAnakA nAma lekara jo koI usa nimittakA tyAga karegA vaha siddhatvako prApta nahI karegA, aura bhrAtime rahA karegA, kyoki sacce nimittake niSedhake liye zAstrame usa upAdAnakI vyAkhyA nahI kahI hai, parantu upAdAnako ajAgrata rakhanese saccA nimitta milanepara bhI kAma nahI hogA, isaliye saccA nimitta milanepara usa nimittakA avalambana lekara upAdAnako sanmukha karanA aura puruSArtharahita nahI honA aisA zAstrakArakI kahI huI vyAkhyAkA paramArtha hai / / 136|| mukhathI jJAna kathe ane, aMtar chUTyo na moh| te pAmara prANI kare, mAtra jJAnIno droha // 137 // mukhase nizcaya-pradhAna vacana kahatA hai, paratu atarase apanA hI moha nahI chUTA, aisA pAmara prANI mAtra jJAnI kahalavAnekI kAmanAse sacce jJAnIpuruSakA droha karatA hai // 137 // dayA, zAti, samatA, kSamA, satya, tyAga, vairaagy| hoya mumukSu ghaTa viSe, eha sadAya sujAgya // 138 // dayA, zAti, samatA, kSamA, satya, tyAga aura vairAgya ye guNa mumukSuke ghaTame sadA hI jAgrata rahate haiM, arthAt ina guNoke binA mumukSutA bhI nahI hotI / / 138 // mohabhAva kSaya hoya jyA, athavA hoya prshaat| te kahoe jJAnodazA, vAkI kahIe bhrAMta // 139 // jahA~ mohabhAvakA kSaya huA ho, athavA jahA~ mohadazA ati kSINa huI ho, vahA~ jJAnIkI dazA kaho jAtI hai aura bAkI to jisane apaneme jJAna mAna liyA hai use bhrAti kahate haiM // 139| Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra sakaLa jagata te eThavat, athavA svapna smaan| te kahIe jJAnIdazA, bAkI vAcAjJAna // 140 // jisane samasta jagatako jUThanake samAna jAnA hai, athavA jise jJAname jagata svapnake samAna lagatA hai, vaha jJAnIkI dazA hai, bAkI mAtra vAcAjJAna arthAt kathanamAtra jJAna hai // 140 / / sthAnaka pAMca vicArIne, chaThe varte jeh| pAme sthAnaka pAMcamuM, emAM nahi saMdeha // 14 // pA~co sthAnakokA vicArakara jo chaTe sthAnakame pravRtti karatA hai, arthAt usa mokSake jo upAya kahe hai, uname pravRtti karatA hai, vaha pA~caveM sthAnaka arthAt mokSapadako pAtA hai // 141|| deha chatA jenI dazA, varte dehaatiit| te jJAnInA caraNamA, ho vaMdana agaNita // 142 // pUrvaprArabdhayogase jise deha rahatI hai, paratu usa dehase atIta arthAt dehAdikI kalpanAse rahita AtmAmaya jisakI dazA rahatI hai, usa jJAnIpurupake caraNakamalame agaNita bAra vadana ho // 142|| *sAdhana siddha dazA ahIM, kahI sarva sakSepa / SaTdarzana saMkSepamA, bhAkhyAM nivikSepa // zrIsadgurucaraNArpaNamastu / 719 naDiyAda, Asoja vadI 10, zani, 1952 AtmArthI, munipathAbhyAsI zrI lallujI tathA zrI devakaraNajI Adike prati, zrI staMbhatIrtha / patra prApta huA thaa| zrI sadgurudevake anugrahase yahA~ samAdhi hai / isake sAtha ekAtame avagAhana karaneke liye 'AtmasiddhizAstra' bhejA hai| vaha abhI zrI lallujIko avagAhana karanA yogya hai| zrI lallujI athavA zrI devakaraNajIko yadi jinAgamakA vicAra karanekI icchA ho to 'AcArAga' 'sUyagaDAga', 'dazavakAlika', 'uttarAdhyayana' aura 'praznavyAkaraNa' vicAraNIya haiN| 'AtmasiddhizAstra' kA avagAhana zrI devakaraNajIke liye bhaviSyame adhika hitakArI samajhakara, abhI mAtra zrI lallajIko usakA avagAhana karaneke liye likhA hai, phira bhI yadi zrI devakaraNajIkI abhI vizepa AkAkSA rahatI ho to unhe bhI, pratyakSa satpuruSa jaisA mujhapara kisIne paramopakAra nahI kiyA hai, aisA akhaDa nizcaya AtmAme lAkara, aura isa dehake bhaviSya jIvaname bhI usa akhaDa nizcayako choDa dUM to maiMne AtmArthakA hI tyAga kara diyA aura sacce upakArIkA kRtaghna bananekA doSa kiyA, aisA hI samajhUgA, aura satpurupakA nitya AjJAkArI rahaneme hI AtmAkA kalyANa hai, aisA, bhinnabhAvarahita, lokasavadhI dUsare prakArakI sarva kalpanA choDakara, nizcaya lAkara, zrI lallujI munike sAnnidhyame yaha gratha avagAhana karaneme abhI bhI Apatti nahI hai| bahuta-sI zakAokA samAdhAna hone yogya hai| ___ satpurupakI AjJAme calanekA jisakA dRDha nizcaya hai aura jo usa nizcayakA ArAdhana karatA hai, use hI jJAna samyak pariNAmI hotA hai, yaha bAta AtmArthI jIvako avazya dhyAname rakhanA yogya hai / hamane jo ye vacana likhe haiM, usake sarva jJAnIpuruSa sAkSI hai| bhAvArtha-yahA~ saba sAdhana ora siddha dazA sakSepameM kahe haiM, aura sakSepameM vizeparahita paDdarzana batAye haiN| Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 vaoN varSa 56 dUsare muniyoko bhI jisa jisa prakArase vairAgya, upazama aura vivekakI vRddhi ho, usa usa prakAra zrI lallujI tathA zrI devakaraNajIko unhe yathAzakti sunAnA aura pravRtti karAnA yogya hai / tathA anya jI bhI AtmArthake sanmukha ho, aura jJAnIpurupakI AjJAke nizcayako prApta kareM tathA virakta pariNAmako prA kareM, rasAdikI lubdhatA mada kareM ityAdi prakArase eka AtmArthake liye upadeza kartavya hai / anaMtabAra dehake liye AtmAkA upayoga kiyA hai| jisa dehakA AtmAke liye upayoga hogA u dehame AtmavicArakA AvirbhAva hone yogya jAnakara, sarva dehArthakI kalpanA choDakara, eka mAtra AtmArtha hI usakA upayoga karanA, aisA nizcaya mumukSujIvako avazya karanA cAhiye / yahI vinatI / sarva mumukSuoko namaskAra prApta ho / zirachatra zrI pitAjI, 720 zrI sahajAtmasvarUpa naDiyAda, Asoja vadI 12, soma, 195 ApakI ciTThI Aja milI hai| Apake pratApase yahA~ sukhavRtti hai / baMbaIse isa ora Aneme kevala nivRttikA hetu hai, zarIrakI bAdhAse isa tarapha AnA huA ho aisa nahI hai / ApakI kRpAse zarIra ThIka rahatA hai| bavaIme rogake upadravake kAraNa ApakI tathA revAzakarabhAI kI AjJA honese isa ora vizeSa sthiratA kI hai, aura isa sthiratAme AtmAko vizeSata nivRtti rahe hai / abhI babaIme rogakI zAti bahuta kucha ho gayI hai, saMpUrNa zAti ho jAnepara usa ora jAnekA vicAra rakhA hai, aura vahA~ jAne ke bAda prAya bhAI manasukhako ApakI ora kucha samayake liye bhejanekA citta hai. jisase merI mAtAjIke manako bhI acchA lgegaa| Apake pratApase paisA kamAnekA prAyaH lobha nahI hai. paratu AtmAkA parama kalyANa karanekI icchA hai / merI mAtAjIko pAdavadana prApta ho / bahina jhavaka tathA bhAI popaTa Adiko yathAyogya / bAlaka rAyacadake daDavat prApta ho 721 nadiyAda, Asoja vadI 30, 1952 zrI Dugarako 'Atmasiddhi' kaThastha karanekI icchA hai / usake liye vaha prati unhe deneke bAreme pUchA hai, to vaisA karaneme Apatti nahI hai / zrI Dugarako yaha zAstra kaNThastha karanekI AjJA hai, paratu abhI usakI dUsarI prati na likhate hue isa pratise hI kaNThastha karanA yogya hai, aura abhI yaha prati Apa zrI Dugarako dojiyegA / unhe kahiyegA ki kaMThastha karaneke bAda vApasa lauTAyeM, parantu dUsarI nakala na kare / jo jJAna mahA nirjarAkA hetu hotA hai vaha jJAna anadhikArI jIvake hAthame jAnese use prAya ahitakArI hokara pariNata hotA hai / zrI sobhAgake pAsase pahale kitane hI patrokI nakala kisI kisI anadhikAroke hAthame gayI hai / pahale unake pAsase kisI yogya vyaktike pAsa jAtI hai aura bAdame usa vyaktike pAsase ayogya vyakti ke pAsa jAtI hai aisA honekI sabhAvanA hamAre jAnaneme haiM / "Atmasiddhi" ke savadhame Apa donomese kisIko AjJAkA ullaghana kara baratAva karanA yogya nahI hai / yahI vinatI / Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 zrImad rAjacandra utkRSTase utkRSTa vrata, utkRSTase utkRSTa tapa, utkRSTase utkRSTa niyama, utkRSTase utkRSTa labdhi, aura utkRSTase utkRSTa aizvarya ye jisame sahaja hI samAviSTa ho jAte haiM aise nirapekSa aviSama upayogako namaskAra / yahI dhyAna hai| 736 vavANiyA, pauSa sudI 11, budha, 1953 rAgadveSake pratyakSa balavAna nimitta prApta honepara bhI jinakA AtmabhAva kiMcit mAtra bhI kSobhako prApta nahI hotA, una jJAnIke jJAnakA vicAra karate hue bhI mahatI nirjarA hotI hai, isame sazaya nahI hai| 737 vavANiyA, pauSa vadI 4, zukra, 1953 Arambha aura parigrahakA icchApUrvaka prasaga ho to AtmalAbhako vizeSa ghAtaka hai, aura vAravAra asthira evaM aprazasta pariNAmakA hetu hai, isame to sazaya nahI hai, parantu jahA~ anicchAse udayake kisI eka yogase vaha prasaga rahatA ho vahA~ bhI AtmabhAvakI utkRSTatAko bAdhaka tathA AtmasthiratAko atarAya karanevAlA, vaha Arambha-parigrahakA prasaga prAya hotA hai, isaliye parama kRpAlu jJAnIpuruSone tyAgamArgakA upadeza diyA hai, vaha mumukSujIvako dezase aura sarvathA anusaraNa karane yogya hai| 738 vavANiyA, saM0 1953* + apUrva avasara evo kyAre Avaze? kyAre thaIzaM bAhyAMtara nigraMtha jo ? sarva saMbaMdhanuM baMdhana tIkSNa chedIne, vicarazukava mahatpuruSane paMtha jo ? // apUrva0 1 // sarva bhAvathI audAsInyavRtti karI, mAtra deha te sayamahetu hoya jo; anya kAraNe anya kazu kalpe nahIM, dehe paNa kiMcit mUrchA nava joya jo // apUrva0 2 // darzanamoha vyatIta thaI Upajyo bodha je, deha bhinna kevala caitanyanu jJAna jo; tethI prakSINa cAritramoha vilokiye, / vata evu zuddhasvarUpay dhyAna jo|| apUrva0 3 // - * isa kAvyakA nirNIta samaya nahI miltaa| bhAvArtha-aisA apUrva avasara kaba AyegA ki jaba maiM vAhya tathA abhyatarase nigraMtha banU~gA ? sarva savadhoke vadhanakA tIkSNatAse chedanakara mahApuruSoke mArgapara kaba calUgA // 1 // , mana sabhI parabhAvoke prati sarvathA udAsIna ho jAye, deha bhI kevala sayamasAdhanAke liye hI rahe, kisI sAsArika prayojanake liye kisI bhI vastuko icchA na kareM, aura phira dehameM bhI kiMcitmAtra mUrchA na rahe / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 2 // darzanamoha vyatIta hokara dehase bhinna kevala caitanyasvarUpakA bodharUpa jJAna utpanna hotA hai, jisase cAritramoha prakSINa huA dikhAI detA hai, aisA zuddha svarUpakA dhyAna jahA~ rahatA hai aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 3 // Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 571 30 vo varSa AtmasthiratA praNa saMkSipta yoganI, mukhyapaNe to varte, dehaparyanta jo ghora parISaha ke upasarga bhaye karI, Avo zake nahIM te sthiratAno aMta jo|| apUrva0 4 // saMyamanA hetuthI yogapravartanA, svarUpalakSe jinaAjJA AdhIna jo; te paNa kSaNa kSaNaghaTatI jAtI sthitimAM, aMte thAye nijasvarUpamA lona jo // apuurv05|| paMca viSayamA rAgadveSa virahitatA, paMca pramAde na maLe manano kSobha jo; dravya, kSetra ne kALa, bhAva pratibadha vaNa, vicaravu udayAdhIna paNa vItalobha jo // apUrva0 6 // krodha pratye to varte krodhasvabhAvatA, mAna pratye to donapaNAnu mAna jo; mAyA pratye mAyA sAkSI bhAvanI, lobha pratye nahIM lobha samAna jo|| apuurv07|| bahu upasargakartA pratye paNa-krodha nahIM, vade cakrI tathApi na maLe mAna jo; deha jAla paNa mAyA thAya na romamAM, lobha nahIM cho prabaLa siddhi nidAna jo // apuurv08|| mana, vacana aura kAyAke tIna yogokI pravRttiko niruddha karake dhyAnamagna honese vaha AtmasthiratA mukhyata dehaparyaMta akhaDa banI rahatI hai tathA ghora paripahase athavA upasargake bhayase usa sthiratAkA anta nahI A sakatAaisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 4 // sayamake hetuse hI tona yogokI pravRtti hotI hai aura vaha bhI jinAjJAke anusAra AtmasvarUpameM akhaDa sthira rahaneke lakSyase hotI hai tathA vaha pravRtti bhI prati kSaNa' ghaTatI huI sthitimeM hotI hai tAki antameM nijasvarUpame lIna ho jAye / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 5 // pA~ca indriyoke viSayome rAgadveSa nahI rahatA, (1) indriya (2) vikayA, (3) kaSAya, (4) sneha ora (nidA ina pA~ca pramAdose manameM kisI prakArakA kSobha nahI hotA tathA dravya, kSetra, kAla aura bhAvake prativandhake binA hI lobharahita hokara udayavazAt vicaraNa hotA hai aisA apUrva avasara ka, aayegaa?||6|| . krodhake prati krodha svabhAvatA arthAt krodhake prati krodha karaneko vRtti rahatI hai, mAnake prati apanI donatAkA mAna hotA hai. mAyAke prati sAkSIbhAvakI mAyA rahatI hai arthAt mAyA panI ho to sAkSIbhAvakI mAyA ko jAye, lobhake prati usake samAna lobha nahIM rahatA arthAt lobha karanA ho to lobha jaisA na huA jAye-lobhakA lobha na kiyA jAye / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 7 // va upasarga karanevAleke prati bhI krodha nahIM AtA, yadi cakravartI vadana kare to bhI leza mAtra mAna utpanna nahIM hotA, dehakA nAza hotA ho to bhI eka romameM bhI mAyA utpanna nahIM hotI, cAhe jaisI pravala prAdisiddhi pragaTa ho to bhI usakA lezamAya lobha nahI hotA-aisA apUrva avasara kaba AyegA?||| mmenouhi Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 zrImad rAjacandra ho, usakA bharaNa-poSaNa mAtra milatA ho to usame satoSa karake mumukSujIva AtmahitakA hI vicAra karatA hai, tathA puruSArtha karatA hai| deha aura dehasambandhI kuTumbake mAhAtmyAdike liye parigraha AdikI pariNAmapUrvaka smRti bhI nahIM hone detA, kyoki usa parigraha AdikI prApti Adi kArya aise haiM ki ve prAya. Atmahitake avasarako hI prApta nahI hone dete| 727 vavANiyA, mArgazIrSa sudI 1, zani, 1953 OM sarvajJAya namaH ___ alpa Ayu aura aniyata pravRtti, asIma balavAna asatsaga, pUrvakI prAya anArAdhakatA, balavIryakI hInatA aise kAraNose rahita koI hI jIva hogA, aise isa kAlame, pUrvakAlame kabhI bhI na jAnA huA, pratIta na kiyA huA, ArAdhita na kiyA huA aura svabhAvasiddha na huA huA aisA "mArga" prApta karanA duSkara ho isame Azcarya nahI hai / tathApi jisane use prApta karaneka sivAya dUsarA koI lakSya rakhA hI nahI vaha isa kAlame bhI avazya usa mArgako prApta karatA hai / mumukSujIva laukika kAraNome adhika harSa-viSAda nahIM karatA / 728 . vavANiyA, mArgazIrSa sudI 6, guru, 1953 zrI mANekacadakI dehake chUTa jAneke samAcAra jAneM / sabhI dehadhArI jIva maraNake samIpa zaraNarahita hai / mAtra usa dehake yathArtha svarUpako pahalese jAnakara, usake mamatvakA chedana kara nijasthiratAko athavA jJAnIke mArgako yathArtha pratItiko prApta hue haiM ve hI jIva usa maraNakAlame zaraNasahita hokara prAya phirase deha dhAraNa nahIM karate, athavA maraNakAlame dehake mamatvabhAvakI alpatA honese bhI nirbhaya rahate haiN| deha chUTanekA kAla aniyata honese vicAravAna puruSa apramAdabhAvase pahalese hI usake mamatvako nivRtta karaneke aviruddha upAyakA sAdhana karate haiM, aura yahI Apako, hame aura savako dhyAna rakhanA yogya hai / prItibadhanase kheda honA yogya hai, tathApi isame dUsarA koI upAya na honese, usa khedako vairAgyasvarUpame pariNamana karanA hI vicAravAnakA kartavya hai| 729 vavANiyA, mArgazIrSa sudI 10, soma, 1953 sarvajJAya namaH __ 'yogavAsiSTha' ke pahale do prakaraNa, 'pacIkaraNa', 'dAsabodha' tathA 'vicArasAgara' ye grantha Apako vicAra karane yogya haiN| inamese kisI granthako Apane pahale paDhA ho to bhI pUnaH paDhane yogya hai aura vicAra karane yogya hai / ye gratha jainapaddhatike nahI haiM, yaha jAnakara una granthokA vicAra karate hue kSobha prApta karanA yogya nahI hai| lokadRSTime jo jo vAte yA vastue~-jaise zobhAyamAna gRhAdi Arambha, alakArAdi parigraha, lokadRSTiko vicakSaNatA, lokamAnya dharmakI zraddhA-baDappanavAlI mAnI jAtI hai una saba bAto aura vastuoMkA grahaNa karanA pratyakSa jaharakA hI grahaNa karanA hai yo yathArtha samajhe binA Apa jisa vRttikA lakSya karanA cAhate haiM vaha nahI hotaa| pahale ina bAto aura vastuoMke prati jaharadRSTi AnA kaThina dekhakara kAyara na hote hue puruSArtha karanA yogya hai / Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vo varSa 571 730 - vavANiyA, mArgazIrSa sudI 12, 1953 sarvajJAya namaH 'Atmasiddhi' kI TIkAke panne mile hai| yadi saphalatAkA mArga samajhame A jAye to isa manuSyadehakA eka samaya bhI sarvotkRSTa ciMtAmaNi hai, isame sazaya nahI hai| 731 vavANiyA, mArgazIrSa sudI 12, 1953 sarvajJAya namaH vRttikA lakSya tathArUpa sarvasagaparityAgake prati rahanepara bhI jisa mumukSuko prArabdhavizeSase usa yogakA anudaya rahA karatA hai, aura kuTu va Adike prasaga tathA AjIvikA Adike kAraNa pravRtti rahatI hai, jo yathAnyAya karanI par3atI hai, parantu use tyAgake udayako pratibadhaka jAnakara khinnatAke sAtha karatA hai, usa mumukSuko, pUrvopArjita zubhAzubha karmAnusAra AjIvikAdi prApta hogI, aisA vicArakara mAtra nimittarUpa prayatna karanA yogya hai, parantu bhayAkula hokara ciMtA yA nyAyatyAga karanA yogya nahIM hai, kyoki vaha to mAtra vyAmoha hai, ise zAta karanA yogya hai| prApti zubhAzubha prArabdhAnusAra he / prayatna vyAvahArika nimitta hai, isaliye karanA yogya hai, parantu ciMtA to mAtra AtmaguNarodhaka hai| 732 vavANiyA, mArgazIrSa vadI 11, budha, 1953 zrI lallujI Adi muniyoko namaskAra prApta ho| Arambha tathA parigrahakI pravRtti Atmahitako bahuta prakArase rocaka hai, athavA satsamAgamake yogame eka vizeSa atarAyakA kAraNa samajhakara jJAnIpuruSone usake tyAgarUpa bAhyasayamakA upadeza diyA hai, jo prAyaH Apako prApta hai| phira Apa yathArtha bhAvasayamako abhilASAse pravRtti karate hai, isaliye amUlya avasara prApta huA samajhakara satzAstra, apratibadhatA, cittako ekAgratA aura satpuruSoke vacanoko anuprekSA dvArA use saphala karanA yogya hai| 733 vavANiyA, mArgazIrSa vadI 11, budha, 1953 vairAgya aura upazamakI vRddhike liye 'bhAvanAbodha', 'yogavAsiSTha' ke pahale do prakaraNa, 'pacIkaraNa' ityAdi grantha vicAra karane yogya hai| jIvame pramAda vizeSa hai, isaliye AtmArthake kAryame jIvako niyamita hokara bhI usa prabhAdako dUra karanA cAhiye, avazya dUra karanA cAhiye / 734 vANiyA, mArgazIrSa vadI 11, budha, 1953 zrI sabhAgya Adike prati likhe gaye patromese jo paramArtha sambandhI patra ho unako abhI ho sake to eka alaga prati likhiyegaa| sorASTrame abhI kaba taka sthiti hogI, yaha likhanA azakya hai| yahA~ abhI thoDe dina sthiti hogI aisA sambhava hai| 735 vavANiyA, pauSa sudI 10, magala, 1953 viSamabhAvake nimitta prabalatAse prApta honepara bhI jo jJAnIpuruSa aviSama upayogame rahe hai rahate hai, ora bhaviSyakAlame rahege una sabako vAravAra namaskAra / Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra utkRSTase utkRSTa vrata, utkRSTase utkRSTa tapa, utkRSTase utkRSTa niyama, utkRSTase utkRSTa labdhi, aura utkRSTase utkRSTa aizvarya ye jisame sahaja hI samAviSTa ho jAte hai aise nirapekSa aviSama upayogako namaskAra / yahI dhyAna hai / 572 736 vANiyA, pauSa sudI 11, budha, 1953 rAgadveSake pratyakSa balavAna nimitta prApta honepara bhI jinakA AtmabhAva kiMcit mAtra bhI kSobhako prApta nahI hotA, una jJAnIke jJAnakA vicAra karate hue bhI mahatI nirjarA hotI hai, isame sarAya nahI hai / 737 vANiyA, pauSa vadI 4, zukra, 1953 vizeSa ghAtaka hai, aura vAravAra jahA~ anicchAse udayake kisI Arambha aura parigrahakA icchApUrvaka prasaga ho to AtmalAbhako asthira evaM aprazasta pariNAmakA hetu hai, isame to sazaya nahIM hai, parantu eka yogase vaha prasaga rahatA ho vahA~ bhI AtmabhAvakI utkRSTatAko bAdhaka tathA AtmasthiratAko a karanevAlA, vaha Arambha-parigrahakA prasaMga prAya hotA hai, isaliye parama kRpAlu jJAnIpuruSone tyAgamArgakA upadeza diyA hai, vaha mumukSujIvako dezase aura sarvathA anusaraNa karane yogya hai / vavANiyA, sa0 1953* 738 OM + apUrva avasara evo kyAre Avaze ? kyAre thaIzu bAhyAtara nirgratha jo ? sarva saMbaMdhanaM baMdhana tIkSNa chedIne, vicarazu kava mahatpuruSane patha jo ? // apUrva 0 1 // sarva bhAvathI audAsInyavRtti karI, mAtra deha te saMyamahetu hoya jo; anya kAraNe anya kazu kalpe nahIM, dehe paNa kiMcit mUrchA nava joya jo // apUrva0 2 // darzanamoha vyatIta thaI Upajyo bodha je, deha bhinna kevala caitanyanu jJAna jo; tethI prakSINa cAritramoha vilokiye, vateM eva zuddhasvarUpanuM dhyAna jo // apUrva0 3 // * isa kAvyakA nirNIta samaya nahI milatA / + bhAvArtha - aisA apUrva avasara kaba AyegA ki jaba maiM bAhya tathA amyatarase nigraMtha banU~gA ? sarva sabadhoke vaghanakA tIkSNatAse chedanakara mahApurupoke mArgapara kaba calUgA ? // 1 // mana sabhI parabhAvoke prati sarvathA udAsIna ho jAye, deha bhI kevala sayaMmasAdhanAke liye hI rahe, kisI sAsArika prayojanake liye kisI bhI vastukI icchA na kareM, aura phira dehame bhI kiMcitmAtra mUrcchA na rahe / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 2 // darzanamoha vyatIta hokara dehase bhinna kevala caitanyasvarUpakA bodharUpa jJAna utpanna hotA hai, jisase cAritramoha prakSINa huA dikhAI detA hai, aisA zuddha svarUpakA vyAna jahA~ rahatA hai aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 3 // Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 30 vo varSa AtmasthiratA aNa saMkSipta yoganI, mukhyapaNe to varte, dehaparyanta jo ghora parISaha ke upasarga bhaye karI, Avo zake nahI te sthiratAno aMta jo|| apUrva0 4 // saMyamanA hetuthI yogapravartanA, svarUpalakSe jinaAjJA AdhIna jo; te paNa kSaNa kSaNaghaTatI jAto sthitimAM, aMte thAye nijasvarUpamAM lIna jo // apUrva0 5 // paMca viSayamAM rAgadveSa virahitatA, paca pramAde na maLe manano kSobha jo; dravya, kSetra ne kALa, bhAva pratibagha vaNa, vicara udayAdhIna paNa vItalobha jo // apUrva0 6 // krodha pratye to varte krodhasvabhAvatA, mAna pratye to donapaNAnu mAna jo; mAyA pratye mAyA sAkSI bhAvanI, lobha pratye nahIM lobha samAna jo|| apuurv07|| bahu upasargakartA pratye paNa krodha nahIM, vade cakrI tathApi na maLe mAna jo; veha jA paNa mAyA thAya na romamAM, . lobha nahIM cho prabaLa siddhi nidAna jo // apuurv08|| mana, vacana aura kAyAke tIna yogokI pravRttiko niruddha karake dhyAnamagna honese vaha AtmasthiratA mukhyata dehaparyaMta akhaDa banI rahatI hai tathA ghora paripahase athavA upasargake bhayase usa sthiratAkA anta nahI A sakatAaisA apUrva avasara kava AyegA ? // 4 // sayamake hetuse hI tIna yogokI pravRtti hotI hai aura vaha bhI jinAjJAke anusAra AtmasvarUpameM akhaDa sthira rahane ke lakSyase hotI hai tathA vaha pravRtti bhI prati kSaNa ghaTatI huI sthitimeM hotI hai tAki antame nijasvarUpameM lIna ho jAye / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 5 // pA~ca indriyo ke viSayomeM rAgadveSa nahI rahatA, (1) indriya (2) vikayA, (3) kapAya, (4) sneha aura (5) nidrA ina pAMca pramAdose manameM kisI prakArakA kSobha nahI hotA tathA dravya, kSetra, kAla aura bhAvake prativandhaka binA hI lobharahita hokara udayavazAt vicaraNa hotA hai aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 6 // krodhake prati krodha svabhAvatA arthAt krodhake prati krodha karanekI vRtti rahatI hai, mAnake prati apanI dInatAkA mAna hotA hai, mAyAke prati sAkSIbhAvakI mAyA rahatI hai arthAt mAyA panI ho to sAkSIbhAvakI mAyA kI jAye, lobhale pani usake samAna lobha nahI rahatA arthAt lobha karanA ho to lobha jaisA na huA jAye-lobhakA lobha na kiyA jAye / aisA apUrva avasara kaba AyegA? // 7 // bata upasarga karanevAleke prati bhI krodha nahIM AtA, yadi cakravartI vadana kare to bhI leza mAtra mAna utpanna nahI hotA, dehakA nAza hotA ho to bhI eka romameM bhI mAyA utpanna nahI hotI, cAhe jaisI pravala Adisidi pragaTa ho to bhI usakA lezamAtra lona nahIM hotA-aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 8 // Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 zrImad rAjacandra sAdi anata anaMta samAdhisUkhamAM. anaMta , darzana, jJAna anaMta sahita jo|| apUrva0 19 // je pada zrI sarvajJe dIThaM jJAnamAM, kahI zakyA nahIM paNa te zrI bhagavAna jo; teha svarUpane anya vANI te zu kahe ? anubhavagocara mAtra rahya te jJAna jo // apUrva0 20 // eha paramapada prAptinu karyu dhyAna me, gajA vagara ne hAla manoratharUpa jo; to paNa nizcaya rAjacaMdra manane rahyo, prabhuAjJA thAzuM te ja svarUpa jo // apUrva0 21 // 739 morabI, mAgha sudI 9, budha, 1953 munijIke prati, vavANiyA patra milA thA / yahA~ zukravArako AnA huA hai / yahA~ kucha dina sthiti saMbhava hai| naDiyAdase anukramase kisa kSetrakI ora vihAra honA sabhava hai, tathA zrI devakIrNa Adi muniyokA kahA~ ekatra honA saMbhava hai, yaha sUcita kara sakeM to sUcita karanekI kRpA kiijiyegaa| dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase yo cAro prakArase aprativadhatA, AtmatAse rahanevAle nigraMthake liye kahI hai, yaha vizeSa anuprekSA karane yogya hai| ' abhI kina zAstrokA vicAra karanekA yoga rahatA hai, yaha sUcita kara sake to sUcita karanekI kRpA kiijiyegaa| - zrI devakIrNa-Adi muniyoko namaskAra prApta ho / 740 moravI, mAgha sudI 9, budha, 1953 'Atmasiddhi' kA vicAra karate hue AtmA saMbaMdhI kucha bhI anuprekSA rahatI hai yA nahI ? yaha likha sakeM to likhiyegaa| koI puruSa svaya vizeSa sadAcArame tathA sayamame pravRtti karatA hai, usake samAgamame Aneke icchuka jIvoko, usa paddhatike avalokanase jaisA sadAcAra tathA saMyamakA. lAbha hotA hai, vaisA lAbha prAya vistRta upadezase bhI nahI hotA, yaha dhyAname rakhane yogya hai| __741 . morabI, mAgha sudI, 10, zukra, 1953 sarvajJAya namaH yahA~ kucha dina taka sthiti honA saMbhava hai| zrI sarvajJa bhagavAnane isa padako apane jJAnameM dekhA, paratu ve bhI ise nahI kaha sake / to phira anya alpajJakI vANIse usa svarUpako kaise kahA jA sake ? yaha jJAna to mAtra anubhavagocara hI hai // 20 // maiMne isa paramapadakI prAptikA dhyAna kiyA hai| use prApta karanekI zakti pratIta nahI hotA, isaliye abhI to yaha manoratharUpa hai / to bhI rAjacadra kahate haiM ki hRdayameM yaha nizcaya rahatA hai ki prabhuko AjJAkA ArAdhana karanese usI paramAtmasvarUpako prApta kareMge // 21 // / Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vo varSa 577 abhI IDara jAnekA vicAra rakhate haiN| taiyAra rhe| zrI Dugarako Aneke liye vinatI kreN| unhe bhI taiyAra rkheN| unake cittame yo Aye ki vAravAra jAnA honese lokApekSAme yogya nahI dikhAyI detaa| kyoki umrame atara | paratu aisA vicAra karanA yogya nahI hai| paramArthadRSTi puruSako avazya karane yogya aise samAgamake lAbhame yaha vikalparUpa aMtarAya kartavya nahI hai| isa bAra samAgamakA vizeSa lAbha honA yogya hai / isaliye zrI Dugarako anya sabhI vikalpa chor3akara AnekA vicAra rakhanA caahiye| zrI Dugara tathA laherAbhAI Adi mumukSuoko yathAyogya / Aneke bAreme zrI Dugarako kucha bhI sazaya na rakhanA yogya hai| 742 morabI, mAgha vadI 4, ravi, 1953 saMskRtakA paricaya na ho to kiijiyegaa| jisa taraha anya mumukSujIvoke cittame aura jagame nirmala bhAvakI vRddhi ho usa taraha pravRtti kartavya hai| niyamita zravaNa karAyA jAye tathA Arabha-parigrahake svarUpako samyak prakArase dekhate hue, ve nivRtti aura nirmalatAko kitane pratibadhaka hai yaha bAta cittame dRDha ho aisI parasparame jJAnakathA ho yaha kartavya hai| ___743 ' morabI, mAgha vadI 4, ravi, 1953 "sakaLa saMsArI indriyarAmI, muniguNa AtamarAmI re| mukhyapaNe je AtamarAmI, te kahiye niSkAmI re||'-muni zrI AnadaghanajI tIno patra mile the| abhI lagabhaga padraha dinase yahA~ sthiti hai| abhI yahA~ kucha dina aura rahanA saMbhava hai| patrAkAkSA aura darzanAkAkSA mAlUma huI hai| abhI pana Adi likhaneme bahuta hI kama pravRtti ho sakatI hai| samAgamake bAreme abhI kucha bhI uttara likhanA azakya hai| zrI lallujI aura zrI devakaraNajI 'AtmasiddhizAstra' kA vizepata manana kreN| dUsare maniyoko bhI praznavyAkaraNa Adi sUtra satpuruSake lakSyase sunAye jAyeM to sunaayeN| zrI sahajAtmasvarUpase yathAyogya / 744 vavANiyA, mAgha vadI 12, zani, 1953 te mATa UbhA karajoDI, jinavara AgaLa kahIe re| samayacaraNa sevA zuddha dejo, jema mAnadadhana lahIe re ||-muni zrI AnadaghanajI 'karmagratha' nAmakA zAstra hai, use abhI Adise aMta taka paDhanekA, sunanekA aura anuprekSA karanekA paricaya rakha sakeM to rkhiyegaa| abhI use paDhane aura sunaneme nitya prati do se cAra ghaDA niyamapUrvaka vyatIta karanA yogya hai| 1 bhAvArtha-sava sasArI jIva indriyasukhameM hI ramaNa karanevAle haiM, aura kevala munijana hI AtmarAmI hai| jo mulyatAse AtmarAmI hote hai ve niSkAmI kahe jAte haiN| 2 bhAvArya-isa kAraNa meM hAtha joDa khaDA rahakara jineMdra bhagavAnase prArthanA karatA hU~ ki ve mujhe zAstrAnasAra cAritrako zuddha sevA pradAna kareM, jisase maiM jAnadaghana-mokSa prApta karUM / Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 T ,,, 1 zrImad rAjacandra nagnabhAva, muNDabhAva saha asnAnatA, adatadhovana Adi parama prasiddha jo; keza, roma, nakha ke age zRMgAra nahI, dravyabhAva sayamamaya, nigraMtha siddha jo // apUrva0 9 // n samadarzitA, zatru mitra pratye varte mAna amAne varte te ja jIvita ke maraNe nahI nyUnAdhikatA, svabhAva jo; bhava mokSe paNa zuddha varte samabhAva jo // apUrva0 10 // ekAkI vicarato vaLI smazAnamAM, vaLI parvatamAM vAgha siMha saMyoga jo; aDola Asana, ne manamAM nahI kSobhatA, parama mitrAno jANe pAmyA yoga jo // apUrva 0 11 // ghora tapazcaryAmAM paNa manane tApa nahIM, sarasa anne nahI manane prasannabhAva jo; rajakaNa ke riddhi vaimAnika devanI, sarve mAnyA pudgala eka svabhAva jo // apUrva0 12 // ema parAjaya karIne cAritramohano, A tyA jyA karaNa apUrva bhAva jo; zreNI kSapakataNI karIne ArUDhatA, ananya citana atizaya zuddhasvabhAva jo // apUrva0 13 // moha svayaMbhUramaNa samudra tarI karI, sthiti tyAM jyAM kSINa moha guNasthAna jo; - digavaratA, kezalucana, snAna tathA data-dhAvanakA tyAga, keza, roma, nakha ora zarIrakA zrRMgAra na karanA ityAdi atyadhika prasiddha municaryAse vAhya tyAgarUpa dravyasayama aura kaSAyAdikI nivRttirUpa bhAvasayamase pUrNa nigraMtha avasthA prApta ho - aisA - apUrva avasara kava AyegA ? // 9 // jahA~ zatrumitrake prati samadarzitA hai, mAna-apamAna meM samabhAva hai, jIvana aura maraNameM nyUnAdhikatAkA bhAva nahI hai tathA jahA~ sasAra aura mokSame bhI zuddha samabhAva hai--aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 10 // aura smazAna Adi nirjana sthAname akele vicarate hue, parvata, vana AdimeM bAgha, siMha Adi krUra eva hiMsaka prANiyokA sayoga honepara bhI manameM jarA bhI kSobha na ho; pratyuta aisA samajheM ki mAno parama mitra mile haiM, aisI AtmadRSTise unake samIpameM bhI nirbhaya eva sthira Asanase dhyAnamagna rahU~ - aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 11 // ghora tapazcaryAmeM bhI manuko satApa na ho, svAdiSTa bhojanase manameM prasannatA na ho, rajakaNa aura vai devakI Rddhime antara na mAnU~ ---- donoko samAna samajhU / tattvadRSTise khAdya padArtha, dhUla aura vaimAnika devakI ghana - sapatti sabhI pudgalarUpa hI haiM / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 12 // isa prakAra AtmasthiratA vighnabhUta kaSAya -- nokaSAyarUpa * cAritramohakA parAjaya karake AThaveM apUrvakaraNa guNasthAnakI prApti ho, jisase mohanIyakarmakA kSaya karanemeM sumartha kSapakazreNIpara ArUDha hokara AtmAke atizaya zuddha svabhAva ke ananya cintanameM tallIna ho jAU~ / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 13 // Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa aMta samaya tyAM pUrNasvarUpa vItarAga thaI, pragaTA nija kevaLa jJAna nidhAna jo // apUrva0 14 // cAra karma ghanadhAtI te vyavaccheda jyAM, bhavanA vIjataNo AtyaMtika nAza jo; sarva bhAva jJAtA draSTA saha zuddhatA, kRtakRtya prabhu vIrya anaMta prakAza jo // apUrva0 15 // vedanIyAdi cAra karma varte jahAM, baLI sodarIvat AkRti mAtra jo; te dehAyuSa AdhIna jenI sthiti che, AyuSa pUrNe, maTiye daihika pAtra jo // apUrva0 16 // mana, vacana, kAyA ne karmanI vargaNA, chUTe jahAM sakaLa pudgala saMbaMdha jo; evaM ayogI guNasthAnaka tyA vartatuM, mahAbhAgya sukhadAyaka pUrNa abaMdha jo // apUrva0 17 // eka paramANu mAtranI maLe na sparzatA, pUrNa kalaMka rahita aDola svarUpa jo; zuddha nirajana caitanyamUrti ananyamaya, agurulaghu, amUrta sahajapadarUpa jo // apUrva 0 18 // yogayI, pUrvaprayogAdi kAraNanA Urdhvagamana siddhAlaya prApta susthita jo; 1 575 moharUpI svayaMbhUramaNa samudrako pAra karake kSINamoha nAmake bArahaveM guNasthAnameM Akara raheM, aura vahAM atarmuhUrtameM pUrNa vItarAgasvarUpa hokara apane kevalajJAnakI nidhiko pragaTa karU~ / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? ||14|| jahA~ cAra ghanaghAtI karmoM - jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura aMtarAya kA nAza ho jAtA hai, vahA~ sasArake vIjakA Atyatika nAza ho jAtA hai aise anata catuSTayarUpa paramAtmapadakI prApti ho, aura sarva bhAvokA zuddha jJAtA-draSTA hokara kRtakRtyadazA pragaTe aura anata vIryakA prakAza ho - aisA apUrva avasara kava AyegA ? // 95 // jahA~para-terahaveM guNasthAnameM jalI huI rassIkI AkRtike samAna vedanIya Adi cAra aghAtI karma hI zeSa raha jAte hai, unakI sthiti dehAyuke adhIna hai, aura Ayu-karmake nAza honepara unakA bhI nAza ho jAtA hai, jisase zarIra dhAraNa karanA hI nahI rahatA - aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 16 // jahA mana, vacana, kAyA ora karmakI vargaNArUpa samasta pudgalokA savadha chUTa jAtA hai, aise ayogI guNasthAnameM alpa samaya rahakara mahAbhAgya svarUpa anata sukhadAyaka pUrNaM avaghapada - muktapada prApta ho / aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 17 // ayogI guNasthAna meM eka paramANu mAtrakA bhI sparza-vadha nahI hotA / yaha svarUpa karmarUpa kalaka rahita ora pradezoke niSkapanase acala zuddha sahaja AtmasvarUpa hai| aisI zuddha, nirajana, cetanyamUrti eka AtmAmaya, aguru laghu aura amUrta sahajAtmasvarUpadazA pragaTa ho - aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 18 // pUrvaprayogAdi kAraNoke yogase Urdhvagamana kara sAdi-anata samAvisulase pUrNa aura anata jJAna-darzanasahita siddhapadameM susthita ho--aisA apUrva avasara kaba AyegA ? // 19 // Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 zrImada rAjacandra sAdi anata anaMta samAghisukhamAM, anaMta darzana, jJAna anaMta sahita jo|| apUrva0 19 // je pada zrI sarvajJe dIrcha jJAnamAM, kahI zakyA nahIM paNa te zrI bhagavAna jo; teha svarUpane anya vANI te zu kahe ? anubhavagocara mAtra rahyaM te jJAna jo // apUrva0 20 // eha paramapada prAptinu kayuM dhyAna me, gajA vagara ne hAla manoratharUpa jo; to paNa nizcaya rAjacaMdra manane rahyo, prabhumAjJAme thAzuM te ja svarUpa jo // apUrva0 21 // morabI, mAgha sudI 9, budha, 1953 munijIke prati, vavANiyA patra milA thA / yahA~ zukravArako AnA huA hai| yahA~ kucha dina sthiti sabhava hai| naDiyAdase anukramase kisa kSetrakI ora vihAra honA sabhava hai, tathA zrI devakIrNa Adi muniyokA kahA~ ekatra honA sabhava hai, yaha sUcita kara sake to sUcita karanekI kRpA kiijiyegaa| dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase yo cAro prakArase apratibaMdhatA, AtmatAse rahanevAle nigraMthake liye kahI hai, yaha vizeSa anuprekSA karane yogya hai| ___abhI kina zAstrokA vicAra karanekA yoga rahatA hai, yaha sUcita kara sakeM to sUcita karanekI kRpA kiijiyegaa| - zrI devakIrNa-Adi muniyoko namaskAra prApta ho / 740 morabI, mAgha sudI 9, budha, 1953 ' 'Atmasiddhi' kA vicAra karate hue AtmA sabadhI kucha bhI anuprekSA rahatI hai yA nahIM ? yaha likha sakeM to likhiyegaa| ___ koI puruSa svaya vizeSa sadAcArame tathA sayamame pravRtti karatA hai, usake samAgamame Aneke icchuka jIvoko, usa paddhatike avalokanase jaisA sadAcAra tathA sayamakA lAbha hotA hai, vaisA lAbha prAya vistRta upadezase bhI nahI hotA, yaha dhyAname rakhane yogya hai| 741 morabI, mAgha sudI, 10, zukra, 1953 - sarvajJAya namaH yahA~ kucha dina taka sthiti honA sabhava hai| zrI sarvajJa bhagavAnane isa padako apane jJAnameM dekhA, paratu ve bhI ise nahIM kaha sake / to phira anya alpajJakI vANIse usa svarUpako kaise kahA jA sake ? yaha jJAna to mAtra anubhavagocara hI hai // 20 // / maine isa paramapadako prAptikA dhyAna kiyA hai| use prApta karanekI zakti pratIta nahI hoto, isaliye abhI to yaha manoratharUpa hai / to bho rAjacaMdra kahate haiM ki hRdayameM yaha nizcaya rahatA hai ki prabhuko AjJAkA ArAdhana karanese usI paramAtmasvarUpako prApta kareMge // 21 // Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 577 abhI Dara jAnekA vicAra rakhate he| taiyAra rhe| zrI Dugarako Aneke liye vinatI kreN| unhe bhI taiyAra rakhe / unake cittame yo Aye ki vAravAra jAnA honese lokApekSAme yogya nahI dikhAyI detA / kyoki umra me aMtara | paratu aisA vicAra karanA yogya nahI hai / paramArthadRSTi puruSako avazya karane yogya aise samAgamake lAbhame yaha vikalparUpa aMtarAya kartavya nahI hai / isa vAra samAgamakA vizeSa lAbha honA yogya hai / isaliye zrI Dugarako anya sabhI vikalpa chor3akara AnekA vicAra rakhanA cAhiye / 1 zrI DuMgara tathA laherAbhAI Adi mumukSuoko yathAyogya | 'Aneke bAreme zrI Dugarako kucha bhI sazaya na rakhanA yogya hai / morabI, mAgha vadI 4, ravi, 1953 saMskRtakA paricaya na ho to kIjiyegA / jisa taraha anya mumukSujIvoke cittame aura jagame nirmala bhAvakI vRddhi ho usa taraha pravRtti kartavya hai / niyamita zravaNa karAyA jAye tathA Arabha - parigraha ke svarUpako samyak prakAra se dekhate hue, ve nivRtti aura nirmalatAko kitane pratibaMdhaka hai yaha bAta cittame dRDha ho aisI parasparame jJAnakathA ho yaha kartavya hai / 742 743 moravI, mAgha vadI 4, ravi, 1953 " sakaLa saMsArI indriyarAmI, muniguNa AtamarAmI re / 7 mukhyapaNe je AtamarAmI, te kahiye niSkAmI re // ' - muni zrI AnadaghanajI tIno patra mile the| abhI lagabhaga pandraha dinase yahA~ sthiti hai| abhI yahA~ kucha dina aura rahanA saMbhava hai / patrAkAMkSA aura darzanAkAkSA mAlUma huI hai / abhI patra Adi likhaneme bahuta hI kama pravRtti ho sakatI hai | samAgamake bAreme abhI kucha bhI uttara likhanA azakya hai / zrI lallujI aura zrI devakaraNajI 'AtmasiddhizAstra' kA vizeSata bhI praznavyAkaraNa Adi sUtra satpuruSa ke lakSyase sunAye jAyeM to sunAyeM / manana kreN| dUsare muniyoko zrI sahajAtmasvarUpa se yathAyogya | 744 vavANiyA, mAgha vadI 12, zani, 1953 -- te mATa UbhA karajoDI, jinavara AgaLa kahIe re / samayacaraNa sevA zuddha dejo, jema Anadaghana lahIe re // - muni zrI AnadaghanajI 'karmagratha' nAmakA zAstra hai, use abhI Adise ata taka paDhanekA, sunanekA aura anuprekSA karanekA paricaya rakha sakeM to rakhiyegA / abhI use paDhane aura sunaneme nitya prati do se cAra ghaDA niyamapUrvaka vyatIta karanA yogya hai / 1 bhAvArtha-satha sasArI jIva indriyatusameM hI ramaNa karanevAle hai, aura kevala munijana hI AtmarAmI haiM / jo mukhyatAse AtmarAmI hote haiM ve niSkAmI kahe jAte haiM / 2 bhAvArtha - isa kAraNa me hAtha joDa khaDA rahakara jiteMdra bhagavAna se prArthanA karatA hU~ ki ve mujhe zAstrAnusAra cAritrako zuddha sevA pradAna kareM, jisase meM Anadaghana - mokSa prApta karU Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 zrImad rAjacandra 745 ___vavANiyA, phAguna sudI 2, 1953 ekAMta nizcayanayase mati Adi cAra jJAna, saMpUrNa zuddha jJAnako apekSAse vikalpa jJAna kahe jA sakate hai, paratu sapUrNa zuddha jJAna arthAt sampUrNa nirvikalpa jJAna utpanna honeke ye jJAna sAdhana hai| usame bho zrutajJAna mukhya sAdhana hai| kevalajJAna utpanna hone meM ata taka usa jJAnakA avalabana hai / , yadi koI jIva pahalese isakA tyAga kara de to kevalajJAnako prApta nahIM hotA / kevalajJAna takakI dazA prApta karane kA hetu zrutajJAnase hotA hai| 746 vavANiyA, phAguna sudI 2, 1953 tyAga virAga na cittamA, thAya na tene jnyaan| aTake tyAga virAgamAM, to bhUle nija bhAna // jahAM kalpanA jalpanA, tahAM mAnu duHkha chaaNii| miTe kalpanA jalpanA, taba vastu tina pAI // 'paDhI pAra kahA~. pAvano, miTe na manako caar| jyo koluke bailaku', ghara ho koza hajAra // ' 'mohanIya'kA svarUpa isa jIvako vAravAra atyata vicAra karane yogya hai| mohinIne mahAna munozvaroko bhI palabharame apane pAzame phaMsAkara Rddhi-siddhise atyata vimukta kara diyA hai, zAzvata sukhako chInakara unhe kSaNabhaMguratAme lalacAkara bhaTakAyA hai| nirvikalpa sthiti lAnA, AtmasvabhAvame ramaNa karanA aura mAtra draSTAbhAvase rahanA aisA jJAniyokA jagaha jagaha vodha hai, isa bodhake yathArtha prApta honepara isa jIvakA kalyANa hotA hai|' ' jijJAsAme rahe yaha yogya hai| karma mohanIya bheda be, darzana cAritra nAma / / / haNe bodha vItarAgatA, acUka upAya Ama // OM zAtiH . 747 vavANiyA, phAguna sudI 2, zukra, 1953 sarva muniyoko namaskAra prApta ho / muni zrI devakaraNajI 'dInatA' ke vIsa dohe kaNThastha karanA cAhate hai, isame AjJAkA atikrama nahI hai| arthAt ve dohe kaNThastha karane yogya hai| karma anata prakAranA, temAM mukhye aatth| temA musye mohanIya, haNAya te kahuM paatth|| karma mohanIya bheda ve, darzana cAritra naam| haNe bodha vItarAgatA, upAya acUka Ama // -zrI 'AtmasiddhizAstra' - 748 vavANiyA, phAguna sudI 4, ravi, 1953 jahA~ upAya nahI vahA~ kheda karanA yogya nahI hai / unhe zikSA arthAt upadeza dekara sudhAra karanekA vada rakhakara, milate rahakara kAma nivAhanA hI yogya hai| 1 artha ke liye dekheM 'Atmasiddhi' kA padya / - 2 arthake liye dekhe 'Atmasiddhi' kA padya 103 / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vo varSa 579 jAnanese pahale upAlabha likhanA ThIka nahI / tathA upAlabhase akla lA denA muzkila hai| aklakI varSA kI jAtI hai to bhI ina logokI rIti abhA rAstepara nahI AtI / vahA~ kyA upAya ? . . unake prati koI dUsarA kheda karanA vyartha hai| karmavadhakI vicitratA hai isase sabhIko saccI bAta samajhame nahI A sakatI / isaliye unake doSakA kyA vicAra karanA?' ' 749 - vavANiyA, phAguna vadI 11, 1953 tribhovanako likhI huI ciTThI tathA suNAva aura peTalAdake patra mile haiN| ' . 'karmagratha' kA vicAra karanese kaSAya AdikA bahutasA svarUpa yathArtha samajhame nahI AtA, vaha vizeSata anuprekSAse, tyAgavRttike balase aura samAgamase samajhame Ane yogya hai| 'jJAnakA phala virati hai' / vItarAgakA yaha vacana sabhI mumukSuoko nitya smaraName rakhane yogya hai| jise paDhanese, samajhanese aura vicAranese AtmA vibhAvase, vibhAvake kAryose aura vibhAvake pariNAmase udAsa na huA, vibhAvakA tyAgI na huA, vibhAvake kAryokA aura vibhAvake phalakA tyAgI na huA, vaha paDhanA, vaha vicAranA aura vaha samajhanA ajJAna hai| vicAravRttike sAtha tyAgavRttiko utpanna karanA yahI vicAra saphala hai, yaha jJAnIke kahanekA paramArtha hai| ___ samayakA avakAza prApta karake niyamitarUpase do-se cAra ghaDI taka muniyoko abhI 'sUryagaDAga' kA vicAra karanA yogya hai-zAta aura virakta cittse| / 750+ / vavANiyA, phAguna sudI 6, soma, 1953 muni zrI lallujo tathA devakaraNajI Adike prati sahaja samAgama ho jAye athavA ye loga icchApUrvaka samAgama karaneke liye Ate ho to samAgama karaneme kyA hAni hai ? kadAcita virodhavRttise ye loga samAgama karate ho to bhI kyA hAni hai ? hame to unake prati kevala hitakArI vRttise, avirodha dRSTise samAgamame bhI , bartAva karanA hai| isame kyA parAbhava hai ? .mAtra udIraNA karake samAgama karanekA abhI kAraNa nahIM hai| Apa.saba mumukSuoMke AcAra savadhI unhe koI sazaya ho to bhI vikalpakA avakAza nahIM hai / vaDavAme satpurupake samAgamame gaye Adi savadhI prazna kareM to usake uttarame to itanA hI kahanA yogya hai ki "Apa, hama aura saba AtmahitakI kAmanAse nikale hai, aura karane yogya bhI yahI hai / jisa puruSake samAgamame hama Aye hai usake samAgamame Apa kabhI Akara pratIti kara dekheM ki unake AtmAkI dazA kaisI hai ? aura ve hame kaise upakArI he ? abhI Apa isa bAtako jAne deN| vaDavA taka sahajame bhI jAnA ho sakatA hai, aura yaha to jJAna, darzana Adike upakArarUpa prasagame jAnA huA hai, isaliye AcArakI' maryAdAke bhaMgakA vikalpa karanA yogya nahIM hai| rAgadeSa parikSINa honekA mArga jisa puruSake upadezase kucha bhI samajhame Aye, prApta ho, usa purupakA upakAra kitanA ? aura vaise puruSako kaise bhakti karanI, use Apa hI zAstra Adise vicAra kara dekhe| hama to vaisA kucha nahI kara sake kyoki unhone svaya yo kahA thA ki - ' 'Apake manipanakA sAmAnya vyavahAra aisA hai ki isa avirati puruSake prati vAhya vandanAdi vyavadvAra kartavya nahI hai| usa vyavahArako Apa bhI nibhAyeM / usa vyavahArako Apa rakheM isame ApakA svacchada nahI hai, isaliye rakhanA yogya hai / bahutase jIvoko mazayakA hetu nahI hogA / hame kucha vaMdanAdikI apekSA nahIM hai|' isa prakArase jinhone sAmAnya vyavahArako bhI nibhAyA thA, unako dRSTi kaisI honI cAhiye, + dekheM Aka 502 / Apha 502 ke upaneke bAda yaha pana mitisahita sArA milA hai, isaliye yahA phirase diyA hai / Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 zrImada rAjacandra isakA Apa vicAra kreN| kadAcit abhI Apako yaha bAta samajhame na Aye to Age jAkara samajhame AyegI, isa vAtame Apa niHsadeha rahe / dUsare kucha sanmArgarUpa AcAra-vicArame hamArI zithilatA huI ho to Apa kahe kyoki vaisI zithilatA to dUra kiye vinA hitakArI mArga prApta nahI ho sakatA, aisI hamArI dRSTi hai|" ityAdi prasagase kahanA yogya lage to kahe, aura unake prati adveSabhAva hai aisA spaSTa unake dhyAname Aye vaisI vRtti eva rItise vartana kareM, isame sazaya kartavya nahI hai| dUsare sAdhuoke bAreme Apako kucha kahanA kartavya nahIM hai| samAgamame Aneke bAda bhI unake cittame kucha nyUnAdhikatA rahe to bhI vikSipta na hoveN| unake prati prabala adveSa bhAvanAse bartAva karanA hI svadharma hai| ___751 vavANiyA, phAguna vadI 11, ravi, 1953 OM saryajJAya nama 'Atmasiddhi' me kahe hue samakitake prakArokA vizeSArtha jAnanekI icchA sabadhI patra milA hai| Atmasiddhime tIna prakArake samakita upadiSTa hai(1) AptapuruSake vacanako pratItirUpa, AjJAkI apUrva rucirUpa, svacchadanirodhatAse AptapuruSako bhaktirUpa, yaha samakitakA pahalA prakAra haiN| (2) paramArthakI spaSTa anubhavAzase pratIti yaha samakitakA dUsarA prakAra hai| (3) nirvikalpa paramArthaanubhava yaha samakitakA tIsarA prakAra hai| pahalA samakita dUsare samakitakA kAraNa hai| dUsarA samakita tIsare samakitakA kAraNa hai / vItarAgane tIno samakita mAnya kiye haiN| tIno samakita upAsanA karane yogya hai, satkAra karane yogya haiM; aura bhakti karane yogya haiN| kevalajJAna utpanna honeke antima samaya taka vItarAgane satpuruSake vacanoke AlaMbanakA vidhAna kiyA hai; arthAt bArahaveM kSINamoha guNasthAnakaparyaMta zrutajJAnase AtmAke anubhavako nirmala karate karate usa nirmalatAkI sapUrNatA prApta honepara kevalajJAna' utpanna hotA hai| usake utpanna honeke pahale samaya taka satpuruSakA upadiSTa mArga AdhArabhUta hai, yaha jo kahA hai vaha niHsadeha satya hai| / 752, vavANiyA, phAguna vadI 11, ravi, 1953 lezyA-jIvake kRSNa Adi dravyakI taraha bhAsamAna pariNAma / , . adhyavasAya-lezyA-pariNAmakI kucha spaSTarUpase pravRtti / saMkalpa-kucha bhI pravRtti karanekA nirdhArita adhyavasAya / vikalpa-kucha bhI pravRtti karanekA apUrNa anirdhArita, sadehAtmaka adhyavasAya / . . sajA-kucha bhI Age poche ko ciMtanazaktivizeSa, athavA smRti / / pariNAma-jalake dravaNasvabhAvakI taraha dravyakI kathacit avasthAtara pAnekI zakti hai, usa avasthAtarakI vizepa dhArA, vaha pariNati hai| . . ajJAna-mithyAtvasahita matijJAna tathA zrutajJAna ho to vaha 'ajJAna' hai|" vibhagajJAna-mithyAtvasahita atIdriya jJAna ho vaha 'vibhagajJAna' hai| , . vijJAna-kucha bhI vizeSarUpase jAnanA yaha 'vijJAna' hai| Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 753 ( 1 ) RSabha jinezvara prItama mAharo re, ora na cAha re kaMta / rokyo sAheba saMga na parihare re, bhAge sAdi anata // RSabha0 1 nAbhirAjAke putra zrI RSabhadevajI tIrthaMkara mere parama priya hai, jisase meM dUsare svAmIko na cAhU~ / ye svAmI aise hai ki prasanna hone para phira kabhI saga nahI chor3ate / jabase saMga huA tabase usakI Adi hai, paraMtu vaha saga aTala honese anata hai // 1 // vizeSArtha : - jo svarUpajijJAsu puruSa haiM ve, jo pUrNa zuddha svarUpako prApta hue haiM aise bhagavAnake svarUpame apanI vRttiko tanmaya karate haiM, jisase apanI svarUpadazA jAgRta hotI jAtI hai aura sarvotkRSTa yathAkhyAtacAritrako prApta hotI hai| jaisA bhagavAnakA svarUpa hai, vaisA hI zuddhanayako dRSTise AtmAkA svarUpa hai / isa AtmA aura siddha bhagavAnake svarUpame aupAdhika bheda hai| svAbhAvikarUpase dekheM to AtmA siddha bhagavAnake tulya hI hai / siddha bhagavAnakA svarUpa nirAvaraNa hai, aura vartamAname isa AtmAkA svarUpa AvaraNasahita hai, aura yahI bheda hai, vastutaH bheda nahI hai / usa AvaraNake kSINa ho jAnese AtmAkA svAbhAvika siddhasvarUpa pragaTa hotA hai / 581 vavANiyA, 1953 aura jaba taka vaha svAbhAvika siddha svarUpa pragaTa nahI huA, taba taka svAbhAvika zuddha svarUpako prApta hue haiM aise siddha bhagavAnakI upAsanA kartavya hai, isI taraha ahaMta bhagavAnakI upAsanA bhI kartavya hai, kyoki ve bhagavAna sayogI siddha hai / sayogarUpa prArabdhake kAraNa ve dehadhArI haiM, paratu ve bhagavAna svarUpasamavasthita haiM / siddha bhagavAna aura unake jJAname, darzaname, cAritrame yA vIryame kucha bhI bheda nahI hai; isaliye arhata bhagavAnakI upAsanAse bhI yaha AtmA svarUpalayako pA sakatA hai / pUrva mahAtmAone kahA hai - 'je jANai arihaMte, dasva guNa pajjayehi ya / so jANai niya appa, moho khalu jAi tassa layaM // ' jo arhata bhagavAnakA svarUpa dravya, guNa aura paryAyase jAnatA hai, vaha apane AtmAke svarUpako jAnatA hai aura nizcayase usake mohakA nAza ho jAtA hai / usa bhagavAnakI upAsanA kisa anukramase jIvoko kartavya hai, use zrI AnadaghanajI nauveM stavaname kahanevAle haiM, jisase usa prasagapara vistArase kahege / bhagavAna siddhako nAma, gotra, vedanIya aura Ayu ina karmoMkA bhI abhAva hai, ve bhagavAna sarvathA karmarahita hai | bhagavAna arhatako AtmasvarUpako AvaraNa karanevAle karmoMkA kSaya rahatA hai, paraMtu uparyukta cArakarmIkA pUrvabadha, vedana karake kSINa karane taka unheM rahatA hai, jisase ve paramAtmA sAkAra bhagavAna kahane yogya haiM / una arhata bhagavAname jinhone pUrvakAlame 'tIrthaMkaranAmakarma kA zubhayoga utpanna kiyA hotA hai, ve 'tIrthakara bhagavAna' kahe jAte haiN| jinake pratApa, upadezabala AdikI zobhA mahApuNyayogake udayase AzcaryakArI hotI hai| bharatakSetrame vartamAna avasarpiNIkAlame aise caubIsa tIrthaMkara hue haiM- zrI deva zrI vardhamAna taka / vartamAnakAlame ve bhagavAna siddhAlayame svarUpasthitarUpase virAjamAna hai| paratu 'bhUtaprajJApanIyanaya' se uname 'tIrthakarapada' kA upacAra kiyA jAtA hai| usa aupacArika nayadRSTise una covIsa bhagavAnako stutirUpase ina caubIsa stavanokI racanA kI hai / Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 zrImad rAjacandra siddha bhagavAna sarvathA amUrtapadame sthita honese unake svarUpakA sAmAnyataH citana karanA duSkara hai / arhata bhagavAnake svarUpakA mUladRSTise ciMtana karanA to vaisA hI duSkara hai, paraMtu sayogI padake avalaMbanapUrvaka ciMtana karanese vaha sAmAnya jIvoke liye bhI vRtti sthira honekA kucha sugama upAya hai / isa kAraNa ahaMta bhagavAnake stavanase siddhapadakA stavana ho jAnepara bhI itanA vizeSa upakAra samajhakara zrI AnadadhanajIne caubIsa tIrthaMkaroke stavanarUpa isa caubIsIkI racanA kI hai / namaskAramantrame bhI ahaMtapada prathama rakhanekA hetu itanA hI hai ki unakI vizeSa upakAritA hai| bhagavAnake svarUpakA ciMtana karanA yaha paramArthadRSTivAna puruSoke liye gauNatAse svasvarUpakA hI citana hai / 'siddhaprAbhRta' me kahA hai 'jArisa siddha sahAvo, tArisa sahAvo savvajIvANaM / tamhA siddhaMtaraI, kAyavvA bhavvajohi // ' jaisA siddha bhagavAnakA AtmasvarUpa hai vaisA saba jIvokA AtmasvarUpa hai, isaliye bhavya jIvoko siddhatvame ruci kartavya hai|| isI taraha zrI devacadrasvAmIne zrI vAsupUjyake stavaname kahA hai ki 'jinapUjA re te nijapUjanA' / yadi yathArtha mUladRSTise dekheM to jinakI pUjA vaha AtmasvarUpakA hI pUjana hai / svarUpAkAkSI mahAtmAone yo jina bhagavAna tathA siddha bhagavAnakI upAsanAko svarUpakI prAptikA hetu mAnA hai / kSINamoha guNasthAnaparyaMta yaha svarUpaciMtana jIvake liye prabala avalabana hai| aura phira mAtra akelA adhyAtmasvarUpacintana jIvako vyAmoha utpanna karatA hai, bahutase jIvoko zuSkatA prApta karAtA hai, athavA svecchAcAritA utpanna karatA hai, athavA unmatta pralApadazA utpanna karatA hai| bhagavAnake svarUpake dhyAnAvalavanase bhaktipradhAnadRSTi hotI hai, aura adhyAtmadRSTi gauNa hotI hai| jisase zuSkatA, svecchAcAritA aura unmatta pralApatA nahI hotI, AtmadazA balavAna ho jAnese svAbhAvika adhyAtmapradhAnatA hotI hai / AtmA svAbhAvika ucca guNoko bhajatA hai| isaliye zuSkatA Adi doSa utpanna nahI hote, aura bhaktimArgake prati bhI jugupsita nahI hotA / svAbhAvika AtmadazA svarUpalInatAko prApta karatI jAtI hai| jahA~ ahaMta Adike svarUpadhyAnake AlaMbanake binA vRtti AtmAkAratA bhajatI hai, [apUrNa (2) vItarAga stavana vItarAgome Izvara aise RSabhadeva bhagavAna mere svAmI hai| isaliye aba maiM dUsare patikI icchA nahI karatI, kyoki ye prabhu rIjhaneke bAda sAtha nahI choDate / ina prabhukA yoga prApta honA usako Adi hai; paratu vaha yoga kabhI bhI nivRtta nahI hotA, isaliye ananta hai| 1 Anandaghana tIrthakara stavanAvalIkA yaha vivecana likhate hue isa jagaha apurNa choDa diyA gayA hai| sazodhaka 2 zrI RSabhajinastavana RSabha jinezvara prItama mAharo re, ora na cAhu re kanta / rIjhyo sAheva saga na parihare re, bhAge sAdi ananta ||RSabha0 1 koI kata kAraNa kASThabhakSaNa kare re, milazaM katane dhAya / e meLo navi kahiye sabhave re meLo ThAma na ThAya |RSabha0 3 koI pavirajana ati ghaNu tapa kare re, patirajana tanatApa / e patirajana me navi citta dharya re, raMjana dhAtu meLApa ||Rssbh0 4 vahA~..." Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA~ varSa 583 jagatake bhAvose udAsIna hokara caitanyavRtti zuddha caitanyasvabhAvame samavasthita bhagavAname prItimAna huI, usakA Anandadhanajo harSa pradarzita karate haiN| apanI zraddhA nAmakI sakhIko AnandaghanajIkI cetanyavRtti kahatI hai- "he sakhI | maiMne RSabhadeva bhagavAnase lagna kiyA hai, aura ye bhagavAna mujhe sabase pyAre haiN| ye bhagavAna mere pati hue hai, isaliye ava maiM dUsare kisI bhI patiko icchA karU~ hI nahI / kyoki anya saba janma, jarA, maraNa Adi dukhoMse Akula-vyAkula haiM, kSaNabharake liye bhI sukhI nahI hai; aise jIvako pati banAnese mujhe sukha kahA~se ho sakatA hai ? bhagavAna RSabhadeva to ananta avyAbAdha sukhasamAdhiko prApta hue haiM, isaliye unakA Azraya lUM to mujhe usI vastukI prApti ho / yaha yoga vartamAname prApta honese he sakhI / mujhe paramazItalatA huii| dUsare patikA to kisI samaya viyoga bhI ho jAye, parantu mere ina svAmIkA to kisI bhI samaya viyoga hotA hI nhii| jabase ye svAmI prasanna hue hai tabase kisI bhI dina saMga nahI chodd'te| ina svAmIke yogake svabhAvako siddhAntame 'sAdi-ananta' arthAt isa yogake honekI Adi hai, parantu kisI dina inakA viyoga honevAlA nahI hai. isaliye ananta hai, aisA kahA hai, isaliye aba mujhe kabhI bhI ina patikA viyoga hogA hI nahI // 1 // he sakhI | isa jagatame patikA viyoga na honeke liye striyA~ jo nAnA prakArake upAya karatI haiM ve upAya sacce nahI haiM, aura isa taraha mere patikI prApti nahIM hotii| una upAyoke mithyApanako batalAneke liye unamese thoDese upAya tujhe batAto hU~'-koI eka strI to patike sAtha kASThame jala jAnekI icchA karatI hai, ki jisase patike sAtha milApa hI banA rahe, paratu usa milApakA kucha saMbhava nahIM hai, kyoki vaha pati to apane karmAnusAra use jahA~ jAnA thA vahAM calA gyaa| aura jo strI satI hokara milApakI icchA karatI hai vaha strI bhI milApake liye eka citAme jalakara maranekI icchA karatI hai to bhI vaha apane pharmAnusAra dehako prApta honevAlI hai, dono eka hI jagaha deha dhAraNa kare, aura pati-patnIrUpase yoga prAptakara niratara sukha bhogeM aisA koI niyama nahI hai| isaliye usa patikA viyoga huA, aura usakA yoga bhI asabhava rahA, aise patike milApako maiMne jhUThA mAnA hai, kyoki usakA Thaura-ThikAnA kucha nahI hai| athavA prathama padakA yaha artha bhI hotA hai ki paramezvararUpa patikI prAptike liye koI kASThakA bhakSaNa karatA hai, arthAt paMcAgniko dhUnI jalAkara usame kASTha homakara usa agnikA pariSaha sahana karatA hai, aura isase aisA samajhatA hai ki paramezvararUpa patiko pA leMge, paratu yaha samajhanA mithyA hai, kyoki pacAgni tApaneme usakI pravRtti hai, usa patikA svarUpa jAnakara, usa patike prasanna honeke kAraNoko jAnakara una kAraNokI upAsanA vaha nahIM karatA, isaliye vaha paramezvararUpa patiko kahA~se pAyegA ? usakI matikA jisa svabhAvame pariNamana huA hai usI prakArakI gatiko vaha pAyegA, jisase usa milApakA koI Thaura-ThikAnA nahIM hai // 3 // he sakhI | koI patiko rijhAneke liye aneka prakArake tapa karatI hai, paratu vaha mAtra zarIrako kaSTa hai| ise patiko rAjI karanekA mArga meMne samajhA nahIM hai| patiko rajana karaneke liye to donokI dhAtuokA milApa honA caahiye| koI stro cAhe jitane kaSTase tapazcaryA karake apane patiko rijhAnekI icchA kare to bhI jaba taka vaha strI apanI prakRtiko patiko prakRtike svabhAvAnusAra na kara sake tava taka prakRti koI kahe lIlA re alakha alakha taNI re, lakha pUre mana aash| doSarahitane lolA navi ghaTe re, lolA doSa vilAna pana0 5 cittaprasanne re pUjana phaLa kapa re, pUjA akhaTita eha / phapaTarahita paI Avana arapaNA re, Anadaghana padareha ||rupm0 6 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra kI pratikUlatAke kAraNa vaha pati prasanna hotA hI nahI hai, aura usa strIko mAtra apane zarIrame kSudhA Adi kaSTokI prApti hotI hai / isI taraha kisI mumukSukI vRtti bhagavAnako patirUpase prApta karanekI ho to vaha bhagavAna ke svarUpAnusAra vRtti na kare aura anya svarUpame rucimAna hote hue aneka prakArakA tapa karake kaSTakA sevana kare, to bhI vaha bhagavAnako nahI pAtA, kyoki jaise pati-patnIkA saccA milApa, aura saccI prasannatA dhAtuke ekatvame hai vaise he sakhI / bhagavAna me patibhAvako isa vRttiko sthApana karake use yadi acala rakhanA ho to usa bhagavAnake sAtha dhAtumilApa karanA hI yogya hai, arthAt ve bhagavAna jisa zuddhacaitanyadhAturUpase pariNamita hue haiM vaisI zuddhacetanyavRtti karanese hI usa dhAtumese pratikUla svabhAva nivRtta honese aikya honA saMbhava hai, aura usI dhAtumilApase usa bhagavAnarUpa patikI prAptikA kisI bhI samaya viyoga nahI hogA ||4|| 584 he sakhI / koI phira aisA kahatA hai ki yaha jagata aise bhagavAnakI lIlA hai ki jisake svarUpako pahacAnanekA lakSya nahI ho sakatA, aura vaha alakSya bhagavAna sabakI icchA pUrNa karatA hai, isaliye vaha yo samajhakara isa jagatako bhagavAnakI lIlA mAnakara, usa bhagavAnako usa svarUpase mahimA gAneme hI apanI icchA pUrNa hogI, (arthAt bhagavAna prasanna hokara usame lagnatA karegA) aisA mAnatA hai, paraMtu yaha mithyA hai, kyoki vaha bhagavAnake svarUpake ajJAnase aisA kahatA hai / jo bhagavAna anaMta jJAnadarzanamaya sarvotkRSTa sukhasamAdhimaya hai, vaha bhagavAna isa jagatakA karttA kaise ho sakatA hai ? aura lIlAke liye pravRtti kese ho sakatI hai ? lIlAkI pravRtti to sadoSame hI sabhava hai / jo pUrNa hotA hai vaha kucha icchA hI nahI karatA / bhagavAna to anata avyAbAdha sukhase pUrNa hai, usame anya kalpanAkA avakAza kahA~se ho ? lIlAko utpatti kutUhalavRttise hotI hai / vaisI kutUhalavRtti to jJAna-sukhakI aparipUrNatAse hI hotI hai / bhagavAname to ve dono (jJAna aura sukha) paripUrNa hai, isaliye usakI pravRtti jagatako racanerUpa lIlAme ho hI nahI sakatI / yaha lIlA to doSakA vilAsa hai aura sarAgIko ho usakA sabhava hai| jo sarAgI hotA hai vaha dveSasahita hotA hai, aura jise ye dono hote hai, use krodha, mAna, mAyA, lobha Adi sabhI doSokA honA sabhava hai / isaliye yathArtha dRSTise dekhate hue to lIlA doSakA hI vilAsa hai, aura aise doSavilAsakI icchA to ajJAnIko hI hotI hai / vicAravAna mumukSu bhI aise doSavilAsakI icchA nahI karate, to anata jJAnamaya bhagavAna usakI icchA kyo karege ? isaliye jo usa bhagavAnake svarUpako lIlAke kartRtvabhAvase samajhatA hai, vaha bhrAti hai, aura usa bhrAtikA anusaraNa karake bhagavAnako prasanna karanekA jo mArga vaha apanAtA hai vaha bhI bhrAtimaya hI hai, jisase bhagavAnarUpa patiko use prApti nahI hotI ||5|| he sakhI / patiko prasanna karaneke to kaI prakAra haiM / aneka prakArake zabda, sparza Adike bhogase patikI sevA kI jAtI hai / aise aneka prakAra haiM, paratu ina sabame cittaprasannatA hI sabase uttama sevA hai, aura vaha aisI sevA hai jo kabhI khaDita nahI hotI / kapaTarahita hokara AtmArpaNa karake patikI sevA karane se atyaMta Anadake samUhakI prAptikA bhAgyodaya hotA hai / bhagavAnarUpa patikI sevAke aneka prakAra hai / dravyapUjA, bhAvapUjA aura AjJApUjA / dravyapUjAke bhI aneka bheda haiM, paraMtu uname sarvotkRSTa pUjA to citta prasannatA arthAt usa bhagavAname caitanyavRttikA parama harSase ekatvako prApta karanA hI hai, isIme saba sAdhana samA jAte hai / yaho akhaMDita pUjA hai, kyoki yadi citta bhagavAname lIna ho to dUsare yoga bhI cittAdhIna honese bhagavAnake adhIna hI haiM, aura cittakI lInatA bhagavAnamese dUra na ho to hI jagatake bhAvome udAsInatA rahatI hai aura uname grahaNa-tyAgarUpa vikalpakI pravRtti nahI hotI, jisase vaha sevA akhaMDa hI rahatI hai / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA~ varSa jaba taka cittame dUsarA bhAva ho taba taka yadi yaha pradarzita kareM ki Apake sivAya dUsare meM merA koI bhI bhAva nahI hai to yaha vRthA hI hai aura kapaTa hai / aura jaba taka kapaTa hai taba taka bhagavAnake caraNo me AtmArpaNa kahA~se ho ? isaliye jagatake sabhI bhAvose virAma prApta karake, vRttiko zuddha caitanya bhAvayukta karanese hI usa vRttime anyabhAva na rahanese zuddha kahI jAtI hai aura vaha niSkapaTa kahI jAtI hai| aisI caitanyavRtti bhagavAname lIna kI jAye vahI AtmArpaNatA kahI jAtI hai| dhana-dhAnya Adi sabhI bhagavAnako arpita kiye ho, parantu yadi AtmA arpaNa na kiyA ho arthAt usa AtmAkI vRttiko bhagavAname lIna na kiyA ho to usa dhana-dhAnya AdikA arpaNa karanA sakapaTa hI hai, kyoki arpaNa karanevAlA AtmA athavA usakI vRtti to anyatra lIna hai| jo svaya anyatra lIna hai usake arpaNa kiye hue dUsare jaDa padArtha bhagavAname kahA~se arpita ho sakeMge? isaliye bhagavAname cittavRttiko lInatA hI Atma-arpaNatA hai, aura yahI AnadaghanapadakI rekhA arthAt parama avyAbAdha sukhamaya mokSapadakI nizAno hai| arthAt jise aisI dazAko prApti ho jAye vaha parama AnadaghanasvarUpa mokSako prApta hogaa| aise lakSaNa hI lakSaNa hai // 6 // RSabhajinastavana spuurnn| prathama stavaname bhagavAname vRttike lIna honerUpa harpa batAyA, parantu vaha vRtti akhaDa aura pUrNarUpase lIna ho to hI AnaMdaghanapadakI prApti hotI hai, jisase usa vRttikI pUrNatAko icchA karate hue AnadaghanajI dUsare tIrthaMkara zrI ajitanAthakA stavana karate hai| jo pUrNatAkI icchA hai, use prApta honeme jo jo vighna dekhe unhe AnadaghanajI sakSepame isa dUsare stavaname bhagavAnase nivedana karate hai, aura apane puruSatvako mada dekhakara khedakhinna hote hai, aisA batAkara, puruSatva jAgrata rahe aisI bhAvanAkA ciMtana karate hai| he sakhI | dUsare tIrthaMkara ajitanAtha bhagavAnane pUrNa lInatAkA jo mArga pradarzita kiyA hai arthAt jo samyak cAritrarUpa mArga prakAzita kiyA hai vaha, dekhatA hU~, to ajita arthAt jo mere jaise nirbala vattike mumukSuse jItA na jA sake aisA hai, bhagavAnakA nAma ajita hai vaha to satya hai, kyoki jo baDe baDe parAkramI puruSa kahe jAte hai. unase bhI jisa guNoke dhAmarUpa pathakA jaya nahI huA, usakA bhagavAnase jaya kiyA hai, isaliye bhagavAnakA ajita nAma to sArthaka hI hai| aura anata guNoke dhAmarUpa usa mArgako jItanese bhagavAnakA guNadhAmatva siddha hai| he sakhI / parantu merA nAma puruSa kahA jAtA hai, vaha satya nahI hai| bhagavAnakA nAma ajita hai| jaise vaha tadrUpa guNake kAraNa hai vase merA nAma purupa tadrUpa guNake kAraNa nahI hai| kyoki puruSa to use kahA jAtA hai ki jo puruSArthasahita ho-svaparAkramasahita ho, parantu maiM to vaisA nahI hai| isaliye bhagavAnase kahatA hU~ ki he bhagavAna | ApakA nAma jo ajita he vaha to saccA hai. parantu merA nAma jo puruSa hai vaha to jhUThA hai| kyoki Apane rAga, dvepa, ajJAna, krodha, mAna, mAyA, lobha Adi doSokA jaya kiyA hai, isaliye Apa ajita kahe jAne yogya haiM, parantu unhI dopone mujhe jIta liyA hai, isaliye merA nAma puruSa kaise kahA jAye ? // 1 // he sakhI / usa mArgako pAneke liye divya netra cAhiye / carmanetroMse dekhate hue to samasta sasAra 1 dUsarA zrI ajitajinastavana pathaDo nihALu re vIjA jina taNo re, ajita ajita gaNadhAma / je teM jItyA re teNe hu jotiyo re, puruSa kizyaM muja nAma ? // pavaDo0 1 carama nayaNa karI mAraga jovatA re, bhalyo sayala sasAra / jeNe nayaNe karI mAraga joviye re, nayaNa te divya vicAra / / payaDo0 2 ---- mra/.animan Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586 zrImad rAjacandra bhUlA huA hai| usa paramatattvakA vicAra honeke liye jo divya netra cAhiye, uma divya netrakA nizcayase vartamAnakAlame viyoga ho gayA hai| he sakhI | usa ajita bhagavAnane ajita honeke liye apanAyA huA mArga kucha ina carmacakSuoMse dikhAyI nahIM detaa| kyoki vaha mArga divya hai, aura atarAtmadRSTise hI usakA avalokana kiyA jA sakatA hai / jisa taraha eka gA~vase dUsare gaoNvame jAneke liye pRthvItalapara saDaka vagairaha mArga hote haiM, usI taraha yaha kucha eka gaoNvase dUsare gA~va jAneke mArgakI taraha bAhya mArga nahIM hai, athavA camacakSuse dekhanepara vaha dIkhane yogya nahI hai, carmacakSuse vaha atIdriya mArga kucha dikhAyI nahI detA // 2 // [apUrNa] 754 savat 1953 he jJAtaputra bhagavan / kAlakI balihArI hai| isa bhAratake hInapuNya manuSyoko terA satya, akhaDa aura pUrvApara aviruddha zAsana kahA~se prApta ho ? usake prApta honeme isa prakArake vighna utpanna hue hai-tujhase upadiSTa zAstrokI kalpita arthase virAdhanA kI, kitanokA to samUla hI khaDana kara diyA, dhyAnakA kArya aura svarUpakA kAraNarUpa jo terI pratimA hai, usase kaTAkSadRSTise lAkho loga phira gaye, tere bAdame paraparAse jo AcArya puruSa hue unake vacanome aura tere vacanome bhI zakA DAla dii| ekAtakA upayoga karake tere zAsanakI niMdA kii| he zAsana devI | kucha aisI sahAyatA de ki jisase maiM dUsaroko kalyANake mArgakA bodha kara sakU~use pradarzita kara sakU~,-sacce puruSa pradarzita kara sakate haiN| sarvottama nigraMtha-pravacanake bodhakI ora mor3akara unhe ina AtmavirAdhaka pathoMse pIche khIcaneme sahAyatA de / / terA dharma hai ki samAdhi aura bodhime sahAyatA denaa| [nijI 755 savat 1953 OM namaH anata prakArake zArIrika aura mAnasika duHkhoMse Akula-vyAkula jIvokI una duHkhose chUTanekI aneka prakArase icchA hote hue bhI unase ve mukta nahI ho sakate, isakA kyA kAraNa hai ? aisA prazna aneka jIvoko huA karatA hai, parantu usakA yathArtha samAdhAna kisI virala jIvako hI prApta hotA hai / jaba taka dukhakA mUla kAraNa yathArtharUpase jAnaneme na AyA ho, taba taka use dUra karaneke liye cAhe jaisA prayatna kiyA jAye, to bhI dukhakA kSaya nahI ho sakatA, ora usa dukhake prati cAhe jitanI aruci, apriyatA Ara anicchA ho, to bhI usakA anubhava karanA hI par3atA hai| avAstavika upAyase usa dukhako miTAnekA prayatna kiyA jAye, aura vaha prayatna asahya parizramapUrvaka kiyA gayA ho, phira bhI vaha dukha na miTanese dukha miTAneke icchuka mumukSuko atyanta vyAmoha ho jAtA hai, athavA huA karatA hai ki isakA kyA kAraNa ? yaha dukha dUra kyo nahI hotA ? kisI bhI taraha mujhe usa dukhakI prApti icchita nahI honepara bhI, svapname bhI usake prati kucha bhI vRtti na honepara bhI, usakI prApti huA karatI hai, aura maiM jo jo prayatna karatA hU~ ve saba niSphala jAkara duHkhakA anubhava kiyA hI karatA hU~, isakA kyA kAraNa ? kyA yaha du kha kisIkA miTatA hI nahI hogA ? dukhI honA hI jIvakA svabhAva hogA ? kyA koI eka jagatakartA Izvara hogA, jisane isI taraha karanA yogya samajhA hogA? kyA yaha bAta bhavitavyatAke adhIna hogI? athavA kinhI mere pUrvakRta aparAyokA phala hogA ? ityAdi aneka prakArake vikalpa jo jIva manasahita dehadhArI haiM ve kiyA karate haiM, aura jo jIva manarahita haiM ve avyaktarUpase duHkhakA anubhava karate haiM aura ve avyaktarUpase usa du khake miTanekI icchA rakhA karate hai| Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 587 30 vo varSa isa jagatame prANI mAtrakI vyakta athavA avyakta icchA bhI yahI hai, ki kisI bhI prakArase mujhe dukha na ho, aura sarvathA sukha ho| isIke liye prayatna honepara bhI yaha dukha kyo nahI miTatA ? aisA prazna anekAneka vicAravAnoko bhI bhUtakAlame huA thA, vartamAnakAlame bhI hotA hai, aura bhaviSyakAlame bhI hogA / una anatAnata vicAravAnomese anata vicAravAnone usakA yathArtha samAdhAna pAyA, aura du khase mukta hue| vartamAnakAlame bhI jo jo vicAravAna yathArtha samAdhAna prApta karate haiM, ve bhI tathArUpa phalako pAte hai aura bhaviSyakAlame bhI jo jo vicAravAna yathArtha samAdhAna prApta kareMge ve saba tathArUpa phala prApta karege isame sazaya nahI hai| zarIrakA du kha mAtra auSadha karanese miTa jAtA hotA, manakA du kha dhana Adike milanese dUra ho jAtA hotA, aura bAhya sasarga sambandhI du kha manapara kucha asara na DAla sakatA hotA to du kha miTaneke liye jo jo prayatna kiye jAte hai ve sabhI jIvoke prayatna saphala ho jaate| parantu jaba aisA hotA dikhAyI na diyA tabhI vicArakhAnoko prazna utpanna huA ki duHkha miTanekA koI dUsarA hI upAya honA cAhiye, yaha jo upAya kiyA jA rahA hai vaha ayathArtha hai, aura sArA zrama vRthA hai / isaliye usa du khakA mUla kAraNa yadi yathArtharUpase jAnaneme A jAye aura tadanusAra hI upAya kiyA jAye, to duHkha miTatA hai, nahI to miTatA hI nahI / jo vicAravAna du khake yathArtha mUla kAraNakA vicAra karaneke liye kaTibaddha hue, uname bhI kisIko hI usakA yathArtha samAdhAna hAtha lagA aura bahutase yathArtha samAdhAna na pAnepara bhI mativyAmoha Adi kAraNose, ve yathArtha samAdhAna pA gaye hai aisA mAnane lage aura tadanusAra upadeza karane lage aura bahutase loga unakA anusaraNa bhI karane lge| jagatame bhinna bhinna dharmamata dekhaneme Ate haiM unakI utpattikA mukhya kAraNa yahI hai| 'dharmase du kha miTatA hai', aisI bahutase vicAravAnokI mAnyatA huI / parantu dharmakA svarUpa samajhanemeM eka dUsareme bahata antara paDa gayA / bahutase to apane mUla viSayako cUka gaye, ora bahutase to usa viSayame matike thaka jAnese aneka prakArase nAstika Adi pariNAmoko prApta ho gye| da khake mUla kAraNa aura unakI kisa taraha pravRtti huI, isake sambandhame yahA~ thoDese mukhya abhiprAya sakSepame batAte haiN| da kha kyA hai ? usake mUla kAraNa kyA haiM ? aura ve kisa taraha miTa sakate hai ? tatsabadhI jino arthAt vItarAgone apanA jo mata pradarzita kiyA hai use yahA~ sakSepame kahate he - aba, vaha yathArtha hai yA nahI ? usakA avalokana karate hai - jo upAya batAye hai ve samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra haiM, athavA tInokA eka nAma 'samyakmokSa' hai| una vItarAgone samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrame samyagdarzanakI mukhyatA aneka sthalomeM kamI ke yayapi samyagjJAnase hI samyagdarzanakI bhI pahacAna hotI hai, to bhI samyagdarzana rahita jJAna sasAra arthAt duHkhakA heturUpa honese samyagdarzanakI mukhyatAko grahaNa kiyA hai| jojo samyagdarzana zuddha hotA jAtA hai. tyo tyo samyakcAritrake prati vIrya ullasita hotA jAtA hai aura kramase samyakcAritrakI prApti honekA samaya A jAtA hai, jisase AtmAme sthira svabhAva siddha hotA jAtA hai, aura kramase pUrNa sthira svabhAva pragaTa hotA hai, aura AtmA nijapadame lIna hokara Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 zrImad rAjacandra sarva karmakalakase rahita honese eka zuddha AtmasvabhAvarUpa mokSame parama avyAbAdha sukhake anubhavasamudrame sthita hA jAtA hai| samyagdarzanakI prAptise jaise jJAna samyakasvabhAvako prApta hotA hai, yaha samyagdarzanakA parama upakAra hai, vaise hI samyagdarzana kramase zuddha hotA huA pUrNa sthira svabhAva samyakacAritrako prApta ho isake liye samyagjJAnake valakI use saccI AvazyakatA hai| usa samyagjJAnakI prAptikA upAya vItarAgazruta aura usa zrutatattvopadeSTA mahAtmA hai| vItarAgazrutake parama rahasyako prApta hue asaga tathA parama karuNAzIla mahAtmAkA yoga prApta honA atizaya kaThina hai| mahadbhAgyodayake yogase hI vaha yoga prApta hotA hai isame sazaya nahI hai / kahA hai ki - tahA ruvANaM samaNANaMuna zramaNa mahAtmAoke pravRttilakSaNa paramapuruSane isa prakAra kahe haiM : una mahAtmAmoke pravRttilakSaNose abhyataradazAke cihna nirNIta kiye jA sakate haiM, yadyapi pravRttilakSaNokI apekSA abhyataradazA savadhI nizcaya anya bhI nikalatA hai| kisI eka zuddha vRttimAna mumukSuko vaisI abhyataradazAkI parIkSA AtI hai| aise mahAtmAoMke samAgama aura vinayakI kyA jarUrata hai ? cAhe jaisA bhI puruSa ho, parantu jo acchI taraha zAstra paDhakara sunA de aise pUruSase jIva kalyANakA yathArtha mArga kyo prApta na kara sake ? aisI AzakAkA samAdhAna kiyA jAtA hai - aise mahAtmA puruSokA yoga atIva durlabha hai| acche dezakAlame bhI aise mahAtmAokA yoga durlabha hai, to aise duHkhamukhya kAlame vaisA ho isame kucha kahanA hI nahI rahatA / kahA hai ki - yadyapi vaise mahAtmA puruSokA kvacit yoga milatA hai, to bhI zuddha vRttimAna mumukSu ho to vaha unake muharttamAtrake samAgamame apUrva guNako prApta kara sakatA hai| jina mahApuruSoke vacana-pratApase cakravatI muhUrttamAtrame apanA rAjapATa choDakara bhayakara vaname tapazcaryA karaneke liye cala nikalate the, una mahAtmA puruSoke yogase apUrva guNa kyo prApta na ho ? __ acche dezakAlame bhI kvacit vaise mahAtmAokA yoga ho jAtA hai, kyoki ve apratibaddha vihArI hote haiM / taba aise puruSokA nitya saga rahanA kisa taraha ho sakatA hai ki jisase mamukSujIva saba dukhokA kSaya karaneke ananya kAraNokI pUrNarUpase upAsanA kara sake ? bhagavAna jinane usake mArgakA avalokana isa taraha kiyA hai - nitya unake samAgamame AjJAdhIna rahakara pravRtti karanI cAhiye, aura isake liye bAhyAbhyatara parigraha AdikA tyAga karanA hI yogya hai| jo sarvathA vesA tyAga karaneke liye samartha nahI hai, unhe isa prakAra dezatyAgapUrvaka pravRtti karanA yogya hai / usake svarUpakA isa taraha upadeza kiyA hai : Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... 30 vaoN varSa 589 usa mahAtmA puruSake guNokI atizayatAse, samyakAcaraNase, paramajJAnase, paramazAtise, paramanivRttise mumukSujIvakI azubha vRttiyA~ parAvartita hokara zubhasvabhAvako pAkara svarUpake prati muDatI jAtI hai| usa puruSake vacana AgamasvarUpa hai, to bhI vAravAra apanese vacanayogakI pravRtti na honese tathA niratara samAgamakA yoga na bananese, tathA usa vacanakA zravaNa smaraName tAdRza na raha sakanese; tathA bahutase bhAvokA svarUpa jAnaneme parAvartanakI jarUrata- honese, aura anuprekSAke balakI, vRddhike liye vItarAgazrutavItarAgazAstra eka balavAna upakArI sAdhana hai, / yadyapi-prathama to vaise mahAtmApuruSoke dvArA hI usakA rahasya jAnanA cAhiye, phira vizuddhadRSTi ho jAnepara vaha zruta mahAtmAke samAgamake aMtarAyame bhI balavAna, upakAra karatA hai, athavA jahA~ kevala vaise mahAtmAokA yoga ho hI nahIM sakatA, vahA~ bhI vizuddha dRSTimAnako vItarAgazruta' paramApakArI hai, aura isIliye mahApuruSone eka loMkase lekara dvAdazAMga paryaMta racanA kI hai| "... usa dvAdazAgake mala upadeSTA sarvajJa vItarAga hai, ki jinake svarUpakA mahAtmA puruSa nirantara dhyAna karate haiM, aura usa padako prAptime hI sarvasvaM samAyA-huA-hai, aisA pratItise anubhava karate hai| sarvajJa vItarAgake vacanoko dhAraNa karake mahAna AcAryone dvAdazAgIkI racanA kI thI, aura tadAzrita AjJAkArI mahAtmAone dUsare aneka nirdoSa zAstrokI racanA kI hai / dvAdazAgake nAma isa prakAra hai| . 2(1). AcArAga,, (2) sUtrakRtAga; (3) sthAnAga, (4) samavAyAga, (5) bhagavatI, (6) jJAtAdharmakathAga, (7) upAsakadazAga, (8) atakRtadazAga, (9) anuttaraupapAtika, (10) praznavyAkaraNa, (11)-vipAka aura-(12) dRSTivAda | 7 : 5 7 ..,' : :: . uname isa prakArase nirUpaNa hai :- . .. ... kAladoSase unamese bahutase sthalokA visarjana ho gayA aura mAtra alpa sthala rahe haiN|' 1. jo alpa sthala rahe hai unhe ekAdazAgake nAmase 'zvetAmbara AcArya kahate haiN| digambara isase anumata na hote hue yo kahate hai ki :- . . . . .: / :, : . / visavAda yA matAgrahakI dRSTise usame dono sampradAya bhinna bhinna mArgakI bhA~ti dekhaneme Ate hai| dIrghadRSTise dekhanepara usake bhinna ho kAraNa dekhaneme Ate hai| ' cAhe jaisA ho, paratu isa prakArase dono bahuta pAsame A jAte haiM :vivAdake aneka sthala to aprayojana jaise haiM, prayojana jaise hai ve bhI parokSa haiN| zrotAko vyAnayoga Adi bhAvokA upadeza karanese nAstika Adi bhAva utpanna honekA avasara AtA hai, athavA zuSkajJAnI honekA avasara AtA hai| . aba yaha prastAvanA yahA~ sakSipta karate hai, ora jisa mahApuruSaneyadi isa taraha supratIta ho to - . . . "hiMsArahie dhambhe aTThArasa dosa vivajjie deve| niggaMthe pavayaNe saddahaNaM hoI sammattaM // 1 // bhAvArtha-hiMsArahita dharma, aThAraha dopasi rahita deva aura niyapravacanameM zraddhA karanA samyaktva hai| Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 11 J "jIvake liye mokSamArga hai, nahI to unmArga hai| 16. wine 8 sarvaM jIvoMko hitakArI, sarvaM du khoke kSayakA eka AtyaMtika upAya, parama sadupAyarUpa vItarAgadarzana hai / usakI pratItime, usake anusaraNase, usakI AjJAke parama avalabanase jIva' bhavasAgara tara jAtA hai| 'samavAyAga sUtra' meM kahA hai 449 ka sarvaM du khokA kSaya karanevAlA eka parama sadupAya, 201507 hai zrImada rAjacandra T tathA 2 lo AtmA kyA hai ? karma kyA hai ? usakA katrtA kauna hai ? usakA upAdAna kauna hai ?- nimitta kauna hai ? ' usakI sthiti kitanI hai ? karttA kaise hai ? kisa parimAName vaha bA~dha sakatA hai ?" ityAdi bhAvokA svarUpa jaisA nirgrathasiddhAtame spaSTa, sUkSma aura saMkalanApUrvaka hai vaisA kisI bhI darzanameM nahI hai / " [apUrNa ] * 1 - Folk kasaMvat 1953 17, kula 1 1 kI apane samAdhAna ke liye yathAzakti jainamArgako jAnA hai, usakA sakSepame kucha bhI viveka (vicAra) karatA hai "# 2, 1,, * PP vaha jainamArga jisa padArthakA astitva hai usakA astitva aura jisakA astitva nahI hai ' usakA nAstitva mAnatA hai jisakA astitva hai, vaha do prakArase hai, aisA kahate hai jIva aura ajIva / ye padArtha spaSTa bhanna haiM / koI apane svabhAvakA tyAga nahI kara sakatA / 19 15 ajIva rUpo aura arUpI do prakArase hai| 'jIva anata haiM / - pratyeka jIva tIno kAlome bhinna bhinna hai / jJAna, darzana Adi lakSaNo se jIva pahacAnA jAtA hai / pratyeka jIva asakhyAta pradezakI avagAhanAse rahatA hai / saMkoca vikAsakA bhAMjana hai / anAdise karmagrAhaka hai / tathArUpa svarUpa jAnanese, pratItime lAnese, sthira pariNAma honepara usa karma kI nivRtti hotI hai / svarUpase jIva varNa, gadha, rasa aura spazaMse rahita hai / ajara, amara aura zAzvata vastu 1 hai / ' 756 S 3 jainamArgaviveka - :: 757 OM d d namaH siddhebhyaH " mokSasiddhAMta anata avyAbAdha sukhamaya paramapadakI prApti ke liye bhagavAna sarvajJadvArA nirUpita' 'mokSasiddhAta' usa bhagavAnako parama bhaktise namaskAra karake kahatA hU~ / 555 dravyAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dharmakathAnuyogale, mahAnidhi vItarAga pravacanako namaskAra karatA hU~ | 1747 nI - karmarUpa-vairIkA parAjaya karanevAle arhata bhagavAna, zuddha cetanyapadme siddhAlayame virAjamAna siddha bhagavAna, jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vIrya ina mokSake pA~ca AcAroMkA AcaraNa karanevAle aura anya TILIT hana HT Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .30 vA vaSa. ' bhavya jIvoMko usa AcArameM pravRtta karanevAle AcArya bhagavAna, dvAdazAgake abhyAsI " aura "usa zrutakA zabda, artha aura rahasyase anya bhavya jIvoko, adhyayana karAnevAle' upAdhyAya' bhagavAna, ' aura 'mokSamArgakA AtmajAgRtipUrvaka sAdhana karanevAle sAdhu bhagavAnako me parama bhaktise namaskAra karatA huuN| // zrI RSabhadeva zrI mahAvIraparyaMta bharatakSetrake "vartamAna 'caubIsa tIrthaMkaroke 'parama upakArakA mai " 575 phalakale vAraMvAra smaraNa karatA hU~ / [g] vartamAnakAlake carama tIrthaMkaradeva zrImAna vardhamAna jinakI zikSA se abhI mokSamArga astitvame hai, unake isa upakArako suvihita puruSa vAravAra Azcaryamaya dekhate haiM / kAladoSase apAra zrutasAgarake bahutase bhAgakA visarjana hotA gayA aura vindumAtra athavA alpamAtra vartamAname vidyamAna haiM ! C 7 1 aneka sthaloke visarjana honese, aneka sthalome sthUla nirUpaNa rahA honese nigraMtha bhagavAnake usa zrutakA pUrNaM lAbha, vartamAna manuSyoko isa kSetrame prApta nahI hotA |-- OM vi - aneka matamatAtara Adike utpanna honekA hetu bhI yahI hai, aura isIliye nirmala - Atmatattvake abhyAsI ma~hAtmAokI alpatA ho gaI / 5 104 6 zrutake alpa raha jAnepara bhI, matamatAMtara aneka honepara bhI, samAdhAnake kitane hI sAdhana parokSa honepara bhI, mahAtmA puruSoke kvacit kvacit hI rahanepara bhI, he Aryajano / samyagdarzana, zrutakA rahasyabhUta paramapadakA patha, AtmAnubhava ke hetu, samyakcAritra aura vizuddha AtmadhyAna Aja bhI vidyamAna hai, yaha parama harSakA kAraNa hai| 151 vartamAnakAlako nAma du. SamakAla hai ! isaliye aneka atarAyoMse, pratikUlatAse, sAdhanakI durlabhatA honese mokSamArgakI prApti du khase hotI hai, paraMtu vartamAname mokSamArgakA viccheda hai, aisA' socanekI 'jarUrata nahI hai / 711 : paMcamakAlame hue maharSiyone bhI aisA hI kahAM hai / tadanusAra bhI yahA~ kahatA hU~ / S 15h 5, 1. #627 7 sUtra aura dUsare prAcIna AcAryoM dvArA tadanusAra race hue aneka zAstra vidyamAna hai / suvihita puruSone to, hitakArI buddhise hI race hai / kinhI matavAdI, haThavAdI aura zithilatAke poparka puruSokI racI huI kucha pustakeM sUtrase athavA jinAcArase, sela, naH khAtI ho aura prayojanakI maryAdAse / bAhya hoM, una pustakoke udAharaNase-prAcIna suvihitaH AcAryoka vacanokA utthApana karanekA prayatna bhavabhIrU mahAtmA nahI karate; parantu usase,upakAra hotA hai, aisA samajhakara unakA bahutaH 'mAna karate hue, yathAyogya sadupayoga karate haiN| C pa i gi I 11 jinadarzana me - digabara, aura zvetAbara ye do bheda mukhya haiM / matadRSTise uname bar3A aMtara dekhaneme AtA hai| tattvadRSTise jinadarzaname vaisA vizeSa bheda mukhyataH parokSa hai, jo pratyakSa kAryabhUta ho sake unameM vaisA bheda nahI hai / isaliye dono sampradAyome utpanna honevAle guNavAna puruSa samyagdRSTise dekhate hai; aura jese tattvapratItikA antarAya kama ho vaise pravRtti karate hai / d jainAbhAsase pravartita dusare aneka matamatAtara haiM, unake svarUpakA nirUpaNa karate hue bhI vRtti sakucita hotI hai| jiname mUla prayojanakA bhAna nahI hai, itanA hI nahI parantu mUla prayojanase viruddha paddhatikA avalaMbana rahA hai 'unheM 'munitvakA svapna bhI kahAse ho ' 'kyoki 'mUla prayojanako bhUla kara klezame par3e haiM, aura apanI pUjyatA' Adike liye jovoko paramArthamArgame atarAya karate haiN| 1-1) "" 1 vemunikA liMga bhI dhAraNa kiye hue nahI hai, kyoki svakapolaracanAse unakI sArI pravRtti hai |jinaagm athavA AcAryakI paraparAkA nAma mAtra unake pAsa hai, vastuta. to ve usase parAGmukha hI haiM / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 zrImad rAjacandra . eka tuve jaisI aura Dore jaisI atyata alpa vastuke grahaNa-tyAgake, Agrahase bhinna mArga khar3A karake pravRtti karate haiM, aura tIrthakA bheda karate hai. aise mahAmohamUDha jIva, liMgAbhAsatAse.- bhI Aja vItarAgake darzanako ghera baiThe haiM, yahI asaMyatipUjA nAmakA Azcarya lagatA hai|, : -- , , ... mahAtmA puruSokI alpa bhI pravRtti sva-parako mokSamArgasanmukha karanekI hotI hai| ligAbhAsI jIva mokSamArgase parADmukha karaneme apane balakA pravartana dekhakara harSita hote hai, aura yaha saba karmaprakRtime baDhate hue anubhAga aura sthiti-vadhake sthAnaka hai, aisA maiM mAnatA hU~!' .. . ' - [apUrNa] , - 1. , . . . . . dravya arthAt vastu, tattva, padArtha / isame mukhya tIna adhikAra haiN.| prathama adhikArame 'jIva aura ajIva dravyake mukhya prakAra kahe hai| dUsare adhikArame jIva aura ajIvakA pArasparika saMbaMdha aura usase jIvakA hitAhita kyA hai, use samajhAneke liye usake vizeSa paryAyarUpase pApa puNya Adi dUsare sAta tattvoMkA nirUpaNa kiyA hai, jo sAta tattva jIva aura ajIva ina do tattvome samA jAte hai| / / - - tIsare adhikArame yathAsthita mokSamArga pradarzita kiyA hai, ki jisake liye hI samasta jJAnIpurupokA upadeza hai / / / / " .. . .. .. .. ., 7 : padArthake, vivecana aura siddhAtapara jinakI nIva rakhI gayI hai, aura usake dvArA jo mokSamArgakA prativodha karate haiM aise cha darzana hai-(5) bauddha, (2) nyAya, (3) sAkhya, (4) jaina, (5) mImAsA aura (6) vaizepika / vaizeSikako yadi nyAyame aMtarbhUta kiyA jAye to, nAstika vicArakA pratipAdaka cArvAka darzana chaTThA mAnA jAtA hai| 5 / - / - - 15T IFit) nyAya, vaizeSika, sAkhya, yoga, uttaramImAsA aura pUrvamImAsA ye cha darzana veda paribhASAmeM mAne gaye hai, usakI apekSA uparyukta darzana bhinna paddhatise mAne hai isakA kyA kAraNa hai.? aisA prazna ho to usakA samAdhAna yaha hai -,, - 71, 2017 / veda paribhApAse batAye hue darzana vedako mAnate haiN| isaliye unhe isa dRSTise-mAnA hai, aura uparyukta kramameM to vicArakI paripATIke bhedase mAne hai| jisase yahI krama yogya haiM ..." / dravya aura guNakA ananyatva-avibhaktatva arthAt pradezabheda rahitatva hai, kSetrAMtara' nahIM hai| dravyake nAzase guNakA nAza aura guNake nAzase dravyakA nAza hotA hai aisA, aikyabhAva hai| dravya aura guNakA bheda kahate haiM, so kathanase hai, vastuse nahI hai / sasthAna, sakhyAvizeSa Adise jJAna aura jJAnIme sarvathA bheda ho tAdAnA: acetana ho jAyeM aisA sarvajJa. vItarAgakA siddhAta hai| jJAnaka sAtha samavAya savadhase AtmA jJAnI nahIM hai| samavRtitva sasavAya hai| -, : 15:07 | ) : .. 5, varNa, gaMdha, rasa aura sparza paramANu-dravyake vizeSa he| , . . . . . . . . [apUrNa] 10 n is . Dai -~r . 19" .-. .savat 1953 yaha atyaMta suprasiddha he ki prANImAtrako du kha pratikUla ora apriya he aura sukha anukUla tathA priya hai / usa du khase rahita honeke liye aura sukhakI prAptike liye prANImAtrakA prayatna hai| , ! , "prANImAtrakA aisA prayatna honepara bhI ve dukhakA anubhava karate hue hI dRSTigocara-hote, he| kvacit kucha sukhakA aza kimI prANIko prApta huA dIkhatA hai, to bhI vaha dukhakI bahulatAse dekhaneme AtA hai| 1. dekheM Aka 166 'pacAstikAya 46, 48, 49 Ara 50 / / / / Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 593 30 vA. varSa / * prANImAtrako du kha apriya honepara-bhI, aura phira use miTAneke liye, usakA prayatna rahane para bhI vaha dukha nahI miTatA, to phira usa duHkhake dUra honekA koI upAya hI nahI hai, aisA samajhame AtA hai, kyoki jisame sabhIkA prayatna niSphala ho vaha vAta, nirupAya hI honI cAhiye, aisI yahA~ AzakA hotI hai| isakA samAdhAna isa prakArase he-dukhakA svarUpa yathArthanA samajhanese, usake honeke mala kAraNa kyA hai aura ve kisame miTa sake, ise yathArtha na samajhanese, du.kha miTAneke sabadhame unakA prayatIsvarUpase ayathArtha honese du kha miTa nahI sktaa| / ... du kha anubhavame AtA hai, to bhI vaha spaSTa dhyAname Aneke liye thoDIsI usakI vyAkhyA karate hai - prANI, do prakArake haiM-eka-vasa svaya bhaya AdikA kAraNa dekhakara bhAga jAte hai, aura calanephirane ityAdikI zaktivAle hai / dUsare sthAvara-jisa sthalame deha dhAraNa kI hai, usI-sthalame sthitimAna, athavA bhaya Adike kAraNako jAnakara bhAga-jAne Adiko samajhazukti jiname nahI hai| ___athavA ekeMdriyase lekara pAMca idriya takake prANI hai| ekedriya prANI sthAvara kahe jAte hai, aura do idriyavAle prANiyose lekara pA~ca, idriyavAle prANI, takake, basa. kahe, jAte hai| kisI bhI prANIko pA~ca idriyose adhika idriyA~ nahI hotii| / FTER : HTifi. ekedriya prANIke pAMca bheda haiM-pRthvI, jala, agni, vAyu aura vanaspati / .. vanaspatikA jIvatva sAdhAraNa manuSyoko bhI kucha anumAnagocara hotA hai| pRthvI, jala, agni aura vAyukA jIvatva Agama-pramANase aura vizeSa vicAravalase kucha bhI samajhA jA sakatA hai| sarvathA to prakRSTa jJAnagocara hai| agni aura vAyuke jIva kucha gatimAna dekhaneme Ate haiM, paratu unako gati apanI samajhazaktipUrvaka nahI hotI, isa kAraNa unhe sthAvara kahA jAtA hai|. .. FOSTFTE: ekeMdriya jInome vanaspati jIvatva suprasiddha hai, phira bhI usake pramANa isa graMthame anukramase AyeMge / pRthvI, jala, agni aura vAyukA jIvatva isa prakArase siddha kiyA hai. .. . ... ... . apUrNa FGPlus TE-UP- OF- savat,1953 : ' caitanya jisakA mukhya lakSaNa hai, .:---- , -7 deha pramANa hai, 1. asakhyAta pradezapramANa hai| vaha asakhyAtA pradezatA lokaparimita hai, . . . . . pariNAmI hai, amUrta hai,. . ... .. . -1- . anata agurulaghu pariNata dravya hai, vAbhAri kartA hai, ,:- i.. . bhoktA hai , . . . anAdi sasArI hai, bhavyatva labdhi paripAka Adise mokSasAdhaname pravRtti karatA hai. . . . | mokSAhotA hai, . . . . . . . ( mokSame svapariNAmo he| jIvalakSaNa ' - Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhAtmA 594 zrImad rAjacandra -, : sasAra avasthAme mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga uttarottara badhake """ sthAnaka haiN| . , . , . . . . . . . ., siddhAvasthAme yogakA bhI abhAva hai| . . . . . . .. ::: , - ... mAtra caitanyasvarUpa Atmadravya siddhapada hai-1 - F. --- --vibhAva pariNAma 'bhAvakarma' hai| . . . pudgalasabadha 'dravyakarma' hai| . , , . . / apUrNa] --- - ." saMvat 1953 / jJAnAvaraNIya Adi karmoke yogya jo pudgala grahaNa hotA hai use 'dravyAsrava' jaaneN| jinedra bhagavAnane usake aneka bheda kahe haiM / jIva jisa pariNAmase karmakA badha karatA hai vaha 'bhAvabaMdha' hai| karmapradeza, paramANu aura jIvakA anyonya pravezarUpase sabaMdha honA 'dravyabadha' hai| - / .... .. - prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza isa taraha cAra prakArakA badha hai| prakRti aura pradezabaMdha yogase hotA hai, sthiti aura anubhAgabadha kaSAyase hotA hai| ' jo Asravako roka sake vaha.caitanyasvabhAva , 'bhAvasavara' hai, aura usase jo dravyAsravako-roke vaha 'dravyasavara' hai / . , , , - ', .'vrata, samiti, gupti, dharma, anuprekSA aura pariSahajaya tathA cAritrake jo, aneka prakAra hai| unhe 'bhAvasavara' ke vizeSa jAne / jisa bhAvase, tapazcaryA dvArA-yA yathAsamaya kamake pudgala rasa bhogA jAnepara gira jAte haiM, vaha 'bhAvanirjarA' hai| una pudgala paramANuokA Atmapradezase alaga ho jAnA 'dravyanirjarA hai| ... sarva karmokA kSaya honerUpa AtmasvabhAva 'bhAvamokSa' hai / karmavargaNAse AtmadravyakA alaga ho jAnA dravyamokSa hai| Er hirdy7- ' ' zubha aura azubha bhAvake kAraNa jIvako puNya aura pApa hote haiN| sAMtA, zubha Ayu, zubha nAma aura ucca gotrakA hetu 'puNya' hai, 'pApa' se usase viparIta hotA hai| samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra mokSake kAraNa hai / vyavahAranayase ve tIno hai / nizcayase AtmA ina tInorUpa hai| AtmAko choDakara ye tIno ratna-dUsare kisI.bhI-dravyame nahI rahate, isaliye AtmA ina tInorUpa hai, aura isaliye mokSakA kAraNa bhI AtmA hI hai| jIva Adi tattvoke prati AsthArUpa AtmasvabhAva 'samyagdarzana' hai; jisase mithyA Agrahase rahita 'samyagjJAna' hotA hai| sazaya, viparyaya aura bhrAtise rahita AtmasvarUpa aura parasvarUpako yathArtharUpase grahaNa kara sake vaha 'samyagjJAna' hai, jo sAkAropayogarUpa hai / usake aneka bheda haiN| bhAvoke sAmAnya svarUpako jo upayoga grahaNa kara sake vaha 'darzana' hai, aisA Agamame kahA hai / 'darzana' zabda zraddhAke arthame bhI prayukta hotA hai| chadmasthako pahale darzana aura pIche jJAna hotA hai / kevalo. bhagavAnako dono eka sAtha hote haiN| ____ azubha bhAvase nivRtti aura zubha bhAvame pravRtti honA so 'cAritra' hai| vyavahAranayase usa cAritrako zrI vItarAgone vrata, samiti aura guptirUpase kahA hai| Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 595 / sasArake mUla hetuoko 'vizeSa nAza karaneke liye jJAnIpurupakI bAhya aura ataraga kriyAkA jo nirodha hotA hai, use vItarAgone paramasamyakcAritra' kahA hai| muni dhyAnadvArA mokSake heturUpa ina dono cAritroko avazya prApta karate haiM, isaliye prayatnavAna cittase dhyAnakA uttama abhyAsa kareM / yadi Apa aneka prakArake dhyAnakI prAptike liye cittakI sthiratA cAhate haiM to priya athavA apriya vastume moha na kare, rAga na kareM aura dveSa na kreN|' paitIsa, solaha, cha , pA~ca, cAra, do aura eka akSarake parameSThopadake vAcaka jo matra hai, unakA japapUrvaka dhyAna kreN| vizeSa svarUpako zrI guruke upadezase jAnanA yogya hai| - - - / ' [apUrNa ] 762 saMvat 1953 / / OM namaH . . . . . sarva da khakA Atyatika abhAva aura parama avyAbAdha sukhakI prApti ho mokSa hai aura vahI paramahita hai| ', - - . . . . . . vItarAga sanmArga usakA sadupAya hai| vaha sanmArga sakSepame isa prakAra hai :samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrako ekatratA 'mokSamArga' hai| sarvajJake jJAname bhAsamAna tattvokI samyakapratIti honA- samyagdarzana' hai| una tattvokA bodha honA 'samyagjJAna' hai| . . . . . . . . . . upAdeya tattvakA abhyAsa honA 'samyakcAritra' hai| ..... . . zuddha Atmapada svarUpa vItarAgapadame sthiti honA, yaha.tInokI ekatratA he| .. sarvajJadeva, nigraMthaguru aura sarvajJopadiSTa dharmako pratItise tattvapratIti prApta hotI hai| ... sarva jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, sarva moha aura sarva vIrya Adi atarAyakA kSaya honese AtmAkA sarvajJavItarAga svabhAva pragaTa hotA hai|' / nigraMthapadake abhyAsakA uttarottara krama usakA mArga hai| usakA rahasya sarvajJopadiSTa dharma hai / 763 saM0 1953 garuke upadezase sarvajJakathita AtmAkA svarUpa jAnakara, supratIta karake usakA dhyAna kreN| jyo jyo dhyAnavizuddhi hogI tyo tyo jJAnAvaraNIyakA kSaya hogaa| / apanI kalpanAse vaha dhyAna siddha nahIM hotaa| jinhe jJAnamaya AtmA paramotkRSTa bhAvase prApta huA hai, aura jinhone paradravyamAtrakA tyAga kiyA hai, una devako namana ho / namana ho ! vAraha prakArake, nidAnarahita tapase, vairAgyabhAvanAse bhAvita aura ahabhAvase rahita jJAnIko karmokI nirjarA hotI hai| vaha nirjarA bhI do prakArako jAnanI cAhiye-svakAlaprApta aura tapase / eka cAro gatiyome hotI hai, dUsarI vratadhArIko hI hotI hai| jyo jyo upazamako vRddhi hotI he tyo tyo tapa karanese karmako bahuta nirjarA hotI hai| Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 zrImad rAjacandra usa nirjarAkA krama kahate haiM / , mithyAdarzaname rahatA huA bhI thoDe - samayame upazama samyagdarzana pAnevAlA hai, aise jIvakI apekSA asayata samyagdRSTiko asakhyAtaguNa nirjarA hotI hai, usase asakhyAtaguNa nirjarA dezaviratiko hotI hai, usase asakhyAtaguNa nirjarA sarvavirati jJAnIko hotI hai, usase . . . . . . . apUrNa, / ' . ' za ___764 . . . . . . , sa0 1953 . ___ he jIva | itanA adhika pramAda kyA ?:- . .. ... ., 775 zuddha AtmapadakI prAptike liye vItarAga sanmArgakI upAsanA kartavya hai| sarvajJadeva nirgrantha guru . zuddha AtmadRSTi honeke avalavana haiN| . . dayA mukhyadhama , , , , . / / zrI guruse sarvajJake anubhUta zuddhAtmaprAptikA upAya jAnakara, usakA rahasya dhyAname lekara AtmaprApti kre| yathAjAtaliMga sarvaviratidharma / dvAdazavidha dezaviratidharma / '.... . . dravyAnayoga sasiddha-svarUpadaSTi honese, . . . . . . . . . . karaNAnuyoga susiddha-supratItadaSTi honese. .. .:;... , -: caraNAnuyoga susiddha-paddhati vivAda zAta karanese; - na rasI - . . . - dharmakathAnuyoga susiddha-bAlabodhahetu smjhaanese| ..... . . 765 . . . . . . . -sa0 1953 garu ' mokSamArgakA astitva -pramANa / - nirjarA . ' -:- , - Agama Apta nayA vadha saMyama anekAta / mokSa . , , vartamAnakAla dharma loka jIna - gaNasthAnaka dharmakI yogyatA 1. aloka ' . ' , karma ahiMsA cAritra karaNAnayoga / ' jIva na satya 11071, } , ' " caraNAnuyoga kara ajIva asatya dravya 5 dharmakathAnuyoga puNya / / / - ...' - 7 brahmacarya 7-11 . guNa / ' munitva pApa aparigraha / paryAya gRhadharma kI Asrava ; . AjJA : ..|| - , sasAra, 7, 1. -", pariSaha savara vyavahAra / ekendriyakA astitva ; - upasarga: FI. ---. . . .' T IS MES Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..30 vo varSa 23 .. .... savat 1 -OM sarvajJAya namaH / namaH sdgurve|, -5-7 ... ... paMcAstikAya . . . . . . . . . 1. sau indroMse vandanIya, tInalokake kalyANakArI, madhura aura nirmala jinake vAkya hai, jinake guNa haiM, jinhone sasArakA parAjaya kiyA hai aise bhagavAna sarvajJa vItarAgako namaskAra / . ---- 2 sarvajJa mahAmunike mukhase utpanna ,amRta, cAra gatise jIvako muktakara nirvANa prApta karA Agamako namana karake yaha zAstra kahatA hU~ use zravaNa kreN| - .. 3.. pA~ca astikAyake samUharUpa arthasamayako sarvajJa vItarAgadevane 'loka', kahA hai, usake a mAtra AkAzarUpa ananta 'aloka' hai| 6, 1. 4-5 , 'jIva', 'pudgalasamUha', 'dharma', 'adharma' tathA 'AkAza' ye padArtha, apane astitvame ni rahate haiM, apanI sattAse abhinna hai, aura aneka pradezAtmaka hai| - aneka guNa, aura paryAyasahita astitvasvabhAva hai,ve astikAya' haiN| unase trailokya utpanna hotA hai|| - ... , 6 ye astikAya tIno kAlame bhAvarUpase pariNAmI haiM, aura parAvartana lakSaNavAle kAla chaho 'dravyasaMjJA' ko prApta hote haiN| ' . . . . . . . 7. ye dravya eka dUsareme praveza karate hai, eka dUsareko avakAza dete haiM, paraspara mila jAte hai alaga ho jAte hai| parantu apane svabhAvakA tyAga nahIM krte| ' 8 sattAsvarUpase saba padArtha ekatvavAle haiM, vaha sattA ananta prakArake svabhAvavAlI hai| guNa aura paryAyAtmaka hai, utpAdavyayadhrauvyasvarUpa evaM sAmAnya vizeSAtmaka hai| . - - 9 jo una una apane sadbhAvaparyAyo guNaparyAya svabhAvoko prApta hotA he use dravyA kahate apanI sattAse ananya hai| 1 -10 dravya sat lakSaNavAlA hai, jo utpAdavyayadhrauvyasahita hai, jo guNaparyAyakA Azraya hai. . . .11 dravyakI utpatti aura vinAza nahIM hotA, usakA 'asti' svabhAva hI hai| utpAda, vya dhruvatva ye paryAyake kAraNa hote hai| . 12 paryAyarahita dravya nahI hai aura dravyarahita paryAya nahIM hai, dono ananyabhAvase hai, aisA = kahate haiN| ' 13 dravyake binA guNa nahI hote aura guNoke binA dravya nahIM hotA, isaliye dravya a donokA abhinna bhAva hai| .. .14 'syAt 'asti', 'syAt nAsti', 'syAt asti nAsti', 'syAt avaktavya', 'syAta avaktavya', 'syAt nAsti avaktavya' 'syAt astinAsti avaktavya', yo, vivakSAse dravya bhaga hote haiM! - . ' bhAva-datyakA nAza nahIM hotA, aura abhAva-adravyakI -utpatti nahIM hotii| gaNa svabhAvase utpAda aura vyaya hote haiN| 16 jIva Adi padArtha hai / jIvake guNa cetanA aura upayoga haiN| deva, manuSya, nAraka Adi, jIvake aneka paryAya haiM / / 16 / / 1. dekheM Aka 866 / . . . . . sarvajJadeva kahate haiN| pAla unaka 941 vyApA Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 17 manuSyaparyAyase naSTa huA jIva deva yA anya paryAyase utpanna hotA hai / donome jIvabhAva dhruva hai / vaha naSTa hokara kucha anya nahI hotA / 7 18. jo jIva utpanna huA thA vahI jIva naSTa huA hai / vastuta to vaha jIva utpanna nahI huA aura naSTa bhI nahI huA / utpatti aura nAza devatva aura manuSyatvakA hotA hai / '19 isa taraha satkA vinAza, aura asat jIvakA utpAda nahI hotA / jIvake deva, manuSya Adi paryAya gatinAmakarma se hote haiM / t t 598 20 - jJAnAvaraNIya Adi karmabhAva jIvane sudRDha (avagADha) rUpase bA~dhe haiM, unakA abhAva karanese vaha abhUtapUrva 'siddha bhagavAna' hotA hai / J 21 isa taraha guNaparyAyasahita jIva bhAva, abhAva, bhAvAbhAva:- aura abhAvabhAvase sasArame paribhramaNa karatA hai / 22 jIva, pudgalasamUha, ' AkAza tathA dUsare astikAya kisIke banAye hue nahI haiM, 'svarUpase hI astitvavAle hai, aura lokake kAraNabhUta haiM / . 23 sadbhAva svabhAvavAle jIvo aura pudgalake parAvartana se utpanna jo kAla hai use nizcayakAla kahA hai / 24. vaha kAla pA~ca varNa, pA~ca rasa, do gandha aura ATha sparzase rahita hai, agurulaghu hai, amUrta hai aura vartanA lakSaNavAlA hai / } 1/ " 1. 25 samaya, nimeSa, kASThA, kalA, nAlI, muhUrta, divasa, rAtri, mAsa, Rtu aura savatsara Adi yaha vyavahArakAla hai / T bhi S 26 kAlake kisI bhI parimANa (mApa) ke binA bahuta kAla, alpa kAla yo nahI kahI jA sakatA / usakI maryAdA pudgaladravyake vinA nahI hotI / isa kAraNa kAlakA pudgaladravyase utpanna honA kahA jAtA hai / na 25 } - 27`jIvatvavAlA,' jJAtA, upayogavAlA, prabhu, karttA, bhoktA, dehapramANa, vastutaH amUrta aura karmAvasthAme mUrtta aisA jIva hai / 28. karmamalase sarvathA mukta ho jAne se sarvajJa aura 'sarvadarzI AtmA UrdhvaM lokAtako prApta hokara atIdriya ananta sukhako prApta hotA hai / 1 - 29 apane svAbhAvika bhAvase AtmA sarvajJa aura sarvadarzI hotA hai aura apane kamase mukta honese vaha ata sukhako prApta hotA hai / 30 vala, indriya, Ayu aura ucchvAsa ina cAra prANose jo bhUtakAlame jItA thA, vartamAnakAlame jItA hai, aura bhaviSyakAlame jIyegA vaha 'jIva' hai / 5. : 31 anaMta agurulaghu- guNose niratara pariNata 'anata jIva haiM / " ve asaMkhyAta pradezapramANa haiM / kucha jIva lokapramANa avagAhanAko prApta hue haiM / ' 1- 150 133 7 32 kucha jIva usa avagAhanAko prApta nahI hue hai / mithyAdarzana, kaSAya aura yogasahita anaMta sasArI jIva hai / unase rahita anaMta siddha haiN| aura 356 33. jisa prakAra padmarAga nAmakA ratna dUdhame DAlanese dUdhake parimANake anusAra prakAzita hotA hai, usI prakAra dehame sthita AtmA mAtra dehapramANa prakAzaka vyApaka hai / H 34 jaise eka kAyAme sarvaM avasthAome vahIkA vahI jIva rahatA hai, vaise sarvatra sasArAvasthAme bhI vahIkA vahI jIva rahatA hai / adhyavasAya vizeSase karmarUpI rajomalase vaha jIva malina hotA hai| Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TETS - I .30 vAM varSa 599 .: 35 jinako prANadhAritA nahI hai, jinako prANadhAritAkA sarvathA abhAva ho gayA hai, ve-dehase bhinna aura vacanase agocara jinako svarUpa haiM aise siddha" jIva haiN||' IF , . . " 36 vastUdaSTiMse dekheM to "siddha padaM utpanna nahI hotI, kyoki vaha kisI dUsare padArthase utpanna honevAlA kArya nahIM hai, isI taraha vaha kisIke prati kAraNarUpa bhI nahIM hai, kyoki kisI anya sambandhase usako pravRtti nahI hai|" in shirdi - 37. yadi mokSame jIvakA astitva hI na ho to zAzvata, azAzvata, bhavya, abhavya, zUnya, azUnya, vijJAna aura avijJAna ye bhAva kisako ho ?"'" 38. koI jIva karmake phalakA vedana karate hai, koI jIva karmavadhakartRtvakA vedana karate haiM, aura koI jIva.mAtra zuddha jJAnasvabhAvakA vedana karate hai, isa taraha vedakabhAvase jovarAzike tIna bheda haiN| 39sthAvara kAyake jIva' apane apane kiye hue karmoke phalaMkA vedana karate haiM, basa jIva'karmabaMdha cetanAkA vedana karate hai, aura prANarahita atIdriya jIva zuddhajJAnacetanAkA vedana karate haiN| . 40 jJAna aura darzanake bhedase upayoga do prakArakA hai, use jIvase sarvadA ananyabhUta smjheN| "." 41 mati, zruta, avadhi, mana paryAya aura kevala ye jJAnake pA~ca bheda hai| kumati, kuzruta aura vibhaga ye ajJAnake tIna bheda hai / ye saba jJAnopayogake bheda hai| 42 cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura avinAzI anaMta kevaladarzana ye darzanopayogake cAra bheda hai| jJAnI ... 43. AtmAse jJAnaguNakA sambandha hai, aura isIse AtmA jJAnI hai aisA nahI hai, paramArthase donome abhinnatA ho, hai, !.,... .... 44 yadi ,vya bhinna-ho aura guNa bhI bhinta ho to eka dravyake anuta dravya ho jAyeM, athavA dravyakA abhAva ho jAye |- -- 7 45 dravya aura guNa ananyarUpase haiM, donome pradezabheda nahI hai|| dravyake nAzase., guNakA nAza ho jAtA hai aura guNake nAzase,gavyakA nAza ho jAtA hai aisA uname ekatva hai,m . 46 vyapadeza (kathana), sasthAna, sakhyA aura viSaya ina cAra prakArako vivakSAose dravyaguNake, aneka bheda ho sakate hai, parantu paramArthanayase ye cAro abheda hai| . . . . 47 jisa taraha yadi puruSake pAsa dhana ho to vaha dhanavAna kahA jAtA hai, usI taraha AtmAke pAsa jJAna hai, jisase vaha jJAnavAna kahA jAtA hai| isa taraha bheda-abhedakA svarUpa hai, ise tattvajJa-dono prakArase jAnate hai| 1 48 yadi AtmA aura jJAnakA sarvathA bheda ho to dono-hI-acetana, ho jAyeM aisA vItarAga sarvakA siddhAta hai| ...49: jJAnakA sambandha honese AtmA jJAnI hotA hai , aisA,mAnanese . AtmA aura, ajJAna-jaDatvakA aikya honekA prasaga AtA hai| " . . . 50 samavartitva samavAya hai / vaha apRthakbhUta aura apRthak siddha hai, isaliye vItarAgoMne dravya aura guNake sambandhako apRthak siddha khaa-hai| - -- -.. 51. varNa, rasa: gadha aura sparza ye cAra vizeSa (guNa) paramANu dravyase abhinna hai| vyavahArase ve pudgaladravyase bhinna kahe jAte hai| : / / , 52. isI taraha darzana.,aura jJAna bhI jIvase ananyabhUta haiM / vyavahArase. unakA AtmAme bheda kahA jAtA hai| Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 17 manuSyaparyAyase naSTa huA jIva deva yA anya paryAyase utpanna hotA hai / donome jIvabhAva dhruva hai / vaha naSTa hokara kucha anya nahI hotA / 18 jo jIva utpanna huA thA vahI jIva naSTa huA hai| vastuta to vaha jIva utpanna nahI huA aura naSTa bhI nahI huA / utpatti aura nAza devatva aura manuSyatvakA hotA hai / 19 isa taraha satkA vinAza, aura asat jIvako utpAda nahIM hotA / jIvake deva, manuSya Adi paryAya gatinAmakarma se hote haiM / P 598 U 20 jJAnAvaraNIya Adi karmabhAva jIvane sudRDha (avagADha) rUpase bA~dhe haiM, unakA abhAva karanese vaha abhUtapUrva 'siddha bhagavAna' hotA hai / Ste 21 'isa taraha guNaparyAyasahita jIva bhAva, abhAva, bhAvAbhAva:- aura abhAvabhAvase sasArame paribhramaNa karatA hai / *F = 22 jIva, pudgalasamUha, AkAza tathA dUsare astikAya' kisIke banAye hue nahI haiM, 'svarUpase hI astitvavAle hai, aura lokake kAraNabhUta haiM / 7 $ ''-' 7 23 sadbhAva svabhAvavAle jIvo aura pudgalake parAvartana se utpanna jo kAla hai use nizcayakAla kahA hai| (" L 24 vaha kAla pA~ca varNa, paoNca rasa, do gandha aura ATha sparzase rahita hai, agurulaghu hai, amUrta hai aura vartana lakSaNavAlA hai. / $975 % 5 25 samaya, nimepa, kASThA, kalA, nAlI, muhUrta, divasa, rAtri, mAsa, Rtu aura savasara Adi yaha vyavahArakAla he | F : 26 kAlake kisI bhI parimANa (mApa) ke binA bahuta kAla, alpa kAla yo nahI kahI jA sakatAH / usakI maryAdA- pudgaladravyake binA nahI hotI / isa kAraNa 'kAlakA pudgaladravyase utpanna honA kahA jAtA hai / 7 -27 jIvatvavAlA, ' jJAtA, upayogavAlA, prabhu, karttA, bhoktA, 'dehapramANa, vastutaH amUttaM aura karmAvasthAme mUrtta aisA jIva hai / 28. karmamalase sarvathA mukta ho jAne se sarvajJa aura 'sarvadarzI AtmA UrdhvaM lokAtako prApta hokara atIdriya ananta sukhako prApta hotA hai / 29. apane svAbhAvika bhAvase AtmA sarvajJa aura sarvadarzI hotA hai aura apane karmase mukta hone se vaha anata sukhako prApta hotA hai / 30. bala, indriya, Ayu aura ucchvAsa ina cAra prANose jo bhUtakAlameM jItA thA, vartamAnakAlame jItA hai, aura bhaviSyakAlame jIyegA vaha 'jIva' hai / " 20 du 31 anata agurulaghu- guNo se niratara pariNata anaMta jIva hai / 've asaMkhyAta pradezapramANa haiM / kucha jIva lokapramANa avagAhanAko prApta hue haiN| 7 CIF 32 kucha jIva usa avagAhanAko prApta nahI hue hai / mithyAdarzana, kaSAya aura yogasahita ana sasArI jIva hai / unase rahita anaMta siddha haiM / --- 33 jisa prakAra padmarAga nAmakA ratna dUdhame DAlanese dUdha ke parimANake anusAra prakAzita hotA hai, usI prakAra hameM sthita AtmA mAtra dehapramANa prakAzaka vyApaka hai | gu 34. jaise eka kAyAme sarva avasthAome vahIkA vahI jIva rahatA hai, vaise sarvatra sasArAvasthAmeM bhI vahIkA vahI jIva rahatA hai / adhyavasAya vizeSase karmarUpI rajomalase vaha jIva malina hotA hai / [ Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vAM varSa. 599 35 jinako prANadhAritA nahI hai, jinako prANadhAritAkA sarvathA abhAva' ho gayA hai, ve - dehase bhinna aura vacanase agocara jinakA svarUpa haiM aise- siMddha jIva haiM / Tvlyn 36 "vastudRSTise dekheM to "siddha pada utpanna nahIM hotA, kyoMki vaha kisI dUsare padArtha se utpanna honevAlA kArya nahI hai, isI taraha vaha kisIke prati 'kAraNarUpa bhI nahIM hai, kyoki kisI anya sambandhase usakI pravRtti nahI hai / ka 37 yadi mokSame jIvakA .astitva hI na ho to zAzvata, azAzvata, bhavya, abhavya, zUnya, azUnya, vijJAna aura avijJAna ye bhAva kisako ho ? F1 Shao 15, 1. 178-1-2 38, koI jIva karmake phalakA vedana karate hai, koI jIva karmabadhakartRtvakA vedana karate haiM, aura koI jIva mAtra zuddha jJAnasvabhAvakA vedana karate haiM, isa taraha vairdakabhAvase jIvarAzike tIna bheda haiN| 39. sthAvara kAyake jIva' 'apane apane kiye hue karmoke phalakA vedana karate haiM, trasa jIva karmabadhe cetanArkA vedana karate haiM, aura prANarahita atIdriya jIva zuddhajJAnacetanAkA vedana karate haiM / **,, * 40, jJAna aura darzanake bhedase upayoga do prakArakA hai, use jIvase sarvadA ananyabhUta samajheM / 41 mata, zruta, avadhi, mana paryAya aura kevala ye jJAnake pAMca bheda hai| kumati, kuzruta aura vibhaga ye ajJAnake tIna bheda haiM / ye saba jJAnopayogake bheda haiN| 77 17 '' f 317 42 cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana aura avinAzI anata kevaladarzana, ye darzanopayogake cAra "[+] 144 bheda haiM 11 17 P | 43 AtmAse jJAnaguNakA sambandha hai, aura isIse AtmA jJAnI hai aisA nahIM hai, paramArthase donome abhinnatA ho hai, 9 555 44, yadi dravya bhinna ho aura guNa bhI bhinna ho to eka dravyake adbhuta dravya ho jAyeM, athavA dravyakA abhAva ho jaaye| -- TE i ; 1 45 dravya aura guNa ananyarUpase hai, donome pradezabheda nahI hai / dravyake nArAse- guNakA nAza ho jAtA hai aura guNake nAzase dravyakA nAza ho jAtA hai aisA unameM ekatva hai| 46 vyapadeza (kathana), saMsthAna, sakhyA aura viSaya ina cAra prakArako vivakSAose dravyaguNake, aneka FRX0 bheda, ho, sakate hai, parantu paramArthanayase ye cAro abheda hai ! - 47. jisa taraha yadi puruSake pAsa dhana ho to vaha dhanavAna kahA jAtA hai, usI taraha AtmAke pAsa jJAna hai, jisase vaha jJAnavAna kahA jAtA hai / isa taraha bheda- abhedakA svarUpa hai, ise tattvajJa dono prakArase jAnate hai / 70 1-ga -7 3-48 yadi AtmA aura jJAnakA sarvathA bheda ho to dono hI acetana ho jAyeM aisA vItarAga, sarvajJakA siddhAMta hai / 54 C ! -- 4, 49 * jJAnakA sambandha honese AtmA jJAnI hotA hai, aisA mAnane se, AtmA aura ajJAna - jaDatvakA aikya, honekA prasaga AtA hai 133 1 En 7 Piya 75 Y 50 samavartitva samavAya hai / vaha apRthakbhUta aura apRthak siddha hai, isaliye vItarAgone dravya aura guNake sambandhako apRthaka siddha kahA hai| / : 51. varNa, rasa, gaMdha aura sparza ye cAra pudgaladravyase bhinna kahe jAte haiN| / / 52. isI taraha darzana aura jJAna bhI jIvase ananyabhUta haiM / vyavahArase unakA AtmAse bheda kahA T. 23 1 jAtA hai / 1 yn vizeSa (guNaM) paramANu dravyase abhinna haiM / vyavahArase ve 1 11 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 53 AtmA (vastuta ) anAdi anaMta hai aura satAnakI apekSAse sAdi-sAta bhI hai aura sAdianaMta bhI hai / pA~ca bhAvokI pradhAnatAse ve saba bhaga hote haiM / sadbhAvase jIva dravya anata hai / - 54 isa taraha sat (jIva-paryAya) kA vinAza aura asat jIvakA utpAda paraspara viruddha honepara bhI jaisA avirodharUpase siddha hai vaisA sarvajJa vItarAgane kahA hai / 7 1 -17 16 P 55 nAraka, tiyaMca, manuSya aura deva-ye nAmakarmako prakRtiyA~ satkA vinAza aura asat bhAvakA utpAda karatI hai / ~25, 56. udaya, upazama, kSAyika, kSayopazama aura pAriNAmika bhAvose 'jIvake guNoMkA bahuta vistAra hai| 57, 58, 59 """" PAN hU~ 60 dravyakarmakA nimitta pAkara jIva udaya Adi bhAvome pariNamana karatA hai, bhAvakarmako nimitta pAkara dravyakarmakA pariNamana hotA hai| koI kisIke bhAvakA kartA nahI hai, aura kartA ke binA hote nahI haiM / 61. saba apane apane svabhAva ke katrtA hai, isI taraha AtmA bhI apane hI bhAvakA karttA haiM, AtmA pudgalakarmakA karttA nahIM hai, ye vItarAga-vacana samajhane yogya haiM / 1 """ 62 karma apane svabhAvake anusAra yathArtha pariNamana karatA hai, usI prakAra jIda apane svabhAva ke anusAra 'bhAvakarmako karatA hai / h 63 yadi karma hI karmakA kartA ho, aura AtmA ho' AtmAkA karttA ho, to phira use karma kA phala kauna bhogegA ?" aura karma' apane' phalako 'kise degA ? vizuna 600 2 11 IM " marA 117 64 sapUrNa loka pudgala - samUhose bharapUra bharA huA hai sUkSma aura vAdara aise vividha prakAra se ana 4. kadhoMse / """ 1/2 }, 22 1270 F# of 190% 65 AtmA jaba bhAvakarmarUpa apane svabhAvako karatA hai, taba vahA~ rahe hue pudgalapa'ramANu apane svabhAvake kAraNa karmabhAvako prApta hote hai, aura paraspara eka kSetrAvagAharUpase avagADhatA pAte haiM / " 66 koI kartA nahI hone para bhI jaise pudgaladravyase aneka skadhokI utpatti hotI hai vaise hI karma - rUpase svabhAvataM pudgaladravya pariNamitaM hote hai aisA jAna 55 67 jIva aura pudgalasamUha paraspara avagADha grahaNa se jIva sukhadukharUpa phalakA vedana karatA hai| AM 150 157 2.26 (5-1 pratibaddha haiM / isaliye yathAkAla udaya honepara 68 isaliye karmabhAvakA kartA jIva hai aura bhoktA bhI jIva hai / vedaka bhAvake kAraNa vaha karma - phalaMkA anubhava karatA hai / 20 ', 69 isa taraha AtmA" apane bhAvase karttA aura bhoktA hotA hai / mohase bhalIbhAMti, AcchAdita jIva sasArame paribhramaNa karatA hai / 70 * ( mithyAtva) mohakA upazama honese athavA ' kSaya honese vItarAgakathita mArgako prApta huA dhIra, zuddha jJAnAcAravAna jIva nirvANapurako jAtA hai / 1021 71-72. eka prakArase, do prakArase, tIna prakAra se, cAra gatiyoMke bhedase- pA~ca guNokI mukhyatA, cha kAyake bhedase, sAta bhagoke upayogase, ATha guNo athavA ATha karmoMke bhedase, nava tattvase, aura darzasthAnaka se jIvakA nirUpaNa kiyA gayA hai| ra ' pra 65117 73. prakRtivadha, sthitibaMdha, anubhAgavadha aura pradezabadha se sarvathA mukta hone se jIva Urdhvagamana karatA hai / sasAra athavA karmAvasthAme - jIva vidizAko' choDakara dUsarI dizAome gamanA karatA hai. 2 74 skadha, skadhadeza, skadha pradeza aura paramANu isa taraha pudgalAstikAyake cAra bheda samajhe / 75' sakala' samastakoskadha', usake Adheko 'deza', 'usake Adheko pradeza aura avibhAgIko 'paramANu' kahate he / 1 Tow EX Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... 30 vA~ varSa 601 76 bAdara aura sUkSma pariNamana pAne yogya skaMdhose pUraNa (baDhanA) aura galanA (ghaTanA, vibhakta honA) svabhAva jinakA haiM ve pudgala kahe jAte hai / unake cha bheda hai| jinase'valokya utpanna hotA hai| FF77savaM skaMdhokA jo atima bheda hai vaha paramANu hai| vaha zAzvata, zabdarahita, eka, avibhAgI aura mUrta hotA hai| Verse: jo vivakSAse mUrta aura cAra dhAtuokA kAraNa hai use paramANu jAnanA caahiye| vaha pariNAmI hai, svayaM azabda arthAt zabdarahita hai, paraMtu zabdakA kAraNa haiM| FTime : 79" skadhasa zabda utpanna hotA hai| anata paramANuoke milApake sAta-samUhako skadha' kahA haiN| ina skadho' ko paraspara sparza honese, saMgharSa honese nizcaya hI 'zabda' utpanna hotA hai. 80, vaha paramANu nitya hai,, apane rUpa Adi guNo ko avakAza-Azraya detA hai, svaya ekapradezI honese eka pradezake bAda avakAzako prApta nahIM hotA, dUsare dravyako avakAza (AkAzako taraha) nahI detA, skUdhake bhedakA kAraNa hai skadhuke khaDakA, kAraNa hai, skakA kartA hai, aura kAlake parimANa (mApa) aura sakhyA, ginatI)kA-hetu hai| kAma ! - 81. jo dravya eka rasa, eka varNa, eka gadha aura do sparzase yukta hai, zabdakI utpattikA kAraNa hai, ekapradezAtmakatAse, zabdarahita hai, skaMdhapariNamita honepara bhI usase bhinna haiM use paramANu smjhe| . 82 jo idriyose upabhogya hai, tathA kAyA, mana aura karma Adi'jo jo mUrta padArtha haiM una sabako pudegaladravya samajha , ' ', 70 1 - pI , - 83 dharmAstikAya arasa, avarNa, agadha, azabda aura asparza hai, sakale lokaMpramANa hai, akhaMDita, vistIrNe aura 'asaMkhyAtepredezAtmaka dravya hai| ' :- . ".' 44 vaha anata agurulaghuguNose niraMtara pariNamita hai,"gatinityAyukta jIva Adike liye kAraNabhUta hai, aura svaya akAya hai, athAt vaha dravya kisAsa utpanna nahIM huA hai| ..... . 85 jisa taraha matsyakI gatime- jalA upakAraka hai, usI taraha jo.jIva aura pudgalako gatime upakAraka hai, use dharmAstikAya jAne / ...... .. .! . , F re6 jaise-dharmAstikAya dravya hai|vaise adharmAstikIya bhI dravya hai aisA' jAneM / ' 3 sthitikriyAyukta jIva aura pudgalako pRthvIko bhaoNti kAraNabhUta hai| ... , .in , 87 dharmAstikAya aura adharmAstikAyake kAraNa loka-alokakA vibhAga hotA hai| ye dharma aura adharma dravya dono apane apane pradezose bhinna bhinna hai| svaya halana calana kyiAse rahita haiM, aura lokapramANa haiN| -..... 88..dharmAstikAya jIva aura pudgalako calAtA he,laaisI bAta nahIM hai. jovaM.aura pudgala gati karate hai, unhe sahAyaka hai| - 9. jo saba jIvoko tathA zeSa pudgala Adi dravyoko sampUrNa avakAza detA hai, use 'lokAkAza' kahate hai| ......... - 'FF' !... ...... ...... . jIta paTagalasamaha, dharma aura adharma, ye dravya lokase ananya hai; arthAta lokame haiM. lokse vAhara nahI hai,| AkAza lokase bhI bAhara hai, aura vaha anaMta hai, jise 'aloka' kahate haiN| . 22. yadi gati aura sthitikA kAraNa AkAza hotA, to dharma aura bhavana dravyake abhAvakai kAraNa siddha bhagavAnakA alokame bhI gamana hotaa| / . . . . . . Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 93. isIliye sarvajJa vItarAgadevane siddha bhagavAnakA sthAna UrdhvalokAta me batAyA hai| isase AkAza gati aura sthitikA kAraNa nahI hai aisA, jAte / 1 94. yadi gatikA kAraNa AkAza hotA athavA sthitikA kAraNa AkAza hotA, to alokakI hAni hotI aura lokake atakI vRddhi bhI ho jAtI / 1 95. isaliye dharma aura adharma dravya - gati tathA sthiti ke kAraNa hai, parantu AkAza nahI hai / isa prakAra sarvajJa vItarAgadevane zrotA jIvoko lokakA svabhAva batAyA hai / 602 = 1 96. dharma, adharma aura (loka) AkAza apRthagbhUta (ekakSetrAvagAhI) aura samAna parimANavAle haiM / nizcayase tIno dravyokI pRthaka upalabdhi hai, aura ve apanI apanI sattAse rahe hue haiN| isa taraha iname ekatA aura anekatA, dono hai / T 97. AkAza, kAla, jIva, dharma aura adharmaM dravya amUrta hai, aura pudgaladravya mUrtta hai| uname jIvadravya cetana hai / 1 98 jIva aura pudgala eka dUsarekI kriyAme sahAyaka haiN|' dUsare dravya (use prakArase) sahAyaka nahIM haiM / jIva pudgaladravyake nimittase kriyAvAna hotA hai / kAlaMke kAraNase pudgala aneka skadharUpase pariNamana karatA hai / 55 -1 4 99. jIvadvArA jo idriyagrAhya viSaya hai ve puMdgala dravya mUrta haiM, zeSa amUrta haiN| mana mUrta evaM amUrta dono prakArake padArthoMko jAnatA hai, apane vicArase nizcita padArthoMko jAnatA hai / 100 kAla pariNAmase utpanna hotA hai, pariNAma kAlase utpanna hotA hai| donokA yaha svabhAva hai / 'nizcayakAla' se 'kSaNabhaMgurakAla' hotA hai / - 101 kAla zabda apane sadbhAva - astitvakA bodhaka hai, unamese - eka ( nizcayakAla) nitya hai / dUsarA (samayarUpa vyavahArakAla) utpatti vinAzavAlA hai, aura dIrghAAMtara sthAyI hai / 102 kAla, AkAza, dharma, adharma, pudgala aura jIva, ina sabakI dravya saMjJA hai / kAlakI astikAya saMjJA nahI hai / 59 } lKH / " , 103 isa taraha nigraMthake pravacanake rahasyabhUta isa paMcAstikAya ke svarUpa vivecana ke sakSepako jo thArtha rUpase jAnakara rAga aura dvepase mukta ho jAtA hai vaha saba dukhose parimukta ho jAtA hai / () 104 isa paramArthako jAnakara jo jIva mohakA nAzaqa huA hai aura jisane rAgadveSako jJAta kiyA he vaha jIva sasArakI doghaM paramparAkA nAza karake zuddhAtmapadame lIna ho jAtA hai / iti pacAstikAya prathama adhyAya / 1. li OM jinAya namaH / namaH zrI sadgurave / 105 mokSake kAraNabhUta zrI bhagavAna mahAvIrako bhaktipUrvaka namaskAra karake una bhagavAna kahe hue padArthaprabhedarUpa mokSamArgako kahatA hU~ / 106 samyaktva, AtmajJAna ora rAgadveSase rahita aisA cAritra tathA samyak buddhi jinheM prApta huI he aise bhavyajIvako mokSamArga prApta hotA hai / T T 107 tattvArtha kI pratIti 'samyaktva' hai, tattvArthakA jJAna 'jJAna' he ora vipayake vimUDha mAgaMke prati zAtabhAva' ' cAritra' hai / 15 1 108 jIva, ajIva, puNya, pApa, AsavaM, savara, nirjarA, baMdha aura mokSa-ye nava tattva haiM / 102 jIva do prakArake haiM-samArI bora asasArI / dono cetanyasvarUpa aura upayogalakSaNavAle haiM / sasArI dehamahita aura asasArI deharahita hote haiM / T Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 1 , 30 vaoN varSa 6032 ES 110, pRthvI, pAjI, agni, vAyu aura vanaspati - ye jIvasazrita kAya hai / "ina jIvokoM mohakI 1366 57 pravalatA hai aura sparza - idriya viSayakA unhe jJAna hai / eN. ' 111 inamese tIna sthAvara haiM aura alpayogavAle agni aura vAyukArya trasa haiM / ye sabhI manazrI pariNAmase rahita 'ekeMdriya jIva' haiM aisA jaaneN| - 112 ye pA~co prakAra ke jIvasamUha manapariNAmase rahita aura ekedriya haiM aisA sarvajJane kahA hai / . 113 jisa taraha aDe pakSIkA garbha baDhatA hai, jisa taraha manuSyagarbhame mUrcchAgata avasthA hone pairai' bhI jIvatva hai, usI taraha 'ekeMdriya jIva' ko jAnanA cAhiye sazakoM jAnate hai, unheM "da indriya 114 zabUka, zakha, sIpa, kRmi ityAdi 16 Gop sparzakoM jIva' jAnanA cAhiye | TSA 7 Fot 1517 3 115 jU, khaTamala, cITI, bicchU ityAdi aneka prakArake dUsare bho kIDe, rasa, sparza aura gandhako, jAnate hai, unhe 'tIna indriya jIva' jAnanA cAhiye / * 41" 69 116 DAsa, macchara, makkhI, bhramarI, bhramara, pataga Adi rUpa, rasa, gandha aura sparzako jAnate haiM; unheM 'cAra iMdriya jIva' 'jAnanA cAhiye / ' Vi 117 deva, manuSya, nAraka," tiyaca, "jalacara, sthalacara aura khecare "varNa, rasa, sparza, gandha aura HERE 1. 15 zabdako jAnate hai, ye balavAna 'pAca iMdriyavAle jIva' haiM / 118 devatAke cAra nikAya hai / manuSya karma aura akarma bhUmike bheda se do prakArake hai / " tiyaMcake aneka prakAra hai; aura nArakI jitane naraka- pRthvI ke bheda hai utane hI hai / 119 pUrvakAlame bA~dhI huI Ayuke kSINa ho jAnepara jIva gatinAmakarmake kAraNa Ayu aura lezyA ke prabhAvase 'anya dehako prApta hotA haiN| 17 F 120 dehAzrita jIvoMke svarUpakA yaha vicAra nirUpita kiyA / ye bhavya aura abhavyake bhedase de prakArake hai / / ' deharahita jIva 'siddha bhagavAna hai / 15 " dy 565 FLS 121, indriyA~ jIva nahI hai, tathA kAyA bhI jIva nahI haiM, parantu jIvake grahaNa kiye hue sAdha mAtra haiM / vastuta to jinhe jJAna hai unako hI jIva kahate haiN| 175 - - - 122. jo saba, jAnatA hai, dekhatA hai, dukhako dUra kara sukha cAhatA hai, zubha-azubha kriyAko karata hai aura unakA phala bhogatA hai, vaha 'jIva' hai / y: ka 123.-- '124. AkAza, kAla, pudgala, dharmaM aura adharma dravyame jIvatvaguNa nahI hai, unheM acetana kahate aura jIvako sacetana kahate haiM / 125 sukha-duHkhakA vedana, hitame pravRtti, ahita se bhIti- ye tIno kAlame jisako nahI hai sarvajJa mahAmuni 'ajIva' kahate hai / 1.26 saMsthAna, saghAta, varNaM, rasa, sparza, gRdha aura zabda, isa taraha pudgaladravyase utpanna honeva aneka guNaparyAya hai / 127. arama, arUpa, agadha, azabda, anirdiSTa saMsthAna aura vacana agocara aisA jinakA caina guNa hai vaha 'jIva' hai / " F 128 jo nizcayase saMsArasthita jIva hai, usakA azuddha, pariNAma hotA hai / usa pariNAmase utpanna hotA hai, usase zubha aura azubha gati hotI hai / , J Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 129 gatikI prAptise deha hotI hai, dehase indriyA~ aura indriyose vipaya grahaNa hotA hai, aura usase rAga-dveSa utpanna hote hai / 604 7', 130. sasAracakrame azuddha bhAvase paribhramaNa karate hue jIvomese, kucha jIvokA, sasAra, anAdi sAta hai aura kisIkA anAdi ananta hai aisA bhagavAna sarvajJane kahA hai / ga OM 7 13. jisake bhAvo ajJAna, rAgadveSa aura cittaprasannatA rahatI hai, usake zubha-azubha pariNAma hote hai / '132 jIvako zubha pariNAmase puNya hotA hai, aura azubha pariNAmase pApa hotA hai / usase zubhA zubha pudgalake grahaNarUpa karmatva prApta hotA hai / - # 1 133, 134, 135, 136 137 tRpAtura, kSudhAtura, rogI athavA anya dukhI manake jIvako dekhakara usakA dukha miTAne kI pravRtti kI jAye use 'anukapA' kahate haiM / 7 " 11 7 1 138 krodha, mAna, mAyA aura lobhakI mIThAza jIvako kSubhita karatI hai, aura pApa bhAvako utpanna karatI hai / 139 bahuta pramAdavAlI kriyA, cittakI malinatA, indriya-viSayame lolupatA; dUsare jIvoko denA aura unako nidA karanA ityAdi AcaraNose jIva 'pApAsrava' karatA hai / . 'dukha 140 cAra sajJA, kRSNAdi tIna lezyA, indriyavazatA, Artta aura raudra, dhyAna, duSTa bhAvavAlI dharma kriyA moha-ye bhAva pApAsrava' hai / 141 indriyo kapAya aura sajJAko jaya karanevAle kalyANakArI mArga me jIva jisa samaya rahatA hai, usa samaya usake pApAsavarUpa chidrakA nirodha ho jAtA hai, aisA jAnanA cAhiye / 142 jinako saba dravyome rAga, dveSa aura ajJAna nahI rahate, aise sukha-dukhame samadRSTike svAmI nigraMtha mahAtmAko zubhAzubha Asrava nahI hotA / 143 jisa sayamIko yogome jaba puNya-pApakI pravRtti nahIM hotI taba usako zubhAzubha karmake kartRtvakA 'savara' ho jAtA hai, 'nirodha' ho jAtA hai / 7 144 jo yogakA nirodha karake tapa karatA hai, vaha nizcayase aneka prakArake karmoM kI nirjarA, karatA hai ! 1 " 145 jo AtmArthakA sAdhaka savarrayukta hokara, AtmasvarUpako jAnakara tadrUpa dhyAna karatA hai vaha mahAtmA sAdhu karmarajako jhADa DAlatA hai / " APP 2015 146 jisako rAga, dveSa, moha aura yogapariNamana nahI hai usako zubhAzubha karmoMko jalAkara bhasma kareM denevAlI vyAnarUpI agni pragaTa hotI hai / " pa 1-1-1-1 2 37 147, 148, 149, 150, 151 6), '152 darzanajJAnase paripUrNaM, anya dravya ke sasargase rahita aisA dhyAna jo nirjarAhetuse karatA hai vaha 13. """" mahAtmA 'svabhAvasahita' hai / 1 153 jo savarayukta' sava karmoMkI nirjarA karatA huA vedanIya aura Ayukarma se rahita hotA hai, vaha mahAtmA usI bhavame 'mokSa' jAtA hai / 1 154 jI kA svabhAva apratihata jJAna darzana hai / "usake ananyamaya AcaraNa ( zuddha nizcayamaya sthira svabhAva ) ko sarvajJa vItarAgane 'nirmala cAritra' kahA hai / 155 vastuta AtmAkA svabhAva nirmala hI hai / guNa aura paryAya anadise parasamayapariNAmIrUpase pariNata he uma dRSTise anirmala hai / yadi vaha AtmA svasamaya ko prApta ho'to' karma va dhase rahita hotA hai| Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 605 _156 jo paradravyame zubha athavA azubha rAga karatA hai vaha jIva 'svacAritra' se bhraSTa hai aura 'paracAritra' kA AcaraNa karatA hai, aisA samajheM / 157 jisa bhAvase AtmAko puNya athavA pApa-AsravakI prApti hotI hai, usame pravRtti karanevAlA AtmA paracArikA AcaraNa karatA hai, isa prakAra vItarAga sarvajJane kahA hai / 158 jo sarvaM sagase mukta hokara ananyamayatAse AtmasvabhAvame sthita hai, nirmala jJAtA draSTA hai, vaha 'svacAritra' kA AcaraNa karanevAlA jIva hai / 159 paradravyame ahabhAvarahita, nirvikalpa jJAnadarzanamaya pariNAmI AtmA hai vaha svacAritrAcaraNa hai| 160. dharmAstikAyAdike svarUpakI pratIti 'samyaktva' hai, bAraha aga aura caudaha pUrvakA jAnanA 'jJAna' hai, aura tapazcaryAdime pravRtti karanA 'vyavahAra- mokSamArga' hai / 161. una tInase samAhita AtmA, jahA~ AtmAke sivAya anya kicit mAtra nahI karatA, mAtra anya AtmAmaya hai vahA~ sarvajJa vItarAgane 'nizcaya - mokSamArga' kahA hai / 162 jo AtmA AtmasvabhAvamaya jJAnadazanakA ananyamayatAse AcaraNa karatA hai, use vaha nizcaya jJAna, darzana aura cAritra hai / 163 jo yaha saba jAnegA aura dekhegA vaha avyAbAdha sukhakA anubhava karegA / ina bhAvokI pratIti bhavyako hotI hai, abhavyako nahI hotI / 164 darzana, jJAna aura cAritra yaha 'mokSamArga' hai, isake sevanase 'mokSa' prApta hotA hai aura ( amuka hetuse ) 'baMdha' hotA hai aisA muniyone kahA hai / 165 166 arhata, siddha, caitya, pravacana, munigaNa aura jJAnakI bhaktise paripUrNa AtmA bahuta puNyakA upArjana karatA hai, kintu vaha karmakSaya nahI karatA / 167 jisake hRdayame aNumAtra bhI paradravyake prati rAga hai, vaha sabhI AgamokA jJAtA ho to bhI 'svasamaya' ko nahI jAnatA, aisA samajheM / 168 169. isaliye jo sarva icchAse nivRtta hokara ni.saga aura nirmamatva hokara siddhasvarUpakI bhakti karatA hai vaha nirvANako prApta hotA hai / 170 jise parameSThIpadame tattvArthapratIti pUrvaka bhakti hai, aura nigraMtha pravacaname rucipUrvaka jisakI buddhi pariNata huI hai aura jo sayamatapasahita hai, usake liye mokSa bilakula dUra nahI hai / 171 arhata, siddha, caitya aura pravacanakI bhaktipUrvaka yadi jIva tapazcaryA karatA hai, to vaha avazya hI devalokako agIkAra karatA hai / 172 isaliye icchAmAtrakI nivRtti kare, sarvatra kiMcitmAtra bhI rAga na kare, kyoki vItarAga hI bhavasAgarako tara jAtA hai / 173 maine pravacanakI bhaktise prerita hokara mArgakI prabhAvanAke liye pravacana ke rahasyabhUta 'pacAstikAya' ke sagraharUpa isa zAstrako kahA hai / iti pacAstikAyasamAptam / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606 zrImada rAjacandra 767 vavANiyA, caitra sudI 3, ravi, 1953 paramabhaktise stuti karanevAleke prati bhI jise rAga nahI hai aura paramadvepase upasargaM karanevAleke prati bhI jise dveSa nahI hai, usa puruSarUpa bhagavAnako vAravAra namaskAra / apavRttise vartana karanA yogya hai, dhIraja kartavya hai / muni devakIjIko 'AcArAga' paDhate hue dIrghazakA Adi kAraNoke viSaya me bhI sAdhukA mArga atyata saMkucita dekhaneme AyA, jisase yaha AzakA huI ki aisI sAdhAraNa kriyAme bhI itanI adhika saMkucitatA rakhane kA kyA kAraNa hogA ? usa AzakAkA samAdhAna : I satata aMtarmukha upayogame sthiti rakhanA hI nirgrathakA parama dharma hai / eka samaya ke liye bhI vahirmukha upayoga na karanA yaha nirgrathakA mukhya mArga hai, parantu usa sayamake liye deha Adi sAdhana hai, unake nirvAhake liye sahaja bho pravRtti honA yogya hai / kucha bhI vaisI pravRtti karate hue upayoga bahirmukha honekA nimitta ho jAtA hai, isaliye usa pravRttiko isa Dhagase karanekA vidhAna hai ki upayogakI atarmukhatA banI rahe / kevala aura sahaja aMtarmukha upayoga to mukhyatayA kevalabhUmikA nAmake terahaveM guNasthAnaka hotA hai / aura nirmala vicAradhArAkI prabalatAsahita antarmukha upayoga sAtaveM guNasthAnakame hotA hai / pramAdase vaha upayoga skhalita hotA hai, aura kucha vizeSa azame skhalita ho jAye to vizeSa vahirmukha upayoga ho jAtA hai, jisase bhAva-asayamarUpase upayogako pravRtti hotI hai / vaisA na hone deneke liye aura deha Adi sAdhanoMke nirvAhako pravRtti bhI choDI na jA sake aisI honese, vaha pravRtti atarmukha upayogase ho sake, aisI adbhuta sakalanAse usakA upadeza kiyA hai, jise pA~ca samiti kahA jAtA hai / calanA paDe to AjJAnusAra upayogapUrvaka calanA, bolanA paDe to AjJAnusAra upayogapUrvaka bolanA; AjJAnusAra upayogapUrvaka AhAra AdikA grahaNa karanA, AjJAnusAra upayogapUrvaka vastra AdikA lenA aura rakhanA, aura AjJAnusAra upayogapUrvaka dIrghazakA Adi zarIra-malakA tyAga karane yogya tyAga karanA, isa prakAra pravRtti rUpa pA~ca samiti kahI hai / sayamame pravRtti karaneke liye jina jina dUsare prakArokA upadeza kiyA hai, una sabakA ina pA~ca samitiyome samAveza ho jAtA hai, arthAt jo kucha nirgrathako pravRtti karanekI AjJA dI hai, uname se jisa pravRttikA tyAga karanA azakya hai, usI pravRttikI AjJA dI hai, aura vaha isa prakArase do hai ki mukhya hetubhUtaM atarmukha upayoga askhalita banA rahe / tadanusAra pravRtti kI jAye to upayoga satata jAgrata banA rahe, aura jisa jisa samaya jIvakI jitanI jitanI jJAnazakti tathA vIryazakti hai vaha saba apramatta banI rahe / dIrghazakA Adi kriyAoko karate hue bhI apramatta saMyamadRSTikA vismaraNa na ho jAye isa hetuse vesI vaisI kaThora kriyAokA upadeza diyA hai, parantu satpurupakI dRSTike vinA ve samajhame nahI AtI / yaha rahasyadRSTi sakSepa me likhI hai, isa para adhikAdhika vicAra kartavya hai / sabhI kriyAome pravRtti karate hue isa dRSTiko smaraName rakhanekA dhyAna rakhanA yogya hai / zrI devakIrNajI Adi sabhI muniyo ko isa patra kI vAravAra anuprekSA karanA yogya hai / zrI lallujI Adi muniyoko namaskAra prApta ho / karmagraMthako vAcanA pUrI honepara puna Avartana karake anuprekSA kartavya hai / Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA varSe 607 768 vavANiyA, caitra sudI 4, soma, 1953 zubhecchAyukta zrI kezavalAlake prati, zrI bhAvanagara / patra prApta huA hai / AzakAkA samAdhAna isa prakAra hai :ekeMdriya jIvako avyaktarUpase anukUla sparza AdikI priyatA hai, vaha 'maithunasaMjJA' hai| ekeMdriya jIvako deha aura dehake nirvAha Adike sAdhanome avyakta mUrchArUpa 'parigrahasajJA' hai| vanaspati ekeMdriya jIvame yaha sajJA kucha vizeSa vyakta hai| matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, mana-paryAyajJAna, kevalajJAna, natiajJAna, zrutaajJAna aura vibhagajJAna-ye ATho jIvake upayogarUpa honese arUpI kahe hai / jJAna aura ajJAna ina donome mukhya atara itanA ho hai ki jo jJAna samakitasahita hai use 'jJAna' kahA hai aura jo jJAna mithyAtvasahita hai use 'ajJAna' kahA hai| parantu vastuta dono jJAna haiN| 'jJAnAvaraNIyakarma' aura 'ajJAna' dono eka nahI haiN| 'jJAnAvaraNIyakarma' jJAnako AvaraNarUpa hai, aura 'ajJAna' jJAnAvaraNIyakarmake kSayopazamarUpa arthAt AvaraNa dUra honerUpa hai| sAdhAraNa bhASAme 'ajJAna' zabdakA artha 'jJAnarahita' hotA hai, jaise ki jaDa jJAnase rahita hai| paratu nigraMtha-paribhASAme to mithyAtvasahita jJAnakA nAma ajJAna hai, isaliye usa dRSTise ajJAnako arUpI kahA hai| ___ yaha AzakA ho sakatI hai ki yadi ajJAna arUpI ho to siddhame bhI honA cAhiye / isakA samAdhAna yaha hai -mithyAtvasahita jJAnako hI 'ajAna' kahA hai, usamese mithyAtva nikala jAnese zepa jJAna rahatA hai, vaha jJAna sapUrNa zuddhatAsahita siddha bhagavAname rahatA hai| siddha, kevalajJAnI aura samyagdRSTikA jJAna mithyAtvarahita hai| mithyAtva jIvako bhrAtirUpa hai| vaha bhrAti yathArtha samajhame A jAnepara nivRtta ho sakane yogya hai / mithyAtva dizAbhramarUpa hai| zrI kuvarajIkI abhilASA vizeSa thI, parantu kisI eka hetuvizeSake binA patra likhanA abhI vana nahI pAtA / yaha patra unhe paDhavAnekI vinatI hai / 769 vavANiyA, caitra sudI 4, 1953 tIno prakArake samakitamese cAhe jisa prakArakA samakita pragaTa ho to bhI adhikase adhika padraha bhavome mokSa hotA hai, aura yadi usa samakitake honeke bAda jIva usakA vamana kara de to adhikase adhika ardha pudgalaparAvartanakAla taka sasAra paribhramaNa hokara mokSa hotA hai| tIrthakarake nigraMtha, nigraMthiniyo, zrAvaka aura zrAvikAo sabhIko jIva-ajIvakA jJAna yA isaliye unhe samakita kahA hai, yaha bAta nahI hai| unamese aneka jIvoko mAtra sacce ataraga bhAvase tIrthakarakI aura unake upadiSTa mArgakI pratItise bhI samakita kahA hai| isa samakitako prAptike vAda yadi usakA vamana na kiyA ho to adhikase adhika padraha bhava hote haiM | sacce mokSamArgako prApta aise satpurupako tathArUpa pratItise siddhAtame aneka sthalome samakita kahA hai / isa samakitake Aye binA jIvako prAya jIva aura ajIvakA yathArtha jJAna bhI nahI hotA / jIva-ajIvakA jJAna prApta karanekA mukhya mArga yahI hai| 770 vavANiyA, caitra sudI 4, 1953 jAna jIvakA rUpa hai, isaliye vaha arUpI hai, aura jaba taka jJAna viparotarUpase jAnanekA kArya karatA hai, taba taka use ajJAna kahanA aiso nigraMtha-paribhASA hai, parantu yahAM jJAnakA dUsarA nAma ho ajJAna hai yo samajhanA caahiye| Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 zrImad rAjacandra jJAnakA dUsarA nAma ajJAna ho to jisa taraha jJAnase mokSa honA kahA hai, usI taraha ajJAnase bhI mokSa honA cAhiye / isI taraha jaise mukta jIvame bhI jJAna kahA hai vaise ajJAna bhI kahanA cAhiye, aisI AzaMkA ko hai, jisakA samAdhAna yaha hai : gA~Tha par3anese ulajhA huA sUtra aura gA~Tha nikala jAnese sulajhA huA sUtra ye dono sUtra hI haiM, phira bhI gaoNThakI apekSAse ulajhA huA sUtra aura sulajhA huA sUtra kahA jAtA hai| usI taraha mithyAtvajJAna 'ajJAna' aura samyagjJAna 'jJAna' aisI paribhASA kI hai, parantu mithyAtvajJAna jaDa hai aura samyagjJAna cetana hai yaha bAta nahI hai / jisa taraha gA~ThavAlA sUtra aura gA~Tha rahita sUtra dono sUtra hI haiM, usI taraha mithyAtvajJAnase sasAra-paribhramaNa aura samyagjJAnase mokSa hotA hai / jaise ki yahA~se pUrva dizAme dasa kosa dUra eka gA~va hai, vahA~ jAneke liye nikalA huA manuSya dizAbhramase pUrva ke badale pazcimame calA jAye, to vaha pUrva dizAvAlA gaoNva prApta nahI hotA, parantu isase yaha nahIM kahA jA sakatA ki usane calanekI kriyA nahI kI; usI taraha deha aura AtmA bhinna honepara bhI jisane deha aura AtmAko eka samajhA hai vaha jIva dehabuddhise sasAraparibhramaNa karatA hai; parantu isase yaha nahI kahA jA sakatA ki usane jAnanekA kArya nahI kiyA hai| pUrvase pazcimakI ora calA hai, yaha jisa taraha pUrvako pazcima mAnanerUpa bhrama hai, usI taraha deha aura AtmA bhinna honepara bhI donoko eka mAnanelpa bhrama hai, paraMtu pazcimame jAte hue calate hue jisa taraha calanerUpa svabhAva hai, usI taraha deha aura AtmAko eka mAnaneme bhI jAnanerUpa svabhAva hai / jisa taraha pUrvake badale pazcimako pUrva mAna lenA bhrama hai, vaha bhrama tathArUpa hetu-sAmagrIke milanepara samajhame Anese pUrva pUrva hI samajhame AtA hai, aura pazcima pazcima ho samajhame AtA hai, taba vaha bhrama dUra ho jAtA hai, aura pUrvakI tarapha calane lagatA hai; usI taraha deha aura AtmAko eka mAna liyA hai vaha sadguruupadezAdi sAmagrI milanepara dono bhinna haiM yo yathArtha samajhame A jAtA hai, taba bhrama dUra hokara AtmAke prati jJAnopayoga pariNamita hotA hai| bhramame pUrvako pazcima aura pazcimako pUrva mAna lenepara bhI pUrva pUrva hI aura pazcima pazcima dizA hI tho, mAtra bhramase viparIta bhAsita hotA thaa| usI taraha ajJAname bhI deha deha ho aura AtmA AtmA hI honepara bhI ve usa taraha bhAsita nahI hote, yaha viparota bhAsanA hai| vaha yathArtha samajhame Anepara, bhrama nivRtta ho jAnese deha deha hI bhAsita hotI hai aura AtmA AtmA hI bhAsita hotA hai, aura jAnanerUpa svabhAva jo viparIta bhAvako bhajatA thA vaha samyagbhAvako bhajatA hai| vastuta: dizAbhrama kucha bhI nahIM hai, aura calanerUpa kriyAse iSTa gAMva prApta nahI hotA, usI taraha mithyAtva bhI vastutaH kucha bhI nahIM hai, aura usake sAtha jAnanerupa svabhAva bhI hai, parantu sAthame mithyAtvarUpa bhrama honese svasvarUpatAme paramasthiti nahI hotii| dizAbhrama dUra ho jAnese iSTa gA~vakI ora muDaneke bAda mithyAtvakA bho nAza ho jAtA hai, aura svasvarUpa zuddha jJAnAtmapadame sthiti ho sakatI hai isame kisI sadehako sthAna nahI hai| 771 vavANiyA, caitra sudI 5, 1953 yahA~se pichale patrame tIna prakArake samakita batAye the| una tIno samakitamese cAhe jo samakita prApta karanese jIva adhikase adhika padraha bhavame mokSa prApta karatA hai, aura kamase kama usI bhavame bhI mokSa hotA hai, aura yadi vaha samakitakA vamana kara de, to adhikase adhika ardha pudgalaparAvartanakAla taka sasAraparibhramaNa karake bhI mokSako prApta karatA hai| samakita prApta karaneke bAda adhikase adhika ardha pudgalaparAvartana sasAra hotA hai| 1 dekheM Aka 751 / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA varSa 609 kSayopazama samakita ho athavA upazama samakita ho, to jIva usakA vamana kara sakatA hai, parantu kSAyika samakita ho to usakA vamana nahI kiyA jA sktaa| kSAyika samakitI jIva usI bhavame mokSa prApta karatA hai, adhika bhava kare to tIna bhava karatA hai, aura kisI eka jIvakI apekSA kvacit cAra bhava hote haiM / yugaliyAkI AyukA badha honeke vAda kSAyika samakita utpanna huA ho, to cAra bhava honA sabhava hai, prAyaH kisI hI jIvako aisA hotA hai| bhagavAna tIrthaMkarake nigraMtha, nigraMthiniyo, zrAvaka tathA zrAvikAoko kucha sabhIko jIvAjIvakA jJAna thA, isaliye unhe samakita kahA hai aisA siddhAtakA abhiprAya nahI hai| unamese kitane hI jIvoko, tIrthaMkara sacce puruSa hai, sacce mokSamArgake upadeSTA hai, jisa taraha ve kahate hai usI taraha mokSamArga he, aisI pratItise, aisI rucise, zrI tIrthaMkarake Azrayase aura nizcayase samakita kahA hai| aisI pratIti, aisI ruci, aura aise AzrayakA tathA AjJAkA jo nizcaya hai, vaha bhI eka tarahase jIvAjovake jJAnasvarUpa hai| puruSa sacce hai aura unakI pratIti bhI saccI huI hai ki jisa taraha ye paramakRpAlu kahate hai usI taraha mokSamArga hai vaisA hI mokSamArga hotA hai, usa puruSake lakSaNa Adi bhI vItarAgatAkI siddhi karate haiN| jo vItarAga hotA hai vaha puruSa yathArtha vaktA hotA hai, aura usI puruSakI pratItise mokSamArga svIkAra karane yogya hotA hai aisI suvicAraNA bhI eka prakArakA gauNatAse jIvAjovakA hI jJAna hai / usa pratItise, usa rucise aura usa Azrayase phira anukramase spaSTa vistArasahita jIvAjIvakA jJAna hotA hai| tathArUpa puruSakI AjJAkI upAsanAse rAgadveSakA kSaya hokara vItarAgadazA utpanna hotI hai| tathArUpa satpuruSake pratyakSa yogake binA yaha samakita honA kaThina hai| vaise puruSake vacanarUpa zAstroMse pUrvakAlake kisI ArAdhaka jIvako samakita honA sambhava hai, athavA koI eka AcArya pratyakSarUpase usa vacanake hetuse kisI jIvako samakita prApta karAtA hai| 772 vavANiyA, caitra sudI 10, soma, 1953 OM sarvajJAya namaH auSadhAdi saprApta honepara kitane hI rogAdipara asara karate hai, kyoki usa rogAdike hetukA karmabadha kucha usI prakArakA hotA hai / auSadhAdike nimittase vaha pudgala vistArame phailakara athavA dUra hokara vedanIyake udayake nimittapanako chor3a detA hai| yadi usa taraha nivRtta hone yogya usa rogAdi sabadhI karmabaMdha na ho to usa para auSadhAdikA asara nahI hotA, athavA auSadhAdi prApta nahI hote yA samyak auSadhAdi prApta nahIM hote| amaka karmabaMdha kisa prakArakA hai use tathArUpa jJAnadRSTike binA jAnanA kaThina hai| isase auSadhAdi vyavadArakI pravattikA ekAtase niSedha nahI kiyA jA sakatA / apanI dehake savadhame koI eka parama AtmadaSTivAlA puruSa usa taraha AcaraNa kare to, arthAt vaha aupadhAdikA grahaNa na kare, to vaha yogya hai, paratU dUsare sAmAnya jIva usa taraha AcaraNa karane lage to vaha ekAtika dRSTise kitanI hI hAni kara DAlate hai| phira usame bhI apane Azrita jIvoke prati athavA kisI dUsare jovake prati rogAdi kAraNome vasA pacAra karaneke vyavahArame pravRtti ko jA sakatI hai, phira bhI upacAra Adi karaneme upekSA kare to anukapA-mArgako chor3a dene jaisA ho jAtA hai| koI jIva cAhe jaisA pIr3ita ho to bhI use dilAsA dene tathA auSadhAdi deneke vyavahArako choDa diyA jAye to use AtaMdhyAnakA hetu hone jaisA ho jAtA hai| gRhasthavyavahArame aisI ekAtika dRSTi karanese bahuta virodha utpanna hote haiN| Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 zrImad rAjacandra EEEEEE anubhavautsAhadazA . jaisau nirabhedarUpa, nihacai atIta hutau / taisI nirabheda aba, bhedako na ghegii| dosai karmarahita sahita sukha samAdhAna / pAyau nijathAna phira bAhari na bahegI / kabahU~ kadApi apanau subhAva tyAgi kari / rAga rasa rAcikaiM na paravastu gahegau // amalAna jJAna vidyamAna paragaTa bhyo| yAhi bhAti Agama anata kAla rahegau // sthitidazA eka parinAmake na karatA darava doii| doI parinAma eka darva na dharatu hai| eka karatUti doI darva kabahU~ na krai| doI karatUti eka darva na karatu hai| jIva pudgala eka kheta avagAhI douu| apane apane rUpa koU na Taratu hai // jar3a parinAmaniko karatA hai - pudgala / cidAnanda - cetana subhAva Acaratu hai // zrI sobhAgako vicAra karaneke liye yaha patra likhA hai, ise abhI zrI avAlAla athavA kisI dUsare yogya mumukSu dvArA unheM hI sunAnA yogya hai| __ AtmA sarva anyabhAvase rahita hai, jise sarvathA aisA anubhava rahatA hai vaha 'mukta' hai| jise anya sarva dravyase asagatA, kSetrase asaMgatA, kAlase asaMgatA aura bhAvase asagatA sarvathA rahatI hai, vaha 'mukta' hai| aTala anubhavasvarUpa AtmA sava dravyose pratyakSa bhinna bhAsita ho tabase muktadazA rahatI hai| vaha puruSa mAna ho jAtA hai. vaha puruSa apratibaddha ho jAtA hai, vaha puruSa asaga ho jAtA hai, vaha puruSa nirvikalpa ho jAtA hai aura vaha puruSa mukta ho jAtA hai| jinhone tIno kAlame dehAdise apanA kucha bhI saMbadha na thA, aisI asagadazA utpanna kI hai una bhagavAnarUpa satpuruSoko namaskAra ho| tithi AdikA vikalpa choDakara nija vicArame rahanA yahI kartavya hai| zuddha sahaja AtmasvarUpa / ... 1 bhAvArtha-sasArI dazAmeM nizcayanayase AtmA jisa prakAra abhedarUpa thA usI prakAra pragaTa ho gyaa| usa paramAtmAko aba bhedarUpa koI nahIM khegaa| jo kama rahita aura sukha-zAtisahita dikhAyI detA hai, tathA jisane apane sthAna-mokSako pA liyA hai, vaha aba janma-maraNarUpa sasAramaM nahIM aayegaa| vaha kabhI bhI apanA svabhAva choDaphara rAgadvapameM paDakara paravastuko grahaNa nahIM karegA, kyoki vartamAnakAlame jo nirmala pUrNa jJAna pragaTa huA hai, vaha to AgAmI anatakAla taka aisA hI rhegaa| 2 bhAvAryake liye dekheM Aka 317 / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA varSa 615 780 babaI, jeTha sudI 8, magala, 1953 jise kisIke bhI prati rAga, dveSa nahIM rahA, usa mahAtmAko vAraMvAra namaskAra / parama upakAro, AtmArthI, saralatAdi guNasapanna zrI sobhAga, trabakabhAIkA likhA eka patra Aja milA hai / "Atmasiddhi" granthake sakSipta arthakI pustaka tathA kitane hI upadeza-patrokI prati yahA~ thI, unhe Aja DAkase bhejA hai| donome mumukSu jIvake liye vicAra karane yogya aneka prasaga hai| paramayogI aise zrI RSabhadeva Adi puruSa bhI jisa dehako nahIM rakha sake, usa dehame eka vizeSatA rahI huI hai, vaha yaha hai ki jaba taka usakA sambandha rahe, taba takame jIvako asagatA, nirmohatA prApta karake abAdhya anubhavasvarUpa aise nijasvarUpako jAnakara, dUsare sabhI bhAvoMse vyAvRtta (mukta) ho jAnA ki jisase phira janma-maraNakA pherA na rahe / usa dehako choDate samaya jitane azame asagatA, nirmohatA, yathArtha samarasatA rahatI hai, utanA hI mokSapada samIpa he aisA parama jJAnIpuruSokA nizcaya hai| ____ mana, vacana aura kAyAke yogase jAne-anajAne kucha bhI aparAdha huA ho, usa sabakI vinayapUrvaka kSamA mAMgatA hU~, ati namrabhAvase kSamA mA~gatA huuN| isa dehase karane yogya kArya to eka hI hai ki kisIke prati rAga athavA kisIke prati kiMcitmAtra dveSa na rahe / sarvatra samadazA rahe / yahI kalyANakA mukhya nizcaya hai / yahI vintii| zrI rAyacadake namaskAra prApta ho / 781 babaI, jeTha vadI 6, ravi, 1953 paramapuruSadazAvarNana 'kocasau kanaka jAkai, noca sau naresapada, mIcasI mitAI, garuvAI jAkai gaarsii| jaharasI joga jAti, kaharasI karAmAti, haharasI hausa, pudgalachavi chArasI // jAlasau jagabilAsa, bhAlasauM bhuvanavAsa, kAlasI kuTumbakAja, lokalAja laarsii| sIThasau sujasu jAne, bIThasau vakhata mAna, aisI jAkI rIti tAhI, vaMdata banArasI // ' jo kacanako kIcaDake samAna jAnatA hai, rAjagaddIko nIcapadake samAna samajhatA hai, kisIse sneha karaneko matyake samAna mAnatA hai, vaDappanako lIpaneke gAre jaisA samajhatA hai, kImiyA Adi yogako jaharake samAna ginatA hai, siddhi Adi aizvaryako asAtAke samAna samajhatA hai, jagatame pUjyatA hone AdikI lAlasAko anarthaka samAna mAnatA hai, pudgalakI mUrtirUpa audArikAdi kAyAko rAkhake samAna mAnatA hai, jagatake bhogavilAsako duvidhArUpa jAlake samAna samajhatA hai, gRhavAsako bhAleke samAna mAnatA he, kuTumbake kAryako kAla arthAt mRtyuke samAna ginatA hai, lokame lAja baDhAneko icchAko musakI lArake samAna samajhatA hai kItikI icchAko nAkke melake samAna mAnatA hai, aura puNyake udayako jo viSTAke samAna samajhatA hai aisI jisakI rIti ho use banArasIdAsa vadana karate hai| Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 zrImad rAjacandra parivartana honeme vAhya pudgalarUpa oSadha Adi nimitta kAraNa dekhaneme Ate haiM, paratu vAstavame to vaha vaMdha pUrvase hI aisA bA~dhA huA hai ki usa prakArake auSadha Adise dUra ho sakatA hai| auSadha Adi milanekA kAraNa yaha hai ki azubha badha maMda bA~dhA thA, aura badha bhI aisA thA ki use aise nimitta kAraNa mile to dUra ho ske| parantu isase yo kahanA ThIka nahIM hai ki pApa karanese usa rogakA nAza ho sakA, arthAt pApa karanese puNyakA phala prApta kiyA jA skaa| pApavAle auSadhako icchA aura use prApta karanekI pravRttise azubha karma badhane yogya hai aura usa pApavAlI kriyAse kucha zubha phala nahI hotaa| aisA lage ki azabha karmake udayarUpa asAtAko usane dUra kiyA jisase vaha zubharUpa huA, to yaha samajhakI bhUla hai, asAtA hI isa prakArakI thI ki usa taraha miTa sake aura itanI ArtadhyAna Adiko pravRtti karAkara dUsarA baMdha kraaye| 'pudgalavipAkI' arthAt jo kisI bAhya pudgalake sayogase pudgalavipAkarUpase udayame Aye aura kisI bAhya pudgalake sayogase nivRtta bhI ho jAye; jaise Rtuke parivartanake kAraNase saradIkI utpatti hotI hai aura Rtu-parivartanase usakA nAza ho jAtA hai, athavA kisI garama auSadha Adise vaha nivRtta ho jAtI hai| nizcayamukhyadRSTise to auSadha Adi kathanamAtra hai| bAkI to jo honA hotA hai vahI hotA hai| 775 vavANiyA, caitra vadI 5, 1953 do patra prApta hue haiN| jJAnIkI AjJArUpa jo jo kriyA hai usa usa kriyAme tathArUpase pravRtti kI jAye to vaha apramatta upayoga honekA mukhya sAdhana hai, aise 'bhAvArthame yahA~se pahale patra likhA thaa| usakA jyo jyo vizeSa vicAra kiyA jAyegA tyo tyo apUrva arthakA upadeza milegaa| nitya amuka zAstrasvAdhyAya karaneke bAda usa patrakA vicAra karanese adhika spaSTa bodha honA yogya hai| chakAyakA svarUpa bhI satpuruSakI dRSTise pratIta karanese tathA usakA vicAra karanese jJAna hI hai| yaha jIva kisa dizAse AyA hai, isa vAkyase zastraparijJA adhyayanakA Arabha huA hai| sadguruke mukhase isa prArambhavAkyakA Azaya samajhanese samasta dvAdazAgIkA rahasya samajhame AnA yogya hai| abhI to jo AcArAga Adi par3heM usakA adhika anuprekSaNa kiijiyegaa| kitane hI upadeza parose vaha sahajame samajhame A skegaa| sabhI muniyoko namaskAra prApta ho / sabhI mumukSuoko praNAma prApta ho| 776 sAyalA, vaizAkha sudI 15, 1953 mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yoga, ye karmabaMdhake pA~ca kAraNa haiN| kisI jagaha pramAdake sivAya cAra kAraNa batAye hote haiN| vahA~ mithyAtva, avirati aura kaSAyame pramAdakA atarbhAva kiyA hotA hai| zAstraparibhASAse 'pradezavadha' zabdakA artha - paramANu sAmAnya. eka pradezAvagAhI hai| aise eka paramANukA grahaNa eka pradeza kahA jAtA hai| jIva karmabaMdhame anata paramANuoko grahaNa karatA hai| ve paramANu yadi phaila jAye to anatapradezI ho sakeM, jisase ananta pradezakA baMdha kahA jaaye| usame baMdha 1 dekheM Aka 767 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vo varSa 613 ananta Adise bheda paDatA hai, arthAt jahA~ alpa pradezabadha kahA ho vahA~ paramANu ananta samajheM, parantu usa anantako saghanatA alpa samajhe / yadi usase vizeSa-vizepa likhA ho to anantatAkI saghanatA samajhe / jarA bhI vyAkula na hote hue karmagranthako Adyata paDheM aura vicaareN| | ooo IDara, vaizAkha vadI 12, zukra, 1953 tathArUpa (yathArtha) Apta (jisake vizvAsase mokSamArgame pravRtti kI jA sake aise) puruSakA jIvako samAgama honeme kisI eka puNyahetukI jarUrata hai, usakI pahacAna honeme mahAna puNyakI jarUrata hai, aura usakI AjJAbhaktise pravRtti karaneme mahAna mahAna puNyakI jarUrata hai, aise jo jJAnIke vacana haiM, ve satya hai| yaha pratyakSa anubhavame Ane jaisI bAta hai / ___ tathArUpa AptapuruSake abhAva jaisA yaha kAla cala rahA hai / to bhI aise samAgamake icchuka AtmArthI jIvako usake abhAvame bhI vizuddhisthAnakake abhyAsakA lakSya avazya hI kartavya hai| 778 IDara, vaizAkha vadI 12, zukra, 1953 do patra mile haiN| yahA~ prAya magalavAra taka sthiti hogii| budhavAra zAmako ahamadAbAdase DAkagADIme baMbaI jAneke liye baiThanA hogA / prAyaH guruvAra savere bambaI utaranA hogaa| sarvathA nirAza ho jAnese jIvako satsamAganakA prApta huA lAbha bhI zithila ho jAtA hai / satsamAgamake abhAvakA kheda rakhate hue bhI satsamAgama huA hai, yaha paramapuNyakA yoga hai| isaliye sarvasagatyAgakA yoga banane taka jaba taka gRhasthAvAsame sthiti ho taba taka usa pravRttikI nItisahita kucha bhI rakSA karake paramArthame utsAhasahita pravRtti karake vizuddhisthAnakakA nitya abhyAsa karate rahanA yahI kartavya hai| 779 baMbaI, jyeSTha sudI, 1953 OM sarvajJa svabhAvajAgRtadazA / 'citrasArI nyArI, parajaMka nyArI, seja nyaarii| cAdara bhI nyArI; ihA~ jhUThI merI thapanA / / atIta avasthA saina, nidrAvAhi koU pai na / vidyamAna palaka na, yAmai aba chapanA // svAsa au supana doU, nidrAko alaga bUjhai / sUjhai saba aMga lakhi, Atama darapanA // tyAgI bhayau cetana, acetanatA bhAva tyAgi / bhAlai dRSTi kholika, sabhAle rUpa apanA / 1. bhAvArtha-java samyagjJAna pragaTa huA taba jIva vicAratA hai-zarIralpa mahala judA hai, karmarUpa palaga judA hai, mAyArUpa seja judI hai, kalpanArUpa cAdara bhI judI hai, yaha nidrAvasyA merI nahI hai '-pUrvakAlameM sonevAlA merA dUsarA hI paryAya thaa| aba vartamAnakA eka pala bhI nidrAme nahI vitaauuNgaa| udayakA nizvAsa aura viSayakA svapna ye dono nidrAke sayogase dIkhate the| aba AtmarUpa darpaNameM mere samasta guNa dIkhane lge| isa prakAra AtmA acetana bhAvokA tyAgI hokara jJAnadRSTise devakara apane svarUpako sambhAlatA hai / Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 zrImada rAjacandra anubhava utsAhadazA 'jaisau nirabhedarUpa, nihace atIta huto / ' taisau nirabheda aba, bhedakau na gagau // dosai karmarahita sahita sukha samAdhAna / pAyau nijathAna phira bAhari na bahagau // kabahU~ kadApi apanI subhAva tyAgi kari / rAga rasa rAcike~ na paravastu gahaigau // amalAna jJAna vidyamAna paragaTa bhayau / yAhi bhAti Agama anata kAla rahaigau // sthitidazA karatu hai // eka parinAmake na karatA doI parinAma eka darva na eka karatUti doI darda kabahU~ doI karatUti eka darva na jIva pudgala eka kheta avagAhI doU / apane apane rUpa koU na Taratu hai // jaDa parinAmuniko karatA hai pudgala / cidAnanda cetana subhAva Acaratu hai // darava doI / dharatu hai // na karai / zrI sobhAgako vicAra karane ke liye yaha patra likhA hai, ise abhI zrI abAlAla athavA kisI dUsare yogya mumukSu dvArA unhe hI sunAnA yogya hai / AtmA sarva anyabhAvase rahita hai, jise sarvathA aisA anubhava rahatA hai vaha 'mukta' hai / jise anya sarva dravyase asagatA, kSetrase asagatA, kAlase asagatA aura bhAvase asagatA sarvathA rahatI hai, vaha 'mukta' hai / _aTala anubhavasvarUpa AtmA saba dravyose pratyakSa bhinna bhAsita ho tabase muktadazA rahatI hai / vaha puruSa mauna ho jAtA hai, vaha puruSa apratibaddha ho jAtA hai, vaha puruSa asaga ho jAtA hai, vaha puruSa nirvikalpa ho jAtA hai aura vaha puruSa mukta ho jAtA hai / jinhone tIno kAlame dehAdise apanA kucha bhI saMbadha na thA, aisI asagadazA utpanna kI hai una bhagavAnarUpa satpuruSoko namaskAra ho / tithi AdikA vikalpa choDakara nija vicArame rahanA yahI kartavya hai / zuddha sahaja AtmasvarUpa / 1 bhAvArtha - sasArI dazAmeM nizcayanayase AtmA jisa prakAra abhedarUpa thA usI prakAra pragaTa ho gayA / usa paramAtmAko ava bhedarUpa koI nahI kahegA / jo karma rahita aura sukha-zAtisahita dikhAyI detA hai, tathA jisane apane sthAna - mokSa ko pA liyA hai, vaha ava janma-maraNarUpa sasArame nahI AyegA / vaha kabhI bhI apanA svabhAva choDakara rAgadvepameM par3akara paravastuko grahaNa nahI karegA, kyoki vartamAnakAlame jo pragaTa huA hai, vaha to AgAmI anatakAla taka aisA hI rahegA / liye dekheM Aka 317 / nirmala pUrNa jJAna - 2 bhAvAyaMke Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vA~ varSa 615 babaI, jeTha sudI 8, magala, 1953 780 jise kisI ke bhI prati rAga, dveSa nahI rahA, usa mahAtmAko vAraMvAra namaskAra / parama upakArI, AtmArthI, saralatAdi guNasapanna zrI sobhAga, kabhAIkA likhA eka patra Aja milA hai | "Atmasiddhi" granthake sakSipta arthakI pustaka tathA kitane hI upadeza-patrokI prati yahA~ thI, unhe Aja DAkase bhejA hai / donome mumukSu jIvake liye vicAra karane yogya aneka prasaMga haiM / paramayogI aise zrI RSabhadeva Adi puruSa bhI jisa dehako nahI rakha sake, usa dehame eka vizeSatA rahI huI hai, vaha yaha hai ki jaba taka usakA sambandha rahe, taba takame jIvako asagatA, nirmohatA prApta karake abAdhya anubhavasvarUpa aise / najasvarUpako jAnakara, dUsare sabhI bhAvose vyAvRtta (mukta) ho jAnA ki jisase phira janma-maraNakA pherA na rahe / usa dehako choDate samaya jitane azame asagatA, nirmohatA, yathArtha samarasatA rahatI hai, utanA hI mokSapada samIpa hai aisA parama jJAnI puruSokA nizcaya hai / mana, vacana aura kAyAke yogase jAne-anajAne kucha bhI aparAdha huA ho, usa sabakI vinayapUrvaka kSamA mA~gatA hU~, ati namra bhAvase kSamA mA~gatA hU~ / isa dehase karane yogya kAryaM to eka hI hai ki kisI ke prati rAga athavA kisIke prati kiMcit mAtra dveSa na rahe / sarvatra samadazA rahe / yahI kalyANakA mukhya nizcaya hai / yahI vinatI / zrI rAyacadake namaskAra prApta ho / babaI, jeTha vadI 6, ravi, 1953 781 paramapuruSadazAvarNana 'kIcasau kanaka jAkai, nIca sau naresapada, mocasI mitAI, garuvAI jAkai gArasI / jaharasI joga jAti, kaharasI karAmAti, haharasI hausa, pudgalachabi chArasI // jAlasau jagavilAsa, bhAlasauM bhuvanavAsa, kAlasau kuTumbakAja, lokalAja lArasI / soThasau sujasu jAneM, vIThasau bakhata mArne, aisI jAkI rIti tAhI, vaMdata banArasI // ' jo kacanako kIcaDake samAna jAnatA hai, rAjagaddIko nIcapadake samAna samajhatA hai, kisIse sneha karaneko mRtyuke samAna mAnatA hai, bar3appanako lIpane ke gAre jaisA samajhatA hai, kImiyA Adi yogako jahara - ke samAna ginatA hai, siddhi Adi aizvaryako asAtAke samAna samajhatA hai, jagatame pUjyatA hone AdikI lAlasAko anarthake samAna mAnatA hai, pudgalakI mUrtirUpa audArikAdi kAyAko rAkhake samAna mAnatA hai, jagatake bhogavilAsako duvidhArUpa jAlake samAna samajhatA hai, gRhavAsako bhAleke samAna mAnatA hai, kuTumba - ke kAryako kAla arthAt mRtyuke samAna ginatA hai, lokame lAja baDhAneko icchAko mukhako lArake samAna samajhatA hai, kIrnikI icchAko nAkke mailake samAna mAnatA hai, aura puSyake udayako jo viSTAke samAna mamajhatA hai aisI jisako rIti ho use banArasIdAsa vadana karate haiM / Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra kisIke liye vikalpa na karate hue asaMgatA hI rakhiyegA / jyo jyo satpuruSake vacana unhe pratItime AyeMge, jyo jyo AjJAse asthimajjA rago jAyegI, tyo tyo ve saba jIva AtmakalyANako sugamatAse prApta kareMge, yaha ni sadeha hai / 616 traka, maNi Adi mumukSuoko to isa vArake samAgamame kucha Atarika icchAse satsamAgamame ruci huI hai, isaliye ekadama dazA vizeSa na ho to bhI Azcarya nahI hai / sacce ata'karaNase vizeSa satsamAgamake Azrayase jIvako utkRSTa dazA bhI bahuta thoDe samayame prApta hotI hai / vyavahAra athavA paramArthasavadhI kisI bhI jIvake bAreme icchA rahatI ho, to use upazAMta karake sarvathA asaga upayogase athavA paramapurupakI uparyukta dazAke avalaMvanase Atmasthiti kareM, yaha vijJApanA hai, kyoki dUsarA koI bhI vikalpa rakhane jaisA nahI hai / jo koI sacce ata karaNase satpuruSake vacanoko grahaNa karegA vaha satyako pAyegA, isame koI sazaya nahIM hai, aura zarIra nirvAha Adi vyavahAra sabake apane apane prArabdhake anusAra prApta hone yogya hai, isaliye tatsavadhI bhI koI vikalpa rakhanA yogya nahI hai | jisa vikalpako Apane prAya zAMta kara diyA hai, to bhI nizcayakI prabalatAke liye likhA hai / saba jIvoke prati, sabhI bhAvoke prati akhaMDa eka rasa vItarAgadazA rakhanA yahI sarva jJAnakA phala hai / AtmA zuddha caitanya, janmajarAmaraNarahita asaga svarUpa hai, isame savaM jJAna samA jAtA hai; usakI pratItime sarva samyakdarzana samA jAtA hai, AtmAkI asagasvarUpase svabhAvadazA rahe vahI samyakcAritra, utkRSTa sayama aura vItarAgadazA hai| jisakI sapUrNatAkA phala sarva dukhakA kSaya hai, yaha sarvathA ni sadeha hai, sarvathA ni sadeha hai / yahI vinatI / 782 babaI, jeTha vadI 12, zani, 1953 AryaM zrI sobhAgane jeTha vadI 10 guruvAra savere 10 bajakara 50 miniTapara deha tyAga kiyA, yaha samAcAra par3hakara bahuta kheda huA hai| jyo jyo unake adbhuta guNoke prati dRSTi jAtI hai, tyo tyo adhikAdhika kheda hotA hai / jIvake sAtha dehakA saMvadha isI tarahakA hai / aisA honepara bhI anAdise usa dehakA tyAga karate hue jIva kheda prApta kiyA karatA hai, aura usame dRDhamohase ekamekakI taraha pravartana karatA hai, yahI janmamaraNAdi sasArakA mukhya bIja hai / zrI sobhAgane aisI dehakA tyAga karate hue mahAmuniyoko bhI durlabha aisI nizcala asagatAse nija upayogamaya dazA rakhakara apUrva hita kiyA hai, isame sarAya nahI hai / gurujana honese, Apake prati unake bahuta upakAra honese tathA unake guNokI adbhutAse unakA viyoga Apake liye adhika khedakAraka huA hai, aura hone yogya hai / unakI sAsArika gurujanatAke khedako vismaraNakara, unhone Apa saba para jo parama upakAra kiyA ho tathA unake guNokI jo jo adbhutatA Apako pratIta huI ho, use vAravAra yAda karake, vaise purupake viyogakA atarame kheda rakhakara, unhoMne ArAdhana karane yogya jo jo vacana aura guNa batAye ho unakA smaraNa kara uname AtmAko prerita kareM, yaha Apa sabase vinatI hai / samAgamame Aye hue mumukSuoko zrI sobhAgakA smaraNa sahaja hI bahuta samaya taka rahane yogya hai / mohase jima samaya kheda utpanna ho usa mamaya bhI unake guNokI adbhutatAkA smaraNa karake mohajanya khedako zAta karake, unake guNokI adbhutanA ke virahame usa khedako lagAnA yogya hai| Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 617 isa kSetra, isa kAlame zrI sobhAga jaise virala puruSa milate hai, aisA hame vAravAra bhAsita hotA hai / dhIrajase sabhI khedakozAta kareM, aura unake adbhuta guNo tathA upakArI vacanokA Azraya leM, yaha yogya hai / mumukSuko zrI sobhAgakA smaraNa karanA yogya nahI hai / 7 jisane sasArakA svarUpa spaSTa jAnA hai use usa sasArake padArthakI prApti athavA aprAptise harSa-zoka honA yogya nahI hai, to bhI aisA lagatA hai ki satpuruSa ke samAgamakI prAptise kucha bhI harpaM aura unake viyogase kucha bhI kheda amuka guNasthAnaka taka use bhI honA yogya hai / 'Atmasiddhi' grantha Apa apane pAsa rakheM / trabaka aura maNi vicAra karanA cAhe to vicAra kareM, parantu usase pahale kitane hI vacana tathA sadgranthokA vicAranA banegA to Atmasiddhi balavAna upakArakA hetu hogA, aisA lagatA hai / zrI sobhAgako saralatA, paramArtha saMbaMdhI nizcaya, mumukSuke prati upakArazIlatA Adi guNa vAravAra vicAraNIya haiM / zAMtiH zAMti. zAti 783 babaI, ASAr3ha sudI 4, ravi, 1953 zrI sobhAgako namaskAra zrI sobhAgakI mumukSudazA tathA jJAnIke mArgake prati unakA adbhuta nizcaya vAraMvAra smRtime AyA karatA hai / sarva jIva sukhakI icchA karate hai, parantu koI virale puruSa usa sukhake yathArtha svarUpako jAnate hai / janma, maraNa Adi anata du khoke AtyaMtika (sarvathA) kSaya honeke upAyako jIva anAdikAlase nahI jAnatA, usa upAyako jAnane aura karanekI saccI icchA utpanna honepara jIva yadi satpuruSake samAgamakA lAbha prApta kare to vaha usa upAyako jAna sakatA hai, aura usa upAyakI upAsanA karake sarva du khase mukta ho jAtA hai / aisI saccI icchA bhI prAya. jIvako satpuruSake samAgamase hI prApta hotI hai / aisA samAgama, usa samAgamako pahacAna, pradarzita mArgakI pratIti aura usI taraha calanekI pravRtti jIvako parama durlabha hai / manuSyatA, jJAnIke vacanokA zravaNa prApta honA, usakI pratIti honA, aura unake kahe hue mArgame pravRtti honA parama durlabha hai, aisA zrI vardhamAnasvAmIne uttarAdhyayanake tIsare adhyayaname upadeza kiyA hai / pratyakSa satpuruSakA samAgama aura unake Azrayame vicaranevAle mumukSuoko mokSasabadhI sabhI sAdhana prAyaH alpa prayAsase aura alpakAlame siddha ho jAte hai, parantu usa samAgamakA yoga milanA durlabha hai / usI samAgamake yoga mumukSujIvakA citta nirantara rahatA hai / jIvako satpuruSakA yoga milanA to sarva kAlame durlabha hai / usame bhI aise du pamakAlame to vaha yoga kvacit hI milatA hai| virale hI satpuruSa vicarate haiM / usa samAgamakA lAbha apUrva hai, yo samajhakara jIvako mokSamArgakI pratIti kara, usa mArgakA nirantara ArAdhana karanA yogya hai / jaba usa samAgamakA yoga na ho taba Arambha-parigrahakI orase vRttiko haTAkara satzAstrakA paricaya vizeSata kartavya hai / vyAvahArika kAryokI pravRtti karanI paDatI ho to bho jo jIva usame vRttiko mada karanekI icchA karatA hai vaha jIva use maMda kara sakatA hai, aura satzAstrake paricaya ke liye bahuta avakAza prApta kara sakatA hai| Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra AraMbha-parigrahase jinakI vRtti khinna ho gaI hai, arthAt use asAra samajhakara jo jova usase pIche haTa gaye hai, una jIvoko satpuruSokA samAgama aura satzAstrakA zravaNa vizeSataH hitakArI hotA hai / jisa jIvakI Arambha-parigrahame vizeSa vRtti rahatI ho, usa jIvame satpuruSake vacanokA athavA satzAstrakA pariNamana honA kaThina hai / Arambha parigrahame vRttiko mada karanA aura paDatA hai, kyoki jIvakA anAdi prakRtibhAva usase liyA hai vaha vaisA kara sakA hai, isaliye vizeSa utsAha rakhakara vaha pravRtti kartavya hai / saba mumukSuoko isa bAtakA nizcaya aura nitya niyama karanA yogya hai, pramAda aura aniyamitatA dUra karanA yogya hai / 618 satzAstrake paricayame ruci karanA prathama to kaThina bhinna hai, to bhI jisane vaisA karanekA nizcaya kara 784 babaI, ASADha sudI 4, ravi, 1953 sacce jJAnake binA aura sacce cAritrake binA jIvakA kalyANa nahI hotA, yaha ni:saMdeha hai / satpuruSake vacanokA zravaNa, usakI pratIti, aura usakI AjJAse pravRtti karate hue jIva sacce cAritrako prApta karate hai, aisA ni sandeha anubhava hotA hai / yahA~se 'yogavAsiSTha' kI pustaka bhejI hai, use pA~ca-dasa bAra punaH punaH paDhanA aura vAraMvAra vicAranA yogya hai | 785 babaI, ASADha vadI 1, guru, 1953 zrI dhurIbhAIne 'agurulaghu' ke viSayame prazna likhavAyA, use pratyakSa samAgamame samajhanA vizeSa sugama hai / zubhecchAse lekara zailezIkaraNa takakI sabhI kriyAeM jisa jJAnIko mAnya hai, usa jJAnIke vacana tyAgavairAgyakA niSedha nahI karate / tyAga - vairAgyake sAdhanarUpame prathama jo tyAga - vairAgya AtA hai, usakA bhI jJAnI niSedha nahI karate / kisI eka jaDa-kriyA pravRtti karake jo jJAnIke mArgase vimukha rahatA ho, athavA matikI mUDhatA ke kAraNa U~cI dazAko pAnese ruka jAtA ho, athavA asatsamAgamase mativyAmohako prApta hokara jisane anyathA tyAga - vairAgyako saccA tyAga vairAgya mAna liyA ho, usakA niSedha karaneke liye karuNAbuddhise jJAnI yogya vacanase kvacit usakA niSedha karate ho, to vyAmoha prApta na kara usakA sadhetu samajhakara yathArtha tyAga - vairAgyakI atara tathA bAhya kriyAme pravRtti karanA yogya hai / * 786 baMbaI, ASAr3ha vadI 1, guru, 1953 " sakaLa saMsArI idriyarAmI, muniguNa AtamarAmI re / mukhyapaNe je AtamarAmI, te kahiye niHkAmI re // ' he muniyo / Apako AryaM sobhAgakI aMtaraga dazA aura dehamukta samayakI dazAkI vAravAra anuprekSA nA yogya hai / muniyo / Apako dravyase, kSetrase, kAlase ora bhAvase asaMgatApUrvaka vicaranekA satata upayoga siddha karanA yogya hai / jinhoMne jagatasukhaspRhAko chor3akara jJAnIke mArgakA Azraya grahaNa kiyA hai, ve 1 bhAvArthake liye dekheM Aka 743 / Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 619 avazya usa asaga upayogako prApta karate haiM / jisa zrutase asaMgatA ullasita ho usa zrutakA paricaya kartavya hai / 787 babaI, ASADha vadI 1, guru, 1953 1 zrI sobhAgakI dehamukta samayakI dazAke bAreme jo patra likhA hai vaha bhI yahAM milA hai / karmagranthakA kSipta svarUpa likhA vaha bhI yahA~ milA hai / Arya sobhAgakI bAhyAbhyaMtara dazAkI vAraMvAra anuprekSA kartavya hai / zrI navalacadadvArA pradarzita praznakA vicAra Age kartavya hai / jagatasukhaspRhAme jyo jyo kheda utpanna hotA hai tyo tyo jJAnIkA mAgaM spaSTa siddha hotA hai / babaI, ASADha vadI 11, ravi, 1953 788 parama saMyamI puruSoko namaskAra asArabhUta vyavahArako sArabhUta prayojanakI bhA~ti karanekA udaya rahanepara bhI jo puruSa usa udayase kSobha na pAkara sahajabhAva svadharmame nizcalatAse rahe hai, una puruSoke bhISmavratakA vAravAra smaraNa karate haiM / saba muniyoko namaskAra prApta ho / 789 OM namaH prathama patra milA thA | abhI eka ciTThI milI hai / maNiratnamAlAkI pustaka phirase paDhanese adhika manana ho sakegA / zrI Dugara tathA laherAbhAI Adi mumukSuoko dharmasmaraNa prApta ho / zrI Dugarase kahiyegA ki prasaMgopAtta kucha jJAnavArtA praznAdi likhe athavA likhavAyeM / 1 baMbaI, ASADha vadI 14, budha, 1953 satzAstrakA paricaya niyamapUrvaka niratara karanA yogya hai / eka dUsareke samAgamame Anepara AtmArtha vArtA kartavya hai / 790 parana utkRSTa saMyama jinake lakSyameM niraMtara rahA karatA hai, una satpuruSoMke samAgamakA dhyAna niraMtara rahatA hai / babaI, zrAvaNa sudI 3, ravi, 1953 pratiSThita vyavahArakI zrI devakIrNajIkI abhilASAse anataguNaviziSTa abhilASA rahatI hai| balavAna aura vedana kiye binA aTala udaya honese aMtaraga khedakA samatAsahita vedana karate haiM / dIrghakAlako ati alpakAlame lAneke dhyAname rahate haiM / yathArtha upakArI pratyakSa puruSame ekatvabhAvanA Atmazuddhiko utkRSTatA karatI hai / sava muniyoko namaskAra / Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 zrImada rAjacandra 791 baMbaI, zrAvaNa sudI 15, guru, 1953 jisako dIrghakAlakI sthiti hai, use alpakAlakI sthitime lAkara, jinhone karmakSaya kiyA haiM, una mahAtmAoko namaskAra / sadvartana, sadgrantha aura satsamAgamame pramAda kartavya nahI hai / 792 babaI, zrAvaNa sudI 15, guru, 1953 do patra mile haiM / 'mokSamArgaprakAza' nAmaka grantha Aja DAkase bhijavAyA hai, vaha mumukSujIvako vicAra karane yogya hai / avakAza nikAlakara prathama zrI lallujI aura devakIrNajI use sapUrNa paDhe aura manana kare, bAdame bahutase prasaga dUsare muniyoko zravaNa karAne yogya hai / zrI devakIrNa munine do prazna likhe haiM / unakA uttara prAya: abake patrame likhU~gA / 'mokSamArgaprakAza' kA avalokana karate hue kisI vicArame matAtara jaisA lage, to udvigna na hokara usa sthalakA adhika manana karanA, athavA satsamAgamake yogame usa sthalako samajhanA yogya hai / paramotkRSTa sayamame sthitikI bAta to dUra rahI, parantu usake svarUpakA vicAra honA bhI vikaTa hai / 793 baMbaI, zrAvaNa sudI 15, guru, 1953 'samyagdRSTi abhakSya AhAra karatA hai ?" ityAdi prazna likhe / una praznoMke hetukA vicAra karanese patA calegA ki prathama prazname kisI eka dRSTAntako lekara jIvako zuddha pariNAmakI hAni karane jaisA hai / matikI asthiratAse jIva pariNAmakA vicAra nahI kara sakatA / zreNika Adike sabadha me kisI eka sthalapara aisI bAta kisI eka granthame kahI hai, paraMtu vaha kisIke pravRtti karaneke liye nahI kahI hai, tathA yaha bAta yathArtha isI taraha hai yaha bhI nahI hai / yadyapi samyagdRSTi puruSako alpamAtra vrata nahI hotA to bhI samyagdarzana honeke bAda jIva usakA vamana na kare to adhikase adhika padraha bhavame mokSa prApta karatA hai, aisA samyagdarzanakA bala hai, isa hetuse kahI huI bAtako dUsare rUpame na le jAyeM / satpuruSakI vANI viSaya aura kaSAyake anumodanase athavA rAgadveSake poSaNase rahita hotI hai, yaha nizcaya rakheM, aura cAhe jaise prasagame usI dRSTise artha karanA yogya hai / - zrI Dugara Adi mumukSuoko yathAyogya / abhI Dugara kucha paDhate hai ? so likhiyegA / 794 babaI, zrAvaNa vadI 1, zukra, 1953 pahale eka patra milA thaa| dUsarA patra abhI milA hai / Arya sobhAgakA samAgama Apako adhika samaya rahA hotA to bahuta upakAra hotA / paratu bhAvI prabala hai| usake liye upAya yaha hai ki unake guNokA vAravAra smaraNa karake jIvame vaise guNa utpanna ho, aisA vartana kareM / 1 " niyamitarUpase nitya sadgraMthakA paThana tathA manana rakhanA yogya hai / pustaka Adi kucha cAhiye to yahA~ manasukhako likheN| ve Apako bheja deMge / OM Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vo varSa 621 - 795 " babaI, zrAvaNa vadI 8, zukra, 1953 zubhecchAsapanna zrI manasukha purupottama Adi, zrI kheddaa| patra milA hai| ApakI tarapha vicaranevAle muni zrImAna lallujI Adiko namaskAra prApta ho / muni zrI devakIrNajIke prazna mile the| unhe vinayasahita vidita kIjiyegA ki 'mokSamArgaprakAza' paDhanese una praznoMkA bahutasA samAdhAna ho jAyegA aura vizeSa spaSTatA samAgamake avasarapara honA yogya hai| pAramArthika karuNAbuddhise niSpakSatAse kalyANake sAdhanake upadeSTA puruSakA samAgama, usakI upAsanA aura AjJAkA ArAdhana kartavya hai| aise samAgamake viyogame satzAstrakA yathAmati paricaya rakhakara sadAcArase pravRtti karanA yogya hai / yahI vinatI / OM ___796 . , baMbaI, zrAvaNa vadI 8, zukra, 1953 'mohamudgara' aura 'maNiratnamAlA' ye do pustakeM paDhanekA abhI abhyAsa rkheN| ina do pustakome mohake svarUpake tathA AtmasAdhanake kitane hI uttama prakAra batAye hai| babaI, zrAvaNa vadI 8, zukra, 1953 797 patra milA hai| . zrI DuMgarakI dazA likhI so jAnI hai| zrI sobhAgake viyogase unhe sabase jyAdA kheda honA yogya haiN| eka balavAna satsamAgamakA yoga calA jAnese AtmA ke ataHkaraName balavAna kheda honA yogya hai| Apa, laherAbhAI, magana Adi sabhI mumukSu niratara satzAstrakA paricaya rakhanA na cuukeN| Apa koI koI prazna yahA~ likhate hai, usakA uttara likhanA abhI prAya nahI bana pAtA, isaliye kisI bhI vikalpame na paDate hue, anukramase vaha uttara mila jAyegA yaha vicAra karanA yogya hai| thoDe dinoke bAda prAya. zrI Dugarako paDhaneke liye eka pustaka bhejI jAyegI tAki unhe nivRttikI pradhAnatA rahe / yahA~se maNilAlako rAdhanapura eka ciTThI likhI thii| 798, vavaI, zrAvaNa vadI 10, ravi, 1953 jina jijJAsuoko 'mokSamArgaprakAza' kA zravaNa karanekI abhilASA hai, unhe zravaNa kraayeN| adhika spaSTIkaraNase aura dhIrajase zravaNa kraayeN| zrotAko kisI eka sthAnapara vizeSa saMzaya ho to usakA samAdhAna karanA yogya hai| kisI eka sthAnapara samAdhAna azakya jaisA mAlUma ho to kisI mahAtmAke yogase samajhaneke liye kahakara zravaNako na rokeM, tathA usa sazayako kisI mahAtmAke sivAya anya kisI sthAname pUchanese vaha vizeSa bhramakA hetu hogA, aura ni-sazayatAse zravaNa kiye hue zravaNakA lAbha vRthAsA hogA, aisI dRSTi zrotAkI ho to adhika hitakArI hogaa| 799 vavaI, zrAvaNa vadI 12, 1953 sarvotkRSTa bhUmikAme sthiti hone taka, zrutajJAnakA avalavana lekara satpurupa bhI svadazAme sthira raha sakate hai, aisA jinedrakA abhimata hai, vaha pratyakSa satya dikhAyI detA hai| Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6222 zrImad rAjacandra - sarvotkRSTa bhUmikAparyata zrutajJAna (jJAnI puruSoke vacano) kA avalabana jaba jaba maMda paDatA hai taba taba satpuruSa bhI kucha na kucha capalatA pA jAte haiM, to phira sAmAnya mumukSu jIva ki jinhe viparIta samAgama, viparIta zruta Adi avalaMbana rahe hai unhe vAravAra vizeSa vizeSa capalatA honA sabhava hai| __ aisA hai to bhI jo mumukSu satsamAgama, sadAcAra aura satzAstravicArarUpa avalabaname dRDha nivAsa karate haiM, unhe sarvotkRSTa bhUmikAparyaMta pahuMcanA kaThina nahI hai, kaThina honepara bhI kaThina nahIM hai| 800 babaI, zrAvaNa vadI 12, 1953 patra milA hai / dIvAlI taka prAyaH isa kSetrame sthiti hogii| dravyase, kSetrase, kAlase aura bhAvase jina satpuruSoko pratibadha nahI hai una satpuruSoko namaskAra | satsamAgama, satzAstra aura sadAcArame dRDha nivAsa, ye AtmadazA honeke prabala avalaMbana hai / satsamAgamakA yoga durlabha hai, to bhI mumukSuko usa yogakI tIvra abhilASA rakhanA aura prApti karanA yogya hai / usa yogake abhAvame to jIvako avazya hI satzAstrarUpa vicArake avalabanase sadAcArakI jAgrati rakhanA yogya hai| 801 babaI, bhAdo sudI 6, guru, 1953 paramakRpAlu pUjya pitAjI, vvaanniyaabNdr| / Aja dina taka maiMne ApakI kucha bhI avinaya, abhakti yA aparAdha kiyA ho, to do hAtha joDakara mastaka jhukAkara zuddha ataHkaraNase kSamA mA~gatA huuN| kRpA karake Apa kSamA pradAna kare / apanI mAtAjIse bhI isI taraha kSamA mAMgatA huuN| isI prakAra anya saba sAthiyoke prati maine jAne-anajAne kisI bhI prakArakA aparAdha yA avinaya kiyA ho usake liye zuddha ata karaNase kSamA mA~gatA huuN| kRpayA saba kSamA pradAna kre| 802 babaI, bhAdo sudI 9, ravi, 1953 bAhya kriyA aura guNasthAnakAdime kI jAnevAlI kriyAke svarUpakI carcA karanA, abhI prAyaH sva-para upakArI nahI hogA / itanA kartavya hai ki tuccha matamatAtarapara dRSTi na DAlate hue asavRttike nirodhake liye satzAstrake paricaya aura vicArame jIvakI sthiti krnaa| 803 / baMbaI, bhAdo sudI 9, ravi, 1953 zubhecchA yogya, __ApakA patra milA hai| isa kSaNa taka ApakA tathA Apake samAgamavAsI bhAiyokA koI bhI aparAdha yA avinaya mujhase huA ho usake liye namrabhAvase kSamA mA~gatA huuN| OM 804 __babaI, bhAdo sudI 9, ravi, 1953 munipathAnugAmI zrI lallujI Adi mumukSu tathA zubhecchAyogya bhAvasAra manasukhalAla Adi mumukSu, zrI kheddaa| Aja taka ApakA koI bhI aparAdha yA avinaya isa jIvase huA ho, usake liye namrabhAvase kSamA mAMgatA huuN| OM Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 805 30 vo varSa 623 baMbaI, bhAdo sudI 9, ravi, 1953 Aja taka ApakA tathA abAlAla Adi sabhI - mumukSuokA mujhase koI aparAdha yA avinaya huA ho usake liye Apa sabase kSamA cAhatA huuN| pheNAyase popaTabhAIkA patra milA thaa| abhI kisI sadgrathako paDhaneke liye unhe likhe / yahI vintii| 806 babaI, bhAdo vado 8, ravi, 1953 zrI DuMgara Adi mumukSu, __ maganalAlane mana AdikI pahacAnake prazna likhe haiM, unhe samAgamame pUchanese samajhanA bahuta sulabha hogA / patradvArA samajhame Ane kaThina hai| zrI laherAbhAI Adi mumukSuoko AtmasmaraNapUrvaka yathAvinaya prApta ho / jIvako paramArthaprAptime apAra atarAya hai; usame bhI isa kAlame to una aMtarAyokA avarNanIya bala hotA hai / zubhecchAse lekara kaivalyaparyaMtakI bhUmikAme pahu~cate hue jagaha jagaha ve atarAya dekhaneme Ate haiM, aura ve atarAya jIvako vAravAra paramArthase girAte hai| jIvako mahApuNyake udayase yadi satsamAgamakA apUrva lAbha milatA rahe to vaha nirvighnatAse kaivalyaparyaMtakI bhUmikAme pahu~ca jAtA hai| satsamAgamake viyogame jIvako Atmabala vizeSa jAgrata rakhakara satzAstra aura zubhecchAsaMpanna puruSoMke samAgamame rahanA yogya hai| 807 babaI, bhAdo vadI 30, ravi, 1953 zarIra Adi balake ghaTanese saba manuSyoMse mAtra digabara-vRttise rahakara cAritrakA nirvAha nahI ho sakatA. isaliye vartamAnakAla jaise kAlame maryAdApUrvaka zvetAmbara-vRttise cAritrakA nirvAha karaneke liye jJAnIne jisa pravRttikA upadeza kiyA hai, usakA niSedha karanA yogya nahI hai| isI taraha vastrakA Agraha rakhakara digavara-vRttikA ekAta niSedha karake vastramUrchA Adi kAraNoMse cAritrame zithilatA bhI kartavya nahI hai| digabaratva aura zvetAbaratva, deza, kAla aura adhikArIke yogase upakArake hetu haiM / arthAt jahA jJAnone jisa prakAra upadeza kiyA hai usa taraha pravRtti karanese AtmArtha hI hai| 'mokSamArgaprakAza' me, vartamAna jinAgama jo zvetAbara sapradAyako mAnya hai, unakA nipedha kiyA hai. vaha niSedha karanA yogya nahI hai| vartamAna Agamame amuka sthala adhika saMdehAspada haiM, paratu satpuruSakI dRSTise dekhanepara usakA nirAkaraNa ho jAtA hai, isaliye upazamadRSTise una AgamokA avalokana karaneme sazaya karanA yogya nahI hai| 808 babaI, Asoja sudI 8, ravi, 1953 satpuruSoMke gagAgha gaMbhIra saMyamako namaskAra viSama pariNAmase jinhone kAlakUTa viSa piyA aise zrI RSabha Adi parama puruSoko namaskAra / pariNAmame to jo amRta hI hai, parantu prathama dazAme kAlakUTa viSakI bhAMti udvigna karatA hai, aise zrI sayamako nmskaar| Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 zrImada rAjacandra usa jJAnako, usa darzanako aura usa cAritrako vAravAra namaskAra / babaI, Asoja sudI 8, ravi, 1953 Apa sabake likhe patra aneka bAra hame milate hai, aura unakI pahu~ca bhI likhanA azakya ho jAtA hai; athavA to vaisA karanA yogya lagatA hai / itanI bAta smaraName rakhaneke liye likhI hai / vaisA prasaga honepara, kucha Apake patrAdike lekhana-doSase aisA huA hogA yA nahI ityAdi vikalpa Apake maname na honeke liye yaha smaraNa rakhaneke liye likhA hai| jinakI bhakti niSkAma hai aise puruSokA satsaga yA darzana mahApuNyarUpa samajhanA yogya hai| Apake nikaTavartI satsagiyoko samasthitise yathAyogya / 810 babaI, Asoja sudI 8, ravi, 1953 __ pAramArthika hetuvizeSase patrAdi likhanA nahI bana pAtA / - jo anitya hai, jo asAra hai aura jo azaraNarUpa hai vaha isa jIvako prItikA kAraNa kyo hotA hai yaha bAta rAta dina vicAra karane yogya hai|' lokadRSTi ora jJAnIkI dRSTime pazcima pUrva jitanA antara hai| jJAnIkI dRSTi prathama to nirAlambana hai, ruci utpanna nahI karatI, jIvakI prakRtise mela nahI khAtI, jisase jIva usa dRSTime rucimAna nahI hotA / parantu jina jIvone pariSaha sahana karake kucha samaya taka usa dRSTikA ArAdhana kiyA hai, ve sarva du.khake kSayarUpa nirvANako prApta hue hai, usake upAyako prApta hue hai| . jIvako pramAdame anAdise rati hai, parantu usame rati karane yogya kucha dikhAyI nahI detA / OM 811 ___ babaI, Asoja sudI 8, ravi, 1953 saba jIvoke prati hamArI to kSamAdRSTi hai| ... satpuruSakA yoga aura satsamAgama milanA bahuta kaThina hai, isame sazaya nahI hai| grISma Rtuke tApase saMtapta prANIko zItala vRkSako chAyAko taraha mumukSujIvako satpuruSakA yoga tathA satsamAgama upakArI hai / sarva zAstrome vaisA yoga milanA durlabha kahA hai| 'zAtasudhArasa' aura 'yogadRSTisamuccaya' grathokA abhI vicAra karanA rakheM / ye dono grantha prakaraNaratnAkara pustakame chape haiM / OM 812 babaI, Asoja sudI 8, ravi, 1953 - kisI eka pAramArthika hetuvizeSase patrAdi likhanA nahI ho sktaa| vizeSa U~cI bhUmikAko prApta mumukSuoko bhI satpuruSokA yoga athavA satsamAgama AdhArabhUta hai, isame sazaya nahI hai / nivRttimAna dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA yoga honese jIva uttarottara U~cI bhUmikA Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 vaoN varSa 625 ko prApta karatA hai / nivRttimAna bhAva pariNAma honeke liye jIvako nivRttimAna dravya, kSetra aura kAla prApta karanA yogya hai / zuddha samajhase rahita isa jIvako kisI bhI yogase zubhecchA, kalyANa karanekI icchA prApta ho aura nispRha parama puruSakA yoga mile to hI isa jIvako bhAna AnA sambhava hai / usake viyogame satzAstra aura sadAcArakA paricaya kartavya hai, avazya kartavya hai / zrI DuMgara Adi mumukSuoko yathAyogya | 813 baMbaI, Asoja vadI 7, 1953 UparakI bhUmikAome bhI avakAza milanepara anAdi vAsanAkA sakramaNa ho AtA hai, aura AtmAko vAravAra Akula-vyAkula kara detA hai| vAravAra yo huA karatA hai ki aba UparakI bhUmikAkI prApti honA durlabha hI hai, aura vartamAna bhUmikAme sthiti bhI puna honA durlabha hai| aise asaMkhya atarAya - pariNAma UparakI bhUmikAme bhI hote hai, to phira zubhecchAdi bhUmikAme vaisA ho, yaha kucha AzcaryakAraka nahI hai / vaise atarAyase khinna na hote hue AtmArthI jIva puruSArthadRSTi rakhe, zravIratA rakhe, hitakArI dravya, kSetra Adi yogakA anusadhAna kare, satzAstrakA vizeSa paricaya rakhakara, vAraMvAra haTha karake bhI manako sadvicArame lagAye aura manake daurAtmyase Akula-vyAkula na hote hue dhairyase sadvicArapathapara jAnekA udyama karate hue jaya pAkara UparakI bhUmikAko prApta karatA hai aura avikSiptatA prApta karatA hai / 'yogadRSTisamuccaya' vAravAra anuprekSA karane yogya hai / 1 814 - babaI, Asoja vadI 14, ravi, 1953 OM zrI haribhadrAcAryane 'yogadRSTisamuccaya' grantha saMskRtame racA hai / 'yogabiMdu' nAmaka yogakA dUsarA grantha bhI unhone racA hai| hemacadrAcAryane 'yogazAstra' nAmaka grantha racA hai / zrI haribhadrakRta 'yogadRSTisamuccaya' kI paddhatise gurjara bhASAme zrI yazovijayajIne svAdhyAyako racanA kI hai| zubhecchAse lekara nirvANaparyaMtakI bhUmikAome mumukSujIvako vAravAra zravaNa karane yogya, vicAra karane yogya aura sthiti karane yogya Azayase bodha- tAratamya tathA cAritra svabhAvakA tAratamya usa granthame prakAzita kiyA hai / yamase lekara samAdhiparyaMta aSTAgayoga do prakArake hai-eka prANAdi nirodharUpa aura dUsarA AtmasvabhAvapariNAmarUpa / 'yogadRSTisamuccaya' me AtmasvabhAvapariNAmarUpaM yogakA mukhya viSaya hai / vAravAra vaha vicAra karane yogya hai / zrI ghurIbhAI Adi mumukSuoko yathAyogya prApta ho / Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 vA~ varSa 815 vavaI, kAttika vadI 1, budha, 1954 AtmArthI zrI manasukha dvArA likhe hue praznakA samAdhAna vizeSa karake satsamAgamame milanese yathAyogya samajhame aayegaa| jo Arya aba anya kSetrame vihAra karaneke Azramame haiM, unhe jisa kSetrame zAtarasapradhAna vRtti rahe, nivRttimAna dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA lAbha ho, usa kSetrame vicaranA yogya hai / samAgamakI AkAkSA hai, to abhI adhika dUra kSetrame vicaranA na ho sakegA, carotara Adi pradezame vicaranA yogya hai| yahI vintii| OM babaI, kArtika vadI 5, 1954 Apake likhe patra mile haiN| amuka sadgranthokA lokahitArtha pracAra ho aisA karanekI vRtti batAyo so dhyAname haiN| . . maganalAla Adine darzana tathA samAgamakI AkAkSA pradarzita kI hai ve patra bhI mile hai| . kevala atarmukha honekA satpuruSokA mArga sarva dukhakSayakA upAya hai, paratu vaha kisI hI jIvako samajhame AtA hai / mahatpuNyake yogase, vizuddha matise, tIvra vairAgyase-aura satpuruSake samAgamase vaha upAya samajhame Ane yogya hai / use samajhanekA avasara eka mAtra yaha manuSya deha hai| vaha bhI aniyamita kAlake bhayase gRhIta hai, vahA~ pramAda hotA hai, yaha kheda aura Azcarya hai / OM 817 ___ baMbaI, kAttika vadI 12, 1954 pahale Apake do patra aura abhI eka patra milA hai / abhI yahA~ sthiti honA sambhava hai| AtmadazAko pAkara jo nirdvandvatAse yathAprArabdha vicarate haiM, aise mahAtmAokA yoga jIvako durlabha hai / vaisA yoga milanepara jIvako usa puruSakI pahacAna nahI hotI, aura tathArUpa pahacAna hue vinA usa mahAtmAkA dRDhAzraya nahI hotaa| jaba taka Azraya dRDha na ho taba taka rapadeza phalita nahI hotaa| upadezake phalita hue binA samyagdarzanako prApti nahIM hotii| samyagdarzanako prAptike vinA Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 yo varSa 627 janmAdi dukhakI Atyantika nivRtti nahI bana paatii| vaise mahAtmA puruSokA yoga to durlabha hai, isame sazaya nahI hai| paratu AtmArthI jIvokA yoga milanA bhI kaThina hai| to bhI kvacit kvacit vaha yoga vartamAname honA sambhava hai / satsamAgama aura satzAstrakA paricaya kartavya hai / OM babaI, mArgazIrSa sudI 5, ravi, 1954 818 kSayopazama, upazama, kSAyika, pAriNAmika, audayika aura sAnnipAtika, ina cha bhAvoko dhyAname rakhakara AtmAko una bhAvose anuprekSita karake dekhanese sadvicArame vizeSa sthiti hogii| - jJAna, darzana aura cAritra jo AtmabhAvarUpa haiM, unhe samajhaneke liye uparyukta bhAva-vizeSa avalabanabhUta hai| 819, babaI, mArgazIrSa sudI 5, ravi, 1954 - kheda na karate hue zUravIratA grahaNa karake jJAnIke mArgapara calanese mokSapaTTana sulabha hI hai| viSayakaSAya Adi vizepa vikAra kara DAleM, usa samaya vicAravAnako apanI nirvIryatA dekhakara bahuta hI kheda hotA hai, aura vaha AtmAkI vAravAra niMdA karatA hai, punaH puna tiraskAra-vRttise dekhakara, puna mahApuruSake caritra aura vAkyavA avalaMbana grahaNa kara, AtmAme zaurya utpanna kara, una viSayAdike viruddha ati haTha karake unhe haTAtA hai, taba taka himmata hArakara baiTha nahI jAtA, aura kevala kheda karake ruka nahI jaataa| iso vRttikA avalabana AtmArthI jIvone liyA hai, aura isIse atame vijaya pAI hai| yaha bAta sabhI mumukSuoko mukhAgra karake hRdayame sthira karanA yogya hai| babaI, mArgazIrSa sudI 5, ravi, 1954 trabakalAlakA likhA eka patra tathA maganalAlakA likhA eka patra tathA maNilAlakA likhA eka patra yo tIna patra mile hai / maNilAlakA likhA patra abhI taka cittapUrvaka paDhA nahI jA sakA hai| zrI DuMgarakI abhilASA 'Atmasiddhi' paDhanekI hai| isaliye unake paDhaneke liye usa pustakakI vyavasthA kare / 'mokSamArgaprakAza' nAmaka grantha zrI revAzakarake pAsa hai vaha zrI Dugarake liye paDhane yogya hai. prAya' thoDe dinome unhe vaha grantha ve bhejeNge| 'kaunase guNa agame Anese yathArtha mArgAnusAritA kahI jAye ?' 'kaunase guNa agame Anese yathArtha samyagdRSTitA kahI jAye ?' 'kaunase guNa agame Anese zrutakevalajJAna ho ?' 'tathA kaunasI dazA honese yathArtha kevalajJAna ho, athavA kahA jAye ?' ina praznoMke uttara likhavAneke liye zrI Dugarase khe| ATha dina rukakara uttara likhaneme bAdhA nahIM hai, paratu sAgopAga, yathArtha aura vistArase likhavAyeM / sadvicAravAnake liye ye prazna hitakArI haiM / sabhI mumukSuoko yathAyogya / 821 vavaI, poSa sudI 3, ravi, 1954 abakalAlane kSamA mAMgakara likhA hai ki sahajabhAvase vyAvahArika vAta likhI gayI hai, usa saMvadharma Apa kheda na kreN| yahA~ vaha kheda nahIM hai, parantu jaba taka Apako dRSTime vaha vAta rahegI arthAt vyAvahArika vRtti rahegI taba taka Atmahitake liye balavAna prativadha hai, yo smjhiyegaa| aura svapname bhI usa prativadhame na rahA jAye isakA dhyAna rkhiyegaa| Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra hamane jo yaha anurodha kiyA hai, usa para Apa yathAzakti pUrNa vicAra kara dekheM, ora usa vRttikA mUla atarase sarvathA nivRtta kara DAliye / nahI to samAgamakA lAbha prApta honA asaMbhava hai / yaha bAta zithilavRttise nahI paratu utsAhavRttise sirapara caDhAnI yogya hai / maganalAlane mArgAnusArIse lekara kevalaparyaMta dazAsavadhI praznoMke uttara likhe the, ve uttara hamane paDhe haiM / ve uttara zaktike anusAra haiM, paraMtu sadbuddhise likhe gaye haiM / maNilAlane likhA ki gozaLiyAko 'Atmasiddhi' gratha ghara le jAneke liye na denese burA lagA ityAdi likhA, use likhanekA kAraNa na thA / hama isa graMthake liye kucha rAgadRSTi yA mohadRSTime paDakara Dugarako athavA dUsareko deneme prativadha karate haiM, yaha honA saMbhava nahI hai / isa granthakI abhI dUsarI nakala karanekI pravRtti na kare / 628 822 ANaMda, pauSa vadI 11, maMgala, 1954 Aja savere yahA~ AnA huA hai / lImar3IvAle bhAI kezavalAlakA bhI Aja yahA~ AnA huA hai / bhAI kezavalAlane Apa sabako Aneke liye tAra kiyA thA so sahajabhAvase thA / Apa saba koI na A sake yo vicAra kara isa prasagapara cittame khinna na hoveM / Apake likheM patra aura ciTThI mile haiN| kisI eka hetuvizeSase samAgamake prati abhI vizeSa udAsInatA rahA karatI thI, aura vaha abhI yogya hai, aisA lagane se abhI mumukSuokA samAgama kama ho aisI vRtti thI / muniyoMse kahe ki vihAra karaneme abhI apravRtti na kareM, kyoki abhI turata prAyaH samAgama nahI hogA / pacAstikAya granthakA vicAra dhyAnapUrvaka kareM / 823 ANaMda, pauSa vadI 13, guru, 1954 magalavArako suvaha yahA~ AnA huA thA / prAya kala savere yahA~se jAnA hogA / moravI jAnA sabhava hai / m` sarva mumukSu bahano aura bhAiyoMko svarUpasmaraNa kahiyegA / zrI sobhAgakI vidyamAnatAme kucha pahalese sUcita kiyA jAtA thA, aura abhI vaisA nahI huA, aisI kisI bhI lokadRSTime par3anA yogya nahI hai / avipamabhAvake binA hame bhI avadhatAke liye dUsarA koI adhikAra nahI hai / mauna rahanA yogya mArga hai| li0 rAyacaMdra moravI, mAgha sudI 4, budha, 1954 824 OM muniyoko vijJapti ki-- zubhecchAse lekara kSINamohapayaMnta satzruta ora satsamAgamakA sevana karanA yogya hai / sarvakAlame jIvake liye isa sAdhanako durlabhatA hai / usame phira aise kAlame durlabhatA rahe yaha yathAsaMbhava hai / du pamakAla aura 'huDAvasarpiNI' nAmakA AzcaryabhAva anubhavase pratyakSa dRSTigocara hone jaisA hai / Atmazreyake icchuka puruSako usase kSubdha na hokara vAraMvAra usa yogapara paira rakhakara satzruta, satsamAgama aura sadvRttiko balavAna karanA yogya hai / Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 629 31 vaoN varSa 825 morabI, mAgha sudI 4, budha, 1954 / / AtmasvabhAvakI nirmalatA honeke liye mumukSujIvako do sAdhana avazya hI sevana karane yogya haiMsatzruta aura satsamAgama / pratyakSa satpuruSokA samAgama jIvako kabhI kabhI ho prApta hotA hai, parantu yadi jIva sadRSTimAna ho to satzrutake bahuta kAlake sevanase honevAlA lAbha pratyakSa satpuruSake samAgamase bahuta alpakAlame prApta kara sakatA hai, kyoki pratyakSa guNAtizayavAna nirmala cetanake prabhAvavAle vacana aura vRtti kriyA-ceSTitva hai| jIvako vaisA samAgamayoga prApta ho aisA vizeSa prayatna kartavya hai| vaise yogake abhAvame satzrutakA paricaya avazya hI karanA yogya hai| jisame zAtarasakI mukhyatA hai, zAtarasake hetuse jisakA samasta upadeza hai, aura jisame sabhI rasokA zAtarasabhita varNana kiyA gayA hai, aise zAstrakA paricaya satzrutakA paricaya hai| 826 morabI, mAgha sudI 4, budha, 1954 ..' yadi ho sake to banArasIdAsake jo grantha Apake pAsa ho (samayasAra--bhASAke sivAya), digambara 'nayacakra', 'pacAstikAya' (dUsarI prati ho to), 'pravacanasAra' (zrI kundakundAcAryakRta ho to) aura 'paramAtmaprakAza' yahA~ bhejiyegaa| . jIvako satzrutakA paricaya avazya hI kartavya hai / mala, vikSepa aura pramAda usame vAravAra aMtarAya karate haiM, kyoki dIrghakAlase paricita hai, parantu yadi nizcaya karake unhe aparicita karanekI pravRtti kI jAye to aise ho sakatA hai / yadi mukhya atarAya ho to vaha jIvakA anizcaya hai| 827 vavANiyA, mAgha vado 4, guru, 1954 , isa jIvako uttApake mUla hetu kyA hai tathA unakI nivRtti kyo nahI hotI, aura vaha kaise ho? ye prazna vizeSataH vicAra karane yogya haiM, antarame utArakara vicAra karane yogya haiN| jaba taka isa kSetrame sthiti rahe taba taka cittako adhika dRDha rakhakara pravRtti kreN| yahI vintii| 128 babaI, mAgha vadI 30, 1954 zrI bhANajIsvAmIko patra likhavAte hue sUcita kare-'vihAra karake ahamadAvAda sthiti karaneme manako bhaya, udvega yA kSobha nahI hai, paratu hitabuddhise vicAra karate hue hamArI dRSTime yaha AtA hai ki abhI usa kSetrame sthiti karanA yogya nahI hai| yadi Apa kahege to usame Atmahitako kyA vAdhA AtI hai. use vidita kareMge, aura usake liye Apa sUcita kareMge to usa kSetrame samAgamame AyeMge / ahamadAvAdakA patra paDhakara Apa sabako kucha bhI udvega yA kSobha kartavya nahI hai, samabhAva kartavya hai / likhaneme yadi kucha bhI anamrabhAva huA ho to kSamA kreN| yadi tarata hI unakA samAgama honevAlA ho to aisA kahe-'Apane vihAra karaneke bAreme sUcita kiyA, usa bAreme ApakA samAgama honepara jaisA kahege vaisA krege|' aura samAgama honepara kahe"pahaleko apekSA sayamame zithilatA kI ho aisA Apako mAlUma hotA ho to vaha batAyeM, jisase usakI nivatti kI jA sake, aura yadi Apako vaisA na mAlUma hotA ho to phira yadi koI jIva vipamabhAvake adhIna hokara vaisA kahe to usa vAtapara dhyAna na dekara AtmabhAvakA dhyAna rakhakara pravRtti karanA yogya hai| Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra aisA jAnakara abhI ahamadAbAda- kSetrame jAnekI vRtti yogya nahI lagatI, kyoki rAgadRSTivAle jIvake patrakI preraNAse, aura mAnake rakSaNa ke liye usa kSetrame jAne jaisA hotA hai, jo bAta AtmAke ahitakA hetu hai / kadAcit Apa aisA samajhate ho ki jo loga asabhava vAta kahate haiM una logoke maname apanI bhUla mAlUma hogI aura dharmakI hAni honese ruka jAyegI to yaha eka hetu ThIka hai, parantu vaisA rakSaNa karaneke liye uparyukta do dopa na Ate ho to kisI apekSAse logokI bhUla dUra honeke liye vihAra kartavya hai / parantu eka bAra to aviSamabhAvase usa bAtako sahana karake anukramase svAbhAvika vihAra hote hote usa kSetrame jAnA ho aura kinhI logoko vahama ho vaha nivRtta ho aisA karanA ucita hai, parantu rAgadRSTivAleke vacanoko preraNAse, tathA mAnake rakSaNake liye athavA aviSamatA na rahanese logokI bhUla miTAnekA nimitta mAnanA, vaha AtmahitakArI nahI hai, isaliye abhI isa bAtako upazAta kara ahamadA vAda Apa batAye ki kvacit lallujI Adi muniyoke liye kisIne kucha kahA ho to isase ve muni doSapAtra nahI hote, unake samAgamame Anese jina logoko vaisA sandeha hogA vaha sahaja hI nivRtta ho jAyegA, athavA kisI samajhane kI bhUlase sandeha ho yA dUsarA koI svapakSake mAnake liye sandeha prerita kare to vaha viSama mArga hai, isaliye vicAravAna muniyoko vahA~ samadarzI honA yogya hai, Apako cittame koI kSobha karanA yogya nahI hai, aisA btaayeN| Apa aisA karege to hamAre AtmAkA, Apake AtmAkA, aura dharmakA rakSaNa hogA / " isa prakAra jaise unakI vRttime jace, vaise yogame bAtacIta karake samAdhAna kareM, aura abhI ahamadAbAda kSetrame sthiti karanA na vane aisA kareMge to Age jAkara vizeSa upakArakA hetu hai / aisA karate hue bhI yadi kisI bhI prakAra se bhANajIsvAmI na mAneM to ahamadAbAda kSetrakI ora bhI vihAra kIjiye, aura sayamake upayogame sAvadhAna rahakara AcaraNa kriye| Apa aviSama rahiye / 630 829 mumukSutA jaise dRDha ho vaise kareM, hArane athavA nirAza hone kA koI hetu nahI hai / jIvako durlabha yoga prApta huA to phira thoDAsA pramAda choDa deneme jIvako udvigna athavA nirAza hone jaisA kucha bhI nahI hai / morabI, caitra vadI 12, ravi, 1954 830 'paMcAstikAya ' grantha rajisTarDa buka posTase bhejanekI vyavasthA kareM | Apa, choTAlAla, tribhovana, kIlAbhAI, dhurIbhAI aura Adise anta taka par3hanA athavA sunanA yogya hai / dravya, kSetra, kAla kartavya hai / jhaverabhAI Adiko 'mokSamArgaprakAza' aura bhAvase niyamita zAstrAvalokana morabI, caitra vadI 12, ravi, 1954 831 zrI devakIrNa Adi mumukSuoko yathAvinaya namaskAra prApta ho / 'karmagrantha', 'gommaTasArazAstra' Adise anta taka vicAra karane yogya haiM / du.pamakAlakA prabala rAjya cala rahA hai, to bhI aDiga nizcayase, satpuruSakI AjJAme vRttikA anusandhAna karake jo puruSa aguptavIryase samyak jJAna, darzana aura cAritrakI upAsanA karanA cAhatA hai, use parama zAntikA mArga abhI bhI prApta honA yogya hai / Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 vA~ varSa 631 832 vavANiyAM, jyeSTha, 1954 dehase bhinna svaparaprakAzaka parama jyotisvarUpa yaha AtmA hai, isame nimagna hoveM / he Arya jano / ntarmukha hokara, sthira hokara usa AtmAme hI rahe to ananta apAra AnandakA anubhava kareMge / - sarva,jagatake jIva kucha na kucha prApta karake sukha prApta karanA cAhate haiM, r3hate hue vaibhava, parigrahake saMkalpame prayatnavAna hai, aura prApta karaneme sukha niyone to usase viparIta hI sukhakA mArga nirNIta kiyA ki kiMcitmAtra bhI grahaNa karanA yahI khakA nAza hai / 1 mahAna cakravartI rAjA bhI mAnatA hai, parantu aho ! viSayase jisakI indriyA~ Artta hai use zItala Atmasukha, Atmatattva kahA~se pratItime AyegA ? parama dharmarUpa candrake prati rAhu jaise parigrahase aba meM virAma pAnA hI cAhatA hU~ / hame parigrahako yA karanA hai ?. 14 kucha prayojana nahI hai / 'jahA~ sarvotkRSTa zuddhi vahA~ sarvotkRSTa siddhi / ' he Aryajano / isa parama vAkyakA AtmabhAvase Apa anubhava kreN| 833 vavANiyA, jyeSTha sudI 1, zani, 1954 sarvaM dravyase, sarva kSetrase, sarvaM kAlase aura sarva bhAvase jo sarvathA apratibaddha hokara nijasvarUpame sthita hue una parama puruSoko namaskAra / ' jinhe kucha priya nahI hai; jinhe kucha apriya nahI hai, jinakA koI zatru nahI hai, jinakA koI mitra nahI hai, jinhe mAna-apamAna, lAbha-alAbha, harpa- zoka, janma-mRtyu Adi dvandvokA abhAva hokara jo zuddha caitanyasvarUpame sthita hue haiM, sthita hote hai aura sthita hoge unakA ati utkRSTa parAkrama sAnadAzcayaM utpanna karatA hai | dehase jaisA vastrakA sabadha hai, vaisA AtmAse dehakA sabadha jinhone yathAtathya dekhA hai, myAnase talavArakA jaisA sabadha hai vaisA dehase AtmAkA sabadha jinhone dekhA hai, abaddha - spaSTa AtmAkA jinhone anubhava kiyA hai, una mahatpuruSoko jIvana aura maraNa dono samAna hai / jisa acitya dravyakI zuddhacitisvarUpa kAti parama pragaTa hokara acitya karatI hai, vaha acitya dravya sahaja svAbhAvika nijasvarUpa hai, aisA nizcaya jisa paramakRpAlu satpuruSane prakAzita kiyA usakA apAra upakAra hai / cadra bhUmiko prakAzita karatA hai, usakI kiraNokI kAtike prabhAva se samasta bhUmi zveta ho jAtI hai, paratu candra kucha bhUmirUpa kisI kAlame nahI hotA, isI prakAra samasta vizvakA prakAzaka aisA yaha AtmA kabhI bhI vizvarUpa nahI hotA, sadA-sarvadA caitanyasvarUpa hI rahatA hai / vizvame jIva abhedatA mAtA hai yahI bhrAti hai / jaise AkAzame vizvakA praveza nahI hai, sarva bhAvakI vAsanAse AkAza rahita hI hai, vaise hI samyagdRSTi puruSone pratyakSa sarva dravyase bhinna, sarvaM anya paryAyase rahita hI AtmA dekhA hai| jisakI utpatti kisI bhI anya dravyase nahI hotI, aise AtmAkA nAza bhI kahA~se ho ? ajJAnase aura svasvarUpake pramAdase AtmAko mAtra mRtyukI bhrAti hai / usI bhrAtiko nivRtta karake zuddha cetanya nijaanubhavapramANasvarUpame parama jAgata hAkara jJAno sadaiva nirbhaya hai / isI svarUpakai lakSyase Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra sarva jIvoke prati sAmyabhAva utpanna hotA hai| sarva paradravya se vRttiko vyAvRtta karake AtmA akleza samAdhiko pAtA hai| jinhoMne paramasukhasvarUpa, paramotkRSTa zAta, zuddha caitanyasvarUpa samAdhiko sadAke liye prApta kiyA una bhagavatako namaskAra, aura jinakA usa padame niraMtara dhyAnarUpa pravAha hai una satpuruSoko namaskAra / sarvase sarvathA maiM bhinna hU~, eka kevala zuddha caitanyasvarUpa, paramotkRSTa, acitya sukhasvarUpa mAtra ekAta zuddha anubhavarUpa maiM hU~, vahAM vikSepa kyA ? vikalpa kyA ? bhaya kyA ? kheda kyA? dUsarI avasthA kyA ? mai mAtra nirvikalpa zuddha, zuddha, prakRSTa zuddha paramazAta caitanya huuN| maiM mAtra nirvikalpa hU~ / ' mai nijasvarUpamaya upayoga karatA huuN| tanmaya hotA huuN| OM zAti zAti zAtiH 834 vavANiyA, jyeSTha sudI 6, guru, 1954 mahadguNaniSTha sthavira Arya zrI Dugara jyeSTha sudI 3 somavArakI rAtako nau baje samAdhisahita dehamukta hue| muniyoko namaskAra prApta ho / .. baMbaI, jyeSTha vadI 4, budha, 1954 OMnamaH jisase manakI vRtti zuddha aura sthira ho aisA satsamAgama prApta honA bahuta durlabha hai| aura usame yaha duSamakAla honese jIvako usakA vizeSa aMtarAya hai| jisa jIvako pratyakSa satsamAgamakA vizeSa lAbha prApta ho vaha mahApuNyavAna hai / satsamAgamake viyogame satzAstrakA sadAcArapUrvaka paricaya avazya karane yogya hai| utpAda / ye bhAva eka vastume eka samayame haiN| vyaya / jIva aura paramANuokA jIva jIva varta mAna paramANu bhAva paramANu saMyoga Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 vaoN varSa 633 koI eka jIva ekeMdriya rUpase-paryAya, do indriya rUpase-" tIna indriya rUpase- vartamAna bhAva 'cAra indriya rUpase-, pA~ca indriya rUpase-, sajJI asaMjJI / paryApta patamAna bhAva aparyApta ) jJAnI / vartamAna bhAva siddha bhAva ajJAnI vatamAna bhAva mithyAdRSTi / vartamAna bhAva samyagdRSTi / vartamAna bhAva eka aMza krodha / yAvat anaMta aza krodha / vatamAna bhAva 837 sa0 1954 AtmajJAna samadarzitA, vicare udypryog| apUrvavANI paramazruta, sadguru lakSaNa yogya // --AtmasiddhizAstra, 10vA pada , prazna-(1) sadguru yogya ye lakSaNa mukhyata kisa guNasthAnakame sabhava hai ? ___ (2) samarzitA kise kahate hai ? uttara-(1) sadguru yogya jo ye lakSaNa batAye hai ve mukhyata , vizeSata upadezaka arthAt mArgaprakAzaka sadagaruke lakSaNa kahe hai / upadezaka guNasthAna chaTThA aura terahavA~ haiM, bIcake sAtaveMse vArahaveM taka ke guNasthAna alpakAlavartI hai, isaliye uname upadezaka-pravRttikA sabhava nahI hai| mArgopadezaka-pravRtti chaTTese zurU hotI hai| ___ chaTTe guNasthAname sapUrNa vItarAgadazA aura kevalajJAna nahI haiM / ve to terahaveMme hai, aura yathAvat mArgopadezakatva terahave guNasthAname sthita sapUrNa vItarAga aura kaivalyasapanna parama sadguru zrI jina tIrthakara Adime honA yogya hai| tathApi chaThe guNasthAname sthita muni, jo sapUrNa vItarAgatA aura kaivalyadazAkA upAsaka hai, usa dazAke liye jisakA pravartana-puruSArtha hai, jo usa dazAko sapUrNarUpase prApta nahIM huA hai, tathApi usa sapUrNa dazAke prApta karaneke mArga-sAdhanako svaya parama sadguru zrI tIrthakara Adi Aptapurupake Azraya-vacanase jisane jAnA hai, pratIta kiyA hai, anubhava kiyA hai. aura usa mArga-sAdhanakI upAsanAse jisakI vaha dazA uttarottara vizeSa vizeSa prakaTa hotI jAtI hai, tathA zrI jina tIrthaMkara Adi parama sadagurukI, unake svarUpakI pahacAna jisake nimittase hotI hai, usa sadgurume bhI mArgakA upadezakatva aviruddha hai| ___usase nIceke pAMcave aura cauthe guNasthAname mArgopadezakatva prAya ghaTita nahI hotA, kyoki vahAM bAhya (gRhastha) vyavahArakA pratibaMdha hai, aura bAhya aviratirUpa gRhastha vyavahAra hote hue viratirUpa mArgakA prakAza karanA yaha mArgake liye virodharUpa hai / cauthese nIceke guNasthAnakame to mArgakA upadezakatva yogya hI nahIM hai, kyoki vahA~ mArgako, AtmAko, tattvako, jJAnIkI pahacAna-pratIti nahIM hai, aura samyavirati nahI hai, aura yaha pahacAna-pratIti Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 zrImada rAjacandra ora samyagvirati na honepara bhI usakI prarUpaNA karanA, upadezaka honA, yaha pragaTa mithyAtva, kugurupana aura mArgakA virodha hai / cauye pA~caveM guNasthAname yaha pahacAna pratIti hai, aura AtmajJAna Adi guNa azata mojUda haiM, aura pA~cave me dezavirati bhAvako lekara cauthese vizeSatA hai, tathApi sarvavirati jitanI vahA~ vizuddhi nahI hai / AtmajJAna, samadarzitA Adi jo lakSaNa batAye hai, ve sayatidharmame sthita vItarAgadazA sAdhaka upadezaka-guNasthAname sthita sadguruko dhyAname rakhakara mukhyata batAye hai aura uname ve guNa bahuta azome rahate hai / tathApi ve lakSaNa sarvAMzame sapUrNarUpase to terahaveM guNasthAname sthita sapUrNa vItarAga aura kaivalya sapanna jIvanmukta sayogI kevalI parama sadguru zrI jina arihata tIrthaMkarame vidyamAna hai / uname AtmajJAna arthAt svarUpasthiti saMpUrNarUpase hai, yaha unakI jJAnadazA arthAt 'jJAnAtizaya' sUcita kiyaa| uname samadarzitA arthAt icchArahitatA sapUrNarUpase hai, yaha unakI vItarAga cAritradazA arthAt 'apAyApagamAtizaya' sUcita kiyA / sapUrNarUpase icchArahita honese unakI vicarane AdikI daihika Adi yogakriyA pUrvaprArabdhodayakA mAtra vedana kara leneke liye hI hai, isaliye 'vicare udayaprayoga' kahA / sapUrNa nija anubhavarUpa unakI vANI ajJAnIkI vANIse vilakSaNa aura ekAta AtmArthabodhaka honese uname vANIkI apUrvatA kahI hai, yaha unakA 'vacanAtizaya' sUcita kiyA / vANIdharmame rahanevAlA zruta bhI uname aisI sApekSatAse rahatA hai ki jisase koI bhI naya bAdhita nahI hotA, yaha unakA 'paramazruta' guNa sUcita kiyA aura jiname paramazruta guNa rahatA hai ve pUjane yogya hote hai yaha unakA 'pUjAtizaya' sUcita kiyA / zrI jina ahita tIrthaMkara parama sadgurukI bhI pahacAna karAnevAle vidyamAna sarvavirati sadguru haiM, isaliye ina sadguruko dhyAna me rakhakara ye lakSaNa mukhyata: batAye hai / (2) samadarzitA arthAt padArthame iSTAniSTavuddhirahitatA, icchArahitatA aura mamatvarahitatA / samadarzitA cAritradazA sUcita karatI hai / rAgadveSarahita honA yaha cAritradazA hai / iSTAniSTabuddhi, mamatva aura bhAvAbhAvakA utpanna honA rAgadveSa hai / yaha mujhe ' priya hai, yaha acchA lagatA hai, yaha mujhe apriya haiM, yaha acchA nahI lagatA aisA bhAva samadarzIme nahI hotA / samadarzI bAhya padArthako, usake paryAyako, vaha padArtha tathA paryAya jisa bhAvase rahate hai unheM usI bhAvase dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai, paraMtu usa padArtha athavA usake paryAyame mamatva yA iSTAniSTa buddhi nahI karatA / AtmAkA svAbhAvika guNa dekhane-jAnane kA honese vaha jJeya padArthako jJeyAkArase dekhatA jAnatA hai; paratu jisa AtmAme samadarzitA pragaTa huI hai, vaha AtmA usa padArthako dekhate hue, jAnate hue bhI usame ' mamatvabuddhi, tAdAtmyabhAva aura iSTAniSTabuddhi nahI karatA / viSamadRSTi AtmAko padArthame tAdAtmyavRtti hotI hai; samadRSTi AtmAko nahI hotI / koI padArtha kAlA ho to samadarzI use kAlA dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / koI zveta ho / to use vaisA dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai koI padArtha surabhi (sugadhI) ho to use vaha vaisA dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / koI durabhi (durgaMdhI) ho to use vaisA dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / koI U~cA ho, koI nocA ho to use vaisA dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / sarpako sarpakI prakRtirUpa se vaha dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / bAghako bAghakI prakRtirUpase dekhatA hai, jAtA hai aura kahatA hai / ityAdi prakArase vastu mAtra jima rUpase jisa bhAvase hotI hai, usa rUpase usa bhAvase samadarzI use dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai| heya ( chor3ane yogya) ko heyarUpase dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / upAdeya ( grahaNa karane yogya) ko upAdeyarUpase dekhatA hai, jAnatA hai aura kahatA hai / paraMtu samadarzI AtmA una sabame mamatva, iSTAniSTabuddhi ora rAgadveSa nahI karatA, sugaMdha dekhakara Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 vaoNvarSa 635 priyatA nahIM karatA, durgaMdha dekhakara apriyatA, dugachA nahI krtaa| (vyavahArase) acchI mAnI gayo vastuko dekhakara yaha vastu mujhe mila jAye to ThIka aisI icchAbuddhi (rAga, rati) nahI krtaa| (vyavahArase) burI mAnI gayI vastuko dekhakara yaha vastu mujhe na mile to ThIka aisI anicchAvuddhi (dveSa, arati) nahI krtaa| prApta sthiti sayogame acchA-burA, anukUla-pratikUla, iSTAniSTabuddhi, AkulatA-vyAkulatA na karate hue usame samavRttise, arthAt apane svabhAvase rAgadveSarahita bhAvase rahanA yaha samadarzitA hai| ___sAtA asAtA, jIvana maraNa, sugadha-durgadha, susvara-dusvara, surUpa-kurUpa, zIta-uSNa Adime harpa-zoka, rati-arati, iSTAniSTabhAva aura ArtadhyAna na rahe yaha samadarzitA hai| hisA; asatya, adattAdAna, maithuna aura parigrahakA parihAra samadarzIme avazya hotA hai| ahiMsA Adi vrata na ho to samadarzitA sabhava nahI / samadarzitA aura ahiMsAdi vratokA kAryakAraNa, avinAbhAvI aura anyonyAzraya sabadha hai / eka na ho to dUsarA na ho, aura dUsarA na ho to pahalA na ho / samadarzitA ho to ahiMsAdi vrata ho| samadarzitA na ho to ahiMsAdi vrata na ho| . ahiMsAdi vrata na ho to samadarzitA na ho| ahiMsAdi vrata ho to samarzitA ho / 'jitane azame samadarzitA utane azame ahiMsAdi vrata aura jitane azame ahiMsAdi vrata utane azame samadarzitA / sadguruyogya lakSaNarUpa samadarzitA mukhyatayA sarvavirati guNasthAname hotI hai, vAdake guNasthAnoma vaha uttarottara vRddhiko prApta hotI jAtI hai, vizeSa pragaTa hotI jAtI hai, kSINamohaguNasthAname usakI parAkASThA aura phira sampUrNa vItarAgatA hotI hai / - - samadarzitA arthAt laukikabhAvame samAna-bhAva, abheda-bhAva, eka samAna-buddhi aura nivizeSatA nahI, arthAt kAca aura hIrA donoko samAna samajhanA, athavA satzruta aura asatzrutame samatva samajhanA, athavA saddharma aura asaddharmame abheda mAnanA, athavA sadguru aura asadgurume ekasI buddhi rakhanA, athavA saddeva aura asadevame nivizeSatA dikhAnA arthAt donoko ekasA samajhanA, ityAdi samAna vRtti, yaha samadarzitA nahI, yaha to AtmAkI mar3hatA, viveka-zUnyatA, viveka-vikalatA hai / samadarzI satko sat jAnatA hai, satkA bodha karatA hai, asatako asat jAnatA he, asatkA niSedha karatA hai, satzrutako satzruta jAnatA hai, usakA bodha karatA hai, kuzrutako kuzruta jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai, saddharmako saddharma jAnatA hai, usakA bova karatA hai, asaddharmako asaddharma jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai, sadguruko sadguru jAnatA hai, usakA bodha karatA hai, asadaguruko asadaguru jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai. saddevako saddeva jAnatA hai, usakA bodha karatA hai, asahevako asaddeva jAnatA hai, usakA niSedha karatA hai, ityAdi jo jaisA hotA hai, use vaisA dekhatA hai, jAnatA hai aura usakA prarUpaNa karatA hai, usame rAgadvepa, iSTAniSTavuddhi nahIM karatA, isa prakArase samadarzitA smjhe| 838 baMbaI, jyeSTha vadI 14, zani, 1954 namo vItarAgAya muniyoMke samAgamame brahmacaryavrata grahaNa karaneke savadhame yathAsukha pravRtti kare, prativadha nahIM hai| zrI lallajI mani tathA devakoNaM Adi muniyoko jinasmaraNa prApta ho / muniyokI orase pana milA thaa| yahI vijJApana / zrI rAjacandra deva / Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 zrImad rAjacandra 839 babaI, ASADha sudI 11, guru, 1954 __ anata atarAya honepara bhI dhIra rahakara jo puruSa apAra mahAmohajalako tara gaye una zrI puruSa bhagavAnako nmskaar| anatakAlase jo jJAna bhavahetu hotA thA, usa jJAnako eka samayamAtrame jAtyatara karake jisane bhavanivRttirUpa kiyA usa kalyANamUrti samyagdarzanako namaskAra / 'Atmasiddhi'kI prati tathA patra prApta hue| nivRttiyogame satsamAgamakI vRtti rakhanA yogya hai| 'Atmasiddhi'kI pratike viSayame Apane isa patrame vivaraNa likhA, tatsabadho abhI vikalpa kartavya nahI hai / usake bAreme nirvikSepa rhe| likhaneme adhika upayogakA pravartana abhI zakya nahI hai| 840 mohamayI kSetra, zrAvaNa sudI 15, soma, 1954 'mokSamArgaprakAza' granthakA vicAra karaneke pazcAt 'karmagrantha'kA vicAranA anukUla hogaa| digabara saMpradAyame dravya-mana ATha pakhaDIkA kahA hai| zvetAbara sapradAyame isa bAtakI vizeSa carcA nahI hai / 'yogazAstra'me usake bahuta prasaga hai / samAgamame usakA svarUpa sugama ho sakatA hai| 841 mohamayI kSetra, zrAvaNa vadI 4, zukra, 1954 samAdhike viSayame yathAprArabdha vizeSa avasarapara / 842 kAviThA, zrAvaNa vadI 12, zani, 1954 -OMnamaH zubhecchAsapanna, zrI vvaanniyaa| vahuta karake magalavArake dina ApakA likhA eka patra babaIme milA thaa| budhavArako rAtako babaIse nivRtta hokara guruvAra sabere ANada AnA huA thaa| aura usI dina rAtake lagabhaga gyAraha baje yahA~ AnA huaa| yahA~ dasase padraha dina taka sthiti honA saMbhava hai| Apane abhI samAgamame AnekI vRtti pradarzita kI, usame Apako atarAya jaisA huA | kyoki isa patrake pahu~canese pahale hI logome paryaSaNakA prArabha haA samajhA jaayegaa| jisase Apa isa tarapha Aye to guNa-avaguNakA vicAra kiye vinA matAgrahI manuSya niMdA kareMge, aura vaise nimittako grahaNa kara ve niMdA dvArA bahutase jIvoko paramArthaprApti honeme aMtarAya utpanna kreNge| isaliye vaisA na honeke liye Apako abhI to paryuSaName vAhara na jAne sabaMdhI loka-paddhatiko nibhAnA yogya hai / Apa aura mahetAjI 'vairAgyazataka', 'Anadaghana caubIsI', 'bhAvanAbodha' Adi pustakeM paDha-vicArakara jitanA ho sake utanA nivRttikA lAbha prApta kreN| pramAda aura loka-paddhatime kAla sarvathA vRthA gaMvA denA, yaha mumukSujIvakA lakSaNa nahI hai / dUsare zAstrokA yoga bananA kaThina hai, aisA samajhakara uparyukta pustake likhI haiN| ye pustakeM bhI vizeSa vicAra karane yogya haiM / mAtAjI tathA pitAjIse pAdavadanapUrvaka sukhavRttike samAcAra vidita kare / Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 vaoN varSa 637 amuka samaya jaba nivRttike liye kisI kSetrame rahanA hotA hai, taba prAya patra likhanekI vRtti kama rahatI hai, isa bAra vizeSa kama haiM, paraMtu ApakA patra isa prakArakA thA ki jisakA uttara na milanese Apako patA na cale ki kisa kAraNase aisA huA / amuka sthalame sthiti honA anizcita honese vavaIse patra nahI likhA jA sakA thA / 843 vaso, prathama Asoja sudI 6, budha, 1954 zrImAna vItarAga bhagavAnone jisakA artha nizcita kiyA hai aisA, acitya ciMtAmaNisvarUpa, parama hitakArI, parama adbhuta, sarva duHkhokA niHsaMzaya AtyaMtika kSaya karanevAlA, parama amRtasvarUpa sarvotkRSTa zAzvata dharma jayavaMta rahe, trikAla jayavata rahe / una zrImAna anata catuSTayasthita bhagavAnakA aura usa jayavata dharmakA Azraya sadaiva kartavya hai / jinhe dUsarI koI sAmarthya nahI, aise abudha eva azakta manuSyone bhI usa Azrayake balase parama sukhahetu adbhuta phalako prApta kiyA hai, prApta karate haiM aura prApta kareMge / isaliye nizcaya aura Azraya hI kartavya hai, adhIratAse kheda kartavya nahI hai / cittame dehAdi bhayakA vikSepa bhI karanA yogya nahI hai / jo puruSa dehAdi sambandhI harSaviSAda nahI karate, ve puruSa pUrNa dvAdazAgako sakSepame samajhe haiM, aisA samajheM / yahI dRSTi kartavya hai / 'maiMne dharmaM nahI pAyA', 'maiM dharma kaise pAU~gA ?" ityAdi kheda na karate hue vItarAga puruSokA dharma, jo dehAdisambandhI harSaviSAdavRtti dUra karake 'AtmA asaga - zuddha - caitanya svarUpa hai' aisI vRttikA nizcaya aura Azraya grahaNa karake usI vRttikA bala rakhanA, aura jahA~ vRtti mada ho jAya vahA~ vItarAga puruSokI dazAkA smaraNa karanA, usa adbhuta caritrapara dRSTi prerita kara vRttiko apramatta karanA, yaha sugama aura nirvikalpa sarvotkRSTa upakAraka tathA kalyANasvarUpa hai / 844 Asoja, 1954 karAla kAla / isa avasarpiNIkAlame caubIsa tIrthaMkara hue| uname antima tIrthaMkara zramaNa bhagavAna zrI mahAvIra dIkSita hue bhI akele / siddhi prApta ko bhI akele / unakA bhI prathama upadeza niSphala gayA / Asoja, 1954 845 'mokSamArgasya netAraM bhettAra karmabhUbhRtA / jJAtAraM vizvatattvAnAM vade tadguNalavdhaye // ajJAna timirAdhAnAM jJAnAjanazalAkayA / cakSurunmIlitaM yena tasmai zrIgurave nama // yathAvidhi adhyayana aura manana kartavya hai / 1. bhAvAcaMke liye dekheM upadeza nogha 37 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 zrImada rAjacandra 846 OM namaH aho jirNoha asAvajjA, vittI sAhUNa desiyA | mukkhasAhaNaheussa, sAhudehassa dhAraNA // adhyayana 5 - 92 bhagavAna jinane AzcaryakAraka niSpApavRtti (AhAragrahaNa) kA muniyoko upadeza diyA / ( vaha bhI kisa liye ? ) mAtra mokSa-sAdhanake liye / muniko dehakI jarUrata hai, usako TikAneke liye / (kisI bhI dUsare hetuse nahI) / vanakSetra uttarasaMDA, prathama Asoja vadI 9, ravi, 1954 aho NiccaM tavo kammaM savva buddhehi vaNNia / jAva lajjAsamA vittI egabhattaM ca bhoyaNaM // - dazavaikAlika adhyayana 6-22 sarva jina bhagavAnone AzcaryakAraka (adbhuta upakArabhUta) tapaHkarmako nitya karaneke liye upadeza kiyA hai / ( vaha isa prakAra - ) sayamake rakSaNake liye samyagvRttise eka bAra AhAragrahaNa / (dazavaikAlika sUtra ) / tathArUpa asaga nigraMthapadakA abhyAsa satata vardhamAna kIjiye / 'praznavyAkaraNa', 'dazavaikAlika' aura 'AtmAnuzAsana' kA abhI sapUrNa dhyAna dekara vicAra kIjiyegA / eka zAstrako pUrA paDhaneke bAda dUsarA vicAriyegA | 847 OM kheDA, dvi0 Asoja sudI 6, 1954 vikSeparahita rahe / yathAvasara avazya samAdhAna hogA / yahA~ samAgama ke liye Aneke bAreme yathAsukha pravRtti kareM / 848 kheDA, dvi0 Asoja sudI 9, zani, 1954 lagabhaga ava tIna mAsa pUrNa hone Aye hai / isa kSetrame aba sthiti karanekI isa samayake liye vRtti nahIM rahI / paricaya baDhanekA vakta A jAye / 849 he jIva | isa klezarUpa sasArase nivRtta ho, nivRtta ho / kheDA, dvi0 Azvina vadI, 1954 vItarAga pravacana Asoja 1954 850 merA citta - merI cittavRttiyA~ itanI zAta ho jAyeM ki koI mRga bhI isa zarIrako dekhatA hI rahe, bhaya pAkara bhAga na jAye / merI cittavRtti itanI zAta ho jAye ki koI vRddha mRga, jisake sirame khujalI AtI ho vaha isa zarIrako jaDa padArtha samajha kara khujalI miTAneke liye apanA sira isa zarIrase ghise / - Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vA~ varSa 851 mohamayI kSetra, kAttika sudI 14, guru, 1955 abhI maiM amuka mAsaparyanta yahA~ rahanekA vicAra rakhatA hU~ | maiM yathAzakti dhyAna duuNgaa| Apa maname nizcita rhe| mAtra anna-vastra ho to bhI bahuta hai / parantu vyavahArapratibaddha manuSyako kitane hI sayogoMke kAraNa thoDA-bahuta to cAhiye, isaliye yaha prayatna karanA par3A hai / to vaha sayoga jaba taka udayamAna ho taba taka dharmakIrtipUrvaka bana pAye to bahuta hai| abhI mAnasika vRttikI apekSA bahuta hI pratikUla mArgame pravAsa karanA par3atA hai / taptahRdayase aura zAta AtmAse sahana karaneme hI harSa mAnatA huuN| OM zAti 852 bambaI, mArgazIrSa sudI 3, zukra, 1955 OMnama prAya kala rAtakI DAkagADIse yahA~se uparAmatA (nivRtti) hogii| thoDe dina taka bahuta karake IDara kSetrame sthiti hogii| muniyoko yathAvidhi namaskAra khiyegaa| vItarAgoke mArgakI upAsanA kartavya hai| 853 IDara, mArgazIrSa sudI 14, soma, 1955 OM namaH 'pacAstikAya' yahAM bheja sakeM to bhejiyegA / bhejaneme vilamba hotA ho to na bhejiyegaa| 'samayasAra' mala prAkRta (mAgadhI) bhASAme he| tathA 'svAmI kAtikeyAnuprekSA' grantha bhI prAkRta bhASAme hai| vaha yadi prApta ho sake to 'pacAstikAya ke sAtha bhejiyegaa| thor3e dina yahA~ sthiti sabhava hai| jaise bane vaise vItarAga zrutakA anuprekSaNa (cintana) vizeSa kartavya hai| pramAda parama ripu hai, yaha vacana jinhe samyaka nizcita huA hai ve puruSa kRtakRtya hone taka nirbhayatAse vartana karaneke svapnakI bhI icchA nahIM krte| raajycNdr| Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 855 zrImad rAjacandra 854 IDara, mArgazIrSa sudI 15, soma, 195 OM namaH Apane tathA vanamALodAsane bambaI eka patra likhA thA vaha vahA~ prApta huA thaa| abhI eka saptAhase yahA~ sthiti he / 'AtmAnuzAsana' grantha par3haneke liye pravRtti karate hue AjJAva atikrama (ullaghana) nahI hai / abhI Apako aura unhe vaha grantha vAramvAra paDhane tathA vicArane yogya hai 'upadeza-patro'ke vAreme bahuta karake turata uttara prApta hogA / vizeSa yathAvasara / rAjacandra IDara, mArgazIrSa sudI 15, soma, 195 vItarAgazrutakA abhyAsa rkhiye| 856 IDara, mArgazIrSa vadI 4, zani, 1955 OMnamaH ApakA likhA patra tathA sukhalAlake likhe patra mile hai| abhI yahA~ samAgama honA azakya hai / aba vizeSa sthitikA bhI sambhava mAlUma nahI hotaa| Apako jo samAdhAnavizeSakI jijJAsA hai, vaha kisI nivRttiyogake samAgamame prApta hone yogya hai jijJAmAvala, vicAravala, vairAgyavala, dhyAnavala aura jJAnabala vardhamAna honeke liye AtmArtha jIvako tathArUpa jJAnIpurupake samAgamakI upAsanA vizeSata karanI yogya hai / usame bhI vartamAnakAlA jIvoko usa balakI dRDha chApa paDa jAneke liye bahuta antarAya dekhaneme Ate haiM, jisase tathArUpa zuddha jijJAsuvRttise dorghakAlaparyanta satsamAgamakI upAsanA karanekI AvazyakatA rahatI hai / satsamAgama abhAvame vItarAgazruta-paramazAtarasapratipAdaka vItarAgavacanokI anuprekSA vAravAra kartavya haiM cittasthairya ke liye vaha parama auSadha hai| 857 IDara, mArgazIrSa vadI 30, guru, savere, 1955 OM namaH AtmArthI bhAI aMbAlAla tathA munadAsake prati, stabhatIrtha / munadAsakA likhA huA patra milaa| vanaspatisavadhI tyAgame amuka dasase pA~ca vanaspatikA arbha AgAra ra vakara dUsarI vanaspatiyose virata honeme AjJAkA atikrama nahI hai| Apa savakA abhI abhyAsAdi kaisA calatA hai ? maddevaguruzAstrabhakti apramattatAse upAsanIya hai| zrI OM 858 IDara, popa, 1956 mA munzaha mA rajjaha mA dussaha iTThaNi?atyesu / yiramicchaha jai cittaM vicittajhANappasiddhIe // 49 // paNatIsa sola chappaNa cadu dugamegaM ca javaha jhAeha / parameTThiyAcayANa aNNa ca guruvaeseNa // 50 // yadi tuma sthiratAko icchA karate ho to priya athavA apriya vastume moha na karo, rAga na karo dveSa na kro| aneka prakArake dhyAnako prAptike liye paeNtIsa, solaha, cha, pAMca, cAra, do aura eka Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vo varSa isa taraha parameSThIpadake vAcaka hai unakA japapUrvaka dhyAna kro| vizeSa svarUpa zrI guruke upadezase jAnanA yogya hai| jaM kiMci vicitaMto NirIhavittI have jadA sAhU / labhRNaya eyattaM tadA hu taM tassa Niccaya jhANaM // 56 // -dravya sagraha dhyAname ekAgra vRtti rakhakara sAdhu ni spRhavRttivAna arthAt saba prakArako icchAose rahita hotA hai use parama puruSa nizcaya dhyAna kahate haiN| ' 859 ' IDara, pauSa sudI 15, guru, 1955 3 ApakA likhA eka patra tathA munadAsake likhe tIna patra mile haiN| _ vasome grahaNa kiye hue niyamake anusAra munadAsa vanaspatike bAreme viratirUpase vartana kreN| do zlokoMke smaraNake niyamako zArIrika ' upadravavizeSake binA sadA nibAhe / gehU~ aura ghIko zArIrika hetuse grahaNa karaneme AjJAkA atikrama nahI hai| kiMcit doSakA sambhava huA ho to usakA prAyazcitta zrI devakIrNa muni Adike samIpa lenA yogya hai| Apako athavA kinhI dUsare mumukSuoko niyamAdikA grahaNa una muniyoke samIpa kartavya hai| pravala kAraNake binA usa sambandhI patrAdi dvArA hame sUcita na karake muniyose tatsambandhI samAdhAna samajhanA yogya hai| 860 morabI, phAlguna sudI 1, ravi, 1955 -OMnamaH patra prApta huaa| 'nAke rUpa nihALatA' isa caraNakA artha vItarAgamudrAsUcaka hai| rUpAvalokanadRSTise sthiratA prApta honepara svarUpAvalokanadRSTime bhI sugamatA prApta hotI hai| darzanamohakA anubhAga ghaTanese svarUpAvalokanadRSTi pariNamita hotI hai| mahApuruSakA niratara athavA vizeSa samAgama, vItarAgazrutakA ciMtana aura guNajijJAsA darzanamohake anubhAgake ghaTaneke mukhya hetu hai / isase svarUpadRSTi sahajame pariNamita hotI hai| 861 morabI, phAguna sudI 1, ravi, 1955 OM namaH patra prApta huaa| 'puruSArtha siddhi upAya' kA bhASAtara gurjarabhASAme karaneme AjJAkA atikrama nahI hai| 'Atmasiddhi' ke smaraNArtha yathAvasara AjJA prApta honA yogya hai| vanamALodAsako 'tattvArthasUtra' vizeSata vicAranA yogya hai| hindI bhASA samajhame na AtI ho to UgarI bahanako kuvarajIke pAsase usa graMthako zravaNa kara samajhanA yogya hai| zithilatA ghaTanekA upAya yadi jIva kare to sugama hai| Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 zrImad rAjacandra 862 morabI, phAguna sudI 1, ravi, 1955 vItarAgavRttikA abhyAsa rkhiyegaa| 863 vavANiyA, phAguna vadI 10, budha, 1955 AtmArthIko, bodha kaba pariNamita ho sakatA hai, yaha bhAva sthiracittase vicAraNIya hai, jo mUlabhUta hai| amuka asavRttiyokA prathama avazya hI nirodha karanA yogya hai| isa nirodhake hetukA dRDhatAse anusaraNa karanA hI cAhiye, isame pramAta karanA yogya nahI hai / OM 864 vavANiyA, phAguna vadI 30, 1955 *caramAvarta ho caramakaraNa tathA re, bhavapariNati paripAka / doSa TaLe vaLI dRSTi khUle bhalI re, prApati pravacana vAka // 1 // paricaya pAtika ghAtika sAdhuzaM re, akuzala apacaya cet|| graMtha adhyAtama zravaNa manana karI re, parizIlana nayaheta // 2 // mugadha sugama karI sevana lekhave re, sevana agama anup| dejo kadAcit sevaka yAcanA re, AnaMdaghana rasarUpa // 3 // -Anadaghana, sabhavajinastavana kisI nivRttimukhya kSetrame vizeSa sthitike avasarapara satzruta vizeSa prApta honA yogya hai / gurjara dezakI ora ApakA Agamana ho yo kherALa kSetrame munizrI cAhate hai / veNAsara aura TIkarake rAstese hokara dhAgadhrAkI taraphase abhI gurjara dezame jA sakanA sambhava hai| usa mArgame pipAsA pariSahakA kucha sambhava rahatA hai| 865 vavANiyA, caitra sudI 1, 1955 uvasaMtakhINamoho, maggaM jiNabhAsideNa smuvgdo| NANANumaggacArI NivvANapuraM vajjadi dhiiro|| -pacAstikAya, 70 jisakA darzanamoha upazAta athavA kSINa huA hai aisA dhIra puruSa vItarAgo dvArA pradarzita mArgako agIkAra karake zuddhacaitanyasvabhAva pariNAmI hokara mokSapurako jAtA hai / *bhAvArtha-jaba atima pudgala parAvarta A pahu~ce aura tIna karaNomeMse tIsarA karaNa-anivRttikaraNa ho / tathA sasArameM bhaTakanekI AdatakA ata A pahuMce, tava tIna dopa--bhaya, dvepa aura kheda-dUra ho jAte haiM, bhalI dRSTi / khula jAtI hai aura pravacana, siddhAtake vacanakA lAbha hotA hai / / 1 / / phira pApake nAzaka sAdhuke sAtha paricaya baDhatA cale, manasabadhI akalyANakAritAko kamI hoto jAye aura Atmika sevanake liye tathA dRSTiviMdu dhAraNa karaneke liye AdhyAtmika grathokA zravaNa eva manana bana pAye // 2 // bhole bhAle manuSya sarala eva sahaja mAnakara sevAkA kArya zurU kara dete haiM, parantu unheM samajhanA cAhiye ki sevAkA kArya to agamya eva anupama hai| yaha to kaThina aura vejoDa hai / he Anadaghanake rasamaya prabhu ' isa sevakakI mAMgako kabhI saphala kIjiye athavA Anadasamuccayake rasarUpa sevAkI mAMgako kabhI saphala kIjiye // 3 // Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vA varSa 643 muni mahAtmA zrI devakIrNasvAmI ajArakI ora hai| yadi kherALase munizrI AjJA kareMge to ve huta karake gujarAtakI tarapha AyeMge | veNAsara yA TIkarake rAstese dhAgadhrA AnA ho to registAna pAra raneke kaSTako uThAnekA sambhava kama hai / munizrIko ajAra likheN| kisI sthalame vizeSa sthiratAkA yoga honepara amuka satzruta prApta honA yogya hai| 866 zrI vavANiyA, caitra sudI 5, 1955 dravyAnuyoga parama gambhIra aura sUkSma hai, nigraMtha-pravacanakA rahasya hai, zukla dhyAnakA ananya kAraNa hai| zukla dhyAnase kevalajJAna samutpanna hotA hai| mahAbhAgyase isa dravyAnuyogakI prApti hotI hai / darzanamohakA anubhAga ghaTanese athavA naSTa honese, viSayake prati udAsInatAse, aura mahat puruSake caraNakamalakI upAsanAke balase dravyAnuyoga pariNata hotA hai| jyo-jyo sayama vardhamAna hotA hai, tyo-tyo dravyAnuyoga yathArtha pariNata hotA hai| sayamako vRddhikA kAraNa samyagdarzanakI nirmalatA hai, usakA kAraNa bhI 'dravyAnuyoga' hotA hai| sAmAnyata. dravyAnuyogakI yogyatA prApta karanA durlabha hai / AtmArAmapariNAmI, paramavItarAga dRSTivAn, parama asaga aise mahAtmApuruSa usake mukhya pAtra haiN| kisI mahatpuruSake mananake liye 'pacAstikAyakA sakSipta svarUpa liyA thA, use mananake liye isake sAtha bhejA hai| he Arya | dravyAnuyogakA phala sarva bhAvase virAma pAnerUpa sayama hai| isa puruSake ye vacana ata - karaName tU kabhI bhI zithila mata karanA / adhika kyA ? samAdhikA rahasya yahI hai / sarva du.khase mukta honekA ananya upAya yahI hai| 867 vavANiyA, caitra vadI 2, guru, 1955 he Arya / jaise registAna pAra kara pArako saprApta hue, vaise bhavasvayabharamaNa tara kara pArako saprApta hove / mahAtmA manizrIkI sthiti abhI prAtIja-kSetrame hai| kucha vijJapti-patra likhanA ho to parI0 ghelAbhAI kezavalAla, prAtIja, isa patepara likhanekI vinatI hai| ApakI sthiti dhAgadhrAkI tarapha honekA samAcAra yahA~se Aja unhe likhA gayA hai| adhika nivattivAle kSetrame cAturmAsakA yoga bananese AtmopakAra vizeSa sabhava hai| munizrIko bhI vaise sUcita kiyA hai| 868 vavANiyA, caitra vadI 2, guru, 1955 patra prApta huaa| kisI vizeSa nivRttivAle kSetrame cAturmAsa ho to AtmopakAra vizeSa ho sakatA hai| isa tarapha nivRttivAle kSetrakA sabhava hai / mana kacchakA registAna samAdhipUrvaka pAra kara dhAgadhrAkI tarapha unake vicaraneke samAcAra prApta 1. dekheM Aka 766 / Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 zrImada rAjacandra ve ApakA samAgama tvarAse cAhate hai / unakA cAturmAsa bhI nivRttivAle kSetrame ho aisA karanekA vijJApana hai / 869 morabI, caitra vadI 9, guru, 1955 OM nama patra aura samAcArapatra mile / 'AcArAgasUtra' ke eka vAkya sabadhI carcA-patrAdi dekhA hai | bahuta karake thoDe dinome kisI sujJa puruSake dvArA usakA samAdhAna pragaTa hogA / tIneka dinase yahA~ sthiti hai / Atmahita ati durlabha hai aisA samajhakara vicAravAna puruSa apramatta bhAvase usakI upAsanA karate haiN| Apake samIpavAsI sabhI AtmArthI janoko yathAvinaya prApta ho / a morabI, vaizAkha sudI 6, soma, 1955 0617 AtmArthI munivara abhI vahA~ sthita hoge / unase savinaya nimnalikhita nivedana kare / dhyAna, zrutake anukUla kSetrame cAturmAma karanese bhagavAnakI AjJAkA sarakSaNa hogA / stabhitIrthame yadi vaha anukUlatA raha sakatI ho to usa kSetra me cAturmAsa karanese AjJAkA sarakSaNa hai / jisa satzrutakI muni zrI devakIrNa Adine jijJAsA pradarzita kI vaha satzruta lagabhaga eka mAsame prApta honA yogya hai / yadi stabhatIrthame sthiti na ho to kisI anya nivRttikSetrame samAgamakA yoga ho sakatA hai / stabhatIrthaMke cAturmAsase vaha honA abhI azakya hai / jahA~ taka bane vahA~ taka kisI anya nivRttikSetrakI vRtti rakheM / kadAcit muniyoko do vibhAgome baTa jAnA par3e to vaisA karaneme bhI AtmArthadRSTise anukUla rahegA / hamane sahaja mAtra likhA hai / Apa sabako dravyakSetrAdi dekhakara jaise anukUla zreyaskara lage vaise pravRtti karanekA adhikAra hai / - 1 isa prakAra suvinaya namaskArapUrvaka nivedana kreN| vaizAkha sudI pUrNimA taka bahuta karake ina kSetrokI tarapha sthiti hogI / OM 871 OM morabI, vaizAkha sudI 7, 1955 yadi kisI nivRttivAle anya kSetrame varSA cAturmAsakA yoga bane to vaise karanA yogya hai / athavA staMbhatIrthame cAturmAsase anukUlatA rahe aisA mAlUma ho to vaisA karanA yogya hai / 1 dhyAna aura zrutake upakAraka sAdhanavAle cAhe jisa kSetrame cAturmAsa kI sthiti hone se AjJAkA atikrama nahI hai, aisA muni zrI devakIrNa Adiko savinaya vidita kareM / isa tarapha eka saptAhaparyaMta sthitikA sambhava hai / Aja bahuta karake zrI vavANiyA jAnA hogA / eka saptAha taka sthiti saMbhava hai / jisa satzrutakI jijJAsA hai, vaha satzruta thoDe dinome prApta honA saMbhava hai, aisA munizrI se nivedana kareM / vItarAga sanmArga kI upAsanAme vIryako utsAhayukta kareM / Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vA~ varSa vavANiyA, vaizAkha sudI 7, 873 j 872 OM jise gRhavAsakA udaya rahatA hai, vaha yadi kucha bhI zubha dhyAnakI prApti cAhatA ho to usake mUla bhUta aise amuka sadvartanapUrvaka rahanA yogya hai / una amuka niyamome 'nyAyasapanna AjIvikAdi vyavahAra' pahalA niyama siddha karanA yogya hai / yaha niyama siddha honese aneka AtmaguNa prApta karanekA adhikAra nanna hotA hai / isa prathama niyamapara yadi dhyAna diyA jAye, aura isa niyamako siddha hI kara liyA jAye kaSAyAdi svabhAvase manda paDane yogya ho jAte hai, athavA jJAnIkA mArga AtmapariNAmI hotA hai, jisa dhyAna denA yogya hai / 645 1955 IDara, vaizAkha vadI 6, magala, 1955 zanivAra taka yahA~ sthiratA sabhava hai| ravivArako usa kSetrame Agamana honA sambhava hai / isa kAraNa munizrIko cAturmAsa karane yogya kSetrame vicaranekI tvarA ho, usame kucha saMkoca prApta tA ho, to isa patrake prApta honepara kahege to yahA~ eka dina kama sthiratA kI jAyegI / nivRttikA yoga usa kSetrame vizeSa hai, to 'kArtikeyAnuprekSA' kA vAraMvAra nididhyAsana karttavya hai, sA munizrIko yathAvinaya vidita karanA yogya hai | jinhone bAhyAbhyatara asagatA prApta kI hai aise mahAtmAoke sasArakA anta samIpa hai, aisA na. sadeha jJAnIkA nizcaya hai / 875 OM parama kRpAlu munivarya ke caraNakamalame parama bhaktise savinaya namaskAra prApta ho / 874 IDara, vaizAkha vadI 10, zani, 1955 OM aba stabhatIrthaMse kisanadAsajIkRta 'kriyAkoSa' kI pustaka prApta huI hogI / usakA Adyata adhyayana karaneke bAda sugama bhASAme usa viSayame eka nibandha likhanese vizeSa anuprekSA hogo, aura vaisI kriyAkA vartana bhI sugama hai aisI spaSTatA hogI, aisA sambhava hai / somavAra taka yahA~ sthiti sambhava hai / rAjanagara me parama tattvadRSTikA prasagopAtta upadeza huA thA, use apramatta cittase ekAtayogame vAravAra smaraNa karanA yogya hai / yahI vinatI / bambaI, jeTha, 1955 aho satpuruSake vacanAmRta, mudrA aura satsamAgama / supupta cetanako jAgRta karanevAle, giratI vRttiko sthira rakhane vAle, darzanamAtrase bhI nirdoSa apUrva svabhAvake preraka, svarUpapratIti, apramatta sayama aura pUrNa vItarAga nirvikalpa svabhAva ke kAraNabhUta, antame ayogI svabhAva pragaTa karake anata avyAvAdha OM zAMti. zAtiH zAti svarUpame sthiti karAnevAle / trikAla jayavanta rahe / Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 zrImad rAjacandra vRtti jisase vikSipta na ho aisA vartana yogya hai / 'kArtikeyAnuprekSA' athavA dUsarA satzAstra thor3e vakta bahuta karake prApta hogA / dumakAla hai, Ayu alpa hai, satsamAgama durlabha hai, mahAtmAoke pratyakSa vAkya, caraNa aura AjJAka yoga kaThina hai | isaliye balavAna apramatta prayatna kartavya hai / Apake samIpa rahanevAle mumukSuoko yathA vinaya prApta ho / zAti 884 isa duSamakAlame satsamAgama aura satsaMgatA ati durlabha hai| isame parama satsaga aura para asagatAkA yoga kahA~se chAje ? baMbaI, zrAvaNa sudI 3, 195 parama puruSako mukhya bhakti aise sadvartanase prApta hotI hai ki jisase uttarottara guNokI vRddhi ho caraNapratipatti (zuddha AcaraNakI upAsanA ) rUpa sadvartana jJAnIkI mukhya AjJA hai, jo AjJA parama puruSa kI mukhya bhakti hai / 885 uttarottara guNakI vRddhi honeme gRhavAsI janoko sadudyamarUpa AjIvikA vyavahArasahita pravartana karanA yogya hai / aneka zAstro aura vAkyokA abhyAsa karanekI apekSA jIva yadi jJAnIpuruSokI eka eka AjJArkI upAsanA kare, to aneka zAstrose honevAlA phala sahajame prApta hotA hai / mohamayI kSetra, zrAvaNa sudI 7, 1955 886 OM zrI 'padmanadI zAstra'kI eka prati kisI acche vyaktike sAtha vaso kSetrame munizrI ko bhejane kI vyavasthA kareM | balavAna nivRttivAle dravya-kSetrAdike yogame Apa usa satzAstrakA vAravAra manana aura nididhyAsana kareM / pravRttivAle dravyakSetrAdime vaha zAstra par3hanA yogya nahI hai / 1 jaba tIna yogakI alpa pravRtti ho, vaha bhI samyak pravRtti ho taba mahApuruSake vacanAmRtakA manana parama zreyake mUlako dRDhIbhUta karatA hai, kramase paramapadako prApta karatA hai / cittako vikSeparahita rakhakara paramazAta zrutakA anuprekSaNa kartavya hai 887 mohamayI, zrAvaNa vadI 30, 1955 agamya honepara bhI sarala aise mahApuruSoMke mArgako namaskAra satsamAgama niratara kartavya hai / mahAna bhAgyake udayase athavA pUrvakAlake abhyasta yogase jIvako saccI mumukSutA utpanna hotI hai, jo ati durlabha hai / vaha saccI mumukSutA bahuta karake mahApuruSake caraNa__ kamalakI upAsanAse prApta hotI hai, athavA vaisI mumukSutAvAle AtmAko mahApuruSake yogase AtmaniSThatva prApta hotA hai; sanAtana anata jJAnIpuruSo dvArA upAsita sanmArga prApta hotA hai / jise saccI mumukSutA Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vA~ varSa prApta huI ho use bhI jJAnIkA samAgama aura AjJA apramatta yoga saprApta karAte haiN| mukhya mokSamArgakA krama isa prakAra mAlUma hotA hai / vartamAnakAlame vaise mahApuruSokA yoga ati durlabha hai| kyoki uttama kAlame bhI usa yogakI durlabhatA hotI hai, aimA honepara bhI jise saccI mumukSutA utpanna huI ho, rAta-dina AtmakalyANa honekA tathArUpa ciMtana rahA karatA ho, vaise puruSako vaisA yoga prApta honA sulabha hai| 'AtmAnuzAsana' abhI manana karane yogya hai| zAtiH 888 vaMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 jina vacanoMkI AkAkSA hai ve bahuta karake thor3e samayame prApta hoge| idriyanigrahake abhyAsapUrvaka satzruta aura satsamAgama niraMtara upAsanIya hai / kSINamohaparyaMta jJAnIkI AjJAkA avalabana parama hitakArI hai| Aja dina paryaMta Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoke prati yogake pramatta svabhAva dvArA jo kucha anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAko yAcanA hai| zamam 889 baMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 jo vanavAso zAstra' bhejA hai, vaha prabala nivRttike yogame idriyasayamapUrvaka manana karanese amRta hai / abhI 'AtmAnuzAsana'kA manana kreN| ___ Aja dina taka Apake tathA samIpavAsI bahano aura bhAiyoMke prati yogake pramatta svabhAvase kucha bhI anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate haiM / OM zAtiH baMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 890 zrI abAlAla Adi mumukSujana, Aja-dina taka Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoMke prati yogake pramatta svabhAvase jo kucha anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate haiN| OM zAti' 891 bavaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 Apake tathA bhAI vaNArasIdAsa Adike likhe patra mile the| Apake patrome kucha nyUnAdhika likhA gayA ho, aisA vikalpa pradarzita kiyA ho, vaisA kucha bhAsamAna nahI huA hai| nirvikSipta rahe / bahuta karake yahA~ vaisA vikalpa sabhava nahI hai| / idriyoke nigrahapUrvaka satsamAgama aura satzAstrakA paricaya kreN| Apake samIpavAsI mumukSuokA ucita vinaya cAhate haiN| 1.zrI padmanadI pacaviMzati / Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 zrImad rAjacandra 876 baMbaI, jeTha sudI 11, 1955 mahAtmA munivaroko paramabhaktise namaskAra ho / *jeno kALa te kiMkara thaI rahyo, mRgatRSNAjaLa trailoka / jIvyu dhanya teharnu / vAsI AzA pizAcI thaI rahI, kAma krodha te kedI loka / jIvyU0 khAtA pItA bolatAM nitye, che niraMjana nirAkAra / jIvyuM0 jANe saMta salUNA tehane, jene hoya chello avatAra / jIvyuM0 jagapAvanakara te avataryA, anya mAta udarano bhAra / jIvyaM0 tene cauda lokamAM vicaratAM, atarAya koIye nava thAya / jIvyu0 Rddhi siddhi te dAsIo thaI rahI, brahma AnaMda hRde na samAya / jIvyuM0 yadi muni adhyayana karate ho to 'yogapradIpa' zravaNa kreN| 'kArtikeyAnuprekSA' kA yoga Apako bahuta karake prApta hogaa| 877 baMbaI, jeTha vadI 2, ravi, 1955 'jisa viSayako carcA ho rahI hai vaha jJAta hai / usa viSayame yathAvasarodaya / 878 baMbaI, jeTha vadI 7, zukra, 1955 'kArtikeyAnuprekSA' kI pustaka cAra dina pUrva prApta huI tathA eka patra prApta huaa| .. vyavahAra pratibadhase vikSipta na hote hue dhairya rakhakara utsAhayukta vIryase svarUpaniSTha vRtti karanI yogya hai| 879 mohamayI, ASAr3ha sudI 8, ravi, 1955 'kriyAkoSa' isase sarala aura koI nahI hai| vizeSa avalokana karanese spaSTArtha hogaa| zuddhAtmasthitike pAramArthika zruta aura idriyajaya do mukhya avalabana haiN| sudRr3hatAse upAsanA karanese ve siddha hote hai / he Arya | nirAzAke samaya mahAtmA puruSokA adbhuta AcaraNa yAda karanA yogya hai / ullasita vIryavAna paramatattvakI upAsanA karanekA mukhya adhikArI hai| zAtiH *bhAvArtha-jisakA kAla kiMkara ho gayA hai, aura jise triloka mRgatRSNAke jalake samAna mAlUma hotA hai, usakA jInA dhanya hai| jisakI AzArUpI pizAcino dAsI hai, aura kAma krodha jisake kaidI haiM, jo yadyapi khAtA, pItA aura volatA huA dIkhatA hai, parantu vaha nitya nirajana aura nirAkAra hai / use salonA sata jAne aura usakA yaha antima bhava hai, usane jagatako pAvana karaneke liye avatAra liyA hai, vAkI to saba mAtAke udarameM bhArabhUta hI hai, use caudaha rAjalokameM vicarate hue kisIse bhI antarAya nahI hotA, usakI Rddhi-siddhi saba dAsiyAM ho gayI hai, aura usake hRdayameM brahmAnanda nahIM smaataa| 1. zrI AcArAgasUtrake eka vAphyasambandhI / dekheM Aka 869 / Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vaoN varSa 880 OM dono kSetrome susthita munivaroko yathAvinaya vadana prApta ho / patra prApta huA / saskRtake abhyAsake liye amuka samayakA nitya niyama rakhakara pravRtti karanA yogya hai / apramatta svabhAvakA vAravAra smaraNa karate haiM / pAramArthika zruta aura vRttijayakA abhyAsa baDhAnA yogya hai / 881 647 bambaI, ASADha sudI 8, ravi, 1955 OM 882 OM baMbaI, ASADha vadI 6, zukra, 1955 paramakRpAlu munivarya ke caraNakamalame parama bhaktise savinaya namaskAra prApta ho / kala rAtakI DAkagADIse yahA~se bhAI tribhovana vIracadake sAtha 'padmanadI pacaviMzati' nAmaka satzAstra munivarya ke mananArthaM bhejanekI vRtti hai / isaliye DAkagADIke samaya Apa sTezanapara A jAyeM / mahAtmA zrI usa granthakA manana kara leneke bAda paramakRpAlu munizrI zrImAna devakIrNasvAmIko vaha grantha bheja deM / anya muniyoko savinaya namaskAra prApta ho / babaI, ASADha vadI 8, ravi, 1955 mumukSu tathA dUsare jIvoMke upakArake nimitta jo upakArazIla bAhya pratApakI sUcanA -- vijJApana kiyA hai, vaha athavA dUsare koI kAraNa kisI apekSAse upakArazIla hote hai / abhI vaise pravRttisvabhAva ke prati upazAtavRtti hai / prArabdha yogase jo bane vaha bho zuddha svabhAvake anusadhAnapUrvaka honA yogya hai / mahAtmAone niSkAraNa karuNAse paramapadakA upadeza kiyA hai, isase aisA mAlUma hotA hai ki usa upadezakA kArya parama mahAna hI hai / saba jIvoke prati bAhya dayAme bhI apramatta rahanekA jisake yogakA svabhAva hai, usakA AtmasvabhAva saba jIvoko paramapadake upadezakA AkarSaka ho, aisI niSkAraNa karuNAvAlA ho, yaha yathArtha hai / 883 OM namaH 'binA nayana pAve nahIM binA nayanakI bAta / isa vAkyakA mukhya hetu AtmadRSTi sambandhI hai / svAbhAvika utkarSake liye yaha vAkya hai / samAgamake yogame isakA spaSTArthaM samajhame AnA sambhava hai / tathA dUsare praznoMke samAdhAnake liye abhI bahuta alpa pravRtti rahatI hai / satsamAgamake yogame sahajame samAdhAna ho sakatA hai / 'vinA nayana' Adi vAkyakA svakalpanAse kucha bhI vicAra na karate hue, athavA zuddha caitanya dRSTikI 1. dekheM Aka 258 / vaMbaI, ASADha vadI 8, ravi, 1955 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ } 648 zrImad rAjacandra vRtti jisase vikSipta na ho aisA vartana yogya hai / 'kArtikeyAnuprekSA' athavA dUsarA satzAstra thor3e vakta me bahuta karake prApta hogA / dumakAla hai, Ayu alpa hai, satsamAgama durlabha hai, mahAtmAoke pratyakSa vAkya, caraNa aura AjJAkA yoga kaThina hai / isaliye balavAna apramatta prayatna kartavya hai / Apake samIpa rahanevAle mumukSuoko yathA vinaya prApta ho / zAti 884 isa duSamakAlame satsamAgama aura satsagatA ati durlabha haiM / isame parama satsaga aura parama asagatAkA yoga kahA~se chAje ? 885 baMbaI, zrAvaNa sudI 3, 1955 j parama puruSakI mukhya bhakti aise sadvartanase prApta hotI hai ki jisase uttarottara guNokI vRddhi ho / caraNapratipatti (zuddha AcaraNakI upAsanA ) rUpa sadvartana jJAnIkI mukhya AjJA hai, jo AjJA parama puruSakI mukhya bhakti hai / uttarottara guNakI vRddhi honeme gRhavAsI janoko sadudyamarUpa AjIvikA vyavahArasahita pravartana karanA yogya hai / aneka zAstro aura vAkyokA abhyAsa karanekI apekSA jIva yadi jJAnIpuruSokI eka eka AjJAkI upAsanA kare, to aneka zAstrose honevAlA phala sahajame prApta hotA hai / 886 mohamayI kSetra, zrAvaNa sudI 7, 1955 zrI padmanadI zAstra' kI eka prati kisI acche vyaktike sAtha vaso kSetrame munizrI ko bhejane kI vyavasthA kareM / valavAna nivRttivAle dravya-kSetrAdike yogame Apa usa satzAstrakA vAravAra manana aura nididhyAsana kareM | pravRttivAle dravyakSetrAdime vaha zAstra paDhanA yogya nahI hai / jaba tIna yogakI alpa pravRtti ho, vaha bhI samyak pravRtti ho tava mahApuruSake vacanAmRtakA manana parama zreya mUlako dRDhIbhUta karatA hai, kramase paramapadako prApta karatA hai / cittako vikSeparahita rakhakara paramazAta zrutakA anuprekSaNa kartavya hai / 887 mohamayI, zrAvaNa vadI 30, 1955 agamya honepara bhI sarala aise mahApuruSoMke mArgako namaskAra satsamAgama niratara kartavya hai / mahAna bhAgyake udayase athavA pUrvakAlake abhyasta yogase jIvako saccI mumukSutA utpanna hotI hai, jo ati durlabha hai / vaha saccI mumukSutA bahuta karake mahApuruSake caraNakamalako upAsanAse prApta hotI hai, athavA vaisI mumukSutAvAle AtmAko mahApurupake yogase AtmaniSThatva prApta hotA hai, sanAtana anata jJAnIpuruSo dvArA upAsita sanmArga prApta hotA hai| jise maccI mumukSutA Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 vA varSa 649 prApta huI ho use bhI jJAnIkA samAgama aura AjJA apramatta yoga saprApta karAte haiN| mukhya mokSamArgakA krama isa prakAra mAlUma hotA hai| vartamAnakAlame vaise mahApuruSokA yoga ati durlabha hai| kyoki uttama kAlame bhI usa yogakI durlabhatA hotI hai, aimA honepara bhI jise sacco mumukSutA utpanna huI ho, rAta-dina AtmakalyANa honekA tathArUpa ciMtana rahA karatA ho, vaise puruSako vaisA yoga prApta honA sulabha hai| 'AtmAnuzAsana' abhI manana karane yogya hai| zAtiH babaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 jina vacanokI AkAkSA hai ve bahuta karake thor3e samayame prApta hoge| idriyanigrahake abhyAsapUrvaka satzruta aura satsamAgama niraMtara upAsanIya hai| kSINamohaparyata jJAnIkI AjJAkA avalabana parama hitakArI hai| Aja dina paryaMta Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoke prati yogake pramatta svabhAva dvArA jo kucha anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAko yAcanA hai| zamam 889 baMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 888 jo vanavAso zAstra' bhejA hai, vaha prabala nivRttike yogame idriyasayamapUrvaka manana karanese amRta hai| abhI 'AtmAnuzAsana'kA manana kareM / Aja dina taka Apake tathA samIpavAsI bahano aura bhAiyoke prati yogake pramatta svabhAvase kucha bhI anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate haiN| OM zAtiH 890 vaMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 zrI abAlAla Adi mumukSujana, Aja-dina taka Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoMke prati yogake pramatta svabhAvase jo kucha anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate hai| OM zAtiH 891 vaMbaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 Apake tathA bhAI vaNArasIdAsa Adike likhe patra mile the| Apake patrome kucha nyUnAdhika likhA gayA ho, aisA vikalpa pradarzita kiyA ho, vaisA kucha bhAsamAna nahIM huA hai / nirvikSipta rahe / bahuta karake yahA~ vaisA vikalpa sabhava nahIM hai| ___ idriyoke nigrahapUrvaka satsamAgama aura satzAstrakA paricaya kreN| Apake samIpavAsI mumukSumokA ucita vinaya cAhate haiN| 1 zrI pacanadI pacaviMzati / Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 zrImad rAjacandra kSINamohaparyaMta jJAnIkI AjJAkA avalaMbana parama hitakArI hai / Aja dina paryaMta Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoke prati yogake pramatta svabhAvase kucha anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamA cAhate haiN| zamam 892 babaI, bhAdrapada sudI 5, ravivAra, 1955 OM zAntiH zrI jhaveracada aura ratanacada Adi mumukSu, kAviThA-borasada / Aja dina paryaMta Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoke prati yogake pramatta svabhAvase jo kucha, kiMcit bhI anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamA cAhate haiN| OM zAnti 893 babaI, bhAdrapada sudI 5, ravi, 1955 patra milA hai| kisI manuSyake batAye hue svapna Adi prasagake saMbaMdhame nivikSipta rahe, tathA aparicita rahe / usa viSayame kucha uttara pratyuttara AdikA bhI hetu nahI hai| idriyoMke nigrahapUrvaka satsamAgama aura satzruta upAsanIya haiM / Aja dina paryanta Apake prati tathA Apake samIpavAsI bahano aura bhAiyoMke prati yogake pramatta svabhAvase jo kucha anyathA huA ho usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate hai| zamam ' 894 / baMbaI, bhAdo sudI 5, ravi, 1955 parama kRpAlu munivaroko namaskAra | Aja dina paryanta yogake pramatta svabhAvake kAraNa Apake prati yatkicit anyathA huA ho, usake liye namrabhAvase kSamAyAcanA karate haiN| bhAI vallabha Adi mumukSuoko kSamApanA Adi. kaNThastha karaneke viSayame Apa yogya AjJA kreN| OM zAtiH 895 babaI, Asoja, 1955 24 jina jJAnIpuruSokA dehAbhimAna dUra huA hai unhe kucha karanA vAkI nahI rahA, aisA hai, to bhI unhe sarvasaMgaparityAgAdi satpuruSArthatA paramapurupane upakArabhUta kahI hai / Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vA~ varSa babaI, kAttika, 1956 parama vItarAgodvArA Atmastha kiye hue, yathAkhyAta cAritrase pragaTa kiye hue parama asaMgatvako niraMtara vyaktAvyaktarUpase yAda karatA huuN| isa duHSamakAlame satsamAgamakA yoga bhI ati durlabha hai, usame parama satsaga aura parama asagatvakA yoga kahAMse ho? satsamAgamakA pratibadha karaneke liye kahe to vaisA pratibadha na karanekI vRtti batAyI to vaha yogya hai, yathArtha hai| tadanusAra vartana kiijiyegaa| satsamAgamakA pratibaMdha karanA yogya nahIM hai, tathA sAmAnyataH unake sAtha samAdhAna rahe aisA bartAva rakhanA hitakArI hai| phira jisa prakAra vizeSa usa saMgame AnA na ho aise kSetrame vicaranA yogya hai, ki jisa kSetrame AtmasAdhana sulabhatAse ho| ___ parama zAta zrutake vicArame indriyanigrahapUrvaka AtmapravRtti rakhaneme svarUpasthiratA apUrvatAse pragaTa hotI hai| satoSa AryA Adike liye yathAzakti Upara darzita kiyA huA prayatna yogya hai| OM zAtiH 897 mohamayIkSetra, kArtika sudI 5(jJAnapacamI), 1956 parama zAta zrutakA manana nitya niyamapUrvaka kartavya hai| zAtiH 898 vambaI, kArtika sudI 5, budha, 1956 yaha pravRtti vyavahAra aisA hai ki jisame vRttiko yathAzAtatA rakhanA yaha asabhava jaisA hai| koI virale jJAnI isame zAta svarUpanaiSThika raha sakate ho, itanA bahuta durghaTatAse bananA sambhava hai| usame alpa athavA sAmAnya mumukSuvRttike jova zAta raha sake, svarUpanaSThika raha saka, aisA yathArUpa nahI parantu Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 zrImad rAjacandra amaka azame honeke liye jisa kalyANarUpa avalabanako AvazyakatA hai, vaha samajhame AnA, pratIta honA, aura amuka svabhAvase AtmAme sthita honA kaThina hai ! yadi vaisA koI yoga bane to aura jIva zuddhanaiSThika ho to, zAtikA mArga prApta hotA hai, aisA nizcaya hai / pramatta svabhAvakI jaya karaneke liye prayatla karanA yogya hai| ___isa saMsAraraNabhUmime duSamakAlarUpa grISmake udayake yogakA vedana na kare, aisI sthitikA virala jIva abhyAsa karate haiN| 899 mohamayI, kArtika sudI 5, budha, 1956 sarva sAvadha ArabhakI nivRttipUrvaka do ghaDIse ardha praharaparyaMta 'svAmI kArtikeyAnuprekSA' Adi grathakI nakala karanekA nityaniyama yogya hai / (cAra maaspryt)| 900 bambaI, kArtika sudI 5, budha, 1956 avirodha aura ekatA rahe aisA karanA yogya hai, aura yaha sabake upakArakA mArga honA sambhava hai / bhinnatA mAnakara pravRtti karanese jIva ulaTA calatA hai| abhinnatA hai, ekatA hai, isame kucha gairasamajhase bhinnatA mAnate haiM, aisI una jIvoko sIkha mile to sanmukhavRtti hone yogya hai / jahA~ taka anyonya ekatAkA vyavahAra rahe vahA~ taka vaha sarvathA kartavya hai / ___901 baMbaI, kArtika sudI 15, 1956 "guru gaNaghara guNadhara adhika, pracura paraMpara aura / pratatapadhara, tanu naganaghara, vaMdau vRSasiramora // ' jagata viSayake vikSepame svarUpabhrAtise vizrAti nahI paataa| anata avyAbAdha sukhakA eka ananya upAya svarUpastha honA yahI hai| yahI hitakArI upAya jJAniyone dekhA hai| bhagavAna jinane dvAdazAgIkA isIliye nirUpaNa kiyA hai, aura isI utkRSTatAse vaha zobhita hai, jayavata hai| jJAnIke vAkyake zravaNase ullAsita hotA huA jIva cetana-jaDako yathArtharUpase bhinnasvarUpa pratIta karatA hai, anubhava karatA hai, aura anukramase svarUpastha hotA hai| yathAsthita anubhava honese svarUpastha ho sakatA hai| darzanamoha naSTa ho jAnese jJAnoke mArgame parama bhakti samutpanna hotI hai, tattvapratIti samyakapase utpanna hotI hai| 1 bhAvArtha-guru gaNaghara tathA paramparAgata bahutase guNadhArI, vrata-tapaghArI, digambara dharmaziromaNi, AcAryoMko vandana karatA huuN| Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 33 zrImad rAjacadra man 1956 **:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra amuka azame honeke liye jisa kalyANarUpa avalaMbanako AvazyakatA hai, vaha samajhame AnA, pratIta honA, aura amuka svabhAvase AtmAme sthita honA kaThina hai ! yadi vaisA koI yoga bane to aura jIva zuddhanaiSThika ho to, zAtikA mArga prApta hotA hai, aisA nizcaya hai / pramatta svabhAvakI jaya karaneke liye prayatna karanA yogya hai| ___isa sasAraraNabhUmime duHSamakAlarUpa grISmake udayake yogakA vedana na kare, aisI sthitikA virala jIva abhyAsa karate hai| 899 mohamayI, kArtika sudI 5, budha, 1956 sarva sAvadya ArabhakI nivRttipUrvaka do ghaDIse ardha praharaparyaMta 'svAmI kArtikeyAnuprekSA' Adi grathakI nakala karanekA nityaniyama yogya hai / (cAra maaspryNt)| 900 bambaI, kArtika sudI 5, budha, 1956 avirodha aura ekatA rahe aisA karanA yogya hai, aura yaha sabake upakArakA mArga honA sambhava hai / bhinnatA mAnakara pravRtti karanese jIva ulaTA calatA hai| abhinnatA hai, ekatA hai, isame kucha gairasamajhase bhinnatA mAnate haiM, aisI una jIvoko sIkha mile to sanmukhavRtti hone yogya hai| jahA~ taka anyonya ekatAkA vyavahAra rahe vahA~ taka vaha sarvathA kartavya hai / 901 baMbaI, kArtika sudI 15, 1956 "guru gaNaghara guNadhara adhika, pracura paraMpara aur| pratatapadhara, tanu naganaghara, vado vRSasiramora // ' jagata viSayake vikSepame svarUpabhrAtise vizrAti nahI paataa| anata avyAbAdha sukhakA eka ananya upAya svarUpastha honA yahI hai| yahI hitakArI upAya jJAniyone dekhA hai| bhagavAna jinane dvAdazAgIkA isIliye nirUpaNa kiyA hai, aura isI utkRSTatAse vaha zobhita hai, jayavata hai| jJAnIke vAkyake zravaNase ullAsita hotA huA jIva cetana-jaDako yathArtharUpase bhinnasvarUpa pratIta karatA hai, anubhava karatA hai, aura anukramase strarUpastha hotA hai / yathAsthita anubhava honese svarUpastha ho sakatA hai / darzanamoha naSTa ho jAnese jJAnIke mArgame parama bhakti samutpanna hotI hai, tattvapratIti samyakapase utpanna hotI hai| 1 bhAvArtha-guru gaNaghara tathA paramparAgata bahutase guNadhArI, vrata-tapaghArI, digambara dharmaziromaNi, AcAryoMko vandana karatA huuN| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 33 zrImad rAjacadra T :*:*::::::::::::$$$$$$:::::::::::::::::::::: san 1956 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 zrImad rAjacandra evo je anAdi ekarUpano mithyAtvabhAva, jJAnInAM vacana vaDe dUra thaI jAya che; . bhAse jaDa caitanyano pragaTa svabhAva bhinna, banne dravya nija nija rUpe sthita thAya che // 2 // , . , .. ___903 babaI, kArtika vadI 11, maMgala, 1956 prANImAtrakA rakSaka, bAdhava aura hitakArI, yadi aisA koI upAya ho to vaha vItarAgakA dharma 'hI hai| '' 904 babaI, kArtika vadI 11, maMgala, 1956 satajano jitavareMdrone loka AdikA jo svarUpa nirUpaNa kiyA hai, vaha AlaMkArika bhASAme nirUpaNa hai, jo pUrNa yogAbhyAsake binA jJAnagocara hone yogya nahI hai| isaliye Apa apane apUrNa jJAnake AdhArase vItarAgake vAkyokA virodha na kareM; paratu' yogakA abhyAsa karake pUrNatAse usa svarUpake jJAtA hoveN| 905 mohamayI kSetra, pauSa vadI 12, ravi, 1956 mahAtmA munivaroke caraNakI, sagakI upAsanA aura satzAstrakA adhyayana mumukSuoke liye AtmabalakI vRddhike sadupAya haiM / jyo jyo idriyanigraha, jyo jyo nivRttiyoga hotA hai tyo tyo vaha satsamAgama aura satzAstra adhikAdhika upakArI hote haiN| OM zAti. zAti. zAtiH ___ / 906 - baMbaI, mAgha vadI 10, zani, 1956 Aja ApakA patra milA / bahana icchAke varakI akAla mRtyuke khedakAraka samAcAra jAnakara bahuta -zoka hotA hai| saMsArakI aisI anityatAke kAraNa hI jJAniyone vairAgyakA upadeza diyA hai |- - - ghaTanA atyata dukhakAraka hai / paratu nirapAya honese dhIraja rakhanI caahiye| to Apa merI orase bahana icchAko aura gharake logoko dilAsA aura dhIraja dilAyeM / aura bahanakA mana zAta ho vaise usakI saMbhAla leN|' - 907 / / " 'mohamayI, mAgha vadI 11, 1956 ___zuddha gurjara bhASAme 'samayasAra'ko prati kI jA sake to vaisA karanese adhika upakAra ho sakatA hai| yadi vaisA na ho sake to vartamAna pratike anusAra dUsarI prati likhaneme apratibadha hai| . / / - . . 908 / babaI, mAgha vadI 14, maMgala, 1956 - batAte hue atizaya kheda hotA hai ki sujJa bhAI zrI kalyANajIbhAI (kezavajI) ne Aja dopaharame laMgabhaga padraha dinakI maror3akI takalIphase nAmadhArI dehaparyAyako choDA hai| Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vaoN varSa 655 ___dharmapura, caitra sudI 8, zani. 1956 909 yadi 'svAmI kArtikeyAnuprekSA' aura 'samayasAra' kI nakaleM likhI gayI ho to yahA~ mUla pratiyoMke sAtha bhijvaaye| athavA mUla pratiyA~ babaI bhijavAye aura nakala kI huI pratiyAM yahAM bhijvaayeN| nakaleM abhI adhUrI ho to kaba pUrNa honA sabhava hai yaha likheN| zAtiH 910 dharmapura, caitra sudI 11, maMgala, 1956 zrI 'samayasAra' aura 'kArtikeyAnuprekSA' bhejaneke bAreme patra milA hogaa| . isa patrake milanese yahA~ AnekI vRtti aura anukUlatA ho to AjJAkA atikrama nahI hai| Apake sAtha eka mumukSubhAIke Anese bhI AjJAkA atikrama nahI hogaa| yadi 'gommaTasAra' Adi koI gratha prApta ho to vaha aura 'karmagraMtha', 'padmanadI pacaviMzati', 'samayasAra' tathA zrI 'kArtikeyAnuprekSA' Adi gratha anukUlatAnusAra sAtha rkheN| . 911 dharmapura, caitra sudo 13, 1956 'aSTaprAbhRta' ke 115 panne prApta hue| svAmI vardhamAna jnmtithi| zAti 912 dharmapura, caitra vadI 1, ravi, 1956 dhanya te munivarA je cAle samabhAve re, jJAnavaMta jJAnIzu maLatAM tanamanavacane sAcA, dravyabhAva sudhA je bhAle, sAcI jinanI vAcA re; dhanya te munivarA, je cAle samabhAve re|" patra prApta hue the| eka pakhavAr3ese yahA~ sthiti hai| zrI devakIrNa Adi Aryoko namaskAra prApta ho / sANada aura ahamadAvAdake cAturmAsakI vatti upazAta karanA yogya hai| yahI zreyaskara hai| kheDAkI anukUlatA na ho to dUsare aneka yogya kSetra mila sakate haiN| abhI unase anukUlatA rahe yahI kartavya hai| * bAhya aura antara samAdhiyoga rahatA hai| parama zAti 1 bhAvArtha-ve manivara dhanya hai jo samabhAvapUrvaka AcaraNa karate haiN| jo svaya jJAnavAna hai. aura zAniyoM se milate hai| jinake mana, vacana aura kAyA succe haiM, tathA jo dravyabhAvase amRta vANI bolate haiM. vaha jina nagavAnako saccI vANI hI hai / ve munivara dhanya haiM jo samabhAvapUrvaka AcaraNa karate haiN| Page #781 -------------------------------------------------------------------------- Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vaoN varSa 653 tattvapratItise zuddha-caitanyake prati vRttikA pravAha mur3atA hai| zuddha caitanya ke anubhava ke liye cAritramoha naSTa karanA yogya hai / caitanyake - jJAnIpuruSake sanmArgakI naiSThikatAse cAritramohakA pralaya hotA hai | asaMgatAse paramAvagADha anubhava ho sakatA hai / he Arya munivarI / isI asaga zuddha caitanyake liye asagayogakI hama aharniza icchA karate hai / he munivarI / asaMgatAkA abhyAsa kareM / do varSa kadApi samAgama na karanA aisA honese avirodhatA hotI ho to aMtame dUsarA koI sadupAya na ho to vaisA kare | jo mahAtmA asaMga caitanyame lIna hue, hote haiM, aura hoge, unheM namaskAra / OM zAMti bambaI, kArtika vadI 11, magala, 1956 902 *jaDa ne caitanya banne dravyano svabhAva bhinna, supratItapaNe banne jene samajAya che; svarUpa cetana nija, jaDa che saMbaMdha mAtra, athavA te jJeya paNa paradravyamAMya che; evo anubhavano prakAza ullAsita thayo, jayI udAsI ne AtmavRtti thAya che, kAyAnI visArI mAyA, svarUpe samAyA evA, nirgrathano paMtha bhavaaMtano upAya che // 1 // 4 deha jIva ekarUpe bhAse che ajJAna vaDe, kriyAnI pravRtti paNa tethI tema thAya che, jIvanI utpatti ane roga, zoka, duHkha, mRtyu, dehano svabhAva jIva padamAM jaNAya che; * bhAvArtha - jaDa aura caitanya dono dravyokA svabhAva bhinna hai, aisA yathArtha pratItipUrvaka jise samajhameM AtA hai, use bhAna hotA hai ki nijasvarUpa to cetana hai aura jaDa to sambandha mAtra haiM, athavA jar3a to jJeyarUpa paradravya hai aura svaya to usakA jJAtA draSTA hai / caitanyasvarUpa AtmA usase sarvathA bhinna hai / yo svarUpakA anubhava arthAt Atma-sAkSAtkAra ho jAnese jaDa padArthake prati udAsInatA A jAtI hai, jisase vahirmukhatA dUra hokara atamukhatA ho jAtI hai arthAt AtmA svarUpameM sthita ho jAtA hai athavA Atma-lInatA A jAtI hai| Atma jAgRti eva AtmabhAna ho jAnepara kAyAkI mamatA, Asakti nahI rahatI athavA dehANyAsa dUra ho jAtA hai aura AtmA svarUpasya ho jAtA hai / isaliye nigraMthakA patha bhavAta - mokSakA saccA upAya hai // 1 // ajJAnate zarIra aura AtmA ekarUpa - abhinna lagate haiM / yaha bhrAti anAdi kAlase calI A rahI hai / isaliye kriyAkI pravRtti bhI usI bhrAtipUrvaka hotI rahatI hai / janma, roga, zoka, du la, mRtyu Adi dehakA svabhAva hai, paraMtu ajJAnavaza AtmAkA svabhAva mAnA jAtA hai / deha aura AtmAko ekarUpa mAnanekA jo anAdi mivyAtva bhAva ha vaha zAnIpuruSake bodhase dUra ho jAtA hai / jIva java jJAnIke boghako AtmasAt kara letA hai tava jaDa aura cetanakA bhinna svabhAva spaSTa pratIta hotA hai / phira dono dravya apane-apane rUpameM sthita ho jAte haiM arthAt AtmA AtmarUpameM ora karmarUpa pudgala pudgalarUpameM sthita ho jAte haiM // 2 // Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 zrImad rAjacandra evo je anAdi ekarUpano mithyAtvabhAva, jJAnInAM vacana vaDe dUra thaI jAya che; bhAse jaDa caitanyano pragaTa svabhAva bhinna, banne dravya nija nija rUpe sthita thAya che // 2 // 903 babaI, kArtika vadI 11, magala, 1956 prANImAtrakA rakSaka, bAdhava aura hitakArI, yadi aisA koI upAya ho to vaha vItarAgakA dharma 904 babaI, kArtika vadI 11, magala, 1956 satajano | jinavareMdrone loka AdikA jo svarUpa nirUpaNa kiyA hai, vaha AlakArika bhASAme nirUpaNa hai, jo pUrNa yogAbhyAsake vinA jJAnagocara hone yogya nahIM hai| isaliye Apa apane apUrNa jJAnake AdhArase vItarAgake vAkyokA virodha na kareM, paratu yogakA abhyAsa karake pUrNatAse usa svarUpake jJAtA hoveN| 905 mohamayI kSetra, pauSa vadI 12, ravi, 1956 mahAtmA munivaroke caraNakI, sagakI upAsanA aura satzAstrakA adhyayana mumukSuoke liye AtmabalakI vRddhike sadupAya hai| jyo jyo idriyanigraha, jyo jyo nivRttiyoga hotA hai tyo tyo vaha satsamAgama aura satzAstra adhikAdhika upakArI hote haiN| ____OM zAti zAti. zAtiH 906 bavaI, mAgha vadI 10, zani, 1956 __ Aja ApakA patra milA | bahana icchAke varakI akAla mRtyuke khedakAraka samAcAra jAnakara bahuta zoka hotA hai / saMsArako aisI anityatAke kAraNa hI jJAniyone vairAgyakA upadeza diyA hai| ghaTanA atyata dukhakAraka hai / paratu nirapAya honese dhIraja rakhanI caahiye| to Apa merI orase bahana icchAko aura gharake logoko dilAsA aura dhIraja dilAyeM / aura bahanakA mana zAta ho vaise usakI sabhAla leN| 907 mohamayI, mAgha vadI 11, 1956 zuddha gurjara bhASAme 'samayasAra'ko prati kI jA sake to vaisA karanese adhika upakAra ho sakatA hai| yadi vaisA na ho sake to vartamAna pratike anusAra dUsarI prati likhaneme apratibadha hai / 908 babaI, mAgha vadI 14, maMgala, 1956 batAte hue atizaya kheda hotA hai ki sujJa bhAI zrI kalyANajIbhAI (kezavajI) ne Aja dopaharame lagabhaga padraha dinakI maror3akI takalIphase nAmadhArI dehaparyAyako choDA hai| Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vaoN varSa 655 dharmapura, caitra sudI 8, zani, 1956 909 yadi 'svAmI kAtikeyAnuprekSA' aura 'samayasAra' kI nakaleM likhI gayI ho to yahA~ mUla pratiyoMke sAtha bhijvaaye| athavA mUla pratiyA~ babaI bhijavAyeM aura nakala kI huI pratiyAM yahAM bhijvaayeN| nakaleM abhI adhUrI ho to kaba pUrNa honA saMbhava hai yaha likheN| zAtiH 910 dharmapura, caitra sudI 11, maMgala, 1956 zrI 'samayasAra' aura 'kArtikeyAnuprekSA' bhejaneke bAreme patra milA hogaa| , isa patrake milanese yahA~ AnekI vRtti aura anukUlatA ho to AjJAkA atikrama nahI hai| Apake sAtha eka mumukSubhAIke Anese bhI AjJAkA atikrama nahI hogA / yadi 'gommaTasAra' Adi koI gratha prApta ho to vaha aura 'karmagratha', 'padmanadI pacaviMzati', 'samayasAra' tathA zrI 'kArtikeyAnuprekSA' Adi gratha anukUlatAnusAra sAtha rkheN| 911 . dharmapura, caitra sudo 13, 1956 . ' 'aSTaprAbhRta' ke 115 panne prApta hue| svAmI vardhamAna janmatithi / zAti dharmapura, caitra vadI 1, ravi, 1956 "dhanya te munivarA je cAle samabhAve re, jJAnavata jJAnIzu maLatA tanamanavacane sAcA, . dravyabhAva sudhA je bhAkhe, sAcI jinanI vAcA re; dhanya te munivarA, je cAle samabhAve re|" patra prApta hue the| eka pakhavAr3ese yahA~ sthiti hai| - zrI devakIrNa Adi AryoMko namaskAra prApta ho / sANada aura ahamadAbAdake cAturmAsakI vatti upazAta karanA yogya hai| yahI zreyaskara hai / kheDAkI anukUlatA na ho to dUsare aneka yogya kSetra mila sakate haiM / abhI unase anukUlatA rahe yahI kartavya hai| bAhya aura antara samAdhiyoga rahatA hai| parama zAti 1 bhAvArtha-ve munivara dhanya hai jo samabhAvapUrvaka AcaraNa karate haiN| jo svaya jJAnavAna hai, aura jJAniyoMse milate haiN| jinake mana, vacana aura kAyA sacce haiM, tathA jo dravyabhAvase amRta vANI volate haiM. vaha jina bhagavAnako saccI vANI hI hai / ve munivara dhanya hai jo samabhAvapUrvaka AcaraNa karate haiN| Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " 656 zrImada rAjacandra 913 dharmapura, caitra vadI 4, budha, 1956 patra prApta huA / yahA~ samAdhi hai / akasmAt zArIrika asAtAkA udaya huA hai aura zAta svabhAvase usakA vedana kiyA jAtA hai, aisA jAnate the, aura isase satoSa prApta huA thA / samasta sasArI jIva karmavazAt sAtA asAtAke udayakA anubhava kiyA hI karate hai / jisame mukhyata to asAtAke hI udayakA anubhava kiyA jAtA hai / kvacit athavA kisI deha saMyogame sAtAkA udaya adhika anubhavame AtA huA dikhAI detA hai, parantu vastuta vahA~ bhI antardAha jalA hI karatA hai / pUrNa jJAnI bhI jisa asAtAkA varNana kara sakane yogya vacanayoga nahI rakhate, vaisI anatAnata asAtA isa jIvane bhogI hai, aura yadi aba bhI unake kAraNokA nAza na kiyA jAye to bhoganI par3e, yaha sunizcita hai, aisA samajhakara vicAravAna uttama puruSa usa antardAharUpa sAtA aura bAhyAbhyaMtara saklezAgnirUpase prajvalita asAtAkA Atyatika viyoga karaneke mArgakI gaveSaNA karaneke liye tatpara hue aura usa sanmArgakI gaveSaNA kara, pratIti kara usakA yathAyogya ArAdhana kara avyAbAdha sukhasvarUpa AtmAke sahaja zuddha 'svabhAvarUpa paramapadame lIna hue / sAtA-asAtAkA udaya athavA anubhava prApta honeke mUla kAraNokI gaveSaNA karanevAle una mahAna puruSoko aisI vilakSaNa sAnadAzcaryakArI vRtti udbhUta hotI thI ki sAtAkI apekSA asAtAkA udaya prApta honepara aura usame bhI tIvratAse usa udayake prApta honepara unakA vIryaM vizeSarUpase jAnata hotA thA, ullasita hotA thA, aura vaha samaya adhikatAse kalyANakArI mAnA jAtA thA / kitane hI kAraNavizeSake yogase vyavahAradRSTise grahaNa karane yogya auSadha Adi Atma-maryAdA rahakara grahaNa karate the, parantu mukhyataH ve parama upazamakI ho sarvotkRSTa auSadharUpase upAsanA karate the / upayoga-lakSaNase sanAtana - sphurita aise AtmAko dehase, tejasa aura kArmaNa zarIrase bhI bhinna avalokana karanekI dRSTi siddha karake, vaha caitanyAtmakasvabhAva AtmA niratara vedaka svabhAvavAlA honese abaMdhadazAko jaba taka saprApta na ho taba taka sAtA - asAtArUpa anubhavakA vedana kiye binA rahanevAlA nahI hai yaha nizcaya karake, jisa zubhAzubha pariNAmadhArAkI pariNatise vaha sAtA asAtAkA sambandha karatA hai usa dhArAke prati udAsIna hokara, deha Adise bhinna aura svarUpamaryAdAme rahe hue usa AtmAme jo cala svabhAvarUpa pariNAmadhArA hai usakA Atyatika viyoga karanekA sanmArga grahaNa karake, parama zuddhacaitanyasvabhAvarUpa prakAzamaya vaha AtmA karmayogase sakalaka pariNAma pradarzita karatA hai usase uparata hokara, jisa prakAra * upazamita huA jAye usa upayogame aura usa svarUpame sthira huA jAye, aMcala huA jAye, vahI lakSya, bhA, hI ciMtana aura vahI sahaja pariNAmarUpa svabhAva karanA yogya hai / mahAtmAokI vAraMvAra yahI zikSA hai / usa sanmArgaMkI gaveSaNA karate hue, pratIti karanekI icchA karate hue, use saprApta karane kI icchA karate hue aise AtmArthI janako paramavItarAgasvarUpa deva, svarUpanaiSThika niHspRha nigraMtha rUpa guru, paramadayAmUla dharmavyavahAra aura paramazAtarasa rahasya vAkyamaya satzAstra, sanmArgakI saMpUrNatA hone taka paramabhaktise upAsanIya hai, jo AtmAke kalyANa ke parama kAraNa hai yahA~ eka smaraNa prApta gAthA likhakara yahA~ isa patrako sakSipta karate hai / bhIsaNa narayagaIe, tiriyagaIe kudeva maNuyagaIe / pattosi tivva duHkhaM, bhAvahi jiNabhAvaNA jIva // Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vaoN varSa 657 bhayaMkara narakagatime, tiryaMcagatime aura burI deva tathA manuSyagatime he jIva | tU tIvra duHkhako prApta huA, isaliye aba to jina-bhAvanA (jina bhagavAna jisa paramazAtarasame pariNamana kara svarUpastha hue, usa paramazAtasvarUpa cintana) kA bhAvana-ciMtana kara (ki jisase vaise anata du.khokA Atyatika viyoga hokara parama avyAbAdha sukhasapatti saprApta ho)| OM zAtiH zAtiH zAtiH 914 dharmapura, caitra vadI 5, guru, 1956 ___ jahA~ sakucita janavRttikA sabhava na ho aura jahA~ nivRttike yogya vizeSa kAraNa ho, aise kSetrame mahAna puruSoko vihAra, cAturmAsarUpa sthiti karttavya hai| zAti. 915 . .dharmapura, caitra vadI 6, zukra, 1956 mumukSujano, ___ ApakA likhA patra babaIme milA thaa| yahAM bIsa dinase 'sthiti hai| patrame Apane do' praznokA samAdhAna jAnanekI abhilASA pradarzita ko thii| una do praznokA samAdhAna yahA~ sakSepame likhA hai| (1) upazamazreNime mukhyata upazamasamyaktvakA sabhava hai|' ' (2) cAra ghanaghAtI karmoMkA kSaya honese antarAya karmakI prakRtikA bhI kSaya hotA hai aura isase dAnAtarAya, lAbhAtarAya, voyAMtarAya, bhogAtarAya aura upabhogAtarAya ina pAMca prakArake atarAyokA kSaya hokara anata dAnalabdhi, anata lAbhalabdhi, anata vIryalabdhi aura anata bhoga-upabhogalabdhi saprApta hotI hai| jisase jinake antarAya karmakA kSaya ho gayA hai aise paramapuruSa anata dAnAdi deneko sapUrNa samartha hai, tathApi paramapuruSa padagala-dravyarUpase ina dAna Adi labdhiyokA pravRtti nahIM karate / mukhyata to usa labdhi kI saprApti bho AtmAko svarUpabhUta hai, kyoki kSAyikabhAvase vaha saprApti hai, audayikabhAvase nahIM, isaliye AtmasvabhAva svarUpabhUta hai, aura jo anata sAmarthya AtmAme anAdise zaktirUpase thA vaha vyakta hokara AtmA nijasvarUpameM A sakatA hai, tadrUpa zuddha svaccha bhAvase eka svabhAvase pariNamana karA sakatA hai, use anata dAnalabdhi kahanA yogya hai| usI prakAra anata AtmasAmarthyakI saprAptime kicitmAtra viyogakA kAraNa nahI rahA, isaliye use ananta lAbhalabdhi kahanA yogya hai / aura ananta AtmasAmarthyakI samprApti sampUrNarUpase paramAnandasvarUpase anubhavame AtI hai, usame bhI kiMcitmAtra bhI viyogakA kAraNa nahI rahA, isaliye ananta bhogopabhogalabdhi kahanA yogya hai, tathA ananta AtmasAmarthyakI samprApti sampUrNarUpase honepara bhI usa sAmarthyake anubhavase Atmazakti thaka jAye yA usakA sAmarthya jhela na sake, vahana na kara sake athavA usa sAmathryako kisI prakArake deza-kAlakA asara hokara kicitmAya bhI nyUnAdhikatA karA de,' aisA kucha bhI nahI rahA; usa svabhAvame rahanekA sampUrNa sAmarthya trikAla sampUrNa valasahita rahanevAlA hai, use ananta vIryalabdhi kahanA yogya hai / kSAyikabhAvakI dRSTise dekhate hue uparyukta anusAra usa labdhikA parama puruSako upayoga hai| phira ye pAMca labdhiyA~ detavizeSase samajhAneke liye bhinna batAyI hai, nahI to ananta vIryalabdhime bhI una pAMcokA samAveza ho sakatA hai| AtmA sampUrNa vIryako samprApta honese ina pAMco labdhiyokA upayoga pudgaladravyarUpase kare to vaisA sAmarthya usame hai, tathApi kRtakRtya aise parama puruSame sampUrNa vItarAga svabhAva honese usa upayogakA isa kAraNase sabhava nahIM hai, aura upadeza Adike dAnarUpase jo usa kRtakRtya Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra parama puruSakI pravRtti hai, vaha yogAzrita pUrva-baMdhakI udayamAnatAse hai, AtmAke svabhAvake kiMcit bhI vikRtabhAvase nahI hai| isa prakAra sakSepame uttara smjheN| nivRttivAlA avasara samprApta karake adhikAdhika manana karanese vizeSa samAdhAna aura nirjarA samprApta hoge / sollAsa cittase jJAnakI anuprekSA karanese anata karmakA kSaya hotA hai| OM zAtiH zAti' zAtiH dharmapura, caitra vadI 13, zukra, 1956 kRpAlu munivarokI yathAvidhi vinaya cAhate hai / balavAna nivRttike hetubhUta kSetrame cAturmAsa kartavya hai| naDiyAda, vaso Adi jo sAnukUla ho vaha, eka sthalake badale do sthalame ho usame vikSiptatAke hetukA sambhava nahI hai / asatsamAgamakA yoga prApta kara yadi baTavArA kare to usa sambandhI samayAnusAra jaisA yogya lage vaisA, unhe batAkara usa kAraNakI nivRtti karake satsamAgamarUpa sthiti karanA yogya hai| yahA~ sthitikA sabhava vaizAkha sudI 2 se 5 taka hai| samAgama sambandhI anizcita hai| paramazAMti 917 ahamadAbAda, bhImanAtha, vaizAkha sudI 6, 1956 Aja dazA Adi sambandhI jo batAyA hai aura bIja boyA hai use na khode / vaha saphala hogaa| 'caturAgula hai dRgasa mila hai, yaha Age jAkara samajhame AyegA / eka zloka paDhate hue hame hajAro zAstrokA bhAna hokara usame upayoga dhUma AtA hai (arthAt rahasya samajhame A jAtA hai)| . 918 vavANiyA, vaizAkha, 1956 Apane kitane hI prazna likhe una praznokA samAdhAna samAgamame samajhanA vizeSa upakArarUpa jAnatA. haiN| to bhI kiMcit samAdhAnake liye yathAmati sakSepame unake uttara yahA~ likhatA huuN| . . . . satpuruSako yathArtha jJAnadazA, samyaktvadazA, aura upazamadazAko to, jo yathArtha, mumukSu jIva satpuruSake samAgamame AtA hai vaha jAnatA hai, kyoki pratyakSa una tIna dazAokA lAbha zrI satpuruSake upa-. dezase kucha azome hotA hai| jinake upadezase vaisI dazAke aMga pragaTa hote haiM unakI apanI dazAme ve gaNa kaise utkRSTa rahe hone cAhiye, usakA vicAra karanA sugama hai, aura jinakA upadeza ekAnta nayAtmaka ho unase vaisI eka bhI dazA prApta honI sambhava nahI hai yaha bhI pratyakSa samajhame AyegA / satpuruSakI vANI sarva nayAtmaka hotI hai| anya praznoMke uttara-- __. , pra0--jinAjJArAdhaka, svAdhyAya-dhyAnase mokSa hai yA aura kisI taraha? ____u0-tathArUpa pratyakSa sadguruke yogame athavA kisI pUrva-kAlake dRDha ArAdhanase jinAjJA yathArtha samajhame Aye, yathArtha pratIta ho, aura usakI yathArtha ArAdhanA kI jAye to mokSa hotA hai isame saMdeha nahIM hai| 1 dekheM Aka 265 kA 7 vA pd| .. / " . ApanAma Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vA varSa pra-jJAnaprajJAse jAnI huI sarva vastukA pratyAkhyAnaprajJAse jo pratyAkhyAna karatA hai use paDita kahA hai| , . , / / u0-vaha yathArtha hai| jisa jJAnase parabhAvake mohakA upazama athavA kSaya na huA ho, vaha jJAna 'ajJAna' kahane yogya hai arthAt jJAnakA lakSaNa parabhAvake prati udAsIna honA hai| , pra0--jo ekAta jJAna mAnatA hai use mithyAtvI kahA hai| . .. u0-vaha yathArtha hai| pra.-jo ekAta kriyA mAnatA hai use mithyAtvI kahA hai| u0-vaha yathArtha hai| pra0-mokSa jAneke cAra kAraNa kahe hai| to kyA una cAramese kisI eka kAraNako chor3akara mokSa prApta kiyA jA sakatA hai yA sayukta cAra kAraNase ? u0-jJAna, darzana, cAritra aura tapa ye mokSake cAra kAraNa kahe hai, ve paraspara avirodharUpase prApta honepara mokSa hotA hai| 2. pra0-samakita adhyAtmakI zailI kisa taraha hai ? u0-yathArtha samajhame Anepara parabhAvase Atyatika nivRtti karanA yaha adhyAtmamArga hai| jitanI jitanI nivRtti hotI hai utane utane samyak aMza hote haiM / / ''pra0-'pudgalaseM rAto rahe', ityAdikA kyA artha hai ? .. . u0-pudgalame Asakti honA mithyAtvabhAva hai| ' pra.--'atarAtmA paramAtmAne ghyAve', ityAdikA kyA artha hai ? u0-atarAtmarUpase yadi paramAtmasvarUpakA dhyAna kare to paramAtmA ho jAte haiN| ' 'pra0-aura abhI kaunasA dhyAna rahatA hai ? ityAdi / '.'' u6-sadguruke vacanakA vAraMvAra vicAra kara, anuprekSaNa kara parabhAvase AtmAko asaMga krnaa| pra0-mithyAtva (?) adhyAtmakI prarUpaNA Adi likhakara Apane pUchA ki vaha yathArtha kahatA hai yA nahI ? arthAt samakitI nAma dhAraNakara viSaya AdikI AkAkSA aura pudgalabhAvakA sevana karaneme koI bAdhA nahI samajhatA, aura 'hame badha nahI hai'-aisA jo kahatA hai, kyA vaha yathArtha kahatA hai ? ''u0-jJAnIke mArgakI dRSTi se dekhate hue vaha mAtra' mithyAtva hI kahatA hai| pudgalabhAvase bhoge aura aisA kahe ki AtmAko karma nahI lagate to vaha jJAnIko dRSTikA vacana nahI, vAcAjJAnIkA vacana hai| pra0-jainadarzana kahatA hai ki pudgalabhAvake kama honepara AtmadhyAna phalita hogA, yaha kaise ? / u0--vaha yathArtha kahatA hai / pra0-svabhAvadazA kyA phala detI hai ? u0-tathArUpa sapUrNa ho to mokSa hotA hai| pra0-vibhAvadazA kyA phala detI hai ? u0-janma, jarA, maraNa Adi sasAra / / pra0-vItarAgakI AjJAse porasIkA svAdhyAya kare to kyA phala hotA hai ? u.-tathArUpa ho to yAvat mokSa hotA hai / pra0-vItarAgakI AjJAse porasIkA dhyAna kare to kyA phala hotA hai ? u0-tathArUpa ho to yAvat mokSa hotA hai| Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 zrImad rAjacandra isa prakAra Apake praznokA sakSepame uttara likhatA huuN| laukikabhAvako choDakara, vAcAjJAna chor3akara, kalpita vidhi-niSedha chor3akara jo jIva pratyakSa jJAnIkI AjJAkA ArAdhana kara, tathArUpa upadeza pAkara, tathArUpa AtmArthame pravRtti kare to usakA avazya kalyANa hotA hai| __nija kalpanAse jJAna, darzana, cAritra AdikA svarUpa cAhe jaisA samajhakara athavA nizcayanayAtmaka bola sIkhakara jo sadvyavahArakA lopa karaneme pravRtti kare, usase AtmAkA kalyANa honA sabhava nahI hai, athavA kalpita vyavahArake durAgnahame ruke rahakara pravRtti karate hue bhI jIvakA kalyANa honA saMbhava nahI hai| jyAM jyAM je je yogya cha, tahAM samajava teh|| tyAM tyAM te te Acare, AtmArthI jana eha // -'AtmasiddhizAstra', ekAta kriyAjaDatAme athavA ekAta zuSkajJAnase jIvakA kalyANa nahI hotA / 919 vavANiyA, vaizAkha vadI 8, magala, 1956 OM pramatta-pramatta aise vartamAna jIva haiM, aura parama puruSone apramattame sahaja Atmazuddhi kahI hai, isaliye usa virodhake zAta honeke liye parama purupakA samAgama, caraNakA yoga hI parama hitakArI hai| OM zAtiH 920 - vavANiyA, vaizAkha vadI 8, magala, 1956 bhAI chaganalAlakA aura ApakA likhA huA yo do patra mile| vIrabhagAmakI apekSA yahA~ pahale svAsthya kucha DhIlA rahA thA / aba kucha bhI ThIka huA hogA aisA mAlUma hotA hai| 1, OM paramazAtiH 921 ' vavANiyA, vaizAkha vadI 1, budha, 1956 , 'mokSamAlA' me zabdAMtara athavA prasaMgavizeSame koI vAkyAtara karanekI vRtti ho to kreN| upodghAta Adi likhanekI vRtti ho to likheM / jIvanacaritrakI vRtti upazAta kreN| . upodghAtase vAcakako, zrotAko alpa alpa matAtarakI vRtti vismRta hokara jJAnI puruSoke AtmasvabhAvarUpa parama dharmakA vicAra karanekI sphuraNA ho, aisA lakSya sAmAnyata rkhe| yaha sahaja sUcanA hai| zAtiH 922 va vANiyA, vaizAkha vadI 9, budha, 1956 sANadase munizrIne zrI ambAlAlake prati likhavAyA huA patra staMbhatIrthase Aja yahA~ milaa| OM paramazAMtiH naDiyAda aura vaso-kSetrake cAturmAsame tIna tIna muniyokI sthiti ho to bhI zreyaskara hI hai| . . . . . . . . . . OM paramazAtiH Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vaoN varSa 661 923 vavANiyA, vaizAkha vadI 9, vudha, 1956 Aja patra prApta huaa| * sAthake patra kA uttara-patrAnusAra kSetrame Aja gayA hai| zarIraprakRti udayAnusAra sahaja svastha zAMtiH . 924 vavANiyA, vaizAkha vadI 13, zani, 1956 - Arya munivaroke caraNakamalame yathAvidhi namaskAra prApta ho| vaizAkha vadI 7 somavArakA likhA patra prApta huaa| ___ naDiyAda, naroDA aura vaso tathA unake sivAya anya koI kSetra jo nivRttike anukUla tathA AhArAdi sambandhI vizeSa sakocavAlA na ho vaise kSetrame tIna tIna muniyoke cAturmAsa karaneme zreya hI hai| 1. isa varSa jahA~ una veSadhAriyokI sthiti ho usa kSetrame cAturmAsa karanA yogya nahIM hai / naroDAme AryAokA cAturmAsa una logoke pakSakA ho to vaha honepara bhI Apako vahAM cAturmAsa karanA anukUla lagatA ho to bhI bAdhA nahI hai; parantu veSadhArIke samIpake kSetrame bhI abhI yathAsabhava cAturmAsa na ho to acchaa| - aisA koI yogya kSetra dIkhatA ho ki jahA~ chaho muniyokA cAturmAsa rahate hue AhAra AdikA sakoca vizeSa na ho sake to usa kSetrame chaho muniyoko cAturmAsa karaneme bAdhA nahI hai, paraMtu jahA~ taka bane vahA~ taka tIna tIna muniyokA cAturmAsa karatA. yogya hai| / jahA~ aneka virodhI gRhavAsI jana yA una logoko rAgadRSTivAle ho athavA jahA~ AhArAdikA, janasamUhakA sakocabhAva rahatA ho vahA~ cAturmAsa yogya nahIM hai / vAkI sarva kSetrome zreyaskara hI hai| / / * , AtmArthIko vikSepakA hetu kyA ho ? use saba samAna hI haiM / AtmatAse vicaranevAle Arya puruSoko dhanya hai| OM zAti 925 vavANiyA, vaizAkha vadI 30, soma, 1956 Arya munivaroke liye avikSepatA sabhava hai / vinayabhakti yaha mumukSuokA dharma hai| anAdise capala aise manako sthira kreN| prathama atyatatAse virodha kare isame kucha Azcarya nahI hai / kramaza usa manako mahAtmAone sthira kiyA hai, zAta kiyA hai, kSINa kiyA hai, yaha sacamuca AzcaryakAraka hai| ____926 |vvaanniyaa, vaizAkha vadI 30, soma, 1956 muniyoMke liye avikSepatA hI sabhava he / mumukSuoMke liye vinaya kartavya hai| 'kSAyopazamika asakhya, kSAyika eka ananya / ' (adhyAtma gItA) * manana aura nididhyAsana karanese, isa vAkyase jo paramArtha atarAtmavRttime pratibhAsita ho use yathAzakki likhanA yogya hai| zAtiH Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 bhImada rAjacandra 927 vavANiyA, vaizAkha vadI 30, 1956 patra prApta huaa| yathArtha dekhe to zarIra hI vedanAkI mUrti hai| samaya samayapara jIva usa dvArA vedanAkA hI anubhava karatA hai / kvacit sAtA aura prAyaH asAtAkA hI vedana karatA hai| mAnasika asAtAkI mukhyatA honepara bhI vaha sUkSma samyagdRSTimAnako mAlUma hotI hai| zArIrika asAtAkI mukhyatA sthUla dRSTimAnako bhI - mAlUma hotI hai| jo vedanA pUrvakAlame sudRDha badhase jIvane vA~dhI hai, vaha vedanA udaya saMprApta honepara idra, caMdra, nAgendra yA jinendra bhI use rokaneko samartha nahI hai| usake udayakA jIvako vedana karanA hI cAhiye / ajJAnadRSTi jova khedase vedana kareM to bhI kucha vaha vedanA kama nahI hoto yA calI nahI jAtI / satyadRSTimAna jIva zAtabhAvase vedana kareM to usase vaha vedanA baDha nahI jAtI, paratu navIna badhakA hetu nahIM hotii| pUrvakI balavAna nirjarA hotI hai / AtmArthIko yahI kartavya hai| "mai zarIra nahI hU~, paratu usase bhinna aisA jJAyaka AtmA hU~, aura nitya zAzvata huuN| yaha vedanA , mAtra pUrva karmakI hai, paratu mere svarUpakA nAza karaneko vaha samartha nahIM hai, isaliye mujhe kheda kartavya hI nahI hai" isa taraha AtmA kA anuprekSaNa hotA hai| , , 928 ___ vavANiyA, jyeSTha sudI 11, 1956 . Arya tribhovanake alpa samayame zAtavRttise dehotsarga karanekI khabara sunii| suzIla mumukSune anya sthAna grahaNa kiyaa| jIvake vividha prakArake mukhya sthAna hai| devalokame idra tathA sAmAnya trAyastrizadAdikake sthAna hai| manuSyalokame cakravartI, vAsudeva, baladeva tathA mADalika Adike sthAna haiM / tiyaMcame bhI kahI iSTa bhogabhUmi, Adi sthAna hai| una saba sthAnoko jIva chor3egA, yaha niHsadeha hai| jAti, gotrI aura baghu Adi ina sabakA azAzvata anitya aisA yaha vAsa haiN| -: ., zAMtiH 929 - - vavANiyA, jyeSTha sudI 13, soma, 1956 parama kRpAlu munivaroko romAcita bhaktise namaskAra ho / patra prApta huaa| cAturmAsa sabaMdhI muniyoko kahA~se vikalpa ho ? nigraMtha kSetrako kisa sirese bA~dhe ? isa sirekA sabadha nahI hai| nigraMtha mahAtmAoMke darzana aura samAgama muktiko samyak pratIti karAte haiN| tathArUpa mahAtmAke eka Arya vacanakA samyak prakArase avadhAraNa honese yAvat mokSa hotA hai aisA zrImAn tIrthakarane kahA hai, vaha yathArtha hai / isa jIvame tathArUpa yogyatA caahiye| parama kRpAlu munivaroko phira namaskAra karate haiN| zAti . : / . , ) 930 . , vavANiyA, jyeSTha sudI 13, soma, 1956 patra ora 'samayasAra' kI prati saMprApta huii| - - - Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vo varSa 663 kudakudAcAryakRta 'samayasAra' grantha bhinna hai / yaha granthakartA alaga hai, aura granthakA viSaya bhI alaga hai / grantha uttama hai| ___Arya tribhovanake dehotsarga karanekI khabara Apako milI jisase kheda huA, yaha yathArtha hai| aise kAlame Arya tribhovana jaise mumukSu virala hai| dina prati dina zAtAvasthAse usakA AtmA svarUpalakSita hotA jAtA thaa| karmatattvakA sUkSmatAse vicAra kara, nididhyAsana kara AtmAko tadanuyAyI pariNatikA nirodha ho yaha usakA mukhya lakSya thA / vizeSa Ayu hotI to vaha mumukSu cAritramohako kSINa karaneke liye avazya pravRtti krtaa| ' / , zAti zAtiH zAti. ___931 , vavANiyA, jeTha vadI.9, guru, 1956 zubhopamAlAyaka mehatA catrabhuja becara, morbii| Aja ApakA eka patra DAkame milA | pUjyazrIko yahA~ Aneke liye khe| unhe apanA vajana bar3hAnA apane hAthame hai| anna, vastra yA manakI kucha tagI nahI hai| kevala unake samajhaneme atara huA hai isaliye yU~ hI roSa karate hai, isase ulaTA unakA vajana ghaTatA hai paratu baDhatA nahI hai| unakA vajana baDhe aura ve apane AtmAko zAta rakhakara kucha bhI upAdhime na paDate hue isa deha-prAptiko sArthaka kareM itanI hI hamArI vinatI hai| unheM dono vyasana vazame rakhane cAhiye / vyasana baDhAnese baDhate haiM aura niyamame rakhanese niyamame rahate haiN| unhone thor3e samayame vyasanako tIna gunA kara DAlA hai, to usake liye unhe ulAhanA denekA hetu itanA hI hai ki isase unakI kAyAko bahuta nukasAna hotA hai, tathA mana paravaza hotA jAtA hai, jisase isa loka aura paralokakA kalyANa cUka jAtA hai| umarake anusAra manuSyakI prakRti na ho to manuSyakA vajana nahI paDatA aura vajana rahita manuSya isa jagatame nikammA hai| isaliye unakA vajana raheM isa taraha vartana karaneke liye hamArA anurodha hai / sahaja bAtame bIcame Anese vajana nahI rahatA para ghaTatA hai / yaha dhyAna rakhanA cAhiye / ava to thor3A samaya rahA hai to jaise vajana baDhe vaise vartana karanA caahiye| hame saprApta huI manuSyadeha bhagavAnako bhakti aura acche kAmame gujAranI caahiye| pUjyazrIko Aja rAtakI Trename bhejeN| 932 vavANiyA, jyeSTha vadI 10, 1956 patra prApta hue / zarIra-prakRti svasthAsvastha rahatI hai, vikSepa kartavya nahI hai| he Arya ! atarmukha honekA abhyAsa kreN| * zAti 933 OM namaH / apUrva zAti aura samAdhi acalatAse rahatI hai / kubhaka, recaka, pAMco vAyu sarvottama gatiko Arogya. valasahita detI haiM ! .. Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 zrImada rAjacandra vANiyA, jyeSTha vadI 30, budha, 1956 934 OM parama puruSako abhimata aise abhyaMtara aura bAhya dono saMyamako ullAsita bhaktise namaskAra 'mokSamAlA' ke viSayame Apa yathAsukha pravRtti kareM / manuSyadeha, AryatA, jJAnIke vacanokA zravaNa, uname AstikatA, sayama, usake prati vIrya pravRtti, pratikUla yogome bhI sthiti, aMtaparyata sapUrNa mArgarUpa samudrako tara jAnA --ye uttarottara durlabha aura atyata kaThina haiM, yaha ni sadeha hai / zarIra-sthiti kvacit ThIka dekhaneme AtI hai, kvacit usase viparIta dekhaneme AtI hai| abhI kucha asAtAkI mukhyatA dekhaneme AtI hai / OM zAMtiH 935 vavANiyA, jyeSTha vadI 30, budha, 1956 OM cakravartIko samasta sapattikI apekSA bhI jisakA eka samaya mAtra bhI vizeSa mUlyavAna hai aisI yaha manuSyadeha aura paramArthake anukUla yoga prApta honepara bhI, yadi janma-maraNase rahita paramapadakA dhyAna na rahA to isa manuSya deha adhiSThita AtmAko anatabAra dhikkAra ho / jinhone pramAdako jItA unhone paramapadako jIta liyA / patra prApta huA / zarIra sthiti amuka dina svastha rahatI hai aura amuka dina asvastha rahatI hai| yogya svasthatAkI - ora abhI vaha gamana nahI karatI, tathApi avikSepatA kartavya hai / zarIra sthitikI anukUlatA - pratikUlatAke adhIna upayoga kartavya nahI hai / zAMtiH 936 vANiyA, jyeSTha vardI 30, 1956 ' jisase ciMtita prApta ho usa maNiko citAmaNi kahA hai, yahI yaha manuSyadeha hai ki jisa deha, yogame sarva du khakA Atyatika kSaya karanekA nizcaya kiyA to avazya saphala hotA hai / T jisakA mAhAtmya acitya hai, aisA satsagarUpI kalpavRkSa prApta honepara jIva daridra rahe, aisA ho to isa jagatame vaha gyArahavA~ Azcarya hI hai / vANiyA, ASADha sudI 1, guru, 1956 937 ho parama kRpAlu munivaroko namaskAra prApta ho / naDiyAda se likhavAyA patra Aja yahAM prApta huA / jahA~ dravya, kSetra, kAla, bhAva Adiko anukUlatA dikhAyI detI ho vahA~ cAturmAsa karaneme Aya puruSoko vikSepa nahI hotA / dUsare kSetrakI apekSA borasada- anukUla pratIta ho to vahA~ cAturmAsakI sthiti kartavya hai / do bAra upadeza aura eka bAra AhAra grahaNa tathA nidrA samayake sivAya bAkIkA avakAza mukhyataH AtmavicArame, 'padmanaMdI' Adi zAstrAvalokaname aura AtmadhyAname vyatIta karanA yogya hai / koI bahana Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 33 vA~ varSa 665 yA bhAI kabhI kucha prazna Adi kare, to usakA yogya samAdhAna karanA, ki jisase usakA AtmA zAta ho / azuddha kriyAke niSedhaka vacana upadezarUpase na kahate hue, zuddha kriyAme jaise logokI ruci baDhe vaise kriyA karAte jaayeN| 1 udAharaNa ke liye, jaise koI eka manuSya apanI rUDhike anusAra sAmAyika vrata karatA hai, to usakA niSedha na karate hue, jisa taraha usakA vaha samaya upadezake zravaName yA satzAstrake adhyayaname athavA kAyotsargame bIte, usa taraha use upadeza kare / usake hRdayame bhI sAmAyika vrata Adike niSedhakA kiMcitmAtra AbhAsa bhI na ho aisI gabhIratAse zuddha kriyAkI preraNA de / spaSTa preraNA karate hue bhI vaha kriyAse rahita hokara unmatta ho jAtA hai, athavA 'ApakI yaha kriyA ThIka nahI hai' itanA kahanese bhI, Apako doSa dekara vaha kriyA chor3a detA hai aisA pramatta jovokA svabhAva hai, aura logoko dRSTime aisA AyegA ki Apane hI kriyAkA niSedha kiyA hai / isaliye matabhedase dUra rahakara, madhyasthavat rahakara, svAtmAkA hita karate hue, jyojyo parAtmAkA hita ho tyo tyo pravRtti karanA, aura jJAnIke mArgakA; jJAna-kriyAkA samanvaya sthApita karanA, yahI nirjarAkA sudara mArga hai / svAtmahita pramAda na ho aura dUsareko avikSepatAse AstikyavRtti ho, vaisA unhe zravaNa ho, kriyAkI vRddhi ho, phira bhI kalpita bheda na baDhe aura sva-para AtmAko zAti ho aisI pravRtti karaneme ullasita vRtti rakhiye / jaise satzAstra ke prati ruci baDhe vaise kIjiye / yaha patra parama kRpAlu zrI lallujI muniko sevAme prApta ho / OM zAMtiH 938 vANiyA, ASADha sudI 1, 1956, " te mATe UbhA kara joDI, jinavara AgaLa kahIe re / samayacaraNa sevA zuddha vejo, jema Anadadhana lahIe re // ' --zrImAna AnadaghanjI : patra prApta hue / zarIrasthiti svasthAsvastha rahatI hai, arthAt kvacit ThIka, kvacit asAtAmukhya rahatI hai / mumukSubhAiyoko, vaha bhI loka viruddha na ho isa Dhagase tIrthayAtrAke liye jAneme AjJAkA atikrama nahI hai / OM zAMti. morabI, ASADha vadI 9, zukra, 1956 939 OM namaH samyak prakArase vedanA sahana karanerUpa parama dharma parama purupone kahA hai / tIkSNa vedanAkA anubhava karate hue svarUpabhraMzavRtti na ho yahI zuddha cAritrakA mArga hai / upazama hI jisa jJAnakA mUla hai, usa jJAname tokSNa vedanA parama nirjarA rUpa bhAtane yogya hai / OM zAMti. moravI, ASADha vadI 9, zukra, 1956 940 OM paramakRpAnidhi munivaroMke caraNakamalame vinaya bhaktise namaskAra prApta ho / patra prApta hue / 1 bhAvArtha ke liye dekheM Aka 744 / Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 zrImad rAjacandra - zarIrame asAtA mukhyataH udayamAna hai / to bhI abhI sthiti sudhArapara mAlUma hotI hai / ASADha pUrNimAparyatake cAturmAsa sabaMdhI ApazrIke prati jo kucha aparAdha huA ho usake liye namratAse kSamA mAMgatA huuN| gacchavAsIko bhI isa varSa kSamApatra likhaneme pratikUlatA nahI lgtii| padmanadI, gommaTasAra, AtmAnuzAsana, samayasAramUla ityAdi parama zAta zrutakA adhyayana hotA hogaa| AtmAkA zuddha svarUpa yAda karate haiN| OM zAtiH 941 morabI, zrAvaNa vadI 4, maMgala, 1956 20 saskRta-abhyAsake yogake viSayame likhA, paraMtu jaba taka AtmA sudRDha pratijJAse vartana na kare tava taka AjJA karanA bhayaMkara hai| jina niyamome aticAra Adi prApta hue ho, unakA yathAvidhi kRpAlu muniyoMse prAyazcitta grahaNa karake AtmazuddhatA karanA yogya hai, nahI to bhayakara tIvra baMdhakA hetu hai| niyamame svecchAcArase pravartana * karanekI apekSA maraNa zreyaskara hai, aisI mahApuruSokI AjJAkA kucha vicAra nahI rakhA, aisA pramAda AtmAke liye bhayakara kyo na ho ? mumukSu umeda Adiko yathAyogya / 942 morabI, zrAvaNa vadI 5, budha, 1956 yadi kadAcit nivRttimukhya sthalakI sthitike udayakA aMtarAya prApta huA ho to he Arya | Apa zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada sudI pUrNimAparyaMta sadA savinaya aisI parama nivRttikA isa taraha sevana kIjiye ki samAgamavAsI mumukSuoMke liye Apa vizeSa upakAraka ho jAyeM aura ve saba nivRttibhUta saniyamokA sevana karate hue satzAstrake adhyayana Adime ekAgra ho, yathAzakti vrata, niyama aura guNako grahaNa kreN| zarIrasthitime sabala asAtAke udayame yadi nivRttimukhya sthalakA atarAya mAlUma hogA to yahA~se Apake adhyayana, manana Adike liye prAyaH 'yogazAstra' pustaka bhejeMge, jisake cAra prakAza dUsare mumukSubhAiyoko bhI zravaNa karAnese parama lAbhakA sabhava hai| he Arya ! alpAyuSI duSamakAlame pramAda kartavya nahI hai; tathApi ArAdhaka jIvokA tadvat sudRDha upayoga rahatA hai| , . . . AtmabalAdhInatAse patra likhA gayA hai|| OM zAti -~-943 morabI, zrAvaNa vadI 7, zukra, 1956 jinAya nama parama nivRttikA niratara sevana karanA yahI jJAnIkI pradhAna AjJA hai, tathArUpa yogame asamarthatA ho to nivRttikA sadA sevana karanA, athavA svAtmavIryakA gopana kiye binA ho sake utanA nivRttikA sevana karane yogya avasara prApta kara AtmAko apramatta karanA, aisI AjJA hai| Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 vo varSa 667 aSTamI, caturdazo Adi parvatithiyome aise Azayase suniyamita vartanase pravRtti karaneke liye AjJA kI hai| kAviThA Adi jisa sthalame usa sthitise Apako aura samAgamavAsI bhAiyo aura bahanoko dharmasudRDhatA saprApta ho, vahA~ zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada pUrNimA paryaMta sthiti karanA yogya hai| Apako aura dUsare samAgamavAsiyoko jJAnIke mArgakI pratItime ni sazayatA prApta ho, uttama guNa, vrata, niyama, zIla aura devagurudharmakI bhaktime vIrya parama ullAsapUrvaka pravRtti kare, aisI sudRDhatA karanA yogya hai, aura yahI parama magalakArI hai| jahA~ sthiti kareM vahA~, una saba samAgamavAsiyoko jJAnoke mArgako pratIti sudRDha ho aura ve apramattatAse suzIlakI vRddhi kareM, aisA Apa apanA vartana rkheN| OM zAti 944 moravI, zrAvaNa vadI 10, 1956 bhAI kIlAbhAI tathA tribhovana Adi mumukSu, stabhatIrtha / Aja 'yogazAstra' grantha DAkame bhejA gayA hai| zrI abAlAlako sthiti stabhatIrthame hI honekA yoga bane to vaise, nahI to Apa aura kIlAbhAI Adi mumukSuoke adhyayana aura zravaNa-mananake liye zrAvaNa vadI 11 se bhAdrapada pUrNimA paryaMta suvrata, niyama, aura nivRttiparAyaNatAke hetuse isa granthakA upayoga kartavya hai| pramattabhAvane isa jIvakA burA karaneme koI nyUnatA nahI rakhI, tathApi isa jIvako nija hitakA dhyAna nahIM hai, yahI atizaya khedakAraka hai| he Arya | abhI usa pramattabhAvako ullAsita vIryase zithila karake, suzIlasahita satzrutakA adhyayana 'karake nivRttipUrvaka AtmabhAvakA poSaNa kreN| abhI nityaprati patrase nivRtti-parAyaNatA likhanI yogya hai / avAlAlako patra prApta huA hogaa| yahAM sthitime parivartana hogA aura abAlAlako vidita karanA yogya hogA to kala taka ho sakatA hai / yathAsabhava tArase khabara dI jaayegii| moravI, zrAvaNa vadI 10, 1956 zrI paryuSaNa-ArAdhanA ___ ekAta yogya sthalame, prabhAtame-(1) devaguruko utkRSTa bhaktivRttise atarAtmadhyAnapUrvaka do ghar3Ise cAra ghar3o taka upazAta vrata / (2) zruta 'padmanadI' AdikA adhyayana zravaNa / madhyAhname-(1) cAra ghar3I upazAta vrata / (2) zruta 'karmagrantha' kA adhyayana, zravaNa, 'supTitaragiNI' AdikA thoDA adhyayana / sAyakAlame-(1) kSamApanAkA pATha / (2) do ghaDI upazAMta vrata / (3) karmaviSayakI jJAnacarcA / sarva prakArake rAtribhojanakA sarvathA tyAga / ho sake to bhAdrapada pUrNimA taka eka vAra aahaargrhnn| pacamIka dina ghI, dUdha, tela aura dahIkA bhI tyAga / upazAta vratame vizeSa kAlanirgamana | ho sake to upavAsa krnaa| harI vanaspatikA sarvathA tyAga / ATho dina brahmacaryakA pAlana / ho sake tA bhAdrapada pUnama tk| zamam Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra , 668 946 zrI 'mokSamAlA' ke 'prajJAvabodha' bhAgako saMkalanA 1. vAcakako preraNA 2. jinadeva 3. nigraMtha 4 dayAkI parama dharmatA 5 saccA brAhmaNatva 6. maitrI Adi cAra bhAvanA / 7. satzAstrakA upakAra , 8. pramAdake svarUpakA 9 tIna manoratha vizeSa vicAra 10 cAra sukha zayyA 11 vyAvahArika jIvoke bheda 12 tIna AtmA 13 samyagdarzana 14. mahAtmAokI asagatA 15 sarvotkRSTa siddhi 16. anekAtakI pramANatA 17. mana-bhrAti 18. tapa 19 jJAna 20. kriyA 21. Arabha-parigrahakI nivRttipara jJAnI dvArA diyA huA bahuta bl| 22 dAna 23 niyamitatA 24. jinAgamastuti 25 navatattvakA sAmAnya 26 sArvatrika zreya 27 sadguNa sakSipta svarUpa 28 dezadharma sambandhI vicAra 29 mauna 30 zarIra 31 punarjanma 32 pacamahAvata sambandhI vicAra 33 dezabodha 34 prazasta yoga '35 saralatA 36 nirabhimAnatA 37 brahmacaryakI sarvotkRSTatA 38 AjJA / 39 samAdhimaraNa 40 vaitAlIya adhyayana / 41 sayogakI anityatA 42 mahAtmAokI anata samatA 43 sirapara na cAhiye 44 (cAra) udaya Adi bhaga 45 jinamatanirAkaraNa 46 mahAmohanIya sthAnaka 47 tIrthakara pada saprApti sthAnaka 48 mAyA 49 pariSahajaya 50. vIratva 51 sadgurastuti 52 pA~ca paramapada sambandhI vizeSa 53 avirati 54 adhyAtma vicAra 55. matra 56 cha pada nizcaya 57 mokSamArgako avirodhatA 58 sanAtana dharma 59 sUkSma tattvapratIti 60 samiti gupti 61. karmake niyama 62. mahApuruSokI anata dayA 63. nirjarAkrama 64 AkAkSAke sthAname kisa 65 munidharmayogyatA 66 pratyakSa aura parokSa taraha vartana karanA? 67 unmattatA 68 eka aMtarmuhUrta ... ... 69 darzanastuti 70 vibhAva 71 rasAsvAda ____72 ahiMsA aura svacchaMdatA 73 alpa zithilatAse mahA- 74 pAramArthika satya ___75 AtmabhAvanA doSakA janma 76 jinabhAvanA 77-90 mahApuruSa caritra 91-100 (kisI bhAgame vRddhi) 101-106 hitArthI prazna 107-108. samApti avasara Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *****************:::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::******* varSa 33 zrImad rAjacadra san 1956 :::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: Page #799 -------------------------------------------------------------------------- Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 vA~ varSa 947 vaDhavANa kempa, kArtika sudI 5, ravi, 1957 vartamAna duSamakAla hai| manuSyoke mana bhI duSama hI dekhaneme Ate hai| bahuta karake paramArthase zuSka ataHkaraNavAle paramArthakA dikhAva karake svecchAse calate haiM / aise samayame kisakA saga karanA, kisake sAtha kitanA sambandha rakhanA, kisake sAtha kitanA bolanA, aura kisake sAtha apane kitane kArya-vyavahArakA svarUpa vidita kiyA jA sake, ye saba dhyAname rakhanekA samaya hai / nahI to sadvRttimAna jIvako ye saba kAraNa hAnikartA hote haiN| isakA AbhAsa to Apako bhI aba dhyAname AtA hogA / zAtiH 948 bambaI, ziva, magasira vadI 8, 1957 madanarekhAkA adhikAra, 'uttarAdhyayana'ke nauveM adhyayaname namirAja RSikA caritra diyA hai, usakI TIkAme hai| RSibhadra putrakA adhikAra 'bhagavatosUtra'ke " 'zatakake uddezame AyA hai| ye dono adhikAra athavA dUsare vaise bahutase adhikAra AtmopakArI puruSake prati vandana Adi bhaktikA nirUpaNa karate haiM / parantu janamaDalake kalyANakA vicAra karate hue vaise viSayakI carcA karanese Apako dUra rahanA yogya hai / avasara bhI vaisA hI hai / isaliye Apa ina adhikAra AdikI carcA karaneme ekadama zAta rhe| parantu dUsarI tarahase una logokI Apake prati uttama manobhAvavRtti kiMvA bhAvanA ho aisA Apa vartana kare, ki jisase pUrvApara bahutase jIvoMke hitakA hI hetu ho| ___jahA~ paramArthake jijJAsu puruSoMkA maMDala ho vahA~ zAstrapramANa AdikI carcA karanA yogya hai, nahI to bahuta karake usase zreya nahI hotaa| yaha mAtra choTA pariSaha hai| yogya upAyase pravRtti kareM, parantu udvegavAlA citta na rkhe| 949 tiththala valasADa, pauSa vadI 10, magala, 1957 33 bhAI manasukhakI patnIke svargavAsa honekA samAcAra jAnakara Apane dilAsAbharita patra likhA. vaha milaa| 1. zataka 11, uddeza 12 / Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 zrImad rAjacandra paricaryAkA prasaMga likhate hue Apane jo vacana likhe haiM ve yathArtha hai| zuddha aMta karaNapara asara honese nikale hue vacana hai| lokasajJA jisakI jindagIkA lakSyabiMdu hai vaha jiMdagI cAhe jaisI zrImatatA, sattA yA kuTuba parivAra Adike yogavAlI ho to bhI vaha duHkhakA ho hetu hai / AtmazAti jisa jiMdagIkA lakSyabiMdu hai vaha jiMdagI cAhe to ekAkI, nirdhana aura nirvastra ho to bhI parama samAdhikA sthAna hai| 950 vaDhavANa kempa, phAguna sudI 6, zani, 1957 kRpAlu munivaroko savinaya namaskAra ho| patra prApta huaa| jo adhikArI sasArase virAma pAkara munizrIke caraNakamalake yogame vicaranA cAhatA hai, usa adhikArIko dIkSA deneme munizrIko dUsarA prativadhakA koI hetu nahI hai / usa adhikArIko apane bujurgoMkA satoSa sampAdana kara AjJA lenA yogya hai, jisase munizrIke caraNakamalame dIkSita honeme dUsarA vikSepa na rhe| ise athavA kisI dUsare adhikArIko sasArase uparAmavRtti huI ho aura vaha AtmArtha-sAdhaka hai aisA pratIta hotA ho to use dIkSA deneme munivara adhikArI hai| mAtra tyAga lenevAle aura tyAga denevAleke zreyakA mArga vRddhimAna rahe, aisI dRSTise vaha pravRtti honI cAhiye / zarIra-sthiti udayAnusAra hai| bahuta karake Aja rAjakoTa kI ora prasthAna hogaa| pravacanasAra grantha likhA jA rahA hai, vaha yathAvasara munivaroko prApta honA sambhava hai| rAjakoTame kucha dina sthitikA sambhava hai| __ OM zAtiH 951 rAjakoTa, phAguna vadI 3, zukra, 1957 ati tvarAse pravAsa pUrA karanA thA / vahA~ bIcame saharAkA registAna samprApta huaa| sirapara bahuta bojha rahA thA use AtmavIryase jisa taraha alpakAlame vedana kara liyA jAye usa taraha yojanA karate hue pairone nikAcita udayamAna thakAna grahaNa kii| jo svarUpa hai vaha anyathA nahI hotA, yahI adbhuta Azcarya hai / avyAbAdha sthiratA hai| zarIra-sthiti udayAnusAra mukhyataH kucha asAtAkA vedana kara sAtAke prti| OM zAtiH 952 rAjakoTa, phAguna vadI 13, soma, 1957 OM zarIrasambandhI dUsarI bAra Aja aprAkRta krama zurU huaa| jJAniyokA sanAtana sanmArga jayavanta rhe| 953 rAjakoTa, caitra sudI 2, zukra, 1957 anata zAtamUrti candraprabhasvAmIko namo namaH / vedanIyako tathArUpa udayamAnatAse vedana karaneme harSa-zoka kyA ? OM zAtiH Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 boM varSa 671 954 rAjakoTa, caitra sudI 9, 1957 zrI jina paramAtmane namaH *(1) icche che je jogI jana, anata sukhasvarUpa / mULa zuddha te Atmapada, sayogI jinasvarUpa // 1 // AtmasvabhAva agamya te, avalaMbana AdhAra / jinapadathI darzAviyo, teha svarUpa prakAra // 2 // jinapada nijapada ekatA, bhedabhAva nahi kaaii| lakSa thadAne tehano, kahyAM zAstra sukhadAI // 3 // jina pravacana durgamyatA, thAke ati matimAna / avalaMbana zrI sadguru, sugama ane sukhakhANa // 4 // upAsanA jinacaraNanI, atizaya bhaktisahita / munijana saMgati rati ati, saMyama yoga ghaTita // 5 // guNapramoda atizaya rahe, rahe antarmukha yog| prApti zrI sadguru vaDe, jina darzana anuyoga // 6 // pravacana samudra biMdumAM, UlaTI' Ave em| pUrva caudanI labdhimuM, udAharaNa paNa tema // 7 // viSaya vikAra sahita je, rahyA matinA yog| pariNAmanI viSamatA, tene yoga ayoga // 8 // maMda viSaya ne saraLatA, saha AjJA suvicAra / karuNA komaLatAdi guNa, prathama bhUmikA dhAra // 9 // *(1) bhAvArtha-yogIjana jisa anaMta sukhakI icchA karate haiM vaha mUla zuddha AtmasvarUpa sayogI jinasvarUpa hai / / 1 / / vaha AtmasvabhAva arUpI honese samajhanA mazkila hai isaliye dehadhArI jinabhagavAnake avalavanake AdhArase use samajhAyA hai // 2 // mUla svarUpakI dRSTise jinasvarUpa aura nijasvarUpa eka hai-inameM koI bhedabhAva nahI hai| isakA lakSya honeke liye sukhadAyI zAstra race gaye hai // 3 // jinapravacana durgamya hai, ati matimAna paDita bhI usakA marma pAnemeM thaka jAte haiM / vaha zrI sadguruke avalabanase sugama eva sukhanidhi siddha hotA hai // 4 // yadi jinacaraNako atizaya bhaktisahita upAsanA ho, munijanokI sagatime ati rati ho, mana vacanakAyAkI zaktike anusAra sayama ho, guNoke prati atizaya pramodabhAvanA rahe, aura mana, vacana eva kAyAkA yoga antarmukha rahe, to zrI sadgurukI kRpAse cAra anuyoga garbhita jinasiddhAtakA rahasya prApta hotA hai // 5-6 / / samudra ke eka biMdumeM samudrake kSAra Adi samasta guNa A jAte hai usI prakAra pravacanasamudrake eka vacanarUpa biMdumeM caudaha pUrva A jAya aisI lavyi jIvako sadguruke yogase prApta hotI hai // 7 // jisakI mati viSayavikAra sahita hai aura isase jisake pariNAmameM viSamatA hai, use sadgurukA yoga bhI ayoga hotA hai arthAt niSphala jAtA hai ||8| viSayAsaktikI madatA, saralatA, sadguru AzApUrvaka suvicAra, karuNA, komalatA Adi guNa rakhanevAle jIva AtmaprAptikI prathama bhUmikAke yogya hai / / 9 / / jinhone zabdAdi viSayokA nirodha kiyA hai, jinheM sayamake sAdhanome prIti hai, jinheM AtmAke sivAya jagatakA koI jIva iSTa (priya) nahI hai, ve mahAbhAgya jova madhyama pAtra hai arthAt AtmaprAptikI madhyama bhUmikAke yogya hai // 10 // jinheM jIneko tRSNA nahI hai aura maraNakA kSobha (bhaya) nahIM hai, jinhoMne lobha Adi kaSAyoko jIta liyA hai aura jinapA mokSa upAyameM pravartana hai, ve AtmaprAptike mArgaka mahA (utkRSTa) pAra hai / / 11 / / 1. pAThAntara 'ullakhI' Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 (2) ( 3 ) zrImada rAjacandra rokyA zabdAdika viSaya, sayama sAdhana rAga / jagata iSTa nahi AtmayI, madhya pAtra mahAbhAgya // 10 // nahi tRSNA jIvyAtaNI, maraNa yoga nahi kSobha / mahApAtra te mArganA, parama yoga jitalobha // 11 // Avye bahu samadezamAM, chAyA jAya samAI | Avye te svabhAvamAM, mana svarUpa paNa jAI // 1 // Upaje moha vikalpathI, samasta A saMsAra / antarmukha avalokatAM, vilaya thatAM nahi vAra // 2 // X X X sukhadhAma anaMta susaMta cahI, dina rAtra rahe taddhyAnamahIM / parazAti anata sudhAmaya je, praNam pada te vara te jaya te // 1 // 955 OM morabI, caitra sudI 11 // , soma, 1957 yadyapi bahuta hI dhImA sudhAra hotA ho aisA lagatA hai, tathApi aba zarIra sthiti ThIka hai / koI roga ho aisA nahI lgtaa| sabhI DAkTarokA bhI yahI abhiprAya hai| nirbalatA bahuta hai| vaha kama ho aise upAyo yA kAraNokI anukUlatA kI AvazyakatA hai| abhI vaisI kucha bhI anukUlatA mAlUma hotI hai / kala yA parasoMse yahA~ eka saptAha ke liye dhArazIbhAI rahanevAle haiM / isaliye abhI to sahajatAse ApakA Agamana na ho to bhI anukUlatA hai / manasukha prasagopAtta ghabarA jAtA hai aura dUsaroko ghabarA detA hai / vaisI kabhI zarIra sthiti bhI hotI hai / jarUra jaisA hogA to maiM Apako bulA lU~gA / abhI Apa AnA sthagita rakhe / zAta manase kAma karate jAyeM / yahI vinatI / zAMtiH _*442-1 baMbaI, caitra vado 7, 1949 cittame Apa paramArthakI icchA rakhate haiM aisA hai, tathApi usa paramArthaprAptiko atyantarUpase bAdhA karanevAle jo doSa haiM uname, ajJAna, krodha, mAna Adike kAraNase udAsa nahI ho sakate athavA unake amuka sambandhame ruci rahatI hai aura unhe paramArthaprAptime bAdhaka kAraNa jAnakara avazya sarpake viSakI bhAMti choDanA yogya hai / kisIkA doSa dekhanA ucita nahI hai, sabhI prakArase jIvako apane hI doSakA vicAra karanA yogya hai, aisI bhAvanA atyantarUpase dRDha karane yogya hai / jagatadRSTise kalyANa asabhavita jAnakara yaha kahI huI bAta dhyAname lene yogya hai yaha vicAra rakheM / ME (2) jisa taraha jaba sUrya madhyAhnameM madhyameM - bahuta samapradezameM AtA hai taba padArthoMko chAyA unhoneM samA jAtI hai, usI taraha AtmasvabhAvameM Ane para manakA laya ho jAtA hai // 1 // yaha samasta sasAra mohavikalpase utpanna hotA hai / antarmukha vRtti se dekhane se isakA nAza honemeM dera nahI lagatI // 2 // (3) jo ananta sukhakA dhAma hai, jise santajana cAhate haiM, jisake dhyAnameM ve dinarAta lIna rahate haiM, jo parama zAti aura ananta sudhAse paripUrNa hai usa padako maiM praNAma karatA hU~, vaha zreSTha hai, usakI jaya ho // 1 // * yaha patra purAnI AvRttiyomeM nahI hai / phira bhI 'tattvajJAna' kI AvRttiyoMmeM prakAzita huA hai, ata mitIke anusAra yaha Aka 442 ke bAda rakhane yogya hai / parantu vahA~ chUTa jAnese yahA~ Aka 442-1 ke rUpameM rakhA hai / Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 956 upadeza noMdha ( prAsaMgika) 1 * baMbaI, kArtika sudI, 1950 zrI 'SaDdarzanasamuccaya' graMthakA bhASAtara zrI maNibhAI nabhubhAIne abhiprAyArtha bhejA hai / abhiprAyArtha bhejanevAlekI kucha atara icchA aisI hotI hai ki usase rajita hokara usakI prazasA likha bhejanA / zrI maNibhAIne bhASAtara acchA kiyA hai, parantu vaha doSarahita nahI hai / 2 vavANiyA, caitra sudI 6, budha, 1953 vezabhUSA caTakIlI na honepara bhI sApha-sutharI ho aisI sAdagI acchI hai / caTakIlepanase koI pAMcasauke vetanake pA~ca-so-eka nahI kara detA, aura yogya sAdagIse koI pA~ca-sauke cAra sau ninyAnave nahI kara detaa| dharmame laukika bar3appana, mAna, mahattvakI icchA, ye dharmake droharUpa haiM / dharma ke bahAnese anAyaM dezame jAne athavA sUtrAdi bhejanekA niSedha karanevAle, nagArA bajAkara niSedha karanevAle, apane mAna, mahatva aura bar3appanakA prazna Aye vahA~ isI dharmako ThukarAkara, isI dharmapara paira rakhakara, isI niSedhakA niSedha kareM, yaha dharmadroha hI hai / dharmakA mahattva to bahAnArUpa hai, aura svArthaM sambandhI mAna AdikA prazna mukhya hai, yaha dharmadroha hI hai / zrI vIracada gAdhIko vilAyata Adi bhejane Adime aisA huA hai / jaba dharma hI mukhya raMga ho taba ahobhAgya hai / prayogake bahAnese pazuvadha karanevAle roga-dukha dUra kareMge tabakI bAta taba, niraparAdhI prANiyoko khUba dukha dekara mArakara ajJAnavaza karmakA upArjana viveka-vicArake binA isa kAryakI puSTi karaneke liye likha mArate haiM / parantu abhI to becAre karate hai / patrakAra bhI moravI, caitra vadI 7, 1955 3 vizeSa ho sake to acchA / jJAniyoko bhI sadAcaraNa priya hai / vikalpa kartavya nahI hai / 'jAtismRti' ho sakatI hai / pUrvabhava jAnA jA sakatA hai / avadhijJAna hai / * moravIke mumukSu sAkSara zrI manasukhabhAI phiratacadane apanI smRtile zrImadjoke prasaMgAMkI jo nopa kI thI, usameMse 1 se 26 takake Aka liye gaye hai / Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 zrImad rAjacandra tithikA pAlana krnaa| rAtako nahI khAnA, na cale to ubAlA huA dUdha lenaa| vaisA vaiseko mile; vaisA vaiseko ruce / "cAhe cakora te caMdane, madhukara mAlatI bhogI re| tema bhavi sahaja guNe hove, uttama nimitta saMjogI re||' "caramAvataM vaLI caraNakaraNa tathA re, bhavapariNati paripAka / doSa TaLe ne dRSTi khUle ati bhalI re, prApti pravacana vAka // ' avyavahAra-rAzimese vyavahAra-rAzime sUkSma nigodamese mArA-poTA jAtA huA karmakI akAmanirjarA karatA huA, dukha bhogakara usa akAma-nirjarAke yogase jIva paceMdriya manuSyabhava pAtA hai| aura isa kAraNase prAya usa manuSyabhavame mukhyata chala-kapaTa, mAyA, mUrchA, mamatva, kalaha, vacanA, kaSAyapariNati Adi rahe hue haiN| sakAma-nirjarApUrvaka prApta manuSyadeha vizeSa sakAma-nirjarA karAkara, Atmatattvako prApta karAtI hai| morabI, caitra vadI 8, 1955 'SaDdarzanasamuccaya' avalokana karane yogya hai| 'tattvArthasUtra' paDhane yogya aura vAravAra vicArane yogya hai| 'yogadRSTisamuccaya' grantha zrI haribhadrAcAryane saskRtame racA hai| zrI yazovijayajone gujarAtIme usakI DhAlabaddha sajjhAya racI hai| use kaThAgra kara vicArane yogya hai| ye dRSTiyA~ AtmadazAmApI (tharmAmITara) yatra haiN| zAstrako jAla samajhanevAle bhUla karate haiN| zAstra arthAt zAstApuruSake vacana / ina vacanoko samajhaneke liye dRSTi samyak caahiye| sadupadeSTAkI bahuta jarUrata hai / sadupadeSTAkI bahuta jarUrata hai| pAMca-sau hajAra zloka mukhAgna karanese paDita nahI vanA jaataa| phira bhI thor3A jAnakara jyAdAkA Dhoga karanevAle paDitokI kamI nahI hai| Rtuko sannipAta huA hai| eka pAIkI cAra bIr3I AtI hai| hajAra rupaye roja kamAnevAle bairisTarako bIDIkA vyasana ho aura usakI talaba honepara bIDI na ho to eka caturthAMza pAIkI kImatakI tuccha vastuke liye vyartha daur3adhUpa karatA hai| hajAra rupaye roja kamAnevAlA anaMta zaktivAna AtmA hai jisakA aisA bairisTara mUrchAvaza tuccha vastuke liye vyartha doDa-dhUpa karatA hai / jIvako vibhAvake kAraNa AtmA aura usakI zaktikA patA nahIM hai| hama agrejI nahI paDhe yaha acchA huaa| paDhe hote to kalpanA bddhtii| kalpanAko to choDanA hai| paDhA huA bhulane para hI chuTakArA hai| bhUle binA vikalpa dUra nahIM hote / jJAnakI jarUrata hai| 1 bhAvArtha-jaise cakora pakSI cadrako cAhatA hai, madhukara-bhramara mAlatIke puSpameM Asakta hotA hai vaise mitrA dRSTimeM rahatA huA bhavya jIva sadguruyogase vadana-kriyA mAdi uttama nimittako svAbhAvikarUpase cAhatA hai / 2 dekhe Aka 864 / 3 dopaharake cAra baje pUrva dizAme AkAzameM kAlA vAdala dekhate hue, use duSkAlakA eka nimitta jAnakara upayukta zabda vole the / isa varSa 1955 kA comAsA khAlo gayA aura 1956 kA bhayakara duSkAla pdd'aa| Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza nodha 675 morabI, caitra vadI 9, guru, 1955 yadi parama sat poDita hotA ho to vaise viziSTa prasagapara samyagdRSTi devatA sAra-sabhAla karate haiM, pratyakSa bhI Ate haiM, paratu bahuta hI thor3e prasagopara / yogI yA vaisI viziSTa zaktivAlA vaise prasagapara sahAyatA karatA hai| jIvako mati-kalpanAse aisA bhAsita hotA hai ki mujhe devatAke darzana hote hai, mere pAsa devatA Ate haiM, mujhe darzana hotA hai / devatA yo dikhAyI nahI dete|| prazna-zrI navapada pUjAme AtA hai ki "jJAna ehi ja AtmA, AtmA svaya jJAna he to phira paDhane-gunaneko athavA zAstrAbhyAsakI kyA jarUrata ? paDhe hue sabako kalpita samajhakara antame bhUla jAnepara hI chuTakArA hai to phira paDhaneko, upadezazravaNakI yA zAstrapaThanakI kyA jarUrata ? __uttara-'jJAna ehi ja AtmA' yaha ekAta nizcayanayase hai / vyavahArase to yaha jJAna AvRta hai / use pragaTa karanA hai| isa prakaTatAke liye paDhanA, gunanA, upadezazravaNa, zAstrapaThana Adi sAdhanarUpa haiM / paraMtu yaha paDhanA, gunanA, upadezazravaNa aura zAstrapaThana Adi samyagdRSTipUrvaka honA cAhiye / yaha zrutajJAna kahalAtA hai / saMpUrNa nirAvaraNa jJAna hone taka isa zrutajJAnake avalabanako AvazyakatA hai| maiM jJAna hU~', 'mai brahma hU~, yo pukAranese jJAna yA brahma nahI huA jaataa| tadrUpa honeke liye satzAstra AdikA sevana karanA caahiye| morabI, caitra vadI 10, 1955 prazna-dUsareke manake paryAya jAne jA sakate hai ? uttara-hA~, jAne jA sakate haiN| sva-manake paryAya jAne jA sakate haiM, to para-manake paryAya jAnanA sulabha hai| sva-manake paryAya jAnanA bhI muzkila hai / sva-mana samajhame A jAye to vaha vazame ho jAye / use samajhaneke liye sadvicAra aura satata ekAgra upayogakI jarUrata hai| Asanajayase utthAnavRtti upazAta hotI hai, upayoga acapala ho sakatA hai, nidrA kama ho sakatI hai| sUryake prakAzame sUkSma raja jaisA jo dikhAyI detA hai, vaha aNu nahI hai, parantu aneka paramANuokA banA huA skadha hai| paramANu cakSuse dekhe nahI jA sakate / cakSuridriyalabdhike pravala kSayopazamavAle jIva, dUradarzIlabdhisapanna yogI athavA kevalIse ve dekhe jA sakate hai| 7 morabI, caitra vadI 11, 1955 'mokSamAlA' hamane solaha varSa aura pA~ca mAsakI umrame tIna diname likhI thii| 67 veM pAThapara syAhI Dhula jAnese vaha pATha puna. likhanA par3A thA aura usa sthAnapara 'bahu puNya kerA pujathI' kA amUlya tAttvika vicArakA kAvya rakhA thaa| jainamArgako yathArtha samajhAnekA usame prayAsa kiyA hai| jinoktamArgase kucha bhI nyUnAdhika usame nahI kahA hai| vItarAgamArgame AvAlavRddhakI ruci ho, usakA svarUpa samajhame Aye, usake bIjakA hRdayame ropaNa ho, isa hetuse usakI bAlAvabodharUpa yojanA kI hai| parantu logoko viveka, vicAra aura kadara kahA~ hai ? AtmakalyANakI icchA hI kama hai / usa zailI aura usa vodhakA anusaraNa karaneke liye bhI yaha namUnA diyA gayA hai| isakA 'prajJAvabodha' bhAga bhinna hai, use koI rcegaa| 1 'jAnAvaraNI je karma che, kSaya upazama tasa pAya re| to hue ehi ja AvamA, jJAna avopatA jAya re / ' Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 zrImad rAjacandra isake chapaneme vilamba honese grAhakokI AkulatA dUra karaneke liye tatpazcAt 'bhAvanAbodha racakara upahArarUpame grAhakoko diyA thaa| "huM koNa cha ? kyAMtho thayo ? zaM svarUpa che mArukharu ? konA sabaMdhe vaLagaNA cha ? rAkhaM ke e pariharu ? isapara jIva vicAra kare to use navoM tattvakA, tattvajJAnakA sampUrNa bodha ho jAya aisA hai / isame tattvajJAnakA sampUrNa samAveza ho jAtA hai / isakA zAtipUrvaka aura vivekase vicAra karanA cAhiye / adhika aura lambe lekhoMse kucha jJAnakI, vidvattAkI tulanA nahI hotI. parantu sAmAnyata. jIvoko isa tulanAkI samajha nahI haiN| pra0-kiratacaMdabhAI jinAlayame pUjA karane jAte haiM ? u0-nA sAhiba, samaya nahIM miltaa| samaya kyoM nahI milatA ? cAhe to samaya mila sakatA hai, pramAda bAdhaka hai| ho sake to pUjA karane jaanaa| ___ kAvya, sAhitya yA sagIta Adi kalA yadi AtmArthake liye na ho to ve kalpita haiM / kalpita arthAt nirarthaka, sArthaka nahIM-jIvakI kalpanA mAtra hai| jo bhaktiprayojanarUpa yA AtmArthake liye na ho vaha saba kalpita hI hai| moravI, caitra vadI 12, 1955 zrImad AnadaghanajI zrI ajitanAthake stavaname stuti karate hai : 'taratama yoge re taratama vAsanA re, vAsita bodha AdhAra-pathaDo0' isakA kyA artha hai ? jyo jyo yogako-mana, vacana aura kAyAkI taratamatA arthAt adhikatA tyo tyo vAsanAkI bhI adhiktA, aisA 'taratama yoge re taratama vAsanA re' kA artha hotA hai| arthAt yadi koI valavAna yogavAlA puruSa ho, usake manovala, vacanavala Adi balavAna ho, aura vaha pathakA pravartana karatA ho, paratu jaisA usakA balavAna mana, vacana Adi yoga hai, vaisI hI phira manavAnekI, pUjA karAnekI, mAna, satkAra, artha, vaibhava AdikI valavAna vAsanA ho to vaisI vAsanAvAlekA bodha vAsanAsahita bodha huA, kaSAyayukta bodha huA, viSayAdikI lAlasAvAlA bodha huA, mAnArtha bodha huA, AtmArtha bodha na huA | zrI AnadaghanajI zrI ajita prabhukA stavana karate haiM-'he prabho / aisA vAsanAsahita bodha AdhArarUpa hai, vaha mujhe nahI cAhiye / mujhe to kaSAyarahita, AtmArthasapanna, mAna Adi vAsanArahita bodha cAhiye aise paMthakI gaveSaNA maiM kara rahA huuN| manavacanAdi balavAna yogavAle bhinna bhinna puruSa bodhakA prarUpaNa karate Aye haiM, prarUpaNa karate haiM, paratu he prabho / vAsanAke kAraNa vaha bodha vAsita hai, mujhe to vAsanArahita vodhakI jarUrata hai| vaha to, he vAsanA, viSaya, kaSAya Adi jItanevAle jina vItarAga ajita deva / terA hai / usa tere pathako maiM khoja rahA hU~-dekha rahA huuN| vaha AdhAra mujhe caahiye| kyoki pragaTa satyase dharmaprApti hotI hai|' ___ AnadaghanajIkI covIsI mukhAgra karane yogya hai| usakA artha vivecanapUrvaka likhane yogya hai| vaisA kreN| moravI, caitra vadI 14, 1955 pra0-Apa jese samartha puruSase lokopakAra ho aisI icchA rahe yaha svAbhAvika hai| u0-lokAnugraha acchA aura Avazyaka athavA Atmahita ? 1 dekheM mokSamAlA pATha 67 / 2. zrImadjIne puuchaa| 3 zrI manasukhabhAIkA prtyuttr| Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza noMgha 677 ma0-sAhaba, donokI jarUrata hai| zrImad zrI hemacandrAcAryako hue ATha sau barasa ho gaye / zrI AnadaghanajIko hue do sau barasa ho gaye / zrI hemacadrAcAryane lokAnugrahame AtmArpaNa kiyaa| zrI AnadaghanajIne Atmahita sAdhanapravRttiko mukhya banAyA / zrI hemacadrAcArya mahA prabhAvaka balavAna kSayopazamavAle puruSa the| ve itane sAmarthyavAna the ki ve cAhate to alaga pathakA pravartana kara sakate the / unhone tIsa hajAra gharoko zrAvaka banAyA / tIsa hajAra ghara arthAt savA lAkhase DeDha lAkha manuSyokI sakhyA huii| zrI sahajAnadajIke sampradAyame eka lAkha manuSya hoge / eka lAkhake samUhase sahajAnadajIne apanA sapradAya calAyA, to DeDha lAkha anuyAyiyokA eka alaga sapradAya zrI hemacandrAcArya cAhate to calA sakate the| parantu zrI hemacandrAcAryako lagA ki sampUrNa vItarAga sarvajJa tIrthakara hI dharmapravartaka ho sakate haiN| hama to tIrthakarokI AjJAse calakara unake paramArtha mArgakA prakAza karaneke liye prayatna karanevAle haiN| zrI hemacandrAcAryane vItarAgamArgake paramArthakA prakAzanarUpa lokAnugraha kiyaa| vaisA karanekI jarUrata thii| vItarAgamArgake prati vimukhatA aura anya mArgakI taraphase viSamatA, IrSyA Adi zurU ho cuke the| aisI viSamatAme logoko vItarAga mArgakI ora moDanekI, lokopakArakI tathA usa mArgake rakSaNakI unhe jarUrata mAlUma huii| hamArA cAhe kucha bhI ho, isa mArgakA rakSaNa honA caahiye| isa prakAra unhone svArpaNa kiyA / parantu isa taraha una jaise hI kara sakate hai / vaise bhAgyavAna, mAhAtmyavAna, kSayopazamavAna hI kara sakate hai| bhinna bhinna darzanoko yathAvat tolakara amuka darzana sampUrNa satya svarUpa hai, aisA jo nizcaya kara sakate hai vaise puruSa hI lokAnugraha, paramArthaprakAza ora AtmArpaNa kara sakate hai| zrI hemacandrAcAryane bahuta kiyaa| zrI AnadaghanajI unake cha. sau barasa bAda hue| ina cha. sau barasake atarAlame vaise dUsare hemacandrAcAryakI jarUrata thii| viSamatA vyApta hotI jAtI thii| kAla ugrasvarUpa letA jAtA thaa| zrI vallabhAcAryane zRgArayukta dharmakA prarUpaNa kiyaa| zRgAra yukta dharmakI ora loka muDe-AkarSita hue / vItarAgadharma-vimukhatA baDhatI calo / anAdise jIva zRgAra Adi vibhAvame to mUrchA prApta kara rahA hai, use vairAgyake sanmukha honA muzkila hai| vahA~ yadi usake pAsa zRgArako hI dharmarUpase rakhA jAye to vaha vairAgyakI ora kaise mui sakatA hai ? yo vItarAgamArga-vimukhatA vddhii| vahA~ phira pratimApratipakSa-sapradAya jainame hI khaDA ho gyaa| dhyAnakA kArya aura svarUpakA kAraNa aisI jina-pratimAke prati lAkho loga dRSTivimukha ho gaye, vItarAgazAstra kalpita arthase virAdhita hue, kitane to samUla hI khaDita kiye gye| isa taraha ina cha sau barasake atarAlame vItarAgamArgarakSaka dUsare hemacandrAcAryakI jarUrata thii| anya aneka AcArya hue, parantu ve zrI hemacandrAcArya jaise prabhAvazAlI nahI the| isaliye viSamatAke sAmane TikA na jA sakA / viSamatA baDhatI clii| vahAM do sau varasa pUrva zrI AnadaghanajI hue| zrI AnadadhanajIne svaparahita-buddhise lokopakAra-pravRtti zurU kI / isa mukhya pravRttime Atmahitako gauNa kiyA, parantu vItarAgadharmavimukhatA, viSamatA itanI adhika vyApta ho gayI thI ki loga dharmako athavA AnadaghanajIko pahacAna nahIM sake, pahacAna kara kadara na kara sake / pariNAmata zrI Anadaghanajoko lagA ki prabala vyApta viSamatAke yogame lokopakAra, paramArthaprakAza kAragara nahIM hotA aura Atmahita gauNa hokara usame bAdhA AtI hai, isaliye Atmahitako mutya karake usameM pravRtti karanA yogya hai| aimI vicAraNAse atame ve lokasaMgako choDakara vaname cala diye| vaname vicarate hue bhI apragaTatpase rahakara caubIso, pada Adise lokopakAra to kara hI gaye / niSkAraNa lokopakAra yaha mahApurupokA dharma hai| Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 zrImad rAjacandra pragaTarUpase loga AnadaghanajIko pahacAna nahI sake / parantu AnaMdaghanajI to apragaTa rahakara unakA hita karate gye| aba to zrI Anadadhanajoke samayase bhI adhika viSamatA, vItarAgamArga-vimukhatA vyApta hai| zrI AnadaghanajIko siddhAtabodha tIna thaa| ve zvatAbara sapradAyame the| cUrNi, bhASya, sUtra, niyukti, vRtti parapara anubhava re' ityAdi pacAgIkA nAma unake zrI naminAthajIke stavaname na AyA hotA to yaha patA bhI na calatA ki ve zvetAbara sapradAyake the yA digaMbara sapradAyake ? / morabI, caitra vadI 30, 1955 'isa bhAratavarSako adhogati jainadharmase huI hai' aisA mahIpatarAma rUparAma kahate the, likhate the / daseka varSa pahale unakA milApa ahamadAbAdame huA thA, taba unhe pUchA - pra.-bhAI / jainadharma ahiMsA, satya, mela, dayA, sarva prANIhita, paramArtha, paropakAra, nyAya, nIti, Arogyaprada AhArapAna, nirvyasanatA, udyama AdikA upadeza karatA hai ? u0-hA~ / ( mahIpatarAmane uttara diyaa|) pra0-bhAI / jainadharma hiMsA, asatya, corI, phUTa, krUratA, svArthaparAyaNatA, anyAya, anIti, chala-kapaTa, viruddha AhAra-vihAra, mauja-zauka, viSaya-lAlasA, Alasya, pramAda AdikA niSedha karatA hai ? ma0 u0 haaN| pra0-dezakI adhogati kisase hotI hai ? ahiMsA, satya, mela, dayA, paropakAra, paramArtha, sarva prANIhita, nyAya, nIti, Arogyaprada evaM ArogyarakSaka aisA zuddha sAdA AhAra-pAna, nirvyasanatA, udyama Adise athavA usase viparIta hiMsA, asatya, phUTa, kratA, svArthapaTutA, chala-kapaTa, anyAya, anIti, Arogyako bigAr3e aura zarIra-manako azakta kare aisA viruddha AhAra-vihAra, vyasana, mauja-zoka, Alasya, pramAda Adise ? ma0 u0-dUsarese arthAt viparIta hiMsA, asatya, phUTa, pramAda Adise / pra0-taba dezakI unnati ina dUsaroMse viparIta aise ahiMsA, satya, mela, nirvyasanatA, udyama Adise hotI hai ? ma0 u0-hA~! pra0-taba 'jainadharma' dezakI adhogati ho aisA upadeza karatA hai yA dezakI unnati ho aisA ? ma0 u0-bhAI | mai kabUla karatA hU~ ki jainadharma aise sAdhanokA upadeza karatA hai ki jinase dezakI unnati ho / aisI sUkSmatAse vivekapUrvaka maine vicAra nahI kiyA thA / hamane to bacapaname pAdarIkI zAlAme paDhate samaya par3e hue saskArose, binA vicAra kiye aisA kaha diyA thA, likha mArA thaa| mahIpatarAbhane saralatAse kabUla kiyaa| satya zodhaname saralatAko jarUrata hai| satyakA marma leneke liye vivekapUrvaka marmame utaranA caahiye| ___ morabI, vaizAkha sudI 2, 1955 zro AtmArAmajI sarala the / kucha dharmaprema thA / khaNDana-maDaname na paDe hote to acchA upakAra kara sakate the| unake ziSyasamudAyame kucha saralatA rahI hai| koI koI sanyAsI adhika sarala dekhaneme Ate, hai / zrAvakatA yA sAdhutA kula sampradAyame nahI, AtmAme hai| / 'jyotiSa'ko kalpita samajha kara hamane use chor3a diyA hai| logome AtmArthatA bahuta kama ho gayI hai, nahI jaisI rahI hai| isa sabadhame svArthahetuse logone hame satAnA zurU kara diyaa| jisase AtmArtha siddha na ho aise isa jyotipake viSayako kalpita (asArthaka) samajha kara hamane gauNa kara diyA, usakA gopana kara diyaa| Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza nodha... 679 gata rAtrime zrI AnandaghanajIke, saddevatattvakA nirUpaNa karanevAle zrI mallinAthake stavanako carcA ho rahI thI, usa samaya bIcame Apane prazna kiyA thA isa bAreme hama sakAraNa mauna rahe theM / ApakA prazna saMgata aura anusaMdhivAlA thA / parantu vaha sabhI zrotAoko grAhya ho sake aisA na thA, aura kisI ke. samajhame na Anese vikalpa utpanna karanevAlA thaa| calate hue viSayame zrotAokA zravaNasUtra TUTa jAye, aisA thA / aura Apako svayameva spaSTatA ho gayI hai / aba pUchanA hai ? - +} 2,3 / loga eka kAryakI tathA usake kartAko prazasA karate hai yaha ThIka hai yaha usa kAryakA poSaka tathA usake karttAke utsAhako baDhAnevAlA hai / parantu sAtha hI usa kAryame jo kamI ho use bhI, viveka aura nirabhimAnatAse sabhyatApUrvaka batAnA cAhiye, ki jisase phira truTikA avakAza na rahe aura vaha kArya, truTirahita hokara pUrNa ho jAye / akelI prazasA guNagAna se siddhi nahI hotii| isase to ulaTA mithyAbhimAna baDhatA hai| Ajake mAnapatra Adime yaha prathA vizeSa hai| viveka cAhiye ! 1 5 ma0--sAhaba | candrasUri Apako yAda karake pUchA karate the / Apa, yahA~ haiM, yaha unhe mAlUma nahI thA / Apase milaneke liye Aye hai / 1 RE 201 zrImaMda - parigrahadhArI yatiyokA sanmAna karane se mithyAtvako poSaNa milatA hai, mArgakA virodha hotA hai / dAkSiNya sabhyatAko bhI nibhAnA cAhiye / candrasUri hamAre liye Aye hai / parantu jIvako choDanA acchA nahI lagatA, mithyA caturAIkI bAteM karatI hai, mAna chor3anA rucatA nahI / usase AtmArtha siddha nahI hotA ! hamAre liye Aye, isaliye sabhyatA, dharma ko nibhAneke liye hama unake pAsa gaye / pratipakSI sthAnaka - sampradAyavAle kaheMge ki inhe inapara rAga hai, isaliye vahA~ gaye, hamAre pAsa nahI Ate / parantu jIva hetu eva kAraNakA vicAra nahI karatA / mithyA dUSaNa, khAlI Aropa lagAneke liye taiyAra hai / aise vartanake jAnepara chuTakArA hai / bhavaparipAkase sadvicAra sphurita hotA hai aura hetu eva paramArthakA vicAra udita hotA hai / baDe jase kahe vaise karanA, jaise kareM vaise nahI karanA cAhiye / - zrI kabIrakA antara, samajhe, binA bholepanase- loga, unhe parezAna karane lage / - isa vikSepako dUra karaneke liye kabIrajI vezyAke yahA~ jAkara baiTha gaye / lokasamUha vApisa lauTA -1 kabIrajI bhraSTa ho gaye aisA loga kahane lge| sacce bhakta thoDe the kavIrako cipake rahe / kabIrajIkA vikSepa to dUra huA, parantu dUsaroko unakA anukaraNa nahI karanA cAhiye / - } narasiMha mehatA gA gaye hai-, 31 *mArugAyugAze te jhajhA godA khAze / samajhIne gAze te vahelo vaikuNTha jAze // tAtparya yaha ki samajhakara vivekapUrvaka karanA hai / apanI dazAke binA, jIva anukaraNa karane lage to mAra khAkara hI rahegA / isaliye bar3e kahe vaise caahiye| yaha vacana sApekSa he / * ,{ vivekake binA, samajhe binA karanA, kare vaisA nahI karanA 12 -- (dUsare bhoIvADe zrI zAtinAthajIke digavarI-madirame darzana-prasagakA varNana ) pratimAko dekhakara dUrase vandana kiyA / bambaI, kArtika vadI 9, 1956 tIna bAra pacAga praNAma kiyA / zrI AnadaghanajIkA zrI padmaprabhukA stavana sumadhura, gabhIra aura suspaSTa dhvanise gAyA / * bhAvArtha - vinA samajhe merA kahA karaMgA vaha mAra hI khAyegA / namajhakara jo merA anukaraNa karegA vaha jaldI vaikuNThame jAyegA / Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 zrImad rAjacandra / 'jina-pratimAke caraNa dhIre dhIre dbaae|' .' kAyotsarga-mudrAvAlI eka choTI paMcadhAtukI jinapratimA andarase korakara nikAlI thI / vaha siddhakI avasthAme honevAle ghanako sUcaka thIM / usa' avagAhanAko batAkara kahA ki jisa dehase AtmA saMpUrNa siddha hotA hai usa dehapramANase kiMcit nyUna jo kSetrapramANa dhana ho vaha avagAhanA hai / jIva alaga alaga siddha hue| ve eka kSetrame sthita honepara bhI pratyeka pRthak pRthak hai / nija kSetra dhanapramANa avagAhanAse haiN|' pratyeka siddhAtmAkI jJAyaka sattA lokAlokapramANa, lokake jJAtA honepara bhI lokase bhinna hai| 1 bhinna bhinna pratyeka dIpakakA prakAza eka ho jAnepara bhI dIpaka jaise bhinna bhinna haiM, isa nyAyase pratyeka siddhAtmA bhinna bhinna hai| - ye muktAgiri Adi tIrthoke citra haiN| / / . yaha gomaTezvara nAmase prasiddha zrI' bAhubalasvAmIkI pratimAkA citra hai| beMgalorake pAsa ekAta jaMgalame parvatamese korakara nikAlI huI sattara phuTa U~cI yaha bhavya pratimA hai| AThavI sadIme zrI cAmuMDarAyane isakI pratiSThA kI hai| aDola dhyAname kAyotsarga mudrAme zrI bAhubalajI animeSa netrase khaDe hai / hAtha-pairame vRkSakI latAyeM lipaTI honepara bhI dehabhAnarahita dhyAnastha zrI bAhubalajIko usakA patA nahI hai / kaivalya pragaTa hone yogya dazA honepara bhI jarA mAnakA akura bAdhaka huA hai / "vIrA mArA gaja thakI Utaro" isa mAnarUpI gajase utaraneke apanI bahaneM brAhmI aura sundarIke zabda kRrNagocara honese suvicArame sajja hokara, mAna dUra karaneke liye taiyAra hone para kaivalya pragaTa huaa| vaha ina zrI bAhubalajIko dhyAnastha mudrA hai| / / .. - ( darzana karake zrI madirakI jJAnazAlAme) / zrI gommaTasAra' lekara usakA svAdhyAya kiyaa| zrI 'pADavapurANa' meMse pradyumna adhikArakA varNana kiyA / pradyamnakA vairAgya gaayaa| ", vasudevane pUrvabhavame surUpasaMpanna honeke nidAnapUrvaka ugna tapazcaryA kii| bhAvanArUpa tapazcaryA phalita huI / surUpasapanna deha prApta kii| vaha surUpa aneka vikSepokA kAraNa huaa| striyA~ vyAmugdha hokara pIche ghUmane lgii| nidAnakA doSa vasudevako pratyakSa huaa| vikSepase chUTaneke liye bhAga jAnA pdd'aa| 'mujhe isa tapazcaryAse Rddhi mile yA vaibhava mile yA amuka icchita hove, aisI icchAko nidAna doSa kahate hai / vaisA nidAna bA~dhanA yogya nahI hai / .. .. 1.! . . . . . . / 13 - - - babaI, kAttika vadI 9, 1956 TF- 'avagAhanA arthAt avagAhanA / avagAhanA arthAt kada-AkAra aisA nhii| kitane hI tattvake pAribhASika zabda aise hote hai ki jinakA artha dUsare-zabdose vyakta nahI kiyA jA sakatA, jinake anurUpa dUsare zabda nahI milate, jo samajhe jA sakate haiM, parantu vyakta nahI kiye jA sakate / ___ avagAhanA aisA zabda hai / bahuta bodhase, vizeSa vicArase yaha samajhA jA sakatA hai / avagAhanA kSetrAzrayI hai / bhinna hote hue bhI paraspara mila jAnA, phira bhI alaga rhnaa| isa taraha siddha AtmAkI jitane kSetrapramANa vyApakatA vaha usako avagAhanA kahI hai| ' 73 babaI kArtika vadI 1. 1956 ' ' jo bahuta bhogA jAtA hai vaha bahuta kSINa hotA hai / samatAse karma bhoganese unakI nirjarA hotI hai , ___ ve kSINa hote haiN| zArIrika viSaya bhoganese zArIrika zakti kSINa hotI hai| Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 upadeza nodha 681 jJAnIkA mArga sulabha hai parantu use prApta karanA duSkara hai, yaha mArga vikaTa nahI hai, 'sodhA hai, parantu use pAnA vikaTa hai| prathama saccA jJAnI cAhiye / use pahacAnanA cAhiye / usakI pratIti AnI caahiye| bAdame usake vacanapara zraddhA rakhakara ni zakatAse calatese mArga sulabha hai, paratu jJAnIkA milanA aura pahacAnanA. vikaTa hai, duSkara hai| . . : - 'TPS:/--..., : ghanI jhADIme bhUle paDe hue manuSyako vanopakaThame jAnekA mArgaH koI dikhAye, ki, 'jA, nIce-nIce calA jA / rAstA sulabha hai, yaha rAstA sulabha hai / parantu usa bhUle paDe hue, manuSyake liye jAnAvikaTa hai; isa mArgame jAnese pahu~caMgA yA nahIM, yaha, zakA, ADe AtI hai| zakA kiye binA jJAniyoke mArgakA ArAdhana kare to use pAnA sulabha hai. .... . . . . . . . . . . . , 15 . . - baMbaI, kAttika vadI 11, 1956 1 zrI satzruta , . . , , E-517 12, 1... zrI pADava purAName pradyumna caritra - 11. zrI kSapaNAsAra. TETS , 2 zrI puruSArthasiddhi upAya . . . .12 - zrI labdhisAra ..... / 3 zrI padmanadipaMcavizati 13 zrI trilokasAra ... ... . 4. zrI gommaTasAra' .14. zrI tattvasAra / . . 5 zrI ratnakaraMDa zrAvakAcAra 15 zrI pravacanasAra 6 zrI AtmAnuzAsana / / 16 zrI samayasAra ja . 7 zrI mokSamArgaprakAza / 17 , zrI pacAstikAya, , , . "zrI kArtikeyAnuprekSA - 18. zrI aSTaprAbhata / ' - ' : 9 zrI yogadRSTi samuccaya / / . 19 ' zrI paramAtmaprakAza .. .. - 10. zrI kriyAkoSa - 20 zrI rayaNasAra " Adi aneka hai| idriyanigrahake abhyAsapUrvaka isa satzrutakA sevana karanA yogya hai| yaha phala alaukika hai, amRta hai| 16 / 'bavaI, kAttika vadI 11, 1956 jJAnIko pahacAne, pahacAna kara unakI AjJAkA ArAdhana kreN| jJAnIkI eka AjJAkA ArAdhana karanese anekavidha kalyANa hai| ... jJAnI jagatako tRNavat samajhate hai, yaha unake jJAnakI mahimA samajhe / . . . koI mithyAbhinivezI jJAnakA Dhoga karake jagatakA bhAra vyartha sirapara vahana karatA ho to vaha hAsyapAtra hai| ' babaI, kAttika vadI 11, 1956 vastuta do vastue~ hai-jIva aura ajIva / logone suvarNa nAma kalpita rkhaa| usakI bhasma hokara peTame gyaa| viSTAme pariNata hokara khAda huA, kSetrame ugA, dhAnya huA, logone khAyA, kAlAtarase lohA huA / vastuta eka dravyake bhinna bhinna paryAyoko kalpanArUpase bhinna bhinna nAma diye gye| eka dravyaka bhinna bhinna paryAyo dvArA loga bhrAtime paDa gaye / isa bhrAtine mamatAko janma diyA / ... , / rupaye vastuta haiM, phira bhI lenevAle aura denevAlekA mithyA jhagaDA hotA hai| lenevAleko aghoratAse usakA mana rupaye gaye aisA samajhatA hai / vastuta- rupaye haiN| isI taraha bhinna bhinna kalpanAone bhramajAla Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra 'mokSamAlA' ke "prajJAvabodha' bhAgake 108 manake yahA~ likhAyeMge / parama satzrutake pracArarUpa eka yojanA socI hai / usakA prakAzita hogA / 684 pracAra hokara paramArthamAga babaI, mATuMgA, mArgazIrSa, 1957 25 S zrI 'zAtasudhArasa' kA bhI punaH vivecanarUpa bhASAtara karane yogya hai, so kIjiyegA / 26 'devAgamanabhoyAnacAmarAvivibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyate nAtastvamasi no mahAn // ' stutikAra zrI samatabhadrasUriko vItarAgadeva mAno kahate ho - 'he samatabhadra / yaha hamArI aSTaprAtihArya Adi vibhUti tU dekha, hamArA mahattva dekha / ' taba siMha guphAmese gambhIra cAlase bAhara nikalakara jisa taraha garjanA karatA hai usI taraha zrI samatabhadrasUri garjanA karate hue kahate hai-'devatAokA AnA, AkAzame vicaranA, cAmarAdi vibhUtiyo kA bhoga karanA, cAmara Adike vaibhavase pUjanIya dikhAnA yaha to mAyAvI indrajAlika bhI batA sakatA hai| tere pAsa devokA AnA hotA hai, athavA tU AkAzame vicaratA hai, athavA tU cAmara chatra Adi vibhUtikA upabhoga karatA hai isaliye tU hamAre manako mahAna hai / nahIM, nahI, isaliye tU hamAre manako mahAna nahI, utanese terA mahattva nhii| aisA mahattva to mAyAvI indrajAlika bhI 'dikhA sakatA hai / ' tava phira sadevakA vAstavika mahattva kyA hai ? to kahate hai ki vItarAgatA / isa taraha Age batAte hai / T I ye zrI samatabhadrasUri vikramakI dUsarI zatAbdI me hue the / ve zvetAvara -digavara donome eka sarIkhe sanmAnita haiM / unhone devAgamastotra ( uparyukta stuti isa stotrakA prathama pada hai) athavA AptamImAsA racI hai | tattvArthasUtrake magalAcaraNakI TIkA karate hue yaha devAgamastotra likhA gayA hai aura usapara aSTasahasrI TIkA tathA caurAnI hajAra zlokapramANa 'gaMdhahastI mahAbhASya' TIkA racI gayI haiM / vavaI, ziva, mArgazIrSa, 1957 mokSamArgasya netAra bhettAraM karmabhUbhRtAm / jJAtAraM vizvatattvAnAM vande tadguNalabdhaye // yaha isakA prathama maMgala stotra hai / mokSamArgake netA, karmarUpI parvatake bhettA-bhedana karanevAle, vizva arthAt samagra tattvake jJAtA, jAnanevAle - - unheM guNokI prAptike liye me vadana karatA hU~ / 'AptamImAsA', 'yogabindu' aura 'upamitibhavaprapacakathA' kA gujarAtI bhASAtara kIjiyegA / 'yogavindu' kA bhApAtara huA hai, 'upamitibhavaprapaca' kA ho rahA hai, parantu ve dono phirase karane yogya hai, use kIjiyegA, dhIre-dhIre hogA / lokakalyANa hitarUpa hai aura vaha kartavya hai / apanI yogyatAko nyUnatAse aura jokhimaMdArI na samajhI jA sakanese apakAra na ho, yaha bhI khyAla rakhanekA hai| 227 mana paryAyajJAna kisa taraha pragaTa hotA hai ? sAdhAraNata. pratyeka jIvako matijJAna hotA hai / usake Azrita zrutajJAname vRddhi honese vaha matijJAnakA bala baDhAtA hai, isa taraha anukramase matijJAna nirmala 1 dekheM Aka 946 2. Aka 27 se Aka 31 taka sabhAtake zrI tribhuvanabhAIkI noghamese liye haiM / , Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza noMdha 685 1 honese AtmAko asayamatA dUra hokara sayamatA hotI hai, aura usase mana paryAyajJAna pragaTa hotA hai / usake yogase AtmA marekA abhiprAya jAna sakatA hai / ' 1 1 liga-cihna dekhanese dUsareke krodha, harpa Adi bhAva 'jAne jA sakate haiM, yaha matijJAnakA viSaya hai / vaise cihna na dekhanese jo bhAva jAne jA sakate hai vaha mana paryAyajJAnakA viSaya hai / 2 28 l pA~ca indriyoke viSaya sabandho jisa jIvako mohanIyakarmarUpI kapAyakA tyAga karanA ho, karanA cAhegA taba kara sakegA' aise vizvAsapara rahakara, jo kramaza vaha ekadama tyAga karanekA prasaga Anepara mohanIya karmake balake Age 'zatruko dhIre-dhIre nirbala kiye binA nikAla deneme vaha ekadama asamartha kAraNa usapara mohakA prAbalya rahatA hai / usakA jora kama karaneke hI bAra usapara jaya pAne kI dhAraName vaha ThagA jAtA hai| jaba taka mohavRtti laDaneke liye sAmane nahI AtI tabhI taka " mohavaza "AtmA apanI balavattA' samajhatA hai, parantu ima prakArakI kasauTIkA prasa Anepara AtmAko apanI kAyaratA samajha meM AtI hai / isaliye jaise bane vaise pA~ca indriyoke viSayoko zithila karanA, usame bhI mukhyata upastha indriyako vazame lAnA, isa taraha anukramase dUsarI indriyo ke viSayopara kAbU pAnA / 7 1 iMdriyakai triSayarUpI kSetrakI do tasa jamIna jItane ke liye AtmA 'pRthvIko jItaneme samarthatA mAnatA hai, yaha kaisA AzcaryarUpa hai ? pravRtti ke kAraNa AtmA nivRttikA vicAra nahI kara sakatA, yo kahanA mAtra eka bahAnA hai / yadi thoDe samaya ke liye bhI AtmA pravRtti choDakara pramAdarahita hokara sadA nivRttikA vicAra kare, to usakA bala pravRttime bhI apanA kAryaM kara sakatA hai / kyoki pratyeka vastukA apano nyUnAdhika valavattA ke anusAra ho apanA kArya karanekA svabhAva hai / jisa taraha mAdaka vastu dUsarI khurAka ke sAtha apane asalI svabhAva aura 'jaba vaha usakA ekadama tyAga tyAga karanekA abhyAsa nahI karatA, Tika nahI sakatA; kyoki karmarUpa ho jAtA hai / AtmAkI nirvalatAke liye yadi 'AtmA prayatna kare to eka asamarthatA batAtA hai aura sArI " anusAra pariNamana karaneko nahI bhUla jAtI usI taraha jJAna bhI apane svabhAvako nahI bhUlatA / isaliye pratyeka jIvako pramAdarahita hokara yoga, kAla, nivRtti aura mArgakA vicAra niratara karanA cAhiye / 29 ---- vrata saMbaMdhI yadi pratyeka jIvako vrata lenA ho to spaSTatAke sAtha dUsarekI sAkSIse lenA cAhiye | usame svecchAse vartana nahI karanA cAhiye / vratame raha sakanevAlA AgAra rakhA ho aura kAraNa vizeSako lekara vastukA upayoga karanA paDe to vaisA karaneme svayaM adhikArI nahI bananA cAhiye / jJAnIkI AjJAke anusAra vartana karanA cAhiye / nahI to usame zithila huA jAtA hai, aura vratakA bhaga ho jAtA hai / 30 moha - kaSAya dhI pratyeka jIvakI apekSAse jJAnIne krodha, mAna, mAyA aura lobha, yo anukrama rakhA hai, vaha kSaya honekI apekSA hai / pahale kaSAyake kSayase anukramase dUsare kapAyokA kSaya hotA hai, aura amuka amuka jIvokI apekSA se mAna, mAyA, lobha aura krodha, aisA krama rakhA hai, vaha deza, kAla aura kSetra dekhkr| pahale jIvako Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 zrImad rAjacandra ' phailA diyA hai / usame se jIva-ajIvakA, jaDa- caitanyakA bheda karanA yaha vikaTa ho- paDA hai / , bhramajAla yathArtharUpase dhyAname Aye, to jaDa- caitanya kSIra nIravat bhinna spaSTa bhAsita hotA hai / = hai 18 babaI, kArtika vadI 12, 1956 'inaoNkyulezana' - mahAmArIkA TIkA | TIkeke nAmase DAkTarone yaha pAkhaNDa khaDA kiyA hai / becAre niraparAdha azva Adiko TIkeke bahAne dAruNa, dukha dekara mAra DAlate hai, hiMsA karake pApakA poSaNa karate hai, pApa kamAte hai| pahale pApAnuvadhI puNya upArjana kiyA hai, usake prabhAvase vartamAname ve puNya bhogate haiM, parantu pariNAmame pApa mola lete haiM, yaha una becAre DAkTarokoM patA nahI hai / " TIkese roga dUra ho tabakI bAta taba, parantu abhI to hiMsA pratyakSa hai / TIkese eka rogako nikAlate dUsarA roga bho khaDA ho jAye / ' 19 aas, kArtika vadI 12, 1956 2 . .. prArabdha aura puruSArthaM ye zabda samajhane yogya haiM / puruSArtha kiye binA prArabdhakI khabara nahI par3a sakato / prArabdhame hogA so hogA yo kahakara baiThe rahane se kAma nahI calatA / niSkAma puruSArtha karanA cAhiye / prArabdhakA samapariNAmase vedana karanA - bhoga lenA, yaha mahAna puruSArtha hai / sAmAnya jIva samapariNAmase vikalparahita hokara prArabdhakA vedana nahI kara sakatA, viSama pariNAma hotA hI hai / isaliye use na hone deneke liye, kama honeke liye udyama karanA cAhiye / samatA aura nirvikalpatA satsagase AtI hai aura baDhatI hai / ' T 20 , morabI, vaizAkha sudI 8, 1956 'bhagavadgItA' me pUrvApara virodha haiM, use dekhaneke liye use de rakhA hai / pUrvApara virodha kyA hai yaha avalokana karanese mAlUma ho jAyegA / pUrvApara avirodhI darzana evaM vacana to vItarAga ke hai / bhagavadgItApara bahutase bhASya aura TIkAe~ race gaye haiM- vidyAraNyasvAmIkI 'jJAnezvarI' Adi / pratyekane apanI mAnyatAke anusAra TIkA banAyI hai| thiyaoNsaoNphIvAlo TIkA jo Apako dI hai vaha adhikAza spaSTa hai | maNilAla nabhubhAIne gItApara vivecanarUpa TIkA karate hue bahuta mizratA lA dI hai, mizrita khicar3I banA dI hai / * vidvattA aura jJAna ina donoko eka na samajheM, dono eka nahI haiM / vidvattA ho, phira bhI jJAna na ho / saccI vidvattA to yaha hai ki jo AtmArthake liye ho, jisase AtmArtha siddha ho, Atmatva samajha J, - Aye, prApta kiyA jAye / , jahA~ AtmArtha hotA hai vahA~ jJAna hotA hai, vidvattA ho yA na bhI ho / 116 10 maNibhAI kahate haiM (SaDdarzanasamuccayakI prastAvanAme ) ki haribhadrasUriko vedAtakA jJAna na thA, vedAtakA jJAna hotA to aisI kuzAgra buddhivAle haribhadrasUri jainadarzanakI orase apanI vRttiko phirAkara vedAta ho jAte / maNibhAI ke ye vacana gADha matAbhinivezase nikale haiM / haribhadrasUriko vedAtakA jJAna thA yA nahI, isa bAtako, maNibhAIne yadi haribhadrasUrikI 'dharmasagrahaNI' dekhI hotI, to unhe khabara paDa jaatii| haribhadrasUriko vAta Adi sabhI darzanokA jJAna thA / una saba darzanokI paryAlocanApUrvaka unhone jainadarzanako pUrvApara aviruddha pratIta kiyA thA / yaha avalokanase mAlUma hogA / ' SaDdarzanasamuccaya' ke bhASAMtarame doSa honepara bhI maNibhAIne bhASAtara ThIka kiyA hai| anya aisA bhI nahI kara sakate / yaha sudhArA jA sakegA / } 15 T 21 zrI morabI, vaizAkha sudI 9, 1956 vartamAnakAlame kSayarogako vizeSa vRddhi huI hai aura ho rahI hai / isakA mukhya kAraNa brahmacaryakI kamo, Alasya aura viSaya AdikI Asakti hai / kSayarogakA mukhya upAya brahmacarya sevana, zuddha sAttvika AhAra -pAna aura niyamita vartana hai / Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 23 upadeza noMdha 683 __ morabI, ASADha sudI, 1956 'prazamarasanimagnaM dRSTiyugmaM prasanna vadanakamalamaMkaH kaaminiisgshuunyH| ___ karayugamapi yatte zastrasaMbaMdhavaMdhyaM, tadasi jagati devo vItarAgastvameva // ' 'tere do cakSu prazamarasame DUbe hue hai, paramazAta rasakA anubhava kara rahe hai / terA mukhakamala prasanna hai; usame prasannatA vyApta ho rahI hai| terI goda strIke sagase rahita hai| tere do hAtha zastrasabadharahita haiM-tere hAthome zastra nahI haiM / isa taraha tU hI jagatame vItarAgadeva hai|' deva kauna ? vItarAga / darzanayogya mudrA kaunaso ? jo vItarAgatA sUcita kare vaha / 'svAmI kArtikeyAnuprekSA' vairAgyakA uttama grantha hai| dravyako, vastuko yathAvat dRSTime rakhakara isame vairAgyakA nirUpaNa kiyA hai| dravyakA svarUpa batalAnevAle cAra zloka adbhuta hai| isake liye isa grathakI rAha dekhate the| gata varSa jyeSTha mAsame madrAsakI ora jAnA huA thaa| kArtikasvAmI isa bhUmime bahuta vicare haiM / isa taraphake nagna, bhavya, U~ce, aDola vRttise khaDe pahADa dekhakara svAmI kArtikeya AdikI aDola, vairAgyamaya digabaravRtti yAda AtI thii| namaskAra una svAmI kArtikeya aadiko| - morabI, zrAvaNa vadI 8, 1956 'SaDdarzanasamuccaya' aura 'yogadRSTisamuccaya' kA bhASAMtara gujarAtIme karane yogya hai / 'SaDdarzanasamuccaya' kA bhASAtara huA hai parantu use sudhArakara phirase karanA yogya hai| dhIre dhIre hogA, kre| AnaMdaghanajIkI caubIsIkA artha bhI vivecanake sAtha likhe / namo durvArarAgAdivairivAra nivAriNe / arhate yoginAthAya mahAvIrAya tAyine // zrI hemacandrAcArya 'yogazAstra' kI racanA karate hue magalAcaraName vItarAga sarvajJa arihata yogInAtha mahAvIrako stutirUpase namaskAra karate hai| 'jo roke ruka nahI sakate, jinako rokanA bahuta bahuta muzkila hai, aise rAga, dveSa, ajJAnarUpI zatruke samUhako jinhone rokA, jItA, jo vItarAga sarvajJa hue, vItarAga sarvajJa honese jo arhanta pUjanIya hue, aura vItarAga arhanta honese, jinakA mokSake liye pravartana hai aise bhinna bhinna yogiyoMke jo nAtha hue, netA hue, aura isa taraha nAtha honese jo jagatake nAtha, tAta, aura trAtA hue, aise jo mahAvIra haiM unha namaskAra ho / yahA~ saddevake apAyApagamAtizaya, jJAnAtizaya, vacanAtizaya aura pUjAtizaya sUcita kiyA hai| isa magala statime samagra 'yogazAstra' kA sAra samA diyA hai| saddevakA nirUpaNa kiyA hai| samagra pastusvarUpa, tattvajJAnakA samAveza kara diyA hai| kholanevAlA khojI caahiye| ... laukika-meleme vRttiko cacala karanevAle prasaga vizeSa hote haiN| saccA melA satsagakA hai| aise navRttikI cacalatA kama hotI hai, dUra hotI hai| isaliye jJAniyone satsaga-melekA bakhAna kiyA hai. vaDhavANakempa, bhAdrapada vadI, 1956 ___'mokSamAlA' ke pATha hamane mApa mApa kara likhe haiN| punarAvRttike bAreme Apa yathAsukha pravatti kr| katipaya vAkyoke nIce lakIra khIcI hai, vaisA karanekI jarUrata nahIM hai / zrotA-vAcakako yathAsaMbhava apane abhiprAyase prerita na karanekA lakSya rkheN| zrotA-vAcakame svata abhiprAya utpanna hone deN| sArAsArake tolanakA kArya svaya vAcaka-zrotApara choDa deN| hama unheM prerita kara, uname svaya utpanna ho sakanevAle abhiprAyako roka na deN| upadeza kiyA hai| 24 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 zrImad rAjacandra 'mokSamAlA' ke "prajJAvabodha' bhAgake 108 manake yahA~ likhaayeNge| parama satzrutake pracArarUpa eka yojanA socI hai| usakA pracAra hokara paramArthamAga prakAzita hogaa| babaI, mATuMgA, mArgazIrSa, 1957 zrI 'zAtasudhArasa' kA bhI punaH vivecanarUpa bhASAtara karane yogya hai, so kiijiyegaa| 26 babaI, ziva, mArgazIrSa, 1957 'devaagmnbhoyaancaamraadivibhuutyH| mAyAviSvapi dRzyaMte nAtastvamasi no mahAn // ' - stutikAra zrI samatabhadrasUriko vItarAgadeva mAno kahate ho-'he samatabhadra | yaha hamArI aSTaprAtihArya Adi vibhUti tU dekha, hamArA mahattva dekha / ' taba siMha guphAmese gambhIra cAlase bAhara nikalakara jisa taraha garjanA karatA hai usI taraha zrI samatabhadrasUri garjanA karate hue kahate hai-'devatAokA AnA, AkAzame vicaranA, cAmarAdi vibhUtiyokA bhoga karanA, cAmara Adike vaibhavase pUjanIya dikhAnA yaha to mAyAvI indrajAlika bhI batA sakatA hai| tere pAsa devokA AnA hotA hai, athavA tU AkAzame vicaratA hai, athavA tU cAmara chatra Adi vibhUtikA upabhoga karatA hai isaliye tU hamAre manako mahAna hai | nahI, nahI, isaliye tU hamAre manako mahAna nahI, utanese terA mahattva nhiiN| aisA mahattva to mAyAvI indrajAlika bhI dikhA sakatA hai|' taba phira saddevakA vAstavika mahattva kyA hai ? to kahate hai ki vItarAgatA / isa taraha Age batAte hai| ___ ye zrI samatabhadrasUri vikramakI dUsarI zatAbdIme hue the| ve zvetAbara-digabara donome eka sarIkhe sanmAnita hai / unhone devAgamastotra (upayukta stuti isa stotrakA prathama pada hai) athavA AptamImAsA racI hai / tattvArthasUtrake magalAcaraNakI TIkA karate hue yaha devAgamastotra likhA gayA hai aura usapara aSTasahasrI TIkA tathA caurAsI hajAra zlokapramANa 'gadhahastI mahAbhASya' TIkA racI gayI haiN| mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAm / jJAtAraM vizvatattvAnAM vande tadguNalabdhaye // .. yaha isakA prathama magala stotra hai| mokSamArgake netA, karmarUpI parvatake bhettA-bhedana karanevAle, vizva arthAt samagra tattvake jJAtA, jAnanevAle-unhe guNokI prAptike liye mai vadana karatA huuN| 'AptamImAsA', 'yogabindu' aura 'upamitibhavaprapacakathA' kA gajarAtI bhASAtara kIjiyegA / 'yogavindu' kA bhASAtara huA hai, 'upamitibhavaprapaMca' kA ho rahA hai, parantu ve dono phirase karane yogya hai, use kIjiyegA, dhIre dhIre hogaa| lokakalyANa hitarUpa hai aura vaha kartavya hai| apanI yogyatAko nyUnatAse aura jokhimadArI na samajhI jA sakanese apakAra na ho, yaha bhI khyAla rakhanekA hai| 227 ___ mana paryAyajJAna kisa taraha pragaTa hotA hai ? sAdhAraNata. pratyeka jovako matijJAna hotA hai / usake Azrita zrutajJAname vRddhi honese vaha matijJAnakA bala baDhAtA hai, isa taraha anukramase matijJAna nimala 1 dekheM Aka 946 / 2 Aka 27 se Aka 31 taka khabhAtake zrI tribhuvanabhAIkI nodhamese liye haiN| Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ } upadeza noMdha 685 honese AtmAko asayamatA dUra hokara saMyamatA hotI hai, aura usase mana paryAyajJAna pragaTa hotA haiN| usake yogase AtmA dUsarekA abhiprAya jAna sakatA hai liMga-cihna dekhane se dUsareke krodha, harSa' Adi bhAva jAne jA sakate haiM, yaha matijJAnakA viSaya hai / vaise cihna na dekhaneseM jo bhAva jAne jA sakate hai vaha mana paryAyajJAnakA viSaya hai| 1 28 16 pA~ca indriyoke viSaya saMbandha jisa jIvako mohanIya karmarUpI kaSAyakA tyAga karanA ho, aura 'jaba vaha usakA ekadama tyAga karanA cAhegA taba kara sakegA' aise vizvAsapara rahakara, jo kramaza tyAga karanekA abhyAsa nahI karatA, vaha ekadama tyAga karanekA prasaga Anepara mohanIya karmake balake Age Tika nahI sakatA, kyoki karmarUpa zatru dhIre-dhIre nirbala kiye binA nikAla deneme vaha ekadama asamartha ho jAtA hai / AtmAkI nirbalatAke kAraNa usapara mohakA prAbalya rahatA hai| usakA jora kama karaneke liye yadi AtmA prayatna kare to eka hI bArame usapara jaya pAnekI dhAraName vaha ThagA jAtA hai| jaba taka mohavRtti laMDane ke liye sAmane nahIM AtI tabhI taka mohavaza 'AtmA apanI balavattA samajhatA hai, parantu imaM prakArakI kasoTIkA 'prasaMga 'Anepara AtmAko apanI kAyaratA samajhame AtI hai / isaliye jaise bane vaise pA~ca indriyoMke viSayoko 'zithila karanA, usameM bhI mukhyata upastha indriyako vazame lAnA, isa taraha anukramase dUsarI indriyo ke viSayopara kAbU pAnA / } iMdriya viSayarUpI kSetrakI do tasU jamIna' jItane ke liye AtmA asamarthatA batAtA hai aura sArI "pRthvIko jItaneme samarthatA mAnatA hai, yaha kaisA AzcaryarUpa hai ? ~151", pravRttike kAraNa AtmA nivRttikA vicAra nahI kara sakatA, yo kahanA mAtra eka bahAnA hai | yadi thoDe samaya ke liye bhI AtmA pravRtti choDakara pramAdarahita hokara sadA nivRttikA vicAra kare, to usakA bala pravRttime bhI apanA kArya kara sakatA hai / kyoki pratyeka vastukA apanI nyUnAdhika balavattA ke anusAra ho apanA kArya karanekA svabhAva hai / 'jisa taraha mAdaka vastu dUsarI khurAka ke sAtha apane asalI svabhAvake anusAra pariNamana karaneko nahI bhUla jAtI usI taraha jJAna bhI apane svabhAvako nahI bhUlatA / isaliye pratyeka jIvako pramAdarahita hokara yoga, kAla, nivRtti aura mArgakA vicAra niratara karanA cAhiye / 29 vrata sabadhI - 1 yadi pratyeka jovako vrata lenA ho to spaSTatAke sAtha dUsarekI sAkSIse lenA cAhiye / usameM svecchAse vartana nahI karanA cAhiye / vratame raha sakanevAlA AgAra rakhA ho aura kAraNa vizeSako lekara vastukA upayoga karanA par3e to vaisA karaneme svaya adhikArI nahIM bananA caahiye| jJAnIkI AjJAke anusAra vartana karanA cAhiye / nahI to usame zithila huA jAtA hai, aura vratakA bhaMga ho jAtA hai / 30 moha - kaSAya savadhI : pratyeka jIvakI apekSA se jJAnIne krodha, mAna, mAyA aura lobha, yo anukrama rakhA hai, vaha kSaya honekI apekSA hai / pahale kapAyake kSayase anukramase dUsare kapAyokA kSaya hotA hai, aura amuka amuka jIvokI apekSA se mAna, mAyA, , lobha aura krodha, aisA krama rakhA hai, vaha deza, kAla aura kSetra dekhkr| pahale jIvakAM Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 686 zrImada rAjacandra dUsarese U~cA mAnA jAneke liye mAna utpanna hotA hai, usake liye vaha chala-kapaTa karatA hai, aura usase paisA paMdA karatA hai, aura vaise karanemeM vighna karanevAle para krodha karatA hai / isa prakAra kapAyakI prakRtiyA~ anukramame ba~dhatI hai; jisame lobhako itanI balavattara miThAsa hai, ki usame jIva mAna bhI bhUla jAtA hai, aura usakI paravAha nahIM karatA, isaliye mAnarUpI kapAyako kama karanese anukramase dUsare kaSAya apane Apa kama ho jAte hai / 31 AsthA tathA zraddhA pratyeka jIvako jIvake astitvase lekara mokSa takakI pUrNarUpase zraddhA rakhanI cAhiye / isame jarA bhI zaka nahI rakhanI cAhiye / isa jagaha azraddhA rakhanA, yaha jIvake patita honekA kAraNa hai, aura yaha aisA sthAnaka hai ki vahA~se giranese koI sthiti nahI rahatI / aMtarmuhUrttame mattara koTAkoTi sAgaropamakI sthiti ba~dhatI hai, jisake kAraNa jIvako asakhyAta bhavome bhramaNa karanA par3atA hai / cAritramohase patita huA jIva to ThikAne A jAtA hai, parantu darzanamohase patita huA jIva ThikAne nahI AtA, kyoki samajhane meM phera honese karaneme phera ho jAtA hai / vItarAgarUpa jJAnIke vacanome anyathA bhAva honA sambhava hI nahI hai / usakA ajalavana lekara dhruvatArekI bhA~ti zraddhA itanI dRDha karanA ki kabhI vicalita na ho / java java zakA honekA prasaMga Aye tava tava jIvako vicAra karanA cAhiye ki usame apanI bhUla hI hotI hai| vItarAga purupone jisa matise jJAna kahA hai, vaha mati isa jIvame hai nahI; aura isa jIvako mati to zAkame namaka kama paDA ho to utaneme hI ruka jAtI hai| to phira vItarAgake jJAnakI matikA mukAbalA kahA~se kara sake ? isaliye vArahave guNasthAnake anta taka bhI jIvako jJAnIkA avalavana lenA cAhiye, aisA kahA hai / adhikArI na honepara bhI jo U~ce jJAnakA upadeza kiyA jAtA hai vaha mAtra isaliye ki jIvane apaneko jJAnI tathA catura mAna liyA hai, usakA mAna naSTa ho aura jo nIceke sthAnakose vAteM kahI jAtI hai, ve mAtra isaliye ki vaimA prasaMga prApta honepara jIva nocekA nIce hI rahe / babaI, Azvina 1949 32 je sabuddhA mahAbhAgA vIrA asamattadasiNo / asuddha tesi parakkataM saphalaM hoi savvaso // 22 // je ya buddhA mahAbhAgA vorA sammattadasiNo / suddhaM tesi parakkataM aphalaM hoi sanvaso // 23 // - zrI sUyagaDAga sUtra, vIryAdhyayana TavA~, gAthA 22-23 UparakI gAthAome jahA~ 'saphala' zabda hai vahA~ 'aphala' ThIka lagatA hai, aura jahA~ 'aphala' zabda hai vahA~ 'maphala' zabda ThIka lagatA hai, isaliye usame lekhana-dopa hai yA varAvara hai ? isakA samAdhAna - yahA~ lekhana-dopa nahIM haiM / jahA~ 'saphala' zabda hai vahA~ saphala ThIka hai aura jahA~ 'aphala' zabda hai vahAM aphala ThIka hai / mithyAdRSTikI kriyA saphala hai-phalamahita hai, arthAt use puNya pApakA phala bhoganA hai / samyagdRSTikI kriyA aphala hai-phalarahita hai, use phala nahI bhoganA hai, arthAt nirjarA hai| ekakI, mithyAdRSTikI kriyAko masArahetuka saphalatA hai, ora dUsarekI, mamyagdRSTikI kriyAkI sasArahetuka aphalatA hai, yo paramArtha samajhanA yogya hai / Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza nodha 687 . .. ... . 33 - '" vaizAkha, 1950 . nityaniyama, ..... / OM zrImatparamagurubhyo namaH / . savere uThakara IryApathikI pratikramaNa karake rAta-diname jo kucha aThAraha pApasthAnakame pravRtti haI ho, samyagjJAna-darzana-cAritra, sabaMdhI tathA pacaparamapada savadhI jo kucha aparAdhu huA ho, kisI bhI jIvake prati kicit mAtra bhI aparAva kiyA ho, vaha jAne anajAne, huA ho, usa sabako kSamAnA, usakI niMdA karanA, vizeSa niMdA karanA, AtmAmese usa aparAdhakA - visarjana karake ni zalya. honaa| rAtriko sote samaya bhI isI taraha krtaa|.... ... ..... . . . ... ... . ... zrI satpuruSake darzana karake cAra,ghaDoke liye sarva sAvadha vyApArase nivRtta hokara eka Asanapara sthiti krnaa| usa samayame 'paramaguru' zabdakI pAMca mAlAeM ginakara do ghaDI taka satzAstrakA adhyayana karanA / usake bAda eka ghar3I kAyotsarga karake zrI satpuruSoMke vacanokA, usa kAyotsargame japa-raTana karake savRttikA anusadhAna krnaa| usake bAda AdhI ghaDIme bhaktiko vRttiko utsAhita karanevAle pada (AjJAnusAra) bolanA, / AdhI ghar3Ime 'paramaguru' zabdakA kAyotsargake rUpame japa, karanA, aura 'sarvajJadeva' isa nAmako pA~ca mAlAeM ginnaa| abhI adhyayana karane yogya zAstra-vairAgyazataka, idriyaparAjayazataka, zAtasudhArasa, adhyAtmakalpadruma, yogadRSTisamuccaya, navatattva,, mUlapaddhati,karmagratha, dharmabiMdu, AtmAnuzAsana, bhAvanAbodha, mokSamArgaprakAza, mokSamAlA, upamitibhavaprapaca, adhyAtmasAra, zrI AnadaghanajI kRta caubIsI mese ye stavana-1, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 13, 15, 16, 17, 19, 22 / / / sAta vyasana-(jUA, mAsa, madirA, vezyAgamana, zikAra, corI, parastrI) kA tyaag| , (atha saptavyasana nAma caupAI) / .. "javA', mAmiSa, madirA, dArI, AheTaka', corI', paranArI / ' .. . ehi saptavyasana ''duHkhadAI,' - duritamULa durgatike jaaii||"... . 5,' dasa saptavyasanakA tyAga / rAtribhojanakA tyAga / amukako chor3akara sabhI, vanaspatikA tyAga / amuka tithiyome atyakta vanaspatikA' bhI pratibaMdha / amuka resakA tyAga / abrahmacaryakA tyAga ! parigraha parimANa / - zarIrame vizeSa roga Adike upadravase, bebhAnapanase, rAjA athavA deva Adike balAtkArase yahA~ batAye hae niyamome pravRtti karaneke liye azakta huA jAye to usake liye pazcAttApakA sthAnaka samajhanA / svecchAse usa niyamame kucha bhI nyUnAdhikatA karanekI pratijJA / satpuruSakI AjJAse usa niyamame pheraphAra karanese niyama bhaga nahI! 34 . zrI khabhAta, Asoja sudo, 1951 satya vastake yathArtha svarUpako jaisA jAnanA, anubhava karanA vaisA hI kahanA yaha satya hai| yaha do prakArakA hai-'paramArthasatya' aura 'vyvhaarsty'| .. 'paramArthasatya' arthAt AtmAke sivAya dUsarA koI padArtha AtmAkA nahI ho sakatA, aisA nizcaya jAnakara, bhASA bolaneme vyavahArase deha, strI, putra, mitra, dhana, dhAnya, gRha Adi vastuoke pramagame volanese 1 yaha jo nityaniyama batAyA he vaha 'dhImad ke upadezAmRtamese lekara zrI khabhAtake 0 mumukSabhAIne yojita kiyA hai| 2 khabhAtake eka mumukSu bhAIne yathAzakti smRtime rakhakara kI huI nopa / Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 zrImada rAjacandra pahale eka AtmAke sivAya dUsarA koI merA nahI hai, yaha upayoga rahanA cAhiye / anya AtmAke sambandhame bolate samaya AtmAme jAti, liMga aura vaise aupacArika bhedavAlA vaha AtmA na honepara bhI mAtra vyavahAranayase kArya ke liye savodhita kiyA jAtA hai, isa prakAra upayogapUrvaka bolA jAye to vaha pAramArthika satya bhASA hai aisA samajheM / 1 dRSTAta - eka manuSya apanI Aropita dehakI, gharakI, strIkI, putrakI yA anya padArthako bAta karatA ho, usa samaya spaSTarUpase una saba padArthoMse vaktA meM bhinna hU~, aura ve mere nahIM hai' isa prakAra spaSTarUpase bolanevAleko bhAna ho to vaha satya kahA jAtA hai / 2 dRSTAta - jisa prakAra koI granthakAra zreNika rAjA aura celanA rAnIkA varNana karatA ho, to ve dono AtmA the aura mAtra zreNikake bhavakI apekSAse unakA sambandha, "athavA strI, putra, dhana, rAjya, AdikA sambandha thA, yaha bAta dhyAname rakhaneke bAda bolanekI pravRtti kare, yahI paramArtha satya hai / vyavahAra satyake Aye binA paramArthasatya vacanakA bolanA nahI ho sakatA / isaliye vyavahArasatya nIce anusAra jAneM jisa prakArase vastukA svarUpa dekhanese, anubhava karanese, zravaNase athavA par3hane se hame anubhavame AyA ho usI prakArase yathAtathyarUpase vastukA svarUpa kahanA ora usa prasagapara vacana bolanA usakA nAma vyavahArasatya hai / dRSTAta - jaise ki amuka manuSyakA lAla ghoDA jagalame dinake bAraha baje dekhA ho, aura kisIke pUchane se usI prakAra se yathAtathya vacana bolanA yaha vyavahArasatya hai / isame bhI kisI prANIke prANakA nAza hotA ho, athavA unmattatAse vacana bolA gayA ho, vaha yadyapi saccA ho to bhI asatya tulya hI hai, aisA jAnakara pravRtti kareM / satya se viparIta use asatya kahA jAtA hai / krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, dugaMchA, ajJAna Adise bolA jAtA hai / Adi mohanI agabhUta haiM / usakI sthiti dUsare sabhI karmose adhika arthAt (70) sattara koDAkoDI sAgaropamakI hai / isa karmakA kSaya hue binA jJAnAvaraNa Adi karmokA sampUrNatAse kSaya nahI ho sakatA / yadyapi gaNitame prathama jJAnAvaraNa Adi karma kahe hai, parantu isa karmako bahuta mahattA hai, kyoki sasArake mUlabhUta rAgadveSakA yaha mUlasthAna hai, isaliye bhavabhramaNa karaneme isa karmakI mukhyatA hai, aisI mohanIyakarmakI balavattA hai, phira bhI usakA kSaya karanA sarala hai / arthAt jaise vedanIyakarma bhoge binA niSphala nahI hotA parantu isa karmake liye vaisA nahI he / mohanIya karmakI prakRtirUpa krodha, mAna, mAyA aura lobha Adi kapAya tathA nokapAyakA anukramase kSamA, namratA, nirabhimAnatA, saralatA, nirdabhatA aura satoSa Adiko vipakSabhAvanAse arthAt mAtra vicAra karanese uparyukta kaSAya niSphala kiye jA sakate hai, nokaSAya bhI vicArase kSINa kiye jA sakate hai, arthAt usake liye bAhya kucha nahI karanA par3atA / 'muni' yaha nAma bhI isa pUrvokta rItise vicAra kara vacana bolane se satya he / bahuta karake prayojanake vinA volanA hI nahI, usakA nAma munitva hai| rAgadvepa aura ajJAnake binA yathAsthita vastukA svarUpa kahate bolate hue bhI munitva - mauna samajheM / pUrva tIrthaMkara Adi mahAtmAone aisA hI vicAra kara mauna dhAraNa kiyA thA, aura lagabhaga sADhe bAraha varSa mauna dhAraNa karanevAle bhagavAna vIra prabhune aise utkRSTa vicArase AtmAmese phirA-phirAkara mohanIyakarma ke sambandhako bAhara nikAla karake kevalajJAnadarzana pragaTa kiyA thaa| AtmA cAhe to satya bolanA kucha kaThina nahI hai / vyavahArasatyabhApA vahuta bAra bolI jAtI hai, parantu paramArthasatya bolane meM nahI AyA, isIliye isa jIvakA bhavabhramaNa nahI miTatA / samyaktva hone ke Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza noMSa 689 bAda abhyAsase paramArthasatya bolA jA sakatA hai, aura phira vizeSa abhyAsase sahaja upayoga rahA karatA hai / asatya bole binA mAyA nahI ho sakatI / vizvAsaghAta karanA isakA bhI asatyame samAveza hotA hai / jhUThe dastAveja karanA, ise bhI asatya jAne / anubhava karane yogya padArthake svarUpakA anubhava kiye binA aura indriya dvArA jAnane yogya padArthake svarUpako jAne binA upadeza karanA, ise bhI asatya samajheM / - to phira tapa ityAdi mAna Adiko bhAvanAse karake, AtmahitArtha karane jaisA dekhAva karanA asatya hI hai, aisA samajheM / akhaDa samyagdarzana prApta ho tabhI sampUrNarUpa se paramArthasatya vacana bolA jA sakatA hai; arthAt tabhI AtmAmese anya padArthako bhinnarUpase upayogame lekara vacanakI pravRtti ho sakatI hai / koI pUche ki loka zAzvata hai yA azAzvata to upayogapUrvaka na bolate hue 'loka zAzvata' hai aisA' yadi kahe to asatya vacana bolA gayA aisA hotA hai| usa vacanako bolate hue, loka zAzvata kyo kahA gayA, usakA kAraNa dhyAna me rakhakara vaha bole to vaha satya samajhA jAtA hai / 'isa' rvyavahAra satyake bhI do prakAra ho sakate haiM - eka sarvathA vyavahArasatya aura dUsarA deza vyavahArasatya / nizcaya satyapara upayoga rakhakara, priya arthAt jo vacana anyako athavA jisake savadhame bolA gayA ho use prItikara ho, aura pathya eva guNakara ho, aisA hI satya vacana bolanevAle prAya sarvavirati munirAja ho sakate haiM / ' + 1 2 sasArapara abhAva rakhanevAlA honepara bhI pUrvakarmase, athavA dUsare kAraNase sasArame rahanevAle gRhasthako dezase satyavacana bolanekA niyama rakhanA yogya hai / vaha mukhyataH isa prakAra hai . 'kunyAlIka, manuSyasaMbadhI asatya, gavAlIka, pazusabadhI asatya, bhaumAlIka, bhUmisabadhI asatya, jhUThI sAkSI, aura yAtI asatya arthAt vizvAsase rakhaneke liye diye hue dravyAdi padArtha vApasa mAMganepara, usa sabaMdhI inakAra kara denA, 'ye pA~ca sthUla bheda hai / isa sambandha'me' vacana bolate hue paramArthaM satya para dhyAna rakhakara, yathAsthita arthAt jisa prakArase vastuokA samyak svarUpa ho usI prakArase hI kahanekA jo niyama hai use deza se vrata dhAraNa karanevAleko avazya karanA yogya hai / isa kahe hue satya sambandhI upadezakA vicAra kara usa kramame avazya AnA hI phaladAyaka hai / 1 + 35 setpuruSa anyAya nahI karate / satpuruSa anyAya kareMge to isa jagatame varSA kisake liye barasegI ? sUrya kisake liye prakAzita hogA ? vAyu kisake liye calegI ? AtmA kaisA apUrva padArtha hai / jaba taka zarIrame hotA hai--bhale hI hajAroM barasa rahe, zarIra nahI saDatA / AtmA pAre jaisA hai / cetana calA jAye to zarIra zaba ho jAye aura saDane lage ! - jIvame jAgRti aura puruSArtha cAhiye / karmabandha ho jAneke bAda bhI usamese (sattAmese udaya- Anese . pahale) chUTanA ho to abAdhAkAla pUrNa hone takame chUTA jA sakatA hai / puNya, pApa aura Ayu, ye kisI dUsareko nahI diye jA skte| unhe pratyeka svaya hI bhogatA hai / svacchadase, svamatikalpanAse aura sadagurukI AjJA ke binA dhyAna karanA yaha taragarUpa hai aura upadeza, vyAkhyAna karanA yaha abhimAnarUpa hai / " hA AtmA pathika hai aura deha vRkSa hai / isa deharUpI vRkSame (vRkSake nIce) jIvarUpI pathikabaTohI vizrAti lene baiThA hai / vaha pathika vRkSako hI apanA mAnane lage yaha kaise calegA ? Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690. zrImad rAjacandra 'sundaravilAsa' sundara, acchA grantha hai| usame kahAM kamI, bhUla he use hama jAnate haiN| vaha kamI dUsarekI samajhame AnA muzkila hai| upadezake liye yaha grantha upakArI hai| chaH darzanopara, dRSTAta-cha bhinna bhinna vaidyokI dukAna hai| uname eka vaidya sampUrNa saccA hai| vaha saba rogoko, unake kAraNoko aura unake dUra karaneke upAyoko jAnatA hai| usakA nidAna evaM cikitsA sacce honese rogIkA roga nirmala ho jAtA hai| vaidya kamAI bhI acchI karatA hai / yaha dekhakara dUsare pA~ca kUTavaidya bhI apanI-apanI dukAna kholate haiN| usame jitanI sacce vaidyake gharakI davA apane pAsa hotI hai utanA to rogIkA roga ve dUra karate haiM, aura dUsarI apanI kalpanAse apane gharakI davA dete haiM, usase ulaTA roga vaDha jAtA hai, parantu davA sastI dete hai isaliye lobhake mAre loga leneke liye bahuta lalacAte haiM, aura ulaTA nukasAna uThAte haiN| isakA upanaya yaha hai ki saccA vaidya vItarAgadarzana hai, jo sampUrNa satya, svarUpa hai| vaha moha, vipaya Adiko, rAgadvepako, hiMsA Adiko sampUrNa dUra karaneko kahatA hai jo viSayavivaza rogIko maha~gA par3atA hai, acchA nahI lgtaa| aura dUsare pA~ca kUTavaidya hai ve kudarzana haiM, ve jitanI vItarAgake gharakI - bAteM karate haiM usa hada taka to roga dUra karanekI bAta hai, parantu sAtha sAtha mohakI, sasAravRddhikI, mithyAtvakI, hiMsA AdikI dharmake bahAneme bAta karate hai, vaha apanI kalpanAkI hai, aura vaha sasArarUpa, roga dUra karaneke badale vRddhikA kAraNa hotI hai| viSayame Asakta pAmara sasArIko mohakI bAte to mITho lagatI hai, arthAt sastI paDatI haiM, isaliye kUTa vaidyakI tarapha AkarSita hotA hai, parantu pariNAmame adhika rogI ho jAtA hai| vItarAgadarzana trivedya jaisA hai, arthAt (1) rogIkA roga dUra karatA hai (2) norogIko. roga hone nahI detA, aura (3) ArogyakI puSTi karatA hai| arthAt (1) samyagdarzanase jIvakA mithyAtva roga dUra karatA hai, (2) samyagjJAnase jIvako rogakA bhoga honese bacAtA hai aura (3) samyaka cAritrase sampUrNa . zuddha' cetanArUpa ArogyakI puSTi karatA hai|' sa0 1954 - jo sarva vAsanAkA kSaya karatA hai vaha sanyAsI hai / jo indriyoko kAbUme rakhatA hai vaha gosAI hai| jo sasArakA pAra pAtA hai vaha yati (jati) hai| samakitIko ATha madomese eka bhI mada nahI hotaa| (1) avinaya, (2) ahakAra, (3) ardhadagdhatA-apaneko jJAna na hote hue bhI apaneko jJAnI mAna baiThanA, aura (4) rasalubdhatA--ina cAramese eka bhI doSa ho to jIvako samakita nahIM hotA, aisA zrI 'ThANAgasUtra'me kahA hai / -:.-... , muniko vyAkhyAna karanA,paDatA ho to svaya svAdhyAya karatA hai aisA bhAva rakhakara vyAkhyAna kare / muniko mavere svAdhyAyakI AjJA hai, use maname hI kyiA jAtA hai, usake badale vyAkhyAnarUpa svAdhyAya UMce svarase, mAna, pUjA, satkAra, AhAra Adiko apekSAke binA kevala niSkAma buddhise, AtmArthake, . liye kre| .. .. ., :.. .:., . ... krodha Adi kaSAyakA udaya ho, tava usake viruddha hokara use batAnA ;ki tUne mujhe anAdi kAlase hairAna kiyA hai| aba maiM isa taraha terA bala nahIM calane dUMgA / dekha, aba maiM tere viruddha yuddha karane baiThA huuN| nidrA Adi prakRti, -(krodha Adi-anAdi vairI ), unake prati, kSatriyabhAvase vartana kareM, unhe apamAnita kareM, phira bhI na mAneM to unhe krUra banakara zAta kareM, phira bhI na, mAneM to khyAlame rakhakara, Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza nauMdha vakta Anepara unhe mAra DAleM / yo zUra kSatriyasvabhAvase vartana kareM, jisase vairIkA parAbhava hokara samAdhi sukha mile| ' 'prabhupUjAme puSpa caDhAye jAte haiM, usame jisaM gRhasthako harI vanaspatikA niyama nahI he vaha apane hetuse usakA upayoga kama karake prabhuko phUla cddhaaye| tyAgI muniko to puSpa caDhAnekA athavA usake upadezakA sarvathA niSedha hai aisA pUrvAcAryoMkA pravacana hai| - koI sAmAnya mumukSu bhAI-bahana sAdhanake bAreme pUche to ye sAdhana batAyeM--,, ( 1) sAta vyasanakA tyaag| (6 ) 'sarvajJadeva' aura 'paramaguru' kI pAMca pAMca mAlAo" . ( 2) harI vanaspatikA tyaag| , kA japa / . . . (3) kadamUlakA tyaag| (7) bhaktirahasya- dohAkA' paThana mnn| (4) abhakSyakA tyAga / (8) kSamApanAkA pATha / '. (5) rAtribhojanakA tyaag| (9) satsamAgama aura satzAstrakA sevana / ., _ 'sijjhati', phira 'bujjhati', phira 'muccati', phira 'pariNikvAyati', phira 'savvadukkhANamatakarati', ina zabdokA rahasyArtha vicArane yogya hai / 'sijjhati' arthAt siddha hote haiM, usake bAda 'bujjhati' arthAt bodhasahita-jJAnasahita hote haiM aisA cita kiyA hai| siddha hone ke bAda koI AtmAkI zUnya (jJAnarahita) dazA mAnate hai usakA niSedha bujjhati se kiyA gyaa| isa taraha siddha aura buddha honeke bAda 'muccati' arthAt sarva karmase rahita hote haiM aura usake bAda pariNivvAyati' arthAt nirvANa pAte haiM, karmarahita honese phira janma-avatAra dhAraNa nahIM karate / mukta jIva kAraNavizeSase avatAra dhAraNa karate haiM, isa matakA 'pariNivAyati se niSedha sUcita kiyA hai| bhavakA kAraNa karma, usase sarvathA jo mukta hue haiM ve phirase bhava dhAraNa nahIM karate / kAraNake binA kArya nahIM hotaa| isa taraha nirvANaprApta 'savvadukkhANamatakarati' arthAt sarva du khokA ata karate haiM, unako duHkhakA, sarvathA abhAva ho jAtA hai, ve sahaja svAbhAvika sukha AnandakA anubhava karate haiM / aisA kahakara mukta AtmAoko zUnyatA hai, Ananda nahI hai isa matakA niSedha sUcita kiyA hai| - 37 'ajJAnatimirAdhAnAM jnyaanaajnshlaakyaa| netramunmIlitaM yena tasmai zrIgurave namaH // ajJAnarUpI timira-adhakArase jo agha haiM, unake netroko lisane jJAnarUpI ajanako zalAkA-. aMjanakI salAIse kholA, usa zrI sadguruko namaskAra / / 'mokSamArgasya netAraM bhettAraM krmbhuubhRtaam| . jJAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // ' mokSamArgake netA-mokSamArgame le jAnevAle, karmarUpa parvatake bhetA-bhedana karanevAle, aura samagra tattvoMke jJAtA-jAnanevAle, unhe maiM una guNokI prApti ke liye vandana karatA huuN| yahA~ 'mokSamArgake netA' kahakara AtmAke astitvase lekara usake mokSa aura mokSake upAyasahita sabhI pado tathA mokSaprAptokA svIkAra kiyA hai tathA jova, ajIva Adi sabhI tattvokA svIkAra kiyA hai / mokSa bandhakI apekSA rakhatA hai, vadha, badhake kAraNo-Asrava, puNya-pApa karma aura baMdhanevAle nitya avinAzI AtmAkI apekSA rakhatA hai| isI taraha mokSa, mokSamArgako, savarakI, nirjarAkI, vadhake kAraNo1 Aka 264 ke bIsa dohe / 2. mokSamAlA zilApATha 56 / Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhomada rAjacandra ko dUra karanelpa upAyakI apekSA rakhatA hai| jisane mArga dekhA, jAnA, aura anubhava kiyA hai vaha netA ho sakatA hai| arthAt mokSamArgake netA aisA kahakara use prApta sarvajJa sarvadarzI vItarAgakA svIkAra kiyA hai| isa taraha mokSamArgake netA isa vizeSaNase jova, ajIva Adi navo tattva, chaho dravya, AtmAke astitva __ Adi chaho pada aura mukta AtmAkA svIkAra kiyA hai| mokSamArgakA upadeza karanekA, usa mArgame le jAnekA kArya dehadhArI sAkAra mukta purupa kara sakatA hai, deharahita nirAkAra nahI kara sakatA aisA kahakara AtmA svaya paramAtmA ho sakatA hai, mukta ho sakatA hai, aisA dehadhArI mukta purupa hI upadeza kara sakatA hai aisA sUcita kiyA hai, isase deharahita apauruSeya vodhakA niSedha kiyA hai| 'karmarUpa parvatake bhedana karanevAle' aisA kahakara yaha sUcita kiyA hai ki karmarUpa parvatoko tor3anese mokSa hotA hai; arthAt karmarUpa parvatoko svavIrya dvArA dehadhArIrUpase tor3A, aura isase jIvanmukta hokara mokSamArgake netA, mokSamArgake batAnevAle hue| puna. puna. deha dhAraNa karanekA, janma-maraNarUpa sasArakA kAraNa karma hai, usakA samUla chedana-nAza karanese puna. unhe deha dhAraNa karanA nahI rahatA yaha sUcita kiyA hai / mukta AtmA phirase avatAra nahI lete aisA sUcita kiyA hai| vizvatattvake jJAtA'--samasta dravyaparyAyAtmaka lokAlokake--vizvake jAnanevAle yaha kahakara mukta AtmAkI akhaDa svapara-jJAyakatA sUcita kI hai / mukta AtmA sadA jJAnarUpa hI hai yaha sUcita kiyA hai| 'jo ina guNoMse sahita hai unhe una guNokI prAptike liye maiM vadana karatA hU~', yaha kahakara parama Apta, mokSamArgake liye vizvAsa karane yogya, vandana karane yogya, bhakti karane yogya jisakI AjJAma calanese ni sazaya mokSa prApta hotA hai, unhe pragaTa hue guNoMkI prApti hotI hai, ve guNa pragaTa hote haiM, aisA kauna hotA he yaha sUcita kiyA hai| uparyukta guNovAle mukta parama Apta vandana yogya hote haiM, unhone jo batAyA vaha mokSamArga hai, aura unako bhaktise mokSakI prApti hotI hai, unhe pragaTa hue guNa, unakI AjJAme calanevAle bhaktimAnako pragaTa hote haiM yaha sUcita kiyA hai| zrI kheDA, dvi0 Asoja vado, 1954 pra0-AtmA hai ? zrImadane uttara diyA-haoN, AtmA hai| pra0-anubhavase kahate hai ki AtmA hai ? u0-hA~, anubhavase kahate hai ki AtmA hai / zakkarake svAdakA varNana nahI ho sakatA / vaha to anubhavagocara hai, isI taraha AtmAkA varNana nahI ho sakatA, vaha bhI anubhavagocara hai, parantu vaha hai ho / pra0-jIva eka hai yA aneka hai ? Apake anubhavakA uttara cAhatA huuN| u0-jIva aneka haiN| pra-jaDa, karma yaha vastuta hai yA mAyika hai ? u.-jaDa, karma yaha vastutaH hai, mAyika nahIM hai ' pra0-punarjanma hai ? u0-hA~, punarjanma hai| pra.-vedAtako mAnya mAyika IzvarakA astitva Apa mAnate haiM ? u0-nhii| * zrI meTAke eka vedAtavid vidvAna vakIla pacadIke lekhaka bhaTTa pUjAbhAI somezvarakA yaha prasaga hai| 38* Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza nodha 693 pra0-darpaName paDanevAlA pratibiMba mAtra khAlI dekhAva hai yA kisI, tattvakA banA hunA he ? , u0-darpaName par3anevAlA pratibimba mAtra khAlI dekhAva nahI hai, vaha amuka tattvakA banA huA hai| / ..., , .. . 39 / morabI; mAgha vadI 9, soma (rAtame), 1955 F, karmakI mUla prakRtiyA~ ATha hai, uname cAra ghAtinI aura cAra aghAtinI kahI jAtI haiN| / / ' ..' cAra ghAtinIkA dharma AtmAke guNakA ghAta karanA hai. 'arthAt (1) usa guNako AvaraNa karanA, athavA.(2) usa guNake bala-vIryakA nirodha karanA, athavA (3) use vikala karanA hai, aura isIliye usaH' prakRtiko 'ghAtinI' sajJA dI hai| / _jo AtmAke guNa jJAna aura darzanakA AvaraNa karatA hai use anukramase (1) jJAnAvaraNIya aura (1) darzanAvaraNIya nAma diyA hai / antarAya prakRti isa guNako AvaraNa nahI karatI, parantu usake bhoga, upabhoga Adiko, usake balavIryako rokatI hai| yahA~ para AtmA bhoga Adiko, samajhatA hai, jAnatA-dekhatA hai, isaliye AvaraNa nahIM hai, parantu samajhate hue bhI bhoga Adime vighna antarAya karatI hai, isaliye use AvaraNa nahI paratu atarAya prakRti kahA hai| , ; isa taraha tIna AtmaghAtinI prakRtiyA~ huii| ,cauthI, ghAtinI prakRti, mohanIya hai| yaha prakRti AvaraNa nahI karato, parantu AtmAko mUcchita karake, mohita karake, vikala karatI hai / jJAna-darzana hote hue bhI, aMtarAya na hote hue bhI AtmAko kabhI vikala,karatI hai, ulaTA paTTA ba~dhA deto hai, vyAkula kara detI hai, isaliye ise mohanIya kahA hai| isa taraha ye cAra sarva ghAtinI prakRtiyA~ khii| dUsarI cAra prakRtiyA~ yadyapi AtmAke pradezoke sAtha lagI huI hai tathA apanA kArya kiyA karatI hai, aura udayake anusAra vedI jAtI haiM, tathApi ve 'AtmAke guNako AvaraNa karanerUpase 'yA atarAya karanerUpase yA use vikala karanerUpase ghAtaka nahIM hai, isaliye unhe AghAtinI kahA hai| 40 -- - strI, parigraha Adime jitanA, mUrchAbhAva rahatA hai utanA jJAnakA tAratamya nyUna hai, aisA zrI tIrthakarane nirUpaNa kiyA hai| sapUrNa jJAname vaha mUrchA nahI hotii| . 1. zrI jJAnIpuruSa sasArame kisa prakArase, rahate haiM ? A~khame jaise raja khaTakatI rahatI he vaise jJAnIko kisI kAraNase yA upAdhi prasagase kucha huA ho to vaha magajame pA~ca dasa sera jitanA bojhA ho paDatA hai / aura usakA kSaya hotA hai-tabhI zAnti hotI hai| strI Adike, prasagame AtmAko atizaya atizaya samIpatA ekadama pragaTarUpase bhAsita hotI hai| sAmAnyarUpase strI, cadana, Arogya Adise sAtA aura jvara Adise asAtA rahatI hai, vaha jJAnI aura ajJAnI donoko samAna hai / jJAnIko usa usa prasaMgame harpa-viSAdakA hetu nahI hotA / 41. / cAra goloMke dRSTAtase jIvake cAra prakArase bheda ho sakate hai| 1 momakA golaa| 2. lAkhakA golaa| 3. lakaDIkA golaa| 4. miTTIkA golA / *khabhAtake zrI avAlAlabhAIkI likhI noTamese / Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 bhomad rAjacandra 1 prathama prakArake jIva momake gole jaise kahe haiN| momakA golA jisa taraha tApa laganese pighala jAtA hai, aura phira ThaNDI laganese vaisAkA vaisA ho jAtA hai, usI taraha sasArI jIvako satpuruSakA bodha sunakara saMsArase vairAgya huA, vaha asAra sasArakI nivRttikA ciMtana karane lagA, kuTumbake pAsa Akara kahatA hai ki isa asAra sasArase maiM nivRtta honA cAhatA hU~ | isa bAtako sunakara kuTumbI kopayukta hue / abase tU isa tarapha mata jaanaa| aba jAyegA to terepara sakhtI kareMge, ityAdi kahakara santakA avarNavAda bolakara vahA~ jAnA roka de| isa prakAra kuTumbake bhayase, lajjAse jIva satpuruSake pAsa jAnese ruka jAye, aura phira sasAra kAryame pravRtti karane lage / ye prathama prakArake jIva kahe haiM / .2 dUsare prakArake jIva lAkhake gole jaise kahe hai| lAkhakA golA tApase nahI pighala jAtA parantu agnise. pighala jAtA hai| isa tarahakA jIva satakA bodha sunakara sasArase udAsIna hokara yaha cintana kare ki isa dukharUpa saMsArase nivRtta honA hai, aisA cintana karake kuTumbake pAsa jAkara kahe ki 'mai sasArase nivRtta honA cAhatA huuN| mujhe yaha jhUTha bolakara vyApAra karanA anukUla nahI AyegA,' ityAdi kahaneke vAda kuTumbojana use sakhtI aura snehake vacana kahe tathA strIke vacana use ekAtake samayame bhogame tadAkAra kara ddaaleN| strIkA agnirUpa zarIra dekhakara dUsare prakArake jIva tadAkAra ho jAyeM / santake caraNase dUra ho jaayeN| '', '.. . 3 tIsare prakArake jIva kASThake gole jaise kahe hai| . ", ___ vaha jIva satakA bodha sunakara sasArase udAsa ho gyaa| yaha sasAra asAra hai, aisA vicAra karatA huA kuTumba Adike pAsa Akara kahatA hai ki 'isa asAra sasArase mai khinna huA huuN| mujhe ye kArya karane ThIka nahI lagate / ' ye vacana sunakara kuTumbI use naramIse kahate hai, 'bhAI, apane liye to nivRtti jaisA hai|' usake bAda strI Akara kahatI hai-'prANapati | maiM to Apake binA pala bhI nahI raha sktii| Apa mere jIvanake AdhAra haiN|' 'isa taraha aneka prakArase bhogame Asakta' karaneke liye aneka padArthoMkI vRddhi karate haiM, usame tadAkAra hokara satake vacana bhUla jAtA hai| arthAt jaise 'kASThakA golA 'agnime DAlaneke vAda ' bhasma ho jAtA hai, vaise strIrUpa agnime par3A huA jIva usame bhasma ho jAtA hai| isase saMtake bodhakA vicAra bhUla jAtA hai / strI Adike bhayase satsamAgama nahI kara sakatA, jisase vaha jIva dAvAnalarUpa strI Adi agnime phaMsa kara, vizepa vizeSa viDambanA bhogatA hai / ye tIsare prakArake jIva kahe haiN| . 4. cauthe prakArake jIva miTTIke gole jaise kahe haiN| . vaha puruSa satpuruSakA bodha sunakara idriyake viSayakI upekSA karatA hai| saMsArase mahA bhaya pAkara usase nivRtta hotA hai| usa prakArakA jIva kuTumba Adike pariSahase calAyamAna nahI hotA / strI Akara kahe-'pyAre prANanAtha | isa bhogame jaisA svAda hai vaisA svAda usake tyAgame nahI hai|' ityAdi vacana sunakara mahA udAsa hotA haiM, vicAratA hai ki isa anukUla bhogase yaha jIva bahuta bAra bhUlA hai| jyo jyo usake vacana sunatA hai tyo tyo mahA vairAgya utpanna hotA hai| aura isaliye sarvathA saMsArase nivRtta hotA hai| miTTIkA golA agnime paDanese vizeSa vizeSa kaThina hotA hai, usI taraha vaise puruSa satakA bodha sunakara sasArame nahI paDate / ve cauthe prakArake jIva kahe haiN| code Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 957 __, . . ... upadaza chAyA 'kAviThA, zrAvaNa vadI 2, 1952 .. strI, putra, parigraha Adi bhAvoke prati mUla jJAna honeke bAda yadi aisI bhAvanA rahe ki ''jaba maiM cAhU~gA taba ina strI Adike prasagakA tyAga kara sakU~gA' to yaha mUla jJAnase vacita kara denekI bAta samajheM arthAt mUla jJAname yadyapi bheda nahI paDatA paratu AvaraNarUpaM ho jAtA hai| tathA ziSya Adi athavA bhakti karanevAle mArgase cyuta ho jAyeMge athavA ruka jAyeMge, aisI bhAvanAse yadi jJAnI puruSa bhI vartana kare to jJAnIpuruSako bhI nirAvaraNajJAna AvaraNarUpa ho jAtA hai, aura isIliye vardhamAna Adi jJAnIpuruSa sADhe bAraha varSa taka anidrita hI rahe, sarvathA asagatAko,hI unhone zreyaskara samajhA, eka zabdake uccAra karaneko bhI yathArtha nahI mAnA, ekadama nirAvaraNa, niryoga, nirbhoga aura nirbhaya jJAna honeke vAda upadezakArya kiyA / isaliye 'ise isa taraha kahege to Thoka hai athavA ise isa taraha na kahA jAye to mithyA hai' ityAdi vikalpa sAdhu-muni na kreN| , . ___-niksapariNAma arthAt Akroza pariNAmapUrvaka ghAtakatA karate hue jisame ciMtA athavA bhaya aura bhavabhIratA na ho vaisA pariNAma / / ___ Adhunika samayame manuSyokI kucha Ayu bacapaname jAtI hai, kucha strIke pAsa jAtI hai, kucha nidrAme jAtI hai, kucha dhadheme jAtI hai, aura jo thoDI rahatI hai use kuguru lUTa letA hai| tAtparya ki manuSyabhava nirarthaka. calA jAtA hai| - logoko kucha jhUTha bolakara sadguruke pAsa satsagame AnekI jarUrata nahI hai| loga yo pUche, 'kauna padhAre hai ?' to spaSTa kahe, 'mere parama kRpAlu sadguru padhAre hai| unake darzanake liye jAnevAlA huuN|' tava koI kahe, 'mai Apake sAtha AU~ ?' taba kahe, 'bhAI, ve kucha abhI upadeza denekA kArya karate nahIM haiN| aura / 1 sa0 1952 ke zrAvaNa-bhAdrapada mAsameM ANadake AsapAsa kAviThA, rALaja, vaDavA Adi sthalomeM zrImada kA nivRttike liye rahanA huA thaa| usa samaya unake samIpavAsI bhAI zrI avAlAla lAlacadane prAstAvika upadeza athavA vicArokA zravaNa kiyA thA, jisakI chAyA mAtra unako smRtimeM raha gayI thI usake AnArase unhone bhinna bhinna sthalomeM usa chAyAkA sAra sakSepame likha liyA thA use yahAM dete hai| eka mumukSubhAIkA yaha kahanA hai ki zrI avAlAlabhAIne likhe hue isa upadezake bhAgako bhI dhImI pavAyA thA aura zrImadne usameM kahI kahI sudhAra kiyA thaa| . . Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra ApakA hetu aisA hai ki vahA~ jAyeMge to kucha upadeza suneMge / paratu vahA~ kucha upadeza denekA niyama nahI hai|' taba vaha bhAI pUche, 'Apako upadeza kyo diyA ?" to kahe 'merA prathama unake samAgamame jAnA huA thA aura usa samaya dharmasavadhI vacana sune the ki jisase mujhe aisA vizvAsa huA ki ye mahAtmA haiM / yo pahacAna honese maine unhe hI apanA sadguru mAna liyA hai / ' taba vaha yo kahe, 'upadeza deM yA na deM paraMtu mujhe to unake darzana karane hai / ' taba kahe, 'kadAcit, upadeza na de to Apa vikalpa na kreN|' aisA karate hue bhI jaba vaha Aye tava to harIcchA | paratu Apa svaya kucha vaisI preraNA na kareM ki calo, vahA~ to bodha milegA, upadeza milegA / aisI bhAvanA na svaya kare aura na dUsareko preraNA kre| kAviThA, zrAvaNa vadI 3, 1952 pra0-kevalajJAnIne jo siddhAtokA nirUpaNa kiyA hai vaha 'para-upayoga' hai yA 'sva-upayoga' ? zAstra me kahA hai ki kevalajJAnI sva-upayogame hI rahate haiN| ___u0-tIrthakara kisIko upadeza de to isase kucha 'para-upayoga' nahI kahA jAtA / 'para-upayoga' use kahA jAtA hai ki jisa upadezako dete hue rati, arati, harSa aura ahakAra hote ho / jJAnIpuruSako to tAdAtmyasabadha nahI hotA jisase upadeza dete hue rati-arati nahI hote / rati-arati ho to 'para-upayoga' kahA jAtA hai / yadi aisA ho to kevalI lokAloka jAnate haiM, dekhate hai vaha bhI 'para-upayoga' kahA jaayegaa| paratu aisA nahIM hai, kyoki uname rati-arati bhAva nahI hai| siddhAtakI racanAke viSayame yo samajheM ki apanI baddhi na paha~ce to isase ve vacana asat haiM, aisA na kahe, kyoki jise Apa asat kahate haiM, usI zAstrase hI pahale to Apane jIva, 'ajIva aisA kahanA sIkhA hai, arthAt unhI zAstroMke AdhArase hI Apa jo kucha jAnate hai use jAnA hai, to phira use asat kahanA, yaha upakArake badale doSa karaneke barAbara hai| phira zAstrake likhanevAle bhI vicAravAna the; isaliye ve siddhAtake bAreme jAnate the / mahAvIrasvAmIke bahuta varSoM ke bAda siddhAta likhe gaye haiN| isaliye unhe asata kahanA dopa ginA jaayegaa| 1 / '. . / ___ abhI siddhAtokI jo racanA dekhaneme AtI hai, unhI akSarome anukramase tIrthakarane kahA ho yaha vAta nahIM hai / paratu jaise kisI samaya kisIne vAcanA, pRcchanA, parAvartanA, anuprekSA aura dharmakathA sabadhI pUchA to usa samaya tatsavadhI bAta khii| phira kisIne pUchA ki dharmakathA kitane prakArakI hai to kahA ki cAra prakArakI-AkSepaNI, vikSepaNI, nirvedaNI, savegaNI / isa isa prakArakI bAteM hotI hai use unake pAsa jo gaNadhara hote haiM ve dhyAname rakha lete hai, aura anukramase usakI racanA karate hai| jaise yahA~ koI bAta karanese koI dhyAname rakhakara anukramase usakI racanA karatA hai vaise / bAkI tIrthakara jitanA kahe utanA' kahI unake dhyAname nahI rahatA, abhiprAya dhyAname rahatA hai| phira gaNadhara bhI buddhimAna the, isaliye una tIrthaMkara dvArA kahe hue vAkya kucha uname nahI Aye, yaha vAta bhI nahIM hai| siddhAtoke niyama itane adhika sakhta haiM, phira bhI yati logoko unase viruddha AcaraNa karate hue dekhate haiM / udAharaNake liye, kahA hai ki sAdhako tela nahI DAlanA cAhiye, phira bhI ve DAlate haiN| isase kucha jJAnIko vANIkA doSa nahI hai, paratu jIvako samajhazaktikA doSa hai| jIvame sadbuddhi na ho to pratyakSa yogame bhI use ulaTA ho pratIta hotA hai, Ara jIvame sadbuddhi ho to sulaTA mAlUma hotA hai| jJAnokI AjJAse calanevAle bhadrika mumukSujIvako, yadi gurune brahmacaryake pAlane arthAt strI Adike prasagame na jAne kI AjJA kI ho, to usa vacanapara dRDha vizvAsa kara vaha usa usa sthAname nahI jAtA, taba jise mAtra AdhyAtmika zAstra Adi paDhakara mumukSutA huI ho, use aisA ahaMkAra rahA karatA hai, ki 'isame Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 697 upadeza chAyA bhalA kyA jItanA hai ?', aise pAgalapanake kAraNa vaha vaise strI Adike prasagame jAtA hai| kadAcit usa prasagase eka-do bAra baca bhI jAye parantu bAdameM usa padArthakI ora dRSTi karate hue 'yaha'ThIka hai', aise karate karate use usame Anada Ane lagatA hai, aura isase striyokA sevana karane laga jAtA hai| bholAbhAlA jIva to jJAnokI AjJAnusAra vartana karatA hai, arthAt vaha dUsare vikalpa na karate hue vaise prasagame jAtA ho nahI / isa prakAra, jisa jIvako, 'isa sthAname jAnA yogya nahI' aise jJAnIke vacanokA dRDha vizvAsa hai vaha brahmacarya vratame raha sakatA hai;' arthAt vaha isa akAryameM pravRtta nahI hotaa.| to phira jo jJAnIke AjJAkArI nahI hai aise mAtra AdhyAtmika zAstra paDhakara honevAle mumukSu ahakArame phirA karate hai aura mAnA karate haiM ki 'isame bhalA kyA jItanA hai?' aisI mAnyatAke kAraNa ye jIva patita ho jAte hai, aura Age nahIM baDha sakate / yaha kSetra hai vaha nivRttivAlA hai, parantu jise nivRtti huI ho use vaisA hai| usI taraha jo saccA jJAnI hai, usake sivAya anya koI abrahmacaryavaza na ho,,yaha to kathana mAtra hai.| aura jise nivRtti nahI huI use prathama to yo hotA hai ki yaha kSetra acchA hai, yahA~ rahane jaisA hai, parantu phira yo karate karate vizeSa preraNA honese kSetrAkAravRtti ho jAtI hai| jJAnIkI vRtti kSetrAkAra nahI hotI, kyoki kSetra nivRttivAlA hai, aura svaya bhI nivRtti bhAvako prApta hue haiM, isaliye dono yoga anukUla hai| zuSkajJAniyoko prathama to yo abhimAna rahA karatA hai, ki 'isame bhalA kyA jItanA hai?' parantu phira dhIre dhIre ve strI Adi padArthome pha~sa jAte hai, jaba ki sacce jJAnIko vaisA nahI hotaa| prApta - jJAnaprApta puruSaH / Apta = vizvAsa karane yogya puruSa / / mumukSumAtrako samyagdRSTi jIva nahI samajhanA caahiye| - - jIvako bhulAveke sthAna bahuta haiM, isaliye vizeSa-vizeSa jAgRti rakheM, vyAkula na ho, madatA na kare, aura puruSArthadharmako vardhamAna kre| ' jIvako satpuruSakA yoga milanA durlabha hai| apAramArthika guruko,, yadi apanA ziSya dUsare dharmame calA jAye to bukhAra caDha jAtA hai| pAramArthika guruko 'yaha merA ziSya hai', aisA bhAva nahIM hotaa| koI kuguru-Azrita jIva bodhazravaNake liye sadguruke pAsa eka bAra gayA ho, aura phira vaha apane usa kugarake pAsa jAye, to vaha kuguru usa jIvake manapara aneka vicitra vikalpa akita kara detA hai ki jisase vaha jIva phira sadguruke pAsa na jaayeN| usa vecAre jIvako to sat-asat vANIkI parIkSA nahIM hai, isaliye vaha dhokhA khA jAtA hai, aura sacce mArgase patita ho jAtA hai| ra 3 kAviThA (mahuDI), zrAvaNa vadI 4, 1952 - tIna prakArake jJAnIpurupa haiM-prathama, madhyama, aura utkRSTa / isa kAlame jJAnIpuruSako parama durlabhatA hai, tathA ArAdhaka jIva bhI bahuta kama haiN| pUrvakAlame jIva ArAdhaka aura saskArI the, tathArUpa satsagakA yoga thA, aura satsagake mAhAtmyakA visarjana nahI huA thA, anukramase calA AtA thA, isaliye usa kAlame una saskArI jIvoko matyutpakI pahacAna ho jAtI thii| isa kAlame satpurupakI durlabhatA hai, bahuta kAlase satpuruSakA mArga, mAhAtmya aura vinaya kSINate ho gaye haiM aura pUrvake ArAdhaka jIva kama ho gaye haiM, isaliye jIvako satpurupako pahacAna tatkAla nahIM hotI / vahutase jIva to satpuruSakA svarUpa bhI nahI samajhate / yA to chakAyake rakSaka sAdhuko, yA to zAstra par3he hueko, yA to kisI tyAgIko aura yA to caturako tatpuruSa mAnate haiM, parantu yaha yathArya nahI hai| Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 zrImada rAjacandra satpuruSake sacce svarUpako jAnanA Avazyaka hai| madhyama satpuruSa ho to zAyada thor3e samayame usakI pahacAna honA sambhava hai, kyoki vaha jIvakI icchAke anukUla vartana karatA hai, sahaja bAtacIta karatA hai ora AdarabhAva rakhatA hai, isaliye jIvako prItikA kAraNa ho jAtA hai| parantu utkRSTa satpuruSako to vaisI bhAvanA nahI hotI arthAt nispRhatA honese ve vaisA bhAva nahI rakhate, isaliye yA to jIva ruka jAtA hai yA duvidhAme paDa jAtA hai athavA usakA jo honA ho so hotA hai|| ___jaise bane vaise sadvRtti aura sadAcArakA sevana kreN| jJAnIpuruSa koI vrata nahI dete arthAt jaba pragaTa mArga kahe aura vrata denekI bAta kare taba vrata agIkAra kare / parantu taba taka yathAzakti savrata aura sadAcArakA sevana karaneme to jJAnIpurupakI sadaiva AjJA hai| dabha, ahakAra, Agraha, koI bhI kAmanA, phalakI icchA aura loka dikhAvekI buddhi ye saba doSa haiM unase rahita hokara vrata AdikA sevana kareM, unakI kisI bhI sapradAya yA matake vrata, pratyAkhyAna Adike sAtha tulanA na kareM, kyoki loga jo vrata paccakkhAna Adi karate hai uname uparyukta doSa hote hai / hame to una doSose rahita aura AtmavicArake liye karane haiM, isaliye unake sAtha kabhI bhI tulanA na kreN| . . . uparyukta doSoko choDakara sabhI savRtti aura sadAcArakA uttama prakArase sevana kreN| ' jo nidaMbhatAse, nirahakAratAse aura niSkAmatAse savrata karatA hai use dekhakara aDosI-paDosI aura dUsare logoko bhI use agIkAra karanekA bhAna hotA hai / jo kucha bhI savrata kareM vaha lokadikhAveke liye nahI apitu mAtra apane hitake liye kreN| nirdabhatAse honese logopara usakA asara turanta hotA hai / koI bhI dabhase dAlame Uparase namaka na letA ho aura kahe ki 'mai Uparase kucha nahI letA, kyA nahI calatA? isase kyA ?" isase kucha logopara asara nahIM hotaa| aura jo kiyA ho vaha bhI ulaTA karmabaMdhake liye ho jAtA hai| isaliye yoM na karate hue nirdabhatAse aura uparyukta dUSaNa choDakara vrata Adi kreN| pratidina niyamapUrvaka AcArAga Adi paDhA kareM / Aja eka zAstra paDhA aura kala dUsarA paDhA yo na karate hue kramapUrvaka eka zAstrako pUrA kreN| AcArAgasUtrame kitane hI Azaya gambhIra hai, sUtrakRtAgame bhI gambhIra hai, uttarAdhyayaname bhI kisI kisI sthalame ' gambhIra hai| dazavaikAlika sugama hai| AcArAgame koI sthala, sugama hai, parantu gambhIra hai| sUtrakRtAga kisI sthalame sugama hai, uttarAdhyayana kisI jagaha sugama hai, isaliye niyamapUrvaka par3heM / yathAzakti upayogapUrvaka gaharAIme jAkara ho sake utanA vicAra kre| deva arihata, guru nigraMtha aura kevalIkA prarUpita dharma, ina tInoko zraddhAko jainame samyaktva kahA hai / mAtra guru asat honese deva aura dharmakA bhAna na thA / sadguru milanese usa deva aura dharmakA bhAna huaa| isaliye sadguruke prati AsthA yahI samyaktva hai| jitanI jitanI AsthA aura apUrvatA utanI utanI samyaktvakI nirmalatA smjheN| aisA saccA samyaktva prApta karanekI icchA, kAmanA sadaiva rkheN| - kabhI bhI daMbhase yA ahakArase AcaraNa karanekA jarA bhI maname na laayeN| jahAM kahanA yogya ho vahA~ kahe, parantu sahaja svabhAvase kahe / madatAse na kahe aura Akrozase bhI na kahe / mAtra sahaja svabhAvase zAtipUrvaka kahe / . sadvatakA AcaraNa zUratApUrvaka kare, mada pariNAmapUrvaka nahIM / jo jo AgAra batAye ho, uga sabako dhyAname rakheM, parantu bhogateko buddhise unakA bhoga na kreN| satpurupakI teMtIsa AzAtanAe~ Adi TAlanekA kahA hai, unakA vicAra kIjiye / AzAtanA karanekI buddhise AzAtanA kareM / satsaga huA hai usa satsagakA phala honA cAhiye / koI bhI ayogya AcaraNa ho jAye athavA ayogya vrata sevita ho jAye vaha satsagakA phala nahIM hai| satsaga karanevAle jIvase vaisA Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 699 upadeza chAyA vartana nahIM hotA, vaisA vartana kare to lokaniMdAkA kAraNa hotA hai, aura isase satpurupakI niMdA hotI hai| aura satpuruSakI niMdA apane nimittase ho yaha AzAtanAkA kAraNa arthAt adhogatikA kAraNa hotA hai, isaliye vaisA na kreN| ...satsaga huA hai usakA kyA paramArtha ? satsaga huA ho usa jIvako kaisI dazA honI cAhiye ? ise dhyAname leM / pA~ca varSakA satsaga huA hai, to usa satsagakA phala jarUra honA cAhiye aura jIvako tadanusAra calanA cAhiye / yaha vartana jIvako apane kalyANake liye hI karanA cAhiye parantu -loka-dikhAveke liye nahI / jIvake vartanase logome aisI pratIti ho ki ise jo mile haiM vaha avazya hI koI satpuruSa haiN| aura una satpurupake samAgamakA, satsagakA yaha phala hai, isaliye avazya hI vaha satsaga he isame sadeha nhii| '_' vAravAra bodha'sunanekI icchA rakhanekI apekSA satpurupake caraNoke samIpa rahanekI icchA aura ciMtanA vizeSa'rakhe / jo bodha huA hai use smaraNameM rakhakara vicArA jAye to atyanta kalyANakAraka hai| .! ! .. ' '4 rALaja, zrAvaNa vadI 6, 1952 ' / / - bhakti yaha sarvotkRSTa mArga hai / bhaktise ahaMkAra miTatA hai, svacchada dUra hotA hai, aura sIdhe mArgame calA jAtA hai, anya vikalpa dUra hote hai / aisA yaha bhaktimArga zreSTha hai| .' .... pra-AtmAkA anubhava kise huA kahA jAtA hai ? ' ' " u0--jisa taraha talavAra myAnamese nikAlanepara bhinna mAlUma hotI hai usI taraha jise AtmA dehase spaSTa bhinna mAlUma hotA hai use AtmAkA anubhava huA kahA jAtA hai| jisa taraha dUdha aura pAnI mile hue hai usI taraha AtmA aura deha mile hue rahate hai| jisa taraha dUdha aura pAnI kriyA karanese jaba alaga ho jAte hai taba bhinna kahe jAte haiM, usI taraha AtmA aura deha jaba kriyAse alaga, ho jAte hai taba bhinna kahe jAte hai / jaba taka dUdha dUdhake aura pAnI pAnIke pariNAmako prApta nahIM karatA taba taka kriyA karate rahanA caahiye| yadi AtmAko jAna liyA ho to phira eka paryAyase lekara sAre svarUpa takako bhrAti nahI hotii| - , -, apane dopa kama ho jAyeM, AvaraNa dUra ho jAye tabhI samajheM ki jJAnoke vacana sacce hai| ..ArAdhakatA nahI hai, isaliye prazna ula hI. karatA hai| hame bhavya-abhavyakI ciMtA nahIM rakhanI cAhiye / aho | aho ! / apane gharako vAta choDakara bAharakI bAta karatA hai / parantu vartamAname jo upakAraka ho vahI kareM / isaliye abhI to jisase lAbha ho vaisA dharma vyApAra kreN| - jJAna use kahate hai jo harSa-zokake samaya upasthita rahe, arthAt harpa-zoka na ho / - samyagdRSTi harpa-zoka Adike prasagame ekadama tadAkAra nahIM hote| unake nidhvaMsa pariNAma nahI hote; ajJAna khar3A ho ki jAnaneme Anepara turata hI davA dete hai, uname bahuta hI jAgRti hotI hai| jaise korA kAgaja paDhatA ho vaise unhe harSa-zoka nahI hote / bhaya ajJAnakA hai| jaise siMha calA AtA ho to siMhanIko bhaya nahI lagatA, parantu manuSya bhayabhIta hokara bhAga jAtA hai| mAno vaha kuttA calA AtA ho aise siMhanIko lagatA hai| isI taraha jJAnI paudgalika sayogako samajhate hai| rAjya milanepara Anada ho to vaha ajJAna / jJAnIkI dazA bahuta hI adbhuta hai| - yathAtathya kalyANa samajhame nahI AyA usakA kAraNa vacanako AvaraNa karanevAlA durAgraha bhAva. kapAya hai / durAgraha bhAvake kAraNa mithyAtva kyA he yaha samajhame nahI AtA; durAgrahako chor3e ki mithyAtva dUra bhAgane lagatA hai| kalyANako akalyANa aura akalyANako kalyANa samAnA mithyAtva hai| durAgraha Adi bhAvake kAraNa jIvako kalyANakA svarUpa batAnepara bhI samajha nahIM aataa| pAya, darAga Adi Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra choDe na jAyeM to phira ve vizeSa prakAra poDita karate hai / kapAya sattArUpase hai, nimitta Anepara khaDe hote haiM, taba taka khar3e nahIM hote / pra0 - kyA vicAra karanese samabhAva AtA hai ? 700 u0--vicAravAnako pudgalame tanmayatA, tAdAtmya nahI hotA / ajJAnI paudgalika sayogake harSakA patra paDhe to usakA ceharA prasanna dikhAyI detA hai, aura bhayakA patra AtA hai to udAsa ho jAtA hai / sarpa dekhakara AtmavRttime bhayakA hetu ho tava tAdAtmya kahA jAtA hai / jise tanmayatA hotI hai use hI harpa-zoka hotA hai / jo nimitta hai vaha apanA kArya kiye binA nahI rahatA / mithyAdRSTiko bIcame sAkSI ( jJAnarUpI) nahI hai / deha aura AtmA dono bhinna hai aimA jJAnIko bheda huA hai| jJAnoko bIcame sAkSI hai / jJAnajAgRti ho to jJAnake vegase, jo jo nimitta - mile una sabako pIche moDa sakate hai / isaliye jIva jaba vibhAva-pariNAmame rahatA hai usa samaya karma bA~dhatA hai, aura svabhAva-pariNAmame rahatA hai usa samaya karma nahIM bAMdhatA / isa taraha sakSepame paramArtha kahA hai / parantu jova nahI samajhatA, vistAra karanA paDA hai, jisase bar3e zAstrokI racanA huI hai / svacchada dUra ho tabhI mokSa hotA hai / sadguru kI AjJA ke binA AtmArthI jIvake zvAsocchvAsa ke sivAya anya kucha bhI nahI calatA aiso jinendrakI AjJA hai / pra0 - pAMca indriyA~ kisa taraha vaza hotI hai ? - vastuopara tucchabhAva lAnese / jaise phUla sUkha jAnese usakI sugadha thoDI dera rahakara naSTa ho jAtI hai, aura phUla murajhA jAtA hai, usase kucha santoSa nahI hotA, vaise tucchabhAva Anese indriyoke vipayame lubdhatA nahI hotii| pA~ca idriyome jihvA indriyako vaza karanese vAkIkI cAra indriyA~ sahaja hI vaza ho jAtI hai / u0 jJAnIpurupako ziSyane prazna pUchA, "bAraha upAga to bahuta gahana hai, aura isaliye ve mujhase samajhe nahI jA sakate, ataH vAraha upAgakA sAra hI batAye ki jisake anusAra calUM to merA kalyANa ho jaaye|" sadgurune uttara diyA : bAraha upAgakA sAra Apase kahate hai- "vRttiyokA kSaya karanA / " ye vRttiyA~ do prakArakI kahI haiM -- eka bAhya aura dUsarI atara / bAhyavRtti arthAt AtmAse bAhara vartana karanA / AtmAke andara pariNamana karanA, usame samA jAnA, yaha atavRtti / padArthako tucchatA bhAsamAna huI ho to atavRtti rahatI hai / jisa taraha thoDIsI komatake miTTI ke ghaDeke phUTa jAneke bAda usakA tyAga karate hue AtmavRtti kSobhako prApta nahI hotI, kyoki usame tucchatA samajhI gayo hai / isI taraha jJAnIko jagatake sabhI padArtha tuccha bhAsamAna hote haiM / jJAnIko eka rupayese lekara suvarNa ityAdi taka saba padArthame ekadama miTTIpana hI bhAsita hotA hai / strI haDDI mAM kA putalA hai aisA spaSTa jAnA hai, isaliye vicAravAnakI vRtti usame kSubdha nahI hotI, phira bhI mAdhuko aimI AjJA kI hai ki jo hajAroM devAganAose calita na ho sake aisA muni bhI, kaTe hue nAka-kAnavAlI jo sau barasakI vRddha strI hai usake samIpa bhI na rahe, kyoMki vaha vRttiko kSubdha karatI hI hai, aigA jJAnone jAnA hai / sAdhuko itanA jJAna nahIM hai ki vaha usase calita ho na ho sake, aisA mAnakara usake samIpa rahaneko AjJA nahI kii| isa vacanapara jJAnIne svaya hI vizeSa bhAra diyA hai / isIliye yadi vRttiyA~ padArthoMme kSobha prApta kareM to unheM turata hI khIca lekara una vAhyavRttiyokA kSaya kareM / Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 701 caudaha guNasthAna hai ve aza-azase AtmA ke guNa - batAye haiM, aura atame ve kaise hai yaha batAyA hai / jaise eka hIrA hai, usake eka eka karake caudaha pahale banAye to anukramase vizeSa vizeSa kAti pragaTa hotI pragaTa hai, aura caudaho pahala banAnese atame hIrekI sapUrNa spaSTa kAti pragaTa hotI hai / isI taraha sapUrNa guNa honese AtmA sapUrNarUpase pragaTa hotA hai / " Pi TI " caudaha pUrvadhArI gyArahave guNasthAnaMse patita hotA hai, usakA kAraNa pramAda hai / 'pramAdake kAraNase vaha aisA mAnatA hai ki 'aba mujhame guNa prakaTa huaa|' aise abhimAna se pahale guNasthAname jA giratA hai; aura anata kAlakA bhramaNa karanA paDatA hai / isaliye jIva avazya jAgrata rahe, kyoki vRttiyokA prAbalya A F $117751 aisA hai ki vaha hara tarahaseM ThagatA hai / gyArahave guNasthAnase jIva giratA hai 'usakA kAraNa yaha hai ki vRttiyA~ prathama to jAnatI haiM ki 'abhI yaha zUratA meM hai isaliye apanA bala calanevAlA nahI hai'; aura isase cupa hokara saba dabI rahatI hai| 'krodha kaDavA hai isameM ThagA nahIM jAyegA, mAnase bhI ThegA nahI jAyegA, aura mAyAkA bala calane jaisA nahI hai,' aisA vRttiyone samajhA 'ki' turata vahA~ lobhakA udaya ho jAtA hai / 'mujhame kaise Rddhi siddhi aura aizvarya pragaTa hue hai', aisI vRtti vahA~ Age Anese usakA lobha honese jIva vahA~se giratA hai aura pahale guNasthAna AtA hai| 1. " 1 - 'isa kAraNase vRttiyokA upazama karane kI apekSA kSaya karanA cAhiye tAki ye phirase udbhUta na ho / jaba jJAnIpuruSa tyAga karAneke liye kahe ki yaha padArtha choDa de taba vRtti bhulAtI hai ki ThIka hai, maiM do dina ke bAda tyAga karU~gA / ' aise bhulAveme par3atA hai ki vRtti jAnatI hai ki ThIka huA, aDIkA cukA sau varSaM jItA hai| itanemeM zithilatAke kAraNa mila jAte hai ki " isake tyAga se roga ke kAraNa khaDe hoge, isa - liye abhI nahI paraMtu bAdame tyAga kruuNgaa|' isa taraha vRttiyA~ ThagatI haiM / isa prakAra anAdikAlase jIva ThagA jAtA hai / kisIkA bIsa barasakA putra mara gayA ho, usa samaya usa jIvako aisI kaDavAhaTa lagatI hai ki yaha sasAra mithyA hai / paratu dUsare hI dina bAhyavRtti yaha kahakara isa vicArako vismaraNa karA detI hai ki 'isakA laDakA 'kala vaDA ho jAyegA, aisA to hotA hI rahatA hai, kyA kare ?' aisA lagatA hai, paraMtu aisA nahI lagatA ki jisa taraha vaha putra mara gayA, usI taraha maiM bhI mara jAU~gA / isaliye sapajhakara vairAgya pAkara calA jAU~ to acchA hai / aisI vRtti nahI hotI / yo vRtti Thaga letI hai / 1 koI abhimAnI jIva yoM mAna baiThatA hai ki 'maiM paMDita hU~, zAstravettA hU~, catura hU~, guNavAna hU~, loga mujhe guNavAna kahate haiM', paraMtu use jeba tuccha padArthakA sayoga hotA hai taba turata hI usakI vRtti usa ora AkarSita hotI hai| aise jIvako jJAnI kahate hai ki tU jarA vicAra to sahI ki usa tuccha padArthaMkI kImatakI apekSA terI kImata tuccha hai / jaise eka pAIkI cAra voDo milatI hai, arthAt pAva pAI kI eka vor3I hai| usa vIr3IkA yadi tujhe vyasana ho to tU apUrva jJAnIke vacana sunatA ho to bhI yadi vahA~ kahIse bIDIkA dhuA~ A gayA ki tere AtmAmese vRttikA dhuAM nikalane lagatA hai, aura jJAnIke vacanoparase prema jAtA rahatA hai / bIr3I jaise padArthame, usakI kriyAme vRtti AkRSTa honese vRttikSobha nivRtta nahI hotA 'pAva pAIkI bIr3ose yadi aisA ho jAtA hai, to vyasanIkI kImata usase bhI tuccha huI, eka pAIke cAra AtmA hue / isaliye pratyeka padArthame tucchatAkA vicAra kara bAhara jAtI huI vRttiko rokeM, aura usakA kSaya kreN| * 1 ' anAthadAsajIne kahA hai ki 'eka ajJAnIke karor3a abhiprAya haiM aura karoDa jJAniyoM kA eka abhiprAya hai / ' Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 zrImad rAjacandra AtmAke liye jo mokSakA hetu hai vaha 'supcckkhaan'| AtmAke liye jo samArakA hetu hai vaha 'dupaccakkhAna' | DhUMDhiyA aura tapA kalpanA karake jo mokSa jAnekA mArga kahate hai tadanusAra to tIno kAlameM mokSa nahI hai| uttama jAti, AryakSetra, uttama kula aura satsaga ityAdi prakArase AtmaguNa prakaTa hotA hai| . Apane mAnA hai vaisA AtmAkA mUla svabhAva nahIM hai, aura AtmAko karmane kucha ekadama AvRta nahI kara DAlA hai / AtmAke puruSArthadharmakA mArga bilakula khulA hai| vAjare athavA gehU~ke eka- dAneko lAkha varSa taka rakha chor3A ho (saDa jAye yaha bAta hamAre dhyAname hai) paratu yadi use pAnI, miTTI AdikA sayoga na mile to usakA uganA sambhava nahI hai, usI taraha satsaga aura vicArakA yoga na mile to AtmaguNa-pragaTa nahI hotaa| . zreNika rAjA jarakame hai, paratu samabhAvame hai, samakitI hai, isaliye unhe du kha naho hai| cAra lakaDahAroke dRSTAtase cAra prakArake jIva hai :-cAra lakaDahAre jagalame gye| pahale mabane lakaDiyA~ lii| vahA~se Age cale ki cadana aayaa.| vahA~ tInane cadana le liyA / ekane kahA 'nA mAlUma isa tarahakI lakaDiyA~ vikeM yA nahIM, isaliye mujhe to nahI lenI haiN| hama jo roja lete hai vahI mujhe to acchI hai / ' Age calanepara sonA-cA~dI aayaa| tInamese done cadana pheMkakara sonA-cAMdI liyA, ekane nahI liyA / vahA~se Age cale ki ratnacitAmaNi aayaa| domese ekane sonA pheMkakara ratnaciMtAmaNi liyA, ekane sonA rahane diyaa| . -(1) yahA~ isa taraha dRSTAtakA upanaya grahaNa kare ki jisane lakaDiyA~ hI lI aura dUsarA kucha bhI nahI liyA usa prakArakA eka jIva hai ki jisane laukika kAma karate hue jJAnIpurupako nahI pahacAnA, darzana bhI nahI kiyA, isase usake janma-jarA-maraNa bhI dUra nahI hue, gati bhI nahIM sudhrii| - (2) jisane cadana liyA aura lakar3iyAM pheMka dI, vahA~ dRSTAta yo ghaTita kare ki jisane thoDA sA jJAnIko pahacAnA, darzana kiye, jisase usakI gati acchI huii| .. (3) sonA Adi liyA, isa dRSTAtako yo ghaTita kare ki jisane jJAnIko usa prakArase pahacAnA isaliye use devagati prApta huii| - (4) jisane ratnacitAmaNi liyA, isa dRSTAtako yo ghaTita kareM ki jisa jIvako jJAnIkI yathArtha pahacAna huI vaha jIva bhavamukta huaa| eka vana hai / usame mAhAtmyavAle padArtha haiN| unakI jitanI pahacAna hotI hai utanA mAhAtmya lagatA hai, aura uso pramAName vaha use grahaNa karatA hai| isa taraha jJAnIpuruSarUpI vana hai| jJAnI purupakA agamya, agocara mAhAtmya hai| usakI jitanI pahacAna hotI hai utanA usakA mAhAtmya lagatA hai, aura usa usa pramAName usakA kalyANa hotA hai| 'sAsArika khedake kAraNoko dekhakara jIvako kaDavAhaTa mAlUma hote hue bhI vaha vairAgyapara paira rakhakara calA jAtA hai paratu vairAgyame pravRtti nahIM krtii| ... loga jJAnoko lokadRSTise dekhe to pahacAna nahI skte| AhAra Adime bhI jJAnIpuruSakI pravRtti vAhya rahatI hai| kisa taraha ? jo ghaDA Upara (AkAzameM) hai, aura pAnIme khaDe rahakara, pAnIme dRSTi rakhakara, bANa sAdhakara usa ( Uparake ghaDe ) ko vIvanA hai| loga samajhate hai ki bIdhanevAlekI dRSTi pAnIme hai, parantu vAstavame dekheM to jisa ghaDeko vIdhanA hai usakA lakSya karaneke liye vIvanevAlekI dRSTi AkAzame hai / isa taraha jJAnIkI pahacAna kisI vicAravAnako hotI hai| Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 703 dRDha nizcaya kare ki bAhara jAtI huI vRttiyokA kSaya karake aMtavRtti karanA, avazya yahI jJAnIkI AjJA hai / spaSTa prIti se sasArakA vyavahAra karane kI icchA hotI ho to samajhanA ki jJAnIpuruSako dekhA nahI hai / jisa prakAra prathama sasAra me rasasahita vartana karatA ho usa prakAra, jJAnIkA yoga honeke bAda vartana na kare, yahI jJAnIkA svarUpa hai / jJAnIko jJAnadRSTi, atardRSTi se dekhaneke bAda strIko dekhakara rAga utpanna nahI hotA, kyoki jJAnIkA svarUpa viSayasukhakalpanAse bhinna hai| jisane anata sukhako jAnA ho use rAga nahI hotA, aura jise J rAga nahI hotA usIne jJAnIko dekhA hai aura usIne jJAnIpuruSake darzana kiye hai, phira strIkA sajIvana zarIra ajIvanarUpase bhAsita hue binA nahI rahatA, kyoki jJAnIke vacanoko yathArtha rUpase satya jAnA haiM / jJAnIke samopa deha aura AtmAko bhinna -- pRthak pRthak jAnA hai, use deha aura AtmA bhinna-bhinna bhAsita hote hai, aura isase strIkA zarIra aura AtmA bhinna bhAsita hote he / usane strIke zarIrako mAsa, miTTI, haDDI AdikA putalA samajhA hai isaliye usame rAga utpanna nahI hotA / sAre zarIrakA bala, Upara-nIcekA dono kamarake Upara hai / jisakI kamara TUTa gaI hai usakA sArA bala calA gayA / viSayAdi jIvakI tRSNA hai / sasArarUpI zarIrakA bala isa viSayAdi rUpa kamarake Upara haiM / jJAnI puruSakA bodha lagane se viSayAdi rUpa kamara TUTa jAtI hai / arthAt viSayAdikI 'tucchatA' lagatI hai; aura isa prakAra sasArakA bala ghaTatA hai, arthAt jJAnIpurupake bodhame aisA sAmarthya hai| { zrI mahAvIrasvAmIko sagama nAmake devatAne bahuta hI, prANatyAga honeme dera na lage aise paripaha diye / usa samaya kaisI adbhuta samatA / usa samaya unhone vicAra kiyA ki jinake darzana karanese kalyANa hotA hai, nAmasmaraNa karanese kalyANa hotA hai, unake sagame Akara isa jIvako ananta saMsAra baDhanekA kAraNa hotA hai / aisI anukampA Anese A~khame AsU A gaye / kaisI adbhuta samatA / parakI dayA kisa taraha phUTa nikalI thI ! usa samaya moharAjAne yadi jarA dhakkA lagAyA hotA to to turata hI torthaMkaratvakA sabhava, na rahatA, yadyapi devanA to bhAga jAtA / parantu jisane mohanIya malakA mUlase nAza kiyA hai, arthAt mohako jItA hai, vaha moha kaise kare ? zrI mahAvIrasvAmIke samIpa gozAlene Akara do sAdhuoko jalA DAlA, tava yadi thoDA aizvayaM batAkara sAdhuokI rakSA ko hotI to tIrthaMkaratvako phirase karanA paDatA, parantu jise 'mai guru hU~, ye mere ziSya haiM, aisI bhAvanA nahI hai use vaisA koI prakAra nahI karanA paDatA / 'mai zarIra-rakSaNakA dAtAra nahI hU~, kevala bhAva-upadezakA dAtAra hU~, yadi maiM rakSA karU~ to mujhe gozAlekI rakSA karanI cAhiye athavA sAre jagatakI rakSA karanI ucita hai', aisA socA / arthAt tIrthaMkara yo mamatva karate hI nahIM / vedAta isa kAlame caramazarIrI kahA hai / jinendra ke abhiprAyake anusAra bhI isa kAlame ekAvatArI jIva hotA hai / yaha kucha mAmUlI bAta nahI hai kyoki isake bAda kucha mokSa honeme adhika dera nahI hai / jarA kucha bAkI rahA ho, rahA hai vaha phira sahajame calA jAtA hai| aise puruSa kI dazA, vRttiyA~ kaisI hotI hai ? anAdiko bahutaso vRttiyA~ zAta ho gayI hotI hai; aura itanI adhika zAta ho gayI hotI haiM ki rAgadveSa saba naSTa hone yogya ho jAte haiM, upazAta ho jAte haiM / sadvRttiyA~ honeke liye jo jo kAraNa, sAdhana batAye hue hote hai unheM na karane ko jJAnI kabhI nahI kahate / jaise rAtame khAnese hiMsAkA kAraNa hotA hai, isaliye jJAnI AjJA karate ho nahI ki ta rAtame khA / parantu jo jo abhAvase AcaraNa kiyA ho, aura rAtribhojanase ho athavA amunehI gokSa ho, athavA isame hI mokSa hai, aisA durAgrahase mAnA ho to vaise durAgrahoko chuDAneke liye jJAnIpuruSa kahate haiM ki Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 zrImada rAjacandra 'choDa de, tUne ahavRttise jo kiyA thA use choDa de aura jJAnI purupoko AjJAse vaisA kara / ' aura vaisA kare to kalyANa hotA hai / anAdikAlase diname aura rAtame khAyA hai parantu jovakA mokSa nahI huaa| / isa kAlame ArAdhakatAke kAraNa ghaTate jAte haiM, aura virAdhakatAke lakSaNa baDhate jAte haiN| kezIsvAmI vaDe the, aura pArzvanAthasvAmIke ziSya the, to bhI pAca mahAvrata agIkAra kiye the| kezIsvAmI aura gautamasvAmI mahA vicAravAna the, parantu kezIsvAmIne yo nahI kahA 'maiM dIkSAme baDA hU~, isaliye Apa mere pAsa cAritra grahaNa kreN|' vicAravAna aura sarala jIva, jise turata kalyANayukta ho jAnA hai use aisI bAtakA Agraha nahI hotA / / __ koI sAdhu jisane prathama AcAryarUpase ajJAnAvasthAse upadeza kiyA ho, aura pIchese use jJAnIpuruSakA samAgama honepara ve jJAnIpuruSa yadi AjJA kare ki jisa sthalame AcAryarUpase upadeza kiyA ho vahA~ jAkara eka koneme sabase pIche baiThakara sabhI logose aisA kahe ki 'maiMne ajJAnatAse upadeza diyA hai, isaliye Apa bhUla na khAyeM', to sAdhuko usa taraha kiye binA chuTakArA nahIM hai / yadi vaha sAdhu'yo kahe ki 'mujhase aisA nahIM hogA, isake badale Apa kahe to pahADaparase kUda paDUM athavA dUsarA cAhe jo kahe vaha karUM, parantu vahA~ to mujhase nahI jAyA jA skegaa|' jJAnI kahate hai ki taba isa bAtako jAne de| hamAre saMgame bhI mata aanaa| kadAcit tU lAkha bAra parvatase gire to bhI vaha kisI kAmakA nahI hai| yahA~ to vaise karegA to hI mokSa milegaa| vaisA kiye binA mokSa nahI hai; isaliye jAkara kSamApanA mAMge to hI kalyANa hogaa|' . gautamasvAmI cAra jJAnake dhAraka the aura Ananda zrAvakake pAsa gaye the| Ananda zrAvakane kahA, "mujhe jJAna utpanna huA hai|', taba gautamasvAmIne kahA 'nahI, nahI, itanA sArA ho nahI sakatA, isaliye Apa kSamApanA le|' taba Ananda zrAvakane vicAra kiyA ki ye mere guru haiM, kadAcit isa samaya bhUla karate ho to bhI bhUla karate haiM, yaha kahanA yogya nahIM; guru haiM isaliye zAtise kahanA yogya hai, yaha socakara Ananda zrAvakane kahA ki 'mahArAja / sadbhUta vacanakA micchA, mi dukkaDa yA asadbhUta vacanakA micchA mi dukkaDaM?' taba gotamasvAmIne kahA 'asadbhUta vacanakA micchA mi dukkaDaM / ' taba Ananda zrAvakane kahA, 'mahArAja | mai micchA mi dukkaDa lene yogya nahI huuN|' phira gautamasvAmI cale gaye, aura jAkara mahAvIrasvAmIse puuchaa.| (gautamasvAmI usakA samAdhAna kara sakate the, parantu-guruke hote hue vaisA na kare jisase mahAvIrasvAmIke pAsa jAkara yaha saba, vAta kahI / ) mahAvIrasvAmIne kahA, 'he gautama , hA~, Anada dekhatA hai aisA hI hai aura ApakI bhUla hai, isaliye Apa Anadake pAsa jAkara kSamA maaNgeN|' 'tahat' kahakara gautamasvAmI kSamA mAMganeke liye cala diye| yadi gautamasvAmIne mohanAmake mahA subhaTakA parAbhava na kiyA hotA to ve vahA~ na jAte, aura kadAcita gautamasvAmI yo kahate, ki 'mahArAja | Apake itane saba ziSya haiM, unakI mai cAkarI karU~, paratu vahA~ to nahI jAU~', to vaha bAta mAnya na hotI / gautamasvAmI svaya vahA~ jAkara kSamA maoNga aaye| 'sAsvAdana-samakita' arthAt vamana kiyA huA samakita, arthAt jo parIkSA huI thI, usapara AvaraNa A jAye to bhI mithyAtva aura samakitakI kImata use bhinna bhinna lagatI hai / jaise vilokara chAchamese makkhana nikAla liyA, aura phira vApasa chAchame DAlA / makkhana aura chAcha pahale jaise paraspara mile hue the vaise phirase nahI milate, usI taraha samakita mithyAtvake sAtha nahIM milatA / hIrAmaNikI kImata huI hai, paratu kAcakI maNi Aye taba hIrAmaNi sAkSAt anubhavame AtA hai, yaha dRSTAta bhI yahA~ ghaTatA haiN| ____nigraMthaguru arthAt paisArahita guru nahI, parantu jisakA granthibheda ho gayA hai, aise guru / sadgurukI pahacAna honA vyavahArase granthibheda honekA upAya hai| jaise kisI manuSyane , kAcakI maNi lekara socA ki Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 705 'mere pAsa asalI maNi hai, aisI kahI bhI nahI miltii|' phira usane eka vicAravAnake pAsa jAkara kahA, 'mero maNi asalI hai|' phira usa vicAravAnane usase baDhiyA baDhiyA aura adhikAdhika mUlyakI maNiyA~ batAkara kahA ki 'dekheM, iname kucha pharaka lagatA hai ? ThIka tarahase dekheM / ' taba usane kahA, 'hA~ pharaka lagatA hai| phira usa vicAravAnane jhADa-phAnUsa batAkara kahA, dekheM ApakI maNi jaisI to hajAro milatI hai| sArA jhAr3a-phAnUsa dikhAneke bAda use jaba maNi dikhAyI taba use usakI ThIka Thoka kImata mAlUma huI, phira usane nakalIko nakalI jAnakara choDa diyA / bAdame koI prasaga milanese usane kahA ki 'tUne jisa maNiko asalI samajhA hai aisI maNiyA~ to bahuta milatI haiN| aise AvaraNose vahama A jAnese jIva bhUla jAtA hai, parantu bAdame use nakalI samajhatA hai| jisa prakAra asalIkI kImata huI ho usa prakArase vaha turata jAgRtimeM AtA hai ki asalI adhika nahI hotI, arthAt AvaraNa to hotA hai parantu pahalekI pahacAna bhUlI nahIM jaatii| isa prakAra vicAravAnako sadgurukA yoga milanese tattvapretoti hotI hai, parantu phira mithyAtvake saMgase AvaraNa A jAnese zakA ho jAtI hai / yadyapi tattvapratIti naSTa nahI hotI parantu usaMpara AvaraNa A jAtA hai| isakA nAma 'sAsvAdanasamyaktva' hai| sadguru, saddeva, kevalI dvArA prarUpita dharmako samyaktva kahA hai, parantu saddeva aura kevalI ye dono sadgurume samAye hue haiN| sadguru aura asadgurume rAta-dinakA antara hai / eka jauharI thA / vyApAra karate hue bahuta nukasAna ho jAnese usake pAsa kucha bhI dravya nahI rahA / maranekA samaya A pahuMcA, taba strI-baccokA vicAra karatA hai ki mere pAsa kucha bhI dravya nahI hai, parantu yadi abhI yaha bAta karUMgA to lar3akA choTo umarakA hai, isase usakI deha chUTa jaayegii|' usane stroko ora dekhA to strIne pUchA, 'Apa kucha kahate haiM " puruSane kahA, 'kyA kahU~ ? strIne kahA ki 'jisase merA aura baccekA udara-poSaNa ho aisA koI upAya batAiye aura kucha khiye|' taba usane vicAra kara kahA ki gharame javAharAtakI peTIme kImatI nagako DibiyA hai use, jaba tujhe bahuta jarUrata paDe taba nikAla kara mere mitrake pAsa jAkara bikavA denA, usase tujhe bahutasA dravya mila jaayegaa| itanA kahakara vaha puruSa kAladharmako prApta huaa| kucha dinoke bAda vinA paise udarapoSaNake liye pIDita hote dekhakara, vaha laDakA, apane pitAke pUrvokta javAharAtake naga lekara apane cAcA (pitAke mitra jauharI) ke pAsa gayA aura kahA ki 'mujhe ye naga becane haiM, unakA jo dravya Aye vaha mujhe deN|" tava uma jauharI bhAIne pUchA, 'ye naga vecakara kyA karanA hai ?" "udara bharaneke liye paisokI jarUrata hai', yo usa laDakene khaa| taba usa jauharIne kahA, 'sau-pacAsa rupaye cAhiye to le jA, aura roja merI dukAnapara Ate rahanA, aura kharca le jAnA / ye naga abhI rahane de|' usa laDakene usa bhAIkI vAtako mAna lI, aura usa javAharAtako vApasa le gyaa| phira roja vaha laDakA jauharIkI dukAnapara jAne lagA aura jauharoke samAgamase hIrA, pannA, mANika, nIlama sabako pahacAnanA sIkha gayA aura use una savakI kImata mAlUma ho gyii| phira usa jauharIne kahA, 'tU apanA jo javAharAta pahale vecane lAyA thA use le A, ava veca deNge|' phira gharase laDakene apane javAharAtakI DiviyA lAkara dekhA to naga nakalI lage isaliye turata pheMka diye / taba usa jauharIne pUchA ki 'tUne pheka kyo diye " taba usane kahA ki 'ekadama nakalI haiM isaliye pheMka diye hai|' yadi usa jauharIne pahalese hI nakalI kahe hote to vaha mAnatA nahI, parantu jaba svayako vastuko kImata mAlUma ho gayI aura nakalIko nakalIrUpase jAna liyA taba jauharoko kahanA nahIM par3A ki nakalI haiN| isI taraha svayako sadgurukI parIkSA ho jAnepara asadguruko asat jAna liyA to phira jIva turata hI asadguruko choDakara sadguruke caraName A paDatA hai, arthAt apaneme kImata karaneko zakti AnI caahiye| Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra J " 1 guruke pAsa roja jAkara ekeMdriya Adi jIvoke saMbaMdhame aneka prakArakI zakAe~ tathA kalpanAe~ karake pUchA karatA hai, roja jAtA hai aura vahIkI vahI bAta pUchatA hai / parantu usane kyA soca rakhA hai. ?.. ekedriyame jAnA socA hai kyA ? parantu kisI dina yaha nahI pUchatA, ki ekeMdriyase lekara paceMdriyako jAnekA paramArtha kyA hai ? ekeMdriya Adi jIvo sabadhI kalpanAose kucha mithyAtva grathikA chedana nahI hotA / ekeMdriya Adi jIvokA svarUpa jAnanekA koI phala nahI hai / vAstavame to samakita prApta karanA, hai / isaliye guruqe pAsa jAkara nikamme prazna karanekI apekSA guruse kahanA ki ekedriya Adiko bAta Aja jAna lI hai, aba usa bAtako Apa kala na kareM, parantu samakitakI vyavasthA kre| aisA kahe to isakA kisI dina anta Ave / parantu roja ekeMdriya AdikI mAthApaccI kareM to isakA kalyANa kaba ho ?, samudra khArA hai | ekadama to usakA khArApana dUra nahI hotA / usake liye isa prakAra upAya haiki samudramese eka eka pravAha lenA, aura usa pravAhame, jisase usa pAnIkA khArApana dUra ho aura miThAsa - A jAye aisA kSAra DAlanA / parantu usa pAnI ke sukhAneke do prakAra hai- eka to sUryakA tApa aura dUsarAjamIna, isaliye pahale jamIna taiyAra karanA aura phira nAliyo dvArA pAnI le jAnA aura phira kSAra DAlanA ki jisase khArApana miTa jAyegA / isI taraha mithyAtvarUpI samudra hai, usame kadAgraharUpI khArApana hai, isaliye kula dharmarUpI pravAhako yogyatArUpa jamIname le jAkara sadbodharUpI kSAra DAlanA jisase satpuruSarUpI tApase khArApana miTa jAyegA / 706 " durbaLa deha ne mAsa upavAsI, jo che mAyAraga re / topaNa garbha anatA leze, bole bIju aMga re // ' jitanI bhrAti adhika utanA mithyAtva adhika / sabase bar3A roga mithyAtva | jaba jaba tapazcaryA karanA taba taba use svacchadase na karanA ahakArase na karanA, logoMke liye na krnaa| jIvako jo kucha karanA hai use svacchadase na kare / 'mai sayAnA hU~', aisA mAna rakhanA vaha ksi bhavake liye ? ' mai sayAnA nahI hU~' yo jisane saMmajhA vaha mokSame gayA hai| mukhyase mukhya vighna svacchand hai / jisake durAgrahakA chedana ho gayA hai vaha logoko bhI priya hotA hai, durAgraha choDa diyA ho to dUsaroko bhI priya hotA hai; isaliye durAgraha choDanese saba phala milane sabhava hai / gautamasvAmIne mahAvIrasvAmIse vedake prazna pUche, unakA, jinhone sabhI doSokA kSaya kiyA hai aise una mahAvIrasvAmIne vedake dRSTAta dekara samAdhAna siddha kara diyA / dUsareko U~ce guNapara caDhAnA, parantu kisIkI niMdA nahI karanA / kisIko svacchadase kucha nahI kahanA / kahane yogya ho to ahakArarahita bhAvase kahanA / paramArthadRSTise rAgadveSa kama hue ho to phalIbhUta hote hai / vyavahArase to bhole jIvoke bho rAgadveSa kama hue hote hai, parantu paramArthase rAgadveSa mada ho jAyeM to kalyANakA hetu hai / 1 mahAna puruSokI dRSTise dekhanese sabhI darzana samAna haiM / jename bIsa lAkha jIva matamatAtarame paDe haiM / jJAnoko dRSTise bhedAbheda nahI hotA / 1 jisa jIvako anantAnubandhIkA udaya hai usako sacce puruSakI bAta sunanA bhI nahI bhAtA / mithyAtvakI granthi hai usakI sAta prakRtiyA~ haiN| mAna Aye to sAto AtI hai, uname anantAnubandhI cAra prakRtiyA~ cakravartIke samAna haiN| ve kisI taraha granthimese nikalane nahI detI / mithyAtva 1 nAvArtha - durvala deha hai aura eka-eka mAsakA upavAsa karatA hai, parantu yadi atarame mAyA hai to bhI, jIva ananta garbha dhAraNa karegA, aisA dUsare agameM kahA hai / Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u upadeza chAyA rakhavAlA hai| sArA jagata usakI sevA-cAkarI karatA hai ! pra0--- udaya karma kise kahate hai ? 25 - aizvaryapada prApta hone para use dhakkA mArakara vApasa bAhara nikAla de ki 'isakI mujhe jarUrata nahI hai, mujhe ise kyA karanA hai " koI rAjA pradhAnapada de to bhI svaya use lenekI icchA na kare / 'mujhe isako kyA karanA hai ? yaha ghara sabaMdhI itanI upAdhi bhI bahuta haiM / " isa taraha manA kare / aizvaryapadakI anicchA honepara bhI rAjA puna puna denA cAhe aura isa kAraNa vaha sirapara A par3e, to vaha vicAra kare ki 'yadi' tU pradhAna hogA to bahutase jIvokI dayA palegI, hisA kama hogI, pustakazAlAe~ hogI, pustakeM chapAyI jAya~gI / ' aise dharmake bahutase hetuoko samajhakaraM vairAgya bhAvanAse vedana kareM, use udaya kahA jAtA hai / icchAsahita bhoge aura udayaM kahe, vaha to zithilatAkA aura sasArameM bhaTakane kA kAraNa hotA hai / kitane ho jIva mohagarbhita vairAgyase aura kitane duHkhagarbhita vairAgyase dIkSA lete hai / 'dIkSA lenese acche acche nagaro aura gA~vome phiraneko milegA / dIkSA leneke bAda acche acche padArtha khAneko mileMge, nage paira dhUpame calanA paDegA itanI takalIpha hai, parantu vaise to sAdhAraNa kisAna yA jamInadAra bhI dhUpame athavA nage paira calate hai, to unakI taraha sahaja ho jAyegA, parantu aura kisI taraha se dukha nahI hai aura kalyANa hogA / ' aisI bhAvanAse dIkSA lenekA jo vairAgya ho vaha 'mohagarbhita vairAgya' hai / 1 pUnamake dina bahutase loga DAkora jAte haiM, parantu koI yaha vicAra nahI karatA ki isase apanA kyA kalyANa hotA hai ? pUnamaMke dina raNachoDajIke darzana karaneke liye bApa-dAdA jAte the yaha dekhakara laDake jAte haiM, parantu usake hetukA vicAra nahI karate / yaha prakAra bhI mohagarbhita vairAgyakA hai / """" jo sAsArika du khase sasAratyAga karatA hai use ' du khargarbhita vairAgya samajhe ' / 707 1 jahA~ jAye vahA~ kalyANakI vRddhi ho aisI dRDha mati karanA, kulagacchakA Agraha chUTanA yahI satsaMgake mAhAtmyake sunanekA pramANa hai / dharmake matamatAtara Adi baDe baDe anatAnuvandhI parvatakI darArokI taraha. kabhI milate hI nahI / kadAgraha nahI karanA aura jo kadAgraha karatA ho use dhIrajase samajhAkara chuDA denA tabhI samajhanekA phala he / anatAnubadhI mAna kalyANa honeme bIca me stambharUpa kahA gayA hai / jahA~ jahA~ guNI manuSya ho vahA~ vahA~ usakA saga karaneke liye vicAravAna jIva kahatA hai / ajJAnI ke lakSaNa laukikabhAvake hote' hai / jahA~ jahA~ durAgraha ho vahA~ vahA~se chUTanA / 'isakI mujhe jarUrata nahI hai' yahI samajhanA hai / 71 5 rALa, bhAdo sudI 6, zani, 1952 pramAdase yoga utpanna hotA hai / ajJAnIko pramAda hai / yogase ajJAna utpanna hotA ho to vaha jJAnIme bhI sambhava hai, isaliye jJAnIko yoga hotA hai parantu pramAda nahI hotA / "svabhAvame rahanA aura vibhAvase chUTanA" yahI mukhya bAta to samajhanI hai / bAla jIvoke samajhane ke liye jJAnIpuruSone siddhAtoMke adhikAza bhAgakA varNana kiyA hai / kisIpara roSa nahI karanA, tathA kisIpara prasanna nahI honA, yo karanese eka ziSyako do ghar3Ime kevalajJAna pragaTa huA aisA zAstrame varNana hai / jitanA roga hotA hai utanI hI usakI davA karanI par3atI hai / jIvako samajhanA ho to mahaja ho vicAra pragaTa ho jAye / parantu mithyAtvarUpI vaDA roga hai, isaliye samajhaneke liye bahuta kAla bItanA cAhiye / zAstrame jo solaha roga kahe haiM, ve mabhI isa jIvako haiM, aisA samajheM / jo sAdhana batAye hai ve ekadama sulabha haiN| svacchandase, ahakArase, lokalAjase, kuladharmake rakSaNake liye tapazcaryA na kareM, AtmArthake liye kareM / tapazcaryA vAraha prakArakI kahI hai| AhAra na lenA ityAdi bAraha prakAra hai / satsAdhana karaneke liye jo kucha batAyA ho use satpuruSake Azrayase usa prakArale kare / Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 zrImada rAjacandra apane Apase vartana karanA vahI svacchanda hai aisA kahA hai / sadguru kI AjJA ke binA zvAsocchvAsa kriyAke sivAya anya kucha na kare ! sAghu laghuzakA bhI guruse pUchakara kare aisI jJAnI puruSoMkI AjJA hai / 7 svacchandAcArase ziSya banAnA ho to sAdhu AjJA nahI mA~gatA athavA usakI kalpanA kareM letA, hai | paropakAra karaneme aMzubha kalpanA rahatI ho, aura vaise hI aneka vikalpa karake svacchanda na chor3e vaha ajJAnI AtmAko vighna karatA hai, tathA aise saba prakArokA sevana karatA hai, aura paramArthakA mArga chor3akara vANI kahatA hai yahI apanI caturAI aura isIko svacchanda kahA hai / jJAnIkI pratyeka AjJA kalyANakArI hai / isaliye usame nyUnAdhika yA choTe-baDekI kalpanA na " 1 kare / tathA usa vAtakA Agraha karake jhagar3A na kareM / jJAnI jo kahate haiM vahI kalyANakA hetu hai yo samajhame Aye to svacchanda miTatA hai| ye ho yathArtha jJAnI hai isaliye ye jo kahate haiM tadanusAra hI kareM / dUsarA koI vikalpa na kareM 1 8. 4 jagatame bhrAti na rakheM, isameM kucha bhI nahI hai / yaha bAta jJAnIpuruSa bahuta hI anubhavase vANI dvArA kahate hai / jIva vicAra kare ki merI buddhi sthUla hai, mujhe samajha me nahI AtA / jJAnI jo kahate hai ve vAkya sacce hai, yathArtha hai,' yo samajhe to sahajame hI doSa kama hote haiM / jaise eka varSAse bahutasI vanaspati phUTa nikalatI hai, vaise jJAnoko eka bhI AjJAkA ArAdhana karate, hue bahutase guNa pragaTa ho jAte hai !. ra yadi jJAnIko yathArtha pratIti ho gayI hai, aura ThIka tarahase jA~ca kI hai ki 'ye satpuruSa hai, inakI dazA saccI AtmadazA hai, aura inase kalyANa hogA hI,' aura aise jJAnIke vacanoke anusAra pravRtti kare, to bahuta hI doSa, vikSepa miTa jAte haiM / jahA~ jahA~ dekhe vahA~ vahA~ ahakArarahita vartana karatA hai aura usakA sabhI pravartana sIdhA hI hotA hai / yo satsaga, satpurupakA yoga anata guNokA bhaNDAra hai / jo jagatako batAneke liye kucha nahI karatA usIko - satsaga phalIbhUta hotA hai / , satsaga aura, satpuruSake binA trikAlame kalyANa hotA hI nahI | - - 7: shi bAhya tyAgase jIva bahuta hI bhUla jAtA hai / veza, vastra Adime bhrAti bhUla jAyeM / AtmAMkI vibhAvadazA aura svabhAvadazAko pahacAneM / kaI karmoMko bhoge binA chuTakArA nahI hai / jJAnIko bhI udayakarmakA sambhava hai / parantu gRhasthapanA sAdhupa kI apekSA adhika hai yo bAhara se kalpanA kare to kisI zAstrakA yogaphala nahI milatA / tuccha padArtha me bhI vRtti calAyamAna hotI hai| caudaha pUrvadhArI bhI vRttikI capalatAse aura ahatA sphurita ho jAne se nigoda Adime paribhramaNa karate haiM / gyArahaveM guNasthAnase bhI jIva kSaNika lobhase, girakara pahale guNasthAname AtA hai / 'vRtti zAMta kI hai,' aisI ahaMtA jIvako sphurita honese, aise bhulAve bhaTaka par3atA hai / ajJAnIko dhana Adi padArthoMme atIva Asakti honese koI bhI cIja kho jAye to usase aneka prakArakI ArttadhyAna AdikI vRttiko bahuta prakArase phailAkara, prasArita kara kara kSobhako prApta hotA hai, kyoki usane usa padArtha kI tucchatA nahI samajhI, parantu usame mahattva mAnA hai | miTTI ke ghar3eme tucchatA, samajhI hai isaliye usake phUTa jAnese kSobha prApta nahI hotA / caoNdI, suvarNa Adime mahattva mAnA hai isaliye unakA viyoga honese aneka prakArase ArttadhyAnakI vRttiko sphurita karatA hai / jo jo vRttime sphurita hotA hai aura icchA karatA hai, vaha 'Asrava' hai / 8 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA usa usa vRttikA nirodha karatA hai vaha 'saMvara' hai| anata vRttiyA~ anata prakArase sphurita hotI haiM, aura anata prakArase jIvako bA~dhatI haiM / bAlajI ko yaha samajhame nahI AtA, isaliye jJAniyone unake sthUla bheda isa taraha kahe hai ki samajhame A jaayeN| vRttiyokA mUlase kSaya nahI kiyA isaliye puna puna. sphurita hotI haiN| pratyeka padArthake viSa sphurAyamAna bAhya vRttiyoko roke aura una vRttiyo-pariNAmoko antarmukha kre|| anatakAlake karma anatakAla bitAnepara nahIM jAte, parantu puruSArthase jAte hai / isaliye karmame nahI hai parantu puruSArthame bala hai / isaliye puruSArtha karake AtmAko U~ce lAnekA lakSya rkheN| paramArthakI ekakI eka bAta sau bAra pUche to bhI jJAnIko kaTAlA nahI AtA, parantu unhe anuva AtI hai ki isa becAre jIvake AtmAme yaha bAta vicArapUrvaka sthira ho jAye to acchA hai| 'kSayopazamake anusAra zravaNa hotA hai| ' samyaktva aisI vastu hai ki vaha AtA hai taba gupta nahI rhtaa| vairAgya pAnA ho to karmakI hi kareM / karmako pradhAna na kareM parantu AtmAko mUrdhanya rakheM-pradhAna kreN| sasArI kAmame karmako yAda na kareM, parantu puruSArthako Age lAyeM / karmakA vicAra karate rahanese vaha dUra honevAlA nahI hai, parantu dhakkA lagAyeMge to jAyegA, isaliye puruSArtha kreN| bAhya kriyA karanese anAdi doSa kama nahI hotA / bAhya kriyAme jIva kalyANa mAnakara abhina karatA hai| vAhya vrata adhika lenese mithyAtvakA nAza kara dege, aisA jIva soce to yaha sambhava nahI, kya jaise eka bhaiMsA jo jvAra bAjareke hajAro pUle khA gayA hai vaha eka tinakese nahI DaratA vaise mithyAtvaru bhaMsA jo anatAnubadhI kaSAyase pUlArUpI anata cAritra khA gayA hai vaha tinake rUpI vAhya vratase / DaregA ? parantu jaise bhaiseko kisI badhanase bA~dha deM to vaha adhIna ho jAtA hai, vaise mithyAtvarUpI bhaise AtmAke valarUpI badhanase bA~dha de to adhIna hotA hai, arthAt AtmAkA bala baDhatA- hai tava mithya ghaTatA hai| anAdikAlake ajJAnake kAraNa jitanA kAla bItA, utanA kAla mokSa honeke liye nahI cAhi kyoki puruSArthakA bala karmoko apekSA adhika hai| kaI jIva dI dhar3Ame kalyANa kara gaye hai / samyagda jIva cAhe jahA~se AtmAko U~cA uThAtA hai, arthAt samyaktva Anepara jIvakI dRSTi vadala jAtI hai| mithyAdRSTi samakitoke anusAra japa, tapa Adi karatA hai, aisA honepara bhI mithyAdRSTike tapa Adi mokSake hetubhata nahI hote, sasArake hetubhUta hote haiN| samakitoke japa, tapa Adi mokSake hetu hote hai / samakitI dabharahita karatA hai, AtmAkI hI niMdA karatA hai, karma karaneke kAraNoMse pIche hara hai / aisA karanese usake ahakAra Adi sahaja hI ghaTa jAte haiN| ajJAnIke sabhI japa, tapa Adi ahakAra baDhAte hai, aura sasArake hetu hote hai| jaina zAstrome kahA hai ki labdhiyA~ utpanna hotI haiM / jaina aura veda janmase hI lar3ate Aye haiM, pa isa bAtako to dono hI mAnya karate haiM, isaliye yaha sambhava hai| AtmA sAkSI detA hai taba Atma ullAsa pariNAma AtA hai| homa, havana Adi laukika rivAja bahuta pracalita dekhakara tIrthakara bhagavAnane apane kAlame dayA varNana bahuta hI sUkSma rItise kiyA hai / jainadharmake jaise dayA sabadhI vicAra koI darzana athavA sapradAyava nahI kara sake hai, kyoki jaina paceMdriyakA ghAta to nahIM karate, parantu unhoMne ekeMdriya Adine jo astitvako vizeSa-vizeSa daDha karake dayAke mArgakA varNana kiyA hai| Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 zrImad rAjacandra isa kAraNa cAra veda, aThAraha purANa AdikA jisane varNana kiyA hai, usane ajJAnase, svacchaMdase, mithyAtvase aura sazayase kiyA hai, aisA kahA hai / ye vacana bahuta hI kaThora kahe haiM, vahA~ bahuta adhika vicAra karake phira varNana kiyA hai ki anya darzana, veda Adike jo grantha hai unhe yadi samyagdRSTi jIva paDhe to ve samyak prakArase pariNamita hote haiM, aura jinendrake athavA cAhe jaise granthoko yadi mithyAdRSTi paDhe to mithyAtvarUpase pariNamita hote haiN| jIvako jJAnIpurupake samIpa unake apUrva vacana sunanese apUrva ullAsa pariNAma AtA hai, parantu phira pramAdI ho jAnese apUrva ullAsa nahI AtA / jisa taraha agnikI agIThIke pAsa baiThe ho taba ThaMDI nahI lagatI, aura agIThIse dUra cale jAnese ThaDI lagatI hai, usI taraha jJAnI puruSake samIpa unake apUrva vacana sunanese pramAda Adi cale jAte hai, aura ullAsa pariNAma AtA hai, parantu phira pramAda Adi utpanna ho jAte hai / yadi pUrvake saskArase ve vacana aMtarame pariNata ho jAye to dina pratidina ullAsa pariNAma bar3hatA hI jAtA hai aura yathArtharUpase bhAna hotA hai / ajJAna miTanepara sAro bhUla miTatI hai, svarUpa jAgRtimAna hotA hai| bAharase vacana sunanese atarpariNAma nahI hotA, to phira jisa taraha agIThIse dUra cale jAnepara ThaDI lagatI hai usI taraha doSa kama nahIM hote| kezIsvAmIne paradezI rAjAko bodha dete samaya 'jaDa jaisA', 'mUDha jaisA' kahA thA, usakA kAraNa paradezI rAjAme puruSArtha jagAnA thA / jaDatA-mUDhatA miTAneke liye upadeza diyA thaa| jJAnIke vacana apUrva paramArthake sivAya dUsare kisI hetuse nahI hote / vAlajIva aisI bAteM karate hai ki chadmasthatAse kezIsvAmI paradezI rAjAke prati isa prakAra bole the, parantu yaha vAta nahI hai / unakI vANI paramArthake liye hI nikalI thI / jaDa padArthake lene-rakhaneme unmAdase vartana kare to use asayama kahA hai| usakA kAraNa yaha hai ki jaldIse lene-rakhaneme AtmAkA upayoga cUkakara tAdAtmyabhAva ho jAtA hai / isa hetuse upayoga cUka jAneko asayama kahA hai| muhapattI bAMdha kara jhUTha bole, ahakArase AcAryapada dhAraNa kara dabha rakhe aura upadeza de, to pApa lagatA hai, muhapattIko jayaNAse pApa rokA nahIM jA sakatA / isaliye AtmavRtti rakhaneke liye upayoga rkhe| jJAnIke upakaraNako chanese yA zarIrakA sparza honese AzAtanA lagatI hai aisA mAnatA hai, kintu vacanako apradhAna karanese to vizeSa doSa lagatA hai, usakA to bhAna nahI hai| isaliye jJAnIkI kisI bhI prakArase AzAtanA na ho aisA upayoga jAgRta-jAgRta rakhakara bhakti pragaTa ho to vaha kalyANakA mukhya mArga hai| zrI AcArAga sUtrame kahA hai ki 'jo Asrava hai ve parisrava haiM', 'jo parisrava haiM ve Asrava haiN'| jo Asrava hai vaha jJAnoko mokSakA hetu hotA hai, aura jo savara hai phira bhI vaha ajJAnIko vadhakA hetu hotA hai, aisA spaSTa kahA hai / usakA kAraNa jJAnome upayogako jAgRti hai, aura ajJAnIme nahI hai| upayoga do prakArake kahe hai-1 dravya-upayoga, 2 bhaav-upyog| dravyajIva, bhAvajIva / dravyajIva vaha dravya mUla padArtha hai / bhAvajIva, vaha AtmAkA upayoga-bhAva hai| bhAvajIva arthAt AtmAkA upayoga jisa padArthame tAdAtmyarUpase pariName tadrUpa AtmA kahe / jaise TopI dekhakara, usame bhAvajIvakI buddhi tAdAtmyarUpase pariName to TopI-AtmA khe| jaise nadIkA pAnI dravya AtmA hai| usame kSAra, gadhaka DAleM to gadhakakA pAnI kahA jAtA hai| namaka DAle to namakakA pAnI kahA jAtA hai| jisa padArthakA sayoga ho usa padArtharUpa pAnI kahA jAtA hai| usI taraha AtmAko jo sayoga mile usame tAdAtmyabhAva honese vahI AtmA usa padArtharUpa ho jAtA hai| use karmavadhakI anata vargaNA ba~dhatI haiM, aura vaha anata sasArame bhaTaktA hai| apane upayogame, svabhAvame AtmA rahe to karmavadha nahIM hotaa| Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 'pA~ca idriyoMkA apanA apanA svabhAva hai| 'cakSakA dekhanekA svabhAva hai vaha dekhatA hai| kAnakA sunanekA svabhAva hai vaha sunatA hai / jobhakA svAda, rasa lenekA svabhAva hai, vaha khaTTA, khArA svAda letI hai| zarIra, sparzendriyakA svabhAva sparza karanekA hai, vaha sparza karatA hai| isa taraha pratyeka idriya apanA apanA svabhAva kiyA karatI hai, parantu AtmAkA upayoga tadrUpa hokara, tAdAtmyarUpa hokara usame harSavipAda na kare to karmabaMdha nahI hotA / idriyarUpa AtmA ho to karmavadhakA hetu hai| 'bhAdo sudI 9, 1952 jaisA siddhakA sAmarthya he vaisA saba jIvokA hai| mAtra ajJAnase dhyAname nahI AtA / vicAravAna jIva ho use to tatsabadhI nitya vicAra karanA cAhiye / ___ jIva yoM samajhatA hai ki mai jo kriyA karatA hU~ usase mokSa hai| kriyA karanA yaha acchI bAta hai, parantu lokasajJAse kare to use usakA phala nahI milatA / ' . / eka manuSyake hAthame citAmaNi AyA ho, paratu yadi use usakA patA na cale to niSphala hai, yadi patA cale to saphala hai / usI taraha jIvako sacce jJAnokI pahacAna ho to saphala hai / jIvakI anAdikAlase bhUla calI AtI hai| use samajhaneke liye jIvakI jo bhUla mithyAtva hai usakA mUlase chedana karanA cAhiye / yadi mUlase chedana kiyA jAye to vaha phira akurita nahI hotI / nahI to vaha phira akurita ho jAtI hai / jisa taraha pRthvIme vRkSakA mUla raha gayA ho to vRkSa phira uga AtA hai usI taraha / isaliye jIvakI mUla bhUla kyA hai usakA puna. puna vicAra karake usase mukta honA cAhiye / 'mujhe kisase badhana hotA hai ?' 'vaha kaise dUra ho ?' yaha vicAra prathama kartavya hai| rAtribhojana karanese Alasya, pramAda AtA hai, jAgRti nahI hotI, vicAra nahIM AtA, ityAdi aneka prakArake doSa rAtribhojanase utpanna hote haiM, maithunake atirikta bhI dUsare bahutase doSa utpanna hote hai| ___ koI harI vanaspati chIlatA ho to hamase to vaha dekhA nahIM jA sakatA / isI taraha koI bhI AtmA ujjvalatA prApta kare to use atIva anukaMpA buddhi rahatI hai| jJAname sIdhA bhAsatA hai, ulaTA nahI bhaastaa| jJAnI mohako paiThane nahI dete| unakA jAgRta upayoga hotA hai| jJAnIke jaise pariNAma rahate hai vaisA kArya jJAnokA hotA hai tathA ajJAnIkA jaisA pariNAma hotA hai, vaisA ajJAnIkA kArya hotA hai| jJAnIkA calanA sIdhA, volanA sIdhA aura saba kucha hI sIdhA hI hotA hai / ajJAnIkA saba kucha ulaTA hI hotA hai, vartanake vikalpa hote hai| mokSakA upAya hai / oghabhAvase khabara hogI, vicArabhAvase pratIti aayego| ajJAnI svaya daridrI hai| jJAnIkI AjJAse kAma, krodha Adi ghaTate hai| jJAnI unake vaica hai| jJAnIke hAthase cAritra prApta ho to mokSa ho jAtA hai| jJAnI jo jo vrata dete he ve saba TheTha ata taka le jAkara pAra utAranevAle hai / samakita Aneke bAda AtmA samAdhiko prApta hogA, kyoki vaha saccA ho gayA hai| pra0-jJAname karmakI nirjarA hotI hai kyA ? u0-sAra jAnanA jJAna hai| mAra na jAnanA ajJAna hai| hama kisI bhI pApase nivRtta ho athavA kalyAName pravRtti kare, vaha jJAna he / paramArtha samajha kara kare / ahakArarahita, kadAgraharahita, lokasaMjJArahita AtmAme pravRtti karanA 'nirjarA' he / isa jIvake sAtha rAgadvepa lage hue hai, jIva anata jJAna-darzanasahita hai, paratu rAga-dvepame vaha jIvake dhyAname nahIM aataa| siddhako rAgadvepa nahI hai / jaisA siddhakA svalpa he vaisA hI saba jIvokA svarUpa hai| Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 zrImada rAjacandra mAtra ajJAnake kAraNa jIvake dhyAname nahI AtA, isaliye vicAravAna siddhake svarUpakA vicAra kare, jisase apanA svarUpa samajhame aaye| __ eka AdamIke hAthame ciMtAmaNi AyA ho, aura use usakI khabara (pahacAna) hai to usake prati use atIva prema ho jAtA hai, paraMtu jise khabara nahI hai use kucha bhI prema nahI hotaa| isa jIvako anAdikAlakI jo bhUla hai use dUra karanA hai| dUra karaneke liye jIvako baDIse baDI bhUla kyA hai ? usakA vicAra kare, aura usake mUlakA chedana karanekI ora lakSya rakhe / jaba taka mUla rahatA hai taba taka baDhatA hai| 'mujhe kisase badhatta hotA hai ?' aura vaha kisase dUra ho" yaha jAnaneke liye zAstra race gaye hai| logome pUje jAneke liye zAstra nahI race gaye hai| jIvakA svarUpa kyA hai ? jIvakA svarUpa jaba taka jAnaneme na Aye.taba taka anata janma maraNa karane paDate hai / jIvakI kyA bhUla hai ? vaha abhI taka dhyAname nahI AtI / jovakA kleza naSTa hogA to bhUla dUra hogii| jisa dina bhUla dUra hogI usI dinase sAdhutA kahI jaayegii| isI taraha zrAvakapanake liye smjheN| karmakI vargaNA jovako dUdha aura pAnIke sayogakI bhaoNti hai| agnike prayogase pAnI jala jAnese dUdha bAkI raha jAtA hai, isI taraha jJAnarUpo agnise karmavargaNA naSTa ho jAtI hai| - dehame ahabhAva mAnA huA hai, isaliye jIvakI bhUla dUra nahI hotii| jIva dehake sAtha mila jAnese aisA mAnatA hai ki 'maiM vaNika hU~', 'brAhmaNa hU~', paratu zuddha vicArase to use aisA anubhava hotA hai ki 'maiM zuddha svarUpamaya huuN|' AtmAkA nAma-ThAma yA kucha bhI nahI hai, isa taraha soce to use koI gAlI Adi de to usase use kucha bhI nahIM lgtaa| jIva jahA~ jahA~ mamatva karatA hai vahA~ vahA~ usako bhUla hai| use dUra karaneke liye zAstra kahe haiN| cAhe koI bhI mara gayA ho usakA yadi vicAra kare to vaha vairAgya hai| jahA~ jahA~ 'ye mere bhAIbadhu' ityAdi bhAvanA hai vahA~ vahA~ karmabadhakA hetu hai / isI tarahakI bhAvanA yadi sAdhu bhI celeke prati rakhe to usakA AcAryapana naSTa ho jAtA hai| nirdabhatA, nirahakAratA kare to AtmAkA kalyANa hI hotA hai / , pA~ca indriyA~ kisa taraha vaza hotI hai ? vastuopara tucchabhAva lAnese / jaise phUlame sugandha hotI hai usase mana santuSTa hotA hai, parantu sugandha thoDI dera rahakara naSTa ho jAtI hai, aura phUla murajhA jAtA hai, phira manako kucha bhI satoSa nahI hotaa| usI taraha sabhI padArthoMme tucchabhAva lAnese indriyoko priyatA nahI hotI, aura isase kramaza. idriyA~ vaza hotI hai| aura pA~ca indriyome bhI jihvA indriya vaza karanese zeSa cAra indriyA~ anAyAsa vaza ho jAtI hai| tuccha AhAra kareM, kisI rasavAle padArthameM na lalacAya, baliSTha AhAra na kreN| eka bartanameM rakta, mAsa, haDDiyAM, camaDA, vIrya, mala, mUtra ye sAta dhAtue~ paDI ho, aura usakI ora koI dekhaneko kahe to usapara aruci hotI hai, aura yU~kaneke liye bhI nahIM jaataa| usI taraha strIpuruSake zarIrako racanA hai, parantu UparakI ramaNIyatA dekhakara jIva mohako prApta hotA hai aura usame tRSNApUrvaka pravRtti karatA hai / ajJAnase jIva bhUlatA hai, aisA vicAra kara, tuccha samajhakara padArthapara arucibhAva laayeN| isa taraha pratyeka vastukI tucchatA smjheN| isa taraha samajha kara manakA tirodha kreN| . tIrthakarane upavAsa karanekI AjJA dI hai, vaha mAtra indriyoko vaza karaneke liye / akelA upavAsa karanese indriyA~ vaza nahI hotI, parantu upayoga ho to, vicArasahita ho to vaza hotI haiN| jaise binA lakSyakA bANa nikammA jAtA hai, vaise binA upayogakA upavAsa. AtmArthake liye nahI hotaa| . apaneme koI guNa pragaTa huA ho, aura usake liye, yadi koI manuSya apanI stuti kare aura usase yadi apanA AtmA ahakAra kare to, vaha pIche haTatA hai| apane AtmAkI niMdA na kare, abhyatara doSakA Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nahI hotaa| upadeza chAyA 713 vicAra na kare, to jIva laukikabhAvame calA jAtA hai, parantu yadi apane doSa dekhe, apane AtmAkI niMdA kare, ahabhAvase rahita hokara vicAra kare, to satpuruSake Azrayase AtmalakSya hotA hai| mArgaprAptime anata antarAya haiN| uname phira 'maine yaha kiyA', 'maine yaha kaisA sudara kiyA ?' isa prakArakA abhimAna hai| 'maine kucha bhI kiyA hI nahI', aisI dRSTi rakhanese vaha abhimAna dUra hotA hai| laukika aura alaukika aise do bhAva hai / laukikase sasAra, aura alaukikase mokSa hotA hai| bAhya indriyA~ vazame kI ho, to satpuruSake Azrayase antarlakSya ho sakatA hai| isa kAraNase bAhya idriyoMko vazame karanA zreSTha hai / bAhya idriyA~ vazame ho, aura satpuruSakA Azraya na ho to laukikabhAvame cale jAnekA sabhava rahatA hai| _upAya kiye binA kucha roga nahI mitttaa| isI taraha jIvako jo lobharUpI roga hai, usakA upAya kiye binA vaha dUra nahIM hotaa| aise doSako dUra karaneke liye jIva jarA bhI upAya nahIM karatA / yadi upAya kare to vaha doSa abhI bhAga jaaye| kAraNako khaDA kareM to kArya hotA hai| kAraNa ke binA kArya / sacce upAyako jIva nahI khojatA | jJAnIpuruSake vacana sunatA hai parantu pratIti nahIM hai| 'majhe lobha choDanA hai', 'krodha, bhAna Adi choDane hai', aimo nojabhUta bhAvanA ho aura choDe, to doSa dUra hokara anukramase 'vojajJAna' pragaTa hotA hai| pra0-AtmA eka hai yA aneka ? u0-yadi AtmA eka hI ho to pUrvakAlame rAmacandrajo mukta hue hai, aura usase sarvakI mukti honI cAhiye, arthAt ekako mukti huI ho to sabako mukti ho jAye, aura phira dUsaroko satzAstra, sadguru Adi sAdhanokI jarUrata nahI hai| pra0-mukti honeke bAda kyA jIva ekAkAra ho jAtA hai ? u0-yadi mukta honeke bAda jIva ekAkAra ho jAtA ho to svAnubhava AnadakA anubhava nahIM kara sktaa| eka puruSa yahA~ Akara baiThA, aura vaha videha mukta ho gyaa| usake bAda dUsarA yahA~ Akara baiThA / vaha bhI mukta ho gyaa| isase kucha tIsarA mukta nahI huaa| eka AtmA hai usakA Azaya aisA he ki sarva AtmA vastuta' samAna hai, paratu svatatra hai, svAnubhava karate haiM isa kAraNase AtmA bhinna bhinna haiM / 'AtmA eka hai. isaliye tujhe dUsaro koI bhrAti rakhanekI jarUrata nahIM hai, jagata kucha hai hI nahIM; aise bhrAtirahita bhAvase vartana karanese mukti hai', aisA jo kahatA hai use vicAra karanA cAhiye ki, to ekakI muktise sarvako mukti honI hI cAhiye / parantu aisA nahI hotA, isaliye AtmA bhinna bhinna hai / jagatakI bhrAti dUra ho gayI, isakA Azaya yo nahI samajhanA hai ki cadra-sUrya Adi Uparase nIce gira paDate haiN| AtmaviSayaka bhrAti dUra ho gayI aisA Azaya samajhanA hai| rUDhise kucha kalyANa nahI hai / AtmA zuddha vicArako prApta hue vinA kalyANa nahIM hotaa| ____ mAyAkapaTase jhUTha bolaneme bahuta pApa hai / vaha pApa do prakArakA hai| mAna aura dhana prApta karane ke liye jhUTha bole to usame bahata pApa hai| AjIvikAke liye jhUTha bolanA paDA ho, aura pazcAttApa kare, to pahaleko apekSA kucha kama pApa lagatA hai| sat aura lobha ina donoko ikaTThA kisaliye jova samajhatA hai ? vApa svaya pacAsa varpakA ho aura usakA vIsa varSakA laDakA mara jAye to vaha vApa usake pAsa jo AbhUSaNa hote haiM unheM nikAla letA hai ! putrake dehAtake samaya jo vairAgya thA vaha smazAnavairAgya thaa| bhagavAnane koI bhI padArtha dUsareko deneko muniko AjJA nahIM dii| dehako dharmasAvana mAnakara use nibhAneke liye jo kucha AjJA dI hai vaha dI hai, vAko dUsareko kucha bhI denekI bhagavAnane AjJA nahIM do / Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 zrImad rAmacandra AjJA dI hotI to parigraha baDhatA, aura usase anukramase anna, pAnI Adi lAkara kuTumvakA athavA dUsarekA poSaNa karake dAnavIra hotaa| isaliye muniko socanA cAhiye ki tIrthakarane jo kucha rakhanekI AjJA dI hai vaha mAtra tere apane liye, aura vaha bhI laukikadRSTi chuDAkara sayamame lagAneke liye dI hai| ____ muni gRhasthake yahA~se eka sUI lAyA ho, aura vaha kho jAnese bhI vApasa na de to vaha tIna upavAsa kare aisI jJAnIpuruSone AjJA dI hai, usakA kAraNa yaha hai ki vaha upayogazUnya rahA / yadi itanA adhika bhAra na rakhA hotA to dUsarI vastue~ lAnekA mana hotA, aura kAlakramase parigraha baDhAkara munitvako kho baitthtaa| jJAnIne aisA kaThina mArga prarUpita kiyA hai usakA kAraNa yaha hai ki ve jAnate hai ki yaha jIva vizvAsa karane yogya nahI hai, kyoki vaha bhrAtivAlA hai| yadi chUTa dI hogI to kAlakramase usa usa prakArame vizeSa pravRtti karegA, aisA jAnakara jJAnIne sUI jaisI nirjIva vastuke savadhame isa prakAra vartana karaneko AjJA kI hai| lokako dRSTime to yaha bAta sAdhAraNa hai, parantu jJAnokI dRSTime utanI chUTa bhI mUlase girA de itanI baDI lagatI hai| RSabhadevajIke pAsa aTThAnave putra hameM rAjya meM aisA kahaneke abhiprAyase Aye the, vahA~ to RSabhadevane upadeza dekara aTTAnavoko hI muMDa diyA | dekhiye mahAna puruSako krunnaa| kezIsvAmI aura gautamasvAmI kaise sarala the ! donokA mArga eka pratIta honese paoNca mahAvrata grahaNa kiye / Adhunika kAlame do pakSokA eka honA sambhava nahI hai / Ajake dRDhiyA aura tapA, tathA bhinna bhinna saghADokA ekatra honA nahI ho sakatA / usame kitanA hI kAla bIta jAtA hai| usame kucha hai nahI, parantu asaralatAke kAraNa sambhava ho nahI hai| satpuruSa kucha sadanuSThAnakA tyAga nahIM karAte, parantu yadi usakA Agraha huA hotA hai to Agraha dUra karAneke liye usakA eka bAra tyAga karAte haiM, Agraha miTaneke bAda phira use hI grahaNa karaneko kahate hai| ___ cakravartI rAjA jaise bhI nagna hokara cale gaye hai ! cakravartI rAjA ho, usane rAjyakA tyAga kara dIkSA lI ho, aura usakI kucha bhUla ho, aura usa cakravartIke rAjyakAlakI dAsIkA laDakA usa bhUlako sudhAra sakatA ho, to usake pAsa jAkara, usake kathanako grahaNa karanekI AjJA kI hai| yadi use dAsIke laDakeke pAsa jAte hue yo lage ki 'mai dAsIke lar3akeke pAsa kaise jAU~ ?' to use bhaTaka maranA hai / aise kAraNome lokalAjako choDanekA kahA hai, arthAt jahA~ AtmAko U~cA uThAnekA kAraNa ho vahA~ lokalAja nahI mAnI gayI hai / parantu koI muni viSayakI icchAse vezyAzAlAme gayA, vahA~ jAkara use aisA lagA, 'mujhe loga dekha leMge to merI niMdA hogI / isaliye yahA~se lauTa jAU~ / ' tAtparya ki munine parabhavake bhayako nahI ginA, AjJAbhagake bhayako bhI nahI ginA, to aiso sthitima lokalAjase bhI brahmacarya raha sakatA hai, isaliye vahA~ lokalAja mAnakara vApasa AyA, to vahA~ lokalAja rakhanekA vidhAna hai, kyoki isa sthalame lokalAjakA bhaya khAnese brahmacarya rahatA hai, jo upakAraka hai| hitakArI kyA hai use samajhanA caahiye| aSTamokA jhagar3A tithike liye na kare, parantu harI vanaspatike rakSaNake liye tithikA pAlana kreN| harI vanaspatike rakSaNake liye aSTamI Adi tithiyA~ kahI gayI haiM, kucha tithike liye aSTamI Adi nahI khii| isaliye aSTamI Adi tithikA kadAgraha dUra kreN| jo kucha kahA hai vaha kadAgraha karane ke liye nahI kahA / AtmAkI zuddhise jitanA kareMge utanA hitakArI hai| azuddhise kareMge utanA ahitakArI hai, isaliye zuddhatApUrvaka sadbatakA sevana kreN| . hame to brAhmaNa, vaiSNava cAhe jo ho saba samAna haiN| jaina kahalAte ho aura matavAle ho to ve ahitakArI haiM, matarahita hitakArI hai| Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 715 sAmAyika-zAstrakArane vicAra kiyA ki yadi kAyAko sthira rakhanA hogA to phira vicAra karegA; niyama nahI banAyA hogA to dUsare kAmame laga jAyegA, aisA samajhakara usa prakArakA niyama banAyA / jaise manapariNAma rahe vaisI sAmAyika hotI hai| manakA ghoDA dauDatA ho to karmabaMdha hotA hai| manakA ghor3A dauDatA ho, aura sAmAyika kI ho to usakA phala kaisA hogA? karmabadhako thor3A thoDA choDanA cAhe to chUTatA hai| jaise koTho bharI ho, parantu cheda karake nikAle to antame khAlI ho jAtI hai / parantu dRDha icchAse karmoko chor3anA hI sArthaka hai| Avazyakake cha prakAra-sAmAyika, caturvizatistavana, vandanA, pratikramaNa, kAyotsarga, pratyAkhyAna | sAmAyika arthAt sAvadyayogakI nivRtti / vAcanA ( paDhanA ), pRcchanA ( pUchanA ), parAvartanA (puna puna vicAra karanA), dharmakathA (dharmaviSayaka kathA karanI ), ye cAra dravya hai, aura anuprekSA ye bhAva haiN| yadi anuprekSA na Aye to pahale cAra dravya hai| ajJAnI Aja 'kevalajJAna nahI hai', 'mokSa nahI hai' aisI hIna-puruSArthakI bAteM karate hai| jJAnIkA vacana puruSArthako prerita karanevAlA hotA hai| ajJAnI zithila hai isaliye aise hIna puruSArthake vacana kahatA hai / pacamakAlakI, bhavasthitikI, dehadurbalatAkI yA AyukI bAta kabhI bhI maname nahI lAnI cAhiye, aura kaise ho aisI vANo bhI nahI sunanI caahiye| ___ koI hona-puruSArthI bAteM kare ki upAdAnakAraNa-puruSArthakA kyA kAma hai ? pUrvakAlame asocyAkevalI hue hai / to aisI bAtose puruSArthahIna na honA caahiye| satsaMga aura satyasAdhanake binA kisI kAlame bhI kalyANa nahIM hotaa| yadi apane Apa kalyANa hotA ho to miTTImese ghar3A honA sambhava hai / lAkha varSa ho jAye to bhI miTTImese ghaDA svaya nahI hotA, isI taraha kalyANa nahIM hotaa| tIrthaMkarakA yoga huA hogA aisA zAstravacana hai, phira bhI kalyANa nahI huA, usakA kAraNa puruSArthahInatA hai| pUrvakAlame jJAnI mile the phira bhI puruSArthake binA jaise vaha yoga niSphala gayA, vaise isa bAra jJAnIkA yoga milA hai aura puruSArtha nahI kareMge to yaha yoga bhI niSphala jaayegaa| isaliye puruSArtha kareM, aura to hI kalyANa hogA / upAdAnakAraNa-puruSArtha zreSTha hai| yo nizcaya kareM ki satpuruSake kAraNa-nimitta-se anaMta jIva tara gaye haiN| kAraNake binA koI jIva nahI taratA / asojyAkevalIko bhI Age pIche vaisA yoga prApta huA hogaa| satsagake vinA sArA jagata DUba gayA hai| ___ mIrAbAI mahA bhaktimAna thii| vRdAvaname jIvA gosAIke darzana karaneke liye ve gayI, aura puchavAyA, 'darzana karaneke liye AU~ ?' tava jovA gosAIne kahalavAyA, 'mai strIkA muMha nahIM dekhtaa|' tava mIrAbAIne kahalAyA, 'vRdAvaname rahate hue bhI Apa puruSa rahe hai yaha bahuta AzcaryakAraka hai / vRdAvaname rahakara mujhe bhagavAnake sivAya anya puruSake darzana nahIM karane haiN| bhagavAnakA bhakta hai vaha to strIrUpa hai, gopIrUpa hai| kAmako mAraneke liye upAya kareM, kyoki lete hue bhagavAna, dete hue bhagavAna, calate hue bhagavAna, sarvatra bhagavAna hai|' nAbhA bhagata thaa| kisIne corI karake corIkA mAla bhagatake gharake Age davA diyaa| isase bhagatapara corI kA Aropa lagAkara kotavAla pakaDakara le gayA / kaidame DAlakara, coro manAne ke liye roja bahuta mAra mArane lgaa| parantu bhalA jIva, bhagavAnakA bhagata, isaliye zAtise sahana kiyaa| gosAIjIne Akara kahA 'mai viSNu bhakta hU~, corI kisI dUsarene ko hai, aisA kaha / ' taba bhagatane kahA 'aisA kahakara chUTaneko apekSA isa dehako mAra par3e yaha kyA burA hai ? mAratA hai taba mai to bhakti karatA huuN| bhagavAnake Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 zrImada rAjacandra nAmase dehako daDa ho yaha acchA hai / isake nAmase saba kucha sIdhA / deha rakhaneke liye bhagavAnakA nAma nahI lenA hai | bhale dehako mAra paDe yaha acchA - kyA karanA hai dehako / ' acchA samAgama, acchI rahana-sahana ho vahA~ samatA AtI hai / samatAkI vicAraNA ke liye do ghar3IkI sAmAyika karanA kahA hai / sAmAyika me ulaTe-sulaTe manorathokA ciMtana kare to kucha bhI phala nahI hotA / manake daur3ate hue ghoDoko rokaneke liye sAmAyikakA vidhAna hai| savatsarIke dinasaMbaMdhI eka pakSa caturthIkI tithikA Agraha karatA hai, aura dUsarA pakSa pacamIkI tithikA Agraha karatA hai / Agraha karanevAle dono mithyAtvI hai / jJAnIpurupone jo dina nizcita kiyA hotA hai vaha AjJAkA pAlana honeke liye hotA hai / jJAnI puruSa aSTamI na pAlanekI AjJA kareM aura donoko saptamI pAlane ko kahe athavA saptamI aSTamI ikaTThI karege yo mocakara SaSThI kahe athavA usame bhI pacamI ikaTThI kareMge yo socakara dUsarI tithi kahe to vaha AjJA pAlaneke liye kahate hai / bAkI tithiyokA bheda' chor3a denA cAhiye / aisI kalpanA nahI karanI cAhiye, aise bhagajAlame nahI par3anA cAhiye / jJAnIpuruSone tithiyokI maryAdA AtmArtha ke liye kI hai / yadi amuka dina nizcita na kiyA hotA, to Avazyaka vidhiyokA niyama na rahatA / AtmArthake liye tithikI maryAdAkA lAbha le / AnadaghanajIne zrI anatanAthasvAmIke stavaname kahA hai 1 'eka kahe sevIe vividha kiriyA karI, phaLa anekAta locana na dekhe / phaLa anekAta kiriyA karI bApar3A, raDavaDe cAra gatimAhI lekhe // ' arthAt jisa kriyA karanese aneka phala ho vaha kriyA mokSake liye nahI hai / aneka kriyAokA phala eka mokSa hI honA cAhiye / AtmA ke aza pragaTa honeke liye kriyAokA varNana hai / yadi kriyAokA vaha phala na huA to ve saba kriyAe~ sasArake hetu haiM / 'nidAmi, garihAmi, appANa vosirAmi' aisA jo kahA hai usakA hetu kaSAyake tyAga karanekA hai, parantu becAre loga to ekadama AtmAkA hI tyAga kara dete hai / jova devagatikI, mokSake sukhako athavA dUsarI vaisI kAmanAkI icchA na rakhe / pacamakAlake guru kaise hai usake bAreme eka saMnyAsIkA dRSTAta - eka sanyAsI thA / vaha apane ziSyake ghara gayA / ThaDI bahuta thI / jImane baiThate samaya ziSyane nahAneko kahA / taba gurune maname vicAra kiyA 'ThaDI bahuta hai, aura nahAnA paDegA / ' yo socakara sanyAsIne kahA 'mai to jJAnagagAjalame snAna kara rahA hU~ / ' ziSya vicakSaNa honese samajha gayA, aura usane, guruko kucha zikSA mile aisA rAstA liyA / ziSyane 'bhojanake liye padhAre' aise mAnasahita bulAkara bhojana kraayaa| prasAdake bAda guru mahArAja eka koThaDIme so gaye / guruko tRpA lagI isaliye ziSyase jala mA~gA / taba turata ziSyane kahA 'mahArAja, jala jJAnagagAmese pI leM / ' jaba ziSyane aisA kaThina rAstA liyA taba gurune kabUla kiyA 'mere pAsa jJAna nahI hai / dehakI sAtAke liye ThaDIme maine snAna nahI karanekA kahA thA / ' mithyAdRSTike pUrva ke japa-tapa abhI taka mAtra AtmahitArthaM nahI hue I AtmA mukhyata AtmasvabhAvase vartana kare vaha 'adhyAtmajJAna' | mukhyata' jisame AtmAkA varNana kiyA ho vaha 'adhyAtmazAstra' / bhAva- adhyAtmake binA akSara ( zabda ) adhyAtmIkA mokSa nahI hotA / jo guNa akSaro kahe gaye hai veM guNa yadi AtmAme rahe to mokSa hotA hai / satpuruSame bhAva -adhyAtma pragaTa hai / bhAvArtha: ku - kucha loga kahate haiM ki bhinna-bhinna prakArakI sevA-bhavita athavA kriyA karake bhagavAnakI sevA karate haiM, paratu unhe kriyAkA phala dikhAyI nahI detA / ve becAre ekasA phala na denevAlI kriyA karake cAro gatiyo meM bhaTakate rahate haiM, aura unakI mukti nahI ho pAtI / Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 717 satpuruSako vANI jo sunatA hai vaha dravya - adhyAtmI, zabda- adhyAtmI kahA jAtA hai / zabda - adhyAtmI adhyAtmakI bAteM kahate hai, aura mahA anarthakAraka pravartana karate hai, 'isa kAraNase unhe jJAnadagdha kahe / "aise adhyAtmiyoko zuSka aura ajJAnI samajhe / 'jJAnIpuruSarUpI sUryake' pragaTa' hone ke bAda sacce' adhyAtmI zuSka rItise pravRtti nahI karate, bhAvaadhyAtmame pragaTarUpase rahate hai / AtmAme sacce guNa utpanna honeke bAda mokSa hotA hai / isa kAlame dravyaadhyAtmI, jJAnadagdha bahuta haiM / dravya -adhyAtmI madirake kalaza ke dRSTAta se mUla paramArthako nahI samajhate / moha Adi vikAra aise' hai' ki samyagdRSTikoM bhI calAyamAna kara dete haiM, isaliye Apa to samajhe ki mokSamArga prApta karaneme vaise aneka vighna haiM / Ayu thor3I hai, aura kArya mahAbhArata karanA hai / jisa taraha nAva choTI ho aura bar3A mahAsAgara pAra karanA ho, usI taraha Ayu to thor3I hai, aura saMsArarUpI mahAsAgara pAra karanA hai / jo puruSa prabhuke nAmase pAra hue hai una puruSoko dhanya hai / ajJAnI jIvako patA nahI hai ki amuka girane kI jagaha hai, paraMtu jJAniyone use dekhA huA hai / ajJAnI, dravyaM-adhyAtmI kahate haiM ki mujhame kaSAya- nahI hai / samyagdRSTi caitanyasayukta hai / ! eka muni guphAme dhyAna karaneke liye jA rahe the / vahA~ siMha mila gayA / unake hAthamai lakaDI thI / siMhake sAmane lakaDI uThAI jAye to siMha calA jAye yo maname honepara muniko vicAra AyA- 'mai AtmA ajara amara hU~, dehaprema rakhanA yogya nahI hai, isaliye he jova / yahI khar3A raha / siMhakA bhaya hai vahI ajJAna hai / dehame sUcchake kAraNa bhaya hai / ' aisI bhAvanA karate karate ve do ghar3I taka vahI khar3e rahe ki itaneme kevalajJAna pragaTa ho gayA / isaliye vicAradazA, vicAradazAme bahuta hI aMtara hai / ' upayoga jIvake binA nahI hotA / jaDa aura cetana ina donome pariNAma hotA hai / dehadhArI jIvame adhyavasAyakI pravRtti hotI hai, sakalpa-vikalpa khaDe hote hai, parantu jJAnase nirvikalpatA hotI hai / adhyavasAyakA kSaya jJAnase hotA hai / dhyAnakA hetu yahI hai / upayoga rahanA cAhiye / , dharmaMdhyAna, zukladhyAna uttama kahe jAte hai / AtaM aura raudradhyAna azubha kahe jAte hai / vAhya upAdhi hIM adhyavasAya hai | uttama lezyA ho to dhyAna kahA jAtA hai; aura AtmA mamyak pariNAma prApta karatA hai / 1 44 mANekadAsajI eka vedAtI the / unhone eka grathame mokSakI apekSA satsaMgako adhika yathArtha mAnA hai / kahA hai "nija chaMdanase, nA mile, hero vaikuTha dhAma / saMtakRpAse pAIe, so hari sabase ThAma // " jainamArgame aneka zAkhAe~ ho gayI hai / lokAzAko hue lagabhaga cAra sau varSa hue hai| paraMtu usa DhU~DhiyA sampradAyame pA~ca graMtha bhI nahI race gaye hai aura vedAtame dasa hajAra jitane gatha hue hai| cAra so varSa, buddhi hotI to vaha chipI na rahatI / kuguru aura ajJAnI pAkhaDiyokA isa kAlame pAra nahIM hai / baDe baDe julUsa nikAlatA hai, aura dhana kharca karatA hai, yo jAnakara ki merA kalyANa hogA, aisI baDI bAta samajhakara hajAro rupaye kharca kara DAlatA hai| eka eka paisA to jhUTha bola bolakara ikaTTA karatA hai, aura eka sAtha hajAro rupaye kharca kara DAlatA hai| dekhiye, jIvakA kitanA adhika jJAna / kucha vicAra hI nahI AtA / 1 AtmAkA jaisA svarUpa hai, vaise hI svarUpako 'yathAkhyAtacAritra' kahA hai / bhaya ajJAna se hai / siMhakA bhaya sinoko nahI hotA / nAginIko nAgakA bhaya nahIM hotaa| isakA kAraNa yaha hai ki isa prakArakA unakA ajJAna dUra ho gayA hai / Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 zrImad rAjacandra - jaba taka samyaktva prakaTa nahI hotA taba taka mithyAtva hai, aura mizraguNasthAnakakA nAza ho jAye taba samyaktva kahA jAtA hai / sabhI ajJAnI pahale guNasthAnakame hai| satzAstra, sadguruke Azrayase jo sayama hotA hai use 'sarAgasaMyama' kahA jAtA hai / nivRtti, anivRtti sthAnakakA atara paDe to sarAgasayamamese vItarAgasayama' hotA hai / use nivRtti-anivRtti dono barAbara hai| ., svacchaMdase kalpanA vaha bhAti hai| : - ___-'yaha to isa taraha nahI, isa taraha hogA' aisA jo bhAva vaha 'zakA' hai / - samajhaneke liye vicAra karake pUchanA, yaha 'AzakA' kahI jAtI hai| / apane Apase jo samajhame na.Aye vaha 'AzakAmohanoya' hai| saccA jAna liyA ho phira bhI saccA bhAva na Aye, vaha bhI 'AzakAmohanIya' hai / apane Apa jo samajhame na Aye, use pUchanA / mUla jAnaneke bAda uttara viSayake liye isakA kisa taraha hogA aisA jAnanekI AkAkSA ho, usakA samyaktva naSTa nahIM hotA, arthAt vaha patita nahI hotA / mithyA bhrAtikA honA so zakA hai| mithyA pratItikA anaMtAnubaMdhIme samAveza hotA hai / nAsamajhIse doSa dekhe to yaha samajhakA doSa hai, paraMtu usase samakita nahI jAtA, paratu apratItise doSa dekhe to yaha mithyAtva hai / kSayopazama arthAt kSaya aura zAta ho jaanaa| - rALajake sImAtame baDake nIce yaha jIva kyA kare ? satsamAgamame Akara sAdhanake binA raha gayA, aisI kalpanA maname hotI ho aura satsamAgamame AnekA prasaga bane aura vahA~ AjJA, jJAnamArgakA ArAdhana kare. to aura usa rAstese cale to jJAna hotA hai| samajhame A jAye to AtmA sahajame pragaTa hotA hai, nahI to jiMdagI calI jAye to bhI pragaTa nahI hotA / mAhAtmya samajhame AnA cAhiye / niSkAmavRddhi aura bhakti caahiye| ata karaNakI zuddhi ho to jJAna apaneApa hotA hai| jJAnIko pahacAnA jAye to jJAnako prApti hotI hai| kisI yogya jIvako dekhe to jJAnI use kahate haiM ki sabhI kalpanAeM chor3ane jaisI hai| jJAna le / jJAnIko oghasajJAse pahacAne to yathArtha jJAna nahI hotA / bhaktikI rIti nahI jAnI / AjJAbhakti nahI huI, taba taka AjJA ho to mAyA bhulAtI hai / isaliye jAgRta rahe / mAyAko dUra karate rahe / jJAnI sabhI rIti jAnate haiN| jaba jJAnokA tyAga ( dRDha tyAga ) Aye arthAt jaisA cAhiye vaisA yathArtha tyAga karaneko jJAnI kahe taba mAyA bhulA detI hai, isaliye vahA~ bhalIbhA~ti jAgRta rhe| jJAnI mile ki tabhIse taiyAra hokara rahe, kamara kasa kara taiyAra rhe| satsaga hotA hai taba mAyA dUra rahatI hai, aura satsaMgakA yoga dUra huA ki phira vaha taiyArakI taiyAra khar3I hai / isaliye bAhya upAdhiko kama kreN| isase satsaMga vizeSa hotA hai| isa kAraNase bAhya tyAga zreSTha hai / bAhya tyAgame jJAnIko dukha nahI hai, ajJAnIko du kha hai| samAdhi karaneke liye sadAcArakA sevana karanA hai / nakalI raga so nakalI raga hai / asalI raga sadA rahatA hai| jJAnI milaneke bAda deha chuTa gayI, ( deha dhAraNa karanA nahI rahatA) aisA smjheN| jJAnIke vacana pahale kaDave lagate haiM paratu bAdame mAlUma hotA hai ki jJAnIpuruSa sasArake anata duHkhoko miTAte hai| jaise auSadha kaDavA hotA hai, paratu vaha dIrghakAlake rogako miTAtA hai usI trh| . tyAgapara sadA dhyAna rakheM / tyAgako zithila na kreN| zrAvaka tIna, manorathokA ciMtana kre| satyamArgakA ArAdhana karaneke liye mAyAse dUra rahe / tyAga karatA hI rahe / mAyA kisa taraha bhulAtI hai usakA eka dRSTAta - koI eka sanyAsI thA vaha yo kahA karatA ki 'mai mAyAko dhusane hI nahI duuNgaa| nagna hokara vicruuNgaa|' tava mAyAne kahA ki 'mai tere Age ho Age cleNgii|' 'jaMgalame akelA vicarU~gA', aisA Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 719 sanyAsIne kahA taba mAyAne kahA ki 'mai sAmane A jaauuNgii|' sanyAsI phira jaMgalame rahatA, aura 'mujhe kakaDa aura reta dono samAna hai,', yo kahakara retIpara soyA karatA / phira mAyAko kahA ki 'tU kahA~ hai ?' mAyAne samajha liyA ki ise bahuta garva caDhA hai, isaliye kahA ki 'mere AnekI kyA jarUrata hai ? merA baDA putra ahaMkAra terI sevAme choDA huA thaa|' . . . . . . . . . . . . . __ . mAyA isa taraha ThagatI hai| isaliye jJAnI kahate hai ki 'maiM sabase nyArA hU~, sarvathA tyAgI huA hai, avadhUta hU~, nagna hU~, tapazcaryA karatA huuN| merI bAta agamya hai / merI dazA bahuta hI acchI hai / mAyA mujhe vAdhita nahI karegI, aisI mAtra kalpanAse mAyAse Thage na jaanaa|' . jarA samatA AtI hai ki ahakAra Akara bhulA detA hai ki 'mai samatAvAlA hU~', isaliye upayogako jAgRta rakhe / mAyAko khoja khojakara jJAnIne sacamuca jItA hai| bhaktirUpI strI hai| use mAyAke sAmane rakhA jAye, to mAyAko jItA-jA sakatA hai| bhaktime ahakAra nahIM hai, isaliye mAyAko jItatI hai| AjJAme ahakAra nahIM haiN| svacchadame ahakAra hai / java taka rAgadvepa nahI jAte taba taka tapazcaryA karanekA phala hI kyA ? 'janakavidehIme, videhitA nahI ho sakatI, yaha kevala kalpanA hai, sasArame videhitA nahI rahatI', aisI citana na kreN| jisakA apanApana dUra ho jAye usase vaise rahA jA sakatA hai / merA to kucha nahI hai| merI to kAyA bhI nahIM hai, isaliye merA kucha nahI hai, aisA ho to ahaMkAra miTatA hai yaha yathArtha hai / janaka videhIkI dazA ucita hai| vasiSThajIne rAmako upadeza diyA, taba rAma guruko rAjya arpaNa karane lage, parantu gurune rAjya liyA hI nhii.| parantu ajJAna dUra karanA hai, aisA upadeza dekara apanApana mittaayaa| jisakA ajJAna gayA usakA dukha calA gyaa| ziSya aura guru aise hone caahiye| .' jJAnI gRhasthAvAsame bAhya upadeza, vrata dete hai,yA nahI ? gRhasthAvAsame ho aise paramajJAnI mArga nahI calAte-mArga calAnekI rItase mArga nahI calAte, svaya avirata rahakara vrata nahI dilAte, parantu ajJAnI aisA karatA hai| isase rAjamArgakA ullaghana hotA hai| kyoki, vaisA karanese, bahutase kAraNoma virodha AtA hai aisA hai parantu isase yaha vicAra na kare ki jJAnI nivRttirUpase -nahI hai, parantu vicAra kareM to viratirUpase hI haiM / isaliye bahuta hI vicAra karanA hai| sakAma bhaktise jJAna nahI hotA / niSkAma bhaktise jJAna hotA hai| jJAnIke upadezame adbhutatA hai| ve anicchA bhAvase upadeza dete hai, spRhArahita hote hai / upadeza yaha jJAnakA mAhAtmya hai; isaliye mAhAtmya ke kAraNa aneka jIva saralatAse pratibaddha hote haiN| . . . . . ___ ajJAnIkA sakAma upadeza hotA hai, jo sasAra phalakA kAraNa hai| vaha rucikara, rAgapoSaka aura sasAraphala denevAlA honese logoko priya lagatA hai, aura isaliye jagatame ajJAnIkA mArga adhika calatA hai / jJAnIke mithyA bhAvakA kSaya huA hai, ahabhAva miTa gayA hai, isaliye amUlya vacana nikalate hai / bAlajovoko jJAnI-ajJAnIko pahacAna nahIM hotii| vicAra kare, 'mai vaNika hU~', ityAdi AtmAme roma-romame vyApta hai, use dUra karanA hai| AcAryajIne jIvokA svabhAva pramAdI jAnakara do do tIna tIna dinoke antarase niyama pAlaneko AjJA kI hai| savatsarIkA dina kucha sATha ghaDIse jyAdA-kama nahIM hotA, tithime kucha antara nahIM hai| apanI kalpanAse kucha antara nahIM ho jAtA / kvacit bImArI yAdi kAraNase pacamIkA dina na pAlA gayA aura chaTha pAle aura AtmAme komalatA ho to vaha saphala hotA hai| abhI vahuta varSoMse paryapaName tithiyokI bhrAti calatI hai| dUsare ATha dina dharma kare to kucha phala kama hotA hai, aisI bAta nahIM hai| isaliye tithiyoMkA mithyA kadAgaha na rakheM, use chor3a deN| kadAgraha chuDAne ke liye tithiyA banAyI hai, usake badale usI dina jIva kadAgraha vaDhAtA hai| Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 bhImada rAjacandra .', DhaDhiyA aura tapA tithiyokA virodha khaDA karake-alaga hokara-'mai alaga hai', aisA siddha karaneke liye jhagaDA karate hai yaha mokSa jAnekA rAstA nahI hai| vRkSako bhAnake binA karma bhogane paDate hai to manuSyako zubhAzubha kriyAkA phala kyo nahI bhoganA par3e ? jisase sacamuca pApa lagatA hai use rokanA apane hAthame hai, vaha apanese ho sakatA hai, use to jIva nahI rokatA, aura dUsarI tithi AdikI aura pApakI vyartha ciMtA kiyA karatA hai / anAdise zabda, rUpa rasa, gadha aura sparzakA moha rahA hai| usa mohakA nirodha karanA hai / vaDA pApa ajJAnakA hai| . jise aviratike pApako ciMtA hotI ho usase vaise sthAname kaise rahA jA sakatA hai? ' - svayaM tyAga nahI kara sakatA aura bahAnA karatA hai ki mujhe atarAya bahuta hai / dharmakA prasaMga AtA haiM to kahatA hai, 'udaya hai / ' 'udaya udaya' kahA karatA hai, parantu kucha kue~me nahI gira jAtA, chakaDeme baiThA ho aura gaDDhA A jAye to dhyAnase sa~bhalakara calatA hai| usa samaya udayako bhUla jAtA hai / arthAt apanI zithilatA ho to usake badale udayakA doSa nikAlatA hai, aisA ajJAnIkA vartana hai| laukika aura alaukika spaSTIkaraNa bhinna bhinna hote haiN| udayakA doSa nikAlanA yaha laukika spaSTIkaraNa hai| anAdikAlake karma do ghar3Ime naSTa hote haiM, 'isaliye karmakA dopana nikAleM / AtmAko niMdA kreN| dharma karanekI bAta AtI hai taba jIva pUrvakRta karmakI bAta Age kara detA hai / jo dharmako Age karatA hai use dharmakA lAbha hotA hai, aura jo karmako Age karatA hai use karma ADe AtA hai, isaliye puruSArtha karanA zreSTha he ! puruSArtha pahale karanA cAhiye / mithyAtva, pramAda aura azubha yogako choDanA caahiye| / pahale tapa nahIM karanA, parantu mithyAtva aura pramAdakA pahale tyAga karanA cAhiye / sabake pariNAmoke anusAra zuddhatA eva azuddhatA hotI hai| karma dUra kiye binA dUra honevAle nahI hai / isIliye jJAniyone zAstra prarUpita kiye hai| zithila honeke liye sAdhana nahI batAye / pariNAma U~ce Ane cAhiye / karma udayame AyegA, aisA maname rahe to karma udayameM AtA hai / bAkI puruSArtha kare to karma dUra ho jAte haiN| upakAra ho yahI dhyAna rakhanA caahiye| " - : / ... vaDavA, bhAdrapada sudI 10, guru, 1952 - karma-gina ginakara naSTa ,nahI kiye jaate;| jJAnIpuruSa to ekadama samUharUpase jalA dete haiN| -- vicAravAna dUsare Alavana choDakara, AtmAke puruSArthake jayakA, Alabana-le / karmabaMdhanakA Ala. bana na leN| AtmAme pariNamita, honA anuprekSA, hai | . . , -.. miTTIme ghar3A honekI sattA hai, parantu yadi daDa, cakra, kumhAra, Adi mile to hotA hai| isI taraha AtmA miTTIrUpa hai, use sadguru Adi sAdhana mile to AtmajJAna hotA hai| jo jJAna huA ho vaha pUrvakAlame hue jJAniyokA sapAdana kiyA huA hai usake sAtha pUrvApara milatA AnA cAhiye, aura vartamAname bhI jina jJAnIpuruSone jJAnakA sapAdana kiyA hai, unake vacanoke sAtha mela khAtA huA honA cAhiye, nahI to ajJAnako jJAna mAna liyA hai aisA kahA jaayegaa|, .. . / jJAna do prakArake hai-eka bIjabhUta jJAna, aura dUsarA vRkSabhUta jJAna / pratItise dono sarIkhe haiM, uname bheda nahIM hai / vRkSabhUta jJAna sarvathA nirAvaraNa ho to uso bhavame 'mokSa hotA hai, aura bIjabhUta jJAna ho to atame paMdraha bhavame mokSa hotA hai| " AtmA arUpI hai; arthAt varNa-gaMdha-rasa-sparzarahita vastu hai, avastu nahI hai| jisane SaDdarzana race haiM usane bahuta hI caturAIkA upayoga kiyA hai| baMdha aneka apekSAmose hotA hai, parantu mUla prakRtiyA~ ATha haiM, ve karmakI oNTI kholaneke liye ATha prakArase kahI haiN| Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 721 Ayukarma eka hI bhavakA ba~dhatA hai| adhika bhavakI Ayu nahI ba~dhatI / yadi ba~dhatI ho to kisIko kevalajJAna utpanna na ho / Wedst 651 *1 f 1 jJAnIpuruSa samatAse kalyANakA jo svarUpa batAte haiM vaha upakArake liye batAte haiM / jJAnIpuruSa mArgabhUle bhaTake jIvako sIdhA rAstA batAte hai / jo jJAnIke mArgapara calatA hai usakA kalyANa hotA hai / jJAnI viyogake bAda bahutasA kAla bIta jAye taba adhakAra ho jAnese ajJAnakI pravRtti hotI hai / aura jJAnIpuruSoke vacana samajhame nahI Ate, jisase logoko ulaTA bhAsatA hai / samajhame na Ane se loga gacchake bheda banA DAlate hai / gacchake bheda jJAniyone nahI DAle / ajJAnI mArgakA lopa karatA hai / jaba jJAnI hote haiM taba mArgakA udyota karate haiM / ajJAnI jJAnIkA virodha karate hai / , mArgasanmukha honA cAhiye, kyoki virodha karanese to mArgakA bhAna ho nahI hotA / N bAla aura ajJAnI jIva choTI-choTI bAtome bheda khar3A kara dete haiM / tilaka aura mu~hapattI ityAdike Agraha kalyANa nahI hai / ajJAnIko matabheda karate hue dera nahI lagatI / jJAnIpuruSa rUr3himArgake badale zuddhamArgakA prarUpaNa karate ho to bhI jIvako bhinna- bhAsatA hai,, aura vaha mAnatA hai ki yaha apanA dharma nahI hai jIva kadAgraharahita hotA hai vaha zuddhamArgako svIkAra karatA hai ! jaise vyApAra aneka prakArake hote haiM parantu lAbha eka hI prakArakA hotA hai / vicAravAnoMkA to kalyANakA mArga eka hI hotA hai | ajJAnamArga ananta prakAra haiM / J " jaise apanA lar3akA kubaDA ho aura dUsarekA laDakA bahuta rUpavAna ho, parantu rAga apane laDakepara hotA hai, aura vaha acchA lagatA hai, usI taraha jisa kuladharmako svayane mAnA hai, vaha cAhe jaisA ho to bhI saccA lagatA hai / vaiSNava, bauddha, zvetAbara, DhUM diyA, digambara jaina Adi cAhe jo ho parantu jo kadAgraharahita hokara zuddha samatAse apane AvaraNoko ghaTAyegA usIkA kalyANa hogA | 7 sAmAyika kAyAke yogako rokatI hai, - AtmAko nirmala karaneke liye kAyAke yogako rokeM / rokanese pariNAmame kalyANa hotA hai / kAyAkI sAmAyika karanekI apekSA AtmAko samAyika eka bAra kare / jJAnIpurupake vacana suna sunakara gA~Tha bA~dhe to AtmAkI sAmAyika hogii| isa kAlase, AtmAkI sAmAyika hotI hai / ' mokSakA upAya anubhavagocara hai / jaise abhyAsa karate-karate Age vaDhate haiM vaise hI mokSake liye bhI hai / jaba AtmA kucha bhI kriyA na kare taba avadha kahA jAtA hai| puruSArtha kare to karmase mukta hotA hai / " anatakAla ke karma ho, aura yadi yathArtha puruSArthaM kare to karma yo nahI kahate ki mai nahI jAU~gA / do ghaDIme ananta karmoMkA nAza hotA he / AtmAkI pahacAna ho to karmakA nAza hotA hai / pra0---samyaktvaM kisase pragaTa hotA hai ? u0- AtmAkA yathArthaM lakSya honese / samyaktvake do prakAra haiM- (1) vyavahAra aura (2) paramArthaM / sadguruke vacanokA sunanA, una vacanokA vicAra karanA, unakI pratIti karanA, yaha 'vyavahAra-samyaktva' hai / AtmAkI pahacAna ho, yaha 'paramArtha samyaktva' hai / antakaraNako zuddhike binA vodha asara nahI karatA, isaliye pahale anta karaName komalatA lAye, vyavahAra aura nizcaya ityAdikI mithyA carcAme nirAgrahI rahe, madhyasthabhAvase raheM / AtmA ke svabhAvako jo AvaraNa hai use jJAno 'karma' kahate haiM / jaba sAta prakRtiyo kA kSaya ho tava samyaktva pragaTa hotA hai / anaMtAnuvadhI cAra kapAya, mithyAtvamohanIya, mizramohanIya, samakitamohanIya, ina sAta prakRtiyokA kSaya ho jAye taba samyaktva pragaTa hotA hai / Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7.22 ? zrImada rAjacandra pra0 - kaSAya kyA hai Ix u0--satpuruSa milanepara, jIvako ve batAye ki tU jo vicAra kiye binA karatA jAtA hai usame kalyANa nahI hai, phira bhI use karane ke liye durAgraha rakhanA vaha 'kaSAya' hai / unmArgako mokSamArga mAne aura mokSamArgako unmArga mAne, vaha 'mithyAtvamohanIya' hai / . unmArgase mokSa nahI hotA, isaliye mArga dUsarA honA cAhiye, aisA jo bhAva vaha 'mizramohanIya' hai / 'AtmA yaha hogA ?" aisA jJAna honA 'samyaktva mohanIya' hai / 'AtmA yaha hai', aisA nizcayabhAva 'samyaktva' hai / je jJAnIke prati yathArtha pratIti ho aura rAta-dina usa apUrva yoga kI yAda AtI rahe to saccI bhakti prApta hotI hai / niyamase jIva komala hotA hai, dayA AtI hai / manake pariNAma yadi upayogasahita ho to karma kama lagate hai upayogarahita ho to karma adhika lagate hai / anta karaNako komala karaneke liye, zuddha karaneke liye vrata Adi karanekA vidhAna kiyA hai / svAdabuddhiko kama karaneke liye niyama kre| kuladharmaM jahA~ 'jahA~ dekhate haiM vahA~ vahA~ ADe AtA hai / " 1rili 21 9 vaDavA, bhAdrapada sudI 13, zani, 1952 zrI vallabhAcArya kahate haiM ki zrIkRSNa gopiyoke sAtha rahate the, use jAnakara bhakti kreN| yogI samajhakara to sArA jaMgata bhakti karatA hai parantu gRhasthAzramame yogadazA hai, use samajhakara 'bhakti karanA 'vairAgyakA kAraNa hai| gRhasthAzramame satpuruSa rahate haiM unakA citra dekhakara vizeSa vairAgyakI pratIti hotI hai| yogadazAkA citra dekhakara sAre jagatako vairAgyakI pratIti hotI hai, parantu gRhasthAzramame rahate hue bhI 'tyAga aura vairAgya ` yogadazA jaise rahate haiM, yaha kaisI adbhuta dazA hai| yogame jo vairAgya rahatA hai vaisA akhaDa vairAgya satpuruSa * gRhasthAzramame rakhate haiM / usa adbhuta vairAgyako dekhakara mumukSuko vairAgya, bhakti honekA nimitta banatA hai| laukikadRSTime vairAgya, bhakti nahI hai | 1 17 puruSArthaM karanA aura satya rItise vartana karanA dhyAname hI nahI AtA / vaha to loga bhUla hI gaye hai / loga jaba varSA AtI hai taba pAnI TakIme bhara rakhate haiM, vaise mumukSujIva itanA sArA upadeza sunakara jarA bhI grahaNa nahI karate, yaha eka AzcaryaM hai / unakA upakAra kisa taraha ho ? satpuruSakI vartamAna sthitikI vizeSa adbhutadazA hai / satpuruSa ke gRhasthAzramakI sArI sthiti prazasta hai / sabhI yoga pUjanIya hai / eka esI jJAnI doSa kama karaneke liye anubhavake vacana kahate hai,' isaliye vaise vacanokA smaraNa karake yadi unhe samajhA jAye, unakA zravaNa manana ho to sahajame hI AtmA ujjvala hotA hai / vaisA karaneme kucha bahuta mehanata nahI hai / vaise vacanokA vicAra na kare, to kabhI bhI doSa kama nahI hote / 1 sadAcArakA sevana karanA cAhiye / jJAnIpuruSone dayA, satya, adattAdAna, brahmacarya, parigraha-parimANa Adi sadAcAra kahe haiM / jJAniyone, jina sadAcArokA sevana karanA kahA hai vaha yathArtha hai, sevana karane yogya hai| binA sAkSI jIva vrata, niyama na kare / 1 viSaya - kaSAya Adi doSa dUra hue binA sAmAnya AzayavAle dayA Adi bhI nahI Ate, to phira gUTha AzayavAle dayA Adi kahA~se Ayege ? viSaya kaSAya sahita mokSame jAyA nahI jAtA / ata karaNakI zuddhike vinA AtmajJAna nahIM hotA / bhakti saba doSokA kSaya karanevAlI hai, isaliye vaha sarvotkRSTa hai / " jIva, vikalpakA vyApAra na kare / vicAravAna, avicAra aura akArya karate hue kSobha pAtA hai / akArya karate hue jo kSobha nahI pAtA vaha avicAravAna hai / akArya karate hue pahale jitanA trAsa rahatA Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 723 hai utanA dUsarI,bAra karate hue nahI rhtaa| isaliye pahalese hI akArya karate hue ruka jAyeM, dRDha nizcaya karake akArya na kre| . satpuruSa upakArake-liye jo upadeza karate hai, use sune aura vicAre to jIvake doSa avazya kama hote hai| pArasamaNikA saga huA, aura lohekA suvarNa na huA to, yA to pArasamaNi nahI aura yA to asalI lohA nahI / usI taraha jisake upadezase AtmA suvarNamaya na ho vaha upadeSTA, yA to satpuruSa nahI, aura yA to upadeza,sunanevAlA yogya jIva nhii| yogya jIva aura sacce satpuruSa ho to guNa prakaTa hue binA nahI rhte| laukika Alabana karanA hI nhiiN| jIva svaya jAgRta ho to sabhI viparIta kAraNa dUra ho jAte haiN| jisa taraha koI puruSa gharame nidrAvaza hai, usake gharame kutte, ville Adi ghusa jAnese nukasAna karate hai, aura phira vaha puruSa jAganeke bAda nukasAna karanevAle kutte Adi prANiyokA dopa nikAlatA hai - apanA doSa nahI nikAlatA ki maiM so gayA to aisA huA, usI taraha jIva apane dopa nahI dekhatA jAgRta rahatA ho to sabhI viparIta kAraNa dUra ho jAte hai, isaliye svaya jAgRta rhe| ,,, jIva yo kahatA hai ki tRSNA, ahaMkAra, lobha Adi mere doSa dUra nahIM hote, arthAt jIva: apanA doSa nahI nikAlatA, aura doSokA hI doSa nikAlatA hai| jaise sUryakA tApa bahuta paDatA hai, isase jIva bAhara nahI nikala sakatA, isaliye sUryakA doSa nikAlatA hai, parantu chatarI aura jUte sUryake tApase jo liye batAye hai, unakA upayoga nahI krtaa| jJAnIpuruSone lokikabhAvako chor3akara jina vicArose apane doSa kama kiye, naSTa kiye, ve vicAra aura ve upAya jJAnI upakArake liye batAte hai / unhe sunakara ve AtmAme pariNamita ho aisA puruSArtha kre| .. - . kisa taraha dopa kama ho ? jIva laukika bhAva, kriyA kiyA karatA hai, aura doSa kyo kama nahIM hote yo kahA karatA hai, . , , , -- jo jIva yogya nahI hotA use satpuruSa upadeza nahI dete| . . satpurupakI, apekSA mumukSukA tyAga-vairAgya baDha jAnA cAhiye / mumukSuoko jAgata-jAgata hokara vairAgya baDhAnA cAhiye / satpuruSakA eka bhI vacana sunakara apaneme doSoke astitvakA bahuta hI kheda karegA aura doSa kama karegA tabhI guNa prakaTa hoge / satsaga samAgamako AvazyakatA hai| bAkI satpuruSa to jaise eka baTohI dusare baTohIko rAstA batAkara calA jAtA hai, usI taraha rAstA batAkara cale jAte haiN| garupada dhAraNa karaneke liye athavA ziSya banAneke liye satpurupakI icchA nahI hai| satpuruSake binA eka bhI Agraha, kadAgraha dUra nahIM hotaa| jisakA-durAgraha dUra huA. use-AtmAkA bhAna hotA hai / satpuruSake pratApase hI doSa kama hote hai / bhrAti dUra ho jAye to turata samyaktva hotA hai| ... bAhabalojIko jaise kevalajJAna pAsame-atarame-yA, kucha bAhara na thA, vaise hI samyaktva apane pAsa hI hai| / / ziSya aisA ho ki sira kATa kara de de, tava jJAnI samyaktva prApta karAte hai / jJAnopurupako namaskAra Adi karanA ziSyake ahakArako dUra karaneke liye hai / parantu maname uthala puthala huA kare to kinArA kaba AyegA? / jIva ahakAra rakhatA hai, asat vacana bolatA hai, bhrAti rakhatA hai, usakA use tanika bhI bhAna nahI hai| yaha bhAna hue vinA niveDA AnevAlA nahIM hai| , zUravIra vacanoke samAna dusarA eka bhI vacana nahI hai / jIvako satpuruSakA eka zabda bhI samajhama nahI AyA / var3appana bAdhA DAlatA ho to use chor3a de| iMDiyAne muMpattI aura tapAne mUrti AdikA Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 zrImad rAjacandra kadAgraha pakar3a rakhA hai, parantu vaise kadAgrahame kucha bhI hita nahI hai| zaurya karake Agraha, kadAgrahase dUra rahe, parantu virodha na kre| jaba jJAnIpuruSa hote hai tava matabheda eva kadAgraha kama kara dete haiN| jJAnI anukapAke liye mArgakA vodha dete haiM / ajJAnI kuguru jagaha jagaha matabheda bar3hAkara kadAgrahako dRDha karate hai| sacce purupa mileM, aura ve jo kalyANakA mArga batAyeM, usIke anusAra jIva vartana kare to avazya kalyANa hotA hai| satpurupako AjJAkA pAlana karanA hI kalyANa hai / mArga vicAravAnako pUche / satpuruSake Azrayase sadAcaraNa kreN| khoTI buddhi sabhIko hairAna karanevAlI hai, pApakArI hai| jahA~ mamatva ho vahI mithyAtva hai| zrAvaka sava dayAlu hote hai / kalyANakA mArga eka hI hotA hai, sau do sau nahI hote / aMdarake dopokA nAza hogA, aura samapariNAma AyegA to hI kalyANa hogaa| - jo matabhedakA chedana kare vahI saccA purupa hai / jo samapariNAmake rAstepara caDhAye vaha saccA saga hai| vicAravAnako mArgakA bheda nahI hai| hiMdu aura musalamAna sarIkhe nahI hai / hiMduoke dharmaguru jo dharmabodha kaha gaye the use bahuta upakAra ke liye kaha gaye the| vaisA bodha pIrAnA musalamAnoke zAstrome nahI hai| AtmApekSAse kunabI, baniyA, musalamAna koI nahI hai| vaha bheda jisakA dUra ho gayA hai| vahI zuddha hai, bheda bhAsanA hI anAdi bhUla hai| kulAcArake anusAra jise saccA mAnA vahI kaSAya hai / . pra.-mokSa kyA hai ? . . ,' . u0-AtmAkI atyaMta zuddhatA, ajJAnase chUTa jAnA, saba karmoMse mukta honA 'mokSa' hai / yathAtathya jJAnake pragaTa honepara mokSa hotA hai| jaba taka bhrAti hai taba taka AtmA jagatame hI hai| anAdikAlakA 'jo cetana hai usakA svabhAva jAnanA arthAt jJAna hai, phira bhI jIva bhUla jAtA hai vaha kyA hai ? ' jAnaneme nyUnatA hai, yathAtathya jJAna nahI hai| vaha nyUnatA kisa taraha dUra ho ? usa jJAnarUpI svabhAvako bhUla na jAye, use vAravAra dRDha kare to nyUnatA dUra hotI hai / jJAnIpuruSake vacanoMkA Alabana lenese jJAna hotA hai| jo sAdhana hai ve upakArake hetu hai| jaisA jaisA adhikArI vaisA vaisA unakA phala hotA hai / satpuruSake Azrayase le to sAdhana upakArake hetu hai| satpuruSakI dRSTise 'calanese jJAna hotA hai| satpuruSake vacana AtmA pariNata honepara mithyAtva, annata, pramAda, azubhayoga ityAdi sabhI doSa anukramase zithila par3a jAte hai / AtmajJAnakA vicAra karanese doSokA nAza hotA hai| satpuruSa pukAra pukAra kara kaha gaye haiM, paratu jIvako lokamArgame paDe rahanA haiM, aura lokottara kahalavAnA hai, aura doSa dUra kyo nahI hote yoM mAtra kahate rahanA hai| lokakA bhaya chor3akara satpuruSake vacanoko AtmAme pariNata kare, to saba doSa dUra ho jAte hai| jIva mamatva na rakhe; vaDappana aura mahattA choDe vinA AtmAme samyaktvakA mArga pariNamita honA kaThina hai| vartamAname svacchandase vedAMtazAstra paDhe jAte haiM, aura isase zuSkatA jaisA ho jAtA hai| paDdarzaname jhagaDA nahIM hai, parantu AtmAko kevala mukkadRSTise dekhate hue tIrthaMkarane lambA vicAra kiyA hai| mUla lakSyagata honese jo jo vaktAo (satpuruSo) ne kahA hai, vaha yathArtha hai, aisA mAlUma hogaa| AtmAme kabhI bhI vikAra utpanna na ho, tathA rAgadvepapariNAma na ho, tabhI kevalajJAna kahA jAtA hai| paDdarzanavAlone jo vicAra kiye haiM usase AtmAkA unhe bhAna hotA hai, parantu tAratamyame bheda paDatA hai| mUlame bhUla nahI hai| parantu paDdarzanako apanI samajhase lagAye to kabhI nahI lagate arthAt samajhame nahI Ate / satpuruSake Azrayase ve samajhame Ate haiN| jisane AtmAko asaga, niSkriya vicArA ho use bhrAti nahIM hotI, sazaya bhI nahIM hotA / phira AtmAke astitvakA bhI prazna nahI rhtaa| Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 725 pra0 - samyaktva kaise jJAta ho ? u0- andarase dazA badale taba samyaktvakA jJAna apane Apa svayako ho jAtA hai / sadeva arthAt rAgadveSa aura ajJAna jisake kSINa hue hai vaha / sadguru kise kahA jAtA haiM ? mithyAtva kI grathi jisakI chinna ho gayI hai use / sadguru arthAt nirgratha / saddharma arthAt jJAnIpuruSo dvArA bodhita dharma / ina tIna tattvoko yathArtharUpase jAne taba samyaktva huA samajhA jAtA hai / 57 * ajJAna dUra karaneke liye kAraNa, sAdhana batAye hai| jJAnakA svarUpa jaba jAne tava mokSa hotA hai / parama vaidyarUpI sadguru mile aura upadezarUpI davA AtmAme- pariNamita ho taba roga dUra hotA hai / parantu usa davAko antarame grahaNa na kare, to usakA roga kabhI dUra nahI hotA / jIva vAstavika, sAdhana nahI karatA / jisa taraha sAre kuTumbako pahacAnanA ho to pahale eka vyaktiko pahacAne to sabakI pahacAna ho jAtI hai, usI taraha pahale samyaktvakI pahacAna ho taba AtmAke samasta guNarUpI parivArakI pahacAna ho jAtI hai / samyaktvako sarvotkRSTa sAdhana kahA hai / bAhya vRttiyoko kama karake antarpariNAma kare to samyaktvakA mArga milatA hai / calate calate gA~va AtA hai, parantu binA cale yathArtha satpuruSakI prApti aura pratIti nahI huI hai| 1 gA~va nahI AtA / jIvako mana 3 bahirAtmAmese antarAtmA honeke bAda paramAtmatva prApta honA caahiye| jaise dUdha aura pAnI alaga haiM vaise satpuruSa Azrayase, pratItise deha aura AtmA alaga hai. aisA bhAna hotA hai / antarame apane AtmAnubhavarUpase, jaise, dUdha aura pAnI bhinna bhinna hote hai, vaise hI deha aura AtmA bhinna bhinna lagate hai taba paramAtmatva pragaTa hotA hai| jise AtmAkA vicArarUpI dhyAna hai, satata nirantara dhyAna hai, AtmA, jise svapname bhI alaga hI bhAsatA hai, kabhI jise AtmA kI bhrAti hotI hI nahI usIko paramAtmatva hotA hai / antarAtmA, kaSAya Adi dUra karaneke liye nirantara puruSArtha karatA hai / caudahave guNasthAna taka yaha vicArarUpI kriyA hai / jise vairAgya upazama rahatA ho usIko vicAravAna kahate hai / AtmA mukka honeke bAda sasArame nahI AtA / AtmA svAnubhavagocara hai, 'vaha cakSuse dIkhatA nahI hai, indriyase rahita jJAna use jAnatA hai / AtmAkA upayoga manana kare vaha mana hai / lagAva hai isaliye mana bhinna kahA jAtA hai / sakalpa-vikalpa chor3a denA 'upayoga' hai / jJAnako AvaraNa karanevAlA nikAcita karma jisane na vAMdhA ho use satpuruSakA bodha lagatA hai / AyukA bandha ho, use rokA nahI jAtA / jIvane ajJAnako grahaNa kiyA hai isaliye upadeza nahI lagatA / kyoki AvaraNake kAraNa upadeza lagane kA koI rAstA nahI haiN| jaba taka lokake abhinivezakI kalpanA karate rahe taba taka AtmA U~cA nahI uThatA, aura taba taka kalyANa bhI nahI hotA / bahutase jIva satpuruSakA bodha sunate haiM, parantu use vicAranekA yoga nahIM banatA / " 1 1 iMdriyoke nigrahakA na honA, kuladharmakA Agraha, mAnazlAghA kI kAmanA, aura amadhyasthatA, yaha kadAgraha hai / isa kadAgrahako jIva jaba taka nahI chor3atA taba taka kalyANa nahI hotA / nava pUrva paDhe to bhI jIva bhaTakA / caudaha rAjaloka jAne parantu dehame rahe hue AtmAko nahI pahacAnA, isaliye bhaTakA / jJAnI puruSa sabhI zakAe~ dUra kara sakate haiM, parantu taranekA kAraNa hai satpuruSako dRSTise calanA aura tabhI du.kha miTatA hai / Aja bhI purupArtha kare to AtmajJAna hotA hai / jise AtmajJAna nahI hai usase kalyANa nahI hotA / vyavahAra jisakA paramArtha hai aise AtmajJAnIkI AjJAse vartana karanepara AtmA lakSyagata hotA hai, kalyANa hotA hai / jIvako bagha kaise par3atA hai ? nikAcita savadhI - upayogase, anupayogase / Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 zrImad rAjacandra AtmAkA mukhya lakSaNa upayoga hai| AtmA tilamAtra dUra nahIM hai, bAhara dekhanese dUra bhAsatA hai, paratu vaha anubhavagocara hai / yaha nahI, yaha nahI, yaha nahI, isase bhinna jo rahA so vaha hai| jo AkAza dIkhatA hai vaha AkAza nahIM hai| AkAza cakSuse nahI dIkhatA / AkAzako arUpI kahA hai| AtmAkA bhAna svAnubhavase hotA hai / AtmA anubhavagocara hai| anumAna jo hai vaha mApa hai| anubhava jo hai vaha astitva hai| ___AtmajJAna sahaja nahI hai / 'pacIkaraNa', 'vicArasAgara' ko paDhakara kathana mAtra mAnanese jJAna nahI hotA / jise anubhava huA hai aise anubhavIke Azrayase use samajhakara usakI AjJAke anusAra vartana kare to jJAna hotA hai| samajhe vinA rAstA ati vikaTa hai| hIrA nikAlaneke liye khAna khodaneme to mehanata hai, paratu hIrA leneme mehanata nahI hai| isI taraha AtmA sabadhI samajha AnA duSkara hai, nahI to AtmA kucha dUra nahIM hai / bhAna na honese dUra lagatA hai / jIvako kalyANa karane, na karanekA bhAna nahI hai, parantu apanApana rakhanA hai| ___ cauthe guNasthAname grathibheda hotA hai| gyArahavese paDatA hai use 'upazama samyaktva' kahA jAtA hai / lobha cAritrako girAnevAlA hai / cauthe guNasthAname upazama aura kSAyika dono hote hai / upazama arthAt sattAme AvaraNakA rahanA / kalyANake sacce kAraNa jIvake khyAlame nahI hai| jo zAstra vRttiko sakSipta na kareM, vRttiko saMkucita na kare apitu use baDhAyeM, aise zAstrome nyAya kahA~se hogA? vrata denevAle aura vrata lenevAle donoM vicAra tathA upayoga rakhe | upayoga na rakheM aura bhAra rakheM to nikAcita karma vA~dhe / 'kama karanA', parigraha maryAdA karanA aisA jisake maname ho vaha zithila karma bA~dhe / pApa karanepara kucha mukti nahI hotii| eka vrata mAtra lekara jo ajJAnako nikAlanA cAhatA hai aise jIvako ajJAna kahatA hai ki tere kitane hI cAritra maiM khA gayA hU~, to isame kyA bar3I bAta hai ? jo sAdhana batAye ve taraneke sAdhana ho to hI sacce sAdhana haiN| bAkI niSphala , sAdhana hai / vyavahArame anata bhaga uThate hai, to kaise pAra AyegA? koI AdamI jorase bole use kaSAya kahA jAtA hai| koI dhorajase bole to use,zAnti hai aisA lagatA hai, paratu aMtarpariNAma ho to hI zAti kahI jAtI hai| jise soneke liye eka bistara cAhiye vaha dasa ghara khule rakhe to aise manuSyakI vRtti kaba sakucita hogI ? jo vRttiko roke use pApa nahIM hotaa| kitane hI jIva aise haiM ki jinase vRtti na ruke aise kAraNa ikaTThe karate haiM; isase pApa nahIM ruktaa| / 10 / bhAdrapada sudI 15, 1952 caudaha rAjUlokako jo kAmanA hai vaha pApa hai| isaliye pariNAma dekheN| caudaha rAjUlokakA patA nahI aisA kadAcit kahe, to bhI jitanA socA utanA to avazya pApa huaa| muniko tinakA bhI lenekI chUTa nahIM hai| gRhastha itanA le to utanA use pApa hai| ____ jaDa aura AtmA tanmaya nahIM hote| sUtakI oNTI sUtase kucha bhinna nahI hai, parantu oNTI kholaneme vikaTatA hai, yadyapi sUtra na ghaTatA hai aura na baDhatA hai / usI taraha AtmAme oNTI paDa gayI hai| / ___ satpuruSa aura satzAstra yaha vyavahAra kucha kalpita nahI hai| sadguru, satzAstrarUpI vyavahArase svarUpa zuddha ho, kevala rahe, apanA svarUpa samajhe vaha samakita hai| satpurupakA vacana sunanA durlabha hai, zraddhA karanA durlabha hai, vicAranA durlabha hai, to phira anubhava karanA durlabha ho isame kyA navInatA ? upadezajJAna anAdise calA AtA hai, akelI pustakase jJAna nahI hotA / pustakase jJAna hotA ho to pustakakA mokSa ho jAye / sadgurukI AjJAnusAra calaneme bhUla ho jAye to pustaka avalavanabhUta hai| Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA / 727 caitanyakI raTana rahe to caitanya prApta hotA hai, caitanya anubhavagocara hotA hai| sadguruke vaicanakA zravaNa kare, manana kare, aura AtmAme pariNata kare to kalyANa hotA hai| jJAna aura anubhava ho to mokSa hotA hai| vyavahArakA niSedha na kare, akele vyavahArako pakar3ana rkheN| AtmajJAnakI bAta isa taraha karanA yogya nahI ki vaha sAmAnya ho jAye / AtmajJAnakI bAta ekAMta me kahe / AtmAke astitvakA vicAra kiyA jAye, to anubhavame AtA hai, nahI to usame zaMkA hotI hai| jaise kisI manuSyako adhika paTala honese nahI dIkhatA, usI taraha AvaraNakI salagnatAke kAraNa AtmAko nahI diikhtaa| nIdame bhI AtmAko sAmAnyata jAgRti rahatI hai| AtmA sarvathA nahI sotA, usapara AvaraNa A jAtA hai / AtmA ho to jJAna hotA hai / jar3a ho to jJAna kise ho ? apaneko apanA bhAna honA, svaya apanA jJAna pAnA, jIvanmukta honaa| " 'caitanya eka ho to bhrAti kise huI ? mokSa kisakA huA? sabhI caitanyakI 'jAti eka hai, parantu pratyeka caitanyakI svataMtratA hai, bhinna bhinna hai| caitanyakA'' svabhAva eka hai / mokSa svAnubhavagocara hai| nirAvaraName bheda nahI hai| paramANu ekatrita na ho arthAt AtmAkA jaba paramANuse 'sabadha na ho taba mukti hai, parasvarUpame nahI milanA vaha mukti hai| " / ' kalyANa karane, na karanekA to bhAna nahI hai, parantu jIvako apanApana rakhanA hai| baMdha kaba taka hotA hai ? jIva caitanya na ho taba taka / ekeMdriya Adi yoni ho to bhI jIvakA jJAnasvabhAva sarvathA lupta nahI ho jAtA, azase khulA rahatA hai / anAdi kAlase jIva ba~dhA huA hai / nirAvaraNa honeke bAda nahI bNdhtaa| 'mai jAnatA hU~', aisA jo abhimAna hai vaha caitanyakI azuddhatA hai|' isa jagatame baMdha aura mokSa na hote to phira zrutikA upadeza kisake liye ? AtmA svabhAvase sarvathA niSkriya hai, prayogase sakriya hai| jaba nirvikalpa samAdhi hotI hai tabhI niSkriyatA kahI hai| nirvivAdarUpase vedAtakA vicAra karaneme bAdhA nahI hai| Atma arhatapadakA vicAra kare to ahaMta hotA hai| siddhapadakA vicAra kareM to siddha hotA hai| AcAryapadakA vicAra kare to AcArya hotA hai / upAdhyAyakA vicAra kare to upAdhyAya hotA hai / strIrUpakA vicAra kare to strI ho jAtA hai, arthAt AtmA jisa svarUpakA vicAra kare tadrUpa bhAvAtmA ho jAtA hai / AtmA eka hai yA aneka hai isakI cintA na kare / hameM to yaha vicAra karanekI jarUrata hai ki 'maiM eka hU~' / jagatako milAnekI kyA jarUrata hai ? eka-anekakA vicAra bahuta AgekI dazAme pahu~caneke bAda karanA hai| jagata aura AtmAko svapnameM bhI eka na smjheN| AtmA acala hai, nirAMvaraNa hai / vedAta sunakara bhI AtmAko pahacAneM / AtmA sarvavyAparka hai yA AtmA dehame hai, yaha pratyakSa anubhavagamya hai| ' . sabhI dharmokA tAtparya yaha hai ki AtmAko pahacAne / dUsare saba jo sAdhana haiM, ve jisa jagaha cAhiye (yogya haiM) vahA~ jJAnIkI AjJAse upayoga karate hue adhikArI jIvako phala hotA hai / dayA Adi AtmAke nimala honeke sAdhana hai| mithyAtva, pramAda, avrata, azubhayoga, ye anukramase jAye to satpuruSakA vacana AtmAme pariNAma pAtA hai, usase sabhI doSoMkA anukramase nAza hotA hai / AtmajJAna vicArase hotA hai| satpurupa to pukArapukAra kara kaha gaye haiM, parantu jIva lokamArgame paDA hai, aura use lokottaramArga mAnatA hai| isaliye kisI taraha bhI doSa nahI jAte / lokakA bhaya chor3akara satpurupoMke vacana, AtmAme pariNamita kare to saba doSa cale jAte haiM / jIva mamatva na lAye, bar3appana aura mahattA chor3e binA samyak mArga AtmAme pariNAma nahI paataa| vAcaka viSayameM .-paramArthahetu nado utaraneke liye ThaDe pAnIko muniko AjJA do hai, parantu abrahmacaryako AjJA nahI dI hai. aura usake liye kahA hai ki alpa AhAra karanA, upavAsa karanA, ekAtara karanA, antame jahara khAkara mara jAnA; parantu brahmacaryakA bhaga mata / Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 zrImad rAjacandra jise dehakI mUrchA ho use kalyANa kisa taraha bhAse ? sA~pa kATe aura bhaya na ho taba samajhanA ki AtmajJAna pragaTa huA hai / AtmA ajara amara hai / 'maiM' maranevAlA nahI, to maranekA bhaya kyA ? jisakI dehakI mUrchA calI gayI hai use AtmajJAna huA kahA jAtA hai| prazna-jIva kaise vartana kare? uttara-aise vartana kare ki satsagake yogase AtmAkI zuddhatA prApta, ho| parantu satsaMgakA yoga sadA nahIM miltaa| jIva yogya honeke liye hiMsA na kare, satya bole, adatta na le, brahmacarya pAle, parigrahakI maryAdA kare, rAtribhojana na kare ityAdi sadAcaraNa zuddha ata karaNase karanekA jJAniyone kahA hai, vaha bhI yadi AtmAke liye dhyAna rakhakara kiyA jAtA ho to upakArI hai, nahI to puNyayoga prApta hotA hai| usase manuSyabhava milatA hai, devagati milatI hai, rAjya milatA hai, eka bhavakA sukha milatA hai, aura phira cAra gatime bhaTakanA hotA hai; isaliye jJAniyone tapa Adi jo kriyAe~ AtmAke upakArake liye ahakArarahita bhAvase karaneke liye kahI hai, unakA paramajJAnI svaya bhI jagatake upakArake liye nizcayase sevana karate haiN| , mahAvIrasvAmIne kevalajJAna utpanna honeke bAda upavAsa nahI kiye, usI taraha kisI jJAnIne bhI nahI kiye, tathApi logoke maname aisA na Aye ki jJAna honeke bAda khAnA pInA saba ekasA hai isaliye aMtima samayame tapakI AvazyakatA batAneke liye upavAsa kiye, dAnako siddha karaneke liye dIkSA lenese pahale svaya varSIdAna diyA, isase jagatako dAna siddha kara dikhaayaa| mAtApitAko sevA siddha kara dikhaayo| choTI umarame dIkSA nahI lI vaha upakArake liyeM / nahI to apaneko karanA, na karanA kucha nahIM hai, kyoki jo sAdhana kahe haiM ve AtmalakSya karaneke liye hai, jo svayaMko to sapUrNa prApta huA hai / parantu paropakAraka liye jJAnI sadAcaraNakA sevana karate hai| , , . abhI jainadharmame bahuta samayase avyavahRta kue~kI bhaoNti AvaraNa A gayA hai, koI jJAnIpuruSa hai nahI / kitane hI samayase jJAnI hae nahI, kyoki, nahIM to usame itane adhika kadAgraha na hote / isa pacama kAlame satpuruSakA yoga milanA durlabha hai; usame abhI to vizeSa durlabha dekhaneme AtA hai, prAya. pUrvake saMskArI jIva dekhaneme nahI aate| bahutase jIvome koI hI saccA mumukSu, jijJAsu dekhaneme AtA hai, bAkI to tIna prakArake jIva dekhaneme Ate haiM, jo bAhyadRSTivAle hai (1) "kriyA nahI karanA, kriyAse devagati prApta hotI hai, dUsarA kucha prApta nahIM hotaa| jisase cAra gatiyokA bhaTakanA miTe, yaha yathArtha hai|' aisA kahakara sadAcaraNako puNyakA hetu mAnakara nahI karate, aura pApake kAraNokA sevana karate hue nahI rukte| isa prakArake jIvoko kucha karanA ho nahI hai, aura kevala baDI baDI bAte hI karanI hai / ina jIvoko 'ajJAnavAdI' ke taurapara rakhA jA sakatA hai| .. '' (2) 'ekAta kiyA karanI, usIse kalyANa hogA', aisA mAnanevAle ekadama vyavahArame kalyANa mAnakara kadAgraha nahI choDate / aise jIvoko 'kriyAvAdI' athavA 'kriyAjaDa smjhe| kriyAjaDako AtmAkA lakSya nahI hotaa| ' (3) 'hame AtmajJAna hai / AtmAko bhrAti hotI hI nahI,'AtmA kartA bhI nahI hai aura bhoktA bhI nahI hai, isaliye kucha nahI hai / ' aisA bolanevAle 'zuSka-adhyAtmI pole jJAnI hokara anAcArakA sevana karate hue nahI rukte|. ___ aise tIna prakArake jIva abhI dekhaneme Ate haiN| jIvako jo kucha karanA hai vaha AtmAke upakArake liye karanA hai, isa bAtako ve bhUla gaye haiN| AjakalaM jainame caurAsIse sau gaccha ho gaye haiN| una sabame kadAgraha ho gaye haiM, phira bhI ve saba kahate hai ki 'jainadharmame hama hI haiM, jainadharma hamArA hai|' _ 'paDikkamAmi, niMdAmi, garihAmi, appANaM vosirAmi' Adi pAThakA lokame abhI aisA artha pracalita huA mAlUma hotA hai ki 'AtmAkA vyutsarjana karatA hU~,' arthAt jisakA artha AtmAkA upakAra karanA hai, Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 729 usIko, AtmAko hI bhUla gaye hai / jaise bArAta caDhI ho aura vividha vaibhava Adi ho, parantu yadi eka vara na ho to bArAta zobhita nahIM hotI aura vara ho to zobhita hotI hai, usI taraha kriyA, vairAgya Adi yadi AtmAkA jJAna ho to zobhA. dete hai, nahIM to zobhA nahI dete / - jainome, abhI, AtmA bhUlA diyA gayA hai| - . : ., . sUtra, caudahapUrvakA jJAna, munipana, zrAvakapana, hajAro tarahake sadAcaraNa, tapazcaryA Adi jo jo sAdhana, jo jo parizrama, jo jo puruSArtha kahe haiM ve saba eka AtmAko pahacAnane ke liye, khoja nikAlaneke liye kahe haiN| ve prayatna yadi AtmAko pahacAnaneke liye, khoja nikAlaneke liye, AtmAke liye ho to saphala haiM; nahI to niSphala haiN| yadyapi unase bAhya- phala hotA hai, parantu cAra gatikA nAza nahI hotaa| jIvako satpuruSakA yoga mile, aura lakSya ho to vaha sahajame hI yogya jIva hotA hai, aura phira sadgurukI AsthA ho to samyaktva utpanna hotA hai / / / (1),zama = krodha Adiko kRza krnaa| .. - / (2) savega = mokSamArgake sivAya aura kisI icchAkA na honaa| . / (3) nirveda-sasArase thaka jAnA, saMsArase ruka jAnA / ..... ... . (4) AsthA - sacce gurukI, sadgurukI AsthA honA / . ' : , (5) anukaMpA = saba prANiyopara samabhAva rakhanA, nirvaira buddhi rkhnaa| ye guNa samakitI jIvase- sahaja hote hai| pahale sacce puruSako pahacAna ho to phira ye cAra guNa Ate haiN| vedAtame vicAra karaneke liye SaTsapatti batAyI hai / viveka, vairAgya Adi sadguNa prApta hone ke bAda jIva yogya mumukSu kahA jAtA hai| ,' naya AtmAko, samajhaneke liye kahe haiM, parantu jIva to nayavAdame ulajha jAte hai / AtmAko samajhAne jAte hue nayame ulajha-jAnese yaha prayoga ulaTA pddaa| samakitadRSTi jIvako kevalajJAna' kahA jAtA hai| vartamAname bhAna huA hai, isaliye 'deza kevalajJAna': huA kahA jAtA hai, bAkI to AtmAkA bhAna honA hI kevalajJAna hai / yaha isa taraha kahA jAtA hai-samakitadRSTiko AtmAkA bhAna huA, tava use kevalajJAnakA bhAna pragaTa huA, aura usakA bhAna pragaTa huA to kevalajJAna avazya honevAlA hai| isaliye isa apekSAse samakitadRSTiko kevalajJAna kahA hai| samyaktva, huA arthAt jamIna jota kara vIjako bo diyA, vRkSa huA, phala thoDe khAye, khAte khAte Ayu pUrI huI, to phira dUsare bhavame phala khAye jAyeMge | isaliye 'kevalajJAna' isa kAlame nahI hai, nahI hai aisA ulaTA na mAnanA aura na kahanA / samyaktva prApta honese anata bhava dUra hokara eka bhava bAkI rahA, isaliye samyaktva utkRSTa he|, AtmAme kevalajJAna hai, parantu AvaraNa dUra honepara kevalajJAna pragaTa hotA hai| isa kAlame sampUrNa AvaraNa dUra nahIM hotA, eka bhava vAkI raha jAtA hai, arthAt jitanA kevalajJAnAvaraNIya dUra hotA hai utanA kevalajJAna hotA hai| samakita Anepara bhItarameatarame-dazA badalatI hai, kevalajJAnakA bIja pragaTa hotA hai| madguruke vinA mArga nahIM hai aisA mahApuruSone kahA hai / yaha upadeza binA kAraNa nahIM kiyaa| . samakitI arthAt mithyAtvamukta, kevalajJAnI arthAt cArimAvaraNase saMpUrNatayA mukta, aura siddha arthAt deha Adise sapUrNatayA mukta / prazna-karma kaise kama hote haiM ? uttara-krodha na kare, mAna na kare, mAyA na kare, lobha na kare, usase karma kama hote haiM / vAdya kriyA karU~gA to manuSyajanma milegA, aura kisI dina sacce puruSakA yoga milegaa| Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 zrImada rAjacandra prazna-vrata niyama karanA yA nahI ? uttara-vrataniyama karanA hai| usake sAtha jhagaDA, kleza, bAla-bacce aura gharame mamatva nahI krnaa| U~cI dazAme jAneke liye vrata-niyama krnaa| sacce'jhUThekI parIkSA karaneke bAreme eka sacce bhaktakA dRSTAta-eka rAjA bahuta bhaktivAlA thA; aura isaliye vaha bhaktokI sevA bahuta karatA, bahutase bhaktokA anna, vastra Adise poSaNa karanese bahuta bhakta ikaTThe ho gye| pradhAnane socA ki rAjA bholA hai, bhakta Thaga hai; isaliye isa bAtakI rAjAko parIkSA karAI jAye / parantu abhI rAjAko prema bahuta hai, isaliye mAnegA nahI, isaliye kisI avasarapara bAta kareMge, aisA vicAra kara kucha samaya Thahara kara koI avasara milanese usane rAjAse kahA-'Apa bahuta samayase sabhI bhaktokI sarIkhI sevA-cAkarI karate haiM, parantu uname koI baDe hoge, koI choTe hoge / isaliye savako pahacAnakara bhakti kreN| tava rAjAne hA~ kahakara pUchA-'taba kaise karanA?' rAjAkI anumati lekara pradhAnane jo do hajAra bhakta the una sabako ikaTThA karake kahalavAyA-'Apa saba daravAjeke bAhara Aiye, kyoki rAjAko jarUrata honese Aja bhakta-tela nikAlanA hai / Apa saba bahuta dinose rAjAkA mAlamalIdA khAte haiM, to Aja rAjAkA itanA kAma Apako karanA hI caahiye|' ghAnIme DAlakara tela nikAlane kA sunA ki sabhI bhakta to bhAgane lage, aura palAyana kara gye| eka saccA bhakta thA usane vicAra kiyA'rAjAkA namaka khAyA hai to usakA namakaharAma kyo huA jAye ?.rAjAne paramArtha samajhakara anna diyA hai, isaliye rAjA jaise cAhe vaise karane denA caahiye|' aisA vicAra kara ghAnIke pAsa jAkara kahA-"Apako bhakta-tela nikAlanA ho to nikAleM / " phira pradhAnane rAjAse kahA-"dekhiye, Apa saba bhaktokI sevA karate the, parantu sacce-jhUThekI parIkSA nahI thii|" dekhiye, isa taraha sacce jIva to virale hI hote hai, aura aise virala sacce sadguruko bhakti zreyaskara hai / sacce sadguruko bhakti mana, vacana aura kAyAse kare / eka bAta samajhame na Aye taba taka dUsarI bAta sunanI kisa kAmakI ? eka bAra sunA vaha samajhame na Aye taba taka dUsarI bAra na suneM / sune hueko na bhUleM, jaise eka vAra khAyA, usake pace binA aura na khAye / tapa ityAdi karanA yaha koI mahAbhArata kAma nahIM hai, isaliye tapa karanevAlA ahakAra na kare / tapa yaha choTese choTA bhAga hai / bhUkhA rahanA aura upavAsa karanA usakA nAma tapa nahI hai / bhItarase zuddha aMta karaNa ho tava tapa kahA jAtA hai, aura taba mokSagati hotI hai / bAhya tapa zarIrase hotA hai / tapake chaH prakAra hai(1) atarvRtti honA, (2) eka Asanase kAyAko viThAnA, (3) kama AhAra karanA, -(4) norasa AhAra karanA, aura vRttiyoko kama karanA, (5) salInatA, (6) AhArakA tyAga / / .. tithike liye upavAsa nahI karanA hai, parantu AtmAke liye upavAsa karanA hai| bAraha prakArakA tapa kahA hai| usame AhAra na karanA, isa tapako jihvAindriyako vaza karanekA upAya samajhakara kahA hai| jihvAindriya vaza kI to yaha sabhI indriyoke vaza honekA nimitta hai| upavAsa kareM to isakI bAta vAhara na kare, dUsarekI niMdA na kareM, krodha na kreN| yadi aise doSa kama ho to baDA lAbha hotA hai| tapa Adi AtmAke liye karanA hai, logoko dikhAneke liye nahI karanA hai| kaSAya kama ho use 'tapa' kahA hai| laukika dRSTiko bhUla jaayeN| loga to jisa 'kulame janma lete hai usa kulake dharmako mAnate haiM aura vahA~ jAte haiN| parantu vaha to nAmamAtra dharma kahA jAtA hai, parantu mumukSu vaisA na kre| saba sAmAyika karate haiM, aura kahate haiM ki jo jJAnI svIkAra kare vaha saca hai| samakita hogA yA nahI, use bhI jJAnI svIkAra kare to saccA hai| parantu jJAnI kyA svIkAra kare ? ajJAnI svIkAra kare aisA to ApakA sAmAyika, vrata aura samakita hai / arthAt Apake sAmAyika, vrata aura samakita vAstavika nahI hai, mana, vacana aura kAyA vyavahArasamatAme sthira rahe yaha samakita nahIM hai | jaise nIdame sthira yoga mAlUma paDatA hai, phira bhI vaha vastuta sthira nahIM hai, aura isaliye vaha samatA bhI nahI hai| mana, vacana, Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 731 upadeza, chAyA yA caudahaveM guNasthAna taka hote haiM, mana to kArya kiye vinA vaiThatA hI nahI hai / kevalIkA mana-yoga capala tA hai, parantu AtmA capala nahI hotA / AtmA cauthe guNasthAnakame 'acapala hotA hai, parantu sarvathA nhii| 'jJAna' arthAt AtmAko yathAtathya jAnanA / ' 'darzana' arthAt AtmAko yathAtathya pratIti / 'cAritra' - rthAt AtmAkA sthira honaa| ___AtmA aura sadguru eka hI smjheN| yaha bAta vicArase grahaNa hotI hai / vaha vicAra' yaha ki deha hI athavA dehasambandhI dUsare bhAva nahI, parantu sadgurukA AtmA hI sadguru hai / jisane AtmasvarUpakA kSaNase, guNase aura vedanase pragaTa anubhava kiyA hai aura vahI pariNAma jisake AtmAkA huA hai vaha AtmA aura sadguru eka hI hai, aisA samajheM / pUrvakAlame jo ajJAna ikaTThA kiyA hai vaha dUra ho to jJAnIkI apUrva gaNI samajhame AtI hai| mithyAvAsanA ='dharmake mithyA svarUpako saccA samajhanA / . .. tapa Adi bhI jJAnIkI kasauTI hai| sAtAzIla vartana rakhA ho; aura asAtA Aye to vaha adukhabAvita jJAna maMda hotA hai / vicArake binA idriyA~ vaza honevAlI nahI hai / avicArase idriyA~ dauDatI hai| navRttike liye upavAsa batAyA hai / Ajakala' kitane hI ajJAnI jIva upavAsa karake dukAna para baiThate hai, aura use pauSadha ThaharAte hai| aise kalpita pauSadha jIvane anAdikAlase kiye hai| una sabako jJAniyone niSphala harAyA hai| strI, ghara, bAla-bacce bhUla jAyeM taba sAmAyika kI aisA kahA jAtA hai|| sAmAnya vicArako rekara, indriyAM vaza karaneke liye cha kAyakA AraMbha kAyAse na karate hue vRtti nirmala ho taba sAmAyika ho sakatI hai| vyavahAra sAmAyika bahuta niSiddha karane jaisI nahI hai, yadyapi jIvane vyavahArarUpa sAmAyikako ekadama jaDa banA DAlA hai| use karanevAle jIvoko patA bhI nahIM hotaa| ki isase kyA kalyANa hogA? samyaktva pahale caahiye| jisake vacana sunanese AtmA sthira ho, vRtti nirmala ho, usa satpurupake vacanokA yavaNa ho to phira samyaktva hotA hai| , ' '.. Fire : __. bhavasthiti, pacamakAlame mokSakA abhAva Adi zakAose jIvane bAhya vRtti kara DAlI hai, parantu yadi aise jIva puruSArtha kareM, aura pacamakAla mokSa hote hue hAtha pakar3ane Aye tava, usakA upAya hama kara leNge| vaha upAya koI hAthI nahI hai, jhalajhalAtI agni nahI hai| vyartha hI jIvako bhaDakA diyA hai| jJAnIke vacana sunakara yAda rakhane nahI, jIvako puruSArtha karanA nahI, aura use lekara bahAne banAne haiM / ise apanA doSa smjheN| samatAkI, vairAgyakI bAteM sune aura vicAra kreN| vAhya bAteM yathAsaMbhava choDa deN| jIva taranekA abhilASI ho, aura sadgurukI AjJAse vartana kare to sabhI vAsanAe~ calI jAtI hai| sadgarukI AjJAme sabhI sAdhana samA gaye haiN| jo jIva taranekA kAmI hotA hai usakI sabhI vAsanAokA nAza ho jAtA hai| jaise koI sau pacAsa. kosa dUra ho, to do cAra diname bhI ghara pahuMca jAye, paratu lAkhoM kosa dUra ho to ekadama ghara kahA~se pahu~ce? vaise hI yaha jIva kalyANa mAgase thoDA dUra ho to to kiso dina kalyANa prApta kare, paratu yadi ekadama ulaTe rAstepara ho to kahAMse pAra pAye? de AdikA abhAva honA, mUcha kA nAza honA yahI mukti hai| jisakA eka bhava vAkI rahA ho use dehakI itano adhika ciMtA nahI karanI cAhiye / ajJAna jAne ke bAda eka bhavakA kucha mahattva nahIM / lAkho bhava cale gaye to phira eka bhava kisa hisAbame ? . ho to mithyAtva, aura mAne chaThA yA sAtavA~ guNasthAna to unakA kyA karanA ? cauthe guNasthAnakI sthiti kaisI hotI hai ? gaNadhara jaisI, mokSamArgakI parama pratIti Aye aisii| jo taranekA kAmI ho vaha sira kATakara dete hue pIche nahI haTatA / jo zithila ho vaha tanika pera dhone jaisA kalakSaNa ho use bhI chor3a nahIM sakatA, aura vItarAgakI bAta gaNa karane jAtA hai| vItarAga jisa vacanako kahate hue Dare haiM use ajJAnI svacchadase kahatA hai, to vaha kaise chUTegA? Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 zrImada rAjacandra ' mahAvIrasvAmIkI dIkSAke julUsakI bAtake svarUpakA yadi vicAra kare to vairAgya ho jAye / yaha vAta adbhuta hai / ve bhagavAna apramAdI the| unameM cAritra. vidyamAna thA, paraMtu jaba bAhya cAritra liyA taba mokSa gye| ..... avirati ziSya ho to usakI Avabhagata kaise kI jAye ? rAgadveSako mAraneke liye nikalA, aura use to kAmameM liyA, taba rAgadvepa kahA~se jAye ? jinendrake AgamakA jo samAgama huA ho, vaha to apane kSayopazamake anusAra huA. ho parantu sadguruke yogake anusAra.na huA. ho| sadgurukA yoga milanepara unakI AjJAke anusAra jo calA usakA sacamuca rAgadveSa gyaa| . gaMbhIra roga miTAneke liye asalI davA turata phala detI hai ! bukhAra to eka do dinameM bhI miTa jaayeN| mArga aura unmArgakI pahacAna honI cAhiye / 'taranekA kAmI' isa zabdakA prayoga kareM to isameM abhavyakA prazna nahIM uThatA / kAmI kAmI meM bhI bheda hai.......................... prazna-satpuruSakI pahacAna kaise ho?:::.:......: - uttara-satpuruSa apane lakSaNoMse pahacAne.jAte haiN| satpuruSoMke lakSaNa :-unakI vANImeM pUrvApara avirodha hotA hai, ve krodhakA jo upAya batAte haiM usase krodha calA. jAtA hai| mAnakA jo upAya batAte haiM usase mAna dUra ho jAtA hai| jJAnIkI vANI paramArtharUpa hI hotI hai; vaha apUrva hai / jJAnIkI vANI dUsare ajJAnIkI vANIse U~cI aura UMcI hI hotI haiM / jaba taka:jJAnIko vANI sunI nahIM, taba taka sUtra nA nIrasa lagate haiN| sadguru aura asadgurukI pahacAna, sone aura pItalakI kaMThIkI pahacAnakI bhA~ti honI. cAhiye / taranekA kAmI ho, aura sadguru mila jAye, to karma:dUra ho jAte haiN| sadguru karma dUra karanekA kAraNa hai| karma bA~dhaneke kAraNa mile to karma baMdhe jAte haiM aura karma dUra karaneke kAraNa mile to karma dUra hote haiM / taranekA kAmI ho vaha bhavasthiti Adike AlaMbanoMko mithyA kahatA hai / taranekA kAmI kise kahA jAye ? jisa padArthako jJAnI jahara kahate haiM use. jahara samajhakara chor3a de, aura jJAnIkI AjJAkA ArAdhana kare use taranekA kAmI kahA jaaye|. .. .. ... ...... ..... ... . . .. . : upadeza sunaneke liye sunaneke kAmIne karmarUpI gudar3I or3hI hai, isaliye upadezarUpo lakar3I nahIM. lgtii| jo taranekA kAmI ho usane dhotIrUpa karma or3he haiM isaliye upadezarUpa lakar3I pahale lagatI hai| zAstrameM abhavyake tAranese tare aisA nahIM kahA hai / caubhaMgImeM aisA artha nahIM hai / DhUMDhiyAke dharamazI nAmake munine isakI TIkA kI hai| svayaM tarA nahIM aura dUsaroMko tAratA hai, isakA artha aMdhA mArga batAve aisA hai| asadguru aise mithyA AlaMbana dete haiN| : ., . . : ..... .. .. .. , 'jJAnApekSAse sarvavyApaka, saccidAnaMda aisA maiM AtmA eka hU~', aisA vicAra karanA, dhyAna karanA / nirmala, atyaMta nirmala, paramazuddha, caitanyadhana, pragaTa AtmasvarUpa hai| sabako kama karate-karate jo abAdhya anubhava rahatA hai vaha 'AtmA' hai / jo sabako jAnatA hai vaha 'AtmA' hai| jo saba bhAvoMko prakAzita karatA hai vaha 'AtmA' hai / upayogamaya 'AtmA' hai.| avyAvAdha samAdhisvarUpa. 'AtmA' hai.| .. , 'AtmA hai|' AtmA atyaMta pragaTa hai, kyoMki svasaMvedana pragaTa anubhavameM hai / anutpanna aura amilana svarUpa honese 'AtmA nitya hai| bhrAMtirUpase 'parabhAvakA kartA hai / usake 'phalakA bhoktA hai'| bhAna honepara 'svabhAva pariNAmI hai' / sarvathA svabhAva pariNAma 'mokSa hai / sadguru, satsaMga, satzAstra, sadvicAra aura saMyama Adi usake sAdhana haiN| AtmAke astitvase lekara nivaNi taMkake pada sacce hai, atyaMta sacce haiN| kyoMki pragaTa anubhavameM Ate haiN| bhrAMtirUpase AtmA parabhAvakA kartA honese zubhAzubha karmako utpatti hotI hai| karma saphala honese usa zubhAzubha karmako AtmA bhogatA hai / isaliye utkRSTa zubhase utkRSTa azubha takake nyUnAdhika paryAya bhoganerUpa kSetra avazya hai| ......... Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 733 . nijasvabhAva jJAnameM kevala upayogase, tanmayAkAra, sahaja svabhAvase, nirvikalparUpase AtmA jo pariNamana karatA hai vaha kevalajJAna' hai / tathArUpa pratItirUpase jo pariNamana karatA hai vaha 'samyaktva hai| niraMtara vaha pratIti rahA kare use 'kSAyika samyaktva' kahate haiM / kvacit maMda, kvacit tIna, kvacit visarjana, kvacit smaraNarUpa aisI pratIti rahe, use 'kSayopazama samyaktva' kahate haiN| usa pratItiko jaba taka sattAgata AvaraNa udaya nahIM AyeM, taba taka 'upazama samyaktva' kahate haiN| AtmAko AvaraNa udayameM Aye taba vaha pratItise gira jAtA hai use 'sAsvAdana samyaktva' kahate haiN| atyanta pratIti honeke yogameM sattAgata alpa pudgalakA vedana karanA jahA~ rahA hai, use 'vedaka samyaktva' kahate haiN| tathArUpa pratIti honepara anyabhAva saMbaMdhI ahatva, mamatva Adi, harSa-zokakA kramase kSaya hotA hai| manarUpa yogameM tAratamyasahita jo koI cAritrakI ArAdhanA karatA hai vaha siddhi prApta karatA hai; aura jo svarUpasthitikA sevana karatA hai vaha 'svabhAvasthiti' pAtA hai| niraMtara svarUpalAbha, svarUpAkAra upayogakA pariNamana ityAdi svabhAva aMtarAya karmake kSayase pragaTa hote haiM / jo kevala svabhAvapariNAmI jJAna hai vaha 'kevalajJAna' hai| . 11 . ANaMda, bhAdoM vado 1, maMgala, 1952 ' 'jaMbudvIpaprajJapti' nAmake jainasUtra meM aisA kahA hai ki isa kAlameM mokSa nahIM hai| isase yaha na samajheM ki mithyAtvakA dUra honA, aura usa mithyAtvake dUra honerUpa mokSa nahIM hai / mithyAtvake dUra honerUpa mokSa haiM; parantu sarvathA arthAt AtyaMtika deharahita mokSa nahIM hai / isase yaha kahA jA sakatA hai ki sarva prakArakA kevalajJAna nahIM hotA; bAkI samyaktva nahIM hotA, aisA nahIM hai| isa kAlameM mokSake abhAvakI aisI bAteM koI kahe use na suneM / satpuruSakI bAta puruSArthako maMda karanevAlI nahIM hotI, apitu puruSArthako uttejana denevAlI hotI hai| . viSa aura amRta samAna haiM, aisA jJAniyoMne kahA ho to vaha apekSita hai| viSa aura amRta samAna kahanese viSa lenekA kahA hai yaha bAta nahIM hai / isI taraha zubha aura azubha donoM kriyAoMke saMbaMdhameM smjheN| zubha aura azubha kriyAkA niSedha kahA ho to mokSakI apekSAse hai| isaliye zubha aura azubha kriyA samAna hai, yaha samajhakara azubha kiyA karanI, aisA jJAnIpuruSakA kathana kabhI bhI nahIM hotaa| satpuruSakA vacana adharmameM dharmakA sthApana karanekA kabhI bhI nahIM hotaa| ___ jo kriyA kareM use nirdabhatAse, nirahaMkAratAse kreN| kriyAke phalako AkAMkSA na rkhe| zubha kriyAkA koI niSedha haiM hI nahIM; paraMtu jahA~ jahA~ zubha kriyAse mokSa mAnA hai vahA~ vahA~ niSedha hai| . zarIra ThIka rahe, yaha bhI eka tarahako samAdhi hai / mana ThIka rahe yaha bhI eka tarahakI samAdhi hai| sahajasamAdhi arthAt bAhya kAraNoMke binAkI samAdhi / usase pramAda AdikA nAza hotA hai| jise yaha samAdhi rahatI hai, use putramaraNa Adise bhI asamAdhi nahIM hotI, aura use koI lAkha rupaye de to AnaMda nahIM hotA, athavA koI chIna le to kheda nahIM hotaa| jise sAtA-asAtA donoM samAna hai use sahajasamAdhi kahA hai| samakitadRSTiko alpa hapaM, alpa zoka kabhI ho jAye paraMtu phira vaha zAMta ho jAtA hai, aMgakA harSa nahIM rahatA; jyoM ho use kheda ho tyoM hI vaha use poche khIMca letA hai / vaha socatA hai ki aisA honA yogya nahIM, aura AtmAko niMdA karatA hai| harpa zoka ho to bhI usakA (samakitakA) mUla naSTa nahIM hotA / samakitadRSTiko aMzase sahaja pratItike anusAra sadA hI samAdhi rahatI hai| pataMgakI DorI jaise hAthameM rahatI hai vaise samakitadRSTike hAthameM usakI vRttirUpI DorI rahatI hai / samakitadRSTi jIvako sahajasamAdhi hai| sattAmeM karma rahe hoM, paraMtu svayaMko sahajasamAdhi hai| bAharake kAraNoMse use samAdhi nahIM hai| AtmAmeMse jo moha calA gayA vahI samAdhi hai| apane hAthameM DorI na honese mithyAdRSTi bAhya kAraNoMmeM Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 zrImad rAjacandra tadAkAra hokara tadrUpa ho jAtA hai / samakitadRSTiko bAhya duHkha Anepara kheda nahIM hotA, yadyapi vaha aisI icchA nahIM karatA ki roga na Aye; paraMtu roga Anepara use rAgadveSa pariNAma nahIM hote| zarIrake dharma roga Adi kevalIko bhI hote haiM; kyoMki vedanIyakarmako to sabhIko bhoganA hI cAhiye / samakita Aye binA kisIko sahajasamAdhi nahIM hotii| samakita ho jAnese sahajameM hI samAdhi hotI hai| samakita ho jAnese sahajameM hI Asakti miTa jAtI hai| bAkI Asaktiko yoM. hI nA kahanese vaha dUra nahIM hotii| satpuruSake vacanake anusAra, unakI AjJAke anusAra jo vartana kare use aMzase samakita huA hai| dUsarI saba prakArakI kalpanAe~ chor3akara, pratyakSa satpuruSakI AjJAse unake vacana sunanA, unameM saccI zraddhA karanA aura unheM AtmAmeM pariNamita karanA, to samakita hotA hai / zAstrameM kahI huI mahAvIrasvAmIko AjJAse vartana karanevAle jIva abhI nahIM hai, kyoMki unheM hue 2500 varSa ho gaye haiM, isaliye pratyakSa jJAnI cAhiye / kAla vikarAla hai| kuguruoMne logoMko ulaTA mArga batAkara bahakA diyA hai; manuSyatva lUTa liyA hai; isaliye jIva mArgameM kaise Aye ? yadyapi kuguruoMne lUTa liyA hai paraMtu isameM una becAroMkA doSa nahIM hai, kyoMki kuguruko bhI usa mArgakA patA nahIM hai| kuguruko kisI praznakA uttara na AtA ho parantu yoM nahIM kahatA ki 'mujhe nahIM aataa'| yadi vaisA kahe to karma thor3e bA~dhe / mithyAtvarUpI tillIkI gA~Tha bar3I hai, isaliye sArA roga kahA~se miTe ? jisakI graMthi chinna ho gaI hai use sahajasamAdhi hotI hai, kyoMki jisakA mithyAtva chinna huA, usakI mUla gA~Tha chinna ho gayI, aura isase dUsare guNa pragaTa hote hI haiN| samakita deza cAritra hai; dezase kevalajJAna hai| zAstrameM isa kAlameM mokSakA bilakula niSedha nahIM hai| jaise relagAr3Ike rAstese jaldI pahu~cA jAtA hai, aura pagarAstese dera meM pahuMcA jAtA hai; vaise isa kAlameM mokSakA rAstA pagarAste jaisA ho to usase na pahu~cA jAye, aisI kucha bAta nahIM hai| jaldI cale to jaldI pahu~ce, kintu kucha rAstA banda nahIM hai / isa taraha mokSamArga hai, usakA nAza nahIM hai| ajJAnI akalyANake mArgameM kalyANa mAnakara, svacchandase kalpanA karake, jIvoMkA taranA banda karA detA hai / ajJAnIke rAgI bhole-bhAle jIva ajJAnIke kahaneke anusAra calate haiM, aura isa prakAra karmake bA~dhe hue ve donoM durgatiko prApta hote haiN| aisA bakher3A jainamatoMmeM vizeSa huA hai| sacce puruSakA bodha prApta honA amRta prApta honeke samAna hai| ajJAnI guruoMne becAre manuSyoMko lUTa liyA hai / kisI jIvako gacchakA AgrahI banAkara, kisIko matakA AgrahI banAkara, jinase tarA na jAye aise AlaMbana dekara, bilakula lUTakara duvidhAmeM DAla diyA hai| manuSyatva lUTa liyA hai| samavasaraNase bhagavAnakI pahacAna hotI hai, isa sArI mAthApaccIko chor3a de| lAkha samavasaraNa hoM, parantu jJAna na ho to kalyANa nahIM hotaa| jJAna ho to kalyANa hotA hai / bhagavAna manuSya jaise manuSya the| ve khAte, pIte, baiThate aura uThate the; aisA kucha aMtara nahIM hai, aMtara dUsarA hI hai| samavasaraNa Adike prasaMga laukika bhAvake haiN| bhagavAnakA svarUpa aisA nahIM hai| saMpUrNa jJAna pragaTa honepara AtmA nitAMta nirmala hotA hai, aisA bhagavAnakA svarUpa hai| saMpUrNa jJAnakA pragaTa honA, vahI bhagavAnakA svarUpa hai| vartamAnameM bhagavAna hote to Apa na maante| bhagavAnakA mAhAtmya jJAna hai| bhagavAnake svarUpakA ciMtana karanese AtmA bhAnameM AtA hai, parantu bhagavAnakI dehase bhAna pragaTa nahIM hotaa| jise saMpUrNa aizvarya pragaTa ho use bhagavAna kahA jAtA hai| jaise yadi bhagavAna vartamAnameM hote, aura Apako batAte to Apa na mAnate; isI taraha vartamAnameM jJAnI ho to vaha mAnA nahIM jaataa| svadhAma pahuMcaneke bAda loga kahate haiM ki aisA jJAno honevAlA nahIM hai / pIchese jIva usakI pratimAkI pUjA karate haiM; parantu vartamAnameM pratIti nahIM krte| jIvako jJAnIkI pahacAna pratyakSameM, vartamAnameM nahIM hotii| Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 735 ...: samakitakA sacamuca vicAra kare to nauveM samayameM kevalajJAna hotA hai, nahIM to eka bhavameM kevalajJAna hotA hai; aura aMtameM paMdrahaveM bhavameM to kevalajJAna hotA hI hai / isaliye samakita sarvotkRSTa hai / bhinna bhinna vicAra-bheda AtmAmeM lAbha honeke liye kahe gaye hai, parantu bhedoMmeM hI AtmAko phaMsAneke liye nahIM kahe haiN| pratyekameM paramArtha honA cAhiye / samakitIko kevalajJAnako icchA nahIM hai ! . : ajJAnI guruoMne logoMko ulaTe mArgapara car3hA diyA hai| ulaTA mArga pakar3A diyA hai, isaliye loga gaccha; kula Adi laukika bhAvoMmeM tadAkAra ho gaye haiN| aMjJAniyoMne logoMko bilakula ulaTA hI mArga samajhA diyA hai| unake saMgase isa kAlameM aMdhakAra ho gayA hai| hamArI kahI huI eka eka bAtako yAda kara karake vizeSarUpase puruSArtha kreN| gaccha Adike kadAgraha chor3a dene cAhiye / jIva anAdikAlase bhaTakA hai| samakita ho to sahaja meM hI samAdhi ho jAye, aura pariNAmameM kalyANa ho / jIva satpuruSake Azrayase yadi AjJA AdikA sacamuca ArAdhana kare, usapara pratIti lAye, to upakAra hogA hii| eka tarapha to caudaha rAjUlokakA sukha ho, aura dUsarI tarapha siddhake eka pradezakA sukha ho to bhI siddhake eka pradezakA sukha anaMtagunA ho jAtA hai| vRttiko cAhe jisa tarahase rokeM; jJAnavicArase rokeM; lokalAjase rokeM, upayogase rokeM; cAhe jisa taraha bhI vRttiko rokeM / kisI padArthake binA cale nahIM aisA mumukSuko nahIM honA caahiye| : jIva mamatva mAnatA hai, vahI duHkha hai, kyoMki mamatva mAnA ki ciMtA huI ki kaise hogA ? kaise kareM? citAmeM jo svarUpa hotA hai, tadrUpa ho jAtA hai, vahI ajJAna hai| vicArase, jJAnase. dekheM to aisA pratIta hotA hai ki koI merA nahIM hai / yadi ekakI ciMtA kare to sAre jagatakI ciMtA karanI cAhiye / isaliye pratyeka prasaMgameM mamatva na hone deM, to ciMtA, kalpanA kama hogii| tRSNAko yathAsaMbhava kama kreN| vicAra kara karake sRSNAko kama kreN| isa dehako pacAsa rupayekA kharca cAhiye, usake badale hajAroM lAkhoMkI citArUpa agnise dinabhara jalA karatA hai| bAhya upayoga tRSNAkI vRddhi honekA nimitta hai / jIva bar3AIke liye tRSNAko bar3hAtA hai| usa bar3AIko rakhakara mukti nahIM hotii| jaise bane vaise bar3AI, tuSNA kama kreN| nirdhana kauna ? jo dhana mA~ge, dhana cAhe, vaha nirdhana; jo na mA~ge vaha dhanavAna hai| jise vizeSa lakSmIko tRSNA, saMtApa aura jalana hai, use jarA bhI sukha nahIM hai.| loga samajhate haiM ki zrImaMta sukhI hai, parantu vastutaH use roma-romameM pIr3A hai / isaliye tRSNA kama kreN| - AhArakI bAta arthAt khAneke padArthoMkI vAta tuccha hai, vaha na kreN| vihArakI arthAt strI, krIDA AdikI bAtaHbahuta tuccha hai| nihArakI bAta bhI bahuta tuccha hai / zarIrako sAtA yA donatA yaha saba tucchatAkI bAteM na kreN|.aahaar viSTA hai| vicAra kare ki khAneke bAda viSTA ho jAtI hai| viSTA gAya khAtI hai to dUdha ho jAtA hai, aura khetameM khAda DAlanese anAja hotA hai / isa prakAra utpanna hue anAjake AhArako viSTA tulya jAnakara usakI carcA na kare / yaha tuccha vAta hai| : sAmAnya jIvoMse bilakula mauna nahIM rahA jAtA, aura raheM to antarakI kalpanA nahIM miTatI; aura jaba taka kalpanA ho taba taka usake liye rAstA nikAlanA hI caahiye| isaliye phira likhakara kalpanA bAhara nikAlate haiN| paramArthakAmameM bolanA, vyavahArakAmameM vinA prayojana bakavAsa nahIM karanA / jahA~ mAthApaccI hotI hai vahA~se dUra rahanA; vRtti kama karanI / .: krodha, mAna, mAyA aura lobhako mujhe kRza karanA hai| aisA java lakSya hogA, jaba isa lakSya meM thoDA thor3A bhI vartana hogA taba phira sahajarUpa ho jAyegA / bAhya pratibandha, antara pratibandha Adi AtmAko AvaraNa karanevAlA pratyeka dUSaNa jAnane meM Aye ki use dUra bhagAnekA abhyAsa kreN| krodha Adi thoDe thor3e durvala par3aneke bAda sahajarUpa ho jaayeNge| phira unheM vazameM leneke liye yathAzakti abhyAsa rakheM aura Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 zrImada rAjacandra usa vicArameM samaya vitAyeM / kisIke prasaMgase krodha Adi utpanna honekA nimitta mAnate haiM; use na mAneM / use mahattva na deM; kyoMki krodha svayaM kareM to hotA hai / jaba apanepara koI krodha kare taba vicAra kareM ki : usa becAreko abhI usa prakRtikA udaya hai, apane Apa ghar3I do ghar3I meM zAMta ho jAyegA / isaliye yathAsambhava aMtavicAra karake svayaM sthira raheM / krodhAdi kaSAya Adi doSakA sadA vicAra kara karake unheM durbala kareM / tRSNA kama kareM kyoMki vaha ekAMta duHkhadAyI hai / jaise udaya hogA vaise hogA, isaliye tRSNAko avazya kama kareM / bAhya prasaMga aMtarvRttike liye AvaraNarUpa haiM isaliye unheM yathAsaMbhava kama karate raheM celAtIputra kisIkA sira kATa lAyA thaa| usake bAda vaha jJAnIse milA aura kahA - 'mokSa do; nahIM to sira kATa DAlUMgA / ' phira jJAnIne kahA -- kyA bilakula ThIka kahatA hai ? viveka ( sacceko saccA samajhanA), zama (sabapara samabhAva rakhanA) aura upazama (vRttiyoMko bAhara nahIM jAne denA aura aMtavRtti rakhanA), unheM adhikAdhika AtmAmeM pariNamAnese AtmAkA mokSa hotA hai / * koI eka sampradAyavAle aisA kahate haiM ki vedAMtIkI muktikI apekSA - isa bhramadazAkI apekSA. cAra gatiyA~ acchI; inameM apane sukhaduHkhakA anubhava to rahatA hai / vedAMtI brahmameM samA jAnerUpa mukti mAnate haiM, isaliye vahA~ apaneko apanA anubhava nahIM rahatA / pUrva mImAMsaka devaloka mAnate haiM, phira janma avatAra ho aisA mokSa mAnate haiM / sarvathA mokSa nahIM hotA, hotA ho to baMdhatA nahIM, baMdhe to chUTatA nahIM / zubha kriyA kare usakA zubha phala hotA hai, phirase saMsArameM AnA-jAnA hotA hai, yoM sarvathA mokSa nahIM hotA- aisA pUrvamImAMsaka mAnate haiM / . siddhameM saMvara nahIM kahA jAtA, kyoMki vahA~ karma nahIM Ate, isaliye phira rokanA bhI nahIM hotA / muktameM svabhAva saMbhava hai, eka guNase, aMzase lekara sampUrNaM taka / siddhadazAmeM svabhAvasukha pragaTa huA, karmake AvaraNa dUra hue, isaliye aba saMvara aura nirjarA kise hoMge ? tIna yoga bhI nahIM hote / mithyAtva, avrata, pramAda, kaSAya, yoga ina sabase jo mukta huA use karma nahIM Ate / isaliye use karmoMkA nirodha karanA nahIM hotA / eka hajArakI rakama ho aura use thor3A thor3A karake pUrA kara diyA to phira khAtA baMda ho gayA, isI taraha karmoM ke pA~ca kAraNa the, unheM saMvara- nirjarAse samApta kara diyA, isaliye pAMca kAraNarUpa khAtA baMda ho gayA, arthAt bAdameM phira ve prApta hote hI nahIM / . dharmasaMnyAsa = krodha, mAna, mAyA, lobha Adi doSoM kA nAza karanA / . jIva to sadA jIvita ho hai / vaha kisI samaya sotA nahIM yA maratA nahIM; usakA maranA saMbhava nahIM / svabhAvase sarva jova jIvita hI haiN| jaise zvAsocchvAsa ke binA koI jIva dekhanemeM nahIM AtA vaise hI jJAnasvarUpa caitanya ke binA koI jIva nahIM hai / .. A AtmAkI niMdA kareM, aura aisA kheda kareM ki jisase vairAgya Aye, saMsAra jhUThA lage / cAhe jo . koI mare, parantu jisakI A~khoMmeM A~sU AyeM, saMsArako asAra jAnakara janma, jarA aura maraNako mahA bhayaMkara jAnakara vairAgya pAkara A~sU AyeM vaha uttama hai / apanA lar3akA mara jAye, aura roye, isameM koI vizeSatA nahIM hai, yaha to mohakA kAraNa hai / AtmA puruSArthaM kare to kyA nahIM hotA ? bar3e bar3e parvatake parvata kATa DAle haiM, aura kaise kaise vicAra karake unheM relveke kAma meM liyA hai ! ye to bAharake kAma haiM, phira bhI vijaya pAyI hai / AtmAkA vicAra karanA, yaha koI bAharakI bAta nahIM hai / jo ajJAna hai vaha miTe to jJAna ho / . anubhavI vaidya to davA detA hai, guru anubhava karake jJAnarUpa davA dete haiM, parantu rogI yadi use khAye to roga dUra hotA hai / isI taraha sadparantu mumukSu use grahaNa kare to mithyAtvarUpa roga dUra hotA hai| Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..upadeza chAyA.. 737 .... do ghar3I puruSArtha kare to kevalajJAna ho jAtA hai, aisA kahA hai| cAhe jaisA. puruSArtha kare to bhI relve Adi do ghar3ImeM taiyAra nahIM hoto; to phira kevalajJAna kitanA sulabha hai isakA vicAra kreN| . jo bAteM jIvako maMda kara DAleM, pramAdo kara DAle vaisI bAteM na suneN| isIse jIva anAdise bhaTakA haiN| bhavasthiti, kAla Adike avalaMbana na leM, ye saba bahAne haiN| ... : jIvako saMsArI AlaMbana aura viDambanAe~ chor3anI nahIM hai, aura mithyA,AlaMbana lekara kahatA hai ki karmake dala haiM, isaliye mujhase kucha ho nahIM sktaa| aise AlaMbana lekara puruSArtha nahIM karatA / yadi puruSArtha kare aura bhavasthiti yA kAla bAdhA DAle taba usakA upAya kareMge / parantu prathama puruSArtha karanA cAhiye / . / sacce puruSako AjJAkA ArAdhana karanA paramArtharUpa hI hai| usameM lAbha hI hotA hai / yaha vyApAra lAbhakA ho hai| jisa manuSyane lAkhoM rupayoMkI ora mur3akara pIche nahIM dekhA, vaha aba hajArake vyApArameM bahAnA nikAlatA hai. usakA kAraNa yaha hai ki aMtarase AtmArthake liye kucha karanekI icchA nahIM hai / jo AtmArthI ho gayA vaha mur3akara pIche nahIM dekhatA, vaha to puruSArtha karake sAmane A jAtA hai| zAstrameM kahA hai ki AvaraNa, svabhAva, bhavasthiti kava pake ? to kahate haiM ki jaba puruSArtha kare taba / ....... pA~ca kAraNa mile taba mukta hotA hai| ve pA~coM kAraNa puruSArthameM nihita haiN| anaMta cauthe kAlacakra mileM. parantu yadi svayaM puruSArtha kare to hI mukti prApta hotI hai| jIvane anaMta kAlase puruSArtha nahIM kiyA hai| sabhI mithyA AlaMbana lekara mArgameM vighna DAle haiN| kalyANavRtti udita ho taba bhavasthitiko paripakva huI samajheM / zaurya ho to varSakA kArya do ghar3ImeM kiyA jA sakatA hai| ...... prazna-vyavahArameM cauthe guNasthAnameM kauna kaunase vyavahAra lAgU hote haiM ? zuddha vyavahAra yA aura koI ? : : uttara-dUsare sabhI vyavahAra lAgU hote haiN| udayase zubhAzubha vyavahAra hotA hai; aura pariNatise zuddha. vyavahAra hotA hai|. . . paramArthase zuddha kartA kahA jAtA hai| pratyAkhyAnI, apratyAkhyAnI kSaya kiye haiM, isaliye zuddha vyavahArakA kartA hai / samakitIko azuddha vyavahAra dUra karanA hai / samakitI paramArthase zuddha kartA hai / ... nayake prakAra aneka haiM, parantu jisa prakArase AtmA U~cA uThe, puruSArtha vardhamAna ho, usI prakArakA vicAra kreN| pratyeka kArya karate hue apanI bhUlapara dhyAna rkheN| eka samyak upayoga ho to svayaMko anubhava ho jAtA hai ki kaisI anubhavadazA pragaTa hotI hai ! . .satsaMga ho to sabhI guNa anAyAsa hI prApta hote haiN| dayA, satya, acaurya, brahmacarya, parigrahamaryAdA AdikA AcaraNa ahaMkAra rahita kreN| logoMko dikhAneke liye kucha bhI na kreN| manuSyakA avatAra milA hai, aura sadAcArakA sevana nahIM karegA to pachatAnA pdd'egaa| manuSyake avatArameM satpurupake vacana sunane aura vicAra karanekA yoga milA hai| - satya bolanA, yaha kucha muzkila nahIM hai, vilakula sahaja hai| jo vyApAra Adi satyase hote hoM, unheM ho kreN| yadi chaH mahIne taka isa taraha AcaraNa kiyA jAye to phira satya bolanA sahaja ho jAtA hai| satya bolanese kadAcit prathama thor3e samaya taka thor3A nukasAna bhI ho jAye; parantu phira anaMta guNakA svAmI AtmA jo sArA lUTA jA rahA hai vaha luTatA huA baMda ho jAtA hai / satya bolanese dhIre dhIre sahaja ho jAtA hai aura yaha honeke vAda vrata le; abhyAsa rakhe; kyoMki utkRSTa pariNAmavAle.AtmA virala ho hote haiN| jova yadi laukika bhayase bhayabhIta huA, to usase kucha bhI nahIM hotaa| loga cAhe jo kahe usakI paravA na karate hue jisase Atmahita ho aise sadAcaraNakA sevana kreN| Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra jJAna jo kAma karatA hai vaha adbhuta hai| satpuruSake vacanoM ke binA vicAra nahIM AtA; vicArake binA vairAgya nahIM AtA, vairAgya evaM vicArake binA jJAna nahIM AtA / isa kAraNase satpuruSake vacanoMkA vAraMvAra vicAra kareM / 738 sampUrNa AzaMkA dUra ho to bahuta nirjarA hotI hai / jIva yadi satpuruSakA mArga jAnatA ho, usakA use vAramvAra bodha hotA ho, to bahuta phala hotA hai / : sAta naya athavA anaMta naya haiM, ve saba eka AtmArthake liye hI haiM, aura AtmArtha yahI eka saccA naya hai / nayakA paramArtha jIvase nikale to phala hotA hai; aMta meM upazamabhAva Aye to phala hotA hai; nahIM to nayakA jJAna jIvake liye jAlarUpa ho jAtA hai; aura vaha phira ahaMkAra bar3hanekA sthAna hotA hai / satpuruSa ke Azrayase jAla dUra ho jAtA hai / vyAkhyAnameM koI bhaMgajAla, rAga (svara) nikAlakara sunAtA hai, parantu usameM AtmArtha nahIM hai / yadi satpuruSake Azrayase kaSAya Adi maMda kareM, aura sadAcArakA sevana kara ahaMkArarahita ho jAyeM, to ApakA aura dUsarekA hita hogA / daMbharahita, AtmArthake liye sadAcArakA sevana kareM ki jisase upakAra ho / khArI jamIna ho aura usameM varSA ho to vaha kisa kAmakI ? isI taraha jaba taka aisI sthiti ho ki AtmAmeM upadeza-vArtA pariNamana na kare taba taka vaha kisa kAmakI ? jaba taka upadezavArtA AtmAmeM pariNamana na kare taba taka use punaH punaH sune, vicAra kareM, usakA pIchA na chor3e, kAyara na baneM; kAyara ho to AtmA U~cA nahIM uThatA / jJAnakA abhyAsa jaise bane vaise bar3hAyeM; abhyAsa rakheM; usameM kuTilatA yA ahaMkAra na rakheM / mana AtmA anaMta jJAnamaya hai| jitanA abhyAsa bar3he utanA kama hai / 'sundaravilAsa' Adi par3hanekA abhyAsa rkheN| gaccha yA matamatAMtarakoM pustakeM hAthameM na leN| paramparAse bhI kadAgraha A gayA, to jIva phira mArA jAtA hai / isaliye matoMke kadAgrahakI bAtoMmeM na pdd'e| matoMse alaga raheM, dUra rheN| jina pustakoMse vairAgya-upazama ho ve samakita dRSTikI pustakeM haiM / vairAgyavAlI pustakeM par3heM- 'mohamudgara', 'maNiratnamAlA' Adi / dayA, satya Adi jo sAdhana haiM ve vibhAvakA tyAga karaneke sAdhana haiN| aMtaHsparzase to vicArako bar3A sahArA milatA hai| aba takake sAdhana vibhAvake AdhAra the; unheM sacce sAdhanoMse jJAnI puruSa hilA dete haiM / jise kalyANa karanA ho use satsAdhana avazya karane hote haiM / satsamAgamameM jIva AyA, aura indriyoMkI lubdhatA na gayI to samajheM ki satsamAgama meM nahIM AyA / jaba taka satya nahIM bolatA taba taka guNa pragaTa nahIM hotA / satpuruSa hAthase pakar3akara vrata de to leM / jJAnIpuruSa paramArthakA hI upadeza dete haiM / mumukSuoMko sacce sAdhanoMkA sevana karanA yogya hai / 1 samakitake mUla bAraha vrata haiM-- sthUla prANAtipAta, sthUla mRSAvAda Adi / sabhI sthUla kahakara jJAnIne AtmAkA aura hI mArga samajhAyA hai / vrata do prakAra ke haiM - ( 1 ) samakita ke binA bAhya vrata haiM, aura (2) samakitasahita aMtarvrata haiM / samakitasahita bAraha vratoMkA paramArtha samajhameM Aye to phala hotA hai / : bAhyavrata antarvratake liye hai, jaise ki ekakA aMka sIkhaneke liye lakIreM hotI hai vaise / pahale to lakoreM khIMcate hue ekakA aMka Ter3hA-mer3hA hotA hai, aura yoM karate karate phira ekakA aMka ThIka bana jAtA hai / jIva jo jo sunA hai vaha saba ulaTA hI grahaNa kiyA hai / jJAnI bicAre kyA kare ? kitanA samajhAye ? samajhAnekI rotise samajhAte haiM / mArakUTa kara samajhAnese AtmajJAna nahIM hotaa| pahale jo jo vrata Adi kiye the ve saba niSphala gaye; isaliye aba satpuruSako dRSTise usakA paramArtha aura hI samajhameM Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 739 aayegaa| samajhakara kreN| ekakA eka hI vrata ho parantu vaha mithyAdRSTikI apekSAse baMdha hai aura samyagadRSTikI apekSAse nirjarA hai| pUrvakAlameM jo vrata Adi niSphala gaye haiM unheM aba saphala karane yogya satpuruSakA yoga milA hai; isaliye puruSArtha kareM, Tekasahita sadAcaraNakA sevana kareM, maraNa Anepara bhI pIche na htteN| Arambha, parigrahake kAraNa jJAnIke vacanoMkA zravaNa nahIM hotA, manana nahIM hotA; nahIM to dazA badale binA kaise raha sake ? Arambha-parigrahako kama kreN| par3hane meM citta na laganekA kAraNa nIrasatA hai| jaise ki manuSya nIrasa AhAra kara le to phira uttama bhojana acchA nahIM lagatA vaise| . ... jJAniyoMne jo kahA hai, usase jIva ulaTA calatA hai; isaliye satpuruSako vANI kahA~se pariNata ho ? lokalAja, parigraha Adi zalya hai| isa zalyake kAraNa jIvakA puruSArtha jAgRta nahIM hotaa| vaha zalya satpuruSake vacanakI TA~kIse chide to puruSArtha jAgrata ho / jIvake zalya, doSa, hajAroM dinoMke prayatnase bhI svataH dUra nahIM hote; parantu satsaMgakA yoga eka mAsa taka ho to dUra hote hai; aura jIva mArgapara calA jAtA hai| . . kitane hI laghukarmI saMsArI jIvoMko putrapara moha karate hue jitanA duHkha hotA hai utanA bhI duHkha kaI Adhunika sAdhuoMko ziSyoMpara moha karate hue nahIM hotA! ... tRSNAvAlA jIva sadA bhikhArI, saMtoSavAlA jIva sadA sukhI / . sacce devakI, sacce gurukI aura sacce dharmakI pahacAna honA bahuta muzkila hai| sacce gurukI pahacAna ho, unakA upadeza ho; to deva, siddha, dharma ina sabakI pahacAna ho jAtI hai| sabakA svarUpa sadgurumeM samA jAtA hai| sacce deva ahaMta, sacce guru nimrantha, aura sacce hari, jisake rAgadveSa aura ajJAna dUra ho gaye haiM ve | granthirahita arthAt gaaNtthrhit.| mithyAtva antargranthi hai, parigraha bAhyagranthi hai| mUlameM abhyantara granthikA chedana na ho taba taka dharmakA svarUpa samajhameM nahIM aataa| jisakI granthi dUra ho gayI hai vaisA puruSa mile to sacamuca kAma ho jAye aura phira usake samAgamameM rahe to vizeSa kalyANa ho| jisa mUla granthikA chedana karanekA zAstrameM kahA hai, use saba bhUla gaye haiM; aura bAharase tapazcaryA karate haiN| duHkha sahana karate hue bhI mukti nahIM hotI, kyoMki duHkha vedana karanekA kAraNa jo vairAgya hai use bhUla gye| duHkha ajJAnakA hai| ... andarase chUTe tabhI bAharase chUTatA hai; andarase chUTe vinA bAharase nahIM chuutttaa| kevala bAharase chor3anese kAma nahIM hotA / AtmasAdhanake binA kalyANa nahIM hotaa| - jise bAhya aura antara donoM sAdhana haiM vaha utkRSTa purupa hai, vaha zreSTha hai / jisa sAdhake saMgase aMtarguNa pragaTa ho usakA saMga kare / kalaI aura cA~dIke rupaye samAna nahIM kahe jAte / kalaIpara sikkA lagA deM to bhI usakI rupayekI kImata nahIM ho jaatii| jaba ki cA~dIpara sikkA na lagAyeM to bhI usakI kImata kama nahIM ho jAtI / usI taraha yadi gRhasthAvasthAmeM jJAna prApta ho, guNa pragaTa ho, samakita ho to usakA mUlya kama nahIM ho jAtA / saba kahate haiM ki hamAre dharmase mokSa hai| AtmAmeM, rAgadvapa dUra ho jAnepara jJAna pragaTa hotA hai| cAhe jahA~ baiThe hoM aura cAhe jisa sthitimeM hoM, mokSa ho sakatA hai, parantu rAgadveSa naSTa ho to| mithyAtva aura ahaMkArakA nAza hue binA koI rAjapATa chor3a de, vRkSakI taraha sukha jAye parantu mokSa nahIM hotaa| mithyAtva naSTa honeke bAda saba sAdhana saphala hote haiM / isaliye samyagdarzana zreSTha hai| Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 12 : ANaMda, bhAdoM vadI 13, ravi, 1952 saMsAra meM jise moha hai, strI- putrameM mamatva ho gayA hai; aura jo kaSAyase bharA huA hai vaha rAtribhojana na kare to bhI kyA huA ? jaba mithyAtva calA jAye tabhI usakA saccA phala hotA hai / abhI jaina ke jitane sAdhu vicarate haiM, una sabhIko samakitI na samajheM / unheM dAna denemeM hAni nahIM haiM; parantu ve hamArA kalyANa nahIM kara sakate / veza kalyANa nahIM karatA / jo sAdhu mAtra bAhya kriyAe~ kiyA karatA hai usameM jJAna nahIM hai / 740 jJAna to vaha hai ki jisase bAhya vRttiyA~ ruka jAtI haiM, saMsAraparase sacamuca prIti ghaTa jAtI hai, sacce ko saccA jAnatA hai / jisase AtmAmeM guNa pragaTa ho vaha jJAna hai / manuSyabhava pAkara kamAnemeM aura strI putrameM tadAkAra hokara yadi AtmavicAra nahIM kiyA, apane doSa nahIM dekhe, AtmAkI nindA nahIM kI; to vaha manuSyabhava, ratnacintAmaNirUpa deha vyartha jAtA hai / jIva kusaMgase aura asadguruse anAdikAla se bhaTakA hai; isaliye satpurupako pahacAne / satpuruSa kaise haiM ? satpuruSa to ve hai ki jinakA dehamamatva calA gayA hai, jinheM jJAna prApta huA hai / aise jJAnopuruSakI AjJA se AcaraNa kare to apane doSa ghaTate haiM, aura kaSAya Adi manda par3ate haiM tathA pariNAma meM samyaktva prApta hotA hai / krodha, mAna, mAyA, lobha ye sacamuca pApa haiN| unase bahuta karmoMkA upArjana hotA hai / hajAra varSa tapa kiyA ho parantu eka do ghar3I krodha kare to sArA tapa niSphala ho jAtA hai / 'chaH khaMDake bhoktA rAja chor3akara cale gaye aura maiM aise alpa vyavahAra meM bar3appana aura ahaGkAra kara baiThA hU~,' yoM jIva kyoM vicAra nahIM karatA ? Ayuke itane varSa bIta gaye to bhI lobha kucha kama na huA, aura na hI kucha jJAna prApta huA / cAhe jitanI tRSNA ho parantu Ayu pUrI ho jAnepara jarA bhI kAma nahIM AtI, aura tRSNA kI ho usase karma hI ba~dhate haiM / amuka parigrahakI maryAdA kI ho, jaise ki dasa hajAra rupayekI, to samatA AtI hai / itanA milane ke bAda dharmadhyAna kareMge aisA vicAra bhI rakheM to niyamameM AyA jA sakatA hai / kisI para krodha na kre| jaise rAtribhojanakA tyAga kiyA hai vaise hI krodha, mAna, mAyA, lobha, asatya Adi chor3anekA prayatna karake unheM manda kare; aura unheM manda karanese pariNAmameM samyaktva prApta hotA hai | vicAra kare to anaMta karma maMda hote haiM aura vicAra na kare to anaMta karmoMkA upArjana hotA hai / jaba roga utpanna hotA hai taba strI, bAla-bacce, bhAI yA dUsarA koI bhI usa rogako nahIM le sakatA ! santoSa karake dharmaMdhyAna kareM; bAla-bacce Adi kisIkI anAvazyaka cintA na kreN| eka sthAnameM baiThakara, vicAra kara, satpuruSake saMgase, jJAnIke vacana sunakara vicAra kara dhana Adiko maryAdA kareM / brahmacaryako yathAtathya rItise to koI viralA jIva hI pAla sakatA hai; to bhI lokalAjase brahmacayaMkA pAlana kiyA jAya to vaha uttama hai / mithyAtva dUra huA ho to cAra gati dUra ho jAtI hai / samakita na AyA ho aura brahmacaryakA pAlana kare to devaloka milatA hai / vaNika, brAhmaNa, pazu, puruSa, strI AdikI kalpanAse 'maiM vaNika, brAhmaNa, puruSa, strI, pazu hU~', aisA mAnatA hai; parantu vicAra kare to vaha svayaM unameM se koI bhI nahIM hai / 'merA' svarUpa to usase bhinna hI hai| sUryake udyotako taraha dina bIta jAtA hai, usI taraha aMjalijala kI bhA~ti Ayu calI jAtI hai / F Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA . 741 ....... jisa taraha lakar3I karavatase corI jAto hai usI taraha AyuH calI jAtI hai to bhI mUrkha paramArthakA sAdhana nahIM karatA, aura mohake puMja ikaTThe karatA hai| 'sabakI apekSA maiM jagatameM bar3A ho jAU~', aisA bar3appata prApta karaneko tRSNAmeM pA~ca indriyoMmeM lavalIna, madyapAyoko bhA~ti, mRgajalakI taraha saMsArameM jIva bhramaNa kiyA.karatA hai; aura kula, :gAMva tathA gatiyoMmeM mohake nacAnese nAcA karatA hai ! .....:.::.:..:.... .. jisa taraha koI aMdhA rassI vaTatA jAtA hai aura bachar3A use cabAtA jAtA hai, usI taraha ajJAnI ko kriyA niSphala jAtI hai| ...... : : ... ... .......... . maiM kartA' maiM karatA haiM', 'maiM kaisA karatA hai, ityAdiHjo vibhAMva haiM vahIM mithyAtva hai| ahaMkArase saMsArameM anaMta duHkha prApta hotA hai; cAroM gatiyoMmeM bhaTakatA hai| . . . . .: kisIkA diyA huA nahIM diyA jAtA, kisIkA liyA huA nahIM liyA jAtA; "jova vyarthakI kalpanA karake bhaTakatA hai| jisa taraha karmoMkA upArjana kiyA ho usIke anusAra lAbha,...alAbha, Ayu, sAtA, asAtI milate haiN| apanese kucha diyA liyA nahIM jaataa| ahaMkArase "maiMne use sukha diyA', 'maiMne duHkha diyA, 'maiMne annaM diyA; aisI mithyA bhAvanA karatA hai aura usake kAraNa karmakA upArjana karatA hai / mithyAtvase kudharmakA upArjana karatA hai|. ' . . ., : ... ................ - jagatameM isakA yaha pitA, isakA yaha putra aisA kahA jAtA hai; paraMtu koI kisIqA nahIM hai| pUrvakarmake udayase saba kucha huA hai| ... . . . . . . .: ... " ahaMkArase jo aisI mithyAbuddhi karatA hai vaha bhUlA hai; cAra gatimeM, bhaTakatA hai, aura duHkha bhogatA hai| . adhamAdhamA puruSake lakSaNa :-satpuruSako dekhakara use roSa AtA hai, unake sacce vacana sunakara nindA karatA hai; durbuddhi sadbuddhiko dekhakara roSa karatA hai| saralako mUrkha kahatA hai, vinayIko khuzAmadI kahatA hai; pA~ca indriyA~ vaza karanevAleko bhAgyahIna kahatA hai; sadguNIko dekhakara roSa karatA hai; strIpuruSake sukhameM lavalIna, aise jIva durgattiko prApta hote haiN| jIva kamakai kAraNa apane svalpajJAnase aMdha hai, use jJAnakA patA nahIM hai| .. . .... . ..... : ... . . : i. : eka nAkake liye-merI nAka rahe to acchA-aisI kalpanAkeH kAraNa. jIva apanI zUravIratA dikhAneke liye lar3AImeM utaratA hai; nAkakI to rAkha honevAlI hai ! : ................ ...: / deha kaisI hai ? retake ghara jaisI, smazAnakI mar3hI jaisoN| parvatakI guphAkI taraha dehameM aMdherA hai| camar3Ike kAraNa deha Uparase rUpavatI lagatI hai| deha avaguNakI koTharI, mAyA aura mailake rahanekA sthAna hai| dehameM prema rakhanese jIva bhaTakA hai / yaha deha anitya hai| malamUtrakI khAna hai| isameM moha rakhane se jIva cAra gatimeM bhaTakatA hai| kaisA bhaTakatA hai ? kolhU ke baila kI taraha / A~khoMpara paTTI bAMdha letA hai, use calaneke mArgameM taMgIse rahanA par3atA hai; lakar3oko mAra khAtA hai; cAroM tarapha phirate rahanA par3atA hai; chUTanekA mana honepara bhI chUTa nahIM sakatA; bhUkhe pyAse honekI bAta kaha nahIM sakatA; sukhase zvAsocchvAsa le nahIM sktaa| usakI taraha jIva parAdhIna hai / jo saMsArameM prIti karatA hai vaha isa prakArake duHkha sahana karatA hai| . dhue~ jaise kapar3e pahana kara vaha ADaMbara karatA hai, paraMtu vaha dhueMkI taraha naSTa hone yogya hai| AtmAkA jJAna mAyAse dabA rahatA hai| ... . . jo jIva AtmecchA rakhatA hai vaha paiseko nAko maila kI taraha chor3a detA hai| makkhI miThAImeM pheMsI hai usako taraha yaha abhAgA jova kuTumbake sukhameM phaMsA hai| .. Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742. zrImad rAjacandra ... vRddha, yuvAna, bAlaka-ye sava saMsArameM DUbe haiM, kAlake mukhameM haiM, aisA bhaya rkhnaa| yaha bhaya rakhakara saMsArameM udAsInatApUrvaka rhnaa|| ... sau upavAsa kare, parantu jaba taka bhItarase sacamuca doSa dUra na hoM taba taka phala nahIM miltaa| .. , zrAvaka kise kahanA ? jise. santoSa AyA ho, jisake kaSAya maMda ho gaye hoM, bhItarase guNa pragaTa hue hoM, saccA saMga milA ho; use zrAvaka khnaa| aise jIvako bodha lage to sArI vRtti badala jAtI hai, dazA badala jAtI hai| saccA saMga: milanA yaha.puNyakA yoga hai| . jIva avicArase bhUlA hai| use koI jarA kucha kahe to turata burA laga jAtA hai| parantu vicAra nahIM karatA ki 'mujhe kyA ? vaha kahegA to use karmabandha hogaa| kyA tujhe apanI gati bigAr3anI hai ?' krodha karake sAmane bolatA hai to tU svayaM hI bhUla karatA hai| jo krodha karatA hai vahI burA hai| isa bAremeM saMnyAsI aura cAMDAlakA dRSTAMta hai|' . .sasura-bahUke dRSTAMtase sAmAyika samatAko kahA jAtA hai| jIva ahaMkArase bAhya kriyA karatA hai; ahaMkArase mAyA kharca karatA hai| ye durgatike kAraNa hai / satsaMgake binA, yaha doSa kama nahIM hotaa| , ..... jIvako apane Apako catura kahalAnA bahuta bhAtA hai| binA bulAye caturAI kara bar3AI letA hai / jisa jIvako vicAra nahIM, usake chUTanekA mArga nhiiN| yadi jovaH vicAraM kareH aura sanmArgapara cale to chUTanekA mArga milatA hai ... ....... .. ... . . . . . . . bAhubalajIke dRSTAMtase, ahaMkArase aura mAnase kaivalya pragaTa nahIM hotA / vaha bar3A doSa hai / ajJAna meM bar3e-choTekI kalpanA hai| ..... ... ... ... ... ....." ... . ....... .13. . . . . "ANaMda, bhAdoM vadI 14, soma paMdraha bhedoMse siddha honekA varNana kiyA hai usakA. kAraNa yaha hai ki jisake rAga; dveSa aura ajJAna dUra ho gaye haiM, usakA cAhe jisa veSase, cAhe jisa sthAnase aura cAhe jisa liMgase kalyANa hotA hai| saccA mArga eka hI hai; isaliye Agraha nahIM rkhnaa| maiM DhUMDhiyA hU~', 'maiM tapA hU~', aisI kalpanA nahIM rakhanA / dayA, satya Adi sadAcaraNa muktikA rAstA hai; isaliye sadAcaraNakA sevana kreN| ... . .. loca karanA kisaliye kahA hai ? vaha zarIrakI mamatAkI parIkSA hai isaliye / (sirapara bAla honA) yaha moha bar3hanekA kAraNa hai| nahAnekA mana hotA hai, darpaNa lenekA mana hotA hai; usameM mu~ha dekhanekA mana hotA hai, aura isake atirikta unake sAdhanoMke liye upAdhi karanI par3atI hai| isa kAraNase jJAniyoMne loca karanekA kahA hai| ... :.., ..... :.:...:. : ..yAtrA karanekA hetu eka to yaha hai ki gRhavAsakI upAdhise nivRtti lI jAye, sau do sau rupayoMko mUrchAH kama kI jAye; paradezameM dezATana karate hue koI satpuruSa khojanese mila jAye to kalyANa ho jaaye| ina kAraNoMse yAtrA karanA batAyA hai.!::...::: " ... ... ... .:. jo satpuruSa dUsare jIvoMko upadeza dekara kalyANa batAte haiM, una satpuruSoMko to anaMta lAbha prApta huA hai| satpuruSa parajIvakI niSkAma karuNAke sAgara haiN| vANIke. udayake anusAra unakI vANI nikalatI hai / ve kisI jIvako aisA nahIM kahate ki tU dIkSA le / tIrthaMkarane pUrvakAlameM karma vA~dhA hai usakA vedana karaneke liye dUsare. jIvoMkA kalyANa karate haiM; bAkI to udayAnusAra dayA rahatI hai| vaha dayA 1. krodha cAMDAla hai| eka saMnyAsI snAna karaneke liye jA rahA thA / rAstemeM sAmanese cAMDAla A rahA thaa| saMnyAsIne use eka aura honeko khaa| paraMtu usane sunA nhiiN| isase saMnyAsI kroghameM A gyaa| cAMDAla usake gale laga gayA aura bolA ki, 'merA bhAga ApameM hai / ' 2. sasura kahAM gaye haiM ? bhaMgIvastImeM / 3. dekheM pRSTha 71 / Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyA 743. niSkAraNa hai. tathA unheM parAyI nirjarAse apanA kalyANa nahIM karanA hai| unakA kalyANa to ho cukA ho hai| ve tIna lokake nAtha to tarakara hI baiThe haiM / satpuruSa yA samakitIko bhI aisI (sakAma) upadeza denekI icchA nahIM hotI / ve bhI niSkAraNa dayAke liye upadeza dete haiN| mahAvIrasvAmI gRhavAsameM rahate hue bhI tyAgI jaise the| : .. hajAroM varSake saMyamI bhI jaisA vairAgya nahIM rakha sakate. vaisA vairAgya bhagavAnakA thaa| jahA~ jahA~ bhagavAna rahate haiM, vahA~ vahA~ sabhI prakArake artha bhI rahate haiN| unakI vANI udayAnusAra zAMti pUrvaka paramArthahetuse nikalatI hai arthAt unava vANI kalyANake liye hI haiM / unheM janmase mati, zruta, avadhi ye tIna jJAna the / usa puruSake guNagAna karanese anaMta nirjarA hotI hai| jJAnIkI bAta agamya hai / unakA abhiprAya mAlUma nahIM hotaa| jJAnIpuruSakI saccI khUbI yaha hai ki unhoMne anAdise aTala aise rAgadveSa tathA ajJAnako chinna bhinna kara DAlA hai| yaha bhagavAnako anaMta kRpA hai| unheM paccIsa sau varSa ho gaye phira bhI unakI dayA Adi Aja bhI vidyamAna hai / yaha unakA anaMta upakAra hai / jJAnI ADaMbara dikhAneke liye vyavahAra nahIM karate / ve sahaja svabhAvase udAsIna bhAvase rahate haiN| ....... .. " jJAnI relagAr3ImeM sekanDa klAsameM baiThe to vaha dehakI sAtAke liye nahIM / sAtA lage to tharDa klAsase bhI nIceke klAsameM baiThe, usa dina AhAra na le; parantu jJAnIko dehakA mamatva nahIM hai / jJAnI vyavahArameM saMgameM rahakara, doSake pAsa jAkara doSakA chedana kara DAlate haiM, jaba ki ajJAnI jIva saMgakA tyAga karake bhI usa strI Adike doSa chor3a nahIM sakatA / jJAnI to doSa, mamatva aura kaSAyako usa saMgameM rahakara bhI naSTa karate haiN| isaliye jJAnIkI bAta adbhata hai| saMpradAyameM kalyANa nahIM hai, ajJAnIke saMpradAya hote haiM / DhUMDhiyA kyA ? tapA kyA ? jo mUttiko nahIM mAnatA aura mu~hapattI bA~dhatA haiM vaha dU~DhiyA, jo mUrtiko mAnatA hai aura muMhapattI nahIM bA~dhatA vaha tpaa| yoM kahIM dharma hotA hai ! yaha to aisI bAta hai ki lohA svayaM taratA nahIM aura dUsareko tAratA nhiiN| vItarAgakA mArga to anAdikA hai| jisake rAga, dveSa aura ajJAna dUra ho gaye usakA kalyANa; vAkI ajJAnI kahe ki mere dharmase kalyANa hai to use nahIM mAnanA; yoM kalyANa nahIM hotaa| DhUMDhiyApana yA tapApana mAnA to kaSAya AtA hai / tapA DhUMDhiyAke sAtha baiThA ho to kaSAya AtA hai, aura DhUMDhiyA tapAke sAtha baiThA ho to kaSAya AtA hai| inheM ajJAnI smjheN| donoM nAsamajhase saMpradAya banAkara karma upArjana karake bhaTakate haiM / bohareke nAr3e kI taraha matAgraha pakar3a baiThe haiM / muMhapattI AdikA Agraha chor3a deN| .. jainamArga kyA hai ? rAga, dveSa aura ajJAnakA nAza ho jaanaa| ajJAnI sAdhuoMne bhole jIvoMko samajhAkara unheM mAra DAlane jaisA kara diyA hai| yadi prathama svayaM vicAra kare, ki kyA mere dopa kama hue haiM ? to phira mAlUma hogA ki jainadharma to merese dUra hI rahA hai / jIva viparota samajhase apanA kalyANa bhala kara dUsarekA akalyANa karatA hai / tapA hU~DhiyAke sAdhuko aura DhUMDhiyA tapAke sAdhuko annapAnI na deneke liye apane ziSyoMko upadeza detA hai / kuguru eka dUsareko milane nahIM dete; eka dUsareko milane deM tava to kaSAya kama ho aura nindA ghaTe / jIva niSpakSa nahIM rahate / anAdise pakSameM par3e hue hai, aura usameM rahakara kalyANa bhUla jAte haiN| . 1. mAla bharakara rassIse vAMdhe hue chakaDepara eka boharAjI baiThe hue the, unheM ukaDevAlene kahA, "rAstA kharAva hai isaliye, boharAjI, nAr3A pakar3iye, nahIM to gira jaayeNge|" rAste meM gaDDhA mAnese dhakkA lagA ki voharAjo nIce gira pdd'e| chADevAlene kahA, "citAyA yA ora nAr3A kyoM nahIM pakar3A ?" boharAtrI bole, "yaha nAr3A paphar3e rakhA hai, abhI chor3A nahIM" yo phahaphara pAjAmekA nAr3A btaayaa| Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra vAraha kulakI gocarI kahI hai, vaisI kitane hI muni nahIM krte| unheM vastra Adi parigrahakA moha dUra nahIM huA hai / eka bAra AhAra lenekA kahA hai, phira bhI do bAra lete haiM / jisa jJAnI puruSake vacanase AtmA U~cA uThe vaha saccA mArga hai, vaha apanA mArga hai / hamArA dharma saccA hai para pustakameM hai| AtmAmeM jaba taka guNa pragaTa na ho taba taka kucha phala nahIM hotA / 'hamArA dharma' aiso kalpanA hai| hamArA dharma kyA ? jaise mahAsAgara kisIkA nahIM hai, vaise hI dharma kisIke bApakA nahIM hai| jisameM dayA, satya Adi ho usakA pAlana kareM / ve kisIke bApake nahIM haiM / anAdikAlake haiM; zAzvata haiM / jIvane gA~Tha pakar3I hai ki hamArA dharma hai, paraMtu zAzvata dharma hai, usameM hamArA kyA ? zAzvata mArgase saba mokSa gaye haiN| rajoharaNa, DorA, muMhapattI, kapar3e inameMse koI AtmA nahIM haiN| koI eka voharA thaa| vaha chakaDemeM mAla bharakara dUsare gA~vameM le jA rahA thaa| chakaDevAlene kahA, 'cora AyeMge isaliye sAvadhAna hokara rahanA, nahIM to lUTa leNge|' parantu usa boharene svacchaMdase mAnA nahIM aura kahA, 'kucha phikra nahIM !'. phira mArgameM cora mile| chakaDevAlene mAla bacAneke liye mehanata karanI zurU kI parantu usa boharene kucha bhI na karate hue mAla le jAne diyA; aura cora mAla laTa gye| parantu usane mAla vApasa prApta karaneke liye koI upAya nahIM kiyaa| ghara gayA taba seThane pUchA, 'mAla kahA~ hai ?', taba usane kahA ki 'mAla to. cora lUTa gaye haiN|' taba seThane pUchA 'mAla pakar3aneke liye kucha upAya kiyA hai ?' taba usa boharene kahA, 'mere pAsa bIjaka hai, isase cora mAla le jAkara kisa taraha beceMge ? isaliye ve mere pAsa bIjaka lene AyeMge taba pakar3a lgaa|' aisI jIvako mUr3hatA hai| hamAre jaina dharmake zAstroMmeM saba kucha hai, zAstra hamAre pAsa haiN|' aisA mithyAbhimAna jIva kara baiThA hai / krodha, mAna, mAyA, lobharUpI cora dinarAta mAla curA rahe haiM, usakA bhAna nahIM hai / . ... . . .: tIrthaMkarakA mArga saccA hai| dravyameM kor3I taka bhI rakhanekI AjJA nahIM hai| vaiSNavake kuladharmake kuguru Arambha-parigraha chor3e binA hI logoMke.pAsase lakSmI grahaNa karate haiM, aura yaha eka vyApAra ho gayA hai| ve svayaM agnimeM jalate haiM, to unase dUsaroMkI agni kisa taraha zAMta ho ! jainamArgakA paramArtha sacce gulse samajhanA hai / jisa guruko svArtha hotA hai vaha apanA akalyANa karatA hai, aura ziSyoMkA bhI akalyANa hotA hai| * jaina liMgadhArI hokara jIva anaMta bAra bhaTakA hai / bAhyavartI liMga dhAraNa karake laukika vyavahArameM anaMta vAra bhaTakA hai| yahA~ hama jainamArgakA niSedha nahIM krte| jo antaraMgase saccA mArga vatAye vaha 'jaina' hai| bAkI to anAdikAlase jIvane jhUTheko saccA mAnA haiM; aura yahI ajJAna hai| manuSyadehakI sArthakatA tabhI hai ki jaba jIva mithyA Agraha, durAgraha chor3akara kalyANako prApta kreN| jJAnI sIdhA mArga hI batAte haiN| AtmajJAna jaba pragaTa ho tabhI AtmajJAnIpana mAnanA, guNa pragaTa hue binA use mAnanA bhUla hai| javAharAtakI kImata jAnanekI zaktike. binA jauharIpana na mAneM / ajJAnI jhUTheko saccA nAma dekara saMpradAya banAtA hai / satkI pahacAna ho to kabhI bhI satya grahaNa hogaa| * ANaMda, bhAdoM vadI 30, maMgala, 1952 - jo jova apaneko . mumukSu mAnatA ho, taranekA kAmI mAnatA ho, samajhadAra hU~ aisA mAnatA ho, use dehameM roga hote samaya Akula-vyAkulatA hotI ho, to usa samaya vicAra kare-'terI mumukSutA, caturatA kahA~ calI gayIM ?' usa samaya vicAra kyoM nahIM karatA hogA ? yadi taranekA kAmI hai to to vaha dehako asAra samajhatA hai, dehako AtmAse bhinna mAnatA hai, use AkulatA nahIM AnI cAhiye / deha Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 745 upaveza chAyA sa~bhAlanese sa~bhAlI nahIM jAtI, kyoMki vaha kSaNameM naSTa ho jAtI hai, kSaNameM roga, kSaNameM vedanA ho jAtI 1. hai / dehake saMgase deha duHkha detI hai; isaliye Akula vyAkulatA hotI hai yahI ajJAna hai / zAstrakA zravaNa kara roja sunA hai ki deha AtmAse bhinna hai, kSaNabhaMgura hai; parantu dehameM vedanA honepara to rAgadveSa pariNAma karake hAya-hAya karatA hai / deha kSaNabhaMgura hai, aisI bAta Apa zAstrameM kyoM sunane jAte haiM ? deha to Apake pAsa hai. to anubhava kareM / deha spaSTa miTTI jaisI hai, sa~bhAlanese sa~bhAlI nahIM jAtI, rakhanese rakhI nahIM jAtI / vedanAkA vedana karate hue upAya nahIM calatA / taba kyA sa~bhAleM ? kucha bhI nahIM ho sakatA / aisA dehakA pratyakSa anubhava hotA hai, to phira usakI mamatA karake kyA karanA ? dehakA pratyakSa anubhava karake zAstrameM kahA hai ki vaha anitya hai, asAra hai, isaliye dehameM mUrcchA karanA yogya nahIM haiM / jaba taka dehAtmabuddhi dUra nahIM hotI taba taka samyaktva nahIM hotaa| jIvako satya kabhI milA hI nahIM milA hotA to mokSa ho jAtA / bhale hI sAdhupana, zrAvakapana athavA to cAhe jo svIkAra kara leM parantu satyake binA sAdhana vyartha hai / dehAtmabuddhi miTAneke liye jo sAdhana batAye haiM ve, dehAtmabuddhi miTe tabhI sacce samajhe jAte haiM / dehAtmabuddhi huI hai use miTAneke liye, mamatva chur3Ane ke liye sAdhana karane . haiM 1. vaha na miTe to sAdhupana, zrAvakapana, zAstra zravaNa yA upadeza saba kucha araNyarudanake samAna haiM / jisakA yaha bhrama naSTa ho gayA hai, vahI sAdhu, vahI AcArya, vahI jJAnI hai / jisa taraha koI amRtabhojana kare vaha kucha chipA nahIM rahatA, usI taraha bhrAMti, bhramabuddhi dUra ho jAye vaha kucha chipA nahIM rahatA / loga kahate haiM ki samakita hai yA nahIM, vaha kevalajJAnI jAne; parantu svayaM AtmA hai vaha kyoM na jAne ? kahIM AtmA gaoNMva nahIM calA gayA; arthAt samakita huA hai. use AtmA svayaM jAnatA hai / jisa taraha koI padArtha khAnepara usakA phala hotA hai, usI taraha samakita honepara bhrAnti dUra honepara, usakA phala svayaM jAnatA hai | jJAnakA phala jJAna detA hI hai / padArthakA phala padArtha lakSaNake anusAra detA hI hai / AtmAmeMse, antarameMse karma jAneko taiyAra hue hoM usakI khabara apaneko kyoM na par3e ? arthAt khavara par3atI hI hai / samakita kI dazA chipI nahIM rahatI / kalpita samakitako' samakita mAnanA vaha pItalakI kaMThIko sonekI kaMThI mAnane jaisA hai / to samakita huA ho to dehAtmabuddhi naSTa hotI hai; yadyapi alpa bodha, madhyama bodha, vizeSa bodha- jaisA bhI bodha ho tadanusAra pIchese dehAtmabuddhi naSTa hotI hai / dehameM roga honepara jisameM Akula vyAkulatA * dikhAI de use mithyAdRSTi samajheM / . jisa jJAnIko Akula vyAkulatA miTa gayI hai, kkhAna A jAte haiM / jisake rAgadveSa naSTa ho gaye haiM use antaraMga paccakkhAna hI hai, usameM sabhI paccause yadi bIsa varasakA putra mara jAye to bhI kheda . nahIM hotA / zarIrameM vyAdhi honese jise vyAkulatA hotI hai, aura jisakA jJAna kalpanA mAtra hai use * khokhalA adhyAtmajJAna maaneN| aise kalpita jJAnI usa khokhale jJAnako adhyAtmajJAna mAnakara anAcArakA sevana karake bahuta hI bhaTakate haiM / dekhiye zAstrakA phala ! AtmAko putra bhI nahIM hotA aura pitA bhI nahIM hotA ! jo aisI (pitA-putrakI ) kalpanAko saccA mAna baiThe haiM ve mithyAtvI haiM / kusaMgake kAraNa samajhameM nahIM AtA; isaliye samakita nahIM AtA / yogya jIva ho to satpuruSake saMgase samyaktva hotA hai / samyaktva aura mithyAtvakA turata patA cala jAtA hai / samakitI ora mithyAtvIkI vANI ghar3Ighar3ImeM bhinna dikhAI detI hai| jJAnIkI vANI ekatAra pUrvApara milatI calI AtI hai / antagranthibheda honepara hI samyaktva hotA hai| rogako jAne, rogakI davA jAne, paraheja jAne. payya jAne aura tadanusAra upAya Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 bhImad rAjacandra kare to roga dUra hotA hai| roga jAne binA ajJAnI jo upAya karatA hai usase roga bar3hatA hai / pathyakA pAlana kare aura davA kare nahIM, to roga kaise miTegA ? arthAt nahIM mittegaa| to phira yaha to roga aura, aura davA kucha aura ho! kucha zAstrako to jJAna nahIM kahA jaataa| jJAna to tabhI kahA jAye ki jaba antarakI gA~Tha dUra ho / tapa, saMyama Adike liye satpuruSake vacanoMkA zravaNa karanekA kahA hai| - . jJAnI bhagavAnane kahA hai ki sAdhuoMko acit aura nIrasa AhAra lenA cAhiye / isa kathanako to kitane hI sAdhu bhUla gaye haiN| dUdha Adi sacit bhArI-bhArI vigaya padArtha lekara jJAnIkI AjJAko ThukarAkara calanA yaha kalyANakA mArga nahIM hai| loga kahate haiM ki ye sAdhu hai; parantu jo AtmadazA sAdhatA hai vahIM sAdhu hai| ...... - narasiMha mehatA kahate haiM ki anAdikAlase yoM hI calate calate kAla bIta gayA parantu anta nahIM aayaa| yaha mArga nahIM hai; kyoMki anAdikAlase calate calate bhI mArga hAtha lagA nhiiN| yadi mArga yahI hotA to aisA na hotA ki abhI taka kucha bhI hAthameM nahIM AyA / isaliye mArga aura hI honA caahiye| taSNA kaise kama ho ? yadi laukika bhAvameM bar3appana chor3a de to| 'ghara-kuTumba Adiko mujhe kyA karanA hai ? laukikameM cAhe jaisA ho, parantu mujhe to mAna-bar3AI chor3akara cAhe jisa prakArase tRSNAko kama karanA hai', isa taraha vicAra kare to tRSNA kama hotI hai, maMda ho jAtI hai| tapakA abhimAna kaise kama ho ? tyAga karanekA upayoga rakhanese / 'mujhe yaha abhimAna kyoM hotA hai ?' yoM roz2a vicAra karate karate abhimAna maMda pdd'egaa| ........ ..... - jJAnI kahate haiM usa kuMjIrUpI jJAnakA yadi jIva vicAra kare to ajJAnarUpI tAlA khula jAtA hai; kitane hI tAle khula jAte haiN| kuMjI ho to tAlA khulatA hai; nahIM to patthara mAranese to tAlA TUTa jAtA hai| ....... 'kalyANa kyA hogA ?' aisA jIvako jhUThA bhrama hai| vaha kucha hAthI-ghor3A nahIM hai| jIvako aisI bhrAMtike kAraNa kalyANakI kuMjiyA~ samajhameM nahIM aatiiN| samajhameM A jAyeM to to sugama haiN| jIvakI . bhrAMtiyoMko dUra karaneke liye jagatakA varNana kiyA hai| yadi jIva sadAke aMdha mArgase thaka jAye to mArgameM aataa.hai| - jJAnI paramArtha, samyaktvako hI batAte haiN| 'kaSAyakA kama honA vahI kalyANa haiM, jIvake rAga, dveSa aura ajJAnakA dUra honA kalyANa kahA jAtA hai|' taba loga kahate haiM, ki 'aisA to hamAre guru bhI kahate haiM, to phira Apa bhinna kyA batAte haiM ? aisI ulaTI-sIdhI kalpanAe~ karake jIva apane doSoMko dUra karanA nahIM caahtaa| AtmA ajJAnarUpI pattharase daba gayA hai| jJAno hI AtmAko U~cA uThAyeMge / AtmA daba gayA hai 'isaliye kalyANa sUjhatA nahIM hai / jJAnI sadvicArarUpI sarala kuMjiyAM batAte haiM, ve kuMjiyA~ haz2AroM tAloMko lagatI haiN| jIvakA AMtarika ajIrNa dUra ho tava amRta acchA lagatA hai, usI taraha bhrAMtirUpa ajIrNa dUra honepara kalyANa hotA hai, parantu jIvako ajJAnI guruoMne bhar3akA rakhA hai, isaliye bhrAMtirUpa ajIrNa kaise dUra ho ? ajJAnI guru jJAnake badale tapa batAte haiM, tapameM jJAna batAte haiM, yoM ulaTA-ulaTA batAte haiM isaliye jIvake liye taranA bahuta kaThina hai / ahaMkAra Adise rahita hokara tapa Adi kreN| kadAgraha chor3akara jIva vicAra kare to mArga to alaga hai| samakita sulabha hai, pratyakSa hai, sarala hai / jIva gA~va chor3akara Age nikala gayA hai vaha pIche lauTe to gA~va AtA hai / satpuruSake vacanoMkA AsthAsahita Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upadeza chAyAM zravaNa-manana kare to samyaktva prApta hotA hai / usake prAptaH honeke bAda vrata- paccakkhAna Ate haiM, usake bAda pA~cavA~ guNasthAna prApta hotA hai / i satya samajhameM Akara usako AsthA honA yahI samyaktva hai / jise sacce jhUThe kI kImata mAlUma ho gayI hai, vaha bheda jisakA dUra ho gayA hai, use samyaktva prApta hotA hai / 747 asadguruse sat samajhameM nahIM AtA, samakita nahIM hotA / dayA, satya, adatta na lenA ityAdi sadAcAra satpuruSake samIpa Aneke satsAdhana haiM / satpuruSa jo kahate haiM vaha sUtrakA, siddhAMtakA paramArtha hai / sUtrasiddhAMta to kAgaz2a hai / hama anubhavase kahate haiM, anubhavase zaMkA dUra karaneko kaha sakate haiM / anubhava pragaTa dIpaka hai, aura sUtra kAgaz2a meM likhA huA dIpaka hai / DhU~DhiyApana yA napApanakI duhAI dete raheM, usase samakita honevAlA nahIM haiM / yathArtha saccA svarUpa samajhameM Aye, bhItarase dazA badale to samakita hotA hai / paramArthameM pramAda arthAt AtmAse bAhya vRtti / jo ghAta kare use ghAtI karma kahA jAtA hai / paramANuko pakSapAta nahIM hai, jisa rUpase AtmA use pariNamAye usa rUpase pariNamatA hai / nikAcita karma meM sthiti -baMdha ho to yathocita baMdha hotA hai / sthitikAlaM na ho to vaha vicArase, pazcAttApase, jJAnavicArase naSTa hotA hai / sthitikAla ho to bhoganepara hI chuTakArA hotA hai / J krodha Adi karake jina karmoMkA upArjana kiyA ho unheM bhoganepara ho chuTakArA hotA hai / udaya * Anepara bhoganA hI cAhiye / jo samatA rakhe use samatAkA phala milatA hai| sabako apane-apane pariNAmake . anusAra karma bhogane par3ate haiM / jJAna strItvameM, puruSatvameM samAna hI hai| jJAna AtmAkA hai / vedase rahita honepara hI yathArtha jJAna A: hotA hai 'strI ho yA puruSa ho parantu dehameMse AtmA nikala jAye taba zarIra to murdA haiM aura iMdriyA~ jharokhe jaisI haiM / vir 1 bhagavAna mahAvIrake garbhakA haraNa huA hogA yA nahIM ? aise vikalpakA kyA kAma hai ? bhagavAna cAhe jahA~se Aye; parantu samyagjJAna, darzana, aura cAritra the yA nahIM ? hameM to isase matalaba hai / inake " Azrayase pAra hone kA upAya karanA yahI zreyaskara hai| kalpanA kara karake kyA karanA hai ? cAhe jaise sAdhana prApta kara bhUkha miTAnI hai / zAstrokta bAtoMko isa taraha grahaNa kareM ki AtmAkA upakAra ho, dUsarI taraha nahIM / jIva DUba rahA ho taba vahA~ ajJAnI jIva pUche ki 'kaise girA ?' ityAdi mAthApaccI kare to itane meM yaha jIva DUba hI jAyegA, mara jaayegaa| parantu jJAnI to tAraka honese ve dUsarI mAthApaccI chor3akara DUbate hueko turata tArate haiM / 'jagatakI jhaMjhaTa karate karate jIva anAdikAlase bhaTakA hai| eka gharameM mamatva mAnA isameM to itanA * sArA duHkha hai to phira jagatakI, cakravartIkI riddhikI kalpanA, mamatA karanese duHkhameM kyA khAmI rahegI ? anAdikAlase isase hArakara mara rahA hai| : jJAna kyA ? jo paramArtha kAmameM Aye vaha jJAna hai / samyagdarzanasahita jJAna samyagjJAna hai navapUrva to abhavya bho jAnatA hai / parantu samyagdarzanake binA use sUtra ajJAna kahA hai / samyaktva ho aura zAstra ke mAtra do zabda jAne to bhI mokSake kAma Ate hai / jo jJAna mokSake kAmameM nahIM AtA vaha ajJAna hai / Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra meru AdikA varNana jAnakara usakI kalpanA, ciMtA karatA hai, mAno merukA ThekA na lenA ho ? jAnanA to mamatA chor3aneke liye hai / jo viSako jAnatA hai vaha use nahIM pItA / viSako jAnakara pItA hai to vaha ajJAna hai / isaliye jAnakara chor3aneke liye jJAna kahA hai / ....... jo dRr3ha nizcaya karatA hai ki cAhe jo karU~, viSa pIU~, parvatase girU, kue~meM par3eM parantu jisase kalyANa ho vahI karU~ / usakA jJAna saccA hai / vahI taranekA kAmI kahA jAtA hai 748 devatAko hIrAmANika Adi parigraha adhika hai / usameM atizaya mamatA-mUrchA honese vahA~se cyavanakara vaha hIrA AdimeM ekeMdriyarUpase janma letA hai / jagatakA varNana karate hue, jIva ajJAnase anaMtabAra usameM janma le cukA hai, usa ajJAnako chor3aneke liye jJAniyoMne yaha vANI kahI hai| parantu jagatake varNanameM hI jIva pha~sa jAye to usakA kalyANa i taraha hogA ! vaha to ajJAna hI kahA jAtA hai / jise jAnakara jIva ajJAnako chor3anekA upAya karatA hai vaha jJAna haiM / apane doSa dUra hoM aise prazna kare to doSa dUra honekA kAraNa hotA hai / jIvake doSa kama hoM, dUra 'hoM to mukti hotI hai / 3 Fo jagatakI bAta jAnanA ise zAstrameM mukti nahIM kahA hai / parantu nirAvaraNa honA hI mokSa hai / ...... pA~ca varSoMse eka bIr3I jaisA vyasana bhI preraNA kiye binA chor3A nahIM jA sakA / hamArA upadeza to usIke liye hai jo turanta hI karanekA vicAra rakhatA ho / isa kAlameM bahutase jIva virAdhaka hote haiM aura unapara nahIM jaisA hI saMskAra par3atA hai / P *. 2 aisI bAta to sahaja hI samajhane jaisI hai, aura tanika vicAra kareM to samajhameM A sakatI hai ki jIva mana, vacana aura kAyAke tIna yogase rahita hai, sahajasvarUpa hai / jaba ye tIna yoga to chor3ane haiM. ba "ina bAhya padArthoMmeM jIva kyoM Agraha karatA hogA ? yaha Azcarya hotA hai ! jIva jisa jisa kula meM utpanna hotA hai usa usakA Agraha karatA hai, jora karatA hai| vaiSNavake yahA~ janma liyA hotA to usakA Agraha :- ho jAtA; yadi tapA meM ho to tapAkA Agraha ho jAtA hai| jIvakA svarUpa DhUMDhiyA nahIM, tapA nahIM, kula nahIM, jAti nahIM, varNa nahIM / aisI aisI kukalpanA kara karake AgrahapUrvaka AcaraNa karavAnA yaha hai ! jIvako logoko acchA dikhAnA hI bahuta bhAtA hai aura isase jIva vairAgya-upazamake jAtA hai| aba Agese aura pahale kahA hai, 'ki durAgrahake liye jainazAstra mata par3hanA / " jisase vairAgyaupazama bar3he vahI krnaa| inameM ( mAgadhI gAthAoM meM ) kahA~ aisI bAta hai ki ise DhU~DhiyA yA pA mAnanA ? unameM aisI bAta hotI hI nahIM hai / .. ajJAna 2. (tribhovanako) jIvako upAdhi bahuta hai / aisA yoga- manuSyabhava Adi sAdhana mile haiM aura jIva vicAra nahIM karegA to kyA yaha pazuke dehameM vicAra karegA ? kahA~ karegA ? jIva hI paramAdhAmI (yama) jaisA hai, aura yama hai, kyoMki narakagatimeM jIva jAtA hai. usakA kAraNa jIva yahIM khar3A karatA hai-1 jIva pazuko jAtike zarIroMke duHkha pratyakSa dekhatA hai, jarA vicAra AtA hai aura phira bhUla jAtA hai / loga pratyakSa dekhate haiM ki yaha mara gayA, mujhaha esI pratyakSatA hai; tathApi zAstrameM usa vyAkhyAko dRr3ha karaneke liye vAraMvAra vahI bAta kahI hai| zAstra to parokSa hai aura yaha to pratyakSa hai, parantu jIva phira bhUla jAtA hai, isaliye vahoko vahI bAta kahI hai / " Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *958 __. morabI, saMvat 1954-55 zrI vyAkhyAnasAra-1 1. prathama guNasthAnakameM graMthi haiM usakA bhedana kiye binA AtmA Ageke guNasthAnakameM nahIM jA sakatA / yogAnuyoga milanese akAmanirjarA karatA huA jIva Age bar3hatA hai, aura graMthibheda karaneke samIpa AtA hai / yahA~ granthiko itanI adhika prabalatA hai ki vaha graMthibheda karanemeM zithila hokara, asamartha hokara, vApasa lauTa AtA hai / vaha himmata karake Age bar3hanA cAhatA hai, parantu mohanIyake kAraNa rUpAntara samajhameM Anese vaha aisA samajhatA hai ki svayaM granthibheda kara rahA hai; balki viparIta samajhanerUpa mohake kAraNa granthikI nibir3atA hI karatA hai| usameMse koI jIva hI yogAnuyoga prApta honepara akAmanirjarA karatA huA ati balavAna hokara usa graMthiko zithila karake athavA durvala karake Age bar3ha jAtA hai| yaha aviratisamyagdRSTi nAmaka cauthA guNasthAnaka hai, jahA~ mokSamArgakI supratIti hotI hai; isakA dUsarA nAma 'bodhabIja' hai| yahA~ AtmAke anubhavakA zrIgaNeza hotA hai, arthAt mokSa honekA bIja yahA~ voyA jAtA hai| 2. isa 'bodhabIja gaNasthAnaka' rUpa cauthe guNasthAnase terahaveM guNasthAnaka taka AtmAnubhava eka-sA hai, parantu jJAnAvaraNIya karmakI nirAvaraNatAke anusAra jJAnakI vizuddhatA nyUnAdhika hotI hai, usake pramANameM anubhavakA varNana kara sakatA hai| 3. jJAnAvaraNakA sarvathA nirAvaraNa honA 'kevalajJAna' arthAt 'mokSa' hai; jo buddhivalase kahA nahIM jA sakatA, parantu anubhavagamya hai| * vi0 saM0 1954 aura 1955 meM mAgha mAsase caitramAsa taka dhomadjI mAravImeM Thahare the| usa ata meM unhoMne jo vyAkhyAna diye the, unakA sAra eka mumukSu zrotAne apanI smRtike anusAra likha liyA thA jise yahAM diyA gayA hai| Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 zrImad rAjacandra 4. buddhibalase nizcita kiyA huA siddhAMta usase vizeSa buddhivala athavA takase kadAcit badala sakatA hai; parantu jo vastu anubhavagamya (anubhavasiddha) huI hai vaha trikAlameM badala nahIM sktii| 5. vartamAna samayameM jainadarzanameM aviratisamyagdRSTi nAmaka cauthe guNasthAnase apramatta nAmaka sAtaveM . guNasthAna taka AtmAnubhava spaSTa svIkRta hai| 6. sAtaveMse sayogIkevalI nAmaka terahave guNasthAna takakA kAla aMtarmahartakA hai| terahaveMkA kAla kvacit laMbA bhI hotA hai / vahA~ taka AtmAnubhava pratItirUpa hai| 7. isa kAlameM mokSa nahIM hai aisA mAnakara jIva mokSahetubhUta kriyA nahIM kara sakatA; aura vaisI mAnyatAkai kAraNa jIvakI pravRtti dUsare hI prakArakI hotI hai| 8. piMjaremeM banda kiyA huA siMha piMjarese pratyakSa bhinna hai, to bhI bAhara nikalaneke sAmathyase rahita hai| isI taraha alpa Ayuke kAraNa athavA saMghayaNa Adi anya sAdhanoMke abhAvase AtmArUpI siMha karmarUpI piMjarese bAhara nahIM A sakatA aisA mAnA jAye to yaha mAnanA sakAraNa hai| 9. isa asAra saMsArameM mukhya cAra gatiyA~ haiM, jo karmabandhase prApta hotI hai| baMdhake binA ve gatiyA~ prApta nahIM hotii| baMdharahita mokSasthAna baMdhase honevAlI cAragatirUpa saMsArameM nahIM hai| samyaktva athavA cAritrase baMdha nahIM hotA yaha to nizcita hai; to phira cAhe jisa kAlameM samyaktva athavA cAritra prApta kare vahA~ usa samaya bandha nahIM hai; aura jahA~ bandha nahIM hai vahA~ saMsAra bhI nahIM hai| ... 10. samyaktva aura cAritrameM AtmAkI zuddha pariNati hai, tathApi usake sAtha mana, vacana aura zarIrake zubha yogakI pravRtti hotI hai| usa zubha yogase zubha bandha hotA hai| usa bandhake kAraNa deva Adi gatirUpa saMsAra karanA par3atA hai| parantu usase viparIta jo samyaktva aura cAritra haiM ve jitane aMzameM prApta hote haiM utane aMzameM mokSa pragaTa hotA hai; usakA phala deva Adi gatikA prApta honA nahIM hai| deva Adi gati jo prApta huI vaha uparyukta mana, vacana aura zarIrake zubha yoMgase huI hai; aura jo bandharahita samyaktva tathA cAritra pragaTa hue haiM ve sthira rahakara phira manuSyabhava prApta karAkara, phira usa bhAgase saMyukta hokara mokSa hotA hai| .. 11. cAhe jisa kAlameM karma hai, usakA bandha hai, aura usa bandhakI nirjarA hai, aura sampUrNa nirjarAkA nAma 'mokSa' hai| 12. nirjarAke do bheda haiM-eka sakAma arthAt sahetu (mokSakI hetubhUta) nirjarA aura dUsarI akAma arthAt vipAkanirjarA.:. . .: 13. akAmanirjarA audayika bhAvase hotI hai / yaha nirjarA jIvane anaMta bAra kI hai aura yaha karmabandhakA kAraNa hai| 14. sakAmanirjarA kSAyopazamika bhAvase hotI hai, jo karmake bandhakA kAraNa hai| jitane aMzameM sakAmanirjarA (kSAyopazamika bhAvase) hotI hai utane aMzameM AtmA pragaTa hotA hai| yadi akAma (vipAka) nirjarA ho to vaha audayika bhAvase hotI hai, aura vaha karmabandhakA kAraNa hai| yahA~ bhI karmakI nirjarA hotI hai, parantu AtmA pragaTa nahIM hotaa| :: .. 15. anaMta bAra cAritra prApta karanese jo nirjarA huI hai vaha audayika bhAvase (jo bhAva abandhaka nahIM hai) huI hai; kSAyopazamika bhAvase nahIM huI / yadi vaise huI hotI to isa taraha bhaTakanA nahIM pdd'taa| 16. mArga do prakArake haiM-eka laukika mArga aura dUsarA lokottara mArga; jo eka dUsarese viruddha haiM / .. Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 751 17. laukika mArgase viruddha jo lokottara mArga hai usakA pAlana karanese usakA phala usase viruddha arthAt laukika nahIM hotaa| jaisA kRtya vaisA phala / ... 18. isa saMsArameM jIvoMkI saMkhyA anaMta koTi hai| vyavahAra Adi prasaMgameM anaMta jIva krodha Adise bartAva karate haiM / cakravartI rAjA Adi krodha Adi bhAvase saMgrAma karate haiM, aura lAkhoM manuSyoMkA ghAta karate haiM, to bhI unase kisI kisIkA usI kAlameM mokSa huA hai / ... ...... . 19. krodha, mAna, mAyA aura lobhakI caukar3I 'kaSAya'ke nAmase pahacAnI jAtI hai| yaha kaSAya __ atyanta krodhAdivAlA hai| yadi vaha anaMta saMsArakA hetu hokara anaMtAnubandhI kaSAya hotA ho to phira cakravartI Adiko anaMta. saMsArakI vRddhi honI cAhiye, aura isa hiMsAbase anaMta saMsAra bItanese pahale unakA mokSa kaise ho sakatA hai ? yaha bAta vicAraNIya haiN| ... 20. jisa krodha Adise anaMta saMsArako vRddhi ho vaha anaMtAnubandhI kaSAya hai, yaha bhI niHzaMka hai| isa hisAbase upayukta krodha Adi antAnubaMndhI nahIM ho sakate / to phira anantAnubandhI caukar3I dUsarI tarahase honA saMbhava hai| .. :..:.:21: samyak jJAna; darzana aura cAritra ina tInoMkI ekatA 'mokSa' hai| vaha samyak jJAna, darzana aura cAritra arthAt vItarAga jJAna, darzana aura cAritra hai| usIse anaMta saMsArase mukti prApta hotI hai| yaha vItarAgajJAna karmake abandhakA hetu hai / vItarAgake mArgameM calanA athavA unakI AjJAke anusAra calanA bhI abaMdhaka hai / , unake prati jo krodha Adi kaSAya hoM unase vimukta honA, yahI anaMta saMsArase atyantarUpase mukta honA hai; arthAt mokSa hai| jisase mokSase viparIta aise anaMta saMsArakI vRddhi hotI hai use anaMtAnubaMdhI kahA jAtA hai aura hai bhI isI taraha / votarAgake mArgameM aura unako AjJAnusAra calanevAloMkA kalyANa hotA hai / aisA jo bahutase jIvoMke liye kalyANakArI mArga hai usake prati krodha Adi bhAva (jo mahA viparIta karanevAle haiM) hI anaMtAnuvaMdhI kaSAya hai| 22. yadyapi krodha Adi bhAva laukika vyavahAra meM bhI niSphala nahIM hote; parantu vItarAga dvArA prarUpita vItarAgajJAna athavA mokSadharma athavA to saddharma usakA khaMDana karanA yA usake prati tIvra, maMda Adi jaise bhAvase krodha Adi bhAva hote hoM vaise bhAvase anaMtAnubaMdhI kaSAyase baMdha hokara anaMtaH saMsArako vRddhi hotI hai| 23. kisI bhI kAlameM anubhavakA abhAva nahIM hai / buddhivalase nizcita kI huI jo apratyakSa bAta hai usakA kvacit abhAva bhI ho sakatA hai| ' 24. kevalajJAna arthAt jisase kucha bhI jAnanA zeSa nahIM rahatA vaha, athavA jo AtmapradezakA svabhAva-bhAva hai vaha ? : __(a) AtmAse utpanna kiyA huA vibhAva-bhAva, aura usameM honevAle jaDa padArthake saMyogalpa AvaraNase jo kucha dekhanA, jAnanA Adi hotA hai vaha iMdriyako sahAyatAse ho sakatA hai; parantu usa saMbaMdhI yaha vivecana nahIM hai| yaha vivecana 'kevalajJAna' saMbaMdhI hai| (A) vibhAva-bhAvase huA jo pudgalAstikAyakA saMbaMdha hai vaha AtmAse para hai| usakA tathA jitanA pudgalakA saMyoga haA usakA yathAnyAyase jJAna arthAt anubhava hotA hai vaha anubhavagamyameM samAtA hai, aura usake kAraNa lokasamastake pudgalokA bhI aisA hI nirNaya hotA hai usakA samAveza vaddhivalameM Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 zrImad rAjacandra hotA hai| jisa taraha, jisa AkAzapradezameM athavA to usake pAsa vibhAvI AtmA sthita hai usa AkAzapradezake utane bhAgako lekara jo achedya abhedya anubhava hotA hai vaha anubhavagamyameM samAtA hai; aura usake atirikta zeSa AkAza jise kevalajJAnIne svayaM bhI anaMta (jisakA aMta nahIM) kahA hai, usa anaMta AkAzakA bhI tadanusAra guNa honA cAhiye aisA buddhibalase nirNIta kiyA huA honA caahiye| (i) AtmajJAna utpanna huA athavA to AtmajJAna huA, yaha bAta anubhavagamya hai / usa AtmajJAnake utpanna honese AtmAnubhava honeke uparAMta kyA kyA honA cAhiye aisA jo kahAM gayA hai vaha buddhibalase kahA hai, aisA mAnA jA sakatA hai| . (I) iMdriyake saMyogameM jo kucha bhI dekhanA jAnanA hotA hai vaha yadyapi anubhavagamyameM samAtA jarUra hai; parantu yahA~ to anubhavagamya Atmatattvake viSayameM kahanA hai, jisameM iMdriyoMkI sahAyatA athavA to saMbaMdhakI AvazyakatA nahIM hai, usake sivAyakI bAta hai| kevalajJAnI sahaja dekha-jAna rahe haiM; arthAt lokake sarva padArthoMkA unhoMne anubhava kiyA hai yaha jo kahA jAtA hai usameM upayogakA saMbaMdha rahatA hai; kyoMki kevalajJAnIke terahavA~ guNasthAnaka aura caudahavA~ guNasthAnaka aise do vibhAga kiye gaye haiM, usameM terahaveM guNasthAnakavAle kevalajJAnIke yoga hai, yaha spaSTa hai; aura jahA~ isa taraha hai vahA~ upayogakI vizeSarUpase AvazyakatA hai, aura jahA~ vizeSarUpase jarUrata hai vahA~ buddhivala hai, yaha kahe binA cala nahIM sakatA; aura jahA~ yaha bAta siddha hotI hai vahA~ anubhavake sAtha buddhibala bhI siddha hotA hai| (u) isa prakAra upayogake siddha honese AtmAko samIpavartI jaDa padArthakA to anubhava hotA hai parantu dUravartI padArthakA yoga na honese usakA anubhava honekI bAta kahanA kaThina hai; aura usake sAtha, dUravartI padArtha anubhavagamya nahIM hai, aisA kahanese tathAkathita kevalajJAnake arthase virodha AtA hai| isaliye vahA~ vuddhivalase sarva padArthakA sarvathA evaM sarvadA jJAna hotA hai yaha siddha hotA hai| 25. eka kAlameM kalpita jo anaMta samaya haiM, usake kAraNa anaMta kAla kahA jAtA hai| usameMse, vartamAna kAlase pahaleke jo samaya vyatIta ho gaye haiM ve phirase AnevAle nahIM haiM yaha bAta nyAyasaMpanna hai / ve samaya anubhavagamya kisa taraha ho sakate haiM yaha vicAraNIya hai| ... 26. anubhavagamya jo samaya hue haiM, unakA jo svarUpa hai vaha, tathA usa svarUpake sivAya unakA dUsarA svarUpa nahIM hotA, aura isI taraha anAdi-anaMta kAlake dUsare jo samaya unakA bhI vaisA ho svarUpa hai; aisA vuddhivalase nirNIta huA mAlUma hotA hai / .. 27. isa kAlameM jJAna kSINa huA hai, aura jJAnake kSINa ho jAnese aneka matabheda ho gaye haiN| jaise jJAna kama vaise matabheda adhika, aura jaise jJAna adhika vaise matabheda kama / jaise ki jahA~ paisA ghaTatA hai vahA~ kleza bar3hatA hai, aura jahA~ paisA bar3hatA hai vahA~ kleza kama hotA hai| 28. jJAnake binA samyaktvakA vicAra nahIM suujhtaa| jisake manameM yaha hai ki matabheda utpanna nahIM karanA, vaha jo jo par3hatA hai, yA sunatA hai vaha vaha usake liye phalita hotA hai| matabheda Adike kAraNase zruta-zravaNa Adi phalIbhUta nahIM hote / 29. jaise rAstemeM calate hue kisIkA muMDAsA kA~ToMmeM phaMsa gayA aura saphara abhI bAkI hai, to pahale yathAsaMbhava kA~ToMko dUra karanA; paraMtu kA~ToMko dUra karanA saMbhava na ho to usake liye vahA~ rAtabhara ruka na jAnA; parantu muMDAseko chor3akara cala denA / usI taraha jinamArgakA svarUpa tathA usakA rahasya kyA Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 753 hai use samajhe binA, athavA usakA vicAra kiye binA choTI choTI zaMkAoM ke liye baiThe rahakara Age na bar3hanA yaha ucita nahIM hai / jinamArga vastutaH dekhanese to jIvake liye karmakSaya karanekA upAya hai, parantu jIva apane matameM pha~sa gayA hai| : : 30. jIva pahale guNasthAnase nikalakara graMthibheda taka anaMta bAra AyA aura vahA~se vApasa lauTa gayA hai / 31. jIvako aisA bhAva rahatA hai ki samyaktva anAyAsa AtA hogA, paraMtu vaha to prayAsa (puruSArtha ) kiye binA prApta nahIM hotA / 32. karmaprakRti 158 hai / samyaktvake Aye binA unameMse kisI bhI prakRtikA samUla kSaya nahIM hotA / anAdise jIva nirjarA karatA hai, parantu mUlameMse eka bhI prakRtikA kSaya nahIM hotA / samyaktvameM aisA sAmarthya hai ki vaha mUlase prakRtikA kSaya karatA hai / vaha isa taraha ki :- amuka prakRtikA kSaya honeke bAda vaha AtA hai; aura jIva balavAna ho to dhIre dhIre saba prakRtiyoMkA kSaya kara detA hai / 4 33. samyaktva sabhIko mAlUma ho aiso bAta bhI nahIM hai; aura kisIko bhI mAlUma na ho aisA bhI nahIM hai / vicAravAnako vaha mAlUma ho jAtA hai| 77 34. jIvakI samajhameM A jAye to samajhaneke bAda samyaktva bahuta sugama hai, parantu samajhane ke liye jIvane Aja taka sacamuca dhyAna hI nahIM diyA / jIvako samyaktva prApta honekA jaba java yoga milA hai taba taba yathocita dhyAna nahIM diyA, kyoMki jIvako aneka aMtarAya haiM / kitane hI aMtarAya to pratyakSa haiM, phira bhI ve jAnanemeM nahIM Ate / yadi batAnevAlA mila jAye to bhI aMtarAyake yogase dhyAnameM lenA nahIM bana pAtA / kitane hI aMtarAya to avyaktaM haiM ki jo dhyAnameM Ane hI muzkila haiM / 35, samyaktvakA svarUpa kevala vANIyogase kahA jA sakatA hai / yadi ekadama kahA jAye to usase jIvako ulaTA bhAva bhAsita hotA hai, tathA samyaktva para ulaTI aruci hone lagatI hai; parantu vahI svarUpa yadi anukramase jyoM jyoM dazA bar3hatI jAye tyoM tyoM kahA athavA samajhAyA jAye to vaha samajhameM A sakatA hai / 36. isa kAlameM mokSa hai yoM dUsare mArgoMmeM bhI kahA gayA hai / yadyapi jainamArgameM isa kAlameM amuka kSetrameM mokSa honA kahA nahIM jAtA; phira bhI usI kSetrameM isa kAlameM samyaktva ho sakatA hai, aisA kahA gayA hai / 37. jJAna, darzana aura cAritra ye tInoM isa kAlameM hote haiM / prayojanabhUta padArthoMkA jAnanA 'jJAna', usake kAraNa unakI supratIti honA 'darzana' aura usase honevAlI kriyA 'cAritra' hai / yaha cAritra, isa kAlameM jainamArgameM samyaktva honeke bAda sAtaveM guNasthAnaka taka prApta kiyA jA sakatA hai aisA mAnA gayA hai / * 38. koI sAtaveM taka pahu~ca jAye to bhI bar3I bAta hai / 39. sAtaveM taka pahu~ca jAye to usameM samyaktvakA samAveza ho jAtA hai; aura yadi vahA~ taka pahu~ca jAye to use vizvAsa ho jAtA hai ki agalI dazA kisa tarahakI hai ? parantu sAtaveM taka pahu~ce binA Ageko bAta dhyAnameM nahIM A sakatI / Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 giil bhaab 40. yadi bar3hatI huI dazA hotI ho to usakA niSedha karanekI jarUrata nahIM hai; aura na ho to mAnanekI jarUrata nahIM hai| niSedha kiye binA Age bar3hate jAnA / . . ... 41. sAmAyika, chaH ATha koTikA vivAda chor3a deneke bAda nava koTike vinA nahIM hotA; aura antameM nava koTi vRttiko bhI chor3e vinA mokSa nahIM hai| 42. gyAraha prakRtiyoMkA kSaya kiye binA sAmAyika nahIM aataa| jise sAmAyika hotA hai usakI dazA to adbhata hotI hai| vahA~se jIva chaThe, sAtaveM aura AThaveM guNasthAnakameM jAtA hai, aura vahA~se do ghar3ImeM mokSa ho sakatA hai| 43. mokSamArga talavArakI dhAra jaisA hai, arthAt vaha eka dhArA (eka pravAharUpa) hai| tInoM kAlameM eka dhArAse arthAt ekasA rahe vahI mokSamArga hai,-bahanemeM jo khaMDita nahIM vahI mokSamArga hai| 44. pahale do bAra kahA gayA hai, phira bhI yaha tIsarI bAra kahA jAtA hai ki kabhI bhI bAdara aura bAhyakriyAkA niSedha nahIM kiyA gayA hai; kyoMki hamAre AtmAmeM vaisA bhAva kabhI svapnameM bhI utpanna nahIM ho sktaa| 45. rUDhivAlI gA~Tha, mithyAtva athavA kaSAyakA sUcana karanevAlI kriyAke saMbaMdhameM kadAcit kisI prasaMgapara kucha kahA gayA ho, to vahA~ kriyAke niSedhake liye to kahA hI nahIM gayA ho| phira bhI kahanese dUsarI taraha samajhameM AyA ho, to usameM samajhanevAlekI apanI bhUla huI hai, aisA samajhanA hai / . 46. jisane kaSAya bhAvakA chedana kiyA hai vaha aisA kabhI bhI nahIM karatA ki jisase kaSAyakA sevana ho / 47. jaba taka hamArI orase aisA nahIM kahA jAtA ki amuka kriyA karanA taba taka aisA samajhanA ki vaha sakAraNa hai; aura usase yaha siddha nahIM hotA ki kriyA na krnaa| ....... 48. yadi abhI yaha kahA jAye ki amuka kriyA karanA aura bAdameM dezakAlake anusAra usa kriyAko dUsare prakArase kahA jAye to zrotAke manameM zaMkA lAnekA kAraNa hotA hai ki eka bAra isa taraha kahA jAtA thA, aura dUsarI vAraM isa taraha kahA jAtA hai; aisI zaMkAse usakA zreya honeke badale azreya hotA hai| . 49. bArahaveM guNasthAnakake antima samaya taka bhI jJAnIkI.AjJAke anusAra calanA hotA hai| usameM . svacchaMdatAkA vilaya hotA hai| . . ... ... . . . . . . . . . . . . : .. 50. svacchaMdase nivRtti karanese vRttiyA~ zAMta nahIM hotI, parantu unmatta hotI haiM, aura isase patanakA samaya A jAtA hai; aura jyoM jyoM Age jAneke bAda yadi patana hotA hai to tyoM tyoM use mAra adhika lagatI hai, ataH vaha adhika nIce jAtA hai; arthAt pahalemeM jAkara par3atA hai| itanA hI nahIM parantu use jorakI mArake kAraNa vahA~ adhika samaya taka par3e rahanA par3atA hai| . ___51. ava bhI zaMkA karanA ho to kare; parantu itanI to nizcayase zraddhA kare ki jIvase lekara mokSa takake pAMca pada (jIva hai, vaha nitya hai, vaha karmakA kartA hai, vaha karmakA bhokA hai; mokSa hai ) avazya haiM, aura mokSakA upAya bhI hai, usameM kucha bhI asatya nahIM hai| aisA nirNaya karaneke bAda usameM to kabhI bhI Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 755 : zaMkA na kare; aura isa prakAra nirNaya ho jAneke bAda prAyaH zaMkA nahIM hotii| yadi kadAcit zaMkA ho to vaha dezazaMkA hotI hai, aura usakA samAdhAna ho sakatA hai / parantu mUlameM arthAt jIvase lekara mokSa taka athavA usake upAyameM zaMkA ho to vaha dezazaMkA nahIM apitu sarvazaMkA hai; aura usa zaMkAse prAyaH patana hotA hai; aura vaha patana itane adhika jorase hotA hai ki usakI mAra atyaMta lagatI hai / 52. yaha zraddhA do prakArase hai - eka 'oghase' aura dUsarI 'vicArapUrvaka' / 8 53. matijJAna aura zrutajJAnase jo kucha jAnA jA sakatA hai usameM anumAna sAthameM rahatA hai; paraMtu usase Age, aura anumAnake binA zuddharUpase jAnanA yaha manaH paryAyajJAnakA viSaya hai| arthAt mUlameM to mati, zruta aura manaHparyAyajJAna eka hai, parantu manaHparyAya meM anumAna ke binA matikI nirmalatAMse zuddha jAnA jA sakatA hai / 54. matikI nirmalatA saMyama ke binA nahIM ho sakatI / vRttike nirodhase saMyama hotA hai, aura usa saMyamase matikI zuddhatA hokara anumAna ke binA zuddha paryAyako jo jAnanA ho vaha manaH paryAya jJAna hai / 55. matijJAna liMga arthAt cihnase jAnA jA sakatA hai; aura manaHparyAya jJAnameM liMga athavA cihnakI jarUrata nahIM rahatI / 56. matijJAnase jAnanemeM anumAnakI AvazyakatA rahatI hai, aura usa anumAnase jAne hue meM parivartana bhI hotA hai / jaba ki manaHparyAyajJAnameM vaisA parivartana nahIM hotA, kyoMki usameM anumAnakI sahAyatA kI AvazyakatA nahIM hai / zarIra kI ceSTAse krodha Adi parakhe jA sakate haiM, parantu unake ( krodha Adike ) mUlasvarUpako na dikhAneke liye zarorako viparIta ceSTA kI gayI ho to usa parase parakha sakanAparIkSA karanA duSkara hai| tathA zarIrakI ceSTA kisI bhI AkArameM na kI gayI ho phira bhI ceSTAko vilakula dekhe binA unakA ( krodha AdikA ) jAnanA ati duSkara hai, phira bhI unheM sAkSAt jAna sakanA manaHparyAyajJAna hai / 57. logoMmeM oghasaMjJAse yaha mAnA jAtA thA ki 'hameM samyaktva hai yA nahIM ise kevalI hI jAnate hai, nizcaya samyaktva hai yaha bAta to kevalIgamya hai / ' pracalitaH rUDhike anusAra yaha mAnA jAtA thA; parantu banArasIdAsa aura usa dazAke anya puruSa aisA kahate haiM ki hameM samyaktva huA hai yaha nizcayase kahate haiM / 58. zAstrameM aisA kahA gayA hai ki 'nizcaya samyaktva hai yA nahIM ise kevalI hI jAnate hai'. yaha bAta amuka nayase satya hai; tathA kevalajJAnIke sivAya bhI banArasIdAsa Adine sAmAnyataH aisA kahA hai ki 'hameM samyaktva hai athavA prApta huA hai', yaha bAta bhI satya hai, kyoMki 'nizcayasamyaktva' hai use pratyeka rahasyake paryAyasahita kevalo jAna sakate haiM, athavA pratyeka prayojanabhUta padArtha ke hetuahetuko sampUrNatayA kevalIke sivAya dUsarA koI nahIM jAna sakatA, vahA~ 'nizcayasamyaktva' ko kevalIgamya kahA hai / usa prayojanabhUta padArthake sAmAnyarUpase athavA sthUlarUpase hetu ahetuko samajha sakanA sambhava hai aura isa kAraNa se mahAna vanArasIdAsa Adine apaneko samyaktva hai aisA kahA hai / 59. 'samayasAra' meM mahAna banArasIdAsako banAyI huI kavitA meM 'hamAre hRdayameM bodha cIja huA hai', aisA kahA hai; arthAt 'hameM samyaktva hai' yaha kahA hai / 60. samyaktva prApta honeke bAda adhika se adhika paMdraha bhavameM mukti hotI hai, aura yadi vahAMse vaha patita hotA hai to ardhapudgalaparAvartana kAla mAnA jAtA hai / ardhapudgalaparAvartanakAla mAnA jAye to bhI vaha sAdi-sAMta bhaMgameM A jAtA hai, yaha vAta niHzaMka hai / Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 zrImad rAjacandra 61. samyaktvake lakSaNa (1) kaSAyakI maMdatA athavA usake rasakI maMdatA / (2) mokSamArgakI ora vRtti / (3) saMsArakA baMdhanarUpa laganA athavA saMsAra viSatulya laganA / (4) saba prANiyoMpara dayAbhAva; usameM vizeSataH apane AtmAke prati dayAbhAva / . (5) sadeva, saddharma aura sadgurupara aasthaa| 62. AtmajJAna athavA AtmAse bhinna karmasvarUpa, athavA pudgalAstikAya AdikA, bhinna bhinna prakArase bhinna bhinna prasaMgameM, ati sUkSmase sUkSma aura ati vistRta jo svarUpa jJAnI dvArA kahA huA hai, usameM koI hetu samAtA hai yA nahIM ? aura yadi samAtA hai to kyA ? isa viSayameM vicAra karanese usameM sAta kAraNa samAye hue mAlUma hote haiM-sadbhUtArthaprakAza, usakA vicAra, usakI pratIti, jIvasaMrakSaNa ityAdi / ina sAtoM hetuoMkA phala mokSakI prApti honA hai| tathA mokSakI prAptikA jo mArga hai vaha ina hetuoMse supratIta hotA hai| 63. karma anaMta prakArake haiN| unameM mukhya 158 haiN| unameM mukhya ATha karma prakRtiyoMkA varNana kiyA gayA hai| ina saba karmomeM mukhya, pradhAna mohanIya hai jisakA sAmarthya dUsaroMkI apekSA atyanta hai, aura usakI sthiti bhI sabakI apekSA adhika hai| 64. ATha karmoMmeM cAra karma ghanaghAtI haiM / una cArameM bhI mohanIya atyanta prabalatAse ghanaghAtI hai / mohanIyakarmake sivAya sAta karma haiM, ve mohanIyakarmake pratApase prabala hote haiN| yadi mohanIya dUra ho jAye to dUsare karma nirvala ho jAte haiM / mohanoya dUra honese dUsaroMkA paira Tika nahIM sktaa| 65. karmabaMdhake cAra prakAra haiM-prakRtibaMdha, pradezabaMdha, sthitibaMdha aura rsbNdh| unameM pradeza, sthiti aura rasa ina tIna baMdhoMke jor3akA nAma prakRti rakhA gayA hai| AtmAke pradezoMke sAtha pudgalakA jamAva arthAt jor3a pradezabaMdha hotA hai / vahA~ usakI prabalatA nahIM hotI; use jIva haTAnA cAhe to haTa sakatA hai / mohake kAraNa sthiti aura rasakA baMdha hotA hai, aura usa sthiti tathA rasakA jo baMdha hai, use jIva badalanA cAhe to usakA badala sakanA azakya hI hai| mohake kAraNa isa sthiti aura rasakI aisI prabalatA hai| 66. samyaktva anyoktise apanA dUSaNa batAtA hai :-'mujhe grahaNa karanese yadi grahaNa karanevAlekI icchA na ho to bhI mujhe use barabasa mokSa le jAnA par3atA hai| isaliye mujhe grahaNa karanese pahale yaha vicAra kare ki mokSa jAnekI icchA badalanI hogI to bhI vaha kucha kAma AnevAlI nahIM hai| kyoMki mujhe grahaNa karaneke bAda nauveM samayameM to mujhe use mokSameM pahuMcAnA hI caahiye| grahaNa karanevAlA kadAcit zithila ho jAye to bhI ho sake to usI manameM aura nahIM to adhikase adhika paMdraha bhavoMse mujhe use mokSameM pahu~cAnA caahiye| kadAcit vaha mujhe chor3akara mujhase viruddha AcaraNa kare, athavA prabalase pravala mohako dhAraNa kare, to bhI ardhapudgalaparAvartanake bhItara mujhe use mokSameM pahu~cAna ho hai yaha merI pratijJA hai !' arthAt yahA~ samyaktvakI mahattA batAyI hai| Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 757 67. samyaktva kevalajJAnase kahatA hai :-' -'maiM itanA kArya kara sakatA hU~ ki jIvako mokSameM pahu~cA dU~, aura tU bhI yahI kArya karatA hai, tU usase kucha vizeSa kArya nahIM kara sakatA; to phira terI apekSA mujhameM nyUnatA kisa bAtako ? itanA hI nahIM apitu tujhe prApta karanemeM merI jarUrata rahatI hai / ' 68. graMtha AdikA par3hanA zurU karanese pahale prathama maMgalAcaraNa kareM, aura usa graMthako phirase par3hate hue athavA cAhe jisa bhAgase usakA par3hanA zurU karanese pahale maMgalAcaraNa kareM, aisI zAstrapaddhati hai / isakA mukhya kAraNa yaha hai ki bAhyavRttise AtmavRttiko ora abhimukha honA hai, ataH vaisA karaneke liye pahale zAMti lAnekI jarUrata hai, aura tadanusAra prathama maMgalAcaraNa karanese zAMti AtI hai / par3hanekA jo anukrama ho use yathAsaMbhava kabhI nahIM tor3anA cAhiye / isameM jJAnIkA dRSTAMta lenekI jarUrata nahIM hai / 69. AtmAnubhavagamya athavA Atmajanita sukha aura mokSasukha donoM eka hI haiM / mAtra zabda bhinna haiM / 70. kevalajJAnI zarIra ke kAraNa kevalajJAnI nahIM kahe jAte ki dUsaroMke zarIra kI apekSA unakA zarIra vizeSatAvAlA dekhane meM Aye / aura phira vaha kevalajJAna zarIrase utpanna huA hai aisA bhI nahIM hai; vaha to AtmA dvArA pragaTa kiyA gayA hai; isa kAraNa usakI zarIrase vizeSatA samajhane kA koI hetu nahIM hai, aura vizeSatAvAlA zarIra logoMke dekhanemeM nahIM AtA isaliye loga usakA mAhAtmya bahuta nahIM jAna skte| 71. jo jIva matijJAna tathA zrutajJAnako aMzase bhI nahIM jAnatA vaha kevalajJAnake svarUpako jAnanA cAhe to yaha kisa taraha ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sakatA / 72. mati sphurAyamAna hokara jo jJAna utpanna hotA hai vaha 'matijJAna' hai; aura zravaNa honese jo jJAna utpanna hotA haiM vaha 'zrutajJAna' hai, aura usa zrutajJAnakA manana hokara pariNamita hotA hai to phira vaha matijJAna ho jAtA hai, athavA usa zrutajJAnake pariNamita honeke bAda dUsareko kahA jAye taba vahI kahanevAlemeM matijJAna aura sunanevAleke liye zrutajJAna hotA hai; tathA zrutajJAna mati ke binA nahIM ho sakatA aura vahI matijJAna pUrvameM zrutajJAna honA cAhiye / isa taraha eka dUsarekA kAryakAraNa saMbaMdha hai / unake aneka bheda haiM, una saba bhedoMko jaise cAhiye vaise hetusahita nahIM jAnA hai / hetusahita jAnanA, samajhanA duSkara hai / aura usake bAda Age bar3hanese avadhijJAna AtA hai, jisake bhI aneka bheda haiM, aura sabhI rUpI padArthoMko jAnanA jisakA viSaya hai / use, aura tadanusAra hI manaHparyAyakA viSaya hai, una sabako kisI aMzameM bhI jAnane-samajhane kI jinheM zakti nahIM hai ve manuSya, para aura arUpI padArthoM ke samasta bhAvoM ko jAnanevAle 'kevalajJAna'ke viSaya meM jAnane-samajhane ke liye prazna kareM to ve kisa taraha samajha sakate haiM ? arthAt nahIM samajha sakate / "i 73. jJAnIke mArgameM calanevAleko karmabaMdha nahIM hai, tathA usa jJAnIkI AjJAke anusAra calanevAleko bhI karmabaMdha nahIM haiM, kyoMki krodha, mAna, mAyA, lobha AdikA vahA~ abhAva hai; aura usa abhAva ke kAraNa karmabaMdha nahIM hotA / to bhI 'IriyApatha' meM calate hue 'IriyApatha' kI kriyA jJAnIko lagatI hai, aura jJAnI AjJA anusAra calanevAleko bho vaha kriyA lagatI hai / 74. jisa vidyAse jova karma bA~dhatA hai usI vidyAse jIva karma chor3atA hai / 75. usI vidyAse sAMsArika hetuke prayojanase vicAra karanese jIva karmabaMdha karatA hai, aura usI vidyAse dravyakA svarUpa samajhane ke prayojanase vicAra karatA hai to karma chor3atA hai / Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 zrImad rAjacandra 76 kSetrasamAsa'meM kSetrasaMbaMdha AdikI jo jo bAteM haiM, unheM anumAnase mAnanA hai| unameM anubhava nahIM hotA; parantu una sabakA varNana kucha kAraNoMse kiyA jAtA hai / unakI zraddhA vizvAsapUrvaka rakhanA hai| mUla zraddhAmeM aMtara ho jAnese Age samajhanemeM anta taka bhUla calI AtI hai| jaise gaNitameM pahale bhUla ho gayI to phira vaha bhUla aMta taka calo AtI hai vaise| . 77. jJAna pA~ca prakArakA hai / vaha jJAna yadi samyaktvake binA mithyAtvasahita ho to 'mati ajJAna', 'zruta ajJAna' aura 'avadhi ajJAna' kahA jAtA hai| unheM milAkara jJAnake kula ATha prakAra hai| . 78. mati, zruta aura avadhi mithyAtvasahita hoM to ve 'ajJAna' haiM, aura samyaktvasahita hoM to 'jJAna' haiM / isake sivAya aura antara nahIM hai| 79. jIva rAgAdi sahita kucha bhI pravRtti kare to usakA nAma 'karma' hai, zubha athavA azubha adhyavasAyavAlA pariNamana 'karma' kahA jAtA hai; aura zuddha adhyavasAyavAlA pariNamana karma nahIM parantu nirjarA' haiN| 80. amuka AcArya yoM kahate haiM ki digambara AcAryane aisA mAnA hai ki "jIvakA mokSa nahIM hotA, parantu mokSa samajhameM AtA hai| vaha isa taraha ki jIva zuddha svarUpavAlA hai, use baMdha hI nahIM huA to phira mokSa honekA prazna hI kahA~ hai ? parantu usane yaha mAna rakhA hai, ki 'maiM ba~dhA huA hU~', yaha mAnyatA vicAra dvArA samajhameM AtI hai ki mujhe baMdhana nahIM hai, mAtra mAna liyA thA; vaha mAnyatA zuddha svarUpa samajhameM Anese nahIM rahatI; arthAt mokSa samajhameM A jAtA hai|" yaha bAta 'zuddhanaya' athavA. 'nizcayanaya'kI hai| paryAyArthika nayavAle isa nayako pakar3a kara AcaraNa kareM to unheM bhaTaka bhaTaka kara maranA hai| 81. ThANAMgasUtrameM kahA gayA hai ki jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye padArtha sadbhAva hai, arthAt inakA astitva vidyamAna haiM; kalpita kiye gaye haiM aisA nahIM hai| - 82. vedAnta zuddhanayAbhAsI hai| zuddhanayAbhAsamatavAle 'nizcayanaya' ke sivAya dUsare nayako arthAt 'vyavahAranaya' ko grahaNa nahIM karate / jinadarzana anekAMtika haiM, arthAt vaha syAdvAdI hai| / ..83. koI nava tattvakI, koI sAta tattvakI, koI SaDdravyakI, koI SaT padakI, koI do rAzikI bAta karate haiM; parantu yaha saba jIva, ajIva aisI do rAzi athavA ye do tattva arthAt dravyameM samA jAte haiM / . 84. nigodameM anaMta jIva rahe hue haiM, isa bAtameM aura kaMdamUlameM sUIkI noka jitane. sUkSma bhAgameM anaMta jIva rahe haiM, isa bAtameM AzaMkA karane jaisA nahIM hai | jJAnIne jaisA svarUpa dekhA hai vaisA hI kahA hai| yaha jIva jo sthUla dehapramANa ho rahA hai aura jise apane svarUpakA.: abhI, jJAna nahIM huA use aisI sUkSma bAta samajhameM nahIM AtI yaha bAta saccI hai; parantu usake liye AzaMkA karanekA kAraNa nahIM hai| vaha isa taraha : caumAseke samaya kisI gA~vake sImAMtakI jA~ca kareM to bahutasI harI vanaspati dikhAI detI hai, aura usa thor3I harI vanaspatimeM anaMta jIva haiM, to phira aise aneka gA~voMkA vicAra kareM, to jIvoMko saMkhyAke parimANakA anubhava na honepara bhI, usakA buddhibalase vicAra karanese anaMtatAkI sambhAvanA ho sakatI hai| kaMdamUla AdimeM anaMtatAkA sambhava hai / dUsaro harI vanaspatimeM anaMtatAkA sambhava nahIM hai; parantu kaMdamUla Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAlyAnasAra-1 759 meM anaMtatA ghaTita hotI hai| kaMdamUlake amuka thor3e bhAgako yadi boyA jAye to vaha ugatA hai; isa kAraNase bhI usameM jIvoMkI adhikatA ghaTita hotI hai; tathApi yadi pratIti na hotI ho to AtmAnubhava kareM; AtmAnubhava honese pratIti hotI hai| jaba taka AtmAnubhava nahIM hotA, taba taka usa pratItikA honA muzkila hai, isaliye yadi usakI pratIti karanI ho to pahale AtmAke anubhavI bneN| 85. jaba taka jJAnAvaraNIyakA kSayopazama nahIM huA, taba taka samyaktvakI prApti honekI icchA rakhanevAlA usakI pratIti rakhakara AjJAnusAra vartana kare / ... 86. jIvameM saMkoca-vistArakI zaktirUpa guNa rahatA hai, isa kAraNase vaha choTe-bar3e zarIrameM dehapramANa sthiti karake rahatA hai| isI kAraNase jahA~ thor3e avakAzameM bhI vaha vizeSarUpase saMkoca kara sakatA hai vahA~ jIva vaisA karake rahe hue haiN| 87. jyoM jyoM jIva karmapudgala adhika grahaNa karatA hai, tyoM tyoM vaha adhika nivir3a hokara choTe dehameM rahatA hai| . 88. padArthameM aciMtya zakti hai| pratyeka padArtha apane apane dharmakA tyAga nahIM karatA / eka jIvake dvArA paramANurUpase grahaNa kiye hue karma anaMta haiN| aise anaMta jIva, jinake pAsa karmarUpI paramANu anaMtAnaMta hai, ve saba nigodAzrayI thor3e avakAzameM rahe hue haiM, yaha bAta bhI zaMkA karane yogya nahIM hai| sAdhAraNa ginatIke anusAra eka paramANu eka AkAzapradezakA avagAhana karatA hai, paraMtu usameM acitya sAmarthya hai, usa sAmarthyadharmase thor3e AkAzameM anaMta paramANu rahate haiN| jaise kisI darpaNake sanmukha usase bahuta bar3I vastu rakhI jAye to bhI utanA AkAra usameM samA jAtA hai| pA~kha eka choTI vastu hai, phira bhI usa choTIsI vastumeM sUrya, candra Adi bar3e padArthoMkA svarUpa dikhAI detA hai| usI taraha AkAza jo bahata bar3A kSetra hai vaha bhI A~khameM dRzyarUpase samA jAtA hai| tathA A~kha jaisI choTIsI vastu bar3e bar3e bahatase gharoMko bhI dekha sakatI hai| yadi thor3e AkAzameM anaMta paramANu acitya sAmathryake kAraNa na samA sakate hoM to phira A~khase apane AkAra jitanI vastu hI dekhI jA sakatI hai, parantu adhika bar3A bhAga dekhA nahIM jA sakatA; athavA darpaNameM aneka ghara Adi bar3I vastuoMkA pratikvi nahIM par3a sktaa| isI kAraNase paramANukA bhI aciMtya sAmarthya hai aura usake kAraNa thor3e AkAzameM anaMta paramANu samA kara raha sakate haiN| . .. 89. isa taraha paramANu Adi dravyoMkA sUkSmabhAvase nirUpaNa kiyA gayA hai, vaha yadyapi parabhAvakA vivecana hai, to bhI vaha sakAraNa haiM, aura sahetu kiyA gayA hai| ' 90. citta sthira karaneke liye, athavA vRttiko bAhara na jAne dekara aMtaraMgameM le jAneke liye paradavyake svarUpakA samajhanA kAma AtA hai| ' 91. paradravyake svarUpakA vicAra karanese vRtti vAhara na jAkara aMtaraMgameM rahatI hai, aura svarUpa samajhaneke vAda usase prApta hue' jJAnase vaha usakA viSaya ho jAnese, athavA amuka aMzameM samajhanese utanA usakA viSaya ho rahanese, vRtti sIdhI bAhara nikalakara parapadA meM ramaNa karaneke liye daur3atI hai; tava paradravya ki jisakA jJAna huA hai use sUkSmabhAvase phirase samajhane laganese vRttiko phira aMtaraMgameM lAnA par3atA hai| aura isa taraha use aMtaraMgameM lAneke bAda vizeparUpase svarUpa samajhameM Anese jJAnase utanA usakA viSaya ho rahanese phira vRtti bAhara daur3ane lagatI hai; taba jitanA samajhA ho usase vizeSa sukSmabhAvase punaH vicAra karate. laganese vatti phira aMtaraMgameM prerita hotI hai| yoM karate karate vRttiko vAraMvAra aMta Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 zrImad rAjaghanta. raMgameM lAkara zAnta kiyA jAtA hai, aura isa taraha vRttiko aMtaraMgameM lAte lAte kadAcit AtmAkA anubhava bhI ho jAtA hai, aura jaba isa taraha ho jAtA hai taba vRtti bAhara nahIM jAtI, parantu AtmAmeM zuddha pariNatirUpa hokara pariNamana karatI hai| aura tadanusAra pariNamana karanese bAhya padArthakA darzana sahaja ho jAtA hai / ina kAraNoMse para dravyakA vivecana upayogI athavA heturUpa hotA hai| 92. jIva, svayaMko jo alpa jJAna hotA hai usase bar3e jJeyapadArthake svarUpako jAnanA cAhatA hai, yaha kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM ho sktaa| jaba jIva jJeyapadArthake svarUpako nahIM jAna sakatA, taba vaha apanI alpajJatAse samajhameM na AnekA kAraNa to mAnatA nahIM, pratyuta bar3e jJeyapadArthameM doSa nikAlatA hai, parantu sIdhI taraha apanI alpajJatAse samajhameM nahIM Aneke kAraNako nahIM maantaa| 93. jIva jaba apane hI svarUpako nahIM jAna sakatA, to phira parake svarUpako jAnanA cAhe to use vaha kisa taraha jAna-samajha sakatA hai ? aura jaba taka vaha samajha meM nahIM AtA taba taka usImeM ulajhA rahakara udher3a-buna kiyA karatA hai| zreyaskara nijasvarUpakA jJAna jaba taka pragaTa nahIM kiyA, taba taka paradravyakA cAhe jitanA jJAna prApta kare to bhI vaha kisI kAmakA nahIM hai; isaliye uttama mArga yaha hai ki dUsarI saba bAteM chor3akara apane AtmAko pahacAnanekA prayatna kre| jo sArabhUta hai use dekhaneke liye 'yaha AtmA sadbhAvavAlA hai', 'vaha karmakA kartA hai', aura usase (karmase) use baMdha hotA hai, 'vaha baMdha kisa taraha hotA hai ?' 'vaha baMdha kisa taraha nivRtta hotA hai ?' aura 'usa baMdhase nivRtta honA mokSa hai', ityAdi sambandhI vAraMvAra aura pratyeka kSaNameM vicAra karanA yogya hai; aura isa taraha vAraMvAra vicAra karanese vicAra vRddhiko prApta hotA hai, aura usake kAraNa nijasvarUpakA aMza-aMzase anubhava hone lagatA hai| jyoM jyoM nija svarUpakA anubhava hotA hai, tyoM tyoM dravyakA aciMtya sAmarthya jIvake anubhavameM AtA jAtA hai| jisase uparyukta zaMkAe~ (jaise ki thor3e AkAzameM anaMta jIvakA samA jAnA athavA anaMta pudgala-paramANuoM kA samA jAnA) karanekA avakAza nahIM rahatA, aura unakI yathArthatA samajhameM A jAtI hai| yaha honepara bho yadi vaha mAnane meM na AtA ho to athavA zaMkA karanekA kAraNa rahatA ho, to jJAnI kahate haiM ki upayukta puruSArtha karanese anubhavasiddha hogaa| 94. jIva jo karmabaMdha karatA hai vaha dehasthita AkAzameM rahanevAle sUkSma pudgaloMmeMse grahaNa karatA hai / vaha bAharase lekara karma nahIM baaNdhtaa| . . 95. AkAzameM caudaha rAjalokameM pudgala-paramANu sadA bharapUra haiM, usI taraha zarIrameM rahanevAle AkAzameM bhI sUkSma pudgala-paramANuoMkA samUha bharapUra hai| jIva vahA~se sUkSma pudgaloMko grahaNa karake karmabaMdha karatA hai| ___ 96. aisI AzaMkA kI jAye ki zarIrase dUra-bahuta dUra rahanevAle kisI kisI padArthake prati jIva rAgadveSa kare to vaha vahA~ke pudgala grahaNa karake karmabaMdha karatA hai yA nahIM ? isakA samAdhAna yaha hai ki vaha rAgadveSarUpa pariNati to AtmAkI vibhAvarUpa pariNati hai, aura usa pariNatikA kartA AtmA hai aura vaha zarIrameM rahakara karatA hai, isaliye zarIrameM rahanevAlA jo AtmA hai, vaha jisa kSetrameM hai. usa kSetrameM rahe hue. pudgala paramANuoMko grahaNa karake bA~dhatA hai / vaha unheM grahaNa karaneke liye bAhara nahIM jaataa| 97. yaza, apayaza, kIti jo nAmakarma hai vaha nAmakarmasaMbaMdha jisa zarIrake kAraNa hai, vaha zarIra jahA~ taka rahatA hai vahA~ taka calatA hai, vahA~se Age nahIM cltaa| jIva jaba siddhAvasthAko prApta hotA hai, Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra--1 761 athavA virati prApta karatA hai taba vaha saMbaMdha nahIM rahatA / siddhAvasthAmeM eka AtmAke sivAya dUsarA kucha bhI nahIM hai, aura nAmakarma to eka prakArakA karma hai, to phira vahA~ yaza-apayaza AdikA saMbaMdha kisa taraha ghaTita ho sakatA hai ? aviratipanase jo kucha pApa kriyA hotI hai vaha pApa calA AtA hai / 98. 'virati' arthAt 'chUTanA', athavA ratise viruddha, arthAt rati na honA / aviratimeM tIna zabda hai - a + vi + rati = a = nahIM + vi = viruddha + rati = prIti, arthAt jo protise viruddha nahIM hai vaha 'avirata' hai / vaha avirati bAraha prakArakI hai 99. pA~ca indriya, chaThA mana tathA pA~ca sthAvara jIva, aura eka trasa jIva ye saba milAkara usake kula bAraha prakAra haiM / 100. aisA siddhAMta hai ki kRtike binA jIvako pApa nahIM lagatA / usa kRtikI jaba taka virati nahIM kI taba taka aviratipanekA pApa lagatA hai / samasta caudaha rAjUloka meMse usakI pApa-kriyA calI AtI hai / 101. koI jIva kisI padArthakI yojanA kara mara jAye, aura usa padArtha kI yojanA isa prakArakoM ho ki vaha yojita padArtha jaba taka rahe, taba taka usase pApakriyA huA kare; to taba taka usa jIvako aviratipanekI pApakriyA calo AtI hai / yadyapi jIvane dUsare paryAyako dhAraNa kiyA honese pahaleke paryAya samaya jisa jisa padArtha kI yojanA kI hai usakA use patA nahIM hai to bhI, tathA vartamAna paryAyake samaya vaha jIva usa yojita padArthakI kriyA nahIM karatA to bhI, jaba taka usakA mohabhAva viratipaneko prApta nahIM huA taba taka, avyaktarUpase usakI kriyA calI AtI hai / 102. vartamAna paryAyake samaya usake anajAnapanekA lAbha use nahIM mila sakatA / usa jIvako samajhanA cAhiye thA ki isa padArthase honevAlA prayoga jaba taka kAyama rahegA taba taka usakI pApakriyA cAlU rahegI / usa yojita padArthase avyaktarUpase bhI honevAlI (laganevAlI) kriyAse mukta honA ho to mohabhAvako chor3anA cAhiye / moha chor3anese arthAt viratipana karanese pApakriyA baMdha hotI hai / usa viratipaneko usI paryAya meM apanAyA jAye, arthAt yojita padArthake hI bhavameM apanAyA jAye to vaha pApakriyA, jabase viratipanA grahaNa kare tavase AnI baMda hotI hai / yahA~ jo pApakriyA lagatI hai vaha cAritramohanoyake kAraNa AtI hai / vaha mohabhAvakA kSaya ho jAnese AnI baMda hotI hai| 103. kriyA do prakArase hotI hai - eka vyakta arthAt pragaTarUpase aura dUsarI avyakta arthAt apragaTarUpase / yadyapi avyaktarUpase honevAlI kriyA sabase jAnI nahIM jA sakatI, isaliye nahIM hotI aisI bAta to nahIM hai / 104. pAnImeM lahare athavA hiloreM spaSTatA se mAlUma hotI haiM; parantu usa pAnImeM gaMdhaka yA kastUrI DAla dI ho, aura vaha pAnI zAMta sthitimeM ho to bhI usameM gaMdhaka yA kastUrIkI jo kriyA hai vaha yadyapi dokhatI nahIM hai, tathApi usameM avyaktarUpase rahI huI hai / isa taraha avyaktarUpase honevAlI kriyAmeM zraddhA na kI jAye aura mAtra vyaktarUpa kriyAmeM zraddhA kI jAye, to eka jJAnI jisameM aviratirUpa kriyA nahIM hotI vaha bhAva aura dUsarA nidrAdhIna manuSya jo vyaktarUpase kucha bhI kriyA nahIM karatA vaha bhAva, donoM ekase lagate haiM, parantu vastutaH aisI bAta nahIM hai| nidrAdhIna manuSyako avyaktarUpase kriyA lagatI hai / isI taraha jo manuSya (jIva ) cAritramohanIya nAmakI nidrAmeM soyA huA hai use avyakta kriyA nahIM lagatI aisA nahIM hai| yadi mohabhAvakA kSaya ho jAye to hI aviratirUpa cAritramohanIya kriyA baMda hotI hai, usase pahale baMda nahIM hotI / Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 zrImada rAjacandra kriyAse honevAlA baMdha mukhyataH pA~ca prakArakA hai 1 mithyAtva 2 avirati 3 kaSAya . 4 pramAda 5 yoga : .. 105. jaba taka mithyAtvakA astitva ho taba taka aviratipanA nirmUla nahIM hotA arthAt naSTa nahIM hotA, parantu yadi mithyAtva dUra ho jAye to aviratipanA dUra honA cAhiye, yaha niHsaMdeha hai; kyoMki mithyAtvasahita viratipaneko apanAnese mohabhAva nahIM jaataa| jaba taka mohabhAva vidyamAna hai taba taka abhyantara viratipanA nahIM hotA, aura mukhyatAse rahe hue mohabhAvakA nAza ho jAnese abhyantara aviratipana nahIM rahatA, aura yadi vAhya viratipanA apanAyA na gayA ho to bhI yadi abhyaMtara ho to sahaja hI vAhara A jAtA hai| 106. abhyaMtara viratipanA prApta honeke pazcAt aura udayAdhIna bAhya viratipanA na apanA sake to bhI, jaba udayakAla sampUrNa ho jAye taba sahaja hI viratipanA rahatA hai, kyoMki abhyaMtara viratipana pahalese hI prApta hai; jisase aba aviratipana hai nahIM, ki vaha aviratipanekI kriyA kara ske| 107. mohabhAvake kAraNa hI mithyAtva hai| mohabhAvakA kSaya ho jAnese mithyAtvakA pratipakSI samyaktva bhAva pragaTa hotA hai / isaliye vahA~ mohabhAva kaise ho sakatA hai ? arthAt nahIM hotaa| 108. yadi aisI AzaMkA kI jAye ki pA~ca iMdriyA~ aura chaThA mana, tathA pA~ca sthAvarakAya aura chaThI trasakAya, yoM vAraha prakArase virati apanAyI jAye to lokameM rahe hue jIva aura ajIva nAmakI rAzike jo do samUha haiM unameMse pA~ca sthAvarakAya aura chaThI trasakAya milakara jIvarAzikI virati huI; parantu lokameM bhaTakAnevAlI ajIvarAzi jo jIvase bhinna hai, usakI prItikI nivRtti isameM nahIM AtI, taba taka virati kisa taraha mAnI jA sakatI hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki pA~ca iMdriyA~ aura chaThe manase jo virati karanA hai, usake viratipanameM ajIvarAzikI virati A jAtI hai| . . 109. pUrvakAlameM isa jIvane jJAnIkI vANI kabhI nizcayarUpase nahIM sunI athavA vaha vANI samyak prakArase zirodhArya nahIM kI, aisA sarvadarzIne kahA hai| 110. sadguru dvArA upadiSTa yathokta saMyamako pAlate hue arthAt sadguruko AjJAse calate hue pApase virati hotI hai aura abhedya saMsArasamudra tarA jAtA hai| 111. vastusvarUpa kitane hI sthAnakoMmeM AjJAse pratiSThita hai, aura kitane hI sthAnakoMmeM sadvicArapUrvaka pratiSThita hai, parantu isa duHSamakAlakI itanI adhika prabalatA hai ki isake bAdake kSaNameM bhI vicArapUrvaka pratiSThitake liye jIva kisa taraha pravRtti karegA yaha jAnanekI isa kAlameM zakti dikhAI nahIM detI, isaliye vahA~ AjJApUrvaka pratiSThita rahanA hI yogya hai| 112. jJAnIne kahA hai ki 'samajheM! kyoM nahIM samajhate ? phira aisA avasara AnA durlabha hai !' 113. lokameM jo padArtha hai unake dharmoMkA, devAdhidevane apane jJAnameM bhAsanese yathAvat varNana kiyA hai| padArtha rana dharmoMse bAhara jAkara pravRtti nahIM karate; arthAt jJAno mahArAjane unheM jisa taraha prakAzita kiyA hai unase bhinna prakArase ve pravartana nahIM karate / isaliye aisA kahA hai ki ve jJAnIkI AjJAke anusAra pravartana karate haiM / kyoMki jJAnIne padArthoM ke dharma yathAvat ho kahe haiN| Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 763 114. kAla mUla dravya nahIM hai, aupacArika dravya hai; aura vaha jIva tathA ajIva (ajIvameM-mukhyataH pudgalAstikAyameM-vizeSarUpase samajhameM AtA hai) meMse utpanna huA hai; athavA jIvAjovakI paryAyAvasthA kAla hai| pratyeka dravyake anaMta dharma haiN| unameM Urdhvapracaya aura tiryakpracaya aise do dharma haiM; aura kAlameM tiryapracaya dharma nahIM hai, mAtra Urdhvapracaya dharma hai| 115. Urdhvapracayase padArthameM jisa dharmakA udbhava hotA hai usa dharmakA tiryakpracayase phira usameM samAveza ho jAtA hai / kAlake samayakA tiryakpracaya nahIM hai, isaliye jo samaya calA gayA vaha phira pIche nahIM aataa| 116. digambara matake anusAra lokameM 'kAladravya' ke asaMkhyAta aNu haiN| 117. pratyeka dravyake anaMta dharma haiN| unameM kitane hI vyakta haiM, kitane hI avyakta haiM, kitane hI mukhya haiM, kitane hI sAmAnya haiM, kitane hI vizeSa haiN| 118. asaMkhyAtako asaMkhyAtase gunA karanese bhI asaMkhyAta hotA hai, arthAt asaMkhyAtake asaMkhyAta bheda haiN| ....... ...... ... . . 119. eka aMgulake asaMkhyAta bhAga-aMza-pradeza, ve eka aMgulameM asaMkhyAta haiM / "lokake bhI asaMkhyAta pradeza haiN| cAhe jisa dizAkI samazreNise asaMkhyAta hote haiN| isa taraha ekake.bAda eka, dUsarI tIsarI samazreNikA yoga karanese jo yogaphala AtA hai vaha eka gunA, do gunA, tIna gunA, cAra gunA hotA hai parantu asaMkhyAta gunA nahIM hotaa| parantu eka samaNi jo asaMkhyAta pradezavAlI hai usa samazreNikI dizAvAlI sabhI samazreNiyA~ jo asaMkhyAta gunI hai, usa pratyekako asaMkhyAtase gunA karanese, isI taraha dUsarI dizAko samazreNikA bhI guNA karanese, aura isI taraha tosaro dizAko samazreNikA bhI gunA karanese asaMkhyAta hote haiM / isa asaMkhyAtake.bhaMgoMko jahA~ taka eka dUsarekA gunAkAra kiyA jA sakatA hai vahA~ taka asaMkhyAta hote haiM aura jaba usa guNAkArase koI gunAkAra karanA bAkI nahIM rahatA taba asaMkhyAta pUrA honepara usameM eka milA denese jaghanyase jaghanya anaMta hotA hai| 120. jo naya hai vaha pramANakA eka aMza hai / jisa nayase jo dharma kahA gayA hai, vahA~ utanA pramANa hai| isa nayase jo dharma kahA gayA hai, usake sivAya vastumeM dUsare jo dharma haiM unakA niSedha nahIM kiyA gayA hai / eka hI samayameM vANIse samasta dharma nahIM kahe jA skte| tathA jo jo prasaMga hotA hai usa usa prasaMgapara vahA~ mukhyataH vahI dharma kahA jAtA hai| vahA~ vahA~ usa usa nayase pramANa hai| 121. nayake svarUpase dUra jAkara jo kucha kahA jAtA hai vaha naya nahIM hai, parantu nayAbhAsa hai, aura jahA~ nayAbhAsa hai vahA~ mithyAtva siddha hotA hai| 122. naya sAta mAne haiN| unake upanaya sAta sau haiM, aura vizeSa svarUpase anaMta haiM, arthAt jitane vacana haiM utane naya haiN| 123. ekAntikatA grahaNa karanekA svacchaMda jIvako vizeSarUpase hotA hai, aura ekAntikatA grahaNa karanese nAstikatA hotI hai| use na hone deneke liye yaha nayakA svarUpa kahA gayA hai| jise samajhanese jIva ekAntikatA grahaNa karanese rukakara madhyastha rahatA hai, aura madhyastha rahanese nAstikatA avakAza nahIM pA sktii| 124. jo naya kahanemeM AtA hai vaha naya svayaM koI vastu nahIM hai, parantu vastukA svarUpa samajhane aura usakI supratIti honeke liye pramANakA eka aMza he / Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 125. yadi amuka nayase kahA gayA to isase yaha siddha nahIM hotA ki dUsare nayase pratIta honevAle dharmakA astitva nahIM hai / ' 764 126. kevalajJAna arthAt mAtra jJAna hI, usake sivAya dUsarA kucha bhI nahIM, aura jaba aisA hai taba usameM dUsarA kucha nahIM samAtA / jaba sarvathA sarva prakArase rAgadveSakA kSaya ho jAye tabhI kevalajJAna kahA jAtA hai| yadi kisI aMzameM rAgadveSa hoM to vaha cAritramohanIyake kAraNase haiM / jahA~ jitane aMzameM rAgadveSa haiM, vahA~ utane hI aMzameM ajJAna hai, jisase ve kevalajJAnameM samA nahIM sakate, arthAt kevalajJAnameM ve nahIM hote / ve eka dUsareke pratipakSI haiM / jahA~ kevalajJAna hai vahA~ rAgadveSa nahIM hai athavA jahA~ rAgadveSa haiM vahA~ kevalajJAna nahIM hai | 127. guNa aura guNI eka hI haiM; parantu kisI kAraNa se ve bhinna bhI haiM / sAmAnyataH to guNoMkA samudAya 'guNI' hai, arthAt guNa aura guNI eka hI hai, bhinna-bhinna vastu nahIM haiM / guNIse guNa alaga nahIM ho sktaa| jaise misrIkA Tukar3A guNI hai aura miThAsa guNa hai / guNI misrI aura guNa miThAsa ve donoM sAtha hI rahate haiM, miThAsa kucha bhinna nahIM hoto; tathApi guNa aura guNI kisI aMzase bhedavAle haiM / 128. kevalajJAnIkA AtmA bhI dehavyApaka kSetrAvagAhita hai; phira bhI lokAlokake samasta padArtha, jo dehase dUra hai, unheM bhI ekadama jAna sakatA hai / 129. sva-parako alaga karanevAlA jo jJAna hai vahI jJAna hai / isa jJAnako prayojanabhUta kahA gayA hai / isake sivAya jo jJAna hai vaha ajJAna hai| zuddha AtmadazArUpa zAMta jina hai / usakI pratIti jinapratibiMba sUcita karatA hai / usa zAMta dazAko pAne ke liye jo pariNati, athavA anukaraNa athavA mArga hai usakA nAma 'jaina' - jisa mArgapara calanese jainatva prApta hotA hai / 130. yaha mArga AtmaguNarodhaka nahIM hai parantu bodhaka hai, arthAt AtmaguNako pragaTa karatA hai, isameM kucha bhI saMzaya nahIM hai / yaha bAta parokSa nahIM parantu pratyakSa hai / pratIti karaneke abhilASIko puruSArthaM karane se supratIta hokara pratyakSa anubhavagamya ho jAtA hai / . 131. sUtra aura siddhAMta ye donoM bhinna haiM / rakSaNa karaneke liye siddhAMta sUtrarUpI peTImeM rakhe gaye haiM / deza-kAlake anusAra sUtra race arthAt gUMthe jAte haiM; aura unameM siddhAMta gUMthe jAte haiM / ve siddhAMta cAhe jisa kAlameM, cAhe jisa kSetrameM badalate nahIM haiM, athavA khaMDita nahIM hote; aura yadi ve khaMDita ho jAyeM to ve siddhAMta nahIM haiM / ; 132. siddhAMta gaNitakI taraha pratyakSa haiM, isaliye unameM kisI tarahakI bhUla yA adhUrApana nahIM rahatA / akSara vikala arthAt mAtrA, zirorekhA Adike binA hoM to unheM sudhArakara manuSya par3ha lete haiM; parantu yadi aMkoM kI bhUla ho to hisAba jhUThA ThaharatA hai, isaliye aMka vikala nahIM hote| isa dRSTAMtako upadezamArga aura siddhAntamArgapara ghaTAyeM / . 133. siddhAMta cAhe jisa dezameM, cAhe jisa bhASAmeM aura cAhe jisa kAlameM likhe gaye hoM to bhI ve asiddhAMta nahIM ho jAte / udAharaNarUpameM do aura do cAra hote haiM / phira cAhe ve gujarAtI, saMskRta, prAkRta, cInI, arabI, phArasI yA aMgarejI bhASAmeM kyoM na likhe gaye hoM / una aMkoMko cAhe jisa saMjJAse pahacAnA jAye to bhI do aura dokA yogaphala cAra hI hotA hai yaha bAta pratyakSa hai / jaise nau navA~ ikyAsI use cAhe jisa dezameM, cAhe jisa bhASAmeM, aura dina-dahAr3e yA kAlI rAta meM ginA jAye to bhI assI yA viyAsI nahIM hote, parantu ikyAsI hI hote haiM / yahI bAta siddhAMtakI bhI hai / Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 765 - 134. siddhAMta pratyakSa hai, jJAnIkA anubhavasiddha viSaya hai| unameM anumAna kAma nahIM AtA / anumAna to tarkakA viSaya hai, aura tarka Age bar3hanepara kitanI hI bAra jhUThA bhI ho jAtA hai; parantu pratyakSa jo anubhavasiddha hai usameM kucha bhI asatyatA nahIM rhtii| .. . 135. jise guNana yA jor3akA jJAna huA hai vaha yaha kahatA hai ki nau navA~ ikyAsI, parantu jise jor3a athavA guNanakA jJAna nahIM huA, arthAt kSayopazama nahIM huA vaha anumAnase yA takase yoM kahe ki 'aTTAnave hote hoM to kyoM na kahA jA sake ?'. to isameM kucha Azcarya karane jaisI bAta nahIM hai, kyoMki use jJAna na honese vaisA kahatA hai yaha svAbhAvika hai| parantu yadi use guNanako rItiko alaga alaga karake, ekase nau taka aMka batAkara nau bAra ginAyA jAye to ikyAsI honese anubhavagamya ho jAnese use siddha hote haiN| kadAcit usake maMda kSayopazamase, guNana athavA jor3a karanese ikyAsI samajhameM na AyeM. to bhI ikyAsI hote haiM isameM pharka nahIM hai| isI taraha AvaraNake kAraNa siddhAMta samajhameM na AyeM to bhI ve asiddhAMta nahIM ho jAte isa bAtakI avazya pratIti rkheN| phira bhI pratIti karanekI z2arUrata ho to usameM batAye anusAra karanese. pratIti ho jAnese pratyakSa anubhavasiddha hotA hai| : 136. jaba taka anubhavasiddha na ho taba taka supratIti rakhanekI jarUrata hai, aura supratItise kramazaH anubhavasiddha hotA hai| ..137. siddhAMtake dRSTAMta-(1) 'rAgadveSase baMdha hotA hai|' (2) 'baMdhakA kSaya honese mukti hotI hai|' isa siddhAMtaMkI pratIti karanI ho to rAgadveSa chodd'eN| yadi sarva prakArase rAgadveSa chUTa jAyeM to AtmAkA sarva prakArase mokSa ho jAtA hai| AtmA baMdhanake kAraNa mukta nahIM ho sktaa| baMdhana chUTA ki mukta hai| baMdhana honeke kAraNa rAgadveSa haiN| jahA~ rAgadveSa sarvathA chUTe ki baMdhase chUTa hI gayA hai| isameM koI prazna yA zaMkA nahIM rhtii| .. . 138. jisa samaya rAgadveSakA sarvathA kSaya hotA hai, use dUsare hI samayameM 'kevalajJAna' hotA hai / 139. jIvaM pahale guNasthAnakameMse Age nahIM jaataa.| Age jAnekA vicAra nahIM karatA / pahalese Age kisa taraha bar3hA jA sakatA hai ? usake kyA upAya haiM ? kisa taraha puruSArtha kare ? usakA vicAra bhI nahIM karatA; aura jaba bAteM karane baiThatA hai taba aisI karatA hai. ki isa kSetrameM isa kAlameM terahavA~ guNasthAnaka prApta nahIM hotaa| aisI aisI gahana bAteM, jo apanI zaktike vAharakI hai, unheM vaha kaise samajha sakatA hai ? arthAt apaneko jitanA kSayopazama ho usake atiriktakI vAteM karane baiThe to ve samajhI hI nahIM jA sakatI...., . . ... ... ... . 140. granthi pahale guNasthAnakameM hai, usakA bhedana karake Age baDhakara saMsAro jIva cauthe guNasthAnaka taka nahIM phuNce| koI jIva nirjarA karanese U~ce bhAvoMmeM Anese, pahale se nikalanekA vicAra karake, granthibhedake samIpa AtA hai, parantu vahA~ usapara granthikA itanA adhika jora hotA hai ki granthibheda karane meM zithila hokara jIva ruka, jAtA hai, aura isa prakAra maMda hokara vApasa lauTatA hai| isa taraha jIva anaMta . bAra graMthibhedake samIpa Akara vApasa lauTa gayA hai| koI jIva pravala puruSArtha karake, nimitta kAraNakA yoga pAkara pUrNa zakti lagAkara graMthibheda karake Age bar3ha jAtA hai, aura jaba granthibheda karake Age baDhA ki cauthemeM A jAtA hai, aura cauthemeM AyA ki jaldI yA derase mokSa hogA, aisI usa jIvako muhara laga jAtI hai| 141. isa gaNasthAnakakA nAma 'aviratisamyagdRSTi' hai, jahA viratipaneke binA samyaka jJAnadarzana hai| Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 zrImad rAjacandra . 142. yaha kahA jAtA hai ki terahavA~ guNasthAnaka isa kAlameM aura isa kSetrase prApta nahIM hotA; parantu aisA kahanevAle pahale guNasthAnakameMse bhI nahIM nikalate / yadi ve pahale se nikalakara cauthe taka Aye, aura vahA~ puruSArtha karake sAtaveM apramatta guNasthAnaka taka pahu~ca jAyeM, to bhI yaha eka bar3ose bar3I bAta hai| sAtaveM taka pahuMce binA usake bAdakI dazAkI supratIti ho sakanA muzkila hai| . 143. AtmAmeM jo pramAdarahita jAgRtadazA hai vahI sAtavA~ guNasthAnaka hai / vahA~ taka pahu~ca jAnese usameM samyaktva samA jAtA hai| jIva cauthe guNasthAnakameM Akara vahA~se pA~caveM 'dezavirati', chaThe 'sarvavirati' aura sAtaveM 'pramAdarahita virati' meM pahu~catA hai| vahA~ pahu~canese AgekI dazAkA aMzataH anubhava athavA supratIti hotI hai / cauthe guNasthAnakavAlA jIva sAtaveM guNasthAnakameM pahu~canevAlekI dazAkA yadi vicAra kare to kisI aMzase pratIti ho sakatI hai| parantu pahale guNasthAnakavAlA jIva usakA vicAra kare to vaha kisa taraha pratItimeM A sakatA hai ? kyoMki use jAnanekA sAdhana jo AvaraNarahita honA hai vaha pahale guNasthAnakavAleke pAsa nahIM hotaa| . 144. samyaktvaprApta jIvakI dazAkA svarUpa hI bhinna hotA hai| pahale guNasthAnakavAle jIvakI dazAkI jo sthiti athavA bhAva hai usakI apekSA cauthe guNasthAnakako prApta karanevAlekI dazAkI sthiti athavA bhAva bhinna dekhanemeM Ate haiM arthAt bhinna ho dazAkA vartana dekhanemeM AtA hai| .. ....... 145. pahaleko zithila kareM to cauthemeM Aye yaha kathana mAtra hai| cauthemeM Aneke liye jo vartana hai vaha viSaya vicAraNIya hai| .146. pahale, cauthe, pA~caveM, chaTe aura sAtaveM guNasthAnakakI jo bAta kahI gayI hai vaha kucha kathana mAtra athavA zravaNa mAtra hI hai, yaha bAta nahIM hai; parantu samajhakara vAraMvAra vicAraNIya hai| .. __. 147. ho sake utanA puruSArtha karake Age bar3hanekI z2arUrata hai| 148. na prApta ho sake aise dhairya, saMhanana, AyukI pUrNatA ityAdike abhAvase kadAcit sAtaveM 'guNasthAnakase AgekA vicAra anubhavameM nahIM A sakatA, parantu supratIta ho sakatA hai / ; : ..... 149. siMhake dRSTAMtakI taraha :--siMhako loheke majabUta piMjaremeM banda kiyA gayA ho to vaha aMdara rahA huA apaneko siMha samajhatA hai, piMjaremeM banda kiyA huA mAnatA hai; aura piMjarese bAharakI bhUmi bhI dekhatA hai; mAtra lohekI majabUta char3oMkI Ar3ake kAraNa bAhara nahIM nikala sakatA / isI taraha sAtaveM guNasthAnakase AgekA vicAra supratIta ho sakatA hai / ... . 150. isa prakAra honepara bhI jIva matabheda Adi kAraNoMse avaruddha hokara Age nahIM bar3ha sktaa| 151. matabheda athavA rUDhi Adi tuccha bAteM haiM, arthAt usameM mokSa nahIM hai / isaliye vastutaH 'satyakI pratIti karanekI jarUrata hai| 152. zubhAzubha aura zuddhAzuddha pariNAmapara sArA AdhAra hai| choTI choTI bAtoMmeM bhI doSa mAnA jAyeM to usa sthitimeM mokSa nahIM hotaa| lokarUDhi athavA. lokavyavahAra meM par3A huA jova mokSatattvakA . rahasya nahIM jAna sakatA, usakA kAraNa yaha hai ki usake manameM rUDhi athavA lokasaMjJAko mAhAtmya hai| isaliye bAdara kriyAkA niSedha nahIM kiyA jAtA / jo kucha bhI na karatA huA ekadama anartha karatA hai usakI apekSA bAdarakriyA upayogI hai| to bhI isakA Azaya yaha bhI nahIM hai. ki bAdarakriyAse Age na bddh'e| Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 . 153. jovako apanoM caturAI aura icchAnusAra calanA acchA lagatA hai, parantu yaha jIvakA burA karanevAlI vastu hai / isa doSako dUra karaneke liye jJAnIkA yaha upadeza hai ki pahale to kisIko upadeza nahIM denA hai parantu pahale svayaM upadeza lenA hai| jisameM rAgadveSa na ho usakA saMga hue vinA samyaktva prApta nahIM ho sakatA / samyaktva Anese (prApta honese) jIva. badalatA hai, (jIvakI dazA badalatI hai); arthAt pratikUla. ho to anukUla ho jAtI hai / jinendrakI pratimAkA (zAMtike liye) darzana karanese sAtaveM guNasthAnakameM sthita jJAnIkI jo zAMtadazA hai usakI pratIti hotI hai ! :. : . . 154. jainamArgameM Ajakala aneka gaccha pracalita haiM, jaise ki tapagaccha, aMcalagaccha, luMkAgaccha, kharataragaccha ityAdi / yaha pratyeka apanese anya pakSavAleko mithyAtvI mAnatA hai / isI taraha dUsarA vibhAga cha koTi, ATha koTi ityAdikA hai| yaha pratyeka apanese anya koTivAleko mithyAtvI mAnatA hai / vastutaH nau koTi caahiye| unameMse jitanI kama utanA kama; aura usakI apekSA bhI Age jAyeM to samajhameM AtA hai ki aMtameM nau koTi bhI chor3e binA rAstA nahIM hai| . . ... ... ... ... 155. tIrthaMkara Adine jisa mArgase mokSa prApta kiyA vaha mArga tuccha nahIM hai| jainarUDhikA aMza bhI chor3anA atyaMta kaThina lagatA hai, to phira mahAna tathA mahAbhArata jaise mokSamArgako kisa taraha grahaNa kiyA jA sakegA? yaha vicAraNIya hai| 156. mithyAtva prakRtikA kSaya kiye binA samyaktva nahIM aataa| jise samyaktva prApta hotA hai usakI dazA adbhuta hotI hai| vahA~se pA~caveM, chaThe, sAtaveM aura AThaveMmeM jAkara do ghar3ImeM mokSa ho sakatA hai| eka samyaktva prAptakara lenese kaisA adbhuta kArya ho jAtA hai ! isase samyaktvakI camatkRti athavA usakA mAhAtmya kisI aMzameM samajhA jA sakatA hai| :: 157. durdhara puruSArthase prApta hone yogya mokSamArga anAyAsa prApta nahIM hotaa| AtmajJAna athavA mokSamArga kisIke zApase aprApta nahIM hotA, yA kisIke AzIrvAdase prApta nahIM hotA / puruSArthake anusAra hotA hai, isaliye puruSArthakI jarUrata hai| .... 158: sUtra, siddhAMta, zAstra satpuruSake upadezake binA phala nahIM dete| jo bhinnatA hai vaha vyavahAra mArgameM hai| mokSamArgameM to koI bheda nahIM hai, eka hI hai| use prApta karanemeM jo zithilatA hai usakA niSedha kiyA gayA hai / isameM zUravIratA grahaNa karane yogya hai / jIvako amUcchita karanA hI jarUrI hai| ... 159. vicAravAna puruSako vyavahArake bhedase nahIM ghabarAnA caahiye| ... 160. UparakI bhUmikAvAlA nIceko bhUmikAvAleke barAvara nahIM hai, parantu nIcekI bhUmikAvAlese ThIka hai| svayaM jisa vyavahArameM ho usase dUsarekA U~cA vyavahAra dekhanemeM Aye, to usa UMce vyavahArakA niSedha na kare, kyoMki mokSamArgameM kucha bhI antara nahIM hai| tInoM kAlameM cAhe jisa kSetrameM jo eka hI sarIkhA rahe vahI mokSamArga hai| . . . . .. .. .... . ... . . 161. alpase alpa nivRtti karanemeM bhI jIvako kaiMpakaMpI hotI hai to phira vaisI ananta pravattiyose jo mithyAtva hotA hai, usakI nivRtti karanA yaha kitanA durdhara ho jAnA cAhiye ? mithyAtvako nivRtti ho 'samyaktva' hai|.. . ... 162. jIvAjIvakI vicArarUpase pratIti na kI gayI ho aura kathana mAma hI jIvAjIva he, yoM kahe Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 zrImada rAjacandra to yaha samyaktva nahIM hai| tIrthaMkara Adine bhI pUrvakAlameM isakA ArAdhana kiyA hai, isaliye pahalese hI unameM samyaktva hotA hai, parantu dUsaroMko kucha amuka kulameM, amuka jAtimeM yA amuka vargameM athavA amuka dezameM utpanna honese janmase hI samyaktva ho, yaha bAta nahIM hai / 163. vicArake binA jJAna nahIM hotA / jJAnake binA supratIti arthAt samyaktva nahIM hotA / samyaktvake binA cAritra nahIM AtA, aura jaba taka cAritra nahIM AtA taba taka kevalajJAna prApta nahIM hotA, aura jaba taka kevalajJAna prApta nahIM hotA taba taka mokSa nahIM hai ; aisA dekhane meM AtA hai / 164. devakA varNana / tattva / jIvakA svarUpa ! 165. karmarUpase rahe hue paramANu kevalajJAnIko dRzya hote haiM, unake sivAya dUsaroMke liye koI nizcita niyama nahIM hotA / paramAvadhivAleko unakA dRzya honA sambhava hai, aura manaHparyAyajJAnIko amuka dezase dRzya honA sambhava hai | 166. padArthameM ananta dharma (guNa Adi) nihita haiM / unakA anaMtavA~ bhAga vANI se kahA jA sakatA hai / usakA anaMtavA~ bhAga sUtrameM gUMthA jA sakatA hai|- 167. yathApravRttikaraNa, anivRttikaraNa, apUrvakaraNake bAda yuMjanakaraNa aura guNakaraNa hai / yuMjanakaraNako guNakaraNase kSaya kiyA jA sakatA hai / 168. yuMjanakaraNa arthAt prakRtiko yojita karanA / AtmaguNa jo jJAna, aura usase darzana, aura usase cAritra, aise guNakaraNase yuMjanakaraNakA kSaya kiyA jA sakatA hai / amuka amuka prakRti jo AtmaguNarodhaka hai usakA guNakaraNase kSaya kiyA jA sakatA hai / ... 169. karmaprakRti, usake sUkSmase sUkSmabhAva, usake baMdha, udaya, udIraNA, saMkramaNa, sattA aura kSayabhAva jo batAye gaye haiM (varNita kiye gaye haiM ), ve parama sAmarthyake jinA varNita nahIM kiye jA sakate / ...inakA varNana karanevAlA jIvakoTikA puruSa nahIM, parantu IzvarakoTikA puruSa honA cAhiye, aisI supratIti hotI hai / ka 1. 170. kisa kisa prakRtikA kaise rasase kSaya huA honA cAhiye ? kaunasI prakRti sattA meM haiM ? kaunaso udayameM hai kisane saMkramaNa kiyA hai ? ityAdikA vidhAna karanevAlene, uparyukta ke anusAra prakRtike svarUpako mApa-tola kara kahA hai. unake isa paramajJAnakI bAta eka ora rahane deM to bhI yaha kahanevAlA IzvarakoTikA kA puruSa honA cAhiye, yaha nizcita hotA hai / 171. jAtismaraNajJAna matijJAnake 'dhAraNA' nAmake bhedake aMtargata hai / vaha pichale bhava jAna sakatA hai / jahA~ taka pichale bhavameM asaMjJIpanA na AyA ho vahA~ taka vaha Age cala sakatA hai / . 172. (1) tIrthaMkarane AjJA na dI ho aura jIva apanI vastuke sivAya paravastukA jo kucha grahaNa karatA hai vaha parAyA liyA huA aura adatta' ginA jAtA hai / usa adattameMse tIrthaMkarane paravastu jitanI grahaNa karanekI chUTa dI hai utaneko adatta nahIM ginA jAtA / (2) gurukI AjJAke anusAra kiye hue vartanake sambandhameM adatta nahIM ginA jAtA Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 . 769. 173. upadezake mukhya cAra prakAra haiM-(1) dravyAnuyoga, (2.) caraNAnuyoga; (3 ) gaNitAnuyoga, (4) dhrmkthaanuyog| .. .. .. .. .. ... .. . ....(1) lokameM rahanevAle dravya, unakA svarUpa, unakA guNa, dharma, hetu, ahetu, paryAya Adi anaMtAnaMta prakArake hai, unakA jisameM varNana hai vaha dravyAnuyoga' hai| ... .. ..... . (2) isa dravyAnuyogakA svarUpa samajhameM Aneke bAda, AcaraNa saMbaMdhI varNana jisameM hai vahaH 'caraNAnuyoga' hai|... (3) dravyAnuyoga tathA caraNAnuyogakI ginatIke pramANa, tathA lokameM rahanevAle padArtha, bhAva, kSetra, kAla AdikI ginatIke pramANakA jo varNana hai vaha 'gaNitAnuyoga' hai| (4) satpuruSoMke dharmacaritroMkI kathAeM, jinakA bodha lenese veM giranevAle jIvako avalaMbanabhata siddha hotI haiM, vaha 'dharmakathAnuyoga' hai| ', ' . . :: - 174. paramANumeM rahanevAle guNa, svabhAva Adi sthira rahate haiM, aura paryAya badalate haiN| dRSTAMtarUpameM :--pAnImeM rahanevAlA zIta-guNa nahIM badalatA, parantu pAnImeM jo taraMgeM uThatI haiM ve badalatI haiM arthAt ve ekake bAda eka uThakara usameM samA jAtI haiM / isa prakAra paryAya, avasthA avasthAMtara huA karate haiN| isase pAnI meM rahanevAlI zItalatA athavA pAnIpana nahIM badalate, parantu sthira rahate haiM; aura paryAyarUpa taraMgeM badalatI rahatI haiN| isI taraha usa guNakI hAnivRddhirUpa parivartana bhI paryAya hai| usake vicArase pratIti, pratItise tyAga aura tyAgase jJAna hotA hai| 175. tejasa aura kArmaNa zarIra sthUladehapramANa haiN| tejasa zarIra garamI karatA hai, tathA AhArako pacAnekA kAma karatA hai| zarIrake amuka amuka aMga ghisanese garama mAlUma hote haiM, ve tejasake kAraNase mAlUma hote haiN| sirapara ghRta Adi rakhakara usa (tejasa) zarIrakI parIkSA karanekI jo rUDhi hai, usakA artha yaha hai ki vaha zarIra sthUla zarIrameM hai yA nahIM? arthAt sthUla zarIrameM jIvakI bhAMti vaha sAre zarIrameM rahatA hai| ..... -.. 176. isI taraha kArmaNa zarIraM bhI hai, jo tejasakI apekSA sUkSma hai / vaha bhI tejasakI taraha rahatA hai| sthUla zarIrameM pIr3A hotI hai, athavA krodha Adi hote haiM, vahI kArmaNa zarIra hai| kArmaNase krodha Adi hokara tejolezyA Adi utpanna hote haiN| vedanAkA anubhava jIva karatA hai, parantu vedanA kArmaNa zarIrake kAraNa hotI hai| kArmaNa zarIra jIvakA avalaMbana hai| .......... ....... 177: uparyukta cAra anuyogoM tathA unake sUkSma bhAvoMkA. svarUpa jIvake liye vAraMvAra vicAraNIya hai, jJeya hai| vaha pariNAmameM nirjarAkA hetu hotA hai, athavA usase nirjarA hotI hai| cittako sthiratA karaneke liye. yaha saba kahA gayA hai; kyoMki isa sUkSmase sUkSma svarUpako yadi jIvane kucha jAnA ho to usake liye vAraMvAra vicAra karanA hotA hai, aura vaise viSArase jIvakI vAhyavRtti na hokara, vaha vicAra karane taka andarakI andara hI samAyI rahatI hai| ... ..... . .. ... .. 178. aMtaravicArakA sAdhana na ho to :jIvakI vRtti bAhya vastupara jAkara aneka prakArakI yojanAeM kI jAtI haiN| jIvako AlaMbanakI jarUrata hai| use khAlI baiThe rahanA ThIka nahIM lagatA / use aisI hI Adata par3a gayI hai; isaliye yadi ukta padArthoMkA jJAna huA ho to usake vicArake kAraNa sata. citvRtti bAhara jAneke badale bhItara samAyo rahatI hai, aura aisA honese nirjarA hotI hai| 179. pudgala, paramANu aura usake paryAya Adiko sukSmatA hai, vaha jitanI vANIgocara ho sakatI hai utanI kahI gayI hai| vaha isaliye ki ye padArtha mUrta haiM, amUrta nahIM hai| mUrta honepara bhI itane sUkSma Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770. zrImat rAjacandra - haiM ki unakA vAraMvAra vicAra karanese unakA svarUpa samajhameM AtA hai, aura usa taraha samajhameM Anese unase sUkSma arUpI aise AtmA saMbaMdhI jAnanekA kAma sarala ho jAtA hai| '... 180. mAna aura matAgraha ye mArgaprAptimeM avarodhaka stambharUpa haiN| unheM chor3A nahIM jA sakatA, aura isaliye mArga samajhameM nahIM aataa| samajhanemeM vinaya-bhaktikI prathama jarUrata hai| vaha bhakti mAna, matAgrahake kAraNa apanAyI nahIM jA sktii| ...... 181. ( 1 ) vAcanA, ( 2 ) pRcchanA, ( 3 ) parAvartanA, ( 4 ) cittako nizcayameM lAnA, ( 5 ) dharmakathA / vedAntameM bhI zravaNa, manana aura nididhyAsana / ye bheda batAe~ haiN| ___ 182. uttarAdhyayanameM dharmake mukhya cAra aMga kaheM haiM :-( 1 ) manuSyatA, ( 2.) satpuruSake vacanoMkA zravaNa, ( 3 ) unakI pratIti, (4) dharma meM pravartanaM karanA / ye cAra vastue~ durlabha haiN| . 183. mithyAtvake do bheda haiM-( 1 ) vyakta, ( 2 ) avyakta / usake tIna bheda bhI kiye haiM- (1) utkRSTa, ( 2 ) madhyama, (3) jaghanya | jaba taka mithyAtva hotA hai taba taka jIva pahale guNasthAnakase bAhara nahIM nikltaa| tathA jaba taka utkRSTa mithyAtva hotA hai taba taka vaha mithyAtva guNasthAnaka nahIM mAnA jAtA / guNasthAnaka jIvAzrayI hai| . .. 184. mithyAtva dvArA mithyAtva maMda par3atA haiM, aura isaliye vaha jarA Age calA ki turata vaha mithyAtva guNasthAnakameM AtA hai| ... 185. guNasthAnaka yaha AtmAke guNako lekara hotA hai / . .. ... 186. mithyAtvameM se jIva sampUrNa na nikalA ho parantu thor3A nikalA ho to bhI usase mithyAtva maMda par3atA hai| yaha mithyAtva bhI mithyAtvase maMda hotA hai / mithyAtva guNasthAnakameM bhI mithyAtvakA aMza kaSAya ho, usa aMzase bhI mithyAtvameMse mithyAtva guNasthAnaka kahA jAtA hai| .............. 187. prayojanabhUta jJAnake mUlameM, pUrNa pratItimeM, vaise hI AkArameM milate-julate anya mArgako samAnatAke aMzase samAnatArUpa pratIti honA mizraguNasthAnaka hai| paraMtu amuka darzana satya hai, aura amuka darzana bhI satya hai, aisI donoMpara ekasI pratIti honA mizra nahIM. paraMtu mithyAtvaguNasthAnaka hai.| amuka darzanase amuka darzana amuka aMzameM milatA julatA hai, aisA kahanemeM samyaktvako bAdhA nahIM AtI; kyoMki vahA~ to amuka darzanakI dUsare darzanake sAtha samAnatA karane meM pahalA darzana sampUrNarUpase pratItirUpa hotA hai.| .. . .. 188. pahale guNasthAnakase dUsaremeM nahIM jAyA jAtA, parantu cauthese vApasa lauTate hue pahalemeM Aneke bIcakA amuka kAla dUsarA guNasthAnaka hai.| use yadi cautheke bAda. pAMcavA.mAnA jAye to cauthese pA~cavA~ U~cA ThaharatA hai aura yahA~ to. sAsvAdana cauthese patita huA . mAnA gayA hai, arthAt vaha nIcA hai isaliye pA~cavA~ nahIM kahA jA sakatA parantu dUsarA kahanA ThIka hai.|. , ..:..: ... 189. AvaraNa hai yaha bAta niHsaMdeha hai, jise zvetAmbara tathA digambara donoM kahate haiM; parantu AvaraNako sAtha lekara kahane meM eka dUsarese thor3A bhedavAlA hai| 190. digambara kahate haiM ki kevalajJAna sattArUpase nahIM parantu zaktirUpase hai| . 191. yadyapi sattA aura zaktikA sAmAnya artha eka hai, parantu vizeSArthakI dRSTi se kucha farka hai| "... .192. dRDhatApUrvaka ogha AsthAse, vicArapUrvaka abhyAsase 'vicArasaMhita AsthA' hotI hai| Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 771 193, tIrthaMkara jaise bhI saMsArapakSameM vizeSa - vizeSa samRddhi ke svAmI the, phira bhI unheM bhI tyAga" karanekI, jarUrata par3I thI, to phira anya jIvoMko vaisA kiye binA chuTakArA nahIM hai / A * 194. tyAgake do prakAra haiM :- eka bAhya aura dUsarA abhyaMtara / isameMse bAhya tyAga abhyaMtara tyAgakA sahakArI hai | tyAgake sAtha vairAgya jor3A jAtA hai, kyoMki vairAgya honepara hI tyAga hotA hai / 195. jIva aisA mAnatA hai ki 'maiM kucha samajhatA hU~, aura jaba maiM tyAga karanA cAhU~gA taba ekadama tyAga kara sakU~gA', parantu yaha mAnanA bhUlabharA hotA hai / java taka aisA prasaMga nahIM AyA taba taka apanA jora rahatA hai / jaba aisA samaya AtA hai taba zithila - pariNAmI hokara maMda par3a jAtA hai / isaliye dhIre dhIre jIva jA~ca kareM aura tyAgakA paricaya karane lage, jisase mAlUma ho ki tyAga karate samaya pariNAma kaise zithila ho jAte haiM ? 196. A~kha, jIbha Adi iMdriyoMkI eka eka aMgula jitanI jagahako jItanA bhI jisake liye muzkila ho jAtA hai, athavA jItanA asaMbhava ho jAtA hai; use bar3A parAkrama karanekA athavA bar3A kSetra jItanekA kAma sauMpA ho to vaha kisa taraha bana sakatA hai ? 'ekadama tyAga karanekA samaya Aye, tabakI bAta taba ', isa vicArakI ora dhyAna rakhakara abhI to dhIre dhIre tyAgakI kasarata karanekI jarUrata hai / usameM bhI zarIra aura zarIrake sAtha sambandha rakhanevAle sage-sambandhiyoMke bAremeM pahale AjamAiza karanI hai; aura zarIrameM bhI pahale A~kha, jIbha aura upastha ina tIna iMdriyoMke viSayako deza-dezase tyAga karanekI tarapha lagAnA hai, aura isake abhyAsase ekadama tyAga sugama ho jAtA hai / 2010 197. abhI jA~ca ke taurapara aMza aMzase, jitanA jitanA tyAga karanA hai usameM bhI zithilatA nahIM rakhanA, tathA rUDhikA anusaraNa karake tyAga karanekI bAta bhI nahIM hai / jo kucha tyAga karanA vaha zithilatArahita tathA chUTa - chATarahita karanA, athavA chUTa chATa rakhane kI jarUrata ho to vaha bhI nizcitarUpase khule taurase rakhanA, parantu aisI na rakhanA ki usakA artha jisa samaya jaisA karanA ho vaisA ho ske| jaba jisakI jarUrata par3e taba usakA icchAnusAra artha ho sake aisI vyavasthA hI tyAgameM nahIM rakhanA / yadi aisI vyavasthA kI jAya ki anizcitarUpase arthAt jaba jarUrata par3e taba manamAnA artha ho sake, to jIva zithila- pariNAmI hokara tyAga kiyA huA saba kucha bigAr3a DAlatA hai / 198. yadi aMzase bhI tyAga kareM to pahalese hI usakI maryAdA nizcita karake aura sAkSI rakhakara tyAga kareM, tathA tyAga karaneke bAda apanA manamAnA artha na kareM / 199. saMsArameM paribhramaNa karAnevAle krodha, mAna, mAyA aura lobhakI caukar3IrUpa kapAya hai, usakA svarUpa bhI samajhane yogya hai / usameM bhI jo anaMtAnubaMdhI kaSAya hai vaha anaMta saMsAra meM bhaTakAnevAlA hai / usa kaSAyaM ke kSaya hone kA krama sAmAnyataH isa taraha hai ki pahale krodhakA aura phira kramase mAna, mAyA aura lobhakA kSaya hotA hai, aura usake udaya honekA krama sAmAnyataH isa taraha hai ki pahale mAna aura phira kramase, lobha, mAyA aura krodhakA udaya hotA hai / 200. isa kapAyake asaMkhyAta bheda haiN| jisa rUpameM kapAya hotA hai usa rUpameM jIva saMsAra-paribhramaNake liye karmabaMdha karatA hai / kaSAyameM bar3ese bar3A baMdha anaMtAnubaMdhI kapAyakA hai| jo aMtarmuhUrta meM cAlIsa kor3AkoDI sAgaropamakA baMdha karatA hai, usa anaMtAnubaMdhokA svarUpa bhI jabaradasta hai / vaha isa tarahakI mithyAtvamoharUpI eka rAjAko bhalIbhAMti hiphAjata se sainyake madhyabhAgameM rakhakara krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra usakI rakSA karate haiM, aura jisa samaya jisakI jarUrata hotI hai usa samaya vaha Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oi zrImad rAjacandra vinA bulAye mithyAtvamohakI sevAmeM laga jAtA hai| isake atirikta nokavAyarUpa dUsarA parivAra hai vaha kapAyake agrabhAgameM rahakara mithyAtvamohakI rakhavAlI karatA hai, parantu ye dUsare saba caukIdAra nahIM-jaise kapAyakA kAma karate haiN| bhaTakAnevAlA to kaSAya hai / aura usa kaSAyameM bhI anaMtAnuvaMdhI kaSAyake cAra yoddhA bahuta hI mAra DAlate haiN| ina cAra yoddhAoMmeMse krodhakA svabhAva dUsare tInakI apekSA kucha bholA mAlUma, par3atA hai; kyoMki usakA svarUpa sabakI apekSA jaldI mAlUma ho sakatA hai| isa taraha jaba jisakA svarUpa jaldo mAlUma ho jAye taba usake sAtha lar3AI karane meM krodhIkI pratIti ho jAnese lar3anekI himmata AtI hai| 201. ghanaghAtI cAra karma-mohanIya; jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura aMtarAya; jo AtmAke guNoMko AvaraNa karanevAle haiM / unakA eka prakArase kSaya karanA sarala bhI hai / vedanIya Adi karma jo ghana: ghAtI nahIM haiM to bhI unakA eka prakArase kSaya karanA kaThina hai| vaha isa taraha ki.vedanIya Adi karmakA udaya prApta ho to unakA kSaya karaneke liye unheM bhoganA cAhiye; unheM na bhoganekI icchA ho to bhI. vahA~ vaha kAma nahIM AtI, bhogane hI cAhiye; aura jJAnAvaraNIyakA udaya ho to yatna karanese usakA kSaya ho jAtA hai| udAharaNarUpameM, koI zloka jJAnAvaraNIyake udayase yAda na rahatA ho to use do, cAra, ATha, solaha, battIsa, causaTha, sau arthAt adhika bAra raTanese jJAnAvaraNIyakA kSayopazama athavA kSaya hokara yAda rahatA hai; arthAt balavAna ho jAnese usakA usI bhavameM amuka aMzameM kSaya kiyA jA sakatA hai| isI taraha darzanAvaraNIya karmake sambandhameM smjheN| mohanIyakarma jo mahA balazAlI evaM bholA bhI hai, vaha turata kSaya kiyA jA sakatA hai| jaise usakA AnA, AnekA vega prabala hai, vaise vaha jaldIse dUra bhI ho sakatA hai| mohanIyakarmakA tIna baMdha hotA hai, to bhI vaha pradezabaMdha na honese turata. kSaya kiyA jA sakatA hai| nAma, Ayu Adi karma jinakA pradezabaMdha hotA hai ve kevalajJAnaM utpanna honeke bAda bhI aMta taka bhogane par3ate haiM; jaba ki mohanIya Adi cAra karma usase pahale hI kSINa ho jAte haiN| ___202. 'unmAda' yaha cAritramohanIyakA vizeSa paryAya haiN| vaha kvacit hAsya, kvacit zoka, kvacit rati, kvacit arati, kvacit bhaya, aura kvacit jugupsArUpase dikhAyI detA hai| kucha aMzase usakA jJAnAvaraNIyameM bhI samAveza hotA hai / svapnameM vizeSarUpase jJAnAvaraNIyake paryAya mAlUma hote haiN| ...... 203. 'saMjJA' yaha jJAnakA bhAga hai| parantu 'parigrahasaMjJA'kA 'lobhaprakRti' meM samAveza hotA hai; 'maithunasaMjJA'kA vedaprakRtimeM samAveza hotA hai; 'AhArasaMjJA'kA vedanIyameM samAveza hotA hai; aura 'bhayasaMjJA'kA bhayaprakRtimeM samAveza hotA hai| :: . . . . . . . . . . . . . 204. anaMta prakArake karma mukhya ATha prakArase aura uttara eka sau aTThAvana prakArase 'prakRti'ke nAmase pahacAne jAte haiN| vaha isa taraha ki amuka amuka prakRti amuka amuka guNasthAnaka taka hotI hai| isa taraha mApatola kara jJAnIdevane dUsaroMko samajhAneke liye sthUla svarUpase usakA vivecana kiyA hai| usameM dUsare kitane hI tarahake karma arthAt 'karmaprakRti' kA samAveza hotA hai| arthAt jisa jisa prakRtike nAma karmagraMthameM nahIM Ate ve saba prakRtiyA~ uparyukta prakRtike vizeSa paryAya hai athavA ve uparyukta prakRtimeM samA jAte haiN| .. . . . .. . ..... 205. 'vibhAva' arthAt 'viruddhabhAva' nahIM, parantu 'vizeSabhAva' | - AtmA AtmArUpase pariNamita ho vaha 'bhAva' hai athavA 'svabhAva' hai| java AtmA aura jar3akA saMyoga honese AtmA svabhAvase Age jAkara 'vizeSabhAva' se pariNamita ho, vaha 'vibhAva' hai| isI taraha jar3ake vAremeM bhI smjheN| .. Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-1 773 206. 'kAla' ke 'aNu' lokapramANa asaMkhyAta haiM / usa aNumeM rukSa athavA snigdha guNa nahIM haiM / isaliye eka aNu dUsare meM nahIM milatA, aura pratyeka pRthaka pRthaka rahatA hai / paramANu- pudgalameM vaha guNa honese mUla sattA kAyama rahakara usakA ( paramANu-pudgalakA) skaMdha hotA hai / 207. dharmAstikAya, adharmAstikAya, (loka) AkAzAstikAya aura jIvAstikAya usake bhI asaMkhyAta pradeza haiM / aura usake pradeza meM rukSa athavA snigdha guNa nahIM hai, phira bhI ve kAlakI taraha pratyeka aNu alaga alaga rahaneke badale eka samUha hokara rahate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki kAla pradezAtmaka nahIM haiM, parantu aNu hokara pRthak pRthak hai, aura dharmAstikAya Adi cAra dravya pradezAtmaka hai / 208. vastuko samajhAneke liye amuka nayase bhedarUpase varNana kiyA gayA hai / vastutaH vastu, usake guNa aura paryAya yoM tona pRthak pRthak nahIM haiM, eka hI hai / guNa aura paryAyake kAraNa vastukA svarUpa samajhameM AtA hai / jaise misrI yaha vastu, miThAsa yaha guNa aura khuradarA AkAra yaha paryAya hai / ina tInoMko lekara mistrI hai | miThAsavAle guNake binA misrI pahacAnI nahIM jA sktii| vaisA hI koI khuradare AkAravAlA Tukar3A ho, parantu usameM khArepanakA guNa ho to vaha misrI nahIM parantu namaka hai / isa jagaha padArthakI pratIti athavA jJAna, guNake kAraNa hotA hai, isa taraha guNI aura guNa bhinna nahIM hai / phira bhI amuka kAraNako lekara padArthakA svarUpa samajhAneke liye bhinna kahe gaye haiM / 209. guNa aura paryAyake kAraNa padArtha hai / yadi ve donoM na hoM to phira padArthakA honA na honeke barAbara hai, kyoMki vaha kisa kAmakA hai ? 210. eka dUsarese viruddha padavAlI aisI tripadI padArthamAtrameM rahI huI hai / dhruva arthAt sattA-astitva padArthakA sadA hai| usake honepara bhI padArtha meM utpAda aura vyaya ye do pada rahate haiM / pUrva paryAyakA vyaya aura uttara paryAyakA utpAda huA karatA hai / 211. isa paryAyake parivartanase kAla mAlUma hotA hai / athavA usa paryAyakA parivartana hone meM kAla sahakArI hai / 212. pratyeka padArthameM samaya-samayapara SaTacakra uThatA hai / vaha yaha ki saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi, anaMtaguNavRddhi, saMkhyAtaguNahAni, asaMkhyAtaguNahAni aura anaMtaguNahAni; jisakA svarUpa zrI vItarAgadeva avAkgocara kahate haiM / 213. AkAzake pradezakI zreNi sama hai / viSama mAtra eka pradezakI vidizAko zreNi hai / samazreNi chaH haiM aura ve do pradezI haiN| padArthamAtrakA gamana samazreNise hotA hai, vipamazreNise nahIM hotA / kyoMki AkAzake pradezakI samazreNa hai / isI taraha padArthamAtra meM agurulaghu dharma hai / usa dharmake kAraNa padArtha viSamazreNise gamana nahIM kara sakatA / 214. cakSuridrike sivAya dUsarI iMdriyoMse jo jAnA jA sakatA hai usakA samAveza jAnanemeM hotA hai / 215. cakSuraMdriyase jo dekhA jAtA hai vaha bhI jAnanA hai / java taka saMpUrNa jAnane-dekhane meM nahIM AtA taba taka jAnanA adhUrA mAnA jAtA hai, kevalajJAna nahIM mAnA jAtA / 216. jahA~ trikAla bhavavodha hai vahA~ sampUrNa jAnanA hotA hai / Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 zrImad rAjacandra 217. bhAsana zabdameM jAnanA aura dekhanA donoMkA samAveza hotA hai| 218. jo kevalajJAna hai vaha AtmapratyakSa hai athavA atIMdriya hai| jo aMdhatA hai vaha indriya dvArA dekhanekA vyAghAta hai / vaha vyAghAta atIMdriyako bAdhaka honA saMbhava nahIM hai / jaba cAra ghanaghAtI karmoMkA nAza hotA hai taba kevalajJAna utpanna hotA hai| una cAra ghanaghAtiyoMmeM eka darzanAvaraNIya hai| usakI uttara prakRtimeM eka cakSudarzanAvaraNIya hai usakA kSaya ho neke bAda kevalajJAna utpanna hotA hai / athavA janmAMdhatA yA aMdhatAkA AvaraNa kSaya honese kevalajJAna utpanna hotA hai| acakSudarzana A~khake sivAya dUsarI iMdriyoM aura manase hotA hai| usakA bhI jaba taka AvaraNa hotA hai taba taka kevalajJAna utpanna nahIM hotaa| isaliye jaise cakSuke liye hai vaise dUsarI iMdriyoMke liye bhI mAlUma hotA hai| 219. jJAna do prakArase batAyA gayA hai| AtmA iMdriyoMkI sahAyatAke binA svataMtrarUpase jAnedekhe vaha AtmapratyakSa hai / AtmA iMdriyoMkI sahAyatAse arthAt A~kha, kAna, jihvA Adise jAne-dekhe vaha iMdriyapratyakSa hai / vyAghAta aura AvaraNake kAraNase iMdriyapratyakSa na ho to isase AtmapratyakSako bAdha nahIM hai| jaba AtmAko pratyakSa hotA hai, taba iMdriyapratyakSa svayameva hotA hai arthAt iMdriyapratyakSake AvaraNake dUra honepara hI AtmapratyakSa hotA hai| 220, Aja taka AtmAkA astitva bhAsita nahIM huaa| AtmAke astitvakA bhAsa honese samyaktva prApta hotA hai / astitva samyaktvakA aMga hai| astitva yadi eka bAra bhI bhAsita ho to vaha dRSTike sAmane rahA karatA hai, aura sAmane rahanese AtmA vahA~se haTa nahIM sktaa| yadi Age bar3he to bhI paira pIche par3ate haiM, arthAt prakRti jora nahIM mAratI / eka bAra samyaktva Aneke bAda vaha par3e to phira ThikAnepara A jAtA hai| aisA honekA mUla kAraNa astitvakA bhAsanA hai| yadi kadAcit astitvakI bAta kahI jAtI ho to bhI vaha kathana mAtra hai, kyoMki saccA astitva bhAsita nahIM huaa| 221. jisane bar3akA vRkSa na dekhA ho use yaha kahA jAye ki isa rAIke dAne jitane bar3ake bIjameMse, lagabhaga eka mIlake vistArameM samAye itanA bar3A vRkSa ho sakatA hai to yaha bAta usake mAnanemeM nahIM AtI aura kahanevAleko anyathA samajha letA hai| parantu jisane bar3akA vRkSa dekhA hai aura jise isa bAtakA anubhava hai use bar3ake vIjameM zAkhA, mUla, patte, phala, phUla Adi vAlA bar3A. vRkSa samAyA huA hai yaha bAta mAnane meM AtI hai, pratIta hotI hai| pudgala rUpI padArtha hai, mUrtimAna hai. usake eka skaMdhake eka bhAgameM anaMta bhAga haiM yaha bAta pratyakSa honese mAnI jAtI hai; parantu utane hI bhAgameM jIva arUpI evaM amUrta honese adhika samA sakate haiM / paraMtu vahA~ anaMtake badale asaMkhyAta kahA jAye to bhI mAnanemeM nahIM AtA, yaha AzcaryakAraka bAta hai| isa prakAra pratIta honeke liye aneka naya-rAste batAye gaye haiM, jisase kisI taraha yadi pratIti ho gayI to bar3ake bIjakI pratItiko bhAMti mokSake bIjakI samyaktvarUpase pratIti hotI hai; mokSa hai yaha nizcaya ho jAtA hai, isameM kucha bhI zaka nahIM hai| . . Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyakhyAnasAra-1 222. dharmasaMbaMdhI (zrI ratnakaraMDa zrAvakAcAra ) AtmAko svabhAvameM dhAraNa kare vaha dharma hai / AtmAkA svabhAva dharma hai / jo svabhAvameMse parabhAvameM nahIM jAne detA vaha dharma hai / parabhAva dvArA AtmAko durgatimeM jAnA par3atA hai / jo AtmAko durgatimeM na jAne dekara svabhAvameM rakhatA hai vaha dharma hai / 775 samyak zraddhAna, jJAna aura svarUpAcaraNa dharmaM hai / vahA~ baMdhakA abhAva hai / samyagjJAna, samyagdarzana aura samyak cAritra isa ratnatrayIko zrI tIrthaMkaradeva dharmaM kahate haiM / SaDdravyakA zraddhAna, jJAna aura svarUpAcaraNa dharma hai / jo saMsAraparibhramaNase chur3Akara uttama sukhameM dhAraNa karatA hai vaha dharma hai / Apta arthAt saba padArthoMko jAnakara unake svarUpakA satyArtha pragaTa karanevAlA / Agama arthAt Aptakathita padArtha kI zabdadvArA racanArUpa zAstra / - AptaprarUpita zAstrAnusAra AcaraNa karanevAlA, Aptapradarzita mArga meM calatA hai vaha 'sadguru hai| samyagdarzana arthAt satya Apta, zAstra aura gurukA zraddhAna / samyagdarzana tIna mUr3hatA se rahita, niHzaMka Adi ATha aMgasahita ATha mada aura chaH anAyase rahita hai / sAta tattva athavA nava padArthake zraddhAnako zAstrameM samyagdarzana kahA hai / parantu doSarahita zAstrake upadezake binA sAta tattvakA zraddhAna kisa taraha hogA ? nirdoSa Aptake binA satyArthaM Agama kisa taraha pragaTa hogA ? isaliye samyagdarzanakA mUla kAraNa satyArtha Apta hI hai / puruSa kSudhAtRSA Adi aThAraha doSoMse rahita hotA haiM / dharmakA mUla Apta bhagavAna hai ! Apta bhagavAna nirdoSa sarvajJa aura hitopadezaka hai / -* Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 959 vyAkhyAnasAra-2 ... . .... morabI, ASAr3ha sudI 4, 1956 1. jJAnake sAtha vairAgya aura vairAgyake sAtha jJAna hotA hai / ve akele nahIM hote| . .. 2. vairAgyake sAtha zRGgAra nahIM hotA, aura zRMgArake sAtha vairAgya nahIM hotaa| ___3. vItarAga vacanake asarase jise indriyasukha nIrasa na lage to usane jJAnIke vacana sune hI nahIM, aisA smjheN| . . 4. jJAnIke vacana viSayakA vamana, virecana karAnevAle haiN| :: : ___5. chadmastha arthAt AvaraNayukta / 6. zailezIkaraNa = zaila = parvata + Iza = mahAna, arthAt parvatoMmeM mahAna meruke samAna akNpgunnvaalaa| '... 7. akaMpaguNavAlA = mana, vacana aura kAyAMke yogakI sthirtaavaalaa| . 8. mokSameM AtmAke anubhavakA yadi nAza hotA ho to vaha mokSa kisa kAmakA ? .... 9. AtmAkA UrdhvasvabhAva hai, tadanusAra AtmA pahale U~ce jAtA hai aura kadAcit siddha zilAse TakarAye; parantu karmarUpI bojha honese nIce AtA hai| jaise ki DUbA huA manuSya uchAlase eka bAra Upara A jAtA hai vaise| 10. bharatezvarakI kathA / (bharata ceta, kAla jhaTakA de rahA hai|) 11. sagara cakravartIko kathA / ( 60000 putroMkI mRtyuke zravaNase vairAgya / ) 12. namirAjarSiko kathA / ( mithilA jalatI huI dikhAyI ityaadi|) 2 morabI, ASAr3ha sudI 5, soma, 1956 1. jaina AtmAkA svarUpa hai| usa svarUpa (dharma) ke pravartaka bhI manuSya the| jaise ki vartamAna avasarpiNIkAlameM RSabha Adi puruSa usa dharmake pravartaka the| buddha Adi puruSoMko bhI usa usa dharmake pravartaka jAneM / isase kucha anAdi AtmadharmakA vicAra na thA aisA nahIM thaa| *. vi0 saM0 1956 ke ASAr3ha aura zrAvaNameM zrImadjI moravImeM Thahare the| usa arasemeM unhoMne samayasamayapara jo vyAkhyAna diye the aura mumukSuoMke praznoMkA samAdhAna kiyA thA, usa savakA sAra eka mumukSa zrotAne saMkSepameM likha liyA thaa| vahI saMkSipta sAra yahA~ diyA gayA hai / Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 ooo ..::2. lagabhaga do hajAra varSa pahale jaina yati, zekharasUri AcAryane vaizyoMko kSatriyoMke sAtha milaayaa| .. 13. 'osavAla' 'orapAka' jAtike rAjapUta haiN| .............. ....... .:: 4: utkarSa, apakarSa aura saMkramaNa ye sattAmeM rahI huI karma-prakRtike ho sakate haiM; udaya meM AI huI prakRtike nahIM ho sakate / .. ... .. ... ... . . . . . . . . : : . . .:.:, 5. AyukarmakA jisa prakArase baMdha hotA hai usa prakArase dehasthiti pUrNa hotI hai| 6. aMdheremeM nahIM dekhanA, yaha ekAMta. darzanAvaraNIya karma nahIM kahA jAtA, parantu:maMda.darzanAvaraNIya kahA jAtA hai| tamake nimittase aura tejake abhAvake kAraNa vaisA hotA hai| . .. 7 darzana rukanepara jJAna ruka jAtA hai| 8 jJeya jAnaneke liye jJAnako bar3hAnA cAhiye / jaisA vajana vaise baatt| .:, .. 9. jaise paramANukI zakti paryAyako prApta karanese bar3hatI jAtI hai, vaise hI caitanyadravyakI zakti vizuddhatAko prApta karanese baDhatI jAtI hai| kA~ca, cazmA, dUrabIna Adi pahale (paramANu) ke pramANa haiM, aura avadhi, manaHparyAya, kevalajJAna, labdhi, Rddhi Adi dUsare (caitanyadravya) ke pramANa haiN| .. : ... ....... .... 3.... ... ... morabI, ASAr3ha sudI 6, maMgala, 1956 1. kSayopazamasamyaktvako vedakasamyaktva bhI kahA jAtA hai| parantu kSayopazamameMse kSAyika honekI saMdhike samayakA jo samyaktva hai vaha vastutaH vedakasamyaktva hai| . .. 2. pA~ca sthAvara ekendriya bAdara haiM, tathA sUkSma bhI haiN| nigoda vAdara aura sUkSma hai / vanaspatike sivAya bAkIke cArameM asaMkhyAta sUkSma kahe jAte haiM / nigoda sUkSma anaMta haiM, aura vanaspatike sUkSma anaMta hai; vahA~ nigodameM sUkSma vanaspati hotI hai| ......:: :. :: .... 3. zrI tIrthaMkara gyArahaveM guNasthAnakakA sparza nahIM karate; isI taraha ve pahale, dUsare tathA tIsarekA bhI. sparza nahIM karate / ... .. ... ... .. ..: :. 4. vardhamAna, hIyamAna aura sthita aisI jo pariNAmakI tIna dhArAe~ haiM, unameM hIyamAna pariNAmako dhArA samyaktva-AzrayI (darzana-Azrayo) zrI tIrthaMkaradevako nahIM hotI, aura cAritraAzrayI bhjnaa| 5. jahA~ kSAyikacAritra hai vahA~ mohanIyakA abhAva hai; aura jahA~ mohanIyakA abhAva hai vahA~ pahalA, dUsarA, tIsarA aura gyArahavA~ ina cAra guNasthAnakoMko sparzanAkA abhAva hai| 6. udaya do prakArakA hai--eka pradezodaya aura dUsarA vipAkodaya / vipAkodaya vAhya (dIkhatI huI) rItise vedana kiyA jAtA hai, aura pradezodaya bhItarase vedana kiyA jAtA hai| . ... . 7. AyukarmakA baMdha prakRtike binA nahIM hotA, parantu vedanIyakA hotA hai| . .... ____8. AyuprakRtikA vedana eka hI bhavameM kiyA jAtA hai| dUsarI prakRtiyoMkA vedana usa bhava aura anya bhavameM bhI kiyA jAtA hai| ...: : 9. jIva jisa bhavakI AyuprakRti bhogatA hai, vaha sAre bhavako eka hI baMdhaprakRti hai / usa baMdhaprakRtikA udaya Ayuke AraMbhase ginA jAtA hai| isaliye usa bhavakI jo AyuprakRti udaya meM hai usameM saMkramaNa, utkarSa, apakarSa Adi nahIM ho skte| .. 10. AyukarmakI prakRti dUsare bhavameM nahIM bhogI jaatii| 11. gati, jAti, sthiti, saMbaMdha, avagAha (zarIrapramANa) aura rasa. inheM amuka jIva amuka pramANameM bhoge isakA AdhAra Ayukarmapara hai / jaise ki eka manuSyako nau varSako Ayukarma prakRtikA udaya Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra hoM, usameMseM vaha assIve varSa meM adhUrI AyumeM mara jAye to vAkIke bIsa varSa kahA~ aura kisa taraha bhoge jAyeM ? dUsare bhavameM gati, jAti, sthiti, saMbaMdha Adi naye sirese hote haiM, ikyAsIveM varSase nahIM hote / isaliye AyukI udayaprakRti bIcameM nahIM TUTa sakatI / jisa jisa prakArase baMdha par3A ho usa usa prakAra se udayameM Anese kisIko dRSTimeM kadAcit AyukA TUTanA Aye, paraMtu aisA nahIM ho sakatA / 12. jaba taka Ayukarma vargaNA sattAmeM hotI hai taba taka saMkramaNa, apakarSa, utkarSa AdikaraNakA niyama lAgU ho sakatA hai; parantu udayakA AraMbha honeke bAda lAgU nahIM ho sakatA 13. Ayukarma pRthvIke samAna hai aura dUsare karma vRkSake samAna haiM / (yadi pRthvI ho to vRkSa hotA hai / ) 778 14. Ayuke do prakAra haiM-- (1) sopakrama aura (2) nirupakrama / inameMse jisa prakArakI Ayu bA~dhI ho usI prakArakI Ayu bhogI jAtI hai / ``'.15. upazamasamyavatva kSayopazama hokara kSAyika hotA hai; kyoMki upazamameM jo prakRtiyA~ sattAmeM haiM ve udayameM Akara kSoNa hotI haiM / 16. cakSuke do prakAra haiM- (4) jJAnacakSu aura "(2) carmacakSu | jaise carmacakSuse eka vastu jisa svarUpa se dikhAyI detI haiM vaha vastu dUrabIna tathA sUkSmadarzaka Adi yantroMse bhinna svarUpa se hI dikhAyI detI hai; vaise carmacakSuse vaha jisa svarUpa se dikhAyI detI hai, vaha jJAnacakSuse kisI bhinna svarUpase hI dikhAyI detI hai aura usI taraha kahI jAtI hai; use hama apanI caturAI, ahaMtvase na mAneM yaha yogya nahIM hai / 4 - morabI, ASADha sudI 7, budha, 1956 1. zrImAna kundakundAcAryane aSTapAhuDa (aSTaprAbhRta) racA hai / prAbhRtabheda - darzanaprAbhRta, jJAnaprAbhRta, cAritraprAbhRta, bhAvaprAbhRta ityAdi / darzanaprAbhRta meM jinabhAvakA svarUpa batAyA hai / zAstrakartA kahate haiM ki anya bhAvoMkA hamane, Apane aura devAdhideva takane pUrvakAlameM bhAvena kiyA hai, aura usase kArya siddha nahIM huA; isaliye jinabhAvakA bhAvana karanekI jarUrata hai / jo jinabhAva zAMta hai, AtmAkA dharma hai aura usakA bhAvana karanese hI mukti hotI hai / 2 2. cAritraprAbhRta / 3. dravya aura usake paryAya mAnanemeM nahIM Ate; vahA~ vikalpa honese ulajha jAnA hotA hai / paryAyoM ko na mAnanekA kAraNa, utane aMza taka nahIM pahu~canA hai / 4. dravya paryAya haiM aisA mAnA jAtA hai, vahA~ dravyakA svarUpa samajhane meM vikalpa rahanese ulajha jAnA hotA hai, aura isIse bhaTakanA hotA hai / 5. siddhapada dravya nahIM hai, parantu AtmAkA eka zuddha paryAya hai| usase pahale manuSya athavA deva thA, taba vaha paryAya thA, yoM dravya zAzvata rahakara paryAyAMtara hotA hai / 6. zAMtatA prApta honese jJAna bar3hatA hai / 7. Atmasiddhike liye dvAdazAMgIkA jJAna prApta karate hue bahuta samaya calA jAtA hai; jaba ki eka mAtra zAMtatA kA sevana karane se turata prApta hotA hai / 8. paryAyakA svarUpa samajhAneke liye zrI tIrthaMkaradevane tripada ( utpAda, vyaya aura dhIvya) samajhAyA hai / 9. dravya dhruva sanAtana hai / 10. paryAya utpAdavyayayukta haiM Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 779 vyAkhyAnasAra-2 11. chahoM darzana eka jainadarzanameM samAte haiM / unameM bhI jaina eka darzana hai| bauddha-kSaNikavAdIparyAyarUpase 'sat' hai| vedAMta--sanAtana = dravyarUpase 'sat' hai / cArvAka nirIzvaravAdI jaba taka AtmAkI pratIti nahIM huI taba taka use pahacAnanerUpase 'sat' hai| - -12. jIvaparyAyake do bheda haiM--saMsAraparyAya aura siddhaparyAya / siddhaparyAya zata pratizata zuddha suvarNake samAna hai aura saMsAraparyAya khoTasahita suvarNake samAna hai| 13. vyaMjanaparyAya / 14. arthaparyAya / 15. viSayakA nAza (vedakA abhAva) kSAyikacAritrase hotA hai / cauthe guNasthAnakameM viSayakI maMdatA hotI hai, aura nauveM guNasthAnaka taka vedakA udaya hotA hai| . 16. jo guNa apanemeM nahIM hai vaha guNa apane meM hai, aisA jo kahatA hai athavA manavAtA hai, use mithyAdRSTi smjheN| : 17. jina aura jaina zabdakA artha "ghaTa ghaTa antar jina basai, ghaTa ghaTa antara jain| mata madirAke pAnase, matavArA samajai n||" . --samayasAra 18. sanAtana Atmadharma hai zAMta honA, virAma pAnA; sArI dvAdazAMgIkA sAra bhI yahI hai / vaha SaDdarzanameM samA jAtA hai, aura vaha SaDdarzana jainadarzanameM samA jAtA hai| . 19. vItarAgake vacana viSayakA virecana karAnevAle haiM / 20. jainadharmakA Azaya, digambara tathA zvetAMbara AcAryoMkA Azaya, aura dvAdazAMgIkA Azaya mAtra AtmAkA sanAtana dharma prApta karAnA hai, aura yahI sArarUpa hai / isa bAtameM kisI prakArase jJAniyoMkA vikalpa nahIM hai / yahI tInoM kAlake jJAniyoM kA kathana hai, thA aura hogA; parantu vaha samajhameM nahIM AtA yahI bar3I samasyA hai| - 21. bAhya viSayoMse mukta hokara jyoM jyoM usakA vicAra kiyA jAye tyoM tyoM AtmA avirodhI hotA jAtA hai; nirmala hotA hai| 22. bhaMgajAlameM na pdd'eN| mAtra AtmAkI zAMtikA vicAra karanA yogya hai| 23. jJAnI yadyapi vaNikakI taraha hisAvI (sUkSmarUpase zodhana kara tattvoMko svIkAra karanevAle) hote haiM, to bhI Akhira loga jaise loga (eka sArabhUta bAtako pakar3a rakhanevAle) hote haiM / arthAt aMtameM cAhe jo ho parantu eka zAMtatAse nahIM cUkate; aura sArI dvAdazAMgIkA sAra bhI yahI hai| 24. jJAnI udayako jAnate haiM, parantu ve sAtA-asAtAmeM pariNamita nahIM hote| 25. iMdriyoMke bhogasahita mukti nahIM hai / jahA~ iMdriyoMkA bhoga hai vahA~ saMsAra hai; aura jahA~ saMsAra hai vahA~ mokSa nahIM hai| 26. vArahaveM guNasthAnaka taka jJAnIkA Azraya lenA hai, jJAnIkI AjJAse vartana karanA hai| 27. mahAna AcAryoM aura jJAniyoMmeM doSa tathA bhUleM nahIM hotii| apanI samajhameM na Anese hama bhUla mAnate haiN| hamAremeM aisA jJAna nahIM hai ki jisase apanI samajhameM A jAye / isaliye vaisA jJAna prApta honepara jo jJAnIkA Azaya bhUlavAlA lagatA hai, vaha samajha meM A jAyegA, aisI bhAvanA rkheN| parasAra 1. bhAvArya-pratyeka hRdayameM jinarAja aura jainadharmakA nivAsa hai, paraMtu sampradAya-madirAke pAnase matavAle loga nahIM smjhte| Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 zrImad rAjacandra AcAyoMke vicArameM yadi kisI jagaha kucha bheda dekhanemeM Aye to vaha kSayopazamake kAraNa saMbhava hai, parantu vastutaH usameM vikalpa karanA yogya nahIM hai| 28. jJAnI bahuta catura the| ve viSayasukha bhoganA jAnate the, unako pAMcoM indriyA~ pUrNa thI, (jisakI pA~coM iMdriyA~ pUrNa hotI hai vahI AcAryapadavIke yogya hotA hai / ) phira bhI yaha saMsAra (iMdriyasukha) niHsAra laganese tathA AtmAke sanAtana dharmameM zreya mAlUma honese ve viSayasukhase virata hokara AtmAke sanAtana dharmameM saMlagna hue haiN| 29. anaMtakAlase jIva bhaTakatA hai, phira bhI usakA mokSa nahIM huaa| java ki jJAnIne eka aMta. mahurtameM mokSa batAyA hai ! 30. jIva jJAnIkI AjJAke anusAra zAMtimeM rahe to aMtarmahUrtameM mukta hotA hai| ... * 31. amuka vastuoMkA vyavaccheda ho gayA hai, aisA kahA jAtA hai; parantu unake liye puruSArtha nahIM kiyA jAtA, isaliye unake vyavacchedakI vAta kahI jAtI hai| yadi unake liye saccA-jaisA cAhiye vaisApuruSArtha ho to ve guNa pragaTa hote haiM isameM saMzaya nahIM hai / aMgrejoMne udyama kiyA to hunara aura rAjya prApta kiye; aura hindustAniyoMne udyama nahIM kiyA to prApta nahIM kara sake, isaliye vidyA (jJAna) kA vyavaccheda huA aisA nahIM kahA jA sktaa| : 32. viSaya kSINa nahIM hue, phira bhI jo jIva apane meM vartamAnameM guNa mAna baiThe haiM, una jIvoM jaisI bhrAMti na karate hue una viSayoMkA kSaya karanekI ora dhyAna deN| 5.. ... moravI, ASAr3ha sudI 8, guru, 1956 ... 1. dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoM meM mokSa prathama tInase bar3hakara hai, mokSake liye vAkI tIna haiN| 2. sukharUpa AtmAkA dharma hai, aisA pratIta hotA hai / vaha sonekI taraha zuddha hai| 3. karmase sukhadu:kha sahana karate hue bhI parigrahake upArjana tathA usake rakSaNake liye saba prayatna karate haiM / saba sukhako cAhate haiM, parantu ve parataMtra hai| parataMtratA prazaMsApAtra nahIM hai, vaha durgatikA hetu hai / ataH sacce sukhake icchukake liye mokSamArgakA varNana kiyA gayA hai| 4. vaha mArga (mokSa) ratnatrayako ArAdhanAse saba karmoMkA kSaya honese prApta hotA hai / 5. jJAnI dvArA nirUpita tattvoMkA yathArtha bodha honA 'samyagjJAna' hai| . . 6. jIva, ajIva, Asrava, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye tattva haiN| yahA~ puNya-pApa AsravameM gine haiN| 7. jIvake do bheda-siddha aura sNsaarii| .. siddha : anaMta jJAna, darzana, vorya, sukha, ye siddhake svabhAva samAna haiM phira bhI anaMtara paraMparA honerUpa pandraha bheda isa prakAra kahe haiM-(1) tIrtha, (2) atIrtha, (3) tIrthaMkara, (4) atIrthaMkara, (5) svayaMbuddha; (6) pratyeka vuddha, (7) buddhabodhita, (8) strIliMga, (9 purupaliMga, (10) napuMsakaliMga, (11) anyaliMga (12) jainaliMga, (13) gRhasthaliMga, (14) eka, (15) aneka / saMsArI :-saMsArI jIva eka prakArase, do prakArase ityAdi aneka prakArase kahe haiN| eka prakAra :-sAmAnyarUpase 'upayoga' lakSaNavAle sarva saMsArI jova haiN| do prakAra :-vasa, sthAvara athavA vyavahArarAzi, avyavahArarAzi / sUkSma nigodameMse nikalakara eka bAra saparyAyako prApta kiyA hai, vaha 'vyavahArarAzi' / Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 781. : phira vaha sUkSma nigodameM, jAye to bhI vaha 'vyavahArarAzi' / anAdikAlase sUkSma nigodameM se nikala kara kabhI saparyAyako prApta nahIM kiyA hai vaha 'avyavahArarAzi'! . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . tIna prakAra -saMyata; asaMyata aura saMyatAsaMyata athavA strI puruSa aura napuMsaka ::::::: cAra prakAra :-gatikI apekSAse / .... pA~ca prakAra :-iMdriyakI apekSAse / ........ ..... . . : ... ... ... ... chaH prakAra :-pRthvI, ap, tejasa, vAyu, vanaspati aura vsH| ............. ....... ... .. sAta prakAra :-kRSNa, nIla, kApota, teja, padma, zukla aura aleshii| (caudahaveM guNasthAnakavAle jIva lenA parantu siddha na lenA, kyoMki saMsArI jIvakI vyAkhyA hai.|)...... ... ATha prakAra :-aMDaja, potaja, jarAyuja, svedaja, rasaja, saMmUrchana, udbhiz2a aura upapAda / .. nau prakAra :-pA~ca sthAvara, tIna vikalendriya aura paMcendriya / dasa prakAra :-pA~ca sthAvara, tIna vikalendriya, saMjJI aura asaMjJI pNcendriy|.. ....gyAraha prakAra :-sUkSma, bAdara, tIna vikalendriya, aura paMcendriyameM jalacara, sthalacara, nabhazcara, manuSya, devatA aura nAraka / / . : ... : bAraha prakAra :-chakAyake paryApta aura aparyApta / .. teraha prakAra :-uparyukta bAraha bheda saMvyavahArika tathA eka asaMvyavahArika (sUkSma nigodkaa)| caudaha prakAra :-guNasthAnaka-AzrayI, athavA sUkSma, vAdara, tIna vikalendriya, tathA saMjJI, asaMjJI ina sAtake paryApta aura aparyApta / . isa taraha vuddhimAna puruSoMne siddhAMtake anusAra jIvake aneka bheda (vidyamAna bhAvoMke bheda) kahe haiN| .: .. ... ... ... . . ... ..6. . . . . morabI, ASAr3ha sudI.9, zukra, 1956 .. . 'jAtismaraNajJAna ke viSayameM jo zaMkA rahatI hai, usakA samAdhAna isa prakArase hogA :-jaise : bAlyAvasthA meM jo kucha dekhA ho athavA anubhava kiyA ho usakA smaraNa vRddhAvasthAmeM kisI-kisIko hotA hai aura kisI-kisIko nahIM hotA, vaise hI pUrvabhavakA bhAna kisI-kisIko rahatA hai aura kisI-kisIko nahIM rhtaa| na rahanekA kAraNa yaha hai ki pUrvadehako chor3ate samaya bAhya padArthoMmeM jIva Asakta raha kara maraNa karatA hai aura nayI deha prApta kara usImeM Asakta rahatA hai, use pUrvaparyAyakA bhAna nahIM rhtaa| isase ulaTI rItase pravRtti karanevAleko arthAt jisane avakAza rakhA ho use pUrvabhava anubhavameM AtA hai| 2. eka sundara vanameM Apake AtmAmeM kyA nirmalatA hai, jise jAMcate hue Apako adhikase adhika smRti hotI hai yA nahIM ? ApakI zakti bhI hamArI zaktikI taraha sphurAyamAna kyoM nahIM hotI ? usake kAraNa vidyamAna haiM / prakRtivaMdhameM usake kAraNa batAye haiM / 'jAtismaraNajJAna' matijJAnakA bheda hai| eka manuSya vIsa varSakA aura dUsarA manuSya sau varSakA hokara mara jAye, una donoMne pA~ca varSako umarameM jo dekhA yA anubhava kiyA ho vaha yadi amuka varSa taka smRtimeM raha sakatA ho to bIsa vapameM mara jAye use ikkIsaveM varSa meM phirase janma leneke bAda smRti honI cAhiye parantu vaisA hotA nahIM hai| kAraNa ki pUrvaparyAyameM usake smatike sAdhana paryApta na honese, pUrvaparyAyako chor3ate samaya mRtyu Adi vedanAke kAraNa, nayI deha dhAraNa karate samaya garbhAvAsake kAraNa, bacapana meM mUr3hatAke kAraNa aura vartamAna dehameM ati lInatAke kAraNa pUrvaparyAyakI smRti karanekA avakAza hI nahIM milatA; tathApi jina taraha garbhAvAsa tathA bacapana smRtimeM na rahe, isase ve nahIM the aisA nahIM kaha sakate; usI taraha uparyukta kAraNoMse pUrvaparyAya Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 zrImada rAjacandra smRtimeM na rahe, isase ve nahIM the aisA nahIM kahA jA sktaa| jisa taraha Ama Adi vRkSoMkI kalama kI jAtI hai, usameM sAnukUlatA ho to hotI hai, usI taraha yadi pUrvaparyAyakI smRti karaneke liye kSayopazamAdi sAnukUlatA (yogyatA) ho to 'jAtismaraNajJAna' hotA hai| pUrvasaMjJA kAyama honI caahiye| asaMjJIkA bhava Anese 'jAtismaraNajJAna' nahIM hotaa| kadAcit smRtikA kAla thor3A kaheM to sau varSakA hokara mara jAnevAle vyaktine pA~ca varSakI umarameM jo dekhA athavA anubhava kiyA ho vaha paMcAnaveM varSameM smRtimeM nahIM rahanA cAhiye, parantu yadi pUrvasaMjJA kAyama ho to smRtimeM rahatA hai| ... ... .... 3. AtmA hai / AtmA nitya hai| usake pramANa : (1) bAlakako stanapAna karate hue cuka-cuka karanA kyA koI sikhAtA hai ? vaha to pUrvAbhyAsa hai / (2) sarpa aura morakA, hAthI aura siMhakA, cUhe aura billIkA svAbhAvika vaira hai| use koI nahIM sikhAtA / pUrvabhavake vairakI svAbhAvika saMjJA hai, pUrvajJAna hai| 4. niHsaMgatA vanavAsIkA viSaya hai aisA jJAniyoMne kahA hai, vaha satya hai| jisameM do vyavahArasAMsArika aura asAMsArika hote haiM, usase niHsaMgatA nahIM hotii| 5. saMsAra chor3e binA apramattaguNasthAnaka nahIM hai / apramatta guNasthAnakakI sthiti aMtarmuhUrtakI hai| 6. 'hama samajha gaye haiM', 'hama zAMta haiM', aisA jo kahate haiM ve to Thage gaye haiN| '7. saMsArameM rahakara sAtaveM guNasthAnakase Age nahIM bar3ha sakate, isase saMsArIko nirAza nahIM honA hai, parantu use dhyAnameM rakhanA hai| ............. .. 8. pUrvakAlameM smRtimeM AyI huI vastuko phira zAMtise yAda kare to yathAsthita yAda A jAtI hai| apanA dRSTAMta dete hue batAyA ki unheM IDara aura vasoke zAMta sthAna yAda karanese tadrUpa yAda A jAte haiM / tathA khaMbhAtake pAsa vaDavA gA~vameM Thahare the, vahA~ bAvaDIke pIche thor3e U~ce TIleke pAsa bAr3ake Age jAkara rAstA, phira zAMta aura zItala avakAzakA sthAna thaa:| una sthAnoMmeM svayaM zAMtaH samAdhistha dazAmeM baiThe the, vaha sthiti Aja unheM pA~ca sau bAra smRtimeM AyI hai| dUsare bhI. usa samaya vahA~ the| parantu sabhIko usa prakArase yAda nahIM AtA / kyoMki vaha kSayopazamake adhIna hai / sthala bhI nimitta kAraNa hai| .. . . 9. *graMthike do bheda haiM :-eka dravya, bAhya graMthi (catuSpada, dvipada, apada ityAdi); dUsarI bhAvaabhyaMtara graMthiH (ATha karma ityAdi) / samyak prakArase jo donoM graMthiyoMse nivRtta ho vaha nigraMtha' hai| - 10 mithyAtva, ajJAna, avirati Adi bhAva jise chor3ane hI nahIM hai use vastrakA tyAga ho, to bhI vaha pAralaukika kalyANa kyA kara sakatA hai ? 11. sakriya jIvako avaMdhakA anuSThAna ho aisA kabhI nahIM hotA / kriyA honepara bhI avaMdha guNasthAnaka nahIM hotaa| ..... . 12. rAga Adi doSoMkA kSaya ho jAnese unake sahAyaka kAraNoMkA kSaya hotA hai| jaba taka saMpUrNarUpase unakA kSaya nahIM hotA taba taka mumukSujIva saMtopa mAnakara nahIM baiThate / ... 13. rAga Adi doSa aura unake sahAyaka kAraNoMke abhAvameM baMdha nahIM hotA / rAga Adike prayogase karma hotA hai / unake abhAva meM saba jagaha karmakA abhAva smjheN| . * dharmasaMgrahaNI graMtha gAthA 1070, 1071, 1074, 1075 / Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra - 2 783 14. Ayukarma saMbaMdhI - ( karmagraMtha ) (a) apavartana = jo vizeSa kAlakA ho vaha karma thor3e kAla meM vedA jA sakatA hai| usakA kAraNa pUrvakA vaisA baMdha hai, jisase vaha isa prakArase udayameM AtA hai aura bhogA jAtA hai / (A) 'TUTa gayA' zabdakA artha bahuta se loga 'do bhAga hue' aisA karate haiM; parantu vaisA artha nahIM hai / jisa taraha 'karjA TUTa gayA' zabdakA artha 'karjA utara gayA, karjA de diyA aisA hotA hai, usI taraha 'Ayu TUTa gayI' zabdakA Azaya samajheM / (i) sopakrama = zithila, jise ekadama bhoga liyA jAye / (I) nirupakrama = nikAcita / deva, nAraka, yugaliyA, triSaSThI zalAkApuruSa aura caramazarIrIko vaha hotA hai / (u) pradezodaya = pradezako Age lAkara vedana karanA vaha 'pradezodaya' / pradezodayase jJAnI karmakA kSaya aMtarmuhUrtameM karate haiN| (U) 'anapavartana' aura 'anudIraNA' ina donoMkA artha milatA-julatA hai, tathApi aMtara yaha hai ki 'udIraNA' meM AtmAko zakti hai, aura 'anapavartana' meM karma kI zakti hai / (e) Ayu ghaTatI hai, arthAt thor3e kAlameM bhogI jAtI hai / 15. asAtAke udayameM jJAnakI kasauTI hotI hai / 16. pariNAmakI dhArA tharamAmITarake samAna hai / :: 8 moravI, ASAr3ha sudI 10, zani, 1956 1. mokSamAlAmeMse : asamaMjasatA = amilanatA, aspaSTatA / viSama = jaise taise | AryaM = uttama / 'Arya' zabda zrI jinezvara, mumukSu, tathA Aryadezake rahanevAleke liye prayukta hotA hai| nikSepa = prakAra, bheda, bhAga / 'bhayatrANa = bhayase tAranevAlA, zaraNa denevAlA / 2. hemacaMdrAcArya dhaMdhukA moDha vaNika the / una mahAtmAne kumArapAla rAjAse apane kuTuMbake liye eka kSetra bhI nahIM mA~gA thA, tathA svayaM bhI rAjAke annakA eka grAsa bhI nahIM liyA thA aisA zrI kumArapAlane una mahAtmAke agnidAhake samaya kahA thA / unake guru devacaMdrasUri the / moravI, ASAr3ha sudI 11, ravi, 1956 1. sarasvatI = jinavANIko dhArA / 2. (1) bA~dhanevAlA, (2) bA~dhaneke hetu, (3) baMdhana aura (4) baMdhanake phalase sAre saMsArakA prapaMca rahatA hai aisA zrI jinendra ne kahA hai / 9 moravI, ApAr3ha sudI 12. soma, 1956 1. zrI yazovijayajIne 'yogadRSTi' grantha meM chaThI 'kAMtAdRSTi' meM batAyA hai ki vItarAgasvarUpake sivAya anyatra kahIM bhI sthiratA nahIM ho sakatI, vItarAgasukhake sivAya anya sukha niHsatva lagatA hai, ADaMbararUpa * lagatA hai / pA~cavIM 'sthirAdRSTi' meM batAyA hai ki vItarAgasukha priyakAro lagatA hai / ATavoM 'parAdRSTi' meM batAyA hai ki 'paramAvagADha samyavatva' kA saMbhava hai, jahA~ kevalajJAna hotA hai| Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 2. 'pAtaMjalayoga' ke kartAko samyaktva prApta nahIM huA thA; parantu haribhadrasUrine unheM mArgAnusArI mAnA hai / 784 3. haribhadrasUrine una dRSTiyoM kA adhyAtmarUpa se saMskRtameM varNana kiyA hai, aura usapara se yazovijayajI mahArAjane padyarUpa se gujarAtImeM likhA hai / 4. 'yogadRSTi' meM chahoM bhAva - audayika, aupazamika, kSAyopazamika, kSAyika, pAriNAmika, aura sAnnipAtika - kA samAveza hotA hai / ye chaH bhAva jIvake svatattvabhUta haiM / 5. jaba taka yathArtha jJAna nahIM hotA taba taka mauna rahanA ThIka hai / nahIM to anAcAra doSa lagatA hai / isa viSaya meM 'uttarAdhyayanasUtra' meM 'anAcAra' nAmaka adhikAra hai / ( adhyayana- chaThA): 6. jJAnI ke siddhAMta meM aMtara nahIM ho sakatA / 7. sUtra AtmAkA svadharmaM prApta karaneke liye banAye gaye haiM; parantu unakA rahasya, yathArtha samajha meM nahIM AtA, isase aMtara lagatA hai / 8. digambarake tIvra vacanoMke kAraNa kucha rahasya samajhA jA sakatA hai / zvetAmbarakI zithilatA ke kAraNa rasa ThaMDA hotA gayA / 9. 'zAlmali vRkSa' narakameM nitya asAtArUpase hai / vaha vRkSa zamI vRkSase milatA-julatA hotA hai bhAvase saMsAro AtmA usa vRkSarUpa hai / AtmA paramArthase, usa adhyavasAya ko chor3anese, naMdanavanake samAna hotA hai / :. 10. jinamudrA do prakArako hai: - kAyotsarga aura padmAsana / pramAda dUra karaneke liye dUsare aneka - Asana kiye haiM / parantu mukhyataH ye do Asana haiM / 11. 'prazamarasanimagnaM dRSTiyugmaM prasannaM vadanakamalasaMkaH kAminI saMgazUnyaH / karayugamapi yatte zastrasaMbaMdhavaMdhyaM tadasi jagati devo vItarAgastvameva // 12. caitanyakA lakSya karanevAlekI balihArI hai ! 13. tIrtha = taranekA mArga / 14. aranAtha prabhukI stuti mahAtmA AnaMdaghanajIne kI hai| zrI AnaMdaghanajIkA dUsarA nAma 'lAbhAnaMdajI' thA / ve tapagacchameM hue haiM / 15. vartamAnameM logoMkA jJAna aura zAMti ke sAtha sambandha nahIM rahA; matAcAryane mAra DAlA hai / Azaya AnaMdaghana taNo, ati gaMbhIra udAra / 16. bAlaka bAMya pasArIne, kahe udadhi vistAra // " 17. Izvaratva tIna prakArase jAnA jAtA hai : - ( 1 ) jar3a jar3AtmakatA se rahatA hai / (2) caitanya - saMsArI jIva vibhAvAtmakatA se rahate haiM / (3) siddha - zuddha caitanyAtmakatA se rahate haiM / 10 moravI, ASAr3ha sudI 13, maMgala, 1956 1. 'bhagavatI ArAdhanA' jaisI pustakeM madhyama evaM utkRSTa bhAvake mahAtmAoMke tathA muniyoMke hI yogya haiM / aise grantha usase kama padavI, yogyatAvAle sAdhu tathA zrAvakako denese ve kRtaghnI hote haiM; unheM unase ulaTI hAni hotI hai| sacce mumukSuoMko hI ye lAbhakArI haiM / 1. arthake liye dekheM upadeza noMdha 22 / 12. bhAvArtha - yogIvara zrI AnaMdaghanajIkA Azaya ati gambhIra aura udAra hai, use pUrI tarahase samajhanA asaMbhavasA hai; jaise ki bAlaka bAhu phailAkara sAgara ke vistArakA mAtra saMketa karatA hai / Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2. 785 2. mokSamArga agamya tathA sarala hai| . . . . . . . . ___ agamya-mAtra vibhAvadazAke kAraNa matabheda par3a jAnese kisI bhI jagaha mokSamArga samajhameM A sake aisA nahIM rahA, aura isa kAraNa vartamAnameM vaha agamya hai| manuSyake mara jAneke bAda ajJAnaseM nAr3I pakar3akara ilAja karaneke phalake samAna matabheda par3anekA phala huA hai, aura isase mokSamArga. samajhameM nahIM aataa.| ..sarala-matabhedakI mAthApaccI dUra kara, AtmA aura pudgalakA bheda karake zAMtise AtmAkA anubhava kiyA jAye to mokSamArga sarala hai; aura dUra nahIM hai| jaise ki eka granthako par3hane meM kitanA hI samaya jAtA hai aura use samajhanemeM adhika samaya jAnA cAhiye; vaise aneka. zAstra haiM, unheM eka eka karake par3haneke bAda unakA nirNaya karaneke liye baiThA jAye, to usa hisAbase pUrva AdikA jJAna aura kevalajJAna kisI bhI upAyase prApta nahIM ho sakatA arthAt isa taraha par3hanemeM Ate hoM to kabhI pAra nahIM A sakatA; parantu usakI saMkalanA hai, aura use zrI gurudeva batAte haiM ki mahAtmA use aMtarmuhUrtameM prApta karate haiM / 3. isa jIvane navapUrva taka jJAna prApta kiyA to bhI kucha siddhi nahIM huI, usakA kAraNa vimukhadazAse pariNamana honA hai| yadi sanmukhadazAse pariNamana ho to tatkSaNa mukta ho jAtA hai| 4. paramazAMta rasamaya 'bhagavatI ArAdhanA' jaise eka hI zAstrakA acchI taraha pariNamana huA ho to basa hai| kyoMki isa Are-kAlameM vaha sahaja hai, sarala hai| : 5. isa Are-kAlameM saMhanana acche nahIM hai, Ayu kama hai, durbhikSa aura mahAmArI jaise saMyoga vAraMvAra Ate haiM, isaliye AyukI koI nizcayapUrvaka sthiti nahIM hai, isaliye yathAsaMbhava AtmahitakI bAta turata hI kre| use sthagita kara denese jIva dhokhA khA vaiThatA hai| aise alpa samayameM to nitAMta samyakamArga jo paramazAMta honerUpa hai, use grahaNa kare / usIse upazama, kSayopazama aura kSAyika bhAva hote haiN| 6. kAma Adi kabhI hI hamase hAra mAnate haiM, nahIM to kaI bAra hameM thappar3a mAra dete haiM / isaliye bharasaka yathAsaMbhava jaldI hI unheM chor3aneke liye apramAdI bneN| jaise zIghra huA jAye vaise honA / zUravIratAseM vaisA turata huA jA sakatA hai| 7. vartamAnameM dRSTirAgAnusArI manuSya vizeSarUpase haiM / 8. yadi sacce vaidyakI prApti ho jAye to dehakA vidharma sahaja hI auSadhi dvArA vidharmameMse nikalakara svadharma pakar3a letA hai| isI taraha yadi sacce gurukI prApti ho jAye to AtmAkI zAMti bahuta hI sugamatAse aura sahajameM ho jAtI hai| isaliye vaisI kriyA karanemeM svayaM tatpara arthAt apramAdI hoveN| pramAdase ulaTe kAyara na hoveN| .. ... 9. sAmAyika = saMyama / 10. pratikramaNa = AtmAko kSamApanA, ArAdhanA / 11. pUjA- bhakti / .. - 12. jinapUjA, sAmAyika, pratikramaNa Adi kisa anukramase karanA, yaha kahate hue ekake bAda eka prazna uThatA hai, aura usakA kisI taraha aMta AnevAlA nahIM hai| paraMtu yadi jJAnIko AjJAse yaha jIva cAhe jaise (jJAnIke kahe anusAra) cale to bhI vaha mokSamArga meM hai| .. 13. hamArI AjJAse calanepara yadi pApa lage to use hama apane sirapara le lete haiN| kyoMki jaise ki rAstemeM kA~Te par3e hoM to, ve kisIko lageMge, aisA jAnakara mArgameM calatA huA koI vyakti unheM vahAMse uThAkara, kisI aisI ekAMta jagahameM rakha de ki jahAM ve kisIko na lage, to usane kucha rAjyakA aparAdha Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 zrImada rAjacandra: kiyA hai aisA nahIM kahA jAyegA aura rAjA use daMDa nahIM degA; usI taraha mokSakA zAMtamArga batAnese pApa kisa taraha laga sakatA hai ? : 14. jJAnIkI AjJAse calane para jJAnI gurune yogyatAnusAra kriyAsaMbaMdhI kisIko kucha batAyA ho' aura kisIko kucha batAyA ho, to isase mokSa (zAMti) kA mArga rukatA nahIM hai / 15. yathArthaM svarUpa samajhe vinA athavA jo svayaM kahatA hai vaha paramArthase yathArtha hai yA nahIM, yaha jAne binA, samajhe binA jo vaktA hotA hai vaha anaMta saMsAra bar3hAtA hai / isaliye jaba taka yaha samajhanekI zakti na ho taba taka mauna rahanA acchA hai / 16. vaktA hokara eka bhI jIvako yathArtha-mArga prApta karAnese tIrthaMkaragotra ba~dhatA hai aura usase ulaTA karanese mahAmohanIya karma ba~dhatA hai / 17. yadyapi hama Apa sabako abhI hI mArgapara car3hA deM, parantu varatanake anusAra vastu rakhI jAtI hai / nahIM to jisa taraha halake baratana meM bhArI vastu rakha denese baratanakA nAza ho jAtA hai; usI taraha yahA~ . bhI ho jAtA hai / kSayopazamake anusAra samajhA jA sakatA hai / 18. Apako kisI taraha Darane jaisA nahIM hai, kyoMki Apake sirapara hamAre jaise haiM, to aba mokSa Apake puruSArthaMke adhIna hai| yadi Apa puruSArtha kareMge to mokSa honA dUra nahIM / 'jinhoMne mokSa prApta kiyA ve saba mahAtmA pahale hama jaise manuSya the; aura kevalajJAna prApta karaneke bAda bhI ( siddha honese pahale) deha to vahI kI vahI rahatI hai; to phira aba usa dehameMse una mahAtmAoMne kyA nikAla DAlA, yaha samajha-. kara hameM bhI use nikAla DAlanA hai / isameM Dara kisakA ? vAdavivAda yA matabheda kisakA ? mAtra zAMtise hI upAsanIya hai / .11. morabI, ASAr3ha sudI 14, budha, 1956 1. pahalese Ayudhako bA~dhanA aura usakA upayoga karanA sIkhA hoM to lar3AIke samaya vaha kAma AtA hai; usI taraha pahalese vairAgyadazA prApta kI ho to avasara Anepara kAma AtI hai; ArAdhanA ho sakatI hai / 2. yazovijayajIne grantha racate hue itanA upayoga rakhA thA ki ve prAyaH kisI jagaha bhI cUke na the| to bhI chadmastha avasthAke kAraNa DeDha sau gAthAMke stavanameM sAtaveM. ThANAMgasUtrakI sAkha dI hai vaha milatI nahIM hai / vaha zrI bhagavatIsUtrake pA~caveM zatakake uddezameM mAlUma hotI hai / isa jagaha arthakartAne 'rAsabhavRtti' kA artha pazutulya kiyA hai; parantu usakA artha aisA nahIM hai / 'rAsabhavRtti' arthAt gadheko acchI zikSA dI ho to bhI jAtisvabhAvake kAraNa dhUla dekhakara usakA mana loTanekA ho jAtA hai; usI taraha vartamAnato bolate hue bhaviSyakAlameM kahanekI bAta bola dI jAtI hai / . 3. 'bhagavatI ArAdhanA'meM lezyAke adhikAra meM pratyekakI sthiti Adi acchI taraha batAyI hai / 4. pariNAma tIna prakArake haiM - hoyamAna, vardhamAna aura smvsthitH| pahale do chadmasthako hote haiM, aura aMtima samavasthita (acala akaMpa zailezIkaraNa) kevalajJAnIko hotA hai 5. terahaveM guNasthAnakameM lezyA tathA yogakI calAcalatA hai, to phira vahA~ samavasthita pariNAma kisa taraha ho sakate haiM ? usakA Azaya yaha hai ki sakriya jIvako abaMdha anuSThAna nahIM hotA / terahaveM guNasthAnakameM kevaloko bhI yogake kAraNa sakriyatA hai, aura usase baMdha hai; parantu vaha baMdha abaMdhabaMdha ginA jAtA hai| caudahaveM guNasthAnakameM AtmAke pradeza acala hote haiM / udAharaNarUpameM, jisa taraha piMjarekA siMha Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 787. jAloko nahIM chUtA, aura sthira hokara baiThA rahatA hai, tathA koI kriyA nahIM karatA, usI taraha yahA~ AtmAke pradeza akriya rahate haiN| jahA~ pradezakI acalatA hai vahA~ akriyatA mAnI jAtI hai| . .:.: .. 6. 'calaI so baMdhe', yogakA calAyamAna honA baMdha hai; yogakA sthira honA abaMdha hai|'' :::" 7. java avaMdha hotA hai taba mukta huA kahA jAtA hai|' .. . .. 8. utsarga arthAt aise honA cAhiye athavA sAmAnya / / __.. apavAda arthAt aisA honA cAhiye parantu vaise na ho sake to aise / apavAdake liye galI zabdakA. prayoga karanA bahuta hI halakA hai / isaliye usakA prayoga na kreN| . . . . . . . .. 9. utsargamArga arthAt yathAkhyAtacAritra, jo niraticAra hai / utsargameM tIna gupti samAtI hai; apa-:. vAdameM pA~ca samiti'samAMtI hai| utsarga akriya hai| apavAda sakriya hai| utsargamArga uttama hai; aura usase nikRSTa apavAda hai | caudahavA~ guNasthAnaka utsarga hai, usase nIceke guNasthAnaka eka dUsarekI apekSAse apavAda haiN| . . . . . . .. . .. ... ... .. 10. mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yogase ekake bAda eka anukramase baMdha par3atA hai| 11. mithyAtva arthAt yathArtha samajhameM na aanaa| mithyAtvake kAraNa virati nahIM hotI, viratike abhAvase kaSAya hotA hai, kaSAyase yogakI calAyamAnatA hotI hai, yogako calAyamAnatA 'Asrava' hai, aura usase ulaTA 'saMvara' hai| .. 12. darzanameM bhUla honese jJAnameM bhUla hotI hai| jisa prakArake rasase jJAnameM bhUla hotI hai usI prakArase AtmAkA vIrya sphurita hotA hai, aura tadanusAra vaha paramANu grahaNa karatA hai aura vaisA hI baMdha par3atA hai; aura tadanusAra vipAka udayameM AtA hai| do u~galiyoMko paraspara phaMsAnese aMkur3I par3atI hai, usa aMkur3IrUpa udaya hai aura unako maror3anerUpa bhUla hai; usa bhUlase duHkha hotA hai arthAt vaMdha baMdhatA hai| paraMtu maror3anerUpa bhUla dUra ho jAnese aMkur3I sahajameM hI chUTa jAtI hai| usI taraha darzanakI bhUla dUra ho jAnese karmodaya sahajameM hI vipAka dekara jhar3a jAtA hai aura nayA baMdha nahIM hotaa| : .. 13. darzanameM bhUla hotI hai, usakA udAharaNa-jaise lar3akA bApake jJAnameM aura dUsareke jJAnameM dehakI apekSAse eka hI hai, anya nahIM hai, parantu bApa use apanA lar3akA karake mAnatA hai vahI bhUla hai| vahI darzanameM bhUla hai aura isase yadyapi jJAnameM bheda nahIM hai phira bhI vaha bhUla karatA hai, aura usase uparyuktake anusAra baMdha hotA hai| 14. yadi udayameM Anese pahale rasameM maMdatA kara dI jAye to Atmapradezase karma jhar3akara nirjarA ho jAtI hai, athavA maMda rasase karma udayameM Ate haiN| 15. jJAnI nayI bhUla nahIM karate, isaliye ve abaMdha ho sakate haiN| 16. jJAniyoMne mAnA hai ki yaha deha apanI nahIM hai, yaha rahanevAlI bhI nahIM hai, kabhI na kabhI usakA viyoga honevAlA hI hai| isa bhedavijJAnake kAraNa jJAnI nagArekI AvAjakI taraha ukta tathyako sadA sunate rahate haiM aura ajJAnIke kAna bahare hote haiM isaliye vaha use nahIM suntaa| 17. jJAnI dehako nazvara samajhakara, usakA viyoga honepara kheda nahIM karate / parantu jaise kisIse koI cIja lI ho aura use vApisa denI par3atI hai usI taraha jJAnI dehako ullAsapUrvaka vApasa de dete haiN| arthAt deha-pariNAmI nahIM hote| 18. deha aura AtmAkA bheda karanA 'bhedajJAna' hai / jJAnIkA vaha jApa hai / usa jApase ve deha aura Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 zrImada rAjacandra AtmAko alaga kara sakate haiM / vaha bhedavijJAna honeke liye mahAtmAoMne saba zAstra race haiM / jaise tejAbase. sonA aura rAMgA alaga ho jAte haiM, vaise jJAnIke bhedavijJAnake jAparUpa tejAbase svAbhAvika Atmadravya :agurulaghu svabhAvavAlA hokara prayogI dravyase pRthak hokara svadharma meM A jAtA hai / : .. 19. dUsare udayameM Aye hue karmoMkA AtmA cAhe jisa tarahase samAdhAna kara sakatA hai, parantu vedanIyakarma meM vaisA nahIM ho sakatA; aura usakA AtmapradezoMse vedana karanA hI cAhiye; aura usakA vedana karate hue kaThinAIkA pUrNa anubhava hotA hai / vahA~ yadi bhedajJAna saMpUrNa pragaTa na huA ho to AtmA dehAkArase pariNamana karatA hai, arthAt dehako apanI mAnakara vedana karatA hai, jisase AtmAkI zAMtikA bhaMga hotA hai| aise prasaMgameM jinheM saMpUrNa bhedajJAna huA hai aise jJAniyoMko asAtAvedanIyakA vedana karate hue nirjarA hotI hai, aura vahA~ jJAnokI kasauTI hotI hai / arthAt anya darzanavAle vahA~ usa taraha nahIM Tika sakate, aura jJAno isa taraha mAnakara Tika sakate haiM / 20. pudgaladravyakI sa~bhAla rakhI jAye to bhI vaha kabhI na kabhI naSTa ho jAnevAlA hai; aura jo apanA nahIM hai, vaha apanA honevAlA nahIM hai; isaliye lAcAra hokara dIna bananA kisa kAmakA ? 21. 'jogA payaDipadesA' = yogase prakRti aura pradeza baMdha hotA hai / 22. sthiti tathA anubhAga kaSAyase ba~dhate haiM / 23. AThavidha, sAtavidha, chavidha aura ekavidha isa prakAra baMdha ba~dhA jAtA hai ! 12 morabI, ASAr3ha sudI 15, guru, - 1956 1. jJAnadarzanakA phala yathAkhyAtacAritra, aura usakA phala nirvANa; usakA phala anyAbAdha sukha hai / 13 morabI, ASADha vadI 1, zukra, 1956 1. 'devAgamastotra' mahAtmA samaMtabhadrAcAryaMne ( jisake nAmakA zabdArtha yaha hotA hai ki 'jise kalyANa mAnya hai' ) banAyA hai, aura usapara digambara aura zvetAmbara AcAryoMne TIkA likhI hai / ye mahAtmA digambarAcArya the, phira bhI unakA banAyA huA ukta stotra zvetAmbara AcAryoMko bhI mAnya hai / usa stotrameM prathama zloka nimnalikhita hai " 'devAgamana bhoyAnacAmarAdivibhUtayaH mAyAviSvapi dRzyaMte, nAtastvamasi no mahAn // ' - isa zloka kA bhAvArtha yaha hai ki devAgama (devatAoMkA AnA hotA ho); AkAzagamana (AkAza meM gamana ho sakatA ho), cAmarAdi vibhUti (cAmara Adi vibhUti ho - samavasaraNa hotA ho ityAdi) ye saba... to mAyAviyoMmeM bhI dekhe jAte haiM (mAyAse arthAta yuktise bhI ho sakate hai), isaliye utanese hI Apa hamAre mahattama nahIM haiM / (utane mAtrase kucha tIrthaMkara athavA jineMdradevakA astitva mAnA nahIM jA sakatA / aisI vibhUti Adise hameM kucha matalaba nahIM hai / hamane to usakA tyAga kiyA hai / ) ina AcAryane na jAne guphAmeMse nikalate hue tIrthaMkarako kalAI pakar3akara uparyukta nirapekSatAse vacana kahe hoM, aisA Azaya yahA~ batAyA gayA haiM / 2. Apta athavA paramezvarake lakSaNa kaise hone cAhiye, usake saMbaMdhameM 'tattvArthasUtra' kI TIkA meM (sarvArthasiddhi meM) pahalI gAthA nimnalikhita haiM 'mokSamArgasya netAraM, bhettAraM karmabhUbhRtAm / * jJAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 789 sArabhUta artha :-'mokSamArgasya netAraM' (mokSamArgameM le jAnevAlA netA)--yaha kahanese mokSakA 'astitva', 'mArga', aura 'le jAnevAlA', ye tIna bAteM svIkRta kI haiM / yadi mokSa hai to usakA mArga bhI honA cAhiye aura yadi mArga hai to usakA draSTA bhI honA cAhiye, aura jo draSTA hotA hai vahI mArgameM le jA sakatA hai / mArgameM le jAnekA kAma nirAkAra nahIM kara sakatA, parantu sAkAra kara sakatA hai, arthAt mokSamArgakA upadeza sAkAra upadeSTA arthAt jisane dehasthitise mokSamArgakA anubhava kiyA hai vahI kara sakatA hai / 'bhettAraM karmabhUbhRtAm-(karmarUpa parvatoMkA bhedana karanevAlA) arthAt karmarUpI parvatoMko tor3anese mokSa ho sakatA hai| isaliye jisane dehasthitise karmarUpo parvata tor3e haiM vaha sAkAra upadeSTA hai| vaisA kauna hai ? vartamAna dehameM jo jIvanmukta hai vh| jo karmarUpI parvata tor3akara mukta huA hai, usake liye phira karmakA astitva nahIM rahatA / isaliye jaisA ki bahutase mAnate haiM ki mukta honeke bAda jo deha dhAraNa karatA hai vaha jovanmukta hai, so hameM aisA jIvanmukta nahIM cAhiye / 'jJAtAraM vizvatattvAnAM'-(vizvake tattvoMko jAnanevAlA) yoM kahanese yaha batAyA ki Apta aisA honA cAhiye ki jo samasta vizvakA jJAtA ho / 'vaMde tadguNalabdhaye-(usake guNoMkI prAptike liye use vaMdana karatA hU~), arthAt jo ina guNoMse yukta puruSa ho vahI Apta hai aura vahI vaMdanIya hai| :: 3. mokSapada sabhI caitanyoMke liye sAmAnya honA cAhiye, eka jIvAzrayI nahIM; arthAt yaha caitanyakA sAmAnya dharma hai| eka jIvako ho aura dUsare jIvako na ho, aisA nahIM ho sktaa| . . .... 4. 'bhagavatI ArAdhanA' para zvetAmbara AcAryoMne jo TIkA kI hai vaha bhI usI nAmase prasiddha hai| :: : 5. karaNAnuyoga yA dravyAnuyogameM digambara aura zvetAmvarake bIcameM antara nahIM hai| mAtra bAhya vyavahArameM antara hai| :: .........: ........ 6. karaNAnuyogameM gaNitarUpase siddhAMta ekatrita kiye haiN| unameM antara honA sambhava nahIM hai| 7. karmagrantha mukhyataH karaNAnuyogake antargata hai| 8. 'paramAtmaprakAza' digambara AcAryakA banAyA huA hai / usapara TIkA huI hai| - - 9. nirAkulatA sukha haiN| saMkalpa duHkha hai| .. . 10. kAyakleza tapa karate hue bhI mahAmunimeM nirAkulatA arthAt svasthatA dekhanemeM AtI hai| tAtparya ki jise tapa AdikI AvazyakatA hai, aura isaliye jo tapa Adi kAyakleza karatA hai, phira bhI vaha svAsthyadazAkA anubhava karatA hai; to phira jinheM kAyakleza karanA nahIM rahA aise siddha bhagavAnako nirAkUlatA kyoM nahIM ho sakatI?... ... 11. dehakI apekSA caitanya bilakula spaSTa hai / jaise dehaguNadharma dekhanemeM Ate haiM vaise AtmaguNadharma dekhanemeM AyeM to dehakA rAga naSTa ho jAtA hai / AtmavRtti vizuddha ho jAnese dUsare dravyake saMyogase AtmA deharUpase, vibhAvase pariNamita huA dikhAI detA hai| 12. caitanyakA atyanta sthira honA 'mukti' hai| 13. mithyAtva, avirati, kaSAya aura yoga, inake abhAvameM anukramase yoga sthira hotA hai| - 14. pUrvake abhyAsake kAraNa jo jhoMkA A jAtA hai vaha 'pramAda' hai| 15. yogako AkarSaNa karanevAlA na honese vaha svayaM hI sthira ho jAtA hai| 16. rAga aura dveSa AkarSaNa haiN|| 17. saMkSepameM jJAnIkA yoM kahanA hai ki pudgalase caitanyakA viyoga karAnA hai; arthAt rAgadveSase AkarSaNa dUra karanA hai| 18. jahA~ taka apramatta huA jAye vahA~ taka jAgRta hI rahanA hai|| Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 zrImada rAjacandra 19. jinapUjA Adi apavAda mArga hai / 20. mohanIyakarma manase jItA jAtA hai parantu vedanIyakarma manase nahIM jItA jAtA; tIrthaMkara Adiko bhI usakA vedana karanA par3atA hai, aura dUsaroMke samAna kaThina bhI lagatA hai / parantu usameM (AtmadharmameM) unake upayogakI sthiratA honese, nirjarA hotI hai, aura dUsareko (ajJAnIko) baMdha hotA hai / kSudhA, tRSA yaha mohanIya nahIM parantu vedanIya karma hai / 21. " jo pumAna paradhana harai, so aparAdhI ajJa / je apano dhana vivaharai, so dhanapati dharmajJa // ' zrI. banArasIdAsa AgarAke dazAzrImAlI vaNika the / - zrI banArasIdAsa 22. 'pravacanasAroddhAra' granthake tIsare bhAga meM jinakalpakA varNana kiyA hai| yaha grantha zvetAmbarIya hai / usameM kahA hai ki isa kalpakA sAdhaka nimnalikhita guNavAlA mahAtmA honA cAhiye1. saMhanana, 2. dhIratA, 3: zruta, 4. vorya aura 5. asaMgatA / 23. digambaradRSTimeM yaha dazA sAtaveM guNasthAnakavartIkI hai / digambara- dRSTike anusAra sthavirakalpI aura jinakalpI nagna hote haiM; aura zvetAmbara - dRSTi ke anusAra prathama arthAt sthavira nagna nahIM hote / isa kalpake sAdhakakA zrutajJAna itanA adhika balavAna honA cAhiye ki vRtti zrutajJAnAkAra ho jAnI cAhiye, viSayAkAra vRtti nahIM honI cAhiye / digambara kahate haiM ki nagna sthitivAlekA mokSamArga hai, vAkIkA to unmatta mArga hai / 'Naggo vimokkhamaggo, sesAya ummaggayA savve / ' tathA 'nAgo e. bAdazAhathI Agho' arthAt naMgA vAdazAhase bhI bar3hakara hai, isa kahAvatake anusAra yaha sthiti bAdazAhako bhI pUjya hai / 24. cetanA tIna prakArakI hai :- 1. karmaphalacetanA - ekeMdriya jIva anubhava karate haiM / 2. karmacetanA--vikaleMdriya tathA paMceMdriya anubhava karate haiM / 3. jJAnacetanA - siddhaparyAyavAle anubhava karate haiM / 25. muniyoMkI vRtti alaukika honI cAhiye, usake badale abhI laukika dekhane meM AtI hai / . 14 - 1. paryAyAlocana = eka vastukA dUsarI tarahase vicAra karanA / 2. AtmAkI pratItike liye saMkalanAkA dRSTAMtaH -- chaH iMdriyoMmeM mana adhiSThAtA hai, aura bAkI pA~ca indriyA~ usakI AjJAnusAra calanevAlI haiM, aura unakI saMkalanA karanevAlA bhI eka mana hI hai / yadi mana na hotA to koI kArya nahIM ho sakatA / vastutaH kisI indriyakA kucha bhI vasa nahIM calatA / manakA hI samAdhAna hotA hai; vaha isa taraha ki koI cIja A~khase dekhI, use leneke liye pairoMse calane lage, vahA~ jAkara use hAtha meM liyA aura khAyA ityAdi / una saba kriyAoMkA samAdhAna manane kiyA, phira bhI una sabakA AdhAra AtmApara hai / morabI, ASADha vadI 2, zani, 1956 3. jisa pradezameM vedanA adhika ho vaha usakA mukhyataH vedana karatA hai aura vAkI pradeza gauNatAse usakA vedana karate haiM / 4. jagatameM abhavya jIva anaMta haiN| usase anaMta gune paramANu eka samayameM eka jIva grahaNa karatA hai aura chor3atA hai / 5. dravya, kSetra, kAla aura bhAvase bAhya aura abhyaMtara pariNamana karate hue paramANu jisa kSetrameM vedanArUpase udayameM Ate haiM, vahA~ ikaTThe hokara ve vahA~ usa rUpase pariNamana karate haiM; aura vahA~ jisa prakAra - 1. paraghana = jaDa, parasamaya / apano ghana = apanA dhana, cetana, svasamaya / vivaharai = vyavahAra kare, vibhAga kare, viveka kare / 7 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 791 kA baMdha hotA hai, vaha udayameM AtA hai| paramANu yadi sirameM ikaTThe hoM to vahA~ ve siradardake AkArase pariNamana karate haiM, A~khameM A~khakI vedanAke AkArase pariNamana karate haiN| 6. vahIkA vahI caitanya strImeM strIrUpase aura puruSameM puruSarUpase pariNamana karatA hai; aura bhojana bhI tathAprakArake hI AkArase pariNamana kara puSTi detA hai|'' 7. zarIrameM paramANuse paramANuko lar3ate hue. kisIne nahIM dekhA; paraMtu usakA pariNAmavizeSa jAnanemeM AtA hai / bukhArakI davA bukhArako rokatI hai, ise hama jAna sakate haiM; paraMtu bhItara kyA kriyA huI, use nahIM jAna skte| isa dRSTAMtase. karmabaMdha hotA huA dekhanemeM nahIM AtA, paraMtu usakA vipAka dekhanemeM AtA hai| 8. anAgAra = jise vratameM apavAda nhiiN| .. 9. aNagAra = ghara rhit| ... 10. samiti = samyak prakArase jisakI maryAdA hai usa maryAdAsahita, yathAsthitarUpase pravRtti karanekA jJAniyoMne jo mArga kahA hai usa mArgake anusAra mApasahita pravRtti karanA / :... 11. sattAgata = upazama / 12. zramaNa bhagavAna = sAdhu bhagavAna athavA muni bhagavAna / 13. apekSA = jarUrata, icchA / / 14. sApekSa - dUsare kAraNako, hetukI jarUratako icchA krnaa| .... 15. sApekSatva athavA apekSAse = eka dUsareko lekara / moravI, ASADha vadI 3, ravi, 1956 1. anupapanna = asaMbhavita; siddha hone yogya nhiiN| rAtameM zrAvakAzrayI, parastrItyAga tathA anya aNuvratoMke vissymeN|| 1. jaba taka mRSA aura parastrIkA tyAga na kiyA jAye, taba taka saba kriyAe~ niSphala haiM; taba taka AtmAmeM chalakapaTa honese dharma pariNamita nahIM hotaa| ... 2..dharma pAnekI yaha prathama bhUmikA hai| .. 3. jaba taka mRSAtyAga aura parastrItyAgarUpa guNa na hoM taba taka vakA aura zrotA nahIM ho skte| 4. mRSA dUra ho jAnese bahutasI asatya pravRtti kama hokara nivRttikA prasaMga AtA hai| sahaja bAtacIta karate hue bhI vicAra karanA par3atA hai| 5. mRSA bolanese hI lAbha hotA hai, aisA koI niyama nahIM hai / yadi aisA hotA ho to saca bolanevAloMkI apekSA jagatameM jo asatya bolanevAle bahuta hote haiM, unheM adhika lAbha honA cAhiye, paraMtu vaisA kucha dekhane meM nahIM AtA; tathA asatya bolanese lAbha hotA ho to karma ekadama radda ho jAyeMge aura zAstra bhI jhUThe siddha hoNge| 6. satyakI hI jaya hai / pahale muzkilI mahasUsa hotI hai, paraMtu pIchese satyakA prabhAva hotA hai aura usakA asara dUsare manuSya tathA saMbaMdha AnevAloMpara hotA hai| 7. satyase manuSyakA AtmA sphaTika jaisA mAlUma hotA hai| Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 zrImada rAjacandra morabI, ASADha vadI 4, soma, 1956 .17 1. digamvarasaMpradAya yaha kahatA hai ki AtmAmeM 'kevalajJAna' zaktirUpase rahatA hai / 2. zvetAmbarasaMpradAya AtmAmeM kevalajJAnako sattArUpase mAnatA hai / 3. 'zakti' zabdakA artha 'sattA' se adhika gauNa hotA hai / 4. zaktirUpase hai arthAt AvaraNase rukA huA nahIM hai, jyoM jyoM zakti bar3hatI jAtI hai arthAt usa para jyoM jyoM prayoga hotA jAtA hai, tyoM tyoM jJAna vizuddha hokara kevalajJAna pragaTa hotA hai / 5. sattAmeM arthAt AvaraNameM rahA huA hai, aisA kahA jAtA hai / 6. sattAmeM karma prakRti ho vaha udaya meM Aye vaha zaktirUpase nahIM kahA jAtA / 7. sattAmeM kevalajJAna ho aura AvaraNameM na ho, yaha nahIM ho sakatA / 'bhagavatI ArAdhanA' dekhiyegA / jANIva 8. kAMti, dIpti, zarIrakA mur3anA, bhojanakA pacanA, raktakA phiranA, Uparake pradezoMkA nIce AnA, nIceke pradezoMkA Upara jAnA (vizeSa kAraNase samudghAta Adi), lalAI, bukhAra AnA, ye saba taijas paramANukI kriyAe~ haiM / tathA sAmAnyataH AtmAke pradeza U~ce nIce huA karate haiM arthAt kaMpAyamAna rahate haiM, yaha bhI taijasa paramANuse hotA hai / 9. kArmaNazarIra usI sthalameM AtmapradezoMko apanA AvaraNakA svabhAva batAtA hai / 10. AtmAke ATha rucaka pradeza apanA sthAna nahIM badalate / sAmAnyataH sthUla nayase ye ATha pradeza nAbhike kahe jAte haiM, sUkSmarUpase vahA~ asaMkhyAta pradeza kahe jAte haiM / 11. eka paramANu ekapradezI hote hue bhI cha: dizAoM ko sparza karatA hai / cAra dizAe~ tathA eka Urdhva aura eka adhaH yaha saba milAkara chaH dizAe~ hotI haiM / 12. niyANaM arthAt nidAna / 13. ATha karma sabhI vedanIya haiM, kyoMki sabakA vedana kiyA jAtA hai; paraMtu unakA vedana lokaprasiddha nahIM hone se lokaprasiddha vedanIyakarma alaga mAnA hai / 14. kArmaNa, taijasa, AhAraka, vaikriya aura audArika ina pA~ca zarIroMke paramANu ekase arthAt samAna haiM; paraMtu ve AtmAke prayoga ke anusAra pariNamana karate haiM / , 15. mastiSkakI amuka amuka naseM dabAnese krodha, hAsya, unmattatA utpanna hote haiN| zarIra meM mukhya... mukhya sthala jIbha, nAsikA ityAdi pragaTa dikhAyI dete haiM isaliye mAnate haiM; paraMtu aise sUkSma sthAna pragaTa dikhAyI nahIM dete; ataH nahIM mAnate; paraMtu ve haiM jarUra / 16. vedanIyakarma nirjarArUpa hai, paraMtu davA ityAdi usameMse hissA le letI hai / . 17. jJAnIne aisA kahA hai ki AhAra lete hue bhI duHkha hotA ho aura chor3ate hue bhI duHkha hotA .. ho, to vahA~ saMlekhanA kareM / usameM bhI apavAda hotA hai / jJAnIne kucha AtmaghAta karanekA nahIM kahA hai / 18. jJAnIne anaMta auSadhiyA~ anaMta guNoMse saMyukta dekhI haiM, paraMtu koI aisI auSadhi dekhanemeM nahIM AyI ki jo mauta ko dUra kara sake ! vaidya aura auSadhi ye nimittarUpa haiM / 19. buddhadevako roga, daridratA, vRddhAvasthA aura mauta, ina cAra bAtoMse vairAgya utpanna huA thA / 18 moravI, ASADha vadI 5, maMgala, 1956 1. cakravartIko upadeza kiyA jAye to vaha ghar3I bharameM rAjyakA tyAga kara detA hai paraMtu bhikSuko anaMta tRSNA honese usa prakArakA upadeza use asara nahIM karatA / Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra-2 793 . . . . 2. yadi eka bAra AtmAmeM aMtarvRttikA sparza ho jAye, to use ardhapudgalaparAvartana saMsAra hI rahatA hai yoM tIrthakara Adine kahA hai| aMtavRtti jJAnase hotI hai / aMtarvRtti honekA AbhAsa svataH (svabhAvase ho) AtmAmeM hotA hai; aura vaisA honekI pratIti bhI svAbhAvika hotI hai| arthAt AtmA 'tharamAmITara' ke samAna hai| bukhAra honekI aura utaraneko pratIti 'tharamAmITara' karAtA hai / yadyapi 'tharamAmITara bukhArako AkRti nahIM batAtA, phira bhI usase pratIti hotI hai| usI taraha aMtavRtti honekI AkRti mAlUma nahIM hotI phira bhI aMtavRtti huI hai aisI AtmAko pratIti hotI hai| auSadha bukhArako kisa taraha dUra karatA hai vaha kucha nahIM batAtA, phira bhI auSadhase bukhAra calA jAtA hai, aiso pratIti hotI hai isI taraha aMtarvRtti honekI pratIti apaneApa hI ho jAtI hai| yaha pratIti 'pariNAmapratIti' hai| 3. vedanIyakarma / 4. nirjarAkA asaMkhyAtagunA uttarottara krama hai / jise samyagdarzana prApta nahIM huA aise mithyAdRSTi jIvakI apekSA samyagdRSTi asaMkhyAtagunI nirjarA karatA hai.|2 / 5. tIrthaMkara Adiko gRhasthAzramameM rahate hue bhI gADha athavA avagADha samyaktva hotA hai| 6. 'gADha' athavA 'avagADha' eka hI kahA jAtA hai / . . . . . ........ . . : 7. kevalIko 'paramAvagADha samyaktva' hotA hai| .. ........ ... . . 8. cauthe guNasthAnakameM 'gADha' athavA 'avagADha' samyaktva hotA hai / .. . . . : .. ..9. kSAyika samyaktva athavA gADha-avagADha samyaktva ekasA hai| ... ... .. 10. deva, guru, tattva athavA dharma athavA paramArthakI parIkSA karaneke tIna prakAra haiM--(1) kaSa, (2) cheda aura (3) tApaM / isa taraha tIna prakArase kasauTI hotI hai| ise sonekI kasauTIke dRSTAntase smjheN| (dharmabiMdu granthameM hai / ) pahale aura dUsare prakArase kisImeM milanatA A sake, parantu tApakI vizuddha kasauTose zuddha mAlUma ho to vaha deva, guru aura dharma sacce mAne jaayeN| 11. ziSyako jo kamiyA~ hotI haiM, ve jisa upadezakake dhyAnameM nahIM AtI use upadeza-kartA na samajheM / AcArya aise hone cAhiye ki ziSyakA alpa doSa bhI jAna sakeM aura usakA yathAsamaya bodha bhI de skeN| / 12. samyagdaSTi gRhastha aise hone cAhiye ki jinakI pratIti zatru bhI kareM, aisA jJAniyoMne kahA hai| tAtparya ki aise niSkalaMka dharma pAlanevAle hone cAhiye / .... . .. 19. . . . ... rAtama 1. avadhijJAna aura manaHparyAyajJAnameM aMtara / 3. . . :2. paramAvadhijJAna manaHparyAyajJAnase bhI bar3ha jAtA hai, aura vaha eka apavAdarUpa hai| 1. zrotAko noMgha-vedanIyakarmakI udayamAna prakRtimeM AtmA harpa dhAraNa karatA hai, to kaise bhAvameM AtmAke bhAvita rahanese vaisA hotA hai isa viSayameM zrImadne svAtmAzrayI vicAra karanA kahA hai| 2. isa taraha asaMkhyAtagunI nirjarAkA vardhamAna krama caudahaveM guNasthAnaka taka zrImadne vatAyA hai, aura svAmIkArtikakI sAkha dI hai| 3. zrImadane batAyA ki avadhijJAna aura manaHparyAyajJAnake saMbaMdhameM jo kayana naMdIsUmameM hai usase mila AzayavAlA kathana bhagavatI ArAdhanAmeM hai / avadhijJAnake Tukar3e ho sakate haiM; hIyamAna ityAdi cadhi guNasthAnakameM bhI ho sakate haiN| syUla hai, arthAt manake sthUla paryAya jAna sakatA hai; aura dUsarA manaHparyAyavAna svataMtra hai; sAsa manake paryAyasaMbaMdhI zaktivizeSako lekara eka alaga tahasIlako taraha hai, vaha akhaMDa hai; vapramattako hI ho sakatA hai, ityAdi mukhya mulya aMtara kaha batAye / Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 zrImada rAjacandra . . . . . . . . . 20 . . morabI, ASADha vadI 7, budha, 1956 . 1. ArAdhanA honeke liye sArA zrutajJAna hai, aura usa ArAdhanAkA varNana karaneke liye zrutakevalI bhI azakta hai| . .. .. .... .. .. . . 2. jJAna, labdhi, dhyAna aura samasta ArAdhanAkA prakAra bhI aisA hI hai / - 3. guNakI atizayatA hI pUjya hai, aura usake adhIna labdhi, siddhi ityAdi haiM, aura cAritra svaccha karanA yaha usakI vidhi hai| 4. dazavaikAlikakI pahalI gAthA 'dhammo maMgala mukkidvaM, ahiMsA saMjamo tvo| ... devA. vi taM namasaMti, jassa dhamme sayA mnno|| isameM sArI vidhi samA jAtI hai| paraMtu amuka vidhi aise kahanemeM nahIM AyI, isase yoM samajhameM AtA hai ki spaSTatAse vidhi nahIM btaayii| 5. (AtmAke) guNAtizayameM hI camatkAra hai| 6. sarvotkRSTa zAMta svabhAva karanese paraspara vairavAle prANI apanA vairabhAva chor3akara zAMta ho jAte haiM, aisA zrI tIrthaMkarakA atizaya hai| 7. jo kucha siddhi, labdhi ityAdi haiM ve AtmAke jAgRtabhAvameM arthAt AtmAke apramatta svabhAvameM haiM / ve saba zaktiyA~ AtmAke adhIna haiN| AtmAke vinA kucha nahIM hai / ina sabakA mUla samyakjJAna, darzana aura cAritra hai| 8. atyanta lezyAzuddhi honeke kAraNa paramANu bhI zuddha hote haiM, ise sAttvika vRkSake nIce baiThanese pratIta honevAle asarake dRSTAntase smjhe| .. 9. labdhi, siddhi saccI haiM, aura ve nirapekSa mahAtmAko prApta hotI hai; jogI, vairAgI aise mithyAtvIko prApta nahIM hotii| usameM bhI anaMta prakAra honese sahaja apavAda hai| aisI zaktivAle mahAtmA prakAzameM nahIM Ate, aura zakti batAte bhI nahIM / jo kahatA hai usake pAsa vaisA nahIM hotaa| 10. labdhi kSobhakArI aura cAritrako zithila karanevAlI hai| labdhi Adi mArgase patita honeke kAraNa haiN| isaliye jJAno unakA tiraskAra karate haiN| jJAnIko jahA~ labdhi, siddhi Adise patita honekA sambhava hotA hai vahA~ ve apanese vizeSa jJAnIkA Azraya khojate haiN| 11. AtmAkI yogyatAke binA yaha zakti nahIM AtI / AtmA apanA adhikAra bar3hAye to vaha AtI hai| 12. dehakA chUTanA paryAyakA chUTanA hai; parantu AtmA AtmAkArase akhaMDa avasthita rahatA hai, usakA apanA kucha nahIM jaataa| jo jAtA hai vaha apanA nahIM, aisA pratyakSajJAna jaba taka nahIM hotA taba taka mRtyukA bhaya lagatA hai| ... . 13. . 2"guru gaNadhara. guNadhara adhika (sakala) pracura paraMpara aur| ___ vratatapadhara, tanu naganatara, vaMdau vRSa siramaura // " -svAmI kArtikeyAnuprekSA TIkA, dohA 3 1. bhAvArtha-dharma, ahiMsA, saMyama aura tapa hI utkRSTa maMgala hai| jisakA dharmameM niraMtara mana hai, use deva bhI namaskAra karate haiN| 2. arthake liye dekheM AMka 901 / Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra - 2 = 3 gaNadhara = gaNa-samudAyakA dhAraka; guNadhara guNakA dhAraka; pracura = bahuta; vRSa dharma; siramaura : sirakA mukuTa | - 795 14. avagADha = majabUta / paramAvagAr3ha = utkRSTarUpa se majabUta / avagAha = eka paramANu pradeza . rokanA, vyApta honA / zrAvaka = jJAnIke vacanakA zrotA, jJAnIkA vacana sunanevAlA / darzanaM jJAnake binA, kriyA karate hue bhI, zrutajJAna par3hate hue bhI zrAvaka yA sAdhu nahIM ho sakatA / audayika bhAvase vaha zrAvaka, sAdhu kahA jAtA hai; pAriNAmika bhAvase nahIM kahA jAtA / sthavira = sthira, dRDha | 15. sthavirakalpa = jo sAdhu vRddha ho gaye haiM unake liye, zAstramaryAdAse vartana karanekA, calanekA ' jJAniyoM dvArA mukarrara kiyA huA, bA~dhA huA, nizcita kiyA huA mArga yA niyama | 16. jinakalpa = ekAkI vicaranevAle sAdhuoMke liye nizcita kiyA huA arthAt bA~dhA huA, * mukarrara kiyA huA jinamArga yA niyama / 21 moravI, ASAr3ha vadI 8, guru, 1956 1. saba dharmokI apekSA jainadharma utkRSTa dayApraNIta hai / dayAkA sthApana jaisA usameM kiyA gayA hai. vaisA dUsare kisImeM nahIM hai / 'mAra' isa zabdako hI mAra DAlanekI dRr3ha chApa tIrthaMkaroMne AtmAmeM mArI hai | isa jagahameM upadezake vacana bhI AtmAmeM sarvotkRSTa asara karate haiM / zrI jinendrakI chAtI meM jIvahasAke paramANu hI nahIM hoMge aisA ahiMsAdharma zrI jinendrakA hai / jisameM dayA nahIM hotI vaha jineMdra nahIM hotA / jainake hAthase khUna honekI ghaTanAe~ pramANameM alpa hogI / jo jaina hotA hai vaha asatya nahIM bolatA | 2. jainadharmake sivAya dUsare dharmokI tulanA meM ahiMsA meM bauddhadharma bhI bar3ha jAtA hai / brAhmaNoMkI yajJa Adi hiMsaka kriyAoM kA nAza bhI zrI jinendra aura buddhane kiyA hai, jo abhI taka kAyama hai / 3. zrI jinendra tathA buddhane, yajJa Adi hiMsaka dharmavAle honese brAhmaNoM ko sakhta zabdoM kA prayoga karake dhikkArA hai, vaha yathArtha hai / 4. brAhmaNoMne svArthabuddhise ye hiMsaka kriyAe~ dAkhila kI haiM / zrI jinendra tathA buddhane svayaM vaibhavakA tyAga kiyA thA, isaliye unhoMne niHsvArthavuddhise dayAdharmakA upadeza karake hiMsaka kriyAoMkA viccheda kiyA / jagatake sukhameM unakI spRhA na thI / 5. hindustAnake loga eka bAra eka vidyAkA abhyAsa isa taraha chor3a dete haiM ki use phirase grahaNa karate hue unheM kaMTAlA AtA hai / yuropiyana prajAmeM isase ulaTA hai, ve ekadama use chor3a nahIM dete, parantu cAlU hI rakhate haiM / pravRttike kAraNa kama-jyAdA abhyAsa ho sake, yaha bAta alaga hai / 22 rAta meM 1. vedanIyakarmakI jaghanya sthiti bAraha muhUrtakI hai; usase kama sthitikA baMdha bhI kapAya ke vinA eka samayakA hotA hai, dUsare samayameM vedana hotA hai aura tIsare samayameM nirjarA hotI hai / 2. IryApathikI kriyA = calanekI kriyA / 3. eka samaya meM sAta athavA ATha prakRtiyoMkA baMdha hotA hai / pratyeka prakRti usakA baTavArA kisa taraha karatI hai isa sambandhameM bhojana tathA vipakA dRSTAMta :-- jaise bhojana eka jagaha liyA jAtA hai paraMtu usakA rasa pratyeka indriyako pahu~catA hai, aura pratyeka indriya hI apanI apanI zaktike anusAra grahaNa kara Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 zrImad rAjacandra usa rUpase pariNamana karatI hai, usameM aMtara nahIM aataa| usI taraha viSa liyA jAye; athavA sarpa kATa le to vaha kriyA to eka hI jagaha hotI hai; parantu usakA asara viSarUpase pratyeka iMdriyako bhinna bhinna prakArase sAre zarIrameM hotA hai / isI taraha karma bA~dhate samaya mukhya upayoga eka prakRtikA hotA hai, parantu usakA asara arthAt baTavArA dUsarI saba prakRtiyoMke pArasparika sambandhako lekara milatA hai| jaisA rasa vaisA hI usakA grahaNa hotA hai / jisa bhAgameM sarpadaMza hotA hai usa bhAgako yadi kATa diyA jAye to viSa nahIM car3hatA; usI taraha yadi prakRtikA kSaya kiyA jAye to baMdha honese ruka jAtA hai, aura usaM kAraNa dUsarI prakRtiyoMmeM baTavArA honese ruka AtA hai / jaise. dUsare prayogase car3hA huA viSa vApasa utara jAtA hai, vaise prakRtikA rasa maMda kara DAlA jAye to usakA bala kama hotA hai| eka prakRti baMdha karatI hai to dUsarI prakRtiyA~ usameMse bhAga letI hai, aisA unakA svabhAva hai| . 4. mUla karmaprakRtikA kSaya na huA ho taba taka uttara karmaprakRtikA baMdha viccheda ho gayA ho to bhI usakA baMdha mUla prakRtimeM rahe hue rasake kAraNa ho sakatA hai, yaha Azcarya jaisA hai| jaise darzanAvaraNIyameM nidrA-nidrA Adi / 5 anaMtAnubaMdhI karmaprakRtikI sthiti cAlIsa koDAkor3IkI, aura mohanIya (darzana mohanIya) kI sattara koDAkor3IkI hai| 23 - moravI, ASADha vadI 9, zukra, 1956 ____1. AyukA baMdha eka AnevAle. bhavakA AtmA kara sakatA hai, usase adhika bhavoMkA baMdha nahIM kara sktaa| 2. karmagranthake baMdhacakrameM jo ATha karmaprakRtiyA~ batAyI haiM, unako uttaraprakRtiyA~ eka jIvaAzrayI apavAdake sAtha baMdha udaya AdimeM haiM; parantu usameM Ayu apavAdarUpa hai| vaha isa taraha ki mithyAtvaguNasthAnakavartI jIvako baMdhameM cAra AyukI prakRtikA (apavAda) batAyA hai| usameM aisA nahIM samajhanA ki jIva cAlU paryAyameM cAroM gatiyoMkI AyukA baMdha karatA hai; paraMtu AyukA baMdha karaneke liye vartamAna paryAyameM isa guNasthAnakavartI jIvake liye cAroM gatiyA~ khulI haiN| una cAroMmeMse eka eka gatikA baMdha kara sakatA hai| usI taraha jisa paryAyameM jIva ho use usa AyukA udaya hotA hai| tAtparya ki cAra gatiyoMmeMse vartamAna eka gatikA udaya ho sakatA hai; aura udoraNA bhI usIkI ho sakatI hai| 3. bar3ese bar3A sthitibaMdha sattara kor3Akor3IkA hai / usameM asaMkhyAta bhava hote haiM / phira vaisekA vaisA krama kramase baMdha hotA jAtA hai| aise anaMta baMdhakI apekSAse anaMta bhava kahe jAte haiM; paraMtu pUrvoktake anusAra hI bhavakA baMdha hotA hai| ___ morabI, ASAr3ha vadI 10, zani, 1956 . 1. viziSTa-mukhyataH-mukhyatAvAcaka zabda hai| / . 2..jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura aMtarAya ye tIna prakRtiyA~ upazamabhAvameM ho hI nahIM sakatI, kSayopazamabhAvameM hI hotI haiN| ye prakRtiyA~ yadi upazamabhAvameM hoM to AtmA jaDavat ho jAtA hai aura kriyA bhI nahIM kara sakatA; athavA to usase pravartana bhI nahI ho sakatA / jJAnakA kAma jAnanA hai, darzanakA kAma dekhanA hai, aura vIryakA kAma pravartana karanA hai / vIrya do prakArase pravartana kara sakatA hai-(1) abhisaMdhi, (2) anabhisaMdhi / abhisaMdhi = AtmAkI preraNAse vIryakA pravartana honaa| anabhisaMdhi = kaSAyase vIryakA pravartana honaa| jJAnadarzanameM bhala nahIM hotii| parantu udayabhAvameM rahe hue darzanamohake kAraNa bhUla Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra - 2 797 honese arthAt kuchakA kucha jAnane se vIryakI pravRtti viparItarUpase hotI hai, yadi samyakrUpase ho to siddhaparyAya prApta ho jAtA hai / AtmA kabhI bhI kriyAke binA nahIM ho sakatA / jaba taka yoga hai taba taka jo kriyA karatA hai, vaha apanI vIryazaktise karatA hai / vaha kriyA dekhanemeM nahIM AtI; parantu pariNAmase jAnanemeM AtI hai| khAI huI khurAka nidrAmeM paca jAtI hai, yoM sabere uThanepara mAlUma hotA hai| nidrA acchI AyI thI ityAdi kahate haiM, yaha bhI huI kriyA ke samajha meM Anese kahA jAtA hai / yadi cAlIsa barasa kI umara meM aMka ginanA Aye to isase kyA yaha kahA jA sakegA ki aka pahale nahIM the ? bilakula nhiiN| svayaMko usakA jJAna nahIM thA isaliye aisA kahatA hai / isI taraha jJAna-darzanake bAremeM samajhanA hai / AtmAke jJAna, darzana aura vIrya thoDebahuta bhI khule rahane se AtmA kriyAmeM pravRtti kara sakatA hai| vIryaM sadA calAcala rahA karatA hai / karmagrantha par3hanese vizeSa spaSTa hogA / itane spaSTIkaraNa se bahuta lAbha hogA | 3. pAriNAmika bhAvase sadA jIvatva hai, arthAt jIva jIvarUpase pariNamana karatA hai, aura siddhatva kSAyika-bhAvase hotA hai, kyoMki prakRtiyoMkA kSaya karanese siddhaparyAya milatA hai 4. mohanIyakarma audayika bhAvase hotA hai / 5. vaNika vikala arthAt mAtrA, zirorekhA Adike binA akSara likhate haiM, parantu aMka vikala nahIM likhate, unheM to bahuta spaSTatAse likhate haiM / usI taraha kathAnuyogameM jJAniyoMne zAyada vikala likhA ho to bhale; parantu karmaprakRtimeM to nizcita aMka likhe haiM / usameM jarA bhI pharka nahIM Ane diyA / b 25 morabI, ASAr3ha, vadI 11, ravi, 1956 1. jJAna dhAgA piroyI huI sUIke samAna hai, aisA uttarAdhyayana sUtra meM kahA hai / dhAgevAlI sUI khoyI nahIM jAtI / usI taraha jJAna honese saMsAra meM gumarAha nahIM huA jAtA / . 26 moravI, ASADha vadI 12, soma, 1956 1. pratihAra = tIrthaMkarakA dharmarAjyatva batAnevAlA / pratihAra = daravAna / 2. sthUla, alpasthUla, usase bhI sthUla; dUra, dUrase dUra, usase bhI dUra; aisA mAlUma hotA hai; aura isa AdhArase sUkSma, sUkSma se sUkSma AdikA jJAna kisIko bhI honA siddha ho sakatA hai / 3. nagna - Atmamagna / 1 4. upahata = mArA gayA / anupahata = nahIM mArA gayA / upaSTaMbhajanya = AdhArabhUta / abhidheya = jo vastudharmaM kahA jA sake / pAThAMtara = eka pAThakI jagaha dUsarA pATha / arthAtara = kahanekA hetu badala jAnA / viSama = jo yathAyogya na ho, aMtaravAlA, kama-jyAdA / Atmadravya sAmAnya vizeSa ubhayAtmaka sattAvAlA hai / sAmAnya cetanasattA darzana hai / savizeSa cetanasattA jJAna hai / 5. sattA samudbhUta= samyak prakArase sattAkA udayabhUta honA, prakAzita honA, sphurita honA, jJAta honA / 6. darzana = jagatake kisI bhI padArthakA bhedarUpa rasagaMdharahita nirAkAra prativivita honA, usakA astitva bhAsyamAna honA; nirvikalparUpase kucha haiM, isa taraha ArasIkI jhalakakI bhAMti sAmaneke padArthakA bhAsa honA, yaha darzana hai| vikalpa ho vahA~ 'jJAna' hotA hai / 7. darzanAvaraNIya karmake AvaraNake kAraNa darzana avagADhatAse AvRta honese cetanameM mUDhatA ho gayI aura vahAMse zUnyavAda zurU huA / Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 8. jahA~ darzana ruka jAtA hai vahA~ jJAna bhI ruka jAtA haiM / 9. darzana aura jJAnakA baTavArA kiyA gayA hai / jJAna-darzana ke kucha Tukar3e hokara ve alaga alaga nahIM ho sakate / ye Atma ke guNa haiM / jisa taraha rupaye meM do aThannI hotI haiM usI taraha ATha AnA darzana aura ATha AnA jJAna hai / 798 10. tIrthaMkarako eka hI samaya meM darzana aura jJAna donoM sAtha hote haiM, isa taraha do upayoga digambaramatake anusAra haiM, zvetAmbara - mata ke anusAra nahIM / bArahaveM guNasthAnakameM jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura aMtarAya ina tIna prakRtiyoMkA kSaya eka sAtha hotA hai, aura utpanna honevAlI labdhi bhI eka sAtha hotI hai / yadi eka samaya meM na hote hoM to eka dUsarI prakRtiko rukanA cAhiye / zvetAmbara kahate haiM ki jJAna sattAmeM rahanA cAhiye, kyoMki eka samayameM do upayoga nahIM hote; parantu digambaroMkI usase bhinna mAnyatA hai / 11. zUnyavAda = kucha bhI nahIM aisA mAnanevAlA; yaha bauddhadharmakA eka bheda hai / Ayatana = kisI bhI padArthakA sthala, pAtra / kUTastha = acala, jo dUra na ho sake / taTastha = kinAre para; usa sthalame / madhyastha = bIca meM | 27 morabI, ASADha vadI 13, maMgala, 1956 1. cayopacaya = jAnA-jAnA, parantu prasaMgavazAt AnA-jAnA, gamanAgamana / manuSyake jAne Aneko lAgU nahIM hotA / zvAsocchvAsa ityAdi sUkSma kriyAko lAgU hotA hai / cayavicaya = jAnA AnA / 2. AtmAkA jJAna jaba citA meM ruka jAtA hai taba naye paramANu grahaNa nahIM ho sakate; aura jo hote haiM, ve cale jAte haiM, isase zarIrakA vaz2ana ghaTa jAtA hai / tAjA 3. zrI AcArAMgasUtrake pahale zastraparijJA adhyayanameM aura zrI SaDdarzanasamuccaya meM manuSya aura vanaspatike dharmakI tulanA kara vanaspatimeM AtmAkA astitva siddha kara batAyA hai, vaha isa taraha ki donoM utpanna hote haiM, bar3hate haiM, AhAra lete haiM, paramANu lete haiM, chor3ate haiM, marate haiM ityAdi / 28 morabI, zrAvaNa sudI 3, ravi, 1956 1. sAdhu = sAmAnyataH gRhavAsakA tyAgI, mUlaguNoM kA dhAraka / yati = vyAnameM sthira hokara zreNi zurU karanevAlA | muni = jise avadhi, manaHparyAyajJAna ho tathA kevalajJAna ho / RSi = bahuta RddhidhArI / RSike cAra bheda - (1) rAja0, (2) brahma0, (3) deva0 (4) parama0 rAjarSi = RddhivAlA, brahmarSi = akSINa mahAna RddhivAlA, devarSi = AkAzagAmI munideva, paramarSi = kevalajJAnI / 29 zrAvaNa sudI 10, soma, 1956 1. abhavya jIva arthAt jo jIva utkaTa rasase pariNamana kare aura usase karma bA~dhA kare, aura isa kAraNa usakA mokSaM na hoM / bhavya arthAt jisa jIvakA vIryaM zAMtarasase pariNamana kare aura usase nayA karmabaMdha na honese mokSa ho / jisa jIvakI vRtti utkaTa rasase pariNamana karatI ho usakA vIryaM usake anusAra pariNamana karatA hai; isaliye jJAnIke jJAnameM abhavya pratIta hue / AtmAkI paramazAMta dazAse 'mokSa' aura utkaTa dazAse 'amokSa' / jJAnIne dravyake svabhAvakI apekSAse bhavya, abhavya kahe haiM / jIvakA vIrya utkaTa rasase pariNamana karanese siddhaparyAya prApta nahIM ho sakatA, aisA jJAnIne kahA hai / bhajanA = = aMzase; ho yA na ho | vaMcaka = ( mana, vacana aura kAyAse) ThaganevAlA / Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkhyAnasAra - 2. 799 moravI, zrAvaNa vadI 8, zani, 1956 30 kammadavve hi saMmaM saMjogo hoI jo u jIvassa / so baMdho nAyavvo tassa viogo bhave mukkho // artha-karmadravya arthAta pudgaladravyake sAtha jIvakA jo saMbaMdha honA hai vaha baMdha hai, usakA viyoga honA mokSa hai / saMmaM acchI tarahase saMbaMdha honA, yathArthatAse saMbaMdha honA; jaise-taise kalpanA karake saMbaMdha hone kA mAna lenA so nahIM / 2. pradeza aura prakRtibaMdha mana-vacana-kAyAke yogase hotA hai / sthiti aura anubhAgabaMdha kaSAyase hotA hai / 3. vipAka arthAt anubhAga dvArA phalaparipakvatA honA / saba karmo kA mUla anubhAga hai, usameM jaisA tIvra, tIvratara, maMda, maMdatara rasa par3A hai vaisA udaya meM AtA hai / usameM aMtara yA bhUla nahIM hotI / kulhiyA - meM paisA, rupayA, muhara Adi rakhanekA dRSTAMta - jaise kisI kulhiyA meM bahuta samaya pahale paisA, rupayA, aura muhara DAla rakhe hoM; unheM jisa samaya nikAleM to ve usI jagaha usI dhAturUpase nikalate haiM, usameM jagahameM aura unakI sthitimeM parivartana nahIM hotA arthAt paisA rupayA nahIM ho jAtA, aura rupayA paisA nahIM ho jAtA; usI taraha bA~dhA huA karma dravya, kSetra, kAla aura bhAvake anusAra udayameM AtA hai / 4. AtmAke astitvameM jise zaMkA hotI hai use ' cArvAka' kahA jAtA hai / 5. terahaveM guNasthAnakameM tIrthaMkara Adiko eka samayakA baMdha hotA hai / mukhyataH kadAcit gyArahaveM guNasthAnakameM akaSAyIko bhI eka samayakA baMdha ho sakatA hai / : 6. pavana pAnIkI nirmalatAkA: bhaMga nahIM kara sakatA; parantu use calAyamAna kara sakatA hai / usI taraha AtmAke jJAnameM kucha nirmalatA kama nahIM hotI, parantu yogako calAyamAnatA hai, isaliye rasake binA eka samayakA baMdha kahA hai / 7.. . yadyapi kaSAyakA rasa puNya tathA pAparUpa hai to bhI usakA svabhAva kar3avA hai / 8. puNya bhI khArApanameMse hotA hai / puNyakA cauThANiyA rasa nahIM hai, kyoMki ekAMta sAtAkA udaya nahIM hai / kaSAyake do bheda - ( 1 ) prazastarAga aura (2) aprazastarAga / kaSAyake binA baMdha nahIM hotA / 9. ArtadhyAnakA samAveza mukhyataH kaSAyameM ho sakatA hai, pramAdakA cAritramohameM aura yogakA nAmakarmameM samAveza ho sakatA hai / 10. zravaNa pavanakI laharake samAna hai / vaha AtA hai aura calA jAtA hai / 11. manana karanese chApa par3atI hai, aura nididhyAsana karane se grahaNa hotA hai / 12. adhika zravaNa karane se mananazakti maMda hotI huI dekhanemeM AtI hai / 13. prAkRtajanya arthAt laukika vAkya, jJAnIkA vAkya nahIM / 14. AtmA pratyeka samaya upayogasahita honepara bho avakAzakI kamI athavA kAmake vojhake kAraNa use AtmAsaMbaMdhI vicAra karanekA samaya nahIM mila sakatA yoM kahanA prAkRtajanya 'laukika' vacana haiN| yadi khAne, pIne, sone ityAdikA samaya milA aura kAma kiyA vaha bhI AtmA ke upayogake binA nahIM huA; to phira khAsa jisa sukhakI AvazyakatA hai, aura jo manuSya janmakA kartavya hai usake liye samaya nahIM milA, isa vacanako jJAnI kabhI bhI saccA nahIM mAna skte| isakA artha itanA hI hai ki dUsare iMdriya Adi sukhake kAma to jarUrI lage haiM. aura usake binA duHkhI honeke urako kalpanA hai / Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 zrImada rAjacandra . Atmika sukhake vicArakA kAma kiye binA anaMtakAla duHkha bhoganA par3egA aura anaMta saMsArabhramaNa karanA par3egA, yaha bAta jarUrI nahIM lgtii| matalaba yaha ki isa caitanyane kRtrima mAna rakhA hai, saccA nahIM maanaa| . 15. samyagdRSTi puruSa, anivArya udayake kAraNa lokavyavahAra nirdoSatA evaM lajjAzIlatAse karate haiN| pravRtti karanI cAhiye, usase zubhAzubha jaisA honA hogA, vaisA hogA aisI dRr3ha mAnyatAke sAtha ve Upara-Uparase pravRtti karate haiN| . 16. dUsare padArthoMpara upayoga deM to AtmAkI zaktikA AvirbhAva hotA hai, to siddhi, labdhi Adi zaMkAspada nahIM haiM / ve prApta nahIM hotI isakA kAraNa yaha hai ki AtmA nirAvaraNa nahIM kiyA jA sktaa| ye saba zaktiyA~ saccI haiN| caitanyameM camatkAra cAhiye, usakA zaddha rasa pragaTa honA cAhiye / aisI siddhivAle puruSa aMsAtAkI sAtA kara sakate haiM, phira bhI ve usakI apekSA nahIM krte| ve vedana karane meM hI nirjarA samajhate haiN| 17. Apa jIvoMmeM ullAsamAna vIrya yA puruSArtha nahIM hai / jahA~ vIrya maMda par3A vahA~ upAya nahIM hai| 18. jaba asAtAkA udaya na ho taba kAma kara lenA, aisA jJAnIpuruSoMne jIvakA asAmarthya dekhakara kahA hai, ki jisase usakA udaya Anepara calita na ho / 19. samyagdRSTi puruSako jahAjake kaptAnakI taraha pavana viruddha honese jahAjako mor3akara rAstA badalanA par3atA hai| usase ve aisA samajhate haiM ki svayaM grahaNa kiyA huA rAstA saccA nahIM hai, usI taraha jJAnIpuruSa udaya-vizeSake kAraNa vyavahArameM bhI antarAtmadRSTi nahIM ckte| . . . .' 20. upAdhimeM upAdhi rakhanI / samAdhimeM samAdhi rakhanI / aMgrejoMkI taraha kAmake vakta kAma aura ArAmake vakta ArAma / eka dUsarekA mizraNa nahIM kara denA caahiye| .. 21. vyavahArameM Atmakartavya karate rheN| sukhaduHkha, dhanakI prApti-aprApti, yaha zubhAzubha tathA lAbhAMtarAyake udayapara AdhAra rakhatA hai / zubhake udayake sAtha pahalese azubhake udayakI pustaka par3hI ho to zoka nahIM hotA / zubhake udayake samaya zatru mitra ho jAtA hai, aura azubhake udayake.samaya mitra zatru ho jAtA hai / sukhaduHkhakA asalI kAraNa karma hI hai| kArtikeyAnuprekSAmeM kahA hai ki koI manuSya karja lene Aye to use karja cukA denese sirakA bojha kama ho. jAnese kaisA harSa hotA hai ? usI taraha pudgala-dravyarUpa zubhAzubha karja jisa kAlameM udayameM Aye usa kAlameM usakA samyaka prakArameM vedana kara cukA denese nirjarA hotI hai aura nayA karja nahIM hotaa| isaliye jJAnIpuruSako karmarUpI karja se mukta honeke liye harSavihvalatAse taiyAra rahanA cAhiye; kyoMki use diye binA chuTakArA honevAlA nahIM hai / 22. sukhaduHkha jisa dravya, kSetra, kAla aura bhAvase udayameM AnevAlA ho usameM iMdra Adi bhI parivartana karaneke liye zaktimAna nahIM haiN|.. 23. caraNAnuyogameM jJAnIne aMtarmuharta AtmAkA apramatta upayoga mAnA hai| . 24. karaNAnuyogameM siddhAMtakA samAveza hotA hai| ... 25. caraNAnuyogameM jo vyavahArameM AcaraNIya hai usakA samAveza kiyA hai| 26. sarvavirati muniko brahmacaryanatakI pratijJA jJAnI dete haiM, vaha caraNAnuyogakI apekSAse, parantu karaNAnuyogakI apekSAse nahIM; kyoMki karaNAnuyogake anusAra nauveM guNasthAnakameM vedodayakA kSaya ho sakatA hai, taba taka nahIM ho sktaa| Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana Scoregacasa ................. -saMsmaraNa-pothI- ...: . ... ... ... ... ... sasmaraNa pAyA . ............ 22veMse 34veM varSa paryanta Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tA1 zrImadjIke kitane hI nijI abhiprAya vayakramameM A jAte haiN| usake atirikta unake AbhyaMtara pariNAmAvalokana (Introspection) sambandhI tIna saMsmaraNa-pothiyA~ (Memo-Books) prApta huI haiM, jinheM yahA~ dete haiM / saMsmaraNapoyiyoMmeM sva-nirIkSaNase udbhUta pRthak pRthak udgAra sva-upayogArtha kramarahita likhe gaye haiM / inameMse do videzI gaThanakI hai aura eka dezI gaThanakI hai / pahalI domeMse ekakI jildapara aMgrejI varpa 1890 kA aura dUsarImeM 1896 kA kaileNDara' hai, dezImeM nahIM hai / videzI donoMkA kada 7443 iJca hai, aura dezIkA kada 614 4 iJca hai / 1890 vAlImeM 100, 1896 vAlImeM 116, aura dezImeM 60 panne (Leavcs) haiM / ina tInoMmeM prAyaH eka lekha bhI kramavAra nahIM hai| jaise ki 1890 vAlI saMsmaraNa-pothImeM likhanekA Arambha, dUsare panne (tIsare pRSTha)se 'sahaja' isa zIrSakake nIcekA lekha dekhate hue huA lagatA hai| isa prArambhalekhakI zailI dekhate hue vaha aMgrejI varSa 1890 athavA vikrama saMvat 1946 meM likhA ho aisA saMbhava hai / yaha prAraMbha lekha dUsare panne-tIsare pRSThapara hai, jaba ki prArambha lekha likhate samaya pahalA pRSTha chor3a diyA hai jo bAdameM likhA hai / isI taraha 51 veM pRSThapara saMvat 1951 ke pauSa mAsakI mitIkA lekha hai / usake bAda 62ve pRSThapara saMvat 1953 ke phAguna vadI 12 kA lekha hai aura 97 veM pRSThapara saMvat 1951 ke mAgha sudI 7 kA lekha hai, jaba ki 130 veM pRSThapara jo lekha hai vaha saMvat 1947 kA saMbhava hai; kyoMki usa lekhakA viSaya darzana-AlocanArUpa hai, jo darzana-AlocanA saMvat 1947 meM samyagdarzana (dekheM saMsmaraNa-pothI pahalIkA AMka 31-'ogaNIsaseM ne suDatALIse samakita zuddha prakAzyure-') honese pUrva honA yogya hai| phira 1896 arthAt saMvat 1952 vAlI saMsmaraNa-pothI likhanA zurU karaneke bAda usImeM likhA ho aisA bhI nahIM hai; kyoMki saMvat 1952 vAlI nayI saMsmaraNa-pothI hote hue bhI 1890 (1946) vAlI saMsmaraNa-pothImeM saMvat 1953 ke lekha hai / saMvat 1952 (1896) vAlI saMsmaraNa-pothI pUrI ho jAneke vAda tIsarI-dezI gaThanavAlIkA upayoga kiyA hai, aisA bhI nahIM hai; kyoMki 1896 vAlImeM 27 panne kAmameM liye haiM, aura usake bAda sAre kore par3e haiN| aura tIsarI dezI gaThanavAlImeM bahutase lekha haiN| jaise saMvat 1896 vAlI saMsmaraNapothImeM saMvat 1954 ke hI lekha haiM, vaise dezI gaThanavAlI meM bhI hai| isI taraha 1890 vAlImeM saMvat 1953 ke hI lekha hoMge aura usake bAdake nahIM hoMge yaha bhI kaha sakanA zakya nahIM hai / aura tInoM saMsmaraNa pothiyoMmeM bIca-bIcameM bahuta panne kevala kore par3e haiM; arthAt yaha anumAna hotA hai ki jaba jo saMsmaraNa-pothI hAtha lagI, aura kholate hI jo pannA nikalA usameM kahIM-kahIM svanirIkSaNa apane hI jAnaneke liye likha DAlA hai| jo nijI lekha vayakramameM haiM ve, aura ina tInoM saMsmaraNa-pothiyoMke lekha svanirIkSaNake liye haiM; isaliye hamane ina saMsmaraNapothiyoMko 'AbhyaMtara-pariNAma-avalokana' isa zIrSakase yahA~ prastuta kiyA hai / isa nirIkSaNameM unakI dazA, AtmajAgRti aura AtmamaMdatA, anubhava, svavicArake liye likhe hue praznottara, anya jIvoMke nirNaya karaneke uddezyase likhe hue praznottara, darzanodvAra-yojanAe~ ityAdi saMbaMdhI aneka udgAra haiM, jinameM kitane hI nijI sAMketika bhASAmeM haiN| Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 960 AbhyaMtara pariNAma avalokana saMsmaraNa-pothI 22 vaise 34veM varSa paryanta -- saMsmaraNa-pothI 1 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 1] * pratyeka pratyeka padArthakA atyaMta viveka karake isa jIvako usase vyAvRtta kareM, aisA nigraMtha kahate haiM / jaise zuddha sphaTikameM anya raMgakA pratibhAsa honese usakA mUla svarUpa dRSTigata nahIM hotA, vaise hI zuddha nirmala yaha cetana anya saMyogake tAdAtmyavat adhyAsase apane svarUpake lakSyako nahIM pAtA / yatkicit paryAyAMtarase isI prakArase jaina, vedAMta, sAMkhya, yoga Adi kahate haiM / * saMvat 1977 meM ahamadAbAda se prakAzita " zrImad rAjacandra praNIta tattvajJAna" ke sAtaveM saMskaraNa se prApta yahA~ prastuta hai / yaha mUla hastAkSaravAlI saMsmaraNa-pothImeM na honese pAda-TippaNa meM diyA hai / . huA 1. pratyeka pratyeka padArthakA atyanta viveka karake isa jIvako usase vyAvRtta kareM / 2. jagatake jitane padArtha haiM, unameMse cakSuridriyase jo dekhe jAte haiM unakA vicAra karanese isa jIvase ve para haiM athavA to ve isa jIvake nahIM haiM, itanA hI nahIM apitu unapara rAga Adi bhAva hoM to usase ve hI duHkharUpa siddha hote haiM / isaliye unase vyAvRtta karaneke liye nirgrantha kahate haiM / 3. jo padArtha cakSuridriyase dekhe nahIM jAte athavA cakSu ridriyase jAne nahIM jA sakate, parantu prANendriyase jAne jA sakate haiM, ve bhI isa jIvake nahIM haiM, ityAdi / 4. ina do indriyoMse nahIM parantu jinakA bodha raseMdriyase ho sakatA hai ve padArtha bhI isa jIvake nahIM haiM, ityAdi / 5. ina tIna iMdriyoMse nahIM paraMtu jinakA jJAna sparzedriyase ho sakatA hai ve bhI isa jIvake nahIM hai, ityAdi / 6. ina cAra iMdriyoMse nahIM paraMtu jinakA jJAna karNendriyase ho sakatA hai, ve bhI isa jIva ke nahIM haiM, ityAdi / - 7. ina pAMca iMdriyoMsahita manase athavA to kisI eka iMdriyasahita manase yA ina iMdriyoMke binA akele manase jinakA bodha ho sakatA hai aise rUpI padArtha bhI isa jIvake nahIM haiM, paraMtu usase para haiM, ityAdi / 8, una rUpI padArthoke atirikta arUpI padArtha AkAza Adi haiM, jo manase mAneM jAte haiM, ve bhI AtmA ke nahIM hai parantu usase para haiM, ityAdi / Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 zrImad rAjacandra 2 jovake astitvakA to kisI kAlameM bhI saMzaya prApta nahIM hotaa| jovako nityatAkA, trikAla-astitvakA kisI kAlameM bhI saMzaya prApta nahIM hotaa| jIvakI cetanA evaM trikAla-astitvameM kabhI bhI saMzaya prApta nahIM hotaa| use kisI bhI prakArase vandhadazA hai, isa vAtameM bhI kabhI bhI saMzaya prApta nahIM hotaa| usa baMdhakI nivRtti kisI bhI prakArase niHsaMzaya ghaTita hotI hai, isa viSayameM kabhI bhI saMzaya prApta nahIM hotaa| mokSapada hai isa vAtakA kabhI bhI saMzaya nahIM hotaa| . . . 2. isa jagatake padArthoMkA vicAra karanese ve saba nahIM parantu unameMse jinheM isa jIvane apanA mAnA hai ve bhI isa jIvake nahIM haiM athavA usase para hai, ityAdi / jaise ki1. kuTumba aura sage-saMbaMdhI, mitra, zatru Adi manuSya-varga / 2. naukara, cAkara, gulAma Adi manuSya-varga / 3. pazu-pakSI Adi tiryaMca / 4. nArakI, devatA aadi| 5. pA~coM prakArake ekeMdriya / ..... 6. ghara, jamIna, kSetra Adi, gA~va, jAgIra Adi, tathA parvata aadi| .. 7. nadI, tAlAba, kuA~, vAvar3I, samudra aadi| . 8. hareka prakArakA kArakhAnA Adi / 10 ava kuTumba aura sageke sivAya strI, putra Adi jo ati samIpake haiM athavA jo apanese utpanna hue haiM ve bhii| 11. isa taraha sabako varatarapha karanese aMtameM jo apanA zarIra kahA jAtA hai usake liye vicAra kiyA jAtA hai 1. kAyA, vacana aura mana ye tIna yoga aura inakI kriyA / / 2. pA~ca iMdriya aadi| .. 3. sirake vAloMse lekara pairake nakha takakA pratyeka avayava jaise ki4. sabhI sthAnoMke bAla, carma (camar3I), khopar3I, bhejA, mAMsa, lahU, nAr3I, haDDI, sira, kapAla, kAna, A~kha, nAka, mukha, jihvA, dAMta, galA, hoMTha, Thor3I, garadana, chAtI, pITha, peTa, rIr3ha, kamara, gudA, cUtar3a, liMga, jA~gha, ghuTanA, hAya, vAhu, kalAI, kuhanI, TakhanA, capanI, er3Ike nIcekA bhAga, nakha ityAdi aneka avayava arthAt vibhAga / uparyuktameM se eka bhI isa jIvakA nahIM hai, phira bhI apanA mAna baiThA hai, vaha sudharaneke liye athavA usase jIvako vyAvRtta karaneke liye mAtra mAnyatAko bhUla hai, vaha sudhAranese ThIka ho sakatI hai / vaha bhUla kaise huI hai ? usakA vicAra karanese patA calatA hai ki vaha bhUla rAga, dveSa aura ajJAnase huI hai| to una rAga Adiko dUra kareM / ve kaise dUra hoM ? jJAnase / vaha jJAna kisa taraha prApta ho ? pratyakSa sadguruko ananya bhaktikI upAsanA karanese tayA tIna yoga aura AtmAkA arpaNa karanese vaha jJAna prApta hotA hai| yadi ve pratyakSa sadguru vidyamAna ho to kyA kareM ? to unakI AjJAnusAra vartana kreN| . . parama karuNAzIla, jinake pratyeka paramANuse dayAkA jharanA baha rahA hai, aise niSkAraNa dayAluko atyanta bhaktisahita namaskAra karake AtmAka sAtha saMyukta hue padArthokA vicAra karate hue bhI anAdikAlake dehAtmabuddhike Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNa pothI 1 805 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 2] jIvakI vyApakatA, pariNAmitA, karmasambaddhatA, mokSakSetra ye kisa kisa prakArase ghaTita ho sakate hai, isakA vicAra kiye binA tathArUpa samAdhi nahIM hotI / guNaM aura guNIkA bheda kisa taraha samajhameM AnA yogya hai ? jIvakI vyApakatA, sAmAnyavizeSAtmakatA, pariNAmitA, lokAlokajJAyakatA, karmasambaddhatA mokSakSetra, ye pUrvApara avirodhase kisa taraha siddha hote haiM ? ' . . eka hI jIva nAmake padArthako bhinna bhinna darzana, sampradAya aura mata bhinna bhinna svarUpase kahate haiM, usakA karmasaMbaMdha aura mokSa bhI bhinna bhinna svarUpase kahate hai, 'isaliye nirNaya karanA duSkara kyoM nahIM hai ? ..........: [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 3] : sahaja jo puruSa isa granthameM sahaja noMdha karatA hai, usa puruSake liye prathama sahaja vahI puruSa likhatA hai| usako abhI antaraMgameM aisI dazA rahatI hai ki kuchake sivAya usane sabhI saMsArI icchAoMkI bhI vismRti kara DAlI hai| vaha kucha pA bhI cukA hai, aura pUrNakA parama mumukSu hai, antima mArgakA niHzaMka jijJAsu hai / abhI jo AvaraNa usake udayameM Aye haiM, una AvaraNoMseM use kheda nahIM hai; parantu vastubhAvameM honevAlI mandatAkA kheda hai| . . vaha dharmakI vidhi, arthakI vidhi, kAmakI vidhi aura usake AdhArase. mokSako vidhiko prakAzita kara sakatA hai / isa kAlameM bahuta hI thor3e puruSoMko prApta huA hogA, aise kSayopazamavAlA puruSa hai| use apanI smRtike liye garva nahIM hai, tarkake liye garva nahIM hai, tathA usake liye pakSapAta bhI nahIM hai; aisA honepara bhI use kucha bAhyAcAra rakhanA par3atA hai, usake liye kheda hai| usakA aba eka viSayako chor3akara dUsare viSayameM ThikAnA nahIM haiN| vaha puruSa yadyapi tIkSNa upayogavAlA hai, tathApi usa tIkSNa upayogako dUsare kisI bhI viSayameM lagAneke liye vaha prIti nahIM rkhtaa| . .. [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha:4] abhyAsase jaisA cAhiye vaisA samajhameM nahIM AtA, tathApi kisI bhI aMzameM dehase AtmA bhinna hai aise anirdhArita nirNaya para AyA jA sakatA hai| aura usake liye vAraMvAra gaveSaNA ko jAye to aba taka jo pratIti hotI hai usase vizeSarUpase ho sakanA sambhava hai; kyoMki jyoM jyoM vicArazreNikI dRDhatA hotI jAtI hai tyoM tyoM vizeSa prIti hotI jAtI hai| sabhI saMyogoM aura sambandhoMkA yathAzakti vicAra karanese yaha to pratIti hotI hai ki dehase bhinna aisA koI padArtha hai| . aise vicAra karaneke liye ekAMta Adi jo sAdhana cAhiye ve prApta na karanese vicAra-zreNIko kisI na kisI prakArase vAraMvAra vyAghAta hotA hai aura usase calatI huI vicAratheNI TUTa jAtI hai / aisI TUTI-phUTI vicAraNI hote hae bhI kSayopazamake anasAra vicAra karate hue jaDa-padArtha (zarIra Adi) ke sivAya usake saMbaMdha koI bhI vastu hai, avazya hai aisI pratAti ho jAtI hai| AvaraNake balate athavA to anAdikAlake dehAtmabuddhi adhyAsale yaha nirNaya bhulA diyA jAtA hai, aura bhUlavAle rAstepara gamana ho jAtA hai| . Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 zrImada rAjacandra 5 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 9 ] eka bAra vaha svabhuvana meM baiThA thA / jagatameM kona sukhI hai, use jarA dekhUM to sahI, phira meM apane liye vicAra karU~gA / usakI isa abhilApAko pUrNa karaneke liye athavA svayaM usa saMgrahAlayako dekhaneke liye bahuta se puruSa (AtmA) aura bahutase padArtha usake pAsa Aye / 'isameM koI jar3a padArtha na thA / ' 'koI akelA AtmA dekhane meM nahIM AyA / ' mAtra kitane hI dehadhArI the, jo merI nivRttike liye Aye hoM aisI usa puruSako zaMkA huI / vAyu, agni, pAnI aura bhUmi inameM se koI kyoM nahIM AyA ? (nepathya) ve sukhakA vicAra bhI nahIM kara sakate / ve vicAre duHkhase parAdhIna haiM / do iMdriya jIva kyoM nahIM Aye ? (nepathya) unake liye bhI yahI kAraNa hai / isa cakSuse dekhiye| una vicAroMko kitanA adhika duHkha hai ? unakA kampa, unakI tharatharAhaTa, parAdhInatA ityAdi dekhe nahIM jA sakate / ve bahuta duHkhI the / [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 10] (nepathya ) isI cakSuse ava Apa sArA jagata dekha leM / phira dUsarI bAta kareM / acchI bAta hai| darzana huA, Ananda pAyA; parantu phira kheda utpanna huA / (nepathya) ava kheda kyoM karate haiM mujhe darzana huA kyA vaha samyak thA ? "hA~" samyaka ho to phira cakravartI Adi duHkhI kyoM dikhAyI dete haiM ? 'jo duHkhI ho ve duHkhI, aura jo sukhI ho ve sukhI dikhAyI deMge / ' cakravartI to duHkhI nahIM hogA ? 'jaisA darzana huA vaisI zraddhA kareM / vizeSa dekhanA ho to caleM mere sAtha / ' cakravartIke aMtaHkaraNa meM praveza kiyA / aMtaHkaraNa dekhakara maiMne yaha mAnA ki vaha darzana samyak thA / usakA aMta karaNa bahuta duHkhI thA / anaMta bhaya ke paryAyoM se vaha tharatharAtA thA / kAla AyukI rassIko nigala rahA thA / haDDI-mAMsa meM usakI vRtti thI / kaMkaroMmeM usakI prIti thI / krodha, mAnakA vaha upAsaka thA / bahuta duHkha [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 11] 'acchA, kyA yaha devoMkA darzana bhI samyak samajhanA ? 'nizcaya karaneke liye indrake aMtaHkaraNa meM praveza kareM / ' cale ava ( usa indrako bhavyatAse maiM dhokhA khA gayA) vaha bhI parama duHkhI thA / vicArA cyuta hokara kisI bIbhatsa sthalameM janma lenevAlA thA, isaliye kheda kara rahA thA / usameM samyagdRSTi nAmako devI vasI thI / vaha usake liye khedameM vizrAMti thI / isa mahAduHkhake sivAya usake aura aneka avyakta duHkha the / paraMtu, (nepathya)--ye jar3a akele yA AtmA akele jagatameM nahIM haiM kyA ? unhoMne mere AmaMtraNakA sanmAna nahIM kiyA / 'jar3oMko jJAna na honese ApakA AmaMtraNa ve vicAre kahA~se svIkAra karate ? siddha (ekAtmabhAvI) ApakA AmaMtraNa svIkAra nahIM kara skte| unheM isakI kucha paravAha nahIM hai / ' Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana - saMsmaraNa pothI 1 itanI adhika beparavAhI ? AmaMtraNa to mAnya karanA hI cAhiye; Apa kyA kahate haiM ? inheM AmaMtraNa-anAmaMtraNase koI saMbaMdha nahIM hai / 1000 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 12] ve paripUrNa svarUpa sukhameM virAjamAna haiM / ' yaha mujhe batAyeM / ekadama --- bahuta jaldIse / 'unakA darzana to bahuta durlabha hai | lIjiye, yaha aMjana oNjakara darzana praveza sAthameM kara dekheM / aho ! ye bahuta sukhI haiN| inheM bhaya bhI nahIM hai / zoka bhI nahIM hai / hAsya bhI nahIM hai / vRddhatA nahIM hai| roga nahIM hai| Adhi bhI nahIM hai, vyAdhi bhI nahIM hai, upAdhi bhI nahIM hai, yaha saba kucha nahIM hai / paraMtu anaMta anaMta saccidAnaMdasiddhise ve pUrNa haiM / hameM aisA honA hai / .. 'kramase huA jA sakegA / "-. yaha krama-brama yahA~ nahIM calegA / yahA~ to turanta vahI pada cAhiye' 'jarA zAMta ho, samatA rakheM, aura kramako aMgIkAra kreN| nahIM to usa padase yukta honA sambhava nahIM / ' 807 ... "honA saMbhava nahIM" isa apane vacanako Apa vApasa leM / krama tvarAse batAyeM, aura usa padameM turanta bhejeN| !... bahutase manuSya Aye haiM / unheM yahA~ bulAyeM / unameMse Apako krama mila sakegA / ' [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 13] cAhA ki ve Aye; ..Apa merA AmaMtraNa svIkAra kara cale Aye isake liye ApakA upakAra mAnatA hU~ / Apa sukhI haiM, yaha bAta saca hai kyA ? ApakA pada kyA sukhavAlA mAnA jAtA hai aisA ? eka vRddha puruSane kahA - 'ApakA AmaMtraNa svIkAra karanA yA na karanA aisA hameM kucha baMdhana nahIM hai| hama sukhI haiM yA duHkhI, yaha batAne ke liye bhI hamArA yahA~ Agamana nahIM hai / apane padakI vyAkhyA karaneke liye bhI Agamana nahIM hai / Apake kalyANake liye hamArA Agamana hai / ' kRpA karake zIghra kahiye ki Apa merA kyA kalyANa kareMge ? aura Aye hue puruSoMkI pahacAna karAiye / unhoMne pahale paricaya karAyA isa vargameM 4-5-6-7-8-9-10-12 naMbaravAle mukhyataH manuSya haiM / ye saba usI padake ArAdhaka yogI haiM ki jisa padako Apane priya mAnA hai naM0 4 se vaha pada ho sukharUpa hai, aura bAkIkI jagata vyavasthA jaise hama haiM / usa padake liye unakI hArdika abhilASA hai paraMtu ve prayatna nahIM kara sakate, unheM aMtarAya hai / [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 14] mAnate haiM, vaise ve mAnate kyoMki kucha samaya taka aMtarAya kyA ? karaneke liye tatpara hue ki basa vaha ho gayA / vRddha - Apa jaldI na kareM / isakA samAdhAna abhI Apako mila sakegA, mila jAyegA / Thoka, ApakI isa vAtase maiM sammata hotA hai / vRddha -- yaha '5' naMbaravAlA kucha prayatna bhI karatA hai| vAkI saba bAtoMmeM naMbara '4' kI taraha hai / naMbara '6' saba prakArase prayatna karatA hai / paraMtu pramattadazAse prayatna meM maMdatA A jAtI hai / naMbara '7' sarvathA apramatta- prayatnavAna hai / Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 . .. zrImad rAjacandra. ... ... . ___ naMbara '8-9-10' usakI apekSA kramase ujjvala haiM, kiMtu usI, jAtike haiN| 11' naMbaravAlA patita ho jAtA hai isaliye usakA yahA~ AnA nahIM huA | darzana honeke liye maiM bArahaveMmeM hI hU~--abhI maiM usa padako saMpUrNa dekhanevAlA hU~, paripUrNatA pAnevAlA huuN| Ayusthiti pUrI honepara Apake dekhe hue padameM eka mujhe bhI dekheNge| -: . . ... ... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 15] pitAjI, Apa mahAbhAgya hai| .. * aise naMbara kitane haiM ? . . vRkSa-pahale tIna naMbara Apako anukUla nahIM AyeMge / gyArahavA~ bhI vaisA hI hai / '13-14' Apake pAsa AyeM aisA unako nimitta nahIM rhaa| '13' yatkiMcit A jAye; paraMtu pU: ka0 ho to unakA Agamana ho, nahIM to nahIM / caudahaveMkA Agamana-kAraNa mata pUchanA, kAraNa nahIM hai| . .. : (nepathya) "Apa ina sabake aMtarameM praveza kareM / maiM sahAyaka hotA huuN|" . cleN| 4 se 11 + 12 taka krama-kramase sukhako uttarottara bar3hatI huI lahareM umar3a rahI thiiN| adhika kyA kaheM ? mujhe vaha bahuta priya lagA; aura yahI mujhe apanA lgaa| ... vRddhane mere manogata bhAvako jAnakara kahA-yahI hai ApakA klyaannmaarg| jAyeM to bhale aura AyeM to yaha samudAya rhaa| ............ ... . maiM uThakara unameM mila gyaa| . . [svavicAra bhuvana, dvAra prathama] ........... ........: saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 17] kAyAkI niymittaa| . . ... ... vacanako ... syaadvaaditaa| manakI udaasiintaa| AtmAkI mukttaa| .. .... . . . . .. . . . (yaha aMtima samajha) . .. . . ... 7 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 18] ..... ... ... . . . . . . . . : . AtmasAdhana dravya-maiM eka hU~, asaMga hU~, sarva parabhAvase mukta huuN| kSetra-asaMkhyAta nija-avagAhanA pramANa huuN| kAla-ajara, amara, zAzvata huuN| svaparyAya-pariNAmI samayAtmaka huuN| ... bhAva-zuddha caitanya mAtra nirvikalpa draSTA huuN| vacanasaMyama-. . vacanasaMyamamanaHsaMyamakAyasaMyama1. pUrvakarma / manaHsaMyamakAyasaMyama [saMsmaraNa pothI 1, pRSTha 19] vcnsNym| ...... manaHsaMyama / . . . .. kaaysNym| Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNa pothI 1 809 ... . . . .. .. __ AsanasthiratA / : sopayoga- yathAsUtra pravRtti / . ... ... : .. : . . kAyasaMyama...... . iMdriyasaMkSepatA, iMdriyasthiratA, vacanasaMyama. .., S: mauna, ....::. vacanasaMkSepa, manaHsaMyama :.:. . . sopayoga yathAsUtra pravRttiH / vacanaguNAtizayatA. .. . manaHsaMkSepatA, __mnHsthirtaa| AtmaciMtana dravya, kSetra, kAla aura bhAva .............. ........ saMyamakAraNa nimittarUpa dravya, kSetra, kAla aura bhaav| .. dravya-saMyamita deh| kSetra-nivRttivAle kSetrameM sthiti-vihaar| ... kAla-yathAsUtra kaal| .... ...... bhAva-yathAsUtra nivRttisAdhanavicAra ! -. .......: ..... 9 . . . . . : . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 21] jo sukhako na cAhatA ho vaha nAstika, yA siddha yA jar3a hai| .... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 25] ....yahI sthiti yahI bhAva aura yahI svruup| .. .. .... cAhe to kalpanA karake dUsarI rAha le / yathArthako icchA ho to yaha leN| ... vibhaMga jJAna-darzana anya darzanameM mAnA gayA hai| isameM mukhya pravartakoMne jisa dharmamArgakA bodha diyA hai, usake samyak honeke liye sthAt mudrA cAhiye / .: . syAt mudrA svarUpasthita AtmA hai| zrutajJAnako apekSAse svarUpasthita AtmA dvArA kahI huI zikSA hai| * nAnA prakArake naya, nAnA prakArake pramANa, nAnA prakArake bhaMgajAla, nAnA prakArake anuyoga, ye saba lakSaNarUpa haiM / lakSya eka saccidAnaMda hai| . daSTiviSa dUra ho jAneke bAda koI bhI zAstra, koI bhI akSara, koI bhI kathana, koI bhI vacana aura koI bhI sthala prAyaH ahitakA kAraNa nahIM hotaa| punarjanma hai, jarUra hai, isake liye maiM anubhavase hA~ kahanemeM acala haiN| isa kAla meM merA janma mAneM to duHkhadAyaka hai, aura mAnUM to sukhadAyaka bhI hai| - saMsmaraNa-poyI 1, pRSTha 26] aba aisA koI par3hanA nahIM rahA ki jise par3ha dekheN| hama jo haiM use prApta kare, yaha jisake saMgameM rahA hai usa saMgakI isa kAla meM nyUnatA ho gayI hai| Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 * zrImad rAjacandra vikarAla kAla ! .... vikarAla karma ! vikarAla AtmA ! ava dhyAna rakheM / yahI kalyANa hai / ka 390 11 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 27] itanA hI khojA jAye to saba mila jAyegA; avazya isameM hI hai / mujhe nizcita anubhava hai / satya kahatA hU~ / yathArtha kahatA hU~ / niHzaMka mAneM X= isa svarUpake liye sahaja sahaja kisI sthalapara likha mArA hai / 'paraMtu aise 12 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 29] | * mAraga sAcA mila gayA, chUTa gaye saMdeha hotA so to jala gayA, 'bhinna kiyA nija deha // samaja, piche saba sarala hai, bina samaja muzakIla | ye zakIlI kyA kahU~ ? " khoja piMDa brahmAMDakA, pattA to laga: lAya yehi brahmAMDa vAsanA, jaba jAve taba // Apa Apake bhUla gayA, inase kyA aMdhera 1 samara samara aba hasata haiM, 'nahi bhUleMge phera // jahA~ kalapanA jalapanA, tahA~ mAnuM duHkha chAMI / miTe kalapanA - jalapanA, taba vastU tina pAI // "" he jIva ! kyA icchata have ? hai icchA duHkhamUla / jaba icchAkA nAza taba, miTe anAdi bhUla // sa 15 * bhAvArtha - mokSakA saccA mArga prApta huA, jisase sabhI sandeha dUra ho gaye / mithyAtvase jo karmabaMdha huA karatA thA vaha jalakara naSTa ho gayA aura caitanyasvarUpa AtmA karmase bhinna pratIta huA 1 i TE. AtmasvarUpakA bodha ho jAne ke bAda saba kucha sarala ho jAtA hai arthAt AtmasiddhikA mArga aura Atmasiddhi donoM ekadama spaSTa evaM sarala ho jAte haiM / jaba taka yathArthabodha nahIM hotA taba taka mArgaprApti kaThina hai / isa kaThinatAkI bAta kyA kahU~ ? 14 ' apane zarIra paramAtmAkI khoja kara arthAt Antarika khojase AtmasvarUpakA anubhava hogA aura usa anubhava ke bar3hanese kevala jJAnamaya dazA prApta hogI jisase brahmAMDa samasta vizvakA patA cala jAyegA / yaha saba tabhI ho sakatA hai ki jaba brahmAMDI - vAsanA -- jagatakI mAyA dUra ho jAye / aho ! yaha jIva apane Apako bhUla gayA hai, isase bar3hakara aura kyA aMdhera hogA ? isa AtmabhrAMti kivA AtmavismRtikI samajha Anese use ha~sI AtI hai aura vaisI bhUla phira na karanekA nizcaya karatA hai / jaba taka kalpanA aura jalpanA hai arthAt mana aura vacanakI daur3a calatI hai taba taka duHkha mAnatA huuN| jisakI kalpanA- jalpanA miTa jAtI haiM use vastukI prApti hotI hai / tAtparya ki Atma-prApti ke liye manakI sthiratA aura vANIkA saMyama anivArya hai / he jIva ! aba tU kisakI icchA karatA hai ? icchA mAtra duHkhakA mUla hai / java icchAkA nAza hogA taba AtmabhrAMtirUpa anAdikI bhUla dUra hokara svarUpaprApti hogI / 1. mUla saMsmaraNa-pothImeM ye caraNa nahIM haiM, parantu zrImadUne svayaM hI bAdameM pUrti kI hai / 122. pAThAntara - 'dayA icchata ? khovata save / ' Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana--saMsmaraNa pothI 1 811 . aisI kahA~se mati bhaI, Apa Apa hai nAhi / ApanakuM jaba bhUla gaye, avara' kahAMse lAI // Apa Apa e zodhaseM, Apa Apa mila jaay| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 30] Apa milana naya bApako, " " // [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 33] eka bAra vaha svabhuvanameM baiThA thaa| "prakAza thA;-maMdatA thii| "" maMtrIne AMkara use kahA, Apa kisa vicArake liye parizrama uThA rahe haiM ? vaha yogya ho to isa dInako batAkara upakRta kreN| . . AsavA parisavA nanimeM mdd| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 35] mAtra dRSTiko bhUla hai, bhUla gaye gata ehi // racanA jina upadezakI,- paramottama tinu kAla / inameM saba mata rahata haiM, karate nija saMbhAla // jina so hI hai AtamA, anya hoI so krm| karma kaTe so jina vacana, tattvajJAnIko mama // ... jaba jAnyo nijarUpako, taba jAnyo saba lok| .... ...'nahi jAnyo .nijarUpako, saba jAnyo so phoka // . . ehi dizAko mUr3hatA, hai nahi jina bhaav| . ... ... ... jinaseM bhAva binu kabU, nahi chUTata duHkhadAva // ... ... .. . he jIva ! tujhe apane Apako bhUla jAnekI buddhi kahA~se AyI ? apane Apako to bhUla gayA parantu deha Adi anyako apanA mAnanA kahA~se le AyA ? .. ... tujhe AtmabhAna evaM AtmaprApti tava hogI jaba tU AtmaniSThA tathA AtmazraddhAse apane ApakI khoja kregaa| arthAt jaba bahirmukhatAMkI mAyA chor3akara aMtarmukhatA apanAyegA taba Atma-milanase kRtakRtya ho jaayegaa| . bhAvArtha-aMtarmukhI jJAnIke liye Asrava bhI saMvararUpa tathA nirjarArUpa hote haiM yaha niHsandeha satya hai / AtmA vahirmukha-dRSTise deha geha Adiko apanA mAna rahA hai, yahI bhUla hai / aMtarmukha honese yaha bhUlaM dUra hotI hai, phira kokA Asrava aura baMdha dUra hokara saMvara tathA nirjarA karake mukta jJAnamayadazA prApta kara jIva kRtArtha ho jAtA hai| jinezvarake upadezakI racanA tInoM kAlameM paramottama hai| chahoM darzana athavA sabhI dharma-mata apanI apanI saMbhAla karate hue vItarAgadarzanameM samA jAte haiM, kyoMki vaha ekAMtavAdI na hokara anekAntavAdI hai| .. .. jina hI AtmA hai, karma AtmAse bhinna hai aura jinavacana karmakA nAzapha hai. yaha mamaM tattvajJAniyoMne batAyA hai| .. yadi nijasvarUpako jAna liyA to saba lokako jAna liyA, aura yadi Atmasvalpako nahIM jAnA to saba jAnA huA vyartha hai, arthAt AtmajJAnake vinA dUsarA saba jJAna nirarthaka hai| . : dizAmar3ha jIvakI yahI mUrkhatA hai ki use saMsAraphe padArthose prIti hai, parantu jineMdra bhagavAna se prema nahI hai| potarAgase prema kiye vinA saMsArakA duHkha kabhI dUra nahIM hotaa| 6. pAThAMtara-hota nyUnase nyUnanA, Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 :: 2-02 20 zrImada rAjacandra vyavahArase deva jina, nihaceseM hai Apa | ehi bacanaseM samajale, jinapravacanakI chApa // ehi nahIM hai kalpanA, ehI nahIM vibhaMga / ...jAgeMge. AtamA, taba lAgeMge raMga // jaba 15 anubhava pRSTha 37] .16 [saMsmaraNa: pothI 1, pRSTha 39] yaha tyAgI bhI nahIM hai, atyAgI bhI nahIM haiM / yaha rAgI bhI nahIM haiM, vItarAgI bhI nahIM hai / apanA krama nizcala kreN| usake cAroM ora nivRtta bhUmikA rakheM / f yaha darzana hotA hai vaha kyoM vRthA jAtA hai ? isakA vicAra punaH puna karate hue mUrcchA AtI hai / santa janoMne apanA krama nahIM chor3A hai / jinhoMne chor3A hai ve parama asamAdhiko prApta hue haiM / saMtapanA ati ati durlabha hai / Aneke bAda saMta milane durlabha hai / santapaneke abhilASI aneka haiM / paraMtu saMtapanA durlabha so durlabha hI hai !. [saMsmaraNa-pothI 17. prakAzabhuvana avazya vaha satya hai / aisI hI sthiti hai / Apa isa ora mur3eM unhoMne rUpakase kahA hai / bhinna bhinna prakAra se usase bodha huA hai, aura hotA haiM; parantu vaha vibhaMgarUpa hai / (saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 43] yaha samajhakara aba yogya mArga grahaNa kareM / kAraNa na khojeM, niSedha na kareM, kalpanA na kreN| aisA hI hai / , yaha puruSa yathArthavaktA thA / ayathArthaM kahanekA unheM koI nimitta na thA / yaha vodha samyak hai / tathApi bahuta hI sUkSma aura moha dUra honepara grAhya ho sakatA hai / samyak bodha bhI pUrNa sthiti meM nahIM rahA hai / to bhI jo hai vaha yogya hai / 18. [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 46] bar3A Azcarya hai ki nirvikAra manavAle mumukSu jisake caraNoMkI bhakti, sevA cAhate haiM vaise puruSako 1. eka mRgatRSNAke pAnI jaisI, 1. u [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 47 ] vaha dazA- kisase AvRta huI ? aura vaha dazA vardhamAna kyoM na huI ?.. lokaprasaMgase, mAnecchAse, ajAgRti seM, strI Adi pariSahoMko na jItanese / - .. jisa kriyA meM jIvako raMga lagatA hai, usakI vahIM sthiti hotI hai, aisA jo jinendrakA abhiprAya hai vaha satya hai / 'vyavahAranayase jinezvara 'deva hai, aura nizcayanayase to apanA AtmA hI deva hai / isa vacanase jinezvara ke pravacanake prabhAva mahattvako jIva samajha le / } yaha kathana mAtra kalpanA arthAt asatya nahIM hai, aura yaha vibhaMga-mithyAjJAna bhI nahIM hai, apitu nagna satya hai / jaba AtmA jAgRta hogA arthAt apane svarUpako pAne ke liye puruSArthayukta hogA, tabhI paramapadake, raMga meM raMgegA !.... Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNa pothI 1 813 ..zrI tIrthakarane mahAmohanIyake jo tosa sthAnaka kahe haiM ve sacce haiN| .. anaMta jJAnIpuruSoMne jisakA prAyazcita nahIM batAyA hai, jisake tyAgakA ekAMta abhiprAya diyA hai, aise kAmase jo vyAkula nahIM huA, vahI paramAtmA hai| . . . .20 . . . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 49] koI brahmarasanA . bhogI, .. . . . . koI brahmarasanA bhogI; jANe koI viralA yogI, koI brahmarasanA bhogii| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 51] +2-2-3mA-1951 eka lakSa,. . * mohamayo,. kAla, . mA0 00... . 21 dravya, kSetra, bhAva, udayabhAva eka lakSa mohamayI dravyakSetrakAla- | udAsIna icchA . .. . .. . bhAva- '. udayabhAva prArabdha [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 52] sAmAnya cetana sAmAnya caitanya vizeSa cetana vizeSa caitanya _ nirvizeSa cetana (caitanya) svAbhAvika aneka AtmA (jIva) nigraMtha / sopAdhika aneka AtmA (jIva) vedAnta / [saMsmaraNa-podhI 1, pRSTha 53] . 23 cakSu apraapykaarii| mana apraapykaarii| cetanakA vAhya agamana (gamana na honaa)| + spaSTIkaraNa-2-2-3 mA-1951 = [2 == dvitIyA, 2 = kRSNapakSa, 3 = popa, mA = mAsa, 1951 = saMvat 1951] = pauSa vadI 2, 1951 dravya =dhana eka lakSa = eka lAkha kSetra sthAna mohamayI = bambaI kAla = samaya mA0 208-1 = eka varSa ATha mahIne -yaha vicAraNA pauSa vado 2, 1951 ke dina likhI gayI hai ki dravya-maryAdA eka lakSa rupayekI karanI. vambaImeM eka varSa ATha mahIne nivAsa karanA, aura aisI vRtti honepara bhI udaya bhAvake anusAra pravRtti krnaa| [zrI paramadhavaprabhAvaka maNDala, vambaI dvArA prakAzita zrImad, rAjacandra (hindI) pR0 431 ke phuTanoTase udhata] Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 zrImad rAjacandra smaraNa-pothI ?, pRSTha 15] - jJAnIpuruSoMko samaya samayameM anaMta saMyamapariNAga vardhamAna hote hai aisA jo sarvajJane kahA hai vaha satya hai| . vaha saMyama, vicArakI tIkSNa pariNatile tathA brahmarama ke prati sthiratAse utpanna hotA hai| zrI tIrthakara AtmAko saMkoca-vikAsakA bhAjana yogadazAmeM mAnate haiM, yaha siddhAMta vizeSataH vicAraNIya hai| [saMsmaraNa-gogI ?, pRSTha 56] 25 dhyAna dhyAna-dhyAna dhyAna-dhyAna-dhyAna dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna vyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna-dhyAna gaMsmaraNa-popI 1, pATha 57] 26 cidhAtumaya, paramazAMta, aDiga ekAgra, ekasvabhAvamaya asaMkhyAta pradezAtmaka puruSAkAra cidAnaMdaghana usakA dhyAna kreN| jJA. va. Dha0 va. mo0 aM --kA AtyaMtika abhAva / pradeza saMbaMdhako prApta hue pUrvaniSpanna, * sattAprApta, . udayaprApta, udIraNAprApta ... .. .. .. cAra aise .'' ...... .... Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNa pothI 1 15. .... .. .. .... . .. . . . . ... , . : nA. go. A. vedanIyakA vedana karanese inakA abhAva... jise ho gayA hai aise zuddha svarUpa jina ..... cinmatti, sarva lokAlokabhAsaka camatkArakA dhaam| .. vizva anAdi hai| : [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 58] :: jIva anAdi hai| .......... .. paramANu-pudgala anAdi haiN| jIva aura karmakA saMbaMdha anAdi hai| ....... saM yogI bhAvameM tAdAtmya adhyAsa honese jIva janma, maraNa Adi duHkhoMkA anubhava karatA hai| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 59] pAMca astikAyarUpa loka arthAt vizva hai| ... ... ... caitanya lakSaNa jIva hai| .. .... ...: :: varNa-gaMdha-rasa-sparzavAna paramANu haiN| ... . vaha saMbaMdha svarUpase nahIM hai / vibhAvarUpa hai| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 60] zarIrameM AtmabhAvanA prathama hotI ho to hone denA, kramase prANameM AtmabhAvanA karanA, phira indriyoMmeM AtmabhAvanA karanA, phira saMkalpa-vikalparUpa pariNAmameM AtmabhAvanA karanA; phira sthira jJAnameM AtmabhAvanA karanA / vahA~ sarva prakArakI anyAlaMbanarahita sthiti krnaa| 30 [saMsmaraNa-poyo 1, pRSTha 61] .. prANa ) sohaM vANI . anahada usakA dhyAna karanA / ... saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 62] . : . . . ..........; 31 * * saMvat 1953 phAguna vadI 12, maMgalavAra ...... jina mukhya . . siddhAMta . paddhati . . . .. zAMta rasa ahiMsA liMgAdi vyavahAra . matAMtara samAveza zAMta rasa pravahana ..... jina anyako lokAdi svarUpa-- saMzayakI . jina pratimA AcArya dharma - mukhya jinamudrA sUcaka . dharma prApti nivRtti samAdhAna phAraNa Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 . zrImad rAjacandra kucha gRhavyavahAra zAMta karake, parigraha Adi kAryase nivRtta honA / apramatta guNasthAnakaparyaMta pahu~canA / kevala bhUmikA kA sahajapariNAmI dhyAna- . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 63] *dhanya re divasa A aho, jAgI re zAMti apUrva re; daza varSe re dhArA ulasI, maTayo udaya karmano garva re // dhny0|| ogaNIsaseM ne ekatrIse, Avyo apUrva anusAra re; ogaNIsaseM ne betAlIse, adbhuta vairAgya dhAra re // dhanya0 // ogaNIsaseM ne suDatAlIse, samakita zuddha prakAzyuM re; zruta anubhava vadhatI dazA, nija svarUpa avabhAsyuM re|| dhanya0 // tyAM Avyo re udaya kAramo, parigraha kArya * prapaMca re, . jema jema te haDaselIe, tema vadhe na ghaTe eka raMca re // dhny0|| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 64] vadhatuM ema ja cAliyu, have dose kSINa kAI re; krame karIne re te jaze, ema bhAse manamAMhIM re|| dhanya0 // bhAvArtha-aho ! AjakA dina dhanya hai, kyoMki apUrva zAMti pragaTa huI hai, aura dasa varSake bAda jJAna evaM vairAgyakI dhArA ullasita huI hai; aura upAdhirUpa karmodayakA garva-vala naSTa ho gayA hai vi0 saM 1931 meM sAta varSakI umrameM jAtismaraNajJAna huaa| vi0 saM0 1942 meM adbhuta vairAgyadhArA pragaTa huii| vi0 saM0 1947 meM zuddha samyaktva prakAzita huA; zrutajJAna aura anubhavadazA donoMmeM vRddhi hotI gaI aura nijasvarUpa avabhAsita huaa| vahA~ to pravala karmakA udaya huA aura vyApAra ghaMdhekI upAdhi sira A pdd'ii| use jyoM jyoM dUra karanekA prayatna karate haiM tyoM-tyoM vaha bar3hatI jAtI hai, magara lezamAtra bhI kama nahIM hotii| yaha upAdhi bar3hatI hI calI / aba kiMcit kSINa huI dIkhatI hai; aura kramazaH yaha upAdhi dUra ho jAyegI aisA hameM bhAsa hotA haiN| Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 817 AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 1 yathA hetu . je cittano, satya dharmano uddhAra re : thaze avazya A dehathI, ema thayo niradhAra re|| dhanya0 // AvI apUrva vRtti aho, thaze apramatta yoga re; kevaLa lagabhaga bhUmikA, sparzIne deha viyoga re||dhny0|| avazya karmano bhoga cha, bhogavavo . avazeSa , re; tethI deha eka ja dhArIne,.. jAzaM svarUpa svadeza re|| dhanya0 // 33 . saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 67] 'kammadavvehi samma, saMjogo hoI jo u jiivss| so baMdho nAyavvo, tassa viogo bhave 'mukkho|| 34 . . . . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 73] zrI jineMdrane nimnalikhita samyagdarzanasvarUpa jina chaH padoMkA upadeza diyA hai, unakA AtmArthI jovako atizaya vicAra karanA yogya hai| AtmA hai yaha astipada / kyoMki pramANase usakI siddhi hai| '.. AtmA nitya hai yaha nityapada / AtmAkA jo svarUpa hai usakA kisI bhI prakArase utpanna honA saMbhava nahIM hai, tathA usakA vinAza bhI saMbhava nahIM hai| AtmA karmakA kartA hai, yaha kapida / AtmA karmakA bhoktA hai| . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 74] usa AtmAko mukti ho sakatI hai| jinase mokSa ho sake aise.upAya prasiddha haiN| hamAre hRdayake uddezake anusAra satya dharmakA uddhAra isa dehake dvArA avazya hogA aisA nizcaya haA hai| hamArI aisI apUrvavRtti calatI hai ki hameM isa dehameM apramatta yogakI prApti hogI aura kevalajJAnako lagabhagakI bhUmikAko sparza karake isa dehakA viyoga hogaa| (dazA to itanI UMcI hai, parantu) abhI hameM pharmakA bhoganA avazya avazeSa rahA hai, isaliye eka vaha pAraNa phara kamase mukta hokara svaghAmarUpa mokSanagarImeM pahu~ca jaayeNge| 1. arthake liye dekheM vyAkhyAnasAra 2, AMka 30 / Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 AtmA nitya anitya pariNAmI apariNAmI sAkSI sAkSI - kartA vedAMta 21 11 + zrImada rAjacandra 35 jaina : sAMkhya yoga 11. + vedAMta kahatA hai ki AtmA eka hI haiM / jina kahatA hai ki AtmA anaMta hai / jAti eka hai / sAMkhya bhI aisA hI kahatA hai / pataMjali bhI aisA hI kahatA hai ! vedAMta kahatA hai ki yaha samasta vizva-vaMdhyAputravat hai jina kahatA hai ki yaha samasta vizva zAzvata hai / pataMjali kahatA hai ki nityamukta aisA eka Izvara honA cAhiye / sAMkhya usakA niSedha karatA hai| jina usakA niSedha karatA hai / naiyAyika " + + 11 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 80 ] vauddha + 36 sAMkhya kahatA hai ki buddhi jar3a hai| pataMjali aura vedAMta aisA hI kahate haiM / jina kahatA hai ki buddhi cetana hai / 11 13 + + [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 81] 37 [saMsmaraNa-pothI, 1, pRSTha 87] zrImAna mahAvIrasvAmI jaisoMne aprasiddha pada rakhakara gRhavAsakA vedana kiyA, gRhavAsase nivRtta honepara bhI sAr3he bAraha varSa jitane dIrghakAla taka mauna rakhA / nidrA chor3akara viSama parivaha sahana kiye, isakA kyA hetu hai ? aura yaha jIva isa taraha vartana karatA hai tathA isa taraha kahatA hai, isakA hetu kyA hai ? * jo puruSa sadgurukI upAsanAke vinA apanI kalpanAse AtmasvarUpakA nirdhAra kare vaha mAtra apane svacchaMda ke udayakA vedana karatA hai aisA vicAra karanA yogya hai / jo jIva satpuruSa guNakA vicAra na kare, aura apanI kalpanAke Azrayase vartana kareM, vaha jIva sahajamAtrameM bhavavRddhi utpanna karatA hai, kyoMki amara hone ke liye jahara pItA hai / 38 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 89 ] zrI tIrthaMkarane sarvasaMgako mahAsravarUpa kahA hai, so satya hai / aisI mizra guNasthAnaka jaisI sthiti kaba taka rakhanA ? jo vAta citta meM nahIM, use karanA, aura jo cittameM hai usameM udAsa rahanA aisA vyavahAra kisa taraha ho sakatA haiM ?... vaizyavepase aura nirgrathabhAva se rahate hue koTi-koTi vicAra huA karate haiM / Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana - saMsmaraNapothI 1 - Q 819 veSa aura usa veSasaMbaMdhI vyavahAra dekhakara lokadRSTi vaisA mAne yaha saca hai, aura nigraMthabhAvameM tA huA citta usa vyavahArameM yathArthaM pravRtti na kara sake yaha bhI satya hai, jisake liye ina do prakArakI - sthiti se pravRtti nahIM kI jA sakatI, kyoMki prathama prakArase pravRtti karate hue nigraMthabhAvase udAsa nA par3e to hI yathArtha vyavahArako rakSA ho sakatI hai, aura nirgrathabhAvase raheM to phira vaha vyavahAra cAhe nA ho usakI upekSA karanA yogya hai / yadi upekSA na kI jAye to nirgranthabhAvakI hAni hue binA 2 rahegI [saMsmaraNa-pothI, 1, pRSTha 90 ] Plese usa vyavahArakA tyAga kiye binA athavA atyanta alpa kiye binA -nirgranthatA yathArtha nahIM rahatI, ra udayarUpa honese vyavahArakA tyAga nahIM kiyA jAtA ...ye sarva vibhAva-yoga dUra hue binA hamArA cittaM dUsare kisI upAya se saMtoSa prApta kare, aisA hIM lagatA: / . i E vaha vibhAvayoga do prakArakA hai - eka pUrvameM niSpanna kiyA huA udayasvarUpa, aura dUsarA Atmaddhise rAgasahita kiyA jAnevAlA bhAvasvarUpa | AtmabhAvase, vibhAvasambandhI yogakI upekSA ho zreyabhUta lagatI hai / nitya usakA vicAra kiyA nAtA hai, usa vibhAvarUpase rahanevAle AtmabhAvako bahuta parikSaNa kiyA hai, aura abhI bhI vahI pariNati dahatI hai| P usa saMpUrNa vibhAvayogako nivRtta kiye binA citta vizrAMtiko prApta ho aisA nahIM lagatA, aura abhI to usa kAraNase vizeSa klezakA vedana karanA par3atA hai, kyoMki udaya vibhAvakriyAkA hai aura icchA AtmabhAvameM sthiti karanekI hai / " yajJa 1 1 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 91] ....... phira bhI aisA rahatA hai ki yadi udaya kI vizeSakAla taka pravRtti rahe to AtmabhAva vizeSa caMcala pariNAmako prApta hogA; kyoMki AtmabhAvake vizeSa saMdhAna karanekA avakAza udayakI pravRttike kAraNa prApta nahIM ho sakegA, aura isaliye vaha AtmabhAva kucha bhI ajAgRtAvasthAko prApta ho jAyegA / jo AtmabhAva utpanna huA hai, usa AtmabhAvapara yadi vizeSa dhyAna diyA jAye to alpa kAlameM usakI vizeSa vRddhi ho, aura vizeSa jAgRtAvasthA utpanna ho, aura thor3e samayameM hitakArI ugra AtmadazA pragaTa ho, aura yadi udayakI sthiti ke anusAra udayakA kAla rahane denekA vicAra kiyA jAye to aba AtmazithilatA honekA prasaMga AyegA, aisA lagatA hai; kyoMki dIrghakAlakA AtmabhAva honese aba taka * cAhe jaisA udayabala honepara bhI vaha AtmabhAva naSTa nahIM huA, to bhI kucha kucha usakI ajAgRtAvasthA hone denekA vakta AyA hai; aisA honepara bhI aba kevala udayapara dhyAna diyA jAyegA to zithilabhAva utpanna [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 92 ] hogA / jJAnIpuruSa udayavaMza dehAdi dharmakI nivRtti karate haiM / isa taraha pravRtti kI ho to AtmabhAva naSTa nahIM honA cAhiye; isaliye isa bAta ko dhyAna meM rakhakara udayakA vedana karanA yogya hai. aisA vicAra bhI abhI yogya nahIM hai, kyoMki jJAnake tAratamyako apekSA udayabala bar3hatA huA dekhane meM Aye to jarUra vahA~ jJAnIko bhI jAgRtadazA karanA yogya hai, aisA zrI sarvajJane kahA hai / atyaMta duSamakAla hai isa kAraNa aura hatapuNya logoMne bharatakSetrako gherA hai isa kAraNa, parama satsaMga, satsaMga yA saralapariNAmI jIvoMkA samAgama bhI durlabha hai, aisA samajhakara jaise alpa kAlameM sAvadhAna huA jAye, vaise karanA yogya hai / Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 . ....: : zrImada rAjacandra .. . . 39 . . . . . [saMsmaraNa-pothI 1; pRSTha 93] maunadazA dhAraNa karanI? ... vyavahArakA udaya aisA hai ki vaha dhAraNa kI huI. dazA logoMke liye kaSAyakA nimitta ho, aura vyavahArako pravRtti na ho ske| ....... ..... . . . . . . . . . . . . . ...: taba kyA usa vyavahArako nivRtta karanA ? :: : ... ....... .. ... ... .. yaha bhI vicAra karanese honA kaThina lagatA hai, kyoMki vaisI kucha sthitikA vedana karanekA citta rahA karatA hai / phira cAhe vaha zithilatAse, udayase yA parecchAse yA sarvajJadRSTa honese ho / aisA honepara bhI alpakAlameM isa vyavahArako saMkSepa karanekA. citta hai| isa vyavahArakA saMkSepa kisa prakArase kiyA jA sakegA? . kyoMki usakA vistAra vizeSarUpase dekhanemeM AtA hai| vyApArarUpase, kuTuMbapratibaMdhase, yuvAvasthApratibaMdhase, dayAsvarUpase, vikArasvarUpase, udayasvarUpase, ityAdi kAraNoMse vaha vyavahAra vistArarUpase dikhAI detA hai| -: saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 94] .: maiM aisA jAnatA hU~ ki anantakAlase aprAptavat : aisA AtmasvarUpa kevalajJAna-kevaladarzanasvarUpase aMtamuhartameM utpanna kiyA hai, to phira varSa-cha: mAsake ..kAlaMmeM itanA yaha vyavahAra kyoM nivRtta na ho sake ? mAtra jAgRtike upayogAMtarase usakI sthiti hai, aura usa upayogake balakA nitya vicAra karanese alpa kAlameM yaha vyavahAra nivRtta ho sakane yogya hai| to bhI isakI kisa tarahase nivRtti karanI, yaha abhI vizeSarUpase mujhe vicAra karanA yogya hai aisA mAnatA hU~, kyoMki vIryameM kucha bhI maMda dazA rahatI hai| usa maMda dazAkA hetu kyA hai ? udayabalase prApta huA paricaya mAtra paricaya hai, yaha kahane meM koI bAdhA hai ? usa paricayameM vizeSa aruci rahatI hai| yaha honepara bhI vaha paricaya karanA par3A hai| yaha paricayakA doSa nahIM kahA jA sakatA, . parantu nija doSa kahA jA sakatA hai / aruci honese icchArUpa doSa naM kahakara udayarUpa doSa kahA hai| - .. . .40 . ... ... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 96] vahuta vicAra karanese nIcekA samAdhAna hotA hai| ... . ekAMta dravya, ekAMta kSetra, ekAMta kAla aura ekAMta bhAvarUpa saMyamakA ArAdhana, kiye binA cittako zAMti nahIM hogI aisA lagatA hai| aisA nizcaya rahatA hai| . ..vaha yoga abhI kucha dUra honA saMbhava hai, kyoMki udayabala dekhate hue usake nivRtta honemeM kucha vizeSa samaya lgegaa| . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 97] ' 'mAgha sudI 7 zanivAra, vikrama saMvat 1951 ke bAda Der3ha varSase adhika sthiti nhiiN| .. ora utane kAla meM usake bAda jIvanakAla kisa taraha bhoganA isakA vicAra kiyA jaayegaa| ... ..42 . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 98] ' 'avi appaNo vi dehami nAyaraMti mamAiyaM // 41 1. bhAvArtha-(tattvajJAnI) apanI dehameM bhI mamatva nahIM krte| Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 1 821 43 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 100] ___kAma, mAna aura utAvala ina tInakA vizeSa saMyama karanA yogya hai / .: [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 101] he jIva ! asArabhUta laganevAle isa vyavasAyase aba nivRtta ho, nivRtta ! . vaha vyavasAya karanemeM cAhe jitanA balavAna prArabdhodaya dikhAyI detA ho to bhI usase nivRtta ho, vRtta! yadyapi zrI sarvajJane aisA kahA hai ki caudahaveM guNasthAnakameM rahanevAlA jIva bhI prArabdhakA vedana vye binA mukta nahIM ho sakatA, to bhI tU usa udayakA AzrayarUpa honese nija doSa jAnakara usakA tyaMta tIvratAse vicAra karake usase nivRtta ho, nivRtta! ::. :: .. kevala mAtra prArabdha ho aura anya karmadazA na rahatI ho to vaha prArabdha sahaja hI nivRtta ho jAtA - aisA parama puruSane svIkAra kiyA hai, paraMtu vaha kevala prArabdha taba kahA jA sakatA hai ki jaba prANAMtayaMta niSThAbhedadRSTi na ho, aura tujhe sabhI prasaMgoMmeM aisA hotA hai, aisA jaba taka sampUrNa nizcaya na ho| ba taka zreyaskara yaha hai ki usameM tyAgabuddhi rakhanI, isa bAtakA vicAra karake he jIva ! aba tu alpa- . jAlameM nivRtta ho, nivRtta ! [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 102] he jIva ! aba tU saMganivRttirUpa kAlakI pratijJA kara, pratijJA kara ! : sarva-saMganivattirUpa pratijJAkA vizeSa avakAza dekhanemeM na Aye to aMza-saMganivRttirUpa isa vyavanAyakA tyAga kara ! jisa jJAnadazAmeM tyAgAtyAga kucha saMbhava nahIM hai usa jJAnadazAkI jisameM siddhi hai aisA tU sarvasaMgacyAgadazAkA alpakAlameM vedana karegA to saMpUrNa jagatake prasaMgameM rahe to bhI tujhe bAdharUpa nahIM hogaa| isa prakAra vartana karanepara bhI nivRttiko hI sarvajJane prazasta kahA hai, kyoMki RSabha Adi sarva parama puruSoMne antameM aisA hI kiyA hai| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 103] saM0 1951 ke vaizAkha sudI 5 somake sAyaMkAlase pratyAkhyAna / saM0 1951 ke vaizAkha sudI 14 maMgalase / [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 105] kSAyopazamika jJAnake vikala honemeM kyA dera ? 48 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 106] "jema nirmaLatA re ratna sphaTika taNI, tema ja jIva svabhAva / te jina vore re dharma prakAziyo, prabaLa kaSAya abhAva re||". 46 47 1. arthake liye dekheM mAMka 584 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 zrImada rAjacandra :: .. 49 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 108] . :::... vItarAgadarzana.....:.:... .. uddezaprakaraNa . ... ... ... : sarvajJamImAMsA SaDdarzana-avalokana ::::.:::. : .... .. . : : .. :: .. vItarAga-abhiprAya-vicAra ......... vyavahAraprakaraNa . . . .. . . . AgAradharmaH ...... ..... . : : . . : matamatAMtara-nirAkaraNa .. ............ ... ...: .:. upasaMhAra' :: ... ........... ... ... ... ... ... . ..... ::: , . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 110] : :: ::. :: .. navatattvavivecana . . ... ... ....... / gaNasthAnakavivecana :: karmaprakRtivivecana vicArapaddhati... zravaNAdivivecana : :: .. . ..... . vodhabIjasaMpatti . : . ......... __ jIvAjIvavibhakti ... - zuddhAtmapadabhAvanA ...:..:.:: .. ...... ... . .. :. .. [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 111] . :. aMga .... upAMga .. mala - cheda - . . . . . . . ... . . AzayaprakAzitA TIkA . . vyavahAra hetu . ... paramArtha hetu paramArtha gauNatAko prasiddhi . vyavahAravistArakA paryavasAna ... anekAMtadRSTi hetu....... . svagatamatAMtaranivRttiprayatna upakrama upasaMhAra avisaMdhi - ca - .: lokavarNana sthUlatva hetu vartamAnakAlameM AtmasAdhanabhUmikA ... vItarAgadarzana-vyAkhyAkA anukrama . . . " : Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 823 AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI ? [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 113] ... lokasaMsthAnaH?...: : :...... ......... ... dharma-adharma astikAyarUpa dravya ? ...... svAbhAvika abhavyatva ? ....... . . . . .:: : ..... : :... anAdi-anaMtakA jJAna kisa taraha ? 'AtmA saMkoca-vikAsase? siddha Urdhvagamana-cetana; khaMDavat kyoM nahIM ? ... kevalajJAnameM lokAlokakA jJAtatva kisa taraha ? lokasthitimaryAdA hetu ?' . . zAzvatavastulakSaNa ? .: ..... ..... usa usa sthAnavartI sUrya caMdra Adi vastu, athavA niyamita gatihetu ? ... duSama suSamAdi kAla ?,' - manuSya uccatvAdi pramANa ? ... agnikAyAdikA nimittayogase ekadama utpanna honA? . . . . . . . . eka siddha vahA~ anaMta siddha avagAhanA? ....... .. . . '53 - [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 114] ., hetu avaktavya ? . . ekameM paryavasAna kisa taraha ho sakatA hai ? . . . . . . . ekama payavasAna kisa taraha ho sakatA hai? ....... athavA nahIM hotA ? - .. . vyavahAra racanA kI hai, aisA kisI hetuse siddha hotA hai ? .. . ... . . svasthiti-AtmadazAke saMbaMdhameM vicaar| . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 115] __ tathA usakA paryavasAna ? ......... usake bAda lokopakAra pravRtti ? . . . ... ........lokopakArapravRttikA niyama / . vartamAnameM (abhI) kisa taraha pravRtti karanA ucita hai ? ... 55 saMsmaraNa-povo 1, pRSTha 117] . AtmapariNAmakI vizeSa sthiratA honeke liye vANI aura kAyAkA saMyama upayogapUrvaka karanA yogya hai| . . . . . .. Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 zrImada rAjacandra '... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 118) tInoM kAloMmeM jo vastu jAtyaMtara na ho use zrI jineMdra dravya kahate haiN| koI bhI dravya para-pariNAmase pariNamana nahIM karatA / svatvakA tyAga nahIM kara sktaa| pratyeka dravya (dravya-kSetra-kAla-bhAvase) svapariNAmI hai. :: ... : niyata anAdi maryAdArUpase rahatA hai| jo cetana hai vaha kabhI acetana nahIM hotA; jo acetana hai vaha kabhI cetana nahIM hotaa| 57 . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 120] he yoga ! ... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 121] eka caitanyameM yaha saba kisa taraha ghaTita hotA hai ? . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 122] yadi isa jIvane ve vibhAvapariNAma kSINa na kiye to isI bhavameM vaha pratyakSa duHkhakA vedana kregaa| [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 124] jisa jisa prakArase AtmAkA ciMtana kiyA ho usa usa prakArase vaha pratibhAsita hotA hai| viSayAtatAse jisa jIvakI vicArazakti mUDha ho gayI hai use AtmAkI nityatA bhAsita nahIM hotI, aisA prAyaH dikhAyI detA hai, vaisA hotA hai, yaha yathArtha hai; kyoMki anitya viSayameM Atmabuddhi honese apanI bhI anityatA bhAsita hotI hai| vicAravAnako AtmA vicAravAna lagatA hai| zUnyarUpase cintana karanevAleko AtmA zunya lagatA hai, anityarUpase ciMtana karanevAleko AtmA anitya lagatA hai, nityarUpase cintana karanevAleko AtmA nitya lagatA hai| cetanakI utpattike kucha bhI saMyoga dikhAyo nahIM dete, isaliye cetana anutpanna hai| usa cetanake vinaSTa honekA koI anubhava nahIM hotA, isaliye avinAzI hai-nitya anubhavasvarUpa honese nitya hai| samaya samayameM pariNAmAMtarako prApta honese anitya hai| ... .... . svasvarUpakA tyAga karaneke ayogya honese mUla dravya hai| " [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 126] sabako apekSA vItarAgake vacanako saMpUrNa pratItikA sthAna kahanA yogya hai, kyoMki jahA~ rAga Adi doSoMkA saMpUrNa kSaya hotA hai vahA~ saMpUrNa jJAnasvabhAva pragaTa honA yogya hai aisA niyama hai| zrI jinendrameM sabakI apekSA utkRSTa vItarAgatA honA saMbhava hai, kyoMki unake vacana pratyakSa pramANa haiN| jisa kisI puruSameM jitane aMzameM vItarAgatAkA saMbhava hai utane aMzameM usa puruSakA vAkya mAnane yogya hai| ___ sAMkhya Adi darzanoMmeM baMdha evaM mokSako jo jo vyAkhyAeM batAyI haiM una savase balavAna pramANasiddha vyAkhyA zrI jineMdra vItarAgane kahI hai, aisA jAnatA huuN| zaMkA-jina jineMdrane dvaitakA nirUpaNa kiyA hai, AtmAko khaMDa dravyavat kahA hai, kartAbhoktA kahA hai, aura nirvikalpa samAdhike aMtarAyameM mukhya kAraNa ho aiso padArthakI vyAkhyA kI hai, una jineMdrakI zikSA prabala pramANa siddha hai, aisA kaise kahA jA sakatA hai ? kevala advaita-aura [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 125] Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana - saMsmaraNapoyI 1 825 sahaja meM nirvikalpa samAdhike kAraNabhUta vedAMta Adi mArgakI, usakI apekSA avazya vizeSa pramANaddhatA saMbhava hai| uttara - eka bAra jaise Apa kahate haiM vaise yadi mAna bhI leM, paraMtu sarvaM darzanakI zikSAko apekSA naneMdrakathita baMdha-mokSake. svarUpakI zikSA jitanI avikala pratibhAsita hotI hai utanI dUsare darzanoMkI pratibhAsita nahIM hotI / aura jo avikala zikSA hai vahI pramANasiddha hai / zaMkA- yadi Apa aisA mAnate haiM to kisI taraha nirNayakA samaya nahIM A sakatA; kyoMki saba darzanoMmeM, jisa jisa darzanameM jisakI sthiti hai usa usa darzanake liye vaha avikalatA mAnatA hai / uttara- yadi aisA ho to usase avikalatA siddha nahIM hotI, jisakI pramANase avikalatA ho vahI vikala siddha hotA hai / 1. prazna- jisa pramANa se Apa jineMdrakI zikSAko avikala mAnate haiM use Apa kaheM, aura jisa taraha dAMta Adiko vikalatA Apako saMbhAvita lagatI hai, use bhI kaheM / 62 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 130] aneka prakArake duHkha tathA duHkhI prANI pratyakSa dikhAyI dete haiM, tathA jagatakI vicitra racanA dekhanemeM AtI hai, yaha saba hone kA kyA hetu hai ? tathA usa duHkhakA mUla svarUpa kyA hai ? aura usakI nivRtti kisa prakArase ho sakatI hai ? tathA jagatakI vicitra racanAkA AMtarika svarUpa kyA hai ? ityAdi prakArameM jise vicArazA utpanna huI hai aise mumukSu puruSane, pUrva puruSoMne uparyukta vicAroM saMbaMdhI jo kucha samAdhAna kiyA thA, athavA mAnA thA, usa vicArake samAdhAnake prati bhI yathAzakti AlocanA kI / vaha AlocanA karate hue vividha prakArake matamatAMtara tathA abhiprAya saMbaMdhI yathAzakti vizeSa vicAra kiyA, tathA nAnA prakArake rAmAnuja Adi sampradAyoMkA vicAra kiyA; tathA vedAMta Adi darzanakA vicAra kiyA / usa -AlocanAmeM aneka prakArase usa darzanake svarUpakA maMthana kiyA, aura prasaMga prasaMgapara maMthanakI yogyatAko prApta hue jainadarzanake saMbaMdha meM aneka prakArase jo maMthana huA, usa maMthanase usa darzana ke siddha honeke liye, jo pUrvApara virodha jaise mAlUma hote haiM aise nimnalikhita kAraNa dikhAyI diye / 63. [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 132] dharmAstikAya, adharmAstikAya tathA AkAzAstikAya arUpI honepara bhI rUpI padArthako sAmarthya dete haiM, aura ye tIna dravya svabhAvapariNAmI kahe haiM, to ye arUpI honepara rUpIko kaise sahAyaka ho sakate haiM ? dharmAstikAya aura adharmAstikAya ekakSetrAvagAhI haiM, aura unakA svabhAva paraspara viruddha hai, phira bhI unameM, gatiprApta vastuke prati sthiti sahAyaka tArUpase aura sthitiprApta vastuke prati gatisahAyakatArUpase virodha kisaliye na Aye ? dharmAstikAya, adharmAstikAya aura eka AtmA ye tIna samAna asaMkhyAtapradezI haiM, isakA koI dUsarA rahasyArtha hai ? dharmAstikAya, adharmAstikAyakI avagAhanA amuka amUrtAkArase hai, aisA hone meM koI rahasyArtha hai ? lokasaMsthAnake sadaiva eka svarUpa se rahane meM koI rahasyArtha hai ? eka tArA bhI ghaTa-bar3ha nahIM hotA, aisI anAdi- sthiti kisa hetuse mAnanA ? zAzvatatAkI vyAkhyA kyA ? AtmA yA paramANuko zAzvata mAnanemeM kadAcit mUla dravyatva kAraNa hai; parantu tArA, caMdra, vimAna AdimeM vaisA kyA kAraNa hai ? Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 ..... zrImad rAjavanA ... :::: ..............: - :...... 64 . . . . . . . . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 133] 'siddha AtmA lokAlokaprakAzaka hai, parantu lokAlokavyApaka nahIM hai, vyApaka to svAvagAhanApramANa hai / jisa manuSya-dehase siddhiko prApta kI usakA tIsarA bhAga kama vaha pradeza ghana hai| arthAt Atmadravya lokAlokavyApaka nahIM parantu lokAlokaprakAzaka arthAt lokAlokajJAyaka hai| AtmA. lokAlokameM nahIM jAtA, aura lokAloka kucha : AtmAmeM nahIM AtA, saba apanI-apanI avagAhanAmeM svasattAma sthita haiM, phira bhI AtmAko usakA jJAtadarzana kisa taraha hotA hai ? . ... .. ..... yahA~ yadi yaha dRSTAMta diyA jAye ki jaise darpaNameM, vastu pratibiMbita hotI hai vaise hI AtmAmeM bhI lokAloka prakAzita hotA hai, pratinivita hotA hai, to yaha samAdhAna bhI. avirodhI' dikhAyI nahIM detA, kyoMki darpaNameM to visrasApariNAmI pudgalarazmise vastu pratibiMbita hotI hai| ......" ". AtmAkA agurulaghu dharma hai, usa dharmako dekhate hue AtmA saba padArthoMko jAnatA hai; kyoMki saba dravyoMmeM agurulaghu guNa samAna hai, aisA kahA jAtA hai, vahA~ agurulaghudharmakA artha kyA samajhanA ? ....." [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 136] AhArakI jaya, . . . . . - AsanakI jaya," . . . . . . . nidrAkI.jaya, . .. .. . vAksayama, ..... ....... .. ..... jinopadiSTa aatmdhyaan| .. jinopadiSTa AtmadhyAna kisa taraha? .. ........ .............." jJAnapramANa dhyAna ho sakatA hai, isaliye jJAna-tAratamyatA caahiye| .... ...... ... kyA vicAra karanese, kyA mAnanese, kyA dazA honese cauthA guNasthAnaka kahA jAye ? .... ... kisase cauthe. guNasthAnakase terahaveM guNasthAnakameM Aye ?. ..... . .. . ......[ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 148] vartamAnakAlakI taraha yaha jagata sarvakAla hai| vaha pUrvakAlameM na ho to vartamAnakAlameM usakA astitva bhI nahIM ho sktaa| .. :: vaha vartamAnakAlameM hai. to bhaviSyakAlameM vaha atyaMta vinaSTa nahIM ho sktaa| :: :: :: ... ... padArtha mAtra pariNAmI honese yaha jagata paryAyAMtara dikhAyI detA hai; : parantu mUlarUpase isakI sadA .:.... . ...... . . . . . . . . .. 67 ... [ saMsmaraNa-poyI 1, pRSTha 150] .. jo vastu samayamAtrake liye hai, vaha sarvakAlake liye hai| " jo bhAva hai vaha hai, jo nahIM hai vaha nahIM hai / - do prakArakA padArthasvabhAva vibhAgapUrvaka spaSTa dikhAyI detA hai-jaDasvabhAva aura cetana-svabhAva / ... 68 :: [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 152 ] guNAtizayatA kyA hai ? : : ... ............ .. . ..... . viva usakA Aja kevalajJAnameM atizayatA kyA hai ? Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Bedar AbhyaMtara pariNAma avalokana- saMsmaraNapotho 1 torthaMkara meM atizayatA kyA hai ? vizeSa hetuH kyA hai ? yadi jinasammataH kevalajJAnako lokAlokajJAyaka' mAneM to usa kevalajJAnameM AhAra, nihAra, vihAra Adi kriyAe~ kisa taraha ho sakatI haiM ? 2 * vartamAna meM usakI isa kSetra meM aprAptikA hetu kyA hai? ana eka vAI 69 Lafage pay no to bed a plavoy i j pa na mimi 51... zruta kucha bhI hai ? kyA hai ? avadhi, manaHparyAya paramAvadhi, - kevala, 827 C# [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 154 ] .... 70. ...[. saMsmaraNa- pothI 1, pRSTha 155 ] paramAvadhijJAna utpanna honeke bAda kevalajJAna utpanna hotA hai, yaha rahasya anuprekSA karane ***** yogya hai / anAdi anaMta kAlakA, anaMta aise alokakA ? gaNitase atIta athavA asaMkhyAtase para aise jIvasamUha, paramANu samUha anaMta honepara bhI anaMtatAkA sAkSAtkAra ho vaha gaNitAtItatA honepara bhI kisa taraha sAkSAt anaMtatA mAlUma ho ? isa virodhakA parihAra uparyukta rahasyase hone yogya samajhameM AtA hai / ... aura kevalajJAna nirvikalpa hai, usameM upayogakA prayoga nahIM karanA par3atA / sahaja upayoga vaha jJAna hai; yaha rahasya bhI anuprekSA karane yogya hai / 3 kyoMki prathama siddha kauna hai ? - prathama jIvaparyAya kaunasA hai ? prathama paramANu-paryAya kyA hai ? yaha kevalajJAnagocara hai parantu anAdi hI mAlUma hotA hai; arthAt kevalajJAna usake Adiko nahIM pAtA, aura kevalajJAnase kucha chipA huA nahIM hai, ye do bAteM paraspara virodhI haiM, isake samAdhAnakA rAstA paramAvadhikI anuprekSAse tathA sahaja upayogakI anuprekSA se samajha meM Ane yogya dikhAyI detA hai ! - 71 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 156 ] kisa prakArase hai ? jAnane yogya hai ? jAnanekA phala kyA hai ? baMdhA hetu kyA hai ? pudgalanimitta baMdha yA jIvake doSase vaMdha ? jisa prakArase mAne usa prakArase baMdha dUra nahIM kiyA jA sakatA aisA siddha hotA hai / isaliye mokSapadako hAni hotI hai / usakA nAstitva siddha hotA hai / amUrtatA yaha kucha vastutA hai yA avastutA ? atA yadi vastutA hai to vaha kucha mahattvavAna hai yA nahIM ? [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 157 ] [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 158 ] Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 , zrImad rAjacandraH . . mUrta pudgala aura amUrta jIvakA saMyoga kaise ghaTita ho? ..... .. .. .::. .. dharma, adharma aura jIva dravyakI kSetravyApitA,jisa..prakArase jinendra kahate haiM, tadanusAra mAnanese ve dravya utpanna-svabhAvIkI taraha siddha ho jAte haiM, kyoMki madhyama-pariNAmitA hai| dharma, adharma aura AkAza ye vastue~ dravyarUpase eka jAti aura guNarUpase bhinna jAti aisA mAnanA yogya hai, athavA dravyatA bhI bhinna bhinna mAnane yogya hai ? . saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 159] dravyakA kyA artha hai ? guNaparyAyake binA usakA dUsarA kyA svarUpa hai ? kevalajJAna sarva dravya, kSetra, kAla aura bhAvakA jJAyaka siddha ho to sarva vastu niyata maryAdAmeM A jAye, anaMtatA siddha na ho, kyoMki anaMtatA-anAditA samajhI nahIM jAtI, arthAt kevalajJAnameM ve kisa taraha pratibhAsita hoM ? usakA vicAra barAbara saMgata nahIM hotaa| 72 . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 162. jise jainadarzana sarvaprakAzakatA kahatA hai, use vedAMta sarvavyApakatA kahatA hai / dRSTa vastuse adRSTa vastukA vicAra anusaMdhAna karane yogya hai| jinendrake abhiprAyase AtmAko mAnanese yahA~ likhe hue prasaMgoMke bAremeM adhika vicAra kareM1. asaMkhyAta pradezakA mula parimANa / 2. saMkoca-vikAsa ho sake aisA AtmA mAnA hai; vaha saMkoca-vikAsa kyA arUpImeM hone yogya hai ? tathA kisa prakArase hone yogya hai ? . ...... 3. nigoda avasthAkA kyA kacha vizeSa kAraNa hai ?... . ..... 4. sarva dravya,kSetra AdikI prakAzakatArUpa kevalajJAnasvabhAvI AtmA hai, ' athavA svasvarUpameM ava sthita nijajJAnamaya kevalajJAna hai? 5. AtmAmeM yogase vipariNAma hai ? svabhAvase vipariNAma hai ? vipariNAma AtmAkI mUla sattA hai ? saMyogI sattA hai ? usa sattAkA kaunasA dravya mUla kAraNa hai ? ... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 163] 6. cetana honAdhika avasthA prApta kare, isameM kucha vizeSa kAraNa hai ? svasvabhAvakA ? pudgala saMyogakA yA usase vyatirikta ? 7. jisa taraha mokSapadameM AtmatA pragaTa ho usa taraha mUla dravya mAneM to lokavyApakapramANa AtmA na honekA kyA kAraNa ? 8. jJAna guNa aura AtmA guNI isa tathyako ghaTAte hue AtmAko kathaMcit jJAnavyatirikta mAnanA so kisa apekSAse ? jaDatva bhAvase yA anya guNako apekSAse ? / 9. madhyama pariNAmavAlI vastukI nityatA kisa taraha sambhava hai ? 10. zaddha cetanameM anekakI saMkhyAkA bheda kisa kAraNase ghaTita hotA hai ? ..... :.. * 73 .. .... ...: : [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha. 165] jinase mArgakA pravartana huA hai, aise mahApuruSake vicAra, bala, nirbhayatA Adi guNa bhI mahAna the| eka rAjyake prApta karane meM jo. parAkrama apekSita hai usako apekSA apUrva abhiprAyasahita dharmasaMtatikA pravartana karane meM vizeSa parAkrama apekSita hai| Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana saMsmaraNapothI 1 829... thor3e samaya pahale "tathArUpa zakti mujhameM mAlUma hotI thI, usameM abhI vikalatA dekhane meM AtI hai, kA hetu kyA honA cAhiye yaha vicAra karane yogya hai / darzana kI rItise isa kAlameM dharmakA pravartana ho, isase jIvoMkA kalyANa hai athavA saMpradAyakI tase dharmakA pravartana ho to jIvoM kA kalyANa hai, yaha bAta vicAraNIya hai ! - saMpradAyakI rItise vaha mArga bahutase jIvoMko grAhya hogA, hya hogA / darzanakI rIti se vaha virale jIvoM ko... pI yadi jinAbhimata mArga nirUpaNa karane yogya ginA jAye, to vaha saMpradAya ke prakArase nirUpita : nA vizeSa asaMbhava hai / kyoMki usakI racanAkA sAMpradAyika svarUpa honA kaThina hai| darzanako apekSAse kisI hI jIvake liye upakArI hogA itanA virodha AtA hai / TI 74 [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 166 ] 8.2 ad jo koI mahAna puruSa hue haiM ve pahalese svasvarUpa (nijazakti) samajha sakate the, aura bhAvI mahatkAryake bIja ko pahale se avyaktarUpameM, bote rahate the athavA svAcaraNa avirodhI, jaisA rakhate the / yahA~ vaha prakAra vizeSa virodhameM par3A ho aisA dikhAI detA hai / usa virodhake kAraNa bhI yahA~ likhe haiM1. anirNayase 2. saMsArIkI rIti jaisA vizeSa vyavahAra rahanese | brahmacaryako dhAraNa / 3. 7125 75 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 167 ].. sohaM (mahApuruSoMne AzcaryakAraka gaveSaNA kI hai) / kalpita pariNatise virata honA jIvake liye itanA adhika kaThina ho par3A hai, isakA hetu kyA honA cAhiyeM ? AtmAke dhyAnakA mukhya prakAra kaunasA kahA jA sakatA hai ? usa dhyAnakA svarUpa kisa taraha hai ? namaka AtmAkA svarUpa kisa taraha hai ? 'kevalajJAna jinAgama meM prarUpita hai, vaha yathAyogya hai athavA vedAMtameM prarUpita hai, vaha yathAyogya hai ?' 1952 1. 76 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 168 ]. preraNApUrvaka spaSTa gamanAgamana kriyA AtmAke asaMkhyAtapradezapramANatva ke liye vizeSa vicAraNIya hai| prazna- paramANu ekapradezAtmaka, AkAza anaMtapradezAtmaka mAnanemeM jo hetu hai, vaha hetu AtmA ke asaMkhyAtapradezatva ke liye yathAtathya siddha nahIM hotA, kyoMki madhyama pariNAmI vastu anutpanna dekhanemeM nahIM aatii| uttara- 77 w'' ' ' * amUrtatva kI vyAkhyA kyA ? anaMtatvakI vyAkhyA kyA ? AkAzakA avagAhaka-dharmatva kisa prakArase hai ? [smaraNa] 1, pRSTha 169 ] Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra mUrtAmUrtakA baMdha Aja nahIM hotA to anAdise kaise ho sakatA hai ? vastu svabhAva isa prakAra anyathA kaise mAnA jA sakatA hai ? dha Adi bhAva jIva meM pariNAmIrUpase haiM yA vivartarUpase haiM ? yadi pariNAmIrUpase kaheM to svAbhAvika dharma ho jAte haiM, svAbhAvika dharmakA dUra honA kahIM bhI anubhava meM nahIM AtA / . '. yadi vivartarUpase samajheM to jisa prakArase jinendra sAkSAt baMdha kahate haiM, usa taraha mAnane se virodha AnA sambhava hai / 830: 78 jinendrakA abhimata kevaladarzana aura vedAMtakA abhimata brahma ina donoMmeM kyA bheda haiM ? 79 . [saMsmaraNa] - pothI 1, pRSTha 170 ] 80 jinendra abhimatase / AtmA asaMkhyAtaM pradezI (?), saMkoca - vikAsakA bhAjana, arUpI, lokapramANa pradezAtmaka / :. [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 171] [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 171] jina madhyama parimANakA nityatva, krodha AdikA pAriNAmikatva (?) AtmAmeM kaise ghaTita ho ? karmabaMdhakA hetu AtmA hai yA pudgala hai ? yA donoM haiM ? athavA isase bhI koI anya prakAra hai ? muktimeM Atmaghana ? dravyakA guNase atiriktatva kyA hai ? saba guNa milakara eka dravya, yA usake binA dravyakA kucha dUsarA vizeSa svarUpa hai ? sarva dravyake vastutva, guNako nikAla kara vicAra kareM to vaha eka hai yA nahIM ? AtmA- guNI hai aura jJAna guNa hai yoM kahanese AtmAkA: kathaMcit jJAnarahita honA ThIka hai yA nahIM ? yadi jJAnarahita AtmatvakA svIkAra kareM to vaha kyA jaDa ho jAtA hai ? cAritra, vIrya Adi guNa kaheM to unakI jJAnase bhinnatA honese ve jaDa siddha ho, isakA samAdhAna kisa prakArase ghaTita hotA hai ? abhavyatva pAriNAmikabhAva se kisaliye ghaTita ho ? dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAza aura jIvako dravya-dRSTise dekheM to eka vastu hai yA nahIM ? dravyatva kyA hai ? dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzake svarUpakA vizeSa pratipAdana kisa taraha ho sakatA hai ? loka asaMkhyAtapradezI aura dvIpa samudra asaMkhyAta hai, ityAdi virodhakA samAdhAna kisa taraha hai ? AtmAmeM pAriNAmikatA ? muktimeM bhI saba padArthoMkA pratibhAsita honA ? anAdianaMtakA jJAna kisa taraha ho sakatA hai ? 81 [ saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 173] vedAMta eka AtmA, anAdi mAyA ora baMdha mokSakA pratipAdana, yaha Apa kahate haiM, parantu yaha ghaTita nahIM ho sktaa| AnaMda aura caitanyameM zrI kapiladevajIne virodha kahA hai, isakA samAdhAna kyA hai ? yathAyogya samAdhAna vedAMta meM dekhane meM nahIM AtA / AtmAko nAnA mAne binA baMdha evaM mokSa ho hI nahIM sakate / ve to haiM, 'aisA honepara bhI unheM kalpita kahane se upadeza Adi kArya karaneyogya nahIM Thaharate / vidhAna Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 1 831 .. 82 . . . . .[saMsmaraNa-pothI 1; pRSTha 174] ...jainamArgaH: .... ...... ........ 1: lokasaMsthAna ! : : .. ..... .. : .. 2. dharma, adharma, AkAza dravya / ..... .................. 3. aruupitv| 4. suSama-duSama Adi kAla / 5. usa usa kAlameM bhArata AdikI sthiti, manuSyakI U~cAI AdikA pramANa / 6. nigoda sUkSma / 7. do prakArake jIva-bhavya aura abhavya / 8. vibhAvadazA, pAriNAmika bhAvase / 9. pradeza aura samaya unakA vyAvahArika aura pAramAthika kucha svruup| ............ 10. guNa-samudAyase bhinna kucha dravyatva / / 11. pradeza samudAyakA vastutva / 12. rUpa, rasa, gaMdha, sparzase bhinna aisA kucha bhI paramANutva / 13. pradezakA sNkoc-vikaas|::: :: .: ..... 14. usase ghanatva yA kRzatva / 3 / 16. eka samayameM yahA~ aura siddhakSetrameM astitva, athavA usI samayameM lokAMtaragamana 1.:. : 17: siddhasaMbaMdhI avgaahH| ..: :: .......... 18. avadhi, manaHparyAya aura kevalako ..vyAvahArika pAramArthika kucha vyAkhyA;-jIvakI apekSA tathA dRzya padArthakI apekSAse / ... .. .:. : -..[saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 175] ... 'matizratakI vyAkhyA-usa prakArase / ' . . .--... 19. kevalajJAnakI dUsarI koI vyaakhyaa| 20. kSetra pramANakI dUsarI koI vyaakhyaa| 21. samasta vizvakA eka advaita tattvapara vicAra / 22. kevalajJAnake binA dUsare kisI jJAnase jIvasvarUpakA pratyakSarUpase grahaNa / .. 23. vibhAvakA upAdAna kAraNa / 24. aura tathAprakArake samAdhAnake yogya koI prakAra / .. 25. isa kAlameM dasa boloMkI vyavacchedatA, usakA anya kucha bhI paramArtha / 26. bIjabhUta aura saMpUrNa yoM kevalajJAna do prkaarse| 27. vIrya Adi AtmaguNa mAne haiM, unameM cetntaa| 28. jJAnase bhinna aisA aatmtv| 29. vartamAnakAlameM jIvakA spaSTa anubhava honeke dhyAnake mukhya prakAra / 30. unameM bhI sarvotkRSTa mukhya prakAra / 31. atizayakA svruup| . 32. labdhi (kitanI hI) advaitatattva mAnanese siddha ho aisI mAnya hai| saMsmaraNa-poyI 1, paSTha 179] 33. lokadarzanakA sugama mArga-vartamAnakAlameM kucha bhii| Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 83 832 zrImad rAjacandra ... ... 34. dehAMtadarzanakA sugama mArga-vartamAnakAlameM / 35. siddhatvaparyAya sAdi-anaMta, aura mokSa anAdi-anaMta / 36. pariNAmI padArtha, niraMtara svAkArapariNAmI ho to bhI avyavasthita pariNAmitva anAdise ho, vaha kevalajJAnameM bhAsamAna padArthameM kisa taraha ghaTamAna ? [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 180 1. krmvyvsthaa| 2. srvjnytaa| 3. paarinnaamiktaa| 4. nAnA prakArake vicAra aura samAdhAna / 5. anyase nyUna praabhvtaa| 6. jahA~ jahA~ anya vikala hai vahA~ vahA~ avikala yaha, jahA~ vikala dikhAyo de vahA~.anyakI kvacit avikalatA-nahIM to nahIM / - 84 . . : [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 181] mohamayI-kSetrasaMbaMdhI upAdhikA parityAga karanemeM ATha mahIne aura dasa dina bAkI hai, aura yaha parityAga ho sakane yogya hai| dUsare kSetrameM upAdhi (vyApAra) karaneke abhiprAyase mohamayI kSetrako upAdhikA tyAga karanekA vicAra rahatA hai, aisA nahIM hai| . . .. .. .. ... ... ... ... ........ .... parantu jaba taka sarvasaMgaparityAgarUpa yoga nirAvaraNa na ho taba taka jo gRhAzrama rahe usa gRhAzramameM kAla vyatIta karanekA vicAra kartavya hai / kSetrakA vicAra kartavya hai / jisa vyavahArameM rahanA usa vyavahArakA vicAra kartavya hai; kyoMki pUrvApara avirodhatA nahIM to rahanA kaThina hai| . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 182] bhU : brahma sthApanA :- - dhyAna mukha :yogabala , . brahmagrahaNa nigraMtha Adi saMpradAya dhyaan| niruupnn| yogvl| ::... bhU, sthApanA. makha ...: ..... .... .....: . - . .; svaayu-sthiti| aatmvl| ... ... 86 : ... .. [saMsmaraNa-pothI. 1, pRSTha 183]. so dhammo jattha dayA dasaTTha dosA na jassa so devo| . . so hu gurU jo nANI AraMbhapariggahA viro|| ... ... ... .. 1. bhAvArtha-jahAM dayA hai vahA~ dharma hai, jisake aThAraha doSa nahIM vaha deva hai, tathA jo jJAnI aura AraMbhaparigrahase virata hai vaha guru hai / Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 2 833 87 .... :: . . . [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 187] akiMcanatAse vicarate hue ekAMta maunase jinasadRza dhyAnase tanmayAtmasvarUpa aisA kaba hoU~gA? ..: :., . 88.... ..... [saMsmaraNa-pothI 1, pRSTha 195] eka bAra vikSepa zAMta hue binA ati samIpa A sakane yogya apUrva saMyama pragaTa nahIM hogaa| . kaise, kahA~ sthiti kareM? ......... saMsmaraNapothI-2........... ....... ... ... .. ... . .. saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 3] . rAga, dveSa aura ajJAnakA AtyaMtika abhAva karake jisa sahaja zuddha AtmasvarUpameM sthita hue vaha svarUpa hamAre smaraNa, dhyAna aura pAne yogya sthAna hai| 2. ... ... ... [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 5 ] jJipadakA dhyAna kreN| [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 7] zuddha caitanya anaMta Atmadravya kevalajJAna svarUpa zaktirUpase : ... . vaha jise saMpUrNa vyakta huA hai, tathA vyakta honekA / jina puruSoMne mArga pAyA hai una puruSoMko - atyanta bhakise namaskAra .: [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 9] ... . , . . . . . . . 4 . . namo jiNANaM jidabhavANaM jinatattvasaMkSepa anaMta avakAza hai| usameM jaDa-cetanAtmaka vizva rahA hai| vizvamaryAdA do amUrta dravyoMse hai, jinakI saMjJA dharmAstikAya, adharmAstikAya hai| jIva aura paramANu pudgala ye do dravya sakriya haiN| sarva dravya dravyatvase zAzvata haiN| anaMta jIva haiN| . anaMta anaMta paramANu pudgala haiN| dharmAstikAya eka hai| . . Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . .. zrImad rAjacandra . . . . . , adharmAstikAya eka hai| . AkAzAstikAya eka hai| kAla dravya hai| vizvapramANa kSetrAvagAha kara sake aisA eka-eka jIva hai| [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 13] namo jiNANaM jidabhavANaM jisakI pratyakSa dazA hI bodharUpa hai, usa mahApuruSako dhanya hai| jisa matabhedase yaha jIva grasta hai, vahI matabheda hI usake svarUpakA mukhya AvaraNa hai| vItarAga puruSake samAgamake binA, upAsanAke vinA, isa jIvako mumukSatA kaise utpanna ho ? samyagjJAna kahA~se ho ? samyagdarzana kahA~se ho ? samyakcAritra kahA~se ho? kyoMki ye tInoM vastue~ anya sthAnameM nahIM hotii| vItarAgapuruSake abhAva jaisA vartamAnakAla hai| he mumukSu ! vItarAgapada vAraMvAra vicAra karane yogya hai, upAsanA karane yogya hai, dhyAna karane yogya hai| [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 15 ] jIvake baMdhanake mukhya hetu do rAga aura dveSa rAgake abhAvase dveSakA abhAva hotA hai| rAgakI mukhyatA hai| rAgake kAraNa hI saMyogameM AtmA tanmayavRttimAna hai| . vahI karma mukhyarUpase hai| jyoM jyoM rAgadveSa maMda, tyoM tyoM maMbaMdha maMda aura jyoM jyoM rAgadveSa tIvra, tyoM tyoM karmabaMdha tiivr| jahA~ rAgadveSakA abhAva vahA~ karmabaMdhakA sAMparAyika abhAva / .. rAgadveSa honeke mukhya kAraNamithyAtva arthAt / asamyagdarzana hai| samyagjJAnase samyagdarzana hotA hai| usase asamyagdarzanakI nivRtti hotI hai| usa jIvako samyakcAritra pragaTa hotA hai, .......... .... jo vItarAgadazA hai| .. . . saMpUrNa vItarAgadazA jise rahatI hai use caramazarIrI jAnate haiM / ...... . [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 17] he jIva ! sthira dRSTise tU aMtaraMgameM dekha, to sarva paradravyase mukta aisA terA svarUpa tujhe parama prasiddha anubhavameM aayegaa| Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 2 835 ., he jIva ! asamyagdarzanake kAraNa vaha svarUpa tujhe bhAsita nahIM hotaa| usa svarUpameM tujhe zaMkA hai, vyAmoha aura bhaya hai| samyagdarzanakA yoga prApta karanese usa abhAsana AdikI nivRtti hogii| he samyagdarzanI ! samyakcAritra hI samyagdarzanakA phala ghaTita hotA hai, isaliye usameM apramatta ho| jo pramattabhAva utpanna karatA hai vaha tujhe karmabaMdhakI supratItikA hetu hai|' ...... he samyakcAritrI ! aba zithilatA yogya nhiiN| bahuta aMtarAya thA, vaha nivRtta huA to aba niraMtarAya padameM zithilatA kisaliye karatA hai ? [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 21 ] duHkhakA abhAva karanA saba jIva cAhate haiN| duHkhakA AtyaMtika abhAva kaise ho ? vaha jJAta na honese jisase duHkha utpanna ho usa mArgako duHkhase chUTanekA upAya jIva samajhatA hai / janma, jarA, maraNa mukhyarUpase duHkha haiM / usakA bIja karma hai / karmakA bIja rAgadveSa hai, athavA isa prakAra pA~ca kAraNa haiM mithyAtva . . . - avirati pramAda kaSAya yoga : :: pahale kAraNakA abhAva honepara dUsarekA abhAva, phira tIsarekA, phira cauthekA, aura aMtameM pA~caveM kAraNakA yoM abhAva honekA krama hai| .: . . . mithyAtva mukhya moha hai| . .:: . . . . . .. . avirati gauNa moha hai| .. . pramAda aura kaSAyakA aviratimeM aMtarbhAva ho sakatA hai| yoga sahacArIrUpase utpanna hotA hai| ___ cAroM naSTa ho jAneke bAda bhI pUrva-hetuse yoga ho sakatA hai| ... [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 25] he muniyo ! jaba taka kevala samavasthAnarUpa sahaja sthiti svAbhAvika na ho taba taka Apa dhyAna aura svAdhyAyameM lIna rheN| jIva kevala svAbhAvika sthitimeM sthita ho vahA~ kucha karanA bAkI nahIM rhaa| . .. jahA~ jIvake pariNAma vardhamAna, hIyamAna huA karate haiM vahAM dhyAna kartavya hai| arthAt dhyAnalInatAse sarva bAhya dravyake paricayase virAma pAkara nijasvarUpake lakSya meM rahanA ucita hai| udayake dhakkese vaha dhyAna jaba jaba chUTa jAye taba taba usakA anusaMdhAna bahuta tvarAse krnaa|| bIcake avakAzameM svAdhyAyameM lInatA krnaa| sarva para-dravyameM eka samaya bhI upayoga saMga prApta na kare aisI dazAkA jIva sevana kare taba kevalajJAna utpanna hotA hai| Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 ..... zrImada rAjacandra, ... [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 32] svapara paramopakAraka paramArthamaya satyadharma jayavaMta rahe / AzcaryakAraka bheda par3a gaye haiN| khaMDita hai| . . saMpUrNa karanekA sAdhana durgama dikhAyI detA hai / usa prabhAvameM mahAna antarAya hai| deza, kAla Adi bahuta pratikUla haiN| vItarAgoMkA mata lokapratikUla ho gayA hai| rUDhise jo loga use mAnate haiM unake dhyAnameM bhI vaha supratIta mAlUma nahIM hotA / athavA anyamatako vItarAgoMkA mata samajha kara pravRtti karate rahate haiN| vItarAgoMke matako yathArtha samajhanekI unameM yogyatAko bahuta kamI hai| dRSTirAgakA pravala rAjya calatA hai| veSAdi vyavahArameM bar3I viDaMbanA kara mokSamArgako aMtarAya kara baiThe hai| virAdhakavRttivAle tuccha pAmara puruSa agrabhAgameM rahate haiM / / kiMcit satya bAhara Ate hue bhI unheM prANaghAtatulya duHkha lagatA ho aisA dikhAyI detA hai| 15 / ...... . [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 34] tava Apa kisaliye usa dharmakA uddhAra cAhate haiM ?....... parama kAruNya-svabhAvase / - usa saddharmake prati prmbhktise| saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 35] . evaMbhUta-dRSTise RjusUtra sthiti kr| RjusUtra-dRSTise evaMbhUta sthiti kr| . ...... naigama-dRSTise evaMbhUta prApti kr| _... evaMbhUta-daSTise naigama vizuddha kr| saMgraha dRSTise evaMbhUta ho| .. ... . .. evaMbhUta-dRSTise saMgraha vizuddha kr|.... . .. ... ... ... ........ vyavahAra-dRSTise: evaMbhUtake prati jA.!' ... ... .. evaMbhUta-dRSTise vyavahAraH vinivRtta kara ....... . zabda-dRSTise evaMbhUtake prati jaa|::. ........... ... . ..... evaMbhata-daSTise zabda nirvikalpa kara , . . . : -- samAbharUDha-dRSTisa evabhUta avalokana kara . ... ... ............. evaMbhUta-dRSTise samabhirUDha sthiti kara: -". .. ... .. .... .... evaMbhUta-dRSTise evaMbhUta ho| . ........ ............ evaMbhUta-sthitise evaMbhUta-dRSTi zAMta kr|| ...... ...... . OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH : ... ... ............ ------------- Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 2 ....... - :: :.:..: : 17 .. ..... [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 37] maiM asaMga zuddhacetana huuN| ... vacanAtIta nirvikalpa... :: ..... ... ... .. ... ... ...... ekAMta zuddha ..:: anubhavasvarUpa huuN| ................. "..." maiM parama zuddha, akhaMDa ciddhAtu huuN| aciddhAtuke saMyogarasakA yaha AbhAsa to dekheM ! Azcaryavat, AzcaryarUpa, ghaTanA hai| .... kacha bhA anya vikalpakA avakAza nahA hA .... .. ... ... .......... .....sthiti bhI aisI hI hai| 18 . . [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 39] parAnugraha parama kAruNyavRttikI apekSA bhI prathama caitanya jinapratimA ho / ....... . caitanya jinapratimA. ho / .... / vaisA kAla hai ? . ... ... ... ... .. . usa viSayameM nirvikalpa ho| ... ... ... ... ...... : vaisA kSetrayoga hai? . .... .. ..... khoj| :::: vaisA parAkrama hai ? apramatta zUravIra ho| utanA Ayubala hai ? kyA likhanA ? kyA kahanA? aMtarmukha upayoga karake dekha / . . ........ ........ ........ OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH / ....... [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 41] he kAma ! he mAna ! he saMga-udaya ! he vacanavargaNA! he moha ! he mohadayA ! ....... ... ... ..... he zithilatA ! Apa kisaliye aMtarAya karate haiM ? . parama anugraha karake aba anukUla ho jAyeM ! anukUla ho jaayeN|. ...... ... ... ... .... 20 . . . . . . . . [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 4 -51 he sarvotkRSTa sukhake hetubhUta samyagdarzana ! tujhe atyanta bhaktise namaskAra ho! isa anAdi-ananta saMsArameM anaMta-anaMta jIva tere Azrayake vinA anaMta-anaMta duHkhakA : karate haiN| LIGumeM ruci haI, parama vItarAga svabhAvake prati parama nizcaya huA honekA mArga grahaNa huA]| Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .836 ekAMta AtmavRtta / ekAMta AtmA / - kevala eka AtmA. kevala eka AtmA ho / zrImad rAjacandra .. 10 2 . kevala mAtra AtmA / kevala mAtra AtmA hI / AtmA hI / zuddhAtmA hI / sahajAtmA ho / nirvikalpa, zabdAtIta sahaja svarUpa AtmA hI / 11. 7-12-54* 31-11-22 nidrAkI jaya / yogakI jaya / AraMbha-parigraha virati / brahmacarya meM pratinivAsa / yoM kAla bItane denA yogya nahIM / pratyeka samayako Atmopayogase upakArI banAkara nivRtta hone denA yogya hai / aho isa dehakI racanA ! aho cetana ! aho usakA sAmarthya ! aho jJAnI ! aho unakI gaveSaNA ! aho unakA dhyAna ! aho unakI samAdhi ! aho unakA saMyama ! aho unakA apramatta bhAva ! aho unako parama jAgRti ! aho unakA vItarAga svabhAva ! aho unakA nirAvaraNa jJAna ! aho unake yogakI zAMti ! aho unake vacana Adi yogakA udaya ! mata ho, apramatta ho / parama jAgRta svabhAvakA sevana kara, parama jAgRta svabhAvakA sevana kara / [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 27] he Atman ! yaha saba tujhe supratIta honepara bhI pramattabhAva kyoM ? maMda prayatna kyoM ? jaghanya maMda jAgRti kyoM ? zithilatA kyoM ? AkulatA kyoM ? aMtarAyakA hetu kyA ? 12 tIvra vairAgya, parama Arjava, bAhyAbhyaMtara tyAga / AhArakI jaya / AsanakI jaya ! [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 29] [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 30 ] *saMvata 1954, 12vAM mAsa Asoja sudI 7; 31vA~ varSa 11vA~ mAsa, 2 vA~ dina / [ janma tithi saM0 1924, kArtika sudI 15 honese saM0 1954 Asoja sudI 7 ko 31vA~ varSa, 11vAM mAsa aura 22vA~ dina AtA hai| ] Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Cam " ekAMtavAsa / HENRINT I sarvajJadhyAna AtmA / Atmopayoga / arritara pariNAma avalokana saMsmaraNapoyI 2 mUla Atmopayoga / apramatta upayoga | kevala upayoga | kevala AtmA / acitya siddhasvarUpa | dharmasugamatA / lokAnugraha | 15 smas jinacaitanyapratimA / sarvAMgasaMyama / ekAMta sthira saMyam / ekAMta zuddha saMyama / kevala bAhyabhAva nirapekSatA / AtmatattvavicAra | jagatatattvavicAra | jinadarzanatattvavicAra / anya darzanatattvavicAra / 18 ka sa ka yathAsthita zuddha sanAtana sarvotkRSTa jayavaMta dharmakA udaya } 1 ekara kI 56 - samAdhAna paddhati vRtti 1 d e gula app to a whe jIta *13 15000 mI i ' d '97 kI 12 [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 31] kapha hamane 837 NE * isa yojanAkA uddezya yaha mAlUma hotA hai ki 'ekAMta sthira saMyamaH', 'ekAMta zuddha saMyama' aura 'kevala bAhyabhAva nirapekSatA' pUrvaka 'sarvAGgasaMyama' prAptakara, usake dvArA 'jinacaitanyapratimArUpa' hokara, arthAt aDola AtmAvasthA pAkara jagatake jIvoMke kalyANake liye arthAt mArga ke punaruddhAra ke liye pravRtti karanI cAhiye / yahA~ jo 'vRtti, ' ' paddhati' aura 'samAdhAna' zabda Aye haiM, so unameM 'vRtti kyA hai ?" isake uttarameM kahA gayA hai ki 'yathAsthita zuddha sanAtana sarvotkRSTa jayavaMta dharmakA udaya karanA? yaha vRtti haiM / use 'kisa paddhatise karanA cAhiye ?" isake uttarameM kahA gayA hai ki jisase logoMko 'dharmasugamatA ho aura lokAnugraha bhI ho|' isake bAda 'isa vRtti aura paddhatikA pariNAma kyA hogA ?" isake samAdhAnameM kahA gayA hai ki 'Atmatattva-vicAra, jagatatattva-vicAra, jinadarzana tattva-vicAra aura anya darzanatattva-vicArake saMbaMmeM saMsArake jIvoMkA samAdhAna karanA / ' isI saMsmaraNa-pothIke AMka 18 meM kahA gayA hai ki "parAnugraha parama kAruNyavRttikI apekSA bhI prathama caitanya jinapratimA ho / caitanya jinapratimA ho / " : - isa vAkyase bhI yaha bAta adhika spaSTa hotI hai / yahA~ yaha spaSTIkaraNa zrImad rAjacaMdrakI gujarAtI AvRttike saMzodhaka zrI manasukhabhAI ravajIbhAI mehatA noTa ke AdhAra se likhA gayA hai / [zrI paramazrutaprabhAvaka maMDala, bambaI dvArA prakAzita 'zrImad rAjacandra' ( hindI ) ke pRSTha 729 ke phuTanoTa se udghRta / ] Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 .. zrImadaH rAjacandra. :. ... .. 14 [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 32] svapara paramopakAraka paramArthamaya satyadharma jayavaMta rahe / AzcaryakAraka bheda par3a gaye haiN| khaMDita hai| saMpUrNa karanekA sAdhana durgama dikhAyI detA hai| usa prabhAvameM mahAna antarAya hai| deza, kAla Adi bahuta pratikUla haiN| vItarAgoMkA mata lokapratikUla ho gayA hai / rUDhise jo loga use mAnate haiM unake dhyAnameM bhI vaha supratIta mAlUma nahIM hotA / athavA anyamatako vItarAgoMkA mata samajha kara pravRtti karate rahate haiN| vItarAgoMke matako yathArtha samajhanekI unameM yogyatAko bahuta kamI hai| dRSTirAgakA prabala rAjya calatA hai| veSAdi vyavahAra meM bar3I viDaMbanA kara mokSamArgako aMtarAya kara baiThe hai| virAdhakavRttivAle tuccha pAmara puruSa agrabhAgameM rahate haiN| kiMcit satya bAhara Ate hue bhI unheM prANaghAtatulya duHkha lagatA ho aisA dikhAyI detA hai| 15 :...: [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 34] tava Apa kisaliye usa dharmakA uddhAra cAhate haiM ?...... parama kaarunny-svbhaavse| usa saddharmake prati prmbhktise| 16 - [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 35] evabhUta-daSTise RjusUtra sthiti kr| ........... RjusUtra-dRSTise evaMbhUta sthiti kr| .. .... . ...... naigama-dRSTise evaMbhUta prApti kr| evaMbhUta-dRSTise naigama vizuddha kr|.. . saMgraha dRSTise evaMbhUta ho / ' pa kSa :: . . .:': .... .... .... ... :vyavahAra-dRSTise evabhUtake prati jA. ... ... ............. " evaMbhUta-dRSTise vyavahAra vinivRtta kara .. . :: ... .. ... zabda-daSTiseM evaMbhatake prati jA ... .". . . : "evaMbhata-daSTise zabda nirvikalpa kr| . ....................... . samabhirUDha-dRSTisa evaMbhUta avalokana kr| .. evaMbhUta-dRSTi se samabhiruDha sthiti kara / - evaMbhUta-dRSTise evaMbhUta ho|..... . ... ... .. . / evaMbhUta-sthitise evaMbhUta-daSTi zAMta kr| ..... OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH . . . . . . . . . Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maiM asaMga zuddhacetana hU~ / . vacanAtIta nirvikalpa ekAMta zuddha ... anubhavasvarUpa hU~ / AbhyaMtara pariNAma avalokana saMsmaraNapothI 2 17 maiM parama zuddha, akhaMDa ciddhAtu hU~ / * acidhAtuke saMyogarasakA yaha AbhAsa to dekheM ! Azcaryavat, AzcaryarUpa, ghaTanA hai / kucha bhI anya vikalpakA avakAza nahIM hai / sthiti bhI aisI hI hai / vaisA kAla hai ? usa viSaya meM nirvikalpa ho / vaisA kSetrayoga hai ? khoja / 1. vaisA parAkrama hai ? apramatta zUravIra ho / utanA Ayubala hai ? kyA likhanA ? kyA kahanA ? aMtarmukha upayoga karake dekha | 18 parAnugrahaH paramaH kAruNyavRttikI apekSA bhI prathama caitanya jinapratimA ho / caitanya janapratimA ho / OM zAMtiH zAMtiH zAMtiH he kAma ! he mAna ! he saMga udaya ! he vacanavargaNA ! he moha ! he mohadayA ! 839 - [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 37 ] 19 upaya vizAla he zithilatA ! Apa kisaliye aMtarAya karate haiM ? parama anugraha karake aba anukUla ho jAyeM ! anukUla ho jAyeM / [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 39] a [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 41 ] 20 [saMsmaraNa-poyI 2, pRSTha 4 he sarvotkRSTa sukhake hetubhUta samyagdarzana ! tujhe atyanta bhaktise namaskAra ho ! isa anAdi-ananta saMsArameM anaMta anaMta jIva tere Azrayake vinA anaMta anaMta duHkhakA nanubhava karate haiM / tere paramAnugrahase strasvarUpameM ruci huI, parama vItarAga svabhAvake prati parama nizcaya huA, kRtakRtya honekA mArga grahaNa huA ] | Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 11] OM namaH pradeza ) samaya ... ... paramANa dravya guNa paryAya jaDa / cetana .. .. ...... ... .. zrI.paSTha 13] OM namaH mala dravya zAzvata / :.... mUla dravya :--jIva, ajiivN| : . .. . . paryAya :-ashaashvt| anAdi nitya paryAya :-meru Adi / saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 1 OM namaH ...... saba jIva sukhako cAhate haiN| duHkha sabako apriya hai| duHkhase mukta honA saba jIva cAhate haiN| ..." usakA vAstavika svarUpa samajhameM na Anese vaha duHkha naSTa nahIM hotaa| usa duHkhake AtyaMtika abhAvakA nAma mokSa kahate haiM / atyanta vItarAga hue binA AtyaMtika mokSa nahIM hotaa| samyagjJAnake binA vItarAga nahIM huA jA sktaa| samyagdarzanake binA jJAna asamyak kahA jAtA hai / vastuko jisa svabhAvase sthiti hai, usa svabhAvase usa vastukI sthiti samajhameM AnA use samyagjJAna kahate haiN| [saMsmaraNa-poyo 3, pRSTha 16] samyagjJAnadarzanase pratIta hue AtmabhAvase AcaraNa karanA cAritra hai| ina tInoMko ekatAse mokSa hotA hai| jIva svAbhAvika hai| paramANu svAbhAvika hai| jova anaMta haiN| Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapoyI 3. 849 saMsmaraNa-pothI 3 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 3] sarvajJa OM namaH jina vItarAga . sarvajJa hai| rAgadveSakA AtyaMtika kSaya ho sakatA hai| jJAnakA pratibaMdhaka rAgadveSa hai| jJAna, jIvakA svatvabhUta dharma hai| .... jIva, eka akhaNDa saMpUrNa na honasa usakA jJAnasAmarthya saMpUrNa hai| [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 7] sarvajJapada vAraMvAra zravaNa karane yogya, paThana karane yogya, vicAra karane yogya, dhyAna karane yogya __ aura svAnubhavase siddha karane yogya hai| [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 9] sarvajJadeva sarvajJadeva nigraMtha guru . upazamamUla dharma ... nigraMtha guru dayAmUla dharma sarvajJa deva nigraMtha guru . . ... ... . . . . . . . .. .. : siddhAtamUla dhama.. .. ............ . . sarvajJadeva ... . . . . nigraMtha garu .... jinAjJAmUla dharma . . . . ... sarvajJakA svarUpa nigraMthakA svarUpa dharmakA svarUpa . .. . . . samyak kriyAvAda Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra he jina vItarAga ! Apako atyanta bhaktise namaskAra karatA hU~ / Apane isa pAmarapara anaMta anaMta upakAra kiyA hai| he kundakunda Adi AcAryoM ! Apake vacana bhI svarUpAnusaMdhAna meM isa pAmarako parama upakArabhUta hue haiM / isake liye maiM Apako atizaya bhaktise namaskAra karatA hU~ / he zrI sobhAga ! tere satsamAgamake anugrahase AtmadazAkA smaraNa huA, usake liye tujhe namaskAra karatA hU~ / 840 21 [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 47] jaise bhagavAna jinendra nirUpaNa kiyA hai vaise hI sarva padArthakA svarUpa hai / bhagavAna jinendrakA upadiSTa AtmAkA samAdhimArga zrI guruke anugrahase jAnakara, parama prayatnase usakI upAsanA kareM / kevala samavasthita zuddha cetana usa svabhAvakA anusaMdhAna vaha mokSamArga pratItirUpameM vaha mArga jahA~se zurU hotA hai vahA~ samyagdarzana / . 22 'ghavihANa vimukkaM vaMdina siriSaddhamANajiNacaMdaM / - sirivIra jiNaM vaMdina, kammavivAgaM samAsao vucchaM / koraI jieNa heUha, jeNaM to bhaNNae kammaM // kammadavavAha sammaM, saMjogo hoI jo u jIvassa / so baMgho nAyavvo, tassa viyogo bhave mukkho // 23 mokSa deza AcaraNarUpa sarva AcaraNarUpa apramattarUpase usa AcaraNameM sthiti apUrva AtmajAgRti sattAgata syUla kapAya balapUrvaka svarUpasthiti sattAgata sUkSma upazAMta kSoNa 11 21 13 13 hetu dvArA kiyA jAtA hai, usa karma kahate haiM / 13. vaha vaha 3. apake liye dekheM vyAkhyAnasAra - 2 kA AMka 30 / [saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 49] vaha vaha vaha [ saMsmaraNa-pothI 2, pRSTha 51] paMcama guNasthAnaka / SaSTha guNasthAnaka / saptama aSTama navamaH dazama : ekAdazama dvAdazama 11 " "1 17 1. yaha sampUrNa gAyA isa prakAra hai- baMghavihANa vimukkaM vaMdia sirivaddhamANajiNacaMdaM / gaI AIsuM vucchaM, samAsatra baMdhasAmittaM / arthAt karmabaMdhakI racanAse rahita zrI vardhamAna jinako namaskAra karake gati aura caudaha mAgaMNAoM dvArA saMkSepase baMdhasvAmitvako kahUMgA / 2. bhAvArya -- zrI vIra jinako namaskAra karake saMkSepase karmavipAka nAmaka granthako kahU~gA / jo jIvase kisI "1 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 541 mAmyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 3. saMsmaraNa-pothI 3 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 3] OM namaH sarvajJa jina vItarAga ..1 sarvajJa hai| rAgadveSakA AtyaMtika kSaya ho sakatA hai| jJAnakA pratibaMdhaka rAgadveSa hai| jJAna, jIvakA svatvabhUta dharma hai| jIva, eka akhaNDa saMpUrNa na honasa usakA jJAnasAmarthya saMpUrNa hai| 4 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 7] sarvajJapada vAraMvAra zravaNa karane yogya, paThana karane yogya, vicAra karane yogya, dhyAna karane yogya ___ aura svAnubhavase siddha karane yogya hai| sarvajJadeva nigraMtha guru upazamamUla dharma ... [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 9] sarvajJadeva nigraMtha guru dayAmUla dharma sarvajJa deva nigraMtha guru . . . . . . . ::. : . . . siddhAMtamUla dharma ... . :: . ..... . . . sarvajJadeva .. . . . nigraMtha guru jinAjJAmUla dharma sarvajJakA svarUpa nigraMthakA svarUpa dharmakA svarUpa . ... . samyak kriyAvAda Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 pradeza samaya paramANu dravya guNa paryAya jaDa cetana sava jIva sukhako cAhate haiM / duHkha sabako apriya hai | zrImad rAjacandra 4 OM namaH OM namaH mUla dravya zAzvata / mUla dravya :-- jIva, ajIva paryAya : - azAzvata / anAdi nitya paryAya : meru Adi / OM namaH duHkhase mukta honA saba jIva cAhate haiM / usakA vAstavika svarUpa samajhameM na Anese vaha du:kha naSTa nahIM hotA / usa duHkha ke AtyaMtika abhAvakA nAma mokSa kahate haiM / atyanta vItarAga hue binA AtyaMtika mokSa nahIM hotA / samyagjJAnake binA vItarAga nahIM huA jA sakatA / samyagdarzanake binA jJAna asamyak kahA jAtA hai / [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 11] samyagjJAnadarzanase pratIta hue AtmabhAvase AcaraNa karanA cAritra hai / ina tInoMko ekatAse mokSa hotA hai| jIva svAbhAvika hai / paramANu svAbhAvika hai / jIva anaMta hai / [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 13 ] [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 15 ] vastukI jisa svabhAvase sthiti hai, usa svabhAvase usa vastukI sthiti samajhameM AnA use samyagjJAna kahate haiM / [ saMsmaraNa-poyI 3, pRSTha 16] Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 3 . : paramANu anaMta haiN| jIva aura pudgalakA saMyoga anAdi hai| jaba taka jIvako pudgala-sambandha hai, taba taka sakarma jIva kahA jAtA hai / bhAvakarmakA kartA jIva hai| bhAvakarmakA dasarA nAma vibhAva kahA jAtA hai| bhAvakarmake hetuse jIva pudgalako grahaNa karatA hai| ..... usase taijasa Adi zarIra aura audArika Adi zarIrakA yoga hotA hai| [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 17 ] 'bhAvakarmase vimukha ho to nijabhAva pariNAmI ho| . samyagdarzanake binA vastutaH jIva bhAvakamase vimukha nahIM ho sktaa| .... samyagdarzana honekA mukhya hetu jinavacanase tattvArtha pratIti honA hai| .7:::: saMsmaraNa-pothI 3, 1STha 19] maiM kevala zuddha caitanyasvarUpa sahaja nija anubhavasvarUpa' huuN| vyavahAra dRSTise mAtra isa vacanakA vaktA huuN| paramArthase to mAtra usa vacanase vyaMjita mUla artharUpa huuN| .. Apase jagata bhinna hai, abhinna hai, bhinnAbhinna hai ? bhinna, abhinna, bhinnAbhinnaM, aisA avakAza svarUpameM nahIM hai| vyavahAradRSTise usakA nirUpaNa karate haiN.| . -jagata meremeM bhAsamAna honeseM abhinna hai, parantu jagata jagatasvarUpase hai, maiM svasvarUpase hU~, isaliye jagata mujhase sarvathA bhinna hai| ina donoM dRSTiyoMse jagata. mujhase bhinnAbhinna hai| 1. OM zuddha nirvikalpa-caitanya | .: [ saMsmaraNa-potho 3, pRSTha 23 ] . .. OM namaH . kevljnyaan| eka jnyaan| sarva anya bhAvoMke saMsargase rahita ekAMta shuddhjnyaan| sarva dravya, kSetra, kAla, bhAvakA sarva prakArase eka samayameM jJAna / usa kevalajJAnakA hama dhyAna karate haiN| .. . .... . nijasvabhAvarUpa hai| svatattvabhUta hai| nirAvaraNa hai| abheda hai| nirvikalpa hai| sarva bhAvoMkA utkRSTa prakAzaka hai| :...:: Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .844 ... zrImada rAjabanda :: ... [saMsmaraNa-pothI. 3, pRSTha 24 ] maiM kevala jJAnasvarUpa huuN| aisA samyak pratIta hotA hai.| . .: : vaisA honeke hetu supratIta haiN| sarva iMdriyoMkA saMyama kara, sarva paradravyase nijasvarUpako vyAvRtta kara, yogako acalakara, upayogase ___ upayogakI ekatA karanese kevalajJAna hotA hai / 1 saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 27 ] . .. AkAzavANI tapa kareM, tapa kareM; zuddha caitanyakA dhyAna kareM; zuddha caitanyakA dhyAna kreN| ____o saMsmaraNa pothI 3.0 291 maiM eka hU~, asaMga hU~, sarva parabhAvase mukta huuN| -- ... asaMkhyAta. pradezAtmaka nijAvagAhanA pramANa huuN| ajanma, ajara, amara, zAzvata huuN| svaparyAya-pariNAmI samayAtmaka huuN| zuddha caitanyasvarUpa mAtra nirvikalpa draSTA huuN| ... : :: 1:/ : /svarUpase caitanya uda cana FREE: parva paramAra vetanyale atItise KPlace 12 . [ saMsmaraNa-poyI 3, pRSTha 31] zuddha caitny| zuddha caitanya / zuddha caitanya / sadbhAvakI prtiiti-smygdrshn| shuddhaatmpd| .... - - - - - Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana - saMsmaraNapoyo 3 jJAnakI somA kaunasI ? nirAvaraNa jJAnakI sthiti kyA ? advaita ekAMtase ghaTita hotA hai ? dhyAna aura adhyayana | u0 apa0 [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 35 ] 'ThANAMgasUtra' meM nimnalikhita sUtra kyA upakAra honeke liye likhA hai, isakA vicAra kareM / 'ege samaNe bhagavaM mahAvIre imIseNaM UsappiNIe cauvosaM titthayarANaM carime titthayare siddhe buddhe mutte parinivvuDe saccaduHkhappahoNe / svarUpabodha | yoga nirodha / sarvadharma svAdhInatA / . 13 OM mUrtitA / sarva pradeza saMpUrNa guNAtmakatA ! 14 AbhyaMtara bhAna avadhUta, videhIvat jinakalpIvat sarva parabhAva aura vibhAvase vyAvRtta, nija svabhAvake bhAnasahita avadhUtavat, videhIvat, jinakalpIvat vicarate hue puruSarUpa bhagavAnake svarUpakA dhyAna karate haiM / 'sarvAga saMyama / lokapara niSkAraNa anugraha / : [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 39 ] pravRtti ke kAryoMse virati / 7 saMga aura snehapAzako tor3anA (atizaya viSama hote hue bhI tor3anA, kyoMki dUsarA koI upAya nahIM hai / ) AzaMkA ---- jo sneha rakhatA hai, usake prati aisI krUra dRSTise vartana karanA, kyA yaha kRtaghnatA athavA nirdayatA nahIM hai ? samAdhAna 845 15 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 37] 16 [saMsmaraNa-poco 3, pRSTha 40] 1. bhAvArtha- - zramaNa bhagavAna mahAvIra eka hai| ve isa avasarpiNI kAlameM caubIsa toyaMkaroMmeM aMtima tIrthakara haiM, ve siddha haiM, buddha haiM, muphta haiM, parinirvRta hai, aura unake saba duHkha kSINa ho gaye haiN|. Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra 17 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 43] OM namaH sarvajJa-vItarAgadeva (sarva dravya, kSetra, kAla, bhAvakA sarva prakArase jJAtA, rAgadveSAdi sarva vibhAvoMko jisane kSINa kiyA hai vaha Izvara hai|) vaha pada manuSyadehameM saMprApta hone yogya hai| jo saMpUrNa vItarAga ho vaha saMpUrNa sarvajJa hotA hai| saMpUrNa vItarAga huA jA sakatA hai, aise hetu supratIta hai| 18 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 45] pratyakSa nija anubhavasvarUpa hU~, isameM saMzaya kyA ? usa anubhavameM jo vizeSa saMbaMdhI nyUnAdhikatA hotI hai, vaha yadi dUra ho jAye to kevala akhaMDAkAra svAnubhava sthiti rhe| apramatta upayogase vaisA ho sakatA hai| apramatta upayoga honeke hetu supratIta haiN| usa taraha vartana kiyA jA sakatA hai, vaha pratyakSa supratIta hai| avicchinna vaisI dhArA rahe to adbhata anaMta jJAnasvarUpa anubhava suspaSTa samavasthita rahe [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 47] sarva cAritra vazIbhUta karaneke liye, sarva pramAda dUra karaneke liye, AtmAmeM akhaMDa vRtti rahaneke liye, mokSasaMbaMdhI sarva prakArake sAdhanoMkI jaya karaneke liye 'brahmacarya' adbhuta anupama sahAyakArI hai, athavA mUlabhUta hai| - [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 49] OM namaH saMyama 21 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 50] jAgRta sttaa| jJAyaka sttaa| AtmasvarUpa / 22 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 52] sarvajJopadiSTa AtmAko sadgurukI kRpAse jAnakara niraMtara usake dhyAnake liye vicaranA, saMyama aura tapapUrvaka 23 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 52] aho ! sarvotkRSTa zAMta rasamaya sanmArgaaho ! usa sarvotkRSTa zAMta rasapradhAna mArgake mUla sarvajJadeva Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 47 AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapothI 3 aho ! usa sarvotkRSTa zAMta rasako jinhoMne supratIta karAyA aise paramakRpAlu sadgurudevaisa vizvameM sarvakAla Apa jayavaMta raheM, jayavaMta rheN| . .24 . . [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 54] OMnamaH vizva anAdi hai| AkAza sarvavyApaka hai| usameM loka sthita hai| jaDa-cetanAtmaka loka saMpUrNa bharapUra haiN| dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ye jaDa dravya haiN| . jIva dravya cetana hai| dharma, adharma, AkAza, kAla ye cAra amUrta dravya haiN| vastutaH kAla aupacArika dravya hai| dharma, adharma, AkAza eka eka dravya haiN| kAla, pudgala aura jIva anaMta dravya haiN| [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 55 ] dravya guNaparyAyAtmaka hai| 25 [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 57] parama guNamaya cAritra (balavAna asaMgAdi svabhAva) caahiye| parama nirdoSa shrut| parama pratIti / parama parAkrama / parama iNdriyjy| 1. mUlakA vishesstv| 2. mArgake AraMbhase aMtapayaMtakI adbhuta sNklnaa| 3. nirvivAda4. munidhrmprkaash| 5. gRhsthdhrmprkaash| 6. nigraMtha paribhASAnidhi7. zrutasamudra prveshmaarg| 26 [saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 58 ] svapara-upakArakA mahAna kArya aba kara le ! tvarAse kara le ! apramatta ho- apramatta ho| kyA kAlakA kSaNavArakA bhI bharosA AyaM puruSoMne kiyA hai ? he pramAda ! aba tU jA, jaa| he brahmacarya ! aba tU prasanna ho, prasanna ho| Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 zrImada rAjacandra he vyavahArodaya ! ava prabalatAse udayaM Akara bhI tU zAMta ho, zAMta / dIrghasUtratA ! suvicArakA, dhairyakA, gaMbhIratA kA pariNAma tU kyoM honA cAhatI hai ? he bodhabIja ! tU atyaMta hastAmalakavat vartana kara, vartana kara / jJAna ! tU durgamako bhI aba sugama svabhAvameM lA de / he cAritra ! parama anugraha kara, parama anugraha kara / he yoga ! Apa sthira hoveM; sthira hoveM / dhyAna ! tU nijasvabhAvAkAra ho, nijasvabhAvAkAra ho / vyagratA ! tU calI jA, calI jA / [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 59 ] he alpa yA madhya alpa kaSAya ! aba Apa upazAMta hoveM, kSINa hoveM / hameM Apake prati koI ruci nahIM rahI / he sarvajJapada ! yathArthaM supratItarUpase tU hRdayAveza kara, hRdayAveza kara / he asaMga nirgrathapada ! tU svAbhAvika vyavahArarUpa ho / he parama karuNAmaya sarva paramahitake mUla vItarAgadharma ! prasanna ho, prasanna ho / he Atman ! tU nijasvabhAvAkAra vRttimeM hI abhimukha ho ! abhimukha ho / OM [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 61 ] he vacanasamiti ! he kAya - acapalatA ! he ekAMtavAsa aura asaMgatA ! Apa bhI prasanna hoveM, prasanna ho / khalabalI karatI huI jo AbhyaMtara vargaNA hai usakA yA to AbhyaMtara hI vedana kara lenA, yA to use svacchapuTa dekara upazAMta kara denA / jaise niHspRhatA balavAna, vaise dhyAna balavAna ho sakatA hai, kAryaM balavAna ho sakatA haiM / 27 [ saMsmaraNa-pothI 3, pRSTha 63 ] 'iNameva niggaMthaM pAvayaNaM saccaM aNuttaraM kevaliyaM paDivurNasaMsuddhaM NeyAuyaM sallakattaNaM siddhimaggaM muttimaggaM vijjANamaggaM nivvANamaggaM avitahamasaMdiTTha samvadukkhappa hoNasaggaM etthaM ThiyA jIvA sijyaMti bujjhati muccati pariNinvAyaMti savvadukkhANamaMtaM karaMti / tahA taMmANAe tahA gacchAmo tahA ciTThAmo tahA NisiyAmo tahA suTThAmo tahA bhuMjAmo tahA bhAsAmo tahA abbhuTThAmo tahA uDAe uTTe moti pANANaM bhUyANaM jIvANaM sattANaM saMjameNaM saMjamAmotti / 28 zarIrasaMbaMdhI dUsarI bAra Aja aprAkRta krama zurU huA / jJAniyoMkA sanAtana sanmArga jayavaMta rahe ! phAguna vadI 13, soma, saM0 1957 1. bhAvArtha - yaha hI nirgratha-pravacana satya anuttara - zreSTha, sarvajJakA, pratipUrNa saMzuddha - sarvathA saMzuddha, nyAyayukta, zalyako kATanevAlA, siddhimArga, muktimArga, vijJAnamArga, nirvANamArga, avitatha - satya, asaMdigdha aura sarva duHkha nAzaka hai / isa mArga meM sthita hue jIva siddha hote haiM, buddha hote haiM, mukta hote haiM, parinirvANako prApta hote haiM aura sarva duHkhoMkA anta karate haiN| usakI AjJAse usa prakArase caleM, raheM, baiTheM, karavaTa badaleM, khAyeM, voleM, guru yAdike sAmane khar3e hoveM aura uheM ki prANabhUta jIvasattvoMkI hisA na ho| aise saMyamakA AcaraNa ho / Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AbhyaMtara pariNAma avalokana-saMsmaraNapoyI 3 29 dvi0 A0 a0 1, 1954 OM namaH sarva vikalpakA, tarkakA tyAga karake manakA vacanakA kAyAkA jaya karake indriyakA AhArakA nidrAkA nirvikalparUpase aMtarmakhavRtti karake AtmadhyAna karanA / mAtra nirbAdha anubhavasvarUpameM lInatA hone denA, dUsaro cintanA na karanA / jo jo tarka Adi uThe unheM vistRta na karate hue upazamana krnaa| 30 vItarAgadarzana saMkSepa maMgalAcaraNa-zuddha padako namaskAra / bhUmikA-mokSa prayojana / usa duHkhake miTaneke liye bhinna bhinna matoMkA pRthakkaraNa kara dekhate hue unameM vItarAga darzana pUrNa aura aviruddha hai, aisA sAmAnya kathana / usa darzanakA vizeSa svarUpa / usakI jIvako aprApti tathA prAptimeM anAsthA honeke kAraNa / mokSAbhilASI jIva usa darzanakI kaise upAsanA kare / AsthA-usa AsthAke prakAra aura hetu / vicAra-usa vicArake prakAra aura hetu / vizuddhi-usa vizuddhike prakAra aura hetu / madhyastha rahaneke sthAna-usake kAraNa / dhIrajake sthAna-usake kAraNa / zaMkAke sthAna-usake kAraNa / patita honeke sthAna-usake kAraNa / upsNhaar| AsthA padArthakA aciMtyatva, buddhimeM vyAmoha, kAladoSa / dhImada rAjacaMdra graMtha samApta Page #987 -------------------------------------------------------------------------- Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1 . avataraNoMkI varNAnukrama-sUcI sthala . . 35-30 ___. 316-4 ___507-9 avataraNa pRSTha-paMkti akhe (khai) puruSa (kha) aka varakha he (hai) [eka savaiyA 471-11 ajairyaSTavyam [uttarapurANa pa0 67, 329] '76-11 adhuve asAsayaMmi saMsAraMmi dukkhapaurAe / kiM nAma hujz2a kamma jeNAhaM duggaIM na gacchijjA // (uttarAdhyayana 8-1) anukrame saMyama sparzatojI, pAmyo kSAyikabhAva re / saMyama zreNI phUlaDejI, pUM pada niSpAva re // 315-7,14; 316-2 zuddha niraMjana alakha agocara, ehi ja sAdhya suhAyo re / jJAnakriyA avalaMbI pharasyo, anubhava siddhi upAyo re // rAya siddhAratha vaMza vibhUSaNa, trizalA rANI jAyo re / aMja ajarAmara sahajAnaMdI, dhyAnabhuvanamAM ghyAyo re // [saMyamazreNI stavana 1-2 paMDita uttamavijayajI, prakaraNaratnAkara bhAga 2 pR0 699] 316-4 anya puruSakI dRSTimeM, jaga vyavahAra lakhAya / vRndAvana jaba jaga nahIM, kauna (ko) vyavahAra batAya // [vihAravRndAvana] 507-9 alakhanAma dhuni lagI gaganameM, magana bhayA mana meraajii| Asana mArI surata dRDha dhArI, diyA agama ghara DerAjI, darazyA alakha dedArAjI / / [choTama, adhyAtma bhajanamAlA pada 133 pR0 49, pra0 kahAnajI dharmasiMha muMbaI 1897] 260-31 alpAhAra nidrA vaza kare, heta sneha jagathI parihare / lokalAja navi dhare lagAra, eka citta prabhuthI prIta dhAra // [svarodayajJAna-cidAnaMdajI] 163-27 [savvatyuvahiNA buddhA, saMrakkhaNapariggahe / ] avi appaNo vi dehami, nAyaraMti mamAiyaM // [dazavakAlika a. 6-22] 820-36 aharniza adhiko prema lagAve, jogAnala ghaTamAMhi jagAve / alpAhAra Asana dRDha ghare, nayana thakI nidrA parihare // [svarodayajJAna-cidAnaMdajI] 164-13 aho jiNehiM asAvajjA, vittI sAhUNa desiA / mukkhasAhaNaheussa sAhudehassa dhAraNA / / / [dazavaikAlika sUtra adhyayana 5-92] 638-4 aho niccaM tavo kammaM savvabuddhehiM vnnnni| jAva lajjAsamA vittI egabhattaM ca bhoyaNaM / / [dazavakAlikasUtra adhyayana 6-23] 638-9 ajJAnatimirAndhAnAM jnyaanaaNjnshlaakyaa| cakSurunmIlitaM yena tasmai zrI gurave namaH // [gurugItA, 45] 637.32; 691-25 ANAe dhammo ANAe tvo| [upadezapada-haribhadramUri] 263-10 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAjacandra pRSTha-paMkti 317-11 285-2 784-26 163-34 231-24 163-22 avataraNa AtamadhyAna kare jo kou, so phira iNa meM nAve / vAkyajALa bI sI jANe, eha tattva citta cAve // AnaMdaghana covIzI-munisuvratanAjinastavana [jujavAM juo dhAma ApyAM janane, joI nipkAma sakAma re; Aja to aTaLaka DhaLayA hari,] ApyuM saune te akSaradhAma re, [dhIrajAkhyAna kaDavU 65-niSkulAnaMda] Azaya AnaMdaghana taNo, ati gaMbhIra udAra / vAlaka vAhya pasArIne, kahe udadhi vistAra / / [AnaMdadhana-covIzIke aMtameM jJAnavimalasUriko gAthA] .. AzA eka mokSakI hoya, vIjI duvidhA navi citta koya / dhyAna joga jANo te jIva, je bhavaduHkhathI Darata sadIva // svarodayajJAna-cidAnaMdaNI] icchAdveSavihInena sarvatra samacetasA / bhagavadbhaktiyuktena prAptA bhAgavatI gatiH / [zrImad bhAgavat, skaMdha 3, adhyAya 24, zloka 47] iMgalA piMgalA sukhamanA, ye tirnuke nAma / bhinna bhinna aba kahata hU~ tAke guNa aru dhAma || svarodayajJAna-cidAnaMdajI iNameva niggaMthaM pAvayaNaM saccaM aNuttaraM kevaliyaM paDipuNNaM : . . : saMsuddhaM NeyAuyaM sallakattaNaM siddhi maggaM muttimaggaM nijjANamaggaM nivvANamaggaM avitahamasaMdiddhaM savvadukkhappahINamaggaM / etthaMThiyA jIvA sijjhaMti vujhaMti muccaMti pariNivvAyaMti savvadukkhANamaMtaM .... kareMti / tamANAe tahA gacchAmo tahA ciTThAmo tahA NisIyAmo tahA tuyaTThAmo tahA bhuMjAmo tahA bhAsAmo tahA anbhuTAmo tahA uThAe uThemo tti pANANaM bhUyANaM jIvANaM sattANaM saMjameNaM saMjamAmo tti| [sUtrakRtAMga zru0 2-7-15] iNavidha parakhI mana visarAmI, jinavara guNavara guNa je gAve / dInabaMdhunI mahera najarathI, AnaMdaghana pada pAve / / ho mallijina sevaka kema avagaNIe / AnaMdaghana covIsI-mallinAthajina stavana] kaicanIcano aMtara nathI, samajyA te pAmyA sadgati / [prItamasvAmI-kavakAmAM vanvA] upanne vA vigame vA dhuvei vA . [mAgama] uvasaMtakhINamoho maggaM jiNabhAsideNa smuvgdo| NANANumaggacArI nivvANapuraM vajjadi dhIro // [paMcAstikAya.70] pabhajinezvara prItama mAharo re, ora na cAhuM re kaMta / / rokSyo sAhiba saMga na parihare re, mAMge sAdi anaMta // RSama0 AnaMdaghana covIzI-panajina-stavana 1] 848-24 .346.8 233-6 123-35 642-24 581-3 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1 avataraNa sthala eka ajJAnIke koTi abhiprAya hai, aura koTi jJAniyoMkA eka abhiprAya hai / eka kahe sevIe vividha kiriyA karI, phala anekAMta locana na dekhe | phala anekAMta kiriyA karI vApaDA, raDavaDe cAra gatimAMhi lekhe // eka parinAmake na karatA darava doI, doI parinAma eka darva na dharatu hai / eka karatUti doI darda kabahU~ na kareM, doI karatUti eka darva na karatu hai / jIva pudgala eka kheta avagAhI dou, apaneM apane rUpa, kou na Taratu hai / jar3a parinAmaniko, karatA hai pudgala, cidAnaMda cetana subhAva Acaratu hai // [AnaMdaghana covIzI anaMtajina stavana ] eka dekhiye jAniye, [rami rahiye ekaThaura / samala vimala na vicAriye, yaha siddhi nahi aura // ] [samayasAra nATaka jIvadvAra 20 pR0 50 paM0 vanArasIdAsa; jaina grantharatnAkara kAryAlaya, baMbaI ] [samayasAra - nATaka - kartAkarma- kriyAdvAra 10 pR0 94] ege samaNe bhagavaM mahAvIre imIe osappiNIe cauvvIsAe titthayarANaM carimatithyare siddhe buddhe mutte parinivvuDe (jAva) savvadukkhappahINe / . [ anAthadAsa ] [migacAriyaM carissAmi] evaM puttA jahAsukhaM, [ammApiUrha aNuNNAo jahAi uvahiM tao] (tuTho tUTho re muja sAhiba jagano tUTho) e zrIpALano rAsa karaMtAM jJAna amRtarasa vaThyo (vuTho ) re // muja0 [ThANAMgasUtra 53 pR0 15, Agamodaya samiti ] enuM svapne jo darzana pAme re tenuM mana na caDhe bIje bhAme re / thAya kRSNano leza prasaMga re, tene na game saMsArano saMga re // 1 // hasatAM ramatAM pragaTa hari dekhu re, mAruM jIndu saphaLa tava lekhUM re, muktAnaMdano nAtha vihArI re, oghA jIvanadorI amArI re // 2 // [uddhavagItA ka. 88-7, 87-7 muktAnaMdasvAmI ] aisA bhAva nihAra nita, kIje jJAna vicAra | miTe na jJAna vicAra vina, aMtara-bhAva-vikAra // kammadavvehi sammaM saMjogo hoi jo u jIvassa / so baMdho nAyavvo tassa vibhogo bhave mukkho // [uttarAdhyayana-19-85] [dhIpAlarAsa khaMDa 4 pR0 185 vinayavijaya yazovijayajI ] [svarodayajJAna-cidAnaMdajI ] [AcArAMga a0 7. 1. niyukti gA0 260 ] 853 pRSTha - paMkti 701-36 317-24; 318-5; 614-11 716-16 277-14 845-10 251-10 54-30 475-12 164-27 799-2; 817-15 840-1 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 avataraNa zrImada rAjacandra karanA phakIrI kyA dilagIrI sadA magana mana rahenAjI / kartA maTe to chUTe karma, e che mahA bhajanano marma, jotuM jIva to kartA hari, jo tuM ziva to vastu kharI, tuM cho jIva ne tuM cho nAtha, ema kahI akhe jhaTakyA hAtha // [ akhAjI, akSaya bhagata kavi ] [svarodayajJAna- cidAnaMdajI ] kAla jJAnAdika thakI, lahI Agama anumAna / guru karunA karI kahata hU~, zuci svarodayajJAna // kiM bahuNA iha jaha jaha, rAgaddosA lahuM vilijjaMti / taha taha paryATThaavvaM, esA ANA jiNidANam // kocaso kanaka jAkai, nIcasau naresapada, mocasI mitAI, garuvAI jAkai gArasI / jaharasI joga jAti, kaharasI karAmAti; haharasI hausa, pudgala chavi chArasI / jAlasI jagavilAsa, bhAlaso bhuvanavAsa; kAlasI kuTumbakAja, lokalAja lArasI / sIThasau sujasu jAne, vIThasau vakhata mAnai; aisI jAkI rIti tAhi, vaMdata banArasI // guruNa chaMdANuvattA guru gaNavara guNavara adhika pracura paraMpara ora / vrata tapavara tanu naganaMtara baMdI vRpa siramaura // sthala [kavIrajI ] ghaTa ghaTa aMtara jina vase, ghaTa ghaTa aMtara jaina mata madirAke pAnaseM matavArA samajai na / [samayasAra - nATaka vaMdhadvAra 19 pR0 234 - 5 ] [ sUtrakRtAMga prathama zrutaskaMdha dvitIya adhyayana uddeza 2, gAthA 32 ] [upadeza rahasya, yazovijayajI ] [ svAmI kArtikeyAnuprekSA paM0 jayacaMdrakRta anuvAdakA maMgalAcaraNa ] calaI so baMdhe cAhe cakora te caMdane, madhukara mAlatI bhogI re | tima navi mahana guNe hove, uttama nimitta saMjogI re // [samayasAra - nATaka, graMtha samApti aura aMtima prazasti ] caramAvataM ho carama karaNa tathA re, bhava pariNati paripAka / dopa TaLe vaLI dRSTi khule bhalI re, prApati pravacana vAka // 1 // paricaya pAtika dhAtika sAdhuzuM re, akuzala apacaya ceta / graMtha adhyAtama zravaNa, manana karI re, parizIlana nayaheta // 2 // mugadha sugama karo sevana lekhave re, sevana agama anupa / dejo kadAcit sevaka yAcanA re, AnaMdadhana rasarUpa // 3 // [AnaMdaghana covIzI saMbhavajina stavana ] [?] [ATha yogadRSTikI sajjhAya, prathamadRSTi -gA. 13 yazovijayajI ] pRSTha - paMkti 261-32 308-4 162-34 365-14 615-21 539-17 652-22; 794-31 779-13 642-11; 674-6 787-3 674-4 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1 855 avataraNa syala pRSTha-paMkti citrasArI nyArI, parajaMka nyArauM, seja nyArI, cAdari bhI nyArI, IhA~ jUTho merI thapanA / atIta avasthA saina, nidrAvAhi koU pai na, vidyamAna palaka na, yAmai aba chapanA / svAsa au supana dou, nidrAkI alaMga bujhe, sUjhai saba aMga lakhi, Atama darapanA / .. tyAgo bhayau cetana, acetanatA bhAva tyAgi, bhAle dRSTi kholikai, saMbhAla rUpa apanA // [samayasAra-nATaka nirjarAdvAra 15 pR. 176-7] 613-25 cUNi bhASya sUtra niyukti, vRtti paraMpara anubhava re| [Anandaghana covIzI-naminAthajina stavana] 678-3 jaMNaM jaMNaM disaM icchai taM NaM taM NaM disaM appaDibaddha [AcArAMga? 222-31 jabahIte cetana vibhAvasoM ulaTi Apu; samai pAI apano subhAva gahi lIno hai / tabahIM teM jo jo lene joga so so sava lIno jo jo tyAga joga so so saba chAMDi dIno hai| levekoM na rahI Thora, tyAgIvekoM nAhI aura, bAkI kahA uvaryoju, kAraja navIno hai| saMgatyAgI, aMgatyAgI, vacanataraMgatyAgI, manatyAgI, vuddhityAgI, ApA zuddha kono hai / / [samayasAra-nATaka sarvavizuddhidvAra 109 pR0 377-8] 322-13 jArisa siddhasahAvo tArisa sahAvo savvajIvANaM / tamhA siddhataruI.kAyavvA bhavvajIvehiM / [siddhaprAbhRta] 582-9 jina thaI jinane je ArAdhe, te sahI jinavara hove re / bhuMgI ilikAne caTakAve, te bhaMgI jaga jove re // [Anandaghana covIzI naminAthajina stavana] 317-8; 344-18; 346-14, 347-25 jinapUjA re te nijapUjanA (re pragaTe anvaya zakti / paramAnanda vilAsI anubhave re, devacandra pada vyakti // ) [vAsupUjyajina-stavana-devacandrajI] 582-13 jIva tuM zIda zocanA ghare ? kRSNane karavU hoya te kare / citta tu zIda zocanA ghare ? kRSNane karavU hoya te kare / 380-13 [dayArAma, pada-34 pR0 128 bhaktinIti kAvyasaMgraha] 380-13 jIva navi puggalI naiva puggala kadA, puraMgalAghAra nahIM tAsa rNgii| parataNo Iza nahIM apara azvaryatA, vastudharme kadA na prsNgii| [sumatijina-stavana-devacandrajI] 320-3 jUvA AmiSa madirA dArI, Ahe(khe)Taka corI prnaarii| aI sapta vyasana duHkhadAI duritamUla duragatike jAI [bhAI] / [samayasAra nATaka sAdhyasAdhakadvAra 27, pRSTha 444] 687-21 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856. zrImAna rAjaghandra sthala pavaraNa pRSTha-paMkti je abuddhA mahAbhAgA vIrA asmttdNsinno| asuddhaM tesiM paravakaMtaM saphala hoi svvso|| je ya buddhA mahAbhAgA vIrA sammattadaMsiNo / suddhaM tesi parakkaMtaM aphalaM hoi svvso|| [sUtrakRtAMga 1-8-22,23. pR0 42] 686-26 je ega jANai se savvaM jANai / je savvaM jANai se egaM jaanni|| [AcArAMga 1-3-4-122] 191-29 je (ye) jANai arihaMte davvaguNapajjavehi ya / so jANai niyaappaM moho khalu jAi tassa layaM // pravacanasAra 1-80, pR0 101 kundakundAcArya] 581-21 jeno kALa te kiMkara thaI rahyo, mRgatRSNAjaLa trailoka; jIvyu dhanya tehanu / dAsI AzA pizAcI thaI rahI, kAma krodha te kedI loka; jIvyu dose khAtAM pItAM bolatAM, nitye che niraMjana nirAkAra; jIvyu jANe saMta salUNA tehane, jene hoya chello avatAra; jIvyu jagapAvanakara te avataryA, anya mAta udarano bhAra; jIvyu tene cauda lokamAM vicaratAM aMtarAya koIe nava thAya; jIvyu riddhi siddhi te dAsIo thaI rahI, brahmAnanda hRde na samAya jIvyu [manaharapada-manoharadAsakRta] 646-3 . je pumAna paradhana harai, so aparAdhI ajJa / jo apano dhana vivaharai, so dhanapati dharmajJa // samayasAra nATaka, mokSadvAra 18 pR0 286] 790-6 jema nirmalatA re ratna sphaTika taNI, temaja jIvasvabhAva re / , . . . . . te jinavIre re dharma prakAziyo, prabaLa kaSAya abhAva re // ... , . .. . [nayarahasya zrI sImaMdharajina-stavana 2-17 yazovijaya] 465-12, 17; 821-34 jaiseM kaMcukatyAgaseM, vinasata nahIM bhujNg|| dehatyAgaseM, jIva puni, taiseM rahata abhaMga / / [svarodayajJAna-cidAnaMdajA] . . . . . 165-1 jaise mRga matta vRSAdityakI tapati mAhI; tRpAvanta mRSAjala kAraNa aTatu hai| taiseM bhavavAsI mAyAhIsauM hita mAni mAni, ThAni ThAni bhrama zrama nATaka naTatu hai / Ageko dhukata ghAI, poche bacharA cavAI jaiseM naina hIna nara jevarI vaTatu hai / taiseM mUDha cetana sukRta karatUti krai| rovata hasata phala khovata khaTatu hai / / [samayasAra nATaka baMdhadvAra 2, pR0 242] 365-1 jaisI nirabheda rUpa nihace atIta hutI, tasau nirabheda aba, bhedako na gahegI ! dIsa karmarahita sahita sukha samAdhAna, pAyau nija thAna phira bAhari na bhegii| Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avataraNa kavahUM kadApi apanau subhAva tyAgi kari rAga rasa. rAcikai na paravastu gaha~go amalAna jJAna vidyamAna paragaTa bhayau yAhi bhAMti Agama anaMta kAla raha~go || pariziSTa 1 [samayasAranATaka sarvavizuddhidvAra 108 pR. 376-7] [dravyasaMgraha-34] [dravyasaMgraha 56 ] (yo) jogA payaDipadesA [Thidi aNubhAgA kasAyado hoMti] kavi cito NirIhavittI have jadA sAhU | laddhUNaya eyattaM tadA hu taM tassa niccayaM jhANaM // jaMgamanI jukti to sarve jANIe, samIpa rahe paNa zarIrano nahi saMga jo, ekAMte vasavuM re eka ja Asane, bhUla par3e to par3e bhajanamA bhaMga jo, oghavajI abalA te sAghana zuM kare ? [odhavajIno saMdezo garabI 3 - 3 raghunAthadAsa ] jaM maM ti pAsA taM moNaM ti pAsahA (jaM moNaM ti pAsahA taM sammaM ti pAsahA ) (vi sijjhai vatthadharo jiNasAsaNo jai vi hoi titthayaro |) Naggo vimokkhamaggo, sesA ummaggayA savve // mahadviyavatvANaM / taratama yoge re taratama vAsanA re, vAsita bodha AdhAra, [paTprAbhRtAdi saMgraha - sUtraprAbhRta 23 - kuMdakuMdAcArya ] [?] tahAruvANaM samaNANaM ( yasminsarvANi bhUtAnyAtmaivAbhUdvijAnataH / ) tatra ko mohaH kaH zokaH ekatvamanupazyataH / te mATe UbhA kara joDI, jinavara AgaLa kahIe re / samayacaraNa sevA zuddha dejo, jema AnaMdaghana lahIe re // sthala darzana sakaLanA naya grahe, Apa rahe nija bhAve re | hitakarI janane saMjIvanI, cAro teha carAve re // paMthaDo0 [Anandaghana covIzI ajitanAtha svavana ] [bhagavatI ] darzana je thayAM jujavAM, te ogha najarane phere re, bheda thirAdika dRSTimAM samakitadRSTine here re // [AcArAMga 1-5-3] [AnaMdaghana covIzIna minAthajina stavana ] [ATha yogadRSTikI sajjhAya-yazovijayajI ] duHkhasukharUpa karamaphaLa jANo, nizcaya eka AnaMdo re / cetanatA pariNAma na cUke, cetana kahe jinacaMdo re // [IzAvAsya upaniSada 7 ] [ATha yaMga dRSTikI sajjJAya-yazovijayajI ] devAgamanabhoyAnacAmarAdivibhUtayaH / mAyAviSvapi dRzyante nAtastvamasi no mahAn || [AnaMdaghana covozI-vAsupUjya jina stavana ] 857 pRSTha - paMkti 614-2 788-13 641-3 475-26 545-11 790-16 162-14 676-19 588-10 268-15 577-28; 665-19 315-17 315-20 321-30 [AptamImAMsA 1 samaMtabhadra ] 684-89 788-25 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 zrImad rAjacandra avataraNa sthala pRSTha-paMkti dehAbhimAne galite, vijJAte paramAtmani / yatra yatra mano yAti tatra-tatra samAdhayaH / / [dagadRzyaviveka, gA0 30 pR0 43 zaMkarAcArya] 278-19 durbaLa daha ne mArA upavAsI jo che mAyAraMga re / topaNa garbha anaMtA leze, bole bI aMga re // tavana DhAla 8 gAthA 11-yazovijayajI 706-16 dhanya ne munivarA re je cAle samabhAve, jJAnavaMta jJAnI maLatAM, tana mana vacane sAcA, dravyabhAva sudhA je bhAkhe, sAcI jinanI vAcA re / ghanya0 siddhAMtarahasya, sImaMgharajina-stavana-yazovijayajI] 655-21 dhammo maMgalamukkiTheM ahiMsA saMjamo tvo| devA vi taM namasaMti, jassa dhamme sayA maNo || dazakAlika sUtra 1-1] 794-8 dhAra taravAranI sohalI, dohalI-codamA jina taNI caraNasevA / dhAra para nAcatA, dekha bAjI garA sevanA dhAra para rahe na devA // [AnaMdaghana covIzI, anaMtanAthajina-stavana] 376-22 (iMdasadavaMdiyANaM tihuaNahidamadhuravisadavakkANaM / aMtAnIdaguNANaM) Namo jiNANaM jidabhavANaM // paMcAstikAya ?, kuMdakundasvAmI] 833-27; 834-7 namo durvArarAgAdi vairivAranivAriNe / arhate yoginAthAya mahAvIrAya tAyine / / [yogazAstra 1-1 hemacaMdra AcArya] 683-19 nAke rUpa nihALatA [?] 641-24 nAgaramukha pAmara nava jANe, vallabhasukha na kumArI re / anubhava viNa tema vyAnataNu sukha, koNa jANe naranArI re ? [ATha yogadRSTikI tajjhAya 7-1 yazovijayajI] 316-9; 345-11 nAhI to tanameM vI, paNa caubIsa pradhAna / vAmeM nava puni tAhumeM, tIna adhika kara jAna // [svarodayajJAna-cidAnandajI] 163-17 nijalaMdana, nA mile, hero vaikuMTha dhAma / saMtakRpAle pAiye, mo hari sabase ThAma / / miANekadAsa 717-26 (Thiga seTTA lavanattamA vA sabhA suhammA va sabhANa setttthaa)| nivyANaseTTA naha manvanammA (Na NAyaputtA paramatyo nANA) | mUtrakRtAMga 1.6-24] 36-20 nimadina nenameM nIda na Aye, nara tayahi nArAyana paave| [sundaradAsa] 495-28 paDitamAmi, niMdAmi, garihAni, appANaM bosirAmi / [pratikramaNa 728-37 panI pAra kahA jAvanI, miTe na mana ko cAra / koyana para ho roga hamAra // nimAvikAtaka 71 yazovijayajI] 578-23 panAmA navikI, nija-nidA guNI namatA pare / kA parihAra, roga kA Agamana dvAra // svarodayajJAna-nidAnaMdajI 164-5 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avataraNa pakSapAto na me vIre na dveSaH kapilAdiSu / yuktimadvacanaM yasya tasya kAryaM parigrahaH // pariziSTa 1 (kyu' jANu kyuM banI Avaze, abhinaMdana rasa rIti ho mitta / ) pudgala anubhava tyAgathI karavI jasu paratIta ho / pudgalaseM rAto rahe vANa vimukkaM vaMdia sirivaddhamANajiNacaMdaM / ( gaIAI vucchaM samAsao baMdhasAmittaM ||) bhInarayagaIe tiriyagaIe kudevamanuyAIe | pattosa tivvaduHkhaM bhArvAhi jiNabhAvaNA jIva | bhoge rogabhayaM kule cyutibhayaM vitte nRpAlAd bhayaM mAne dainyabhayaM bale ripubhayaM rUpe taruNyA bhayaM / zAstre vAdabhayaM guNe khalabhayaM kAye kRtAntAd bhayaM sarvaM vastu bhayAnvitaM bhuvi nRNAM vairAgyamevAbhayam || sthala [lokatattvanirNaya 38 haribhadrasUri ] [ abhinaMdana jina stuti - devacaMdrajI ] [?] prazamarasa nimagnaM dRSTiyugmaM prasannaM vadanakamalamaMkaH kAminI saMga zUnyaH / karayugamapi yatte zastrasaMbaMdhavaMdhyaM tadasi jagati devo vItarAgastvameva // tema mana mahilAnuM re vahAlA upare, bIjAM kAma karaMta / zruta re mana dRDha dhare, jJAnAkSepakavaMta // [ATha yogadRSTikI sajjhAya 6 / 6 - yazovijayajI ] mA mujjhahamA rajjaha mA dussaha iTThaNiatthesu / thiramicchaha jai cittaM vicittajhANappasiddhIe // paNatIsa sola chappaNa caTu dugamegaM ca javaha jhAeha / parameTThivAcayANaM aNNaM ca guruvaeseNa // mAruM gAyugAze, te jhAjhA godA khAze / samajIne gAze te vahelo vaikuMTha jAze || [ dhanapAla kavi ] [karmagraMtha tIsarA 1 devendrasUri [ SaT prAbhRtAdi saMgraha bhAvaprAbhRta 8 ] [vairAgyazataka - 34 bhartRhari ] 859 pRSTha - paMkti [dravyasaMgraha 49-50] [narasiMha mehatA ] mAre kAma krodha saba, lobha moha pIsi DAre, indrihu katala karI, kiyo rajapUto hai, mAryo mahA matta mana, mAre ahaMkAra mIra, mAre mada machara hu, aiso rana bto hai / mArI AzA tRSNA puna, pApinI, sApinI dou, sabako saMhAra kari, nija pada pahUto hai, suMdara kahata aiso, sAdhu kou zUravIra, vairi saba mArike nicita hoI to hai // 191-15 515-21 659-16 683-2; 784-19 784-19 840-14 656-35 64-21 345-14, 30, 346 12, 18, 347-34; 349-7 640-32 679-26 [sundaravilAsa zUrAtana aMga 21-11 sundaradAsajI / 500-3; 501-25 merA merA mata kare, terA nahiM hai koya / cidAnaMda parivAra kA melA hai dina doya || mokSamArgasya netAraM bhettAraM karmabhUbhRtAM / [svarodayajJAna- cidAnandajI ] 164-23 jJAtAraM vizvatattvAnAM vaMde tadguNalabdhaye // [ tattvArthasUtra TIkA ] 637-30, 684-23; 691-29 788-37 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra avataraNa sthala ..: pRSTha-paMkti yoga asaMkha je jina kahyA, ghaTamAMhI riddhi dAkhI re / navapada tema ja jANajo, AtamarAma cha sAkhI re // zrIpAlarAsa caturthakhaMDa vinayavijaya-yazovijayajI ... ... .340-13; 497-4 yoganAM vIja ihAM grahe, jinavara zuddha praNAmo re / bhAvAcAraja sevanA, bhava udvega suThAmo re / / [ATha yogadRSTikI sajjhAya 1-8 yazovijayajI] 315-23 ravikai udyota asta hota dina dina prati, aMjulIkai jIvana jyauM jIvana ghaTatu hai; / kAlakai grasata china-china, hota chIna tana, Arekai calata mAno kAThasau kaTatu hai| ete pari mUrakha na khoja paramArathako, svArathakai hetu bhrama bhArata Thagatu hai; lagau phirai loganisauM, pagyau parai joganisauM, viSairasa bhoganisauM, neku na haTatu hai / / [samayasAra-nATaka, baMdhadvAra 26] . 364-27 rUpAtIta vyatItamala, pUrNAnaMdI Iza, cidAnaMda tAkuM namata, vinaya sahita nija shiis| [svarodayajJAna-cidAnaMdajI] 162-16 rAMDI rue, mAMDI rue, paNa sAta bharatAravAlI to moDhuja na ughADe / [lokokti] .. 475-32 levekoM na rahI Thora, tyAgiveko nAhi aura / bAkI kahA ubaryoju, kAraja navIno hai / / [samayasAra nATaka sarvavizuddhidvAra] 323-6 [purimA ujjujaDA u] vaMka (vakka) jaDA ya pacchimA / [majjhimA ujuSannAo teNa dhammo duhAkao] ___ [uttarAdhyayanasUtra-23-26] 99-19 vyavahAranI zALa pAMdaDe pAMdaDe parajaLI / [ ? ] . 471-20 [joI driga gyAna caranAtamameM baiThI Thaura, bhayau niradaura para vastukauM na parasai,] zuddhatA vicAre ghyAvai zuddhatAmeM kelI kare, zuddhatAmeM thira vhe amRtadhArA barasa, .. [tyAgi tana kaSTa hai sapaSTa aSTa karamako, kari thAna bhraSTa naSTa karai aura karasai, : . . . . sotau vikalaya vijaI alapakAla mAMhi, tyAgI bhau vidhAna niravAna pada parasai] [samayasAra nATaka. pR0 382] 322-26; 394-19 zraddhA jJAna lahyAM che to paNa, jo navi jAya pumAyo re, vaMdhya tara upama te pAme, saMyama ThANa jo nAyo re / gAyo re gAyo, bhale vIra jagataguru gaayo|| .. [saMyamazreNI stavana 4-3 paM0 uttamavijayajI] 496-23 sakala saMsArI indriyarAmI, muniguNa AtamarAmI re, mukhyapaNe je AtamarAmI, te kahiye niSkAmI re, .., [AnaMdaghanacovIzI, zreyAMsanAthajina stavana] 577-17; 618-31 satyaM paraM dhImahi . [zrImad bhAgavata skaMgha 12, a0 13, zlo0 19] 313-8 samatA, ramatA, UraghatA, jJAyakatA sukhabhAsa, vedakatA caitanyatA, e saba jIvavilAsa / . . [samayasAra nATaka utthAnikA 26] .. .373-3; 374-23 [kusago jaha osaviMdue thovaM ciTThai laMbamANae / evaM maNuyANa jIviyaM] samayaM goyama mA:pamAyae // .. .... [uttarAdhyayanasUtra 10-2] . . 97-5 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avataraNa saMsAraviSavRkSasya dve phale amRtopame / kAvyAmRtarasAsvAda AlApaH sajjanaiH saha // sirivIra jiNaM vaMdia kammavivAgaM samAsao vucchaM / kIraI jieNa heuhi jeNaM to bhaNNae kammaM " pariziSTa 1. Sa 27 sukhanA siMdhu zrI sahajAnaMdajI, jagajIvana ke jagavaMdajI, - zaraNAgatanA sadA sukhakaMdajI, parama snehI cho (!) paramAnaMdajI " [hAMsImaiM viSAda basai vidyAmaiM vivAda basai, kAyAmaiM marana guru vartanamai hInatA, - suci maiM gilAnI basaiM prApatimaiM hAni base, jaimaiM hAri suMdara dasA maiM chavi chInatA, roga base bhoga maiM, saMjogamai viyoga basai, gunaga~ garaba basa sevAmAMhi dInatA, aura jagarIti jetIM garbhita asAtA setI, ] sukhakI sahelI hai akelI. udAsInatA cha tAsa nikaTa ho kyoM rahe, mithyAtama duHkha jAna 1 [paMcataMtra ] [prathama karmagrantha-devendrasUri ] sthala "J" [ samayasAra nATaka ] 'suhajogaM paDuccaM aNAraMbhI, asuhajogaM paDuccaM AYAraMbhI, parAraMbhI, tadubhayAraMbhI 11.621 [bhagavatIjI ] - -so dhammo jathya dayA daTTha dosA na jassa so devo / sohu-gurujA nANI AraMbhapariggahA thirao | saMbujhjhahA jaMtavo mANusattaM daTTaM bhayaM bAliseNaM, alaMbho / etadukkhe jarie loe, sakkammaNA vippariyAsuveI // nipa 'carakA udaya pichAniye, ati thiratA cittadhAra, tathI zubhAzubha kIjiye, bhAvi vastu vicAra // 'hama paradezI paMkhI sAdhu, A re dezake nAhIM re / hiMse rahie dhamme aTThArasa dosa vivajjie deveM / niggye pavayaNaM sadRhaNaM hoi sammattaM // [nalirIdalagatajalavattaralaM tadvajjIvanamatizayacapalaM / ] kSaNama sajjanasaMgatirekA bhavati bhavArNavataraNe naukA // kSAyopazamaka asaMkhya kSAyaka eka ananya "jJAna ravi vairAgya jasa, hirade caMda samAna . [ ? ] [ sUtrakRtAMga 1-7-11] . [ dhIrajAkhyAna 1 - niSkulAnaMda ] 292-24 pato. [svarodayajJAna- cidAnaMdajI ] 7 [ ? 1 [SaT prAbhRtAdi saMgraha mokSaprAbhRta- 90] [mohamudgara-zaMkarAcArya]' [ adhyAtmagItA 1- 6 devacandrajI ] [svarodayajJAna- cidAnaMdajI ] 861 pRSTha - paMkti 31-14 3 840-15 1. ... amara 197-6 219,22 20. 832-36 *: W... 400-17 - 163-9 309-3 -589-29 227-2 661-35 164-31 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dohA athavA deha ja AtamA athavA nija pariNAma je athavA nizcaya naya grahe athavA mata-darzana ghaNA athavA vastu kSaNika che athavA sadgurue kahyA athavA jJAna kSaNikanu asadguru e vinayano aho | aho | zrI sadguru AgaLa jJAnI thaI gayA AtmajJAna tyA munipaNa AtmajJAna samadarzitA AtmabhrAti sama roga nahi AtmA che te nitya che AtmAdi astitvanA Atma dravye nitya che AtmAnA astitvanA AtmAnI zakA kare AtmA sat caitanyamaya AtmA sadA asaga ne A dehAdi AjathI Ave jyA evI dazA Izvara siddha thayA vinA Upaje te suvicAraNA upAdAnanu nAma laI eka rAka ne eka nRpa / eka hoya paNa kALamA e ja dharmayI mokSa che e paNa jIva matAryamA ema vicArI atare evo mArga vinayataNo phaI jAtimA mokSa che martA devara koI nahi rA jIva na kamano patA bhoktA karmanI pariziSTa 2 AtmasiddhizAstrake dohoMkI varNAnukramaNikA kramAka pRSTha | vohA 46-546 / kartA bhoktA jIva ho 122-563 karmabhAva ajJAna che 29-544 karma anata prakAranA 93-559 karmavadha krodhAdithI 61-548 karma mohanIya bheda ve 14-542 kapAyanI upazAtatA 69-551 kaSAyanI upazAtatA 21-543 kevaLa nija svabhAvanu 124-563 kevaLa hota asaga jo 134-565 koI kriyA jaDa thaI rahyA 1 - 34-545 koI sayogothI nahI 10-540 koTi varSanu svapna paNa 129-564 kyAre koI vastuno 43-546 krodhAdi taratamyatA 13-542 gaccha-matanI je kalpanA 68-551 ghaTapaTa Adi jANa tu 59-548 cetana jo nijabhAnamA 58-548 chUTe dehAghyAsa to 101-560 che indriya pratyekane 72-552 choDI mata darzana taNo 126-563 jaDa cetanano bhinna che 40-546 jaDathI cetana Upaje 81-556 jAti vepano bheda nahi . . 42-546 / jIva karma kartA kaho .. 136-565 / je jinadeha pramANa ne , 84-557 je je kAraNa baghanA je draSTA che dRSTino 116-562 jenA anubhava vazya e 31-544 jema zubhAzubha karmapada 37-545 je sadguru upadezathI 20-543 je sayogo dekhiye 94-559 je svarUpa samajyA vinA 77-553 jo cetana karatu nayI 71-552 | jo iccho paramArtha to 121-563 / jJAna dazA pAme nahIM kramAMka pRSTha 87-558 98-560 102-560 104-560 103-560 38-545 108-561 113-562 76-553 ' 3-534 66-550 114-562 70-551 67-550 133-564 55-548 78-555 115-561 / 52-57 -105-5.1 .: 57-48 65-150 . 107-561 , 7-555 5-543 19-560 51-547 63-549 89-558 19-543 64-550 1-534 75-553 130-564 30-544 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dohA jyA jyA je je yogya che jyA pragaTe suvicAraNA jhera sudhA samaje nahI te jijJAsu jIvane te te bhogya vizeSanA tethI ema jaNAya che tyAga virAga na cittamA dayA zAti samatA kSamA darzana SaTe samAya che dazA na evI jyA sudhI devAdi gati - bhagamA deha chatA jenI dazA deha na jANe tehane deha mAtra sayoga che 'dehAdika sayogano nayI dRSTimA Avato naya nizcaya ekAtathI nahi kaSAya upazAtatA nizcaya vANI sAbhaLI nizcaya sarve jJAnIno parama buddhi kRSa dehamA pAce uttarathI thayu pAce uttaranI thaI pratyakSa sadguruprAptino pratyakSa sadguruyogayI pratyakSa sadguruyogamA 'pratyakSa sadguru sama nahI . phaLadAtA Izvara gaNye *. phaLadAtA IzvarataNo bAhya kriyAmA rAcatA bAhya tyAga paNa jJAna nahi vIjI zakA thAya tyA vadha mokSa che kalpanA bhAvakarma nija kalpanA bhAsyo dehAdhyAsathI bhosyo dehAdhyAyI , pariziSTa 2 * kramAMka pRSTha 8-536 41-546 83-557 109-561 86-557 95-559 7-535, 138-565 128-564 39-545 27-544 142-566 53-547 62-549 91-558 45-546 132-564 32-544 131-564 118-562 1 vohA bhAsyu nijasvarUpa te matadarzana Agraha tajI + che nahi AmA mATe mokSa upAyano mAnAdika zatru mahA mukhI jJAna kathe ane mohabhAva kSaya hoya jyA mokSako nija zuddhatA rAga dveSa ajJAna e roke jIva svacchada to lahya svarUpa na vRttinu lakSaNa kahyA matArthInA vartamAna A kALamA varte nija svabhAvano vardhamAna samakita thaI vaLI jo AtmA hoya to vItyo kALa anata te vairAgyAdi saphaLa to zuddha buddha caitanyaghana zubha kare phaLa bhogave zuprabhucaraNa kane va paTpadanA paT prazna teM paT sthAnaka samajAvIne SaT sthAnaka sakSepamA sakaLa jagata te eThavat sadgurunA upadeza vaNa sarva avasthAne di sadgurunA upadezathI sarva jIva che siddha sama seve caraNane 56-548 96-559 97-559 35-545 16-542 26-543 11-541 80-555 85-557 4-534 sadguru 24-543 sthAnaka pAca vicArIne 60-548. svacchada mata Agraha tajI 5-535 hoya kadApi mokSapada 82-556 hoya na cetana preraNA 49-547 hoya matArthI tehane 50-547 ho mumukSu jIva 35 863 kramAMka pRSTha 120-563 110-561 48-547 73-552 18-542 137-565 139-565 123-563 100-560 15-542 28-544 33-545 2-534 111-562 112-562 47-546 90-558 6-535 117-562 88-558 125-563 106-561 127-564 44-546 140-566 12-541 54-547 119-563 135-565 9-536 141-566 27-542 92-559 74-552 23-583 22-543 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 patroke sambandhameM vizeSa jAnakArI kisa sthAnase bhAja phinake prati kahA~ mitI moravo vavaI ' jetapura kA0 su0 15, 1941 1942 ravajIbhAI devarAja vavANiyA babaI --- kAtika 1943 caraguja yecara vavANiyA babaI 1943 1943 1943 soma 1944 jevapura vavANiyA kA0 su0 5, po0 va0 10, pra0 cai0 su0 11 // ravi A0 0 3, budha A0 va04, zukra yA0va013 soma Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oka 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 " 14 1 1 1 56 57 58." 59 60. 61 62 63 64. 65. 66 67 68 69 70 kinake prati ThAbhAI jamI jUThAbhAI UjamasI 13 " "3 71 " dr dy 1 "" 1 21 27 31 ( khImajI devajI ) jUThAbhAI jamasI (khImajI devajI ) bhAI cAva 7 jUThAbhAI UjamasI dz kisa sthAnase vavANiyA baMbaI khImajI devajI (dayAlajI) jUThAbhAI UjamasI manasukharAma sUryarAma jUThAbhAI UjamasI manasukharAma sUryarAma khImajI devacada manasukharAma sUryarAma ThAbhAI UjamasI manasukharAma sUryarAma khImajI devajI (dayAlajI) " babaI bharuca "" babaI 1791901 "1 11 17 vavANiyA vANiyA 11 " 11 11 31 11 dr T morabI " "" " " vavANiyA vavANiyA 17 pariziSTa 3 t d " moravI ahamadAbAda vaDhavANakaeNmpa vajANA vavANiyA bharuca " kahA~' kalola ahamadAbAda ahamadAvAda 11 13 " " " 21 babaI ahamadAvAda " babaI ahamadAvAda 7 ahamadAbAda. babaI vavaI babaI ahamadAbAda "1 mitI zrA0 0 30, bhA0 10 1 zani Asoja 0 2 raviM 10 20 bhaga0 su0 3, guru maga0 su0 12, maga0 va0 bhauma maga0 va0 12 zani maga0 va0 30 maga 0 mAgha su0 14 budha mA0 mAgha va0 7, zukra mAgha va0 7, zukra mAgha 10.7, zukra mAgha 0 10, soma phA0 su0 6, guru phA0 su0 9, phA0su0 9, ravi ca0su0 11, budha caM0 va0 9, caitra va0-10, 0 su0 1, vaizAkha vai0 su0 6, soma vai0 su0 12, vai0 0 13, jye0su0 4, ravi jye0su0 10, soma jye0 va0 12, maMgala A0 su0 8, zani A0 su0 15, zukra A0 0 12, budha zrA0su0 1, ravi 865 1944 11 " 33 "" " 1945 , "1 " " " 11 "" " "1 " " 33 " " " " "1 13 11 21 " 11 19 "" " ::: " Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 zrImad rAjacandra Apta kisa sthAnase kahA~ bhatca phinake prati mananugarAma sUryarAma bInajI devajI jaThAmA UjamasI (jUThAbhAI UjamasI) jUThAbhAI UjamamI 1945 , vavaI vavANiyA babaI vavaI vavaI ahamadAvAda (ahamadAvAda) ahamadAvAda mitI zrA0 su. 3, vudha zrA0 su0 10, zrA0 va0 7, zani / bhA0 su0 2, bhA0 va0 4, zukra Asoja va0 10, zani 6 NG GGC Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 867. AMka kahA~ 105 106 kinake prati kisa sthAnase / babaI / cImanalAla mahAsukha (jUThAbhAI) ahamadAvAda / ahamadAvAda mitI phA0 su0 6, - phA0 su0 8, 1946; , , 107 108 phA0va01, phAguna / 110 111 112 113 114 jUThAbhAI UjamasIbhAI moravI abAlAla, tribhovana Adi vabaI ahamadAbAda khabhAta 115 phAguna caitra vai0 va0 12, A0 su0 4, A0 su0 5, vai0 su0 3, - mA0 su0 10, . A0 su015 A0 va0 7, A0 va0 30, ASADha , 117 118 khabhAta avAlAla lAlacada ' tribhovanadAsa mANekacada manasukharAma sUryarAma abAlAla lAlacada khabhAta 120 121 122 123 124 125, 126 127 128 khImajI devajI vavANiyA 129 130 manasukharAma sUryarAma vavANiyA khImajI devajI abAlAla lAlacada catrabhuja vecara khImajI devajo abAlAla lAlacada jetapara sobhAgyabhAI lallubhAI vavANiyA , sobhAgyabhAI lallubhAI vavANiyA vibhovana, avAlAla babaI khabhAta jetapara babaI khabhAta moravI moravI 131 zrA0 305, zrA0 50 13, pra0 bhA0 su0 3, pra0 bhA0 su04, pra0 bhA0 su0 6, pra0 bhA0 su0 7, pra0 bhA0 su0 11, pra0 bhA0 50 5, pra0 bhA0 20 13, dvi0 bhA0 su0 2, dvi0 bhA0 su0 8, dvi0 bhA0 dvi0 bhA0 dvi0 bhA0 va0 4, dvi0 bhA0 va. dvi0 bhA0 0 7. 132 133 khabhAta 134 135 136 137 138 139 khImajI devajI vibhovana mANekacada abAlAla lAlacada " vavaI sabhAta moravI Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 zrImad rAjacandra Ara kahA~ ssi syAnate moravI vavANiyA vamAta 1946 ajAra 141 142 phinake prati vibhovana mANecada sobhAgyabhAI lallubhAI mibhoyana mANekacada sImajI devajI sobhAgyabhAI lallubhAI tImajI devajI avAlAla lAlacada sImajI devajI avAlAla lAlacada khabhAta vavaI aMjAra babaI 174 146 khabhAta bavaI khabhAta mitI dvi0 bhA0 va0 8, dvi0 bhA0 va0 12, dvi0 bhA0 va0 13, dvi0 bhA0 va0 13, dvi0 bhA0 va0 30, Aso0 su0 2, Aso0 Aso0 Aso0 Aso0 su0 10, Asoja, Asoja, Aso0 su0 11, Aso0 su0 12, Asoja, 148 149 150 151 moravI sobhAgyabhAI lallubhAI vibhovana mANakacada khabhAta 152 153 154 155 156 157 158 vavANiyA vavANiyA moravI bavaI vavaI 159 162 163 164 165 1947 moravI khabhAta 168 169 170 moravI khamAta sobhAgyabhAI lallumAI bavaI (sobhAgyabhAI lallubhAI ) , minovana tathA avAlAla monAgyamAI lallunAI javAlAla lAlacada sonAgyanAI ullubhAI mAgala lAlacara nizrI jo binovana Adi dAmAda lAda navArAlA kA0 su0 5, kA0 su0 6, kA0 su0 phA0 mu0 13, phA0 su. 13, kA0 mu014, kA ru0 14, kA0 su0 24, kA0 50 3, kA0 305, phA008, cabhAna 173 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 869 AMka pariziSTa 3 phisa sthAnase kahA~ babaI moravI khaMbhAta mitI 1947 kinake prati sobhAgyabhAI lallubhAI tribhovana mANekacada abAlAla lAlacaMda 176 177 / 178 179 180 181 sobhAgyabhAI lallubhAI choTAlAla mANekacada sobhAgyabhAI lallubhAI kA0 va0 9, kA0 va014, kA0 va0 30, kArtika magasira su0 4, magasira su0 9, maga su0 13, maga0 su0 14, maga0 su0 15, maga0 va0 7, vaI khabhAta moravI 182 183 / 184 185 khabhAta morabI 186 khabhAta 187 188 maga0 va0 30, abAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI abAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI abAlAla lAlacaMda sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI abAlAla lAlacaMda poSa su0 2, poSa su0 5 189 190 191 khabhAta moravI khabhAta sAyalA khabhAta pauSa su. 9, poSa su0 10, poSa munizrI lallujI pauSa, pauSa, 192 193 194 195 196 197 198 199 200 mAgha suma khabhAta munizrI lallujI sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI (abAlAla lAlacada) maNilAla sobhAgyabhAI sobhAgyabhAI lallubhAI catrabhuja vecara avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI mAgha su0 9, mAgha su0 11, mAgha su0 11, mAgha su0 mAgha va0 3, mAgha va. 3, sAyalA 201 202 203 mAgha va0 moravI mAgha va0 204 205 206 207 208 209 munidhI lallujI mAgha 0 13, mAgha va0 30, mAgha 0 30, moravI 210 vavaI mAgha 0 30 munizrI lallujI (abAlAla lAlacada) 21 sabhAta mApa ka. Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 AMka kinake prati zrImada rAjacandra kisa sthAnase kahA~ bavaI khabhAta mitI 1947 vibhovana mANekacada (sobhAgyabhAI lallubhAI) sobhAgyabhAI lallulAI moravI mAgha va0 phA0 su0 4, phA0 su0 5, phA0 su0 8, sobhAgyabhAI lallubhAI moravI 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 moravI mAgha sudI, phA0 su0 13, phA0 va0 1, phA0 0 3, phA0 va0 8, phA0 va0 11, phA0 va0 ..14, phA0 va0 - 2, phA0 0 phAguna, / phAguna, phAguna, phAguna, caitra su. 4, caitra su0 7, khabhAta avAlAla lAlacada choTAlAla mANekacada 228 229 230 sobhAgyabhAI lallubhAI morakhI 231 h m m 232 233 234 vibhovana mANekacada sobhAgyamAI lallubhAI khaMbhAta moravI caitra su0 10, vana 235 khabhAta caitra avAlAla lAlacada vibhovana mANekacada 236 237 238 239 240 241 242 243 244 245 246 h h h m m s m my h mobhAgyamAI lallubhAI avAlAla lAlacaMda sobhAgyamAI lallubhAI (avAlAla lAlacaMda) caitra 20 caitra 30 caitra 30 caitra 0 caitra va0 moravI khabhAta moravI caitra, vai0 su0 sobhAgyabhAI lallubhAI abAlAla lAlacada sobhAgyamAI lallabhAI moravI khabhAta moravI vai0 su0 vai0 su0 13, vai00 3, vai0va0 y m sh s m 247 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 871 ATu kinake prati kahA~ kisa sthAnase babaI aMbAlAla lAlacada 248 249 khabhAta sobhAgyabhAI lallabhAI - morabI mitI vai0 va0 , 8, je0 su0 . 7, je0 su0 15, 'je0 va0 6, je0 su0, A0 su0 '1, A0 su0 8, A0 su0 13, A0 va0 2, // 250 251 252 253 254 255 256 257 khabhAta abAlAla lAlacada (khabhAtake mumukSuopara) sobhAgyabhAI lallubhAI morabI A0va0 " 218 259 260 ASADha, zrA0 su0 11, zrA0 su0 9, morabI zrA0 su0 ." abAlAla lAlacada UgarIbahena khImajI devajI khabhAta kalola babaI rALaja 261 262 / 263 264 265 266 , vism 267 . rALaja 268 269 sobhAgyabhAI lallubhAI ___ vavANiyA moravI 270 271 272 abAlAla lAlacada kuvarajI maganalAla khImajI devajI vavANiyA khabhAta kalola babaI zrA0 su0 bhA0 su08, bhA0 su0 8, bhA0 su0 bhA0 su0 bhAdrapada, bhAdrapada, bhA0va0 bhA0va0 bhA0 va0 bhA0va0 bhA0va0 bhA0 0 bhA0va0 bhA0va0 bhA0va0 7, bhA0va010, bhA0va011, bhA0va012, bhA0 50 13, bhA0 20 14, bhA0 2030 >> >> 273 274 275 276 / (sobhAgyabhAI lallubhAI) avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI khabhAta moravI 277 278 lIvaDI 279 280 281 282 283 maganalAla khImacada sobhAgyabhAI lallabhAI khImajI devajI sobhAgyabhAI lallubhAI vavarDa Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 zrImada rAjacandra Aka kinake prati kisa sthAnase vavANiyA kahA~ (avAlAla lAlacada ?) sobhAgyabhAI lallu bhAI 284 285 286 287 288 289 morabI ajAra mitI Aso0 su0 6, 1947 Aso0 su0 7, , Aso0 su0, Aso0 va0 1, , Aso0 va0 5, mAso0 va0 10, " abAlAla lAlacada khabhAta 291 292 293 294 295 Aso0 va0 12, Aso0 va0 12, Aso0 va0 13, sobhAgyamAI lallabhAI ajAra 296 sobhAgyabhAI lallubhAI vavANiyA ajAra kA0 su0 4, 1948 avAlAla lAlacada sobhAgyamAI lallubhAI vavANiyA " 297 298 299 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309 khaMbhAta ajAra morabI khabhAta morabI avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI tribhovana mANekacanda avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI morabI ANada babaI khabhAta moravI sAyalA kA0 su0 8, kA0 su0 8, kA0 su0 13, kA0 su0 13, ___kA0 su0, kA0 va0 1, kA0va0 7, magasira su0 2, maga su0 14, maga0 va0 30, pauSa su0 3, pauSa su0 3, pauSa su0 5, pauSa su0 7, pauSa su0 11, popa su0 11 popa va0 3 popa va0 9, pauSa va0 (3, mAgha su0 5, tribhovana mANekacada khabhAta 311 312 313 314 abAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI 315 sobhAgyabhAI lallubhAI moravI 316 317 318 // kalola kuvarajI maganalAla sobhAgyamAI lallubhAI moravI , Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 873 AGka kinake prati kisa sthAnase kahA~ mitI 320 babaI 1948 321 322 sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallumAI khabhAta moravI 323 324 325 326 327 328 329 330 kisanadAsa Adi khabhAta mAgha su0 13 mAgha va. 2, - ravivAra, mAgha va0 2, mAgha va0, 4, mAgha va0 9, mAgha 10 11, mAgha 10 14, mAgha va0 30, mAgha vadI, mAgha, mAgha, phA0 su0 4, phA0 su. 4, phA0 su0 10, phA0 su. 10, phA0 su0 11, phA0 su0 11 // phA0 su0 13, phA0 su0 14, phA0 su. 15, 331 332 333 334 335 avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI khabhAta morabI 336 kuvarajI maganalAla kalola sobhAgyabhAI lallubhAI moravI 337 338 339 340 341 342 343 sobhAgyabhAI lallubhAI moravI sobhAgyabhAI lallubhAI morabI phA0va0 phA0 10 10, phA0va011, phA0va014, phA0va030, sobhAgyabhAI lallubhAI moravI 346 347 348 349 350 351 352 353 351 355 kuvarajI maganalAla catrabhuja vecara avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallabhAI kalola jetapara khabhAta moravI caitra su0 4, caMya su0 6, caitra mu0 9, caitra mu. 9, catra su0 12, caitra su. 13, 0 1, Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 zrImad rAjacandra Ai kinake prati kisa sthAnase kahA~ 356 1949 babaI , aMbAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI 357 khabhAta moravI khabhAta morabI mitI caitra va0 1, caitra va0 5, caitra va0 5, caitra va0 358 359 360 361 sobhAgyabhAI lallubhAI moravI caitra va0 12, vai0 su0 3, vai0 su0 4, 363 364 365 367 368 369 370 371 372 373 kalola moravI vai0 su0 9, vai0 su0 11, vai0 su0 12, vai0 va0 1, vai0 va0 6, vai0 va0 ,9, . vai0 va0 11, vai0 va0 13, vai0 va0 14, vai0 va0 14, vaizAkha, vaizAkha, - vaizAkha va0, vaizAkha, jeTha su0 10, kuvarajI maganalAla sobhAgyabhAI lallubhAI ghArasIbhAI tathA navalacadabhAI ,, sobhAgyabhAI lallubhAI , munizrI lallujI , avAlAla lAlacada babaI sobhAgyabhAI lal lubhAI 374 khabhAta 375 376 377 378 379 380 moravI . jeTha va0 30, (munizrI lallujI ) jeTha, 381 382 383 jeTha, 384 bavaI (sobhAgyabhAI lallubhAI ?) , sobhAgyabhAI lallubhAI 385 386 387 388 389 390 391 A0 su. 9, ASADha, A0 va0 30, zrA0 su0 zrA0 su0 4, zrA0 su0 10, thA. su0 10, zrA0 su0 10, sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgyabhAI lallubhAI jabAlAla lAlacada khabhAta Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 875 Aka kinake prati kisa sthAnase kahA~ . mitI 1948 392 393 394 395 vabaI (sobhAgyabhAI lallubhAI ?) , sobhAgyabhAI lallubhAI , khabhAta 397 398 sAyalA khabhAta tribhovana mANekacada Adi sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI maNilAla rAyacada gAdhI sobhAgyabhAI lallabhAI boTAda sAyalA 400 401 402 403 404 405 khabhAta lIbaDI kRSNadAsa Adi manasukha devasI sobhAgyabhAI lallubhAI maNilAla rAyacada gAghI zrA0 su0 10, zrA0 su0 10, zrA0 va0 10, zrA0 0 zrA0va0 zrA0va0 11, zrA0 va0 14, zrAvaNa zrA0va0 bhA0 su0 1, bhA0 su0 7, ., bhA0 su0 10, bhA0 su0 10, bhA0 su0 10, bhA0 su0 12, bhA0 va0 3, bhA0 0 8, Asoja su0 11, Aso0 su. 7, Aso0 su0 10, Aso0 va0 6, Aso008, Asoja, Asoja, Asoja, yAsoja, sAyalA bhAvanagara 407 408 409 410 sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA sobhAgyabhAI lallubhAI morabI 411 412 413 414 415 416 417 418 419 420 421 422 1949 423 kalola kuvarajI maganalAla kRSNadAsa sobhAgyabhAI lallubhAI khabhAta Asoja, kA0 su0 kA0 209, kA0va0 12, maga0 209, maga0 50 13, mAgha 90 9, 425 426 427 abAlAla lAlacada khaMbhAta Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 zrImada rAjacandra AGka kinake prati kisa sthAnase kahA~ mitI 428 abAlAla lAlacanda vavaI khabhAta 1949 sobhAgyabhAI lallubhAI khabhAta avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI 429 430 431 432 433 434 435 436 437 438 439 mAgha 04, mAga va0 11, mAgha va0 30, phA0 su0 7, phA0 su0 7, phA0 su0 14, phA0 0 9, phA0 va0 30, cai0 su0 1, morabI sobhAgyabhAI lallubhAI morabI sAyalA vIramagAma lIbaDI moravI dha _____woodoor sukhalAla chaganalAla manasukha devasI sobhAgyabhAI lallubhAI 441 442 445 446 447 448 avAlAla lAlacaMda sobhAgyabhAI lallubhAI khabhAta moravI khabhAta 450 sobhAgyabhAI lallubhAI kRSNadAsa (ATha patrokA patra) sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacanda sobhAgyabhAI lallubhAI 451 452 453 khabhAta moravI cai0 su0 9, cai0 su0 9, caitra 101, caitra va08, cai0va0 30, cai0 va0 30, vai0 va06, vai0 va08, vai0 va0 9, jeTha su0 11, jeTha su0 15, pra0 A0 su0 9, pra0 A0 su0 12, pra0 A0 va0 3, pra0 A0 va04, pra0 A0 va0 13, pra0 A0 va0 14, dvi0 A0 su0 6, dvi0 A0 su0 12, dvi0 A0 va0 6, dvi0 A0 va0 10, zrA0 su0 4, zrA0 su0 5, zrA0 su. 15 khabhAta 454 455 456 abAlAla Adi mumukSa avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI morabI 457 458 khabhAta 459 460 tribhovana mANekacada sobhAgyabhAI lallabhAI kuvarajIbhAI tathA UgarIvahena , sobhAgyabhAI lallubhAI kalola sAyalA 461 462 463 sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 bhAta kahA~ kinake prati kisa syAnase sobhAgyabhAI lallubhAI vavaI , sAyalA 1949 peTalAda (tribhovana mANekacada) khabhAta 467 468 babaI khabhAta 470 471 sAyalA tribhovana mANekacada sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgyabhAI tathA DugarasIbhAI , sobhAgyamAI lallubhAI 472 473 474 sAyalA moravI 1950 475. 476. 833 478. 479 480 khabhAta aMbAlAla lAlacada ayAlAla lAlacaMda khabhAta " mitI zrA0 va0 4, zrA0 va0 5, bhA0 su0 6, bhAdrapada, bhAdrapada, bhA0 0 30, Asoja su0 1, Aso0 su. 5, Aso0 su0 9, Aso0 va0 3, Aso0 20, Aso0 10 12, . Asoja, kA0 su0 9, kA0 su0 13, magasira su. 3, pauSa su0 5, pauSa 10 1, pauSa va0 14, mAgha 10 4, mAgha va0 8, phA0 su0 phA0 su0 phA0 su0 11, phA0 20 10, phA0 va0 11, phA0 50 11, phAguna, phAguna, phAguna, caitra su0 caitra 20 11, caitra 20 14, catraka0 14, 20 su0 1, 30 su0 2, " 481 4820 ajAra sobhAgyabhAI lallubhAI ; , abAlAla lAlacada khabhAta 483 484 485 486 487 488 489 490 491 492 sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA 493 sobhAgyabhAI lallumAI munizrI lallujI (sobhAgyabhAI lallubhAI ) , tribhovana mANekacada 494 495 496 497 498 bhibhovana mAmekavada khabhAta Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 zrImada rAjacandra kahAM mitI AGka kinake prati munizrI lallujI kisa sthAnase vabaI 500 sUrata vai0 su0 9, vai0 su0 7, phA0 su0 6, vai0 va0 30, vaizAkha, 1950 , 1953 1950 munizrI lallujI tathA devakaraNajI , abAlAla lAlacada khabhAta vaizAkha, 501 502 503 504 505 506 507 508 509 510 511 512 khabhAta jeTha su0 11, jeTha su0 14, sUrata A0 su0 who avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujo tribhovana mANekacada sobhAgyamAI lallubhAI munizrI lallujI munizrI lallujI khabhAta ajAra , 513 , , 514 515 516 517 khabhAta lIbaDI khabhAta A0 su0 A0 su0 6, A0 su0 15, zrA0 su0 11, zrA0 su0 14, zrA0 su0 14,. zrA0va0 1, zrA0 va0 7, zrA0 va0 9, zrA0 va0 9, zrA0 va0 30, avAlAla lAlacada kezavalAla nathu abAlAla lAlacada munizrI lallujI (sobhAgyabhAI lallubhAI ) sobhAgyabhAI lallubhAI 518 sUrata . sAyalA 520 521 522 / zrAvaNa, khabhAta, 523 avAlAla lAlacada sobhAgyabhAI tathA DugarasIbhAI avAlAla lAlacada Adi mumukSu sAyalA, khabhAta 524 525 526 munizrI lallujI sobhAgyamAI lallubhAI suurt| sAyalA 527, 528. 529 bhA0 su0 3, bhA0 su0 4, bhA0 su0 8, bhA0 su0.10, bhA0 va. bhA0 va0 12, ', Asoja su0 11, Aso0 va0 3, Aso0 va0 6, Aso0 30 30 Aso0 va0 30, kA0 su0 1, kA0 su0 3, kA0 su. 3, 530 sobhAgyabhAI lallubhAI mohanalAla karamacada gAMdhI (mahAtmA gA~dhIjI) sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA Darabana ajAra / / . 531 532 533 534 535 1951 sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI sobhAgyamAI lallubhAI ajAra sUrata ajAra Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3. 879 kisa sthAnase babaI ___kahAM khabhAta 1951 AGka 536 537 538 539 540 "kinake prati abAlAla lAlacada avAlAla Adi mumukSu sobhAgyabhAI lallubhAI " - mitI kA0 su0 4, - kA0 su0 7, kA0 su0 9, kA0 su0 14, kA0 su0 14, ajAra // sobhAgyabhAI lallubhAI ajAra 542 ajAra ' kA0 su0 15, kArtika 543 544 sobhAgyamAI lallubhAI kuvarajI ANadajI sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgyamAI lallubhAI 'ajAra ajAra kA0 va0 13, magasira 101, maga va06, maga0 va08, maga0 va0 9, sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA 551 552 553 554 555 munizrI lallujI sobhAgyabhAI lallubhAI sUrata ajAra moravI maga0 va 11, -- magasira, magamira, - pauSa su0 1, ' pauSa su0 10, pauSa0 su0 10, pauSa 20 2, ___ pauSa va0 9, pauSa va0 10, pauSa va0 30, " 557 558 lIvaDI vIramagAma (khImajI devajI ?) sukhalAla chaganalAla (sobhAgyabhAI lallubhAI ?) kuvarajI ANadajI 559 560 561 562 poSa, bhAvanagara 563 564 565 566 567 568 kuMvarajI ANadajI sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI sobhAgyabhAI lallubhAI moravI sUrata sAyalA mAgha su0 2, mAgha su0 3, mAgha su0 8, mAgha su 08, phA0 su0 12, phA0 su0 13, phA0 su0 15, phAguna, phA0va0 3, phA0 50 5, 569 570 uravana mohanalAla karamacadagAdhI (mahAtmA gAdhIjI) Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Ava mitI phA0va0 5, phA0 va0 7, phA0 20 11, phAguna, 880 zrImada rAjacandra phinaphe prati kisa sthAnase kahA~ 571 sobhAgyabhAI lallubhAI vavaI sAyalA 572 avAlAla lAlacada khabhAta 573 munizrI lallujI 574 575 576 sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA 577 munizrI lallujI sUrata 578 579 sobhAgyabhAI lallubhAI moravI 580 avAlAla lAlacada khabhAta 581 sobhAgyabhAI lallubhAI 582 kuvarajI ANadajI bhAvanagara 583 584 585 sobhAgyabhAI tathA DugarasImAI 586 sobhAgyabhAI lallubhAI 587 588 munizrI lallujI 589 590 591 sobhAgyabhAI lallubhAI sAyalA 593 594 595' munizrI lallujI sUrata phAguna, caitra su0 6, cai0 su0 13, cai0 su0 14, cai0 su0 15, cai0va0 5, cai0 va08, cai0 va08, cai0 va0 11, cai0 va0 11, cai0 va0 11, cai0 va0 12, va0 12, cai0 va0 12, cai0 va013, cai0 va1 - 597 598 599 sAyalA sobhAgyamAI lallubhAI munizrI lallujI sobhAgyamAI lallubhAI vai0 su0, vai0 su0 15, vai0 su0 15, vai0va0 7, vai0 va0 7, / vai0 va0 7, vai0 va0 10, vai. va. 14, jeTha su0 2, jeTha su0 10, jeTha su0 10, jeTha su0 10, jeTha tu0 12, jeTha va0 2, jeTha 20 5, jeTha 30 7, sAyalA 601 603 604 605 606 avAlAla lAlacanda munizrI lallujI sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI khabhAta sUrata sAyalA 607 khabhAta Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , 881 Ata kinake prati kuvarajI ANadajI pariziSTa 3 kisa sthAnase , kahA~ - bhAvanagara 1951 608 609 610 maganalAla khImacanda lIbaDI . mitI jeTha,va0 10, ' jeTha, A0 su0 1, A0 su0 1, A0 su0 1, A0 su0 11, sAyalA 612 613 sobhAgyabhAI lallubhAI (tribhovanabhAI ?) sAyalA khabhAta 615 sobhAgyabhAI lallubhAI 616 , avAlAla tathA tribhovanabhAI / 617 , sobhAgyabhAI lallubhAI 618 . . " sAyalA surata khabhAta sAyalA surata 1 surata sAyalA 620 munizrI lallujI 621 / abAlAla lAlacada 622 (tribhovanabhAI Adi ?) sobhAgyabhAI lallubhAI 624 munizrI. lallujI , 625 - . vavANiyA 626 munizrI lallujI 627 sobhAgyabhAI lallubhAI 628 __ sobhAgyabhAI tathA DuGgarasI 630 631 (sobhAgyabhAI lallubhAI ?) - 632 avAlAla lAlacada vavANiyA 633 munizrI lallujI 634 catrabhuja becara abAlAla lAlavanda kuvarajI ANadajI 637 khImacanda lakhamIcada 638 / ghArasIbhAI kuzalacada rANapura 639 640 sobhAgyabhAI lallubhAI babaI 641 sobhAgyabhAI lallubhAI 642 'sobhAgyamAI lallubhAI abAlAla lAlacada A0 su0 13, A0 va0, A0 va0 7, A0 va0 11, A0 va0 14, A0 va0 30, A0 va0 30, A0 va0 30 zrA0 su0 2, nA. su0 3, zrA0. su0.10, zrA0 su0 12, zrA0 su0 15, dhA0 va06, zrA0 va0 11, dhA0 10.12, -zrA0va0 14, zrA0 va 14, zrAva. 14, bhA0 su0 7, bhA0 su0 7, bhA0 su0 9, bhA0 su0 9, bhA0 50 13, Asoja su0 2, Ato0 su0 11, Aso. tu 0 12, Aso su. 13, Aso0 su0 13, " khabhAta surata jetapara khabhAta bhAvanagara lIvaDI moravI 636 sanAta Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 AGka 644 645 646 647 648 649 650 651 652 653 654 655 656 657 658 659 660 661 662 663 664 665 666 667 668 669 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679 T finake prati avAlAla lAlacanda sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI 11 33 avAlAla lAlacanda - 13 " munizrI lallujI " ! " abAlAla lAlacanda sobhAgyabhAI lallubhAI munizrI lallujI " sobhAgyabhAI lallubhAI 'khImacanda lakhamIcanda avAlAla lAlacanda . sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgya bhAI lallubhAI 13 munizrI, lallujI sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacanda sobhAgyabhAI lallubhAI 117 " kuvarajI AdI sobhAgyabhAI- lallubhAI "" z' zrImada rAjacandra kisa sthAnase vavaI 65 "} "1 " 13 73 33 zz 'd "3 " "1 22 " 27 " 27 33 10 27 17 " " " " " " 7. t L 1 kahA~ khabhAta sAyalA surata khabhAta 13 " 27 kaThora 11 khabhAta sAyalA "kaThora sAyalA lIvaDI khabhAta " 11 sAyalA sAyalA 32 sAyalA khabhAta ..sAyalA bhAvanagara sAyalA 11 Aso0 va0 3, Aso0 va0 11, mitI Asoja, Asoja, Asoja, Asoja, Asoja, kArtika, kA0 su0 3, kA0su0 13, kA0su0 13, kA0 va0 8, magasira su0 10, maga0 su0 10, pauSa su06, pauSa su pauSa su0 6, pauSa su0 8, pauSa 0 pauSa pauSa va0 2, C pauSa 09, pauSa va0 12, poSa va0 12, mAgha 04, mAgha va0 11, phA0 su0 1, phA0 su0 3, [phA0su0 10, phA0su0 10, phA0 va0 3, phA0va0 5, phA0 29, caitra su0 -1, caitra su. 2, caitra su0 11, 1951 23 1952 " ' " """ 51 11 Gir 27 " 11 " 31 " 1 1 " ? Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 883 kinake prati AGka 680 kisa sthAnase , kahA~ babaI Tkalola / khabhAta mitI caitra su0 13, caitra va0 1, 1952 681 682 kuvarajI maganalAla abAlAla lAlacanda - caitra 30 1, 684 sAyalA " : 1 ----- caitra 20 685 "khabhAta sobhAgyabhAI lAI.." " ; . " 687 688 689 sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada sukhalAla chaganalAla sobhAgyabhAI lallabhAI abAlAla lAlacada mANekacada Adi choTAlAla mANekacada sobhAgyabhAI lallubhAI abAlAla lAlacada vIramagAma sAyalA khabhAta vavANiyA . " 0 690 babaI 692 sAyalA khabhAta 693 sAyalA 694 695 sobhAgyabhAI lallubhAI sobhAgyabhAI lallubhAI avAlAla lAlacada :-caitra va0 14, vai0 su0 1, , -vai0 su0-6, vai0 va0 6, dvi0 je0 su 0 2, dvi0 je0 va0 6, dvi0 je0 va0 9, ASADha su0 2, A0 su0 2, - - mA0 su0 5, / A0 va?, 8, A0va0 8, zrA0 su0 5, nA - zrAvaNa, - zrA0 0 zrA0va0,13, zrA0 20 14, 697 khabhAta 698 699 700 701 702 703 sobhAgyabhAI lallubhAI(?) . kAviThA rALaja anupacada malukacada " bharuca bhA0 su0 704 bhA0 su0 bhA0 su0 705 'khomacada lakSmIcada vaDavA (stabhatIrtha) vaDavA kezavalAla nathubhAI lIvaDI 707 708 avAlAla, tribhovana Adi , rALaja khabhAta mA0 su0 11, bhA0 su0 11, bhAdrapada, bhAdrapada, bhA0 su0 15, 709 . vaDavA (stabhatIrtha) rAja ANada 711 712 bhAdrapada, mA0va0 12, Asoja, 713 / - Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImad rAjacandra kinake prati phisa sthAnase kahA~ AGka 714 715 716 717 - ANada mitI ___ saM0, Aso0 su. 1, Aso0 su0 2, Aso0 su. 3, 1952 , , khabhAta Darabana naDiyAda Aso0 va0 1, 718 719 munizrI lallujI mohanalAla karamacada gA~dhI (mahAtmA gAMdhIjI) sobhAgyabhAI lallubhAI Adi munizrI lallujI tathA muni devakaraNajI Adi ravajIbhAI pacANajI sobhAgyabhAI lallubhAI 720 khaMbhAta / bavANiyA / sAyalA 721 . vavANiyA ' 1953 722 723 724 725 726 727 728 729 730 Aso0 va0 10, ' Aso0 va0 12, Aso0 va0 30, kA0 su0 10, kA0 su0 11, _ kArtika, kA0va0 2, kA0 0 30, - magasira su0 1, maga0 su0 6, tribhovana mANakacada kuvarajI ANadajI abAlAla lAlacada vavANiyA 18 khaMbhAta / bhAvanagara khabhAta / maga0 su0 10, maga su0 12, 731 732 vaso 733 munizrI lallujI Adi sukhalAkha chaganalAla abAlAla lAlacada vIramagAma 'khabhAta maga0 su0 12, maga0 - maga0 va0 11 maga0 va0 11 pauSa su01 pauSa su 734 735 sobhAgyabhAI lallubhAI jhaverabhAI bhagavAnabhAI sAyalA kAviThA pauSa va0 " morabI 736 737 738 739 740 741 742 743 744 745 746 747 munizrI lallujI avAlAla lAlacada sobhAgyamAI lallabhAI abAlAla lAlacada munizrI lallujI tribhovana mANakacada sobhAgyabhAI lallubhAI naDiyAda . svabhAta / sAyalA khabhAta / naDiyAda / khabhAta / sAyalA mAgha su0 9, mAgha su0 9, mAgha su01 / mAgha 0 4, mAgha 10, 4 mAgha va0 12, phA0 su. 2, phA0 su0 2, phA0 su0 2, phA0 su0 4, vavANiyA munizrI lallujI --- naDiyAda 748 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 885 kahA~ ,mito kisa sthAnase vavANiyA khaMbhAta - phA0va0 11, 1953 oka , kinake prati 749 abAlAla lAlacaMda 750-502 munizrI lallujI tathA muni devakaraNajI Adi 751 752 pArasIbhAI kuzalacada tathA navalacada DosA 753 phA0 su0, 6, phA0 va0 11, morabI 'phA0 10 11, 754 755 756 757 758 759 760 762 764 765 vavANiyA 767 768 munizrI lallujI kezavalAla nathubhAI khabhAta bhAvanagara 769 770 / caitra ,su0 3, caitra su0 4, caitra su0 4, caitra su0 4, cana su0 5, caitra su 0 10, caitra su0 15, 771 772 773 oo 775 munizrI lallujI tathA muni devakaraNajI khabhAta 776 ooo 778 779 vavANiyA sAyalA IDara IDara vavaI sukhalAla chagatalAla abAlAla lAlacada sobhAgyabhAI lallubhAI (kAvya-patra) sobhAgyabhAI-lallubhAI vIramagAma khaMbhAta caitra va0 5, vai0 su0 15, vai0va0 12, 40 50 12, je0 su0 sAyalA 780 0 0 8, , Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 zrImad rAjacandra AMka kinake prati phisa sthAnase 'kahA~ mitI vaMbaI sAyalA 781 782 sobhAgyabhAI lallubhAI pravakalAla sobhAgyabhAI 783 784 785 khabhAta kheDA 786 kheDA avAlAla lAlacada munizrI lallujI (munizrI lallujI ?) munizrI lallujI trabakalAla sobhAgyabhAI munizrI lallujI avAlAla lAlacada munizrI lallujI travakalAla sobhAgyabhAI maNolAla sobhAgyabhAI munizrI lallujI sAyalA kheDA khabhAta 787 788 789 790 791 792 793 794 795 796 797 798 799 800 kheDA sAyalA kheDA 5 trabakalAla sobhAgyabhAI munizrI lallujI sukhalAla chaganalAla maganalAla khImacada ravajIbhAI pacANabhAI sAyalA kheDA vIramagAma lIbaDI vavANiyA - je0 va0 6, 1953 je0va0 12 ', .. ASADha su0 4, , A0 su0 4, " A0 va0 1, A0 va0 A0 va0 1, A0va0 11, A0 va014, zrA0 su0 3, zrA0 su0 15, zrA0 su0 15, zrA0 su0 15, zrA0 va0 1, zrA0va0 zrA0va0 zrA0 va0 zrA0 50 12, zrA0 50 12, zrA0 va0 12, bhA0 su0 6, bhA0 su0 9, bhA0 su0 9, bhA0 su0 9, bhA0 su0 9, bhA0 va0 8, bhA0 va0 30, Asoja su0 8, Asoja su0 8, Asoja su0 8, Asoja su0 8, mAsoja su08, 1953 - Asoja va0 7, , - Asoja va0 14, , . __ kA0 50 1, 1954 11 kA va05, 801 0 803 804 vIramagAmaH kheDA / 805 sukhalAla chaganalAla munizrI lallujI tribhovana mANekacada Dugara Adi mumukSa munizrI lallujI khabhAta 806 sAyalA kheDA 808 809 810 811 812 813 814 815 avAlAla lAlacanda munizrI lallujo vakalAla sobhAgyabhAI abAlAla lAlacada khabhAta / naDiyAda / sAyalA - khabhAta .. munizrI lallujI aMbAlAla lAlacaMda kheDA khabhAta / Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 3 887 , kahA~ - ! mitI 1954 AGka ... kinake prati kisa sthAnase 817 munadAsa prabhudAsa / vabaI 818 munizrI lallujI 819 / avAlAla lAlacada 820 / abakalAla sobhAgyabhAI , 821 / , , , , 822 / abAlAla lAlacada ANada 823 abakalAla sobhAgyabhAI / 824 / munizrI lallujI , morabI 825 / 'jhaveracadabhAI tathA ratanacadabhAI , 826 / sukhalAla chaganalAla 827 khImajI devajI vavANiyA / 828 munizrI lallujI . vabaI 829 / abAlAla lAlacada moravI 830 , 831 : munizrI lallujI Adi . 832 vavANiyA 833 834 / aMbAlAla lAlacada / 835 rAyacada manajI desAI vavaI suNAva ___ kA0 va0 12, vso| .. magasira su0 5, khabhAta maga0 su0 5, sAyalA , , maga su0 5, - / pauSa su0.3, khabhAta pauSa 10 11, sAyalA :- pauSa va0 13, / / mAgha su0 4, kAviThA - mAgha su0 4, vIramagAma mAgha su0 4, mAgha va?, ,4, vaso ,- / mAgha va 30, khabhAta . mAgha va0.30. , / caitra 0,12, sojItrA .. caitra 012, jyeSTha, . jye0 su0, 1, khabhAta jye0 su. 6, vavANiyA . jye0 va0.4, vabaI . . 837 838 / munizrI lallujI 839 / (avAlAla lAlacada ?) babaI 841 842 843 / rAyacaMda manajI desAI / kAviThA vaso kheDA jye0 va0 14, . mA0 su0 11, zrA0 su0 15, . thA0 va0 4, vavANiyA / zrA0 va0 12, pra. 'Aso0 su0 6, Amoja, / Asoja, pra0 Aso0 va0 9, kAviThA dvi0 Amo0 su0-6, vavaI vi0 jAso0 su0.9, dvi A0 va0, Asoja, kA.su. 10, maga su. 3, / jhaverabhAI bhagavAnadAsa revAzakara jagajIvana / / vanakSetra uttarasahA kheDA 847 848 849 850 851 852 vavaI - - - Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 zrImada rAjacandra A - mitI , kinake prati , phisa syAnase sukhalAla chaganalAla (popaTalAla mohakamacada ?) kahA~ vIramagAma 853 1955 854 maga su0 14, maga su0 15, maga su0 15, maga0 50 4, maga0 va0 30, 856 * :: :: : sukhalAla chaganalAla abAlAla lAlacada vIramagAma 857 khabhAta 858 860 morabI khabhAta lIvaDI ahamadAvAda vavANiyA ahamadAbAda ajAra pauSa su0 15, phA0 su0 1, phA0 su0 1, phA0 su0 1, phA0va010, phA0va0 30, caMtra su0 1, caitra su. 5, caitra va0 2, 864 865 kherAlu .. moravI dhrAgadhrA , 859 avAlAla lAlacada chaganalAla nAnajI 861 popaTalAla mohakamacada 862 863 nagInadAsa dharamacanda munizrI lallujI (devakaraNajI) munizrI lallujI 866 / ghArasIbhAI kuzalacanda , 867 munizrI devakaraNajI 868 ghelAbhAI kezavalAla (munizrI lallujI) 869 vADIlAla motIlAla 870 munizrI lallujI 871 munizrI lallujI 872 manasukha devasI 873 munizrI lallujI 874 sukhalAla chaganalAla 875 munizrI lallujI :: : morabI moravo pavANiyA IDara vavaI prAtija caitra 20, 2, ahamadAbAda vai0 su0 6, khabhAta vai0 su07, lovaDI ___ vai0 su0 7, vai0va0 6, vIramagAma vai0va010, jeTha, kheDA jeTha su0 11, moravI jeTha 20 2, ahamadAbAda je. va0 7, vIramagAma ASAr3ha su08, naDiyAda ASADha su08, ASAr3ha va0 6, ahamadAbAda ASAr3ha va08, vIramagAma .. ASADha 108, 876 877 manasukhalAla koratacanda, :..878 popaTalAla mohakamacanda 879 / / sukhalAla chaganalAla 880 munizrI lallujI 881 . . 882 manasukhalAla kIratecada 883 maganalAla yAnalAla 884 / 885 / manasukha devasI '886 avAlAla lAlacada 887 / , = = = = = = = = y : : . khabhAta zrA0 su0 3, 0. zrA0 su0 7, // zrA0va0 30, / / Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praGka 888 889 890 891 892 893 894 895 896 897 898 899 900 901 902 7 kinake prati manasukhalAla kIratacada sukhalAla chaganalAla abAlAla lAlacada vaNArasIdAsa talasIbhAI jhaveracadabhAI tathA ratanacadabhAI popaTalAla mohakamacada munizrI lallujI manasukhalAla kIratacada munizrI lallujI manasukhalAla kIratacada jhaveracadabhAI tathA ratanacadabhAI abAlAla lAlacada munizrI lallujI 77 903 904 905 906 907 908 909 910 911 912 913 914 915 916 917 918 919 avAlAla lAlacada 920 921 922 923 "1 hemacaMda kuzalacada avAlAla lAlacada 37 zz H H " " 17 munizrI lallujI 11 11 " "" vanamAlIbhAI umedarAma munizrI lallujI 11 " 17 17 sukhalAla chaganalAla manasukhalAla kIratacada munizrI lallujI avAlAla lAlacada kisa sthAnase babaI 33 37 11 " 17 * "3 33 11 11 " 17 33 "7 11 "I 31 -") " " "} dharmapura 17 ,, " 11 " 17 " ahamadAbAda vavANiyA 31 37 pariziSTa 3 13 33 11 I kahA~ ahamadAvAda vIramagAma khabhAta kAviThA ahamadAvAda vaso vAkAnera kAviThA khabhAta khabhAta "" 11 " "1 naDiyAda " goghAvI vIramagAma moravI sANada sabhAta mitI bhA0su05, 1955 bhA0 su0 5, bhA0 su0 5, bhA0 su0 bhA0 su0 5 5, bhA0su0 5, bhA0su0 5, kA0 su0 5, kA0 su0 5, ka0su05, kA0su0 5, ka0su0 15, kA0 0 11, kA0 0 11, kA0 0 11, pauSa va0 12, mAgha 0 10, mAgha 0 11, mAgha va0 14, caitra su0 8, caitra su0 11, caitra su0 13, caitra va0 1, caitra 04, caitra va0 5, caitra va0 6, caitra va0 13, vai0 su06, vaizAla, va0 0 8, va0 0 8, cai0 va0 9, va0 0 1, baM0 0 13 11 " Asoja, kArtika, 1956 11 ' 11 " 11 11 " "1 " " 11 " "" 32 17 11 " 31 27 11 31 13 33 11 11 32 11 12 13 " 12 889 14 Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 890 zrImad rAjacandra kahA~ mitI aGka 924 phinake prati munizrI lallujI kisa sthAnase vavANiyA vaso 925 sukhalAla chaganalAla kuvarajI maganalAla vIramagAma kalola vai0 va0 13, 1956 . vai0 va0 30, " vai0 va0 30, " vai0 va0 30, , jeTha su0 11, // jeTha su0 13, // jeTha su0 13, , jeTha va0 9, , jeTha va0 10, , vaso munizrI lallujI sukhalAla chaganalAla catrabhuja vecara sukhalAla chaganalAla vIramagAma moravI vIramagAma 926 927 928 929 930 931 932 933 934 935 936 937 938 939 940 manasukhalAla kIratacada avAlAla lAlacada moravI khabhAta naDiyAda sabhAta vIramagAma moravI munizrI lallujI avAlAla lAlacada sukhalAla chaganalAla munizrI lallujI munadAsa prabhudAsa avAlAla lAlacada .......... jeTha va0 30, , jeTha va0 30, , jeTha va0 30, , ApAr3ha su0 1, // ApAr3ha su0 1, , ApAr3ha va0 9, , ApADha va0 9, , zrA0 va0 4, , zrA0 va0 5, // zrA0 va0 7, , . zrA0 va0 10, , . zrA0 10 10, , suNAva khabhAta 942 943 trimovana mANekacada 944 945 946 947 948 vaDhavANa kampa bavaI ziva tithyala-valasADa vaDhavANa kempa rAjakoTa 950 / munizrI lallujI 951 : 952 sukhalAla chaganalAla kA0 su0 5, 1957 magasira va0 8, ". popa va0 10, , phA0 su0 6, , phA0 va0 3, , phA0 50 13, , caitra su0 2, , caitra su. 9, " caitra su0 11 // , 953 bharuca 954 955 revAzakara jagajIvana moravI vavaI Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 4. kisake Upara kauna-kaunase patra haiM usakI sUcI . nAma patrAMka anupacada malukacada 702 avAlAla lAlacada 115-118-122-122-128-131-138-139-146-148-169-171-174 175-178-184-186-188-190-192-193-199-203-211-225-236240-242-245-248-253-254-261-271-276-285-291-300-303306-312-321-332-353-356-358-376-391-399-427-428-432445-451-454-455-478-479-480-481-482-487-488-489-503507-515-517-522-524-536-537-572-580-604-616-621-632635-643-644-654-655-656-659-667-668-675-682-685-688692-697-708-730-734-740-742-749-778-785-791-810-813814-816-819-822-829-830-834-839-857-859-886-890-899 907-908-909-910-919-923-935-938-942-943 UgarI,bahena , - 262 / kuvarajI ANadajI 561-563-582-608-636-677-729 . kuvarajI maganalAla / 318-336-351-371-460-927 - - - - kRSNadAsa . 330-404-42,4-449. kezavalAla nathubhAI '- 516-706-768 - - . khImajI devajI 47-52-58-62-67-72-124-125 - 127-130-136-143-145 -147 263-281-558-827. khImajI lakSmIcada 637-666 ghelAmAI kezavalAla 868 catrabhuja becara - / 26-27-28-29-30-129-202-352-634-931 / cImanalAla mahAsukha (jUThAbhAI) 98-104-106 .. chaganalAla nAnajI 860 , choTAlAla mANekacaMda 181-226-690 - - . . . . . . . jUThAbhAI UjamasI 36-37-41-42-43-44-45-46-49-53-56-57-59-65-69-73-74 - 1 - 75-94-114. jhaverabhAI bhagavAnadAsa 737-825-847-892-898. . . DugarasI kalAbhAI (gosaliyA) * 806 avakalAla sobhAgabhAI 782-783-789-793-797-812-820-823.. . tribhovana tathA abAlAla 134-135-167 nibhovana mANakacada 119-137-140-142-153-173-177-212-232-237-238-305- 310 397-458-467-470-495-498-510-613-622-728-744-805-9:44 pArasIbhAI kuzalacada 373-638-752-866 nagInadAsa gharamacanda 863. popaTalAla mohakamacanda 854-861-878-893. manasukhalAla devasI 441-872-885 manasukhalAla koratacanda 877-882-888-895-897-922. Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 maganalAla khImacanda maganalAla chaganalAla 883 maNilAla rAyacanda gAdhI 401-407 manasukharAma sUryarAma mANekalAla Adi maNilAla sobhAgyabhAI wr 13 munadAsa prabhudAsa 817-941 mohanalAla karamacaMda gAghI 530 -570-717 vajIbhAI devarAja 18 vajIbhAI pacANabhAI rAyacada manajI desAI revAzakara jagajIvana munizrI lallujI " "1 37 33 13 " sobhAgyabhAI lallubhAI 13 17 33 vanamAlIbhAI umedarAma 913 vaNArasIdAsa talasIbhAI 891 vADIlAla motIlAla 869 sukhalAla chaganalAla "1 21 "1 " 11 " " "} "" " "} 279-610-800 " hemacanda kuzalacanda 61-64-66-68-71-83-87-120-126 689 794 720-801H 835-842 848-955 172-194-196-198- 207-210-375-380-381-382- 493 - 500 - 501502-509-512-513 - 518- 526-534-553-565-573-577-588-589595-599-605-607-620 - 624-626-633-652-653-657 658-661673-716-718-719-732-739-743-747-750-767-775- 786-787788-790-792- 795- 798-804-807-808-811-815-818- 824-828831-838-864-865-867-870-871-873-875-876 - 880 - 881-894896-900-901-911-912 - 914 - 915 - 916 - 917 - 922 - 924 - 925 - 929 937-940-950 zrImada rAjacandra 1 440-559-686-733-777-799-803-826 - 853- 856-874-879-889920 - 926 - 930 - 932 - 939- 952 - 953 239-241-244-246 - 247 - 250 - 251-255 - 256- 257 258-259-260269-275-277-278- 280 - 282 - 283 - 286 - 287 - 288- 289 - 293 - 298301-302-304-307 - 308 - 309 - 313-315 - 316-317-319-320-322323-324-325-326-327-328-329-333-334-335-338-340-341342-343-344-346-347-348-349 - 350 - 354 - 355 - 357 - 359-360361-362-363-364-365-366-367-368 - 369-370 - 372 - 374-378379-384-385-388-390-393-394-398-400 -402-406-410-411 413-425-430-431-433-434-438-439-442-443-444-446-448450-452-453-456-459 - 461-463 - 464-465-471-472-473-474475-483-484-485-490-492-494-508-511-519-520-523-527 -} 529-531-532-535-538-542-544- 545-548-549-550-551-552554-555-556-557-560-564- 566-569-571-576-579-581-585586-592-598-600-601-606-612-615- 617- 618-619-623-627628-629-630-631-640-641-642-645- 651-660-664-669-671 672-674-676-678-679-684-687-691-694-696-700-721-722 736-741-745-779 906. Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 viziSTa zabdArtha adharma dravya-jIva aura pudgalokI sthitima udAsIna karmabhUmi-bhogabhUmi / asi, masi, kRSi Adi paT- sahAyaka kAraNa, chaha dravyomese eka dravya / . ___ karmarahita bhogabhUmi, mokSake ayogya kSetra / adhikaraNa kriyA-talavAra Adi hiMsaka sAdhanoke kAla-asamaya / Arabha-samArabhake nimittase honevAlA karmavandhana nagurulaghu-gurutA aura laghutArahita aisA padArthakA (Aka 522) / svabhAva / adhiSThAna hari bhagavAna, jisamese vastu utpanna huI, gopya-pragaTa / jisame vaha sthira rahI aura jisame vaha layako prApta mgh-paap| huI / (Aka 220) pracita-jIva rahita / adhodazA-nIcI avasthA / pracetana-jaDa padArtha / adhyAtma-AtmA sambandhI / prajJAna-mithyAtva sahita jJAna / dekhe Aka 768 / / adhyAtmamArga-yathArtha samajhame Anepara parabhAvase prajJAna pariSaha- satpuruSakA yoga milane para bhI jIva ____ Atyatika nivRtti karanA yaha adhyAtmamArga hai / ko ajJAnakI nivRtti karanekA sAhasa na hotA ho, (Aka 918) ulajhana A paDatI ho ki itanA sArA puruSArtha karate hue bhI jJAna pragaTa kyo nahI hotA isa prakArakA adhyAtmazAstra- jina zAstromeM AtmAkA kathana hai / "nija svarUpa je kiriyA sAdhe, teha adhyAtama lahIe bhAva / dekhe Aka 537 / / re|'-shrii aanndghnjii| aThAraha doSa-pA~ca prakArake atarAya (dAna, lAbha, adhyAsa-mithyA AropaNa, bhrAnti / bhoga, upabhoga, vIrya), hAsya, rati, arati, bhaya, anagAra-muni, sAdhu, ghara rahita / jugupsA, zoka, mithyAtva, ajJAna, apratyAkhyAna, rAga, dveSa, nidrA aura kAma / (mokSamAlA) anadhikArI-adhikAra rahita, apAtra / (Atmasiddhi aNaliGga-jisakA koI viziSTa vAhya cihna nahI hai, gAthA 31) kisI prakArake vepase bhinna / ananyabhAva-utkRSTa bhAva, zuddha bhAva / aNu-sUkSma, alpa, pudgalakA choTese chATA bhaag| ananya zaraNa-jisake samAna anya zaraNa nahIM hai| aNuvrata-alpavrata, jina vratoko zrAvaka dhAraNa karate hai| anabhisadhi-kapAyase vIryakI prvrtnaa| atikrama-maryAdAkA ullaghana / anatakAya-jimame ananta jIva ho aise zarIravAle, aticAra-doSa (vratako malina kare aisA vratabhagakI kadamUlAdi / icchA binA laganevAlA doss)| anata cAritra-mohanIyakarmake abhAvame AtmasthiratAatiparicaya-gADha sambandha, hadase jyAdA paricaya / rUpa dshaa| atIta kAla-bhUtakAla / anata jJAna-kevalajJAna / athase iti-prArambhase ata taka / anata darzana-phevaladarzana / anattAdAna-vinA diye hue vastukA grahaNa karanA / corii| anatarAzi-apAra rAzi / addhAsamaya-kAlakA choTese choTA aza, vastuke pari- anAkAra-AkArakA abhAva / vartanameM nimittarUpa eka dravya / anAcAra-pApa, durAcAra, tamaga / advaita-eka hI vastu / eka AtmA yA brahmake vinA anAthatA-nirAdhAratA; asaraNatA / ___ jagatame dusarA kucha nahIM hai aisI mAnyatA / anAdi-jisakI Adi na ho| Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 894 anAraMbha - sAvadya vyApAra rahita, jIvako upadrava na karanA, niSpApa | anAraMbhI - pApa na karanevAlA / zrImada rAjacandra animeSa - sthira dRSTi nimeSarahita TakaTakIke sAtha dekhanA | anukampA - dukhI jIvopara karuNA / (Aka 58, 135) anugraha - dayA, upakAra, kRpA / anucara -- sevaka / anupacarita -- anubhavameM Ane yogya vizeSa sambaghasahita (vyavahAra) | ( Aka 493) anuprekSA -- bhAvanA, vicAraNA, svAdhyAyakA eka prakAra / anubhava -- pratyakSajJAna, vedana / "vastuvicArata ghyAvate mana pAve vizrAma, rasa svAdata sukha Upaje, anubhava yAko nAma / " - zrI banArasIdAsa / anuSThAna - dhArmika AcAra, kriyA / anekAMta - anavadharmAtmaka vastukI svIkRti, jo kevala eka dRSTirUpa na ho / anekAMtavAda - sApekSarUpase eka padArthake aneka dharmose amuka dharmako kahanevAlI vacana paddhati / anyokti -- vaha alakAra jisame arthasAdharmyake anusAra varNita vastuoke alAvA dUsarI vastuopara ghaTAyA jAya / kaTAkSarUpa vacana / anyonya - paraspara | anvaya -- ekake sadbhAvameM dUsarekA avazya honA, paraspara sambandha | apakarSa - patana, kama honA / apkAya - pAnI hI jisakA zarIra hai aise jIva / aparigrahavrata -- parigrahatyAgakI pratijJA / apavarga-mokSa | apavAda - niyamomeM chUTa, nindA | apariccheda - yathArtha, sampUrNa | apariNAmI - jo pariNamanako prApta na ho / apalakSaNa --doSa / apekSA - icchA, abhilApA / apratibaddha - Asaktirahita / apramatta guNasthAna - sAtavA~ guNasthAna / apramattarUpase AcaraNameM sthiti / ( pR0 840 ) " aprabhAvI - AtmadazA meM jAgRti rakhanevAlA / aprazasta burA, azubha | abadha pariNAma -- jina pariNAmoMse badha na ho / rAgadveSarahita pariNAma | abodhatA - ajJAnatA / abhakSya - na khAne yogya | abhayadAna ---rakSaNa denA, jIvoko bacAnA / abhavya - jise AtmasvarUpakI prApti na ho sake aisA jIva / abhAva - kSaya, jisakA astitva na I (Aka674) abhidheya - pratipAdana karane yogya / abhiniveza -Asakti, Agraha, haTha / ( Aka 677 laukika abhiniveza) abhimata - sammata / abhivaMdana - namaskAra / abhisaMdhivIrya-buddhi yA AzayapUrvaka kI gaI kriyAke rUpameM pariNamanevAlA vIrya, AtmAkI preraNAse vIryakA pravartana, vIryakA eka prakAra / abhyaMtara - bhItarakA / abhyataramohanI - vAsanA, rAga-dveSa / (puSpamAlA - 66) abhyAsa - muhAvarA, Teva, adhyayana / amara - deva, AtmA / amApa - asIma, aparimita / amUrtika - jisameM rUpa, rasa, gaMdha aura sparza nahI haiM / nirAkAra | ayoga - yogakA abhAva, mana, vacana, kAyArUpa yogakA abhAva, satpuruSa ke sAtha sayogakA nahI honA / arAga-rAgarahita dazA / arihata -- kevalI bhagavAna / arUpI - jisameM rUpa, rasa, gagha aura sparzaM ye pudgala ke guNa ho / artha paryAya- pradezatva guNake sivAya anya samasta guNokI avasthA / (dekheM jaina siddhAta pravezikA ) arthAtara - dUsarA Azaya yA tAtparyaM / ardhadagdha - adhUre jJAnavAlA / jJAnI jaisA samajhadAra bhI nahI aura ajJAnI jaisA jijJAsu bhI nahI / ahaMta--dekheM arihata / Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 alaukika -- lokottara, adbhuta, apUrva, asAdhAraNa, divya | alpajJa - kama samajhA, tuccha buddhikA, thoDA jJAna rakhanevAlA / alpabhASI- -kama bolanevAlA / avagata - jJAta, jAnA huA / avagAha - vyApta honekA bhAva / avagAhana - adhyayana; paDhanA-vicAranA, gahana abhyAsa karanA / avagraha - ArabhakA matijJAna / matijJAnakA eka bheda / (dekheM jaina siddhAtapravezikA ) avadhAna - eka samayameM aneka kAryoM meM upayoga dekara smaraNazakti tathA ekAgratAkI adbhutatA batAnA / ( Aka 18 ) avadhijJAna - jo jJAna dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI maryAdAsahita rUpI padArthako jAne / 1 avanI - pRthvI, jagata | avabodha - jJAna / avarNavAda - nindA | avazeSa - bAkI | avasarpiNIkAla5- utaratA huA kAla, jisameM jIvokI zakti dhIre-dhIre kSINa hotI jAya / dasa koDAkoDI sAgarakA yaha kAla hotA hai / avAcya - na kahane yogya; jo na kahA jA sake / aviveka -- vicArazUnyatA; satyAsatyako na samanA / avyAbAdhavAcA, pIDArahita / azAtanA - avinaya / azubha- - kharAva / azauca - malinatA / azraddhA - avizvAsa / aSTamabhakta - tIna upavAsa / aSTAvakra - eka RSikA nAma / janaka rAjAko jJAna denevAle / aSTAgayoga - yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNA, dhyAna aura samAdhi ye yogake ATha aga / asAtA - dukha / asaga - mUrcchAkA abhAva, para dravyase mukta; parigraharahita / asaMgatA - AtmArthake sivAya sagapramagame nahI paDanA ( Aka 430, 609) / asayatipUjA -- jise jJAnapUrvaka sayama na ho usakI pUjA / asayama - upayoga cUka jAnA ( upadezachAyA) asipatravana - narakakA eka vana, jisake patte zarIra para giranese talavArakI bhA~ti agoko cheda dete haiM / asocyAkevalI - kevalI Adike nikaTa dharmako sune vinA ( asoccA = azrutvA ) jo kevalajJAna pAve / ( Aka 542) asta - chipA huA, tirohita, adRzya, naSTa, DUbA huA / asti - sattA, vidyamAnatA, honekA bhAva / astikAya - bahuta pradezovAlA dravya / astitva - maujUdagI, sattAkA bhAva / ahatA -- ahakAra, gavaM / ahaMbhAva -- maiM - panekA bhAva, abhimAna / aMtaraga -- andarakA / 1 aMtarAtmA - samyagdRSTi, jJAnI AtmA / aMtarAya - vighna, bAdhA | aMtarjJAna - svAbhAvika jJAna, Atmika jJAna / aMtardazA - AtmAkI dazA / azarIrI - jise zarIrabhAvakA abhAva ho gayA hai, atardhAna- lopa, chipAva / Atmamagna, siddha bhagavAna / 895 aMtardRSTi - Atma dRSTi, jJAnacakSu | atarmukha - AtmaciMtana, jisakA lakSya adarakI ora ho / aMtarmuhUrta - eka muhUrtake bhItarakA kAla (eka muhUrta : do ghaDI, 48 miniTa), eka muhUrtameM kama samaya / aMtarlApikA ---aisI kAvyaracanA ki jisake akSaroko amuka prakArase lagAnepara kisIkA nAma yA dUsarA artha nikle / atavRtti - andarakA vartana, AtmAmeM vRtti / aMta. karaNa - mana, citta, andarako indriya | aMta. pura - mahalake bhItara striyoMke rahane kI jagaha, rAnivAta / Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImada rAjacandra A AnaMdaghana-Anadase paripUrNa, zrI lAbhAnandajI muniAkAzadravya-jIvAdi samasta dravyoko avakAza dene- kA dUsarA naam| vAlA dravya / Apta-jisake vizvAsapara mokSamArgameM pravRtti kI jA AkAkSA mohanIya-mithyAtvamohanIyakA eka prakAra, sake / (Aka 777) sarva padArthoMko jAnakara unake mAsArika sukhakI icchA karanA / svarUpakA satyArtha pragaTa karanevAlA / (pRSTha 775) Akroza-krodha karanA, gAlI denA, nindA / AmnAya-sampradAya, paramparA, paripATI / / Agama-dharmazAstra, jJAnIpurupoMke vacana / AraMbha-kisI bhI kriyAkI taiyArI, hiMsAkA kAma / aagmn-aanaa| ArA-kAla cakra, utsarpiNI-avasarpiNIkA vibhaag| AgAra-ghara, vratomeM chUTachATa / dekheM mokSa mAlA pATha 81 / Agraha-icchAnusAra karane karAnekI vRtti, haTha, dRDha ArAdhanA-pUjA; upAsanA, saadhnaa|| maanytaa| ArAdhya-ArAdhanA karane yogya / AcaraNa-vyavahAra, vartAva / Ata-pIDita / AcArya-jo sAdhuoko dokSA, zikSA dekara cAritrakA ArtavyAna-kisI bhI para padArthameM icchAkI pravRtti hai ___ ora kisI bhI para padArthaka viyogakI cintA hai, __pAlana karAte hai| use zrI jina AtaghyAna kahate hai / Aka 551 AjJA-Adeza, anumati, hukma / aary-uttm| (Arya zabdase jinezvara, mumukSu aura AjJA-ArAdhaka-AjJAnusAra calanevAlA / ___ AryadezameM rahanevAleko sambodhita kiyA jAtA hai) AjJAdhAra-AjJApUrvaka / (AtmasiddhiH dohA-35) Arya AcAra-mukhyata dayA, satya, kSamA Adi guNoATha samiti-tIna gupti aura pA~ca samiti / kA AcaraNa karanA / (Aka 717) AtApanayoga-dhUpame baiThakara yA khaDe rahakara dhyAna Arya deza-uttama deza / jahA~ AtmA Adi tattvokI krnaa| vicAraNA ho sake, Atmonnati ho sake aisI anuAtmavAda-AtmAko batAnevAlA, AtmasvarUpako kUlatAvAlA desh| khnevaalaa| Arya vicAra-mukhyata AtmAkA astitva, nityatva, AtmavIrya-AtmAkI zakti / vartamAnakAla taka usa svarUpakA ajJAna tathA usa Atmasayama-AtmAko vaza meM karanA / ajJAna aura abhAnake kAraNokA vicAra / (Aka AtmazlAghA-apanI prazasA / 717) AtmA-jJAnadarzanamaya avinAzI padArtha / Alekhana-lipivaddha karanA, citra banAnA / AtmArtho-AtmAkI icchAvAlA / "kapAyanI upa- AvaraNa-paradA, vighna / - zAtatA, mAtra mokSa abhilApa, bhave kheda, prANI dayA, Avazyaka-avazya karane yogya kArya yA niyama / tyA AtmArtha nivaas|" (Atmasiddhi dohA-38) sayamIke yogya kriyaa| AtmAnubhava-AtmAkA sAkSAtkAra / AvirbhAva-pragaTa honA, utpatti / Atyatika-pUrNarUpase, atyatarUpase, sampUrNa / AzakA mohanIya-jo svayako samajhameM na Ave, satya Adi aMta-prArabha aura ata / jAnate hue bhI usake prati yathArtha bhAva (ruci) na AdipuruSa-paramAtmA / pragaTe / (upadezachAyA) Adeza-AjJA / AzuprajJa-jisakI buddhi tatkAla kAma kare / vicakSaNa, AdhAra-sahArA, Azraya / hAjirajavAva / Adhi-mAnasika vyathA, ciNtaa| Azrama-vizrAmakA sthAna, brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha Adhunika-vartamAna samayakA, navIna, arvAcIna / aura sanyasta ina jIvana-vibhAgomeMse koI bhI ek| Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 897 Asakta-anurakta, lona, lipta, mohita, mugdh| utsUtraprarUpaNA-Agamaviruddha kathana / Asakti-gADha moha, lInatA / udaka peDhAla-sUtrakRtAGga nAmaka dUsare agameM isa Astikya-jinakA parama mAhAtmya hai aise nispRhI nAmakA eka adhyayana hai| purupoke vacanameM hI tlliintaa| (Aka 135) udaya-dravya, kSetra, kAla aura bhAvako lekara karma jo Asrava-jJAnAvaraNAdi karmokA aanaa| apanI zakti dikhAte hai use karmakA udaya kahate AsravabhAvanA-rAga, dveSa, ajJAna, mithyAtva ityAdi hai| sthiti pUrNa honepara karmaphalakA pragaTa honaa| sarva Asrava hai, ve rokane yA TAlane yogya hai aisA udAsInatA-samabhAva, vairAgya, zAntatA, mdhysthtaa| ciMtana karanA / (bhAvanAbodha) udIraNA--sthiti pUrI kiye binA hI karmokA phala tapAdike kAraNase udayameM Ave use udIraNA itihAsa-bhUtakAlakA vRttAnta / kahate haiN| indra-svargakA adhipati, devokA svaamii| upajIvana-AjIvikA (Aka 64) indrANI- indrako plii| upayoga-caitanya pariNati, jisase padArthakA vogha ho| idriya-jJAnakA bAhya sAdhana / , ,, upazamabhAva-karmoke zAta honese utpanna huA bhAva / indriyagamya-jo indriyase jAnA jAya / upazamazreNI-jisameM cAritra-mohanIya karmakI 21 idriyanigraha-indriyoko vaza karanA / prakRtiyokA upazama kiyA jAya / (jainasiddhAntaiSTadeva-jisa para zraddhA jama gaI ho aise ArAdhyadeva / pravezikA) iSTasiddhi-icchita kAryakI siddhi / . upaadhi-jjaal| upAdhyAya-jo sAdhu zAstrokA adhyayana karAve / IryApathiko kriyA-kaSAyarahita puruSakI kriyA, calane- upAzraya-sAdhu sAdhviyokA AzrayasthAna / kI kriyaa| upAsaka-pUjAbhakti karanevAlA, sAdhuokI upAsanA IryAsamiti-dUsare jIvokI rakSAke liye cAra hAtha karanevAlA zrAvaka / jamIna Age dekhakara jJAnIkI AjJAnusAra clnaa| upekSA-anAdara, tiraskAra, virakti, udAsInatA / Izvara-jisameM jJAnAdi aizvarya hai| "Izvara zuddha __ svabhAva" (Atmasiddhi dohA 77) Urdhvagati-U~cI gati / IzvarecchA-prAraba, karmodaya, upacArase IzvarakI Urdhvapracaya-padAryame dharmakA udbhava honA, kSaNa-kSaName __icchA, AjJA / honevAlI avsthaa| ISatprArabhArA-AThavI pRthvI, siddhshilaa| Urdhvaloka-svarga, mokSa / UhApoha-tarka-nitarka, soca-vicAra / uccagotra-lokamAnya kula / ujAgara-AtmajAgRtirUpa dazA / RSabhadeva-jainoke Adi tIrthakara / utkaTa-pravala, tIna / RSi-jo bahuta RddhiyoMke dhArI ho / mRpiye cAra utkarSa-samRddhi, zreSThatA, uttamatA / harSa, ahakAra / bheda hai -1 rAja0, 2 brahma0, 3 deva0, 4 uttarottara-Age-Age, kramaza , adhika-adhika / parama0 / rAjapi-ddhivAle, brahmarSiasINa mahAna utpAda-utpatti / RddhivAle, devarSi-AkArAgAmI munideva, paramapi utsarpiNIkAla-caDhate hue chaha kAlacakra pUre ho, kevljnyaanii| utanA samaya / dasa koDAphoDI sAgarakA caDhatA huA kAla / jisameM Ayu, vaibhava, bala Adi bar3hate ekatvabhAvanA- yaha merA AtmA apanA ha vaha bolA jAve aisA kAlapravAha / AyA hai, akelA jAyegA, apane ripe hue karma e - Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 zrImada rAjacandra akelA bhogegA, aimA anta karaNase cintana karanA kalyANa-magala, satpuruSakI AjJAnusAra clnaa| , , so ekatvabhAvanA (bhAvanAvodha) kaSAya-jo samyaktva, dezacAritra, sakalacAritra tathA ephaniSThA-eka hI vastuke prati pUrNa zraddhA / yathAkhyAta-cAriyarUpa pariNAmokA ghAta kare arthAt ekabhakta-dinameM eka hI vAra khAnA / na hone de| (go0 jIvakADa) jo AtmAko kaSe ekaako-akelaa| arthAt du kha de use kaSAya kahate haiM / kaSAyake cAra ekAntavAda-vastuko eka dharmasvarUpa mAnanA / bheda hai - anatAnuvadhI, apratyAkhyAnAvaraNa, o pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana / jina pariNAmose oghasaMjJA-jisa kriyAko karate hue jIva lokakI, sasArakI vRddhi ho vaha kaSAya hai / (upadezachAyA) sUtrakI yA guruke vacanako apekSA nahI rakhatA, kaSAyAdhyavasAyasthAna-kaSAyake aza, ki jo karmoMAtmAke adhyavasAya rahita kucha kriyAdi kiyA kI sthitimeM kAraNa haiN|' kare / (adhyAtmasAra) . kAkatAlIyanyAya-kauekA tADa para baiThanA aura au acAnaka tADaphalakA gira jAnA isI prakAra sayogavaza kisI kAryakA acAnaka siddha ho jaanaa| audayikabhAva-karmake udayase honevAlA bhAva, karma va aisA bhAva / karmake udayake sAtha sambandha kAmanA-icchA, abhilASA / kaaminii-strii| rakhanevAlA jIvakA vikArI bhAva / audArika zarIra-sthUla zarIra / manuSya aura tiryaco kAyotsarga-zarIrakA mamatva choDakara AtmAke sanmukha ko yaha zarIra hotA hai| honA, AtmadhyAna karanA / chaha AvazyakomeMse eka aavshyk| kArmaNazarIra-jJAnAvaraNAdi ATha karmarUpa zarIra / kadAgraha-durAgraha, khoTI mAnyatAkI dRDhatA / indriyoMke phArmaNavargaNA-anata paramANuokA skandha, jo kArmaNanigrahakA na honA, kuladharmakA Agraha, mAna-zlAghA zarIrarUpa pariNamatA hai| (jainasiddhAntapravezikA) ___ kI kAmanA aura amadhyasthatA, yaha kadAgraha hai| "mana vacana kAyA ne, karmanI vargaNA" (apUrva avasara (upadezachAyA-9) gA0 17) phapila-sAkhyamatake pravartaka / kAlakSepa-samaya gavAnA, samaya khonA / karuNA-dayA, dUsareke dukha yA pIDA-nivAraNakI icchaa| kAladharma-samayake yogya dharma, mauta; mrnn| . karma-jisase AtmAko AvaraNa ho yA vaisI kriyaa|| kAlANu-nizcaya kAladravya / karmAdAnI dhaMdhA-pandraha prakArake karmAdAnI vyaapaar| guru-mithyA veSadhArI AtmajJAnarahita aise jo guru thAvaka (sadgRhastha) ko na karane karAne yogya bana baiThe haiN| kArya, karmoke AnekA mArga / kupAtra-ayogya, kisI viSayakA anadhikArI, vaha pharmaprakRti-koMke bheda / jise dAna denA zAstrameM niSiddha hai| pharmabhUmi-jahA~ manuSya vyApArAdike dvArA AjIvikA kuurm-kchuaa| __calAte haiM, mokSake yogya kSetra / kUTasya-aTala, acl|| phaluSa-pApa, ml| kRtrima-nakalI, banAvaTI, banAyA huA / phalpakAla-bIsa koDAkoDI sAgarakA kAla, jisameM kevalajJAna-mAtra jJAna, kevala svabhAva pariNAmI jnyaan| eka avasarpiNI aura eka utsarpiNIkA kAla (sasmaraNa-pothI tathA dekheM Atmasiddhi-dohA 113) hotA hai| kaivalya kamalA-kevalajJAnarUpI lakSmI / kalpanA-jisase kisI kAryakI siddhi na ho aise kautuka-Azcarya, kutuhala / vicAra, manakI trg| phaMkhA-icchA, aakaakssaa| Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 899 pariziSTa 5 kaMkhAmohanIya-tapa Adi karake paralokake sukhako gajasukumAra-zrIkRSNa vAsudevake choTe bhaaii| dekheM abhilASA karanA / karma tathA karmake phalameM tanmaya 'mokSamAlA' zikSApATha 43 / / honA yA anya dharmokI icchA karanA (pacAdhyAyI) gaNadhara-tIrthakarake mukhya ziSya / AcAryakI AjJAnukacana-svarNa; sonaa| sAra sAdhusamudAyako lekara pRthvImaDalapara vicaranekrama-anukrama, ekake bAda eka Aye aisI sklnaa| vAle samayaM sAdhu / kriyAjaDa-jo mAtra bAhyakriyAmeM hI anurakta ho rahe gaNitAnuyoga-jina zAstrome lokakA mApa tathA svarga, - 1 hai, jinakA antara kucha bhidA nahI hai ora jo naraka AdikI labAI AdikA eva karmake vadha 'jJAnamArgakA niSedha kiyA karate haiN| (Atmasiddhi, AdikA varNana ho / (vyAkhyAnasAra 1-173) dohA 4) gatabhava-pUrvabhava, pUrvajanma / krIDA-vilAsa-bhogavilAsa / gatazoka-zokarahita / kSaNa-samaya yA kAlakA choTA bhaag| gati Agati-gamanAgamana, jAnA aanaa| kSapakakarmakSaya karanevAlA sAdhu, jaina tapasvI / gumAna- ahakAra, abhimAna / kSapakazreNI--jisame cAritranohanIyakarmakI 21 prakR- guNaniSpanna-jise guNa prApta hue haiN| tiyokA kSaya kiyA jAya aisI kSaNa-kSaName car3hatI guNasthAna-moha aura yogake nimittase samyagdarzana, huI dshaa| samyagjJAna aura samyakcAriyarUpa AtmAke guNokI kSamA--cittakI eka prakArako vRtti jisase manuSya tAratamyarUpa avasthAvizeSako guNasthAna kahate hai / dUsare dvArA pahu~cAyA huA kaSTa saha letA hai aura (gommaTasAra), guNokI pragaTatA vaha guNasthAna / usake pratikAra yA daDako abhilASA nahI krtaa| gultA-baDappana, mahattva, gurupana / krodha na karanA / mAphI denaa| gokulacaritra-zrImanasukharAma sUryarAmakA likhA huA kSamApanA-bhUlakI mAphI mAMganA / zrI gokulajI jhAlAkA jIvanacaritra / kSAyikacAritra-mohanIyakarmake kSayase jo cAritra gautama-bhagavAna mahAvIrake pradhAna ziSya, gaNadhara / - (AtmasthiratA) utpanna ho / inakA dUsarA nAma indrabhUti thaa| kSAyikabhAva-karmake nAzase jo bhAva utpanna ho jaise gratha-pustaka, zAstra, vAhya, abhyatara parigraha, gAMTha / ki kevaladarzana, kevalajJAna / (Atmasiddhi, dohA 100) kSAyika samyagdarzana-mohanIyakarmakI sAta prakRtiyoMke grathi-rAgadveSakI niviDa gAMTha / mithyAtvakI gAMTha / ___ abhAvame jo AtmapratIti, anubhava utpanna ho| graMthi-bheda-jaDa ora cetanakA bheda karanA / mithyAtvako kSAyopazAmika samyaktva-jo darzana mohanIyakarmake gAThakA ttuuttnaa| kSaya aura upazamase ho aisI AtmazraddhA / gRhasthI-thAvaka; gRhavAsI, gharameM rahanevAlA / kSoNakaSAya-(kSINamoha) vArahavAM guNasthAna, jo gyArahavA~ guNasyAna-upazAntamoha / mohanIyakarmake sarvathA kSaya honese yathAkhyAtacAritrake gha dhAraka muniko hotA hai| ghaTaparicaya-hRdayako pahicAna / ghaTATopa-vAdalophai samAna cAro orase ghera lenevAlA khala-duSTa / dala yA samUha / cAro orase AcchAdita suddha / khaMtI datI pravajyA-jisa dIkSAme kSamA tathA indriya- ghanaghAtIpharma-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya nigraha hai| tathA atarAya, ye cAra pharma / A-mAko mUla guNopoM AvaraNa karanevAle honese inheM panapAtIzama kahate hai| gaccha-samudAya, gaNa, sagha, sAdhusamudAya, eka AcArya- ghanarajju-jisako dAI, cauDAI cAra noTAI namAna kA privaar| ho, usa prakAra ranjurA parimAna karanA yaha / Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 zrImada rAjacandra madhyaloka pUrvase pazcima eka rajjupramANa hai, utanA cit-jJAnasvarUpa AtmA / hI lambA, cauDA aura U~cA lokakA vibhaag| cUrNi-mahAtmAkRta bhinna-bhinna padakI vyAkhyA (sarva ghanavAta-ghanodadhi athavA vimAna Adiko AdhArabhUta vidvAnoke madako cUre vaha cUNi / ) eka prakArakI kaThina vAyu / cUvA-sugadhita padArtha, eka prakArakA cadana / banavAtavalaya-valayAkArase rahI huI ghnvaayu| caitanya-jJAnadarzanamaya jIva / caitanyaghana-jJAnAdi guNose bharapUra / cakrarala- cakravartIke caudaha ratnomeMse ek| cauThANiyA rasa-caturthasthAnarUpa rama / puNya pAparUpa cakravartI samrATa, bharata Adi kSetrake chaha khaDokA prakRtiyome tIvra, tIvratara, tIvratama aura ati tIvraadhipati / tamarUpa rasa, pApameM kaTu, kaTutara, kaTutama aura 'atyata cakSurdazana-A~khase dIkhanevAlI vastukA-prathama jo kaTutama tathA puNyame madhura, madhuratara, madhuratama aura sAmAnya bodha ho|' atyata madhuratama, isa prakAra cAra rasome caturthasthAnacakSurdarzanAvaraNa-darzanAvaraNIya karmakI eka aisI rUpa rasa / nIma aura ikSurasake dRSTAtase / (dekheM prakRti ki jisake udayameM jIvako cakSa darzana zatakanAmA pacama karmagrantha gAthA 63 prakaraNaratnA(A~khase honevAlA sAmAnya bodha) na ho / karake bhAga 4 me pR0 652) prastuta granthake pR0 caturgati-cAra gati / detagati, manuSyagati, tiyaMcagati 799 para vyAkhyAnasAra 2-30 me 'puNyakA cauThA___ tathA narakagati / NiyA rasa nahI hai' arthAt caturthasthAnarUpa zreSTha catuSpAda-pazu, cAra pairovAlA praannii| puNya (atyanta tIvratama-ekAnta sAtA) kA udaya cayavicaya-jAnA AnA / nahI hai| cayopacaya-jAnA jAnA, parantu prasagavazAt AnA jAnA, caudaha pUrva-utpAdapUrva, agrAyaNIpUrva, vIryAnuvAdapUrva, gamanAgamana / AdamIke jAne AnemeM yaha lAgU nahI astinAstipravAda, jJAnapravAda, satyapravAda, Atma hotA, zvAsocchvAsa Adi sUkSmakriyAmeM lAgU hotA hai| pravAda, karmapravAda, pratyAkhyAnapUrva, vidyAnuvAdapUrva, caraNAnuyoga-jina zAstromeM muni tathA zrAvakake kalyANavAdapUrva, prANavAdapUrva, kriyAvizAlapUrva, mAcArakA kathana ho / (vyAkhyAnasAra 1-173) / trilokabindusArapUrva, ye caudaha pUrva kahe jAte hai / caramazarIra-atima zarIra, ki jisa zarIrase usI (gommaTasAra jIvakADa) bhavameM mokSaprApti ho / caudahapUrvadhArI-caudaha pUrvake jJAtA / zrutakevalI / carmaratna-cakravartIkA eka ratna, ki jise pAnIme zrIbhadrabAhasvAmI caudaha pUrvake jJAtA the| bichAnese jamInakI bhAMti usa para gamana kiyA caubhagI-cAra bhedarUpa kathana / jAtA hai, gharakI taraha usa para rahA jA sakatA hai| cauvihAra-rAtrimeM cAra prakArake AhArakA tyAga / cAra Azrama-brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha, snyst| (1) khAdya-jisase peTa bhare, jaise-roTI Adi, cAra puruSArtha-dharma, artha, kAma aura mokSa / (2) svAdya-svAda leneyogya jaise ki ilAyacI, cAra varga-brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra / (3) lehya-cATane yogya padArtha, jaise-ravaDI, cAra veda-Rgveda, yajurveda, sAmaveda aura atharvaveda / (4) peya-pIne yogya, jaise pAnI, dUdha ityAdi / cAritra-azubha kAryokA tyAga karake zubhameM pravRtti cauvIsadaMDaka-1 naraka, 10 asurakumAra, 1 pRthvI karanA vaha vyavahAra cAritra hai, AtmasvarUpame kAya, 1 jalakAya, 1 agnikAya, 1 vAyukAya, 1 , ramaNatA aura usIme sthiratA yaha nizcayacAritra hai| vanaspatikAya, 1 tiyaMca, 1 dvIndriya, 1 teindriya, cArvAka-nAstika mata, jo jIva, puNya, pApa, naraka, 1 caturindriya, 1 manuSya, 1 vyatara, 1 jyotiSI svarga, mokSa nahI haiM aisA mAnate haiM, dikhAI de utanA deva, aura 1 vaimAnikadeva, isa prakAra 24 daDaka hai| hI maannevaale| cyavana-eka dehako choDakara anya dehameM jaanaa| Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 901 'jJAta-vidita, avagata, jAnA huaa| chaTTachaTU-do upavAsa karake pAraNA kare, aura phira do jJAtaputra-bha0 mahAvIra, jJAta nAmaka kSatriya vazake / __upavAsa kare, isa prakArake kramase clnaa| jJAtA-jAnanevAlA, AtmA, prathamAnuyogake sUtrakA chadmastha-AvaraNasahita jIva, jise kevalajJAna pragaTa nAma / / ____ nahI huA hai| jJAna-jisake dvArA padArtha jAne jaayeN| AtmAkA chaha kAya-pRthvIkAya, jalakAya, agnikAya, vAyukAya guNa / jJAna AtmAkA dharma hai| - aura vanaspatikAya tathA trasakAya / jJAnadhArA-jJAnakA pravAha / chaha khaMDa-isa bharatakSetrake chaha khaDa haiM, jinameM 1 jJAnavRddha-jo jJAnameM vizepa haiN| AryakhaDa aura 5 mlecchakhaDa hai| jJAnAkSepakavaMta-samyagdRSTi AtmA, jJAnapriya; chaha paryApti-AhAra, zarIra, idriya, bhASA, zvAso- vikSeparahita vicAra-jJAnavAlA / dekheM Aka 395 cchvAsa aura mana / (vizeSa spaSTIkaraNake liye dekheM jJeya-jAnane yogya pdaarth| gommaTasAra jIvakADa) chaMda-abhiprAya, icchA, manamAnA AcaraNa / tattva- rahasya, sAra, satpadArtha, vastu, paramArtha, yathA vasthita vstu| jaghanyakarmasthiti-karmakI kamase kama sthiti / tattvajJAna-tattvasambandhI jJAna / jar3atA-ajJAnatA, mUrkhatA, jaDapana / tattvaniSThA-tattvokI zraddhA / - jaMjAlamohinI-sasArakI upAdhi / tatpara-taiyAra, udyata, sajja, ekadhyAnarUpa / jAtivRddhatA-jAtikI apekSAse zreSThatA , uttmtaa| tadAkAra-usIke AkArakA, tanmaya, lIna / jijJAsA-tattvako jAnanekI icchA / "kaSAyanI upa- tadrUpa-kisI bhI padArthameM liintaa| zAtatA, mAtra mokSa abhilASa bhave kheda antaradayA tanaya-putra / te kahiye jijJAsa" (Atmasiddhi dohA 108) tapa-indriyadamana, tapasyA, icchAkA nirodha, tapake jina-rAgadveSako jItanevAle / / ____ anazana Adi bAraha bheda hai| jinakalpa-utkRSTa AcAra pAlanevAle sAdhu jina- tama-adhakAra / kalpIkI vyavahAravidhi, ekAkI vicaranevAle tamatamaprabhA-sAtavAM naraka / tamatamA-gADha andhakAra vAlA sAtavA naraka / sAdhuoMke liye nizcita kiyA huA jinamArga yA taskara-cora / niyama / (pRSTha 795 vyAkhyAnasAra) jinakalpI-uttama AcAra pAlanevAlA sAdhu / tatahAraka-vAdavivAdako nAza karanevAle / jinadharma-jinabhagavAnakA kahA huA dharma / vItarAga tAdAtmya-ekatA, lInatA / tAratamya-nyUnAdhikatA, eka dUsarekI tulanAme kamIdvArA upadiSTa mokSakA mArga / vezIkA vicAra / jinamudrA-vItarAgatAkI AkRti / jinamudrA do tirobhAva-chipAva, DhaMkAva / prakArakI hai-kAyotsarga aura padmAsana / (dekheM pRSTha tiryakapracaya-padArthake pradezokA sacaya; bahupradezIpana / 784 vyAkhyAnasAra) jinendra-tIrthaMkara bhagavAna / tIrtha-dharma, tiranekA sthAna, zAsana, mAdhu, sAdhvI, jIva-AtmA, jIvapadArtha / zrAvaka, prAvikArUpa maghasamudAya, gagA, jamunA jIvarAzi-jIvokA samudAya / Adi lokika tIrtha hai| jIvAstikAya-jJAnadarzanasvarUpa AtmA / vaha AtmA tIrthaGkara-dharmake upadeSTA, ginare cAra panapAtIkarma ____ asalyAtapradezI honese astikAya kahA jAtA hai| naSTa hue hai, tathA tIrthakara nAmakamaMtrI prakRtikA jogAnala-dhyAnarUpI agni / jinhe udaya hai / pama tIyake sthApaka / dazA Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 zrImada rAjacandra tIna manoratha-(1) Arabha-parigrahakA tyAga (2) samayameM 108 siddha, (10) asayatipUjA, ye daza __ pAMca mahAvratokA dhAraNa, (3) maraNakAlame Alo- apavAda haiM / (ThANAgasUtra) canApUrvaka samAvimaraNakI prApti / daza bola viccheda-zrI jambUsvAmIke nirvANake bAda tIna samakita-(1) upazama samakita, (2) kSAyopa- ina daza vastuokA viccheda huA-(1) mana paryavazamika samakita, (3) kSAyika samakita; athavA (1) jJAna, (2) paramAvadhijJAna, (3) pulAkalabdhi, AptapuruSake vacanakI pratItirUpa, AjJAkI apUrva (4) AhAraka zarIra, (5) kSapakazreNI, (6) rucirUpa, svacchadanirodhapUrvaka AptapurupakI bhakti- upazamazreNI, (7) jinakalpa, (8) tIna mayamarUpa, yaha samakitakA pahalA prakAra hai| (2) parihAravizuddhi sayama, sUkSmasAparAya, yathAkhyAtaparamArthakI spaSTa anubhavAzarUpa pratIti yaha sama cAritra, (9) kevalajJAna, (10) mokSagamana kitakA dUsarA prakAra hai / (3) nirvikalpa paramArtha (prvcnsaaroddhaar)| anubhava yaha samakitakA tIsarA prakAra hai| (Aka dazavidhi yatidharma-uttama kSamAdi dazalakSaNarUpa dharma / 751) dazavidhi vaiyAvRtya-AcArya, upAdhyAya, tapasvI tIvrajJAnadazA-sarva vibhAvase udAsIna aura atyata Adi dasa prakArake muniyokI sevA karanA yaha dasa zuddha nijaparyAyakA sahajarUpase Azraya / Aka 572 __ prakArakA vaiyAvRtya tapa hai / (dekhe mokSazAstra a0 9, sUtra 24) totramumukSutA-pratikSaNa sasArase chUTanekI bhAvanA, ananya premase mokSake mArgame pratikSaNa pravRtti darzana-jagatake kisI bhI padArthakA rasagaghAdi bhedarahita karanA / (dekheM Aka 254) nirAkAra prativimvita honA, usakA astitva jJAta honA, nirvikalparUpase 'kucha hai' aisA darpaNakI tucchsNsaarii-alpssaarii| jhalakakI bhA~ti padArthakA bhAsa honA, yaha darzana hai, tuSTamAna-prasanna, rAjI, khuza / vikalpa honepara 'jJAna' hotA hai / trasa-do indriya, tIna indriya, cAra indriya aura darzanapariSaha-paramArtha prApta honeke viSayame kisI bhI pacendriya jIvoko asa kahate haiN| prakArakI AkulatA-jyAkulatA / (Aka 330) tridaMDa-manadaDa, vacanadaDa, kAyadaDa / darzanamohanIya-jisake udayase jIvako nijasvarUpakA tripada-utpAda, vyaya, dhrauvya, yA jJAna, darzana, caaritr| bhAna na ho, tattvaruci na ho| trirAzi-muktajIva, sajIva aura sthAvarajIva, yA dIrghazaMkA-zaucAdi kriyaa| ___ jIva, ajIva aura donoke sayogarUpa avasthA / duraMta--jisakA pAra pAnA kaThina hai, tathA, jisakA tresaThazalAkApuruSa-24 tIrthaMkara, 12 cakravartI, pariNAma kharAba hai| 9 vAsudeva, 9 prativAsudeva, 9 balabhadra, isa prakAra duricchA-khoTI icchA / 63 uttama puruSa mAne gaye hai / durdhara-kaThinatAse dhAraNa karaneyogya, prabala, pracaDa / durlabha-kaThinatAse prApta hone yogya / dama-indriyoko vaza karanA / durlabhabodhi-samyagdarzana AdikI prAptikI durlabhatA / daza apavAda-ina daza apavAdoko Azcarya bhI kahate duSamakAla (kaliyuga)-pacamakAla / vartamAnameM pacama hai / (1) tIrthaMkara para upasarga, (2) tIrthaMkarakA kAla cala rahA hai, anya darzanakArone ise hI kaligarbhaharaNa, (3) strI-tIrthaMkara, (4) abhAvita yuga kahA hai| jinAgamameM ima kAlakI 'duSama' paripad, (5) kRSNakA japarakakA nagarIme jAnA, sajJA kahI hai / (Aka 422) (6) cadra tathA sUryakA vimAnasahita bha0 mahA- dRSTirAga-dharmakA dhyeya bhUlakara vyaktigata rAga krnaa| vorakI paripadme AnA, (7) harivapake manuSyase dekhatabhUlI-darzanamoha, dehAcyAsa, padArthako dekhate hI harivazakI utpatti, (8) camarotpAta, (9) eka usa para rAgAdi bhAva karanA / (Aka 641) Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 903 deha-avagAhanA-deha jitane kSetrako ghere, dehapramANa kssetr| narakagati-jisa gatime jIvoko atyata dukha hai / doguMdakadeva-atyadhika krIDA karanevAle deva, tIvra naraka sAta hai . ratnaprabhA, zarkarAprabhA, vAlukAprabhA, viSayAbhilASI deva / pakaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA aura mahAtamaprabhA doraMgo-do ragavAlA, cacala / , (tmtmprbhaa)| (dekheM-tattvArthasUtra) dravya-guNa-paryAyake samUhako dravya kahate haiN| naragati-manuSyagati / | dravyakarma-jJAnAvaraNAdirUpa karmaparamANuoko dravyakarma nava anudiza-digambara jainazAstromeM avalokameM nava ___ kahate hai / ve mukhyarUpase sATha hai| graiveyakake Upara nau vimAna aura mAne hai jinheM nava dravyamokSa-ATha karmoMse sarvathA chUTa jAnA / anudiza kahate hai| iname samyagdRSTi jIva hI janma liMga-samyagdarzanarahita mAtra vAhya saadhuvesh| lete hai, tathA vahA~se nikalakara jIva utkRSTa do dravyAnuyoga-jina zAstrome mukhyarUpase jIvAdi chaha bhava dhAraNa karake mokSa jAte haiN| dravya aura sAta tattvokA kathana ho| (dekheM vyAkhyA- navakAramaMtra-jainokA atyata mAnya mahAmatra-"namo / nasAra 1-173) arihatANa, namo siddhANaM, namo AyariyANa, namo dravyAthikanaya-jo vacana vastukI mUlasthitiko kahe, uvajjhAyANa, namo loe svvsaahuunn|" (mokSamAlA zuddha svarUpako kahanevAlA, dravya hI jisakA prayo- zikSApATha 35) pAthikanaya / navakevalalabdhi-cAra ghanaghAtI karmoke kSaya honese gha kevalI bhagavAnako nau vizeSa guNa pragaTa hote haiM .dharma-jo prANiyoko sasArake du khoMse chur3Akara uttama anatajJAna, anatadarzana, kSAyika samyaktva, kSAyikaAtmasukha de / (ratnakaraNDazrAvakAcAra) cAritra, anatadAna, anatalAbha, anaMtabhoga, anaMtadharmakathAnuyoga-jina zAstrome tIrthakarAdi mahApuruSo. upabhoga, anatavIrya / (dekhe sarvArthasiddhi a0 2) ke jIvanacaritra ho / (vyAkhyAnasAra 1-173) navagraiveyaka-svargoke Upara navagraMveyakokI racanA hai, dharmada-dharma denevAlA / vahA~ sabhI ahamindra hote haiN| una vimAnoMke nAma dharmadhyAna-dharmameM cittako liintaa| yaha dharmadhyAna isa prakAra hai -sudarzana, amogha, suprabuddha, yazo cAra prakArase hai AjJAvicaya, apAyavicaya, dhara, subhadra, suvizAla, sumanasa, saumanasa, prItivipAkavicaya aura sasthAnavicaya / (vizeSake liye kara / (trilokasAra) dekhe mokSamAlA pATha 74, 75, 76) navatattva-jIva, ajIva, Atraya, vadha, savara, nirjarA, dharmAstikAya-eka dravya, jo gatipariNata jIva tathA mokSa, puNya aura pApa / (mokSamAlA pATha 93) pudgaloko gamana karanemeM sahAyabhUta ho, jaise pAnI navanidhi-cakravartI navanidhike svAmI hote haiN| una machaliyoko calane meM sahAyaka hai / (dravyasagraha) navanidhiyoke nAma isa prakAra hai :-kAlanidhi, dhuvei vA-(dhrauvya) vastumeM kisI prakArase pariNamana mahAkAlanidhi, pADunidhi, mANavakanidhi, zabanidhi, hote hue bhI vastukA kAyama rhnaa| (mokSamAlA) naipanidhi, padya nidhi, piMgalanidhi aura ratnanidhi / nava nokaSAya-alpa kapAyako nokapAya rahate haiN| napuMsaphaveda-jisa kapAyake udayase strI tathA puruSa usake nau bheda isa prakAra hai -hAsya, rati, aravi, donome ramaNa karanekI icchA ho| zoka, bhaya, jugupsA, syoveda, purupaveda, napusakarveda / namaskAramatra-navakAra maya / navapada-arihata, siddha, AcArya, upAdhyAya, sAdhu, naya-vastuke eka deza (aza) ko grahaNa karanevAle jJAnako samyagdarzana, samyagjJAna, nabhyacAriya tathA tapa / naya kahate hai / jaina zAstromeM mulyalpase do nayokA nAbhinaMdana-nAbhirAjAphe putra, bhagavAna lAbhadeva / varNana hai . dravyAthiknaya aura paryAyApikanaya / ina nArAyaNa-paramAtmA, bhojaSNa / naasti--abhaav| nayoge saba nayokA samAveza ho jAtA hai| - Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 zrImad rAjacandra nAstika-AtmA Adi padArthoko nahIM maannevaalaa| padmavana-kamalavana / nikAcita karma-jina karmoMme makramaNa, udIraNA, padmAsana-eka prakArakA Asana / utkarSaNa, apakarSaNa Adi dvArA parivartana na ho, paradharma- anya mata / pudgalAdi dravyokA dharma AtmAke kintu nizcita samayapara hI udayame Akara phala deN| liye paradharma hai| nigoda-eka zarIrameM anata jIva ho aisI antkaay| parabhAva-paradravyakA bhAva / nija chaMda-apanI icchAnusAra clnaa| paramadhAma-uttama sthAna, atizaya teja / nidAna-dharmakAryake phalameM AgAmI bhavameM sAsArika paramapada-mokSa; zuddha AtmasvabhAva / sukhakI abhilASA karanA, kAraNa / parama sat-AtmA, paramajJAna, sarvAtmA / Aka 209 nididhyAsana-akhaDa cintana / parama satsaga-apanese UMcI dazAvAle mahAtmAokA nibadhana-vadhana, bA~dhA huaa| samAgama / niyati-niyama, bhAgya, honI, jo avazya hokara rhe| paramANu-pudgalakA choTese choTA bhAga / niraMjana-karma-kAlimArahita / paramArtha samyaktva-jisa padArthako tIrthakarane 'AtmA' nirupakrama AyuSya-jo Ayu vIcameM TUTe nahI, nikA- kahA hai, usI padArthakI usI svarUpase pratIti ho __cita Ayu / usI pariNAmase AtmA sAkSAt bhAsita ho| nirganya-sAdhu, jisakI mohakI gAMTha TUTI hai| (Aka 431) nigrNnthiniisaadhvii| paramArtha sayama-nizcayasayama, svasvarUpameM sthiti / nirjarA-AtmAse karmokA AzikarUpame kSaya honaa| (Aka 664) niyukti-zabdake sAtha arthako joDanevAlI, TIkA / paramAvagADha samyaktva-kevalajJAnIkA samyaktva paranirvANa-AtmAkI zuddha avasthA, mokSa / mAvagADha samyaktva hai| nirvikalpa-nirAkAra darzanopayoga, upayogakI sthiratA, parasamaya-anya darzana, samaya arthAt AtmA, use bhUlavikalpokA abhAva / kara dUsare padArthoMmeM vRttikA jAnA yA lIna honA / nivicikitsA samyagdarzanakA tIsarA aga, mahAtmA- parAbhakti-uttama bhakti, jJAnIpuruSake sarva caritrama ___ oke malina zarIrako dekhakara glAni na krnaa| aikyabhAvakA lakSa honese usake hRdayame virAjamAna nirveda-sasArase vairAgya honA / paramAtmAkA aikyabhAva / (Aka 223) nirvedanI kathA-jisa kathAme vairAgyarasakI pradhAnatA ho parigraha- vastupara mamatA, mUrchAbhAva / nizcayanaya-zuddha vastukA pratipAdana karanevAlA jJAna / parivartana-ghumAva, pherA, heraphera, rUpAntara / nihAra-mala-tyAga, zaucakriyA / paryaTana-paribhramaNa / niHzreyasa-mokSa, du khakA abhAva / paryAya-padArthakI badalatI huI avasthA / pratyeka vastu nephI-bhalAI, upakAra, ImAnadArI / paryAyavAlI hai, usame pariNamana hotA hI rahatA hai| nepathya-pardeke pIchekA sthAna, atara / paryAyavaddhatA-umarame vaDAI, dIkSAmeM baDA / naiSThika-niSThAvAna, zraddhAvAna, dRDha / paryAyAlocana-eka vastuko dUsarI tarahase vicAranA / nautama-navIna (navatama) paryuSaNa-jainokA eka mahAna parva / pala-24 saikaDa pramANa samaya, 60 vipala / pataga--eka prakArakA vRkSa, jisakI lakaDImeMse lAla paMtha-sampradAya, mata, mArga / ___ kaccA raga nikalatA hai, kAgajakI ptg| paMdraha bhedase siddha-tIrtha, atIrtha, tIrthaMkara, atIrthakara, patita-pApI, avodshaavaalaa| svayavuddha, pratyekavuddha, buddhabodhita, strIliMga, puruSapavastha-dhyAnakA eka bheda, jisame arihatAdi para- liMga, napusakaliMga, anyaliMga, jainaliMga, gRhasthaliMga, meSThiyokA cintana kiyA jAtA hai| eka, aneka / (vyAkhyAnasAra 2-5) pa Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zonadenakA mAmaya nshaan| pariziSTa 5 905 pAdapa-vRkSa / pradeza-AkAzake jitane bhAgako eka avibhAgI pudpAdAmbuja-caraNakamala / galaparamANu rokatA hai usame aneka paramANuoko pApI jala-ayogya jala, jisa pAnIko pInese pApa ho| pArthivapAka-sattAse utpanna / pradezabaMdha-vadhanevAle karmokI sakhyAke nirNayako pradezapArzvanAtha teIsaveM tIrthakara / bagha kahate haiM, arthAt AtmAke sAtha kitane karmapizuna-cugalakhora, idharakI ughara lagAnevAlA / paramANu ba~dhe haiM isakA nirNaya / puNyAnubaMdhI puNya-jo puNyodaya Age-Age puNyakA pradezasaMhAravisarpa-zarIrake kAraNa AtmAke pradezA___kAraNa hotA jaay| kA sakucita honA aura phailanA / pudgala-vaha acetana padArtha, jisameM rUpa, rasa, gadha pradezodaya-karmokA pradezomeM udaya honA, rasa diye __ aura sparza ho| binA hI khira jaanaa| puraMdara-indra / pramANa-samyagjJAna, vastuko sampUrNarUpase grahaNa karanepuradarI cApa- indradhanuSa / vAlA jJAna / purANapuruSa-paramAtmA, sanAtana puruss| AtmA hI pramANAbAdhita-pramANase vicArate hue jisameM virodha sanAtana hai| na aaye| puruSaveda-jisa kapAyake udayameM jIvako strIsabhogako pramAda-dharmakA anAdara, unmAda, Alasya aura kapAya icchA ho| ye saba pramAdake lakSaNa hai / (mokSamAlA-50) pulAkalabdhi-jisa labdhike balase jIva cakravartIke pramoda-azamAtra bhI kisIkA guNa dekhakara ullAsasainyakA bhI nAza kara ske| pUrvaka romAcita honA / (Aka 62) puurnnkaamtaa-kRtkRtytaa| bAraha aMga-AcArAga, sUtrakRtAga, sthAnAga, samapUrva pshcaat-aage-piiche| vAyAga, bhagavatI (vyAkhyAprajJapti), jJAtAdharmakathA, pUrvAnupUrva-pUrva-kramAnusAra, pahale prApta huI vastu / upAsakadazAga, antakRtdazAga, anuttarIpapAtikapUrvApara avirodha-Age-pIche jisame virodha na ho| dazAga, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra ora dRpTivAda / prakRtibaMdha-mohAdijanaka tathA jJAnAdi ghAtaka sva. bAraha guNa-arihata bhagavAnake vAraha guNa haiM - bhAvavAle kArmaNa pudgalaskaghokA AtmAse savadha (1) vacanAtizaya, (2) jJAnAtizaya, (3) apAyA honeko prakRtivadha kahate haiM / (jainasiddhAta pravezikA) pagamAtizaya, (4) pUjAtizaya, (5) azokavRkSa, prajJA-buddhi / (6) kusumavRSTi, (7) divyadhvani, (8) cAmara, prajJApanA-prarUpaNA, nirUpaNa / (9) Asana, (10) bhAmaDala, (11) bherI, (12) prajJApanIyatA-jatAneyogya varNana / chatra / inameM cAra atizaya aura ATha prAtihArya pratikramaNa-hue dopokA pazcAttApakara pIche httnaa| ___ kahe jAte haiN| pratipala-pratikSaNa, hara samaya / vAraha tapa-anazana, avamaudarya, vRttisakSepa, rasaparipratibaMdha-paravastuomeM moha, rukAvaTa, vighna, bAghA / tyAga, vivikta zayyAsana, kAyakleza, prAyazcitta, pratizrotI-svIkAranevAlA / vinaya, vaiyAvRttya, svAdhyAya, vyutsarga aura dhyAna / pratyAkhyAna-vastukA tyAga karanA / (vizeSa dekheM bAraha vrata-zrAvakake bAraha vrata haiM -ahiMmANuvrata, ___ mokSamAlA zikSApATha 31) satyANuvrata, macauryANuvrata, brahmacaryANuvrata ora paripratyeka buddha-kisI vastukA nimitta pAkara jise bodha grahaparimANANuvrata ye pAca aNuvrata kahe jAte hai| huA ho, jaise-karakaDu Adi puruSa / dikhata, dezavata aura janayaMdavata tIna guNavata pratyekazarIra-hareka jIvakA alaga-alaga zarIra / hai / sAmAyika, proSadhopavAsa, upabhogaparibhogapariprabhutva-svAmopana, bar3AI, mahatva / mANa aura atipisadimAga, ye cAra shikssaaprt| Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 906 zrImada rAjacandra ma vAlajIva-ajJAnI AtmA / bhAvazUnya-bhAvarahita, binA bhAvake / bAhyaparigraha-vAharake ve padArtha jiname jIva moha bhAvazruta-zravaNake dvArA jisa jJAnako utpatti ho / karatA hai, isake dasa bheda hai -kSetra, ghara, cA~dI, bhAvasamAdhi-AtmAko svasthatA / sonA, dhana (gAya bhaiMsa Adi pazu), dhAnya, dAsI, bhASya-vistAravAlI TIkA, kisI gUDha viSayakA vistRta dAsa, kapaDe ora vrtn| vivecana / bAhyabhAva-lokikabhAva, sasArabhAva / bhinnabhAva-bhinnatA, alagAva; bheda / bojajJAna-samyagdarzana / bhevajJAna-jaDa cetanakA jJAna, svapara-viveka / vIjaci samyaktva-paramArthasamyaktvavAna puruSameM bhUrasI dakSiNA-rizvata; nizcita rAzikI dakSiNA / niSkAma zraddhA / (Aka 431) bhrAMti-mithyAjJAna, asadAropa, bhrama, sazaya / bodhviij-smygdrshn| brahmacarya-AtmAme ramaNatA, strImAtrakA tyAga / matArthI-"nahi kaSAya upazAtatA, nahi atara vairAgya / brahmarasa-Atma-anubhava / saraLapaNu na ma yasthatA e matArthI durbhAgya // " dekheM brhmvidyaa-aatmjnyaan| Atmasiddhi dohA 32 / brahmAMDa-sampUrNa vizva / matijJAna-indriya tathA manake nimittase jo jJAna ho / vrAhmIvedanA-AtmAsambadhI vedanA, Atarika piiddaa| madhyamA vAcA-madhyama vANI, bahuta jorase bhI nahI aura bahuta dhorese bhI nahI aisI vaannii| bhakti-vItarAgI puruSoMke guNomeM lInatA / unake guNa madhyasthatA-udAsInatA, taTasthatA, raagdvessrhittaa| gAnA, stuti karanA Adi kriyA rUpa bhakti hai| manana-vicAra / bhadrabharaNa-sajjana puruSoMko poSaNa denevaale| manaHparyAyajJAna-jo dravya kSetra kAla bhAvakI maryAdAanikatA-saralatA, uttamatA / sahita dUsareke manameM sthita vikArI bhAvako spaSTa bhaya-eka manovikAra jo Apatti yA aniSTakI jaane| AzakAse maname utpanna hotA hai, ddr| __ mahA Arambha-atizaya Arabha, arthAt atyata hiMsaka bhayabhaMjana-bhayako TAlanevAle / vyApArAdi kaary| bhayasaMjJA-jima prakRtise jIvako bhaya lagA karatA hai| mahApratimA-abhigrahavizeSa / bharata-bhagavAna RSabhadevake putra prathama ckrvrtii| mahAmithyAtva-gADha viparItatA, atyata ajJAna ki bhartRhari-eka mahAna yogI ho gaye haiN| jisake udayameM sadupadeza bhI jIvako na ruce / bhavanapati-eka prakArake deva / bhavanome rahate hai isa- mahAvideha-kSetravizeSa, jahA~se jIva sadaiva mokSako ___liye bhavanavAsI bhI kahe jAte haiM / pA skeN| bhavabhramaNa-sasArameM paribhramaNa / mahAvrata-jina vratoko sAghu svIkArate haiN| bhavasthiti-sasArameM rahanekI maryAdA / maMtra-gupta rahasyapUrNa vAta, ve akSara, zabda yA vAkya, bhavitavyatA-prArabdha, bhAgya, honahAra / jinakA iSTasiddhike liye jApa kiyA jAtA hai, bhanya-mokSa pAnekI yogyatAvAlA / devatA adhiSThita akSaravizeSa / bhaaminii-strii| mAyA-bhrAti, kptt| / bhAva-pariNAma, guNa, padArtha, abhiprAya / mAyikasukha-saMsArakA kalpita sukha / bhApa mAnava-AtmAke jina bhAvoMse karmokA Agamana mArgAnusArI-'AtmajJAnI puruSakI niSkAma bhakti ho aise rAgadveSAdi pariNAma | nirAbAgharUpase prApta ho aise guNa jisa jIvameM ho bhAvanaya-jo naya bhAvako grahaNa kare / vaha jIva mArgAnusArI hai aisA zrI jina kahate haiN|' bhAvanidrA-mithyAtva, rAgadvepAdi pariNAma / (Apha 431) Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 907 mitAhArI-thoDA-parimita bhojana krnevaalaa| yatanA-kisI bhI jIvakI hiMsA na ho vaise pravRtti mithyAdRSTi-AtmabhAnase rahita / __karanA / (dekhe mokSamAlA zikSApATha 27) mithyAvAsanA-khoTe dharmako saccA mAnanA, dharmake yathArtha-vAstavika / nAmapara sAsArika icchAokA poSaNa (Aka yazanAmakarma-jisa karmake' udayase yaza phaile / yAcakatA-mAMganekA bhAva / mizraguNasthAna-samyakmithyAtva prakRtike udayase jIva- yAvajjIvana-jaba taka jIvana rahe, AjIvana / ke na to kevala samyaktva-pariNAma hote hai aura na yugaliyA-bhogabhUmike jIva / kevala mithyAtvarUpa pariNAma hote hai aisI bhUmikA- yoga-mana vacana kAyake nimittase AtmAke pradezoMkA kA nAma mizraguNasthAna hai| cacala honA, mokSa ke sAtha AtmAkA juDanA, mokSamuktizilA-siddhasthAnake nIce rahI huI 45 lAkha ke kAraNoko prApti, dhyAna / yojanapramANa siddhazilA / yogakSema-jo vastu na ho usakI prApti aura jo ho muni-jise avadhi, mana paryayajJAna tathA kevalajJAna ho| ___ usakA rakSaNa, kuzalamagala / mumukSu-mokSakI icchAvAlA, sasArase chUTanekI abhi yogdshaa-dhyaandshaa| laassaavaalaa| yogadRSTisamuccaya-yogakA eka gratha / mumukSutA-sarva prakArako mohAsaktise akulAkara eka yogabindu-zrIharibhadrAcAryakA yogasavadhI graMtha / mokSakA hI yatla karanA / (Aka 254) yogavAsiSTha-vairAgyapoSaka eka grathakA nAma / muMhapattI-muMhake Age rakhanekA kapaDekA TukahA / / yogasphurita-dhyAnadazAse pragaTita / -parapadArthake prati Asakti / yogAnuyoga-yoga A milane se, sayogavazAt / mUDhadRSTi-ajJAnabhAva, sajhasadke vivekarahita mAnyatA / yogIndra-yogiyomeM uttama / mRSA-asatya, jhuutth| yoni-utpattisthAna / medhAvI-buddhimAna, tIvra prajJAvata / meSonmeSa-A~khakA khulanA-micanA / maitrI-sarva jagatase nirvairabuddhi (Aka 57) rahanemi-bhagavAna neminAthakA bhAI / mokSa-sarvakamarahita AtmAkI zuddha avasthA / AtmAse rAjasovRtti-rajoguNavAlI vRtti, khAnA-pInA aura ___ kaukA sarvathA chUTa jaanaa| maz2A karanA, pudgalAnadI bhAva / mokSamArga- samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra- rAjamatI-bhagavAna neminAthakI mukhya ziSyA / kI ekatA yaha mokSamArga hai / 'samyagdarzanajJAna- rucakapradeza-meruke madhyabhAgameM ATha rucakapradeza mAne cAritrANi mokssmaarg.|' (tattvArthasUtra) gaye hai ki jahA~se dizAokA prArambha hotA hai| mokSasukha-alaukika sukha, anupameya akathya aatmaand| AtmAke bhI ATha rucakapradeza hai, jinheM avadha kahA (dekhe mokSamAlA, zikSApATha 73) gayA hai| (vizeSake liye dekheM Aka 139) moha-jo AtmAko pAgala banA de, sva va parakA bhAna rUpI-jisame rUpa, rasa, gadha aura sparza ho use rUpI bhulA de, parapadArthame ekatvabuddhi karA de| padArtha kahate haiN| mohanIyakarma-ATha karmoM mese eka karma, jise kokA raudra-vikarAla, bhayAnaka / rAjA kahate haiN| isake prabhAvase jIva svarUpako raudradhyAna-duSTa abhiprAyavAlA dhyAna / isake cAra bhUlatA hai| bheda hai --himAnadI, mRpAnadI, coyAMnadI aura mohmyii-bbii| vipayatarakSaNAnadI, jaryAn hitA, amatya, corI aura parigrahameM jAnada maannaa| yaha jyAna narA. yati-dhyAnameM sthira hokara zreNI car3hanevAlA / gatikA kAraNa hai| ra Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 zrImad rAjacandra vAcAjJAna-kahanemAtra jJAna, paratu AtmAme jisakA labdhi-vIyAMtarAya karmake kSaya yA kSayopazamase prApta pariNamana nahI huA hai| "sakala jagata te aiThavat honevAlI zakti, AtmAke caitanyaguNakI kSayopazama- athavA svapna samAna, te kahiye jJAnIdazA, bAkI hetuka pragaTatA / zrutajJAnake AvaraNakA kSayopazama vAcAjJAna" (dekheM Atmasiddhi dohA 140) prApta honaa| vArAMganA-vezyA / labdhivAkya-akSara kama hote hue bhI jisa vAkyameM vAlmIki-Adi kavi aura rAmAyaNake racayitA / vahuta artha samAyA huA hai, camatkArI vAkya / vAsanA-mithyA vicAra yA icchA, saskAra / ' lAvaNya-atyanta sundrtaa| vikathA-khoTI kathA, sasArakI kthaa| isake cAra liMgadehajanyajJAna-daza indriya, pA~ca viSaya aura bheda haiM - strIkathA, bhojanakathA, dezakathA, raajkthaa| manarUpa jIvake sUkSma zarIrase utpanna huA jJAna, vigame vA-vyaya nAza honA / (mokSamAlA, zikSApATha amuka cihna yA sAdhanake nimittame utpanna jnyaan| 87, 88, 89) lezyA-kapAyase anurajita yogokI pravRtti / jIvake vicAradazA-'vicAravAnake cittameM sasAra kArAgRha hai, kRSNa Adi dravyakI taraha bhAsamAna pariNAma samasta loka du khase Arta hai, bhayAkula hai, rAgadveSake (Aka 752) prApta phalase jalatA hai|' aise vicAra jisa dazAmeM loka-saba dravyoko AdhAra denevAlA / utpanna ho vaha vicAradazA / (Aka 537) lokabhAvanA-caudaharAjUpramANa lokasvarUpakA cintn| viccheda-vIcase krama TUTanA, nAza, viyog| lokasaMjJA-zuddhakA anveSaNa karanese tIrthakA uccheda vitigicchA-jugupsA, glAni, sadeha / / honA sabhava hai, aisA kahakara loka pravRttimeM Adara videhI dazA-dehake hote hue bhI jo apane zuddha tathA zraddhA rakhate hue vaisA pravartana kiye jAnA, yaha __AtmasvarUpame rahatA hai aise puruSakI dazA vaha lokasajJA hai / (adhyAtmasAra) videhIdazA / jaise zrImad rAjacandra svaya videhIdazAlokasthiti-lokaracanA / vAle the| lokAna-siddhAlaya / vipariNAma-parivartana, rUpAtara, viparIta pariNAma / laukika abhiniveza-dravyAdi lobha, tRSNA, daihika viparyAsa-viparIta, mithyA / ___mAna, kula, jAti Adi sabadhI moha (Aka 677) vibhaMgajJAna-mithyAtvasahita avadhijJAna, kuavadhijJAna / laukikadRSTi-sasAravAsI jIvo jaisI dRSTi / isa loka vibhAva-rAgadvepAdi bhAva, vizeSa bhAva, AtmA svaathavA sasArase sambandhita dRSTi / bhAvakI apekSA Age jAkara 'vizeSabhAva' se pariName vaha vibhAva / (vyAkhyAnasAra 1-205) vakratA-TeDhApana, asaralatA / vimati-vizeSa buddhi, mithyA buddhi / vnitaa-strii| virodhAbhAsa-do bAtome dIkha paDanevAlA virodha, vargaNA-samAna avibhAga praticchedoMke dhAraka karma ___mAtra virodhakA AbhAsa / / paramANuke samUhako varga kahate hai aura aise vargoMke viveka-satyAsatyako unake svarUpase samajhanekA nAma samUhako vargaNA kahate hai / (jainasiddhAtapravezikA) viveka hai / (mokSamAlA, zikSApATha 51) vaMcanAvuddhi-satsaga, sadguru AdimeM macce AtmabhAvase viSayamUrchA-pA~ca indriyoke viSayomeM Asakti / mAhAtmyabuddhi honI cAhiye so nahI honA, aura visarjana-parityAga, choDanA / / apane AtmAme ajJAnatA hI niratara calI AI hai visrasApariNAma-sahaja pariNAma / isaliye usakI alpajJatA,, laghutA vicArakara amA- vItarAga-jisane sAsArika vastuo tathA sukhoke prati hAtmyavRddhi karanI cAhiye so nahI karanA / ThaganekI rAga athavA Asakti bilakula choDa dI hai| sarvajJa, vuddhi / vizepake liye dekhe Aka 526 / kevalI bhagavAna / Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ !i INST---- " 1 001 pariziSTa,5... 909, vIra-bha0 mahAvIra, balavAna / / ... Lsr_T. vIrya-zakti, bala, parAkrama, sAmarthya Trm zataka--saukA samudAya - vis imire vIryAtarAyakarma-AtmazaktimeM vAdhaka kamakA prakAra, zatAvadhAna-eka sAtha sau bAtopara dhyAna denA (zatAva: vRMda-samUha / / :- i dhAnake prakAra ke liye dekheM pR9, 136)-325 vRtti-pariNati, pariNAma, svabhAva, prakRti-- , zavarI-rAtri / veda-nokaSAyake udayase. utpanna huI, jIvakI maithuna zaMkara mahAdeva, sukha denevAlA ! . ...karanekI abhilASAko bhAvaveda kahate haiM aura nAma- zAlmalovRkSa-narakake eka vRkSakA nAma / . karmake udayase AvirbhUta dehake cihnavizeSako, dravya- zAstra-vItarAgI puruSoMke vacana / dharmagrantha / ' veda kahate haiN| isa vedake tIna bheda haiM, strIveda, zAstrakAra zAstra racanAra / S iriy. puruSaveda, napusakaveda / (janasiddhAtapravezikA) : zAstrAvadhAna-zAstrameM cittakI ekAgratA / vedanIyakarma-jisa karmaka udayase jIva sAtA yA, zikSAbodha-nyAyanItikA upadeza, acchI zikSA / ____ asAThA bhoge, sukhadu khakI sAmagrI prApta kreN| zithilakarma-jo kama vicAra Adise 'dUra kiyA jA vedAnta-vedoke atima bhAga (upanipad tathA AraNyaka ske| Adi) jisameM AtmA, Izvara, jagata AdikA vive- zukladhyAna-jIvIke zuddha pariNAmoMse jo dhyAna cana hai, chaha darzanAmase eka, jisakA uttaramImAsA: hotA hai| (me samAveza hai / (vizeSa dekheM Aka 711). zuddhopayoga-rAgadveparahita AtmAkI pariNati / / .. vairAgya-gRhakuTuvAdi bhAvameM anAsaktavRddhi honA, zubha upayoga-maidakaSAyarUpa bhaav| vItarAgapuruSoko ...(Aka 506). bhakti, jIvadayA, dAna, saMyama Adi rUpa bhAva / vyatireka sAmyaka abhAvameM "sAdhanako abhAva, jaise zubhadravya jisa padAthake nimitta AtmAme 'acche ' agnike abhAva dhamakI abhAva, bhada; bhinntaa| prazastabhAva ho / . 13 F INTE 55 vyavanAzayakatA vibhAga khaNDa PM zuSkajJAnI--jise bhedajJAna na ho, kathanamAtra avyAtmavyavahAra-sAmAnya vrtaav|1073 Ph vAdI / (vizeSake liye dekheM Atmasiddhi'dohA 5,6) vyavahAra Agraha-bAhya vastu, bAhya kriyAkA aagrh| zailezIkaraNa-parvatomeM baDA 'jo meru usake samAna ___jaise ki itanA to avazya karanA caahiye| . . nizcala, acalaM / (vyAkhyAnasAra) - vyavahAranaya jo abheda vastuko bhedarUpase grahaNa kre| zramaNa-sAMdha, mni| ' ir) vyavahArazuddhi-AcArazuddhi, zuddha AcaraNa; jo saMsAra zramaNopAsaka-zrAvaka, ' vItarAgamArgakA' upAsaka pravRtti isa loka aura paralokame sukhakA kAraNa ho gRhastha / * usakA nAma vyavahArazuddhi hai (Aka 48) - , zrAvaka-jJAnIke vacanoko sunnevaalaa| (vidopa dekheM vyavahArasayama-paramArthasayamake kAraNabhUta : anya pRSTha 742 upadezachAyA) 1 nimittoke grahaNa karaneko- 'vyavahArasayama'-kahA hai| zrutajJAna-matijJAnase sambandha liye hue-kisI dUsare (Aka 664) . in padArthake jJAnako bhrutajJAna kahate hai / jaise-'ghaTa' vyasana-varI lata; kharAba, Adata / sAmAnyarUpase , vyaH zabda sunaneke anantara utpanna huA kaMbugrIvAdispa sanake sAta prakAra haiM . juA, mAsa, madirA, vaizyA- (ghaTakA jJAna / (jainasiddhAntapravezikA) .. gamana, zikAra, corI aura parastrIkA sevana / ye zreNika-0 " mahAvIrake samayameM magavadezakA eka sAto vyasana avazya tyAgane, yogya hai| , , pratApazAlI rAjA, bha0 mahAvIrakA parama bhaktaH / vyajanaparyAya-vastuke pradezatva guNakI avasthA (jana- zreNI-loka madhyabhAgase Upara, nIce tavA tipadizAsiddhAntapravezikA) - - me kramame rekhAvata racanAvAle pradezopI pati, jahA~ cArizamohanIyako ikkIsa pratiyogAmase vyAsa-mahAbhArata aura parANoke rcyitaa| Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 . . zrImad rAjacandra upazama tathA kSaya kiyA jAya aisI AtmAkI samavAyasambaMdha-abheda sambandha / ... ' " ..... uttarottara varddhamAna hotI huI dazA / / . samazreNI-samabhAvakI cAlU rahanevAlI pariNati / zreyika sukha-mokSa sukha - - -- - '' : samasvabhAvI samAna svabhAvAle / -- ,' zvAsocchavAsa sArsa lenA aura choDanA / samAdhimaraNa-samatApUrvaka dehatyAga / samiti--sAvadhAnIpUrvaka gamanAdi kriyAomeM prvrtn'| SaTpada-AtmA hai, vaha nitya hai, kartA hai, bhoktA hai, (Aka 767 tathA vyAkhyAnasAra) - mokSa hai aura mokSakA upAya hai / (Aka 493)" samudghIta-mUla zarIrako choDe' vinA AtmAke SaT sampatti-zama, dama, uparati, titikSA, samAdhAna, pradezokA bAhara nikalanA / samudghAtake sAta bheda aura zraddhA, ye vedAntameM paT sampatti mAnI gaI haiN| haiM -vedanA, kaSAya, vaikriyika, mAraNAtika, tejasa, SaDdarzana-(1) bauddha, (2) naiyAyika, (3) sAkhya, AhAraka aura kevalIsamudghAta / " . . 1- (4) jaina, (5) mImAsaka, aura (6) cArvAka / saritA ndii'| ' ' (Aka 711) salila paanii| , , . SaDdravya-jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza, kaal| sajvalanakAya yathAkhyAtaMcAritrako " rokanevAlA - adhikase adhika pandraha dinakI sthitivAlA kapAya / sakAma, icchAsahita / / : saMjJA-jJAnavizeSa, kucha bhI Age-pIcheko cintanazaktisakAmanirjarA-udayukAla prApta honeme pahale AtmAke vizeSa athavA 'smRti / (Aka 752) , puruSArtha dvArA jo karma AtmAse alaga ho jAyeM vaha saMyati-mayamameM prayatna karanevAlA / -31 ---- sakAmanirjarA, hai; iseavipAka nirjarA bhI kahate haiN| sayama-indriyo tathA manako vaza rakhakara pRthvI Adi sajIvanamUrti-dehadhArI mahAtmA 75 chahakAyake jIvokI rakSA karanA, AtmAkI abheda satpuruSArtha- AtmAko karmavadhanase mukta kara sake aisA / 'ciMtanA, sarvabhAvase virAma paaneruup.| (vizeSa dekheM { prayatna / 6 ( Aka 664, 767, 866) . , . satamUti-jJAnIpurupa / - .......:. saMyamazreNI-sayamake guNakI zreNI / -, .. satsaga-jo satyakA. raga caDhAye vaha satsaga hai| saMvatsarI-varSasambandhI, vArSika utsava / - - (mokSamAlA zikSApATha 24), sanmArgameM apanI saMvara-Ate hue karmoko rokanA, karmoke Aneke dvAra 5., .. jaisI yogyatA hai, vaisI yogyatA rakhanevAle puruSokA nA pAyatA rakhanAla puSA ,bagha kara denA / / / / sg| (Ara.249) saMvata-savarasahita; AsravakA nirodha karanevAlA / sanAtanalAzAzvata, atyanta prAcIna, anAdikAlase,calA saMvega-vairAgyabhAva, "mokSakI abhilApA, dharma aura AyA huaa| .. dharmake phalame proti / ---- . , , saptadazavidhi.sayama sagraha prakArakA sayama- hiMsAdi saMsAra-jIvoke paribhramaNakA "sthAna, vaha cAra 5, pA~ca pApa, sparzanAvi, pAMca 'indriya, cAra kapAya gatirUpa hai| tathA mana-vacana-kAyarUpa tIna daNDakA-nigraha / sasArAnaprekSA"sasAra apAra dukharUpa hai. usameM yaha samakita-samyagdarzana (Aka.715 mUlamArga:7) , jIva anAdikAlase bhaTaka rahA hai, aimA vicAra samadazitA-padAthama ipTAniSTa-vaddhi rahitatA, icchA- 'karanA / / ' rahitatA aura mmtvrhittaa| vizepa dekheM patrAMka sasArAbhiruci-samArake prati tIvra Asakti' ".830 / zatru, mitra, harpa, zoka, namaskAra tiraskAra ssthaan-aakaar| 5-1, ... , / mAdi' bhAvoke prati samatA / (Atmasiddhi dohA 10) sahanana-zarIrame hADa AdikA vanavizeSa--gaThana / samaya 'kAlaphA.sUkSmatama vibhAga / ' : sAkhI-jJAnasambadhI dohe yA padya / / '', '' TA Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 5 sAtAvedanIya - jisa karmake udayase jIvako sukhakI sAmagrI mile / sAdhu -- jo AtmadazAko sAdhe, sajjana, sAmAnyata gRhavAsakA tyAgI, mUlaguNokA dhAraka sAmAyika - samabhAvakA lAbha, mana, vacana, kArya aura kRta, kArita, anumodanA hiMsAdi pAca pApokA tyAga karanA, do ghaDI taka samatAbhAva meM rahanA / siddha- -ATha karmoMse mukta zuddhAtmA, siddha parameSThI siddhAMtabodha - padArthakA jo siddha huA / svarUpa ho jJAnIpuruSAne niSkarpase jisa prakAra se antameM padArtha -, ko jAnA hai, vaha jisa prakArase vANI dvArA kahA~ ? "jA sake " usa prakAra betAyA hai, 'aisA jo bodha hai vaha 'siddhAntavogha' hai / ( Aka 506 ) .. siddhi - kArya pUrNa honA, saphalatA, nizcaya, nirNaya, ' pramANita honA, mukti, yogakI aSTa siddhiyoM mAnI gaI haiM-- aNimA, mahimA, garimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izitva aura vazitva / siddhimoha - siddhiyA~ prApta karane aura camatkAra dikhAnekA lAlaca sukhada - sukha denevAlA / sukhAbhAsa - kalpita sukha, sukha nahI" honepara bhI sukha jaisA laganA / 277 hama " 911 . nizcita kiyA huA mArga yA niyama / ( pR0 795 vyAkhyAnasAra) } sthitaMprajJadazA - manameM rahI huI sarva vAsanAoko 'jIva choDa de aura antarAtmAme hI saMtuSTa rahakara AtmasthiratA pAye aisI dazA / ( gItA a0 : 2 ) sthitibadha - karmakI kAla maryAdA / * sthitisthApakadazA - vItarAgadazA 'mUlasthitimeM phirase JMYPEW t IN A jAnA / syAtpada--- kathacit, kisI eka prakArase / ubhayanaya syAtpadA ke 0 (dekheM samayasAra virodhadhvasini kalaza-4) 1.7 syAdvAda - pratyeka vastu anekAta' arthAt aneka dharmasaMhita hotI hai, vastuke una dharmo ko lakSameM rakhate hue varta-" mAna padArthake kisI eka dharmako kahanA syAdvAda yA anekAtavAda hai / 1519 sva upayoga - AtmAkA upayoga / sudharmAsvAmI - bha0 mahAvIrake eka gaNadhara inake race svadharma - AtmAkA dharma, vastu ko apanA svabhAva svasamaya - apanA darzana, mata, apanA zuddha AtmA, apane svabhAva meM pariNamanarUpa avasthA / 031( 3 svAtmAnubhava - svasavedana, 'apane' 'AtmAkA' anubhava; 'eka samyaka upayoga ho to svayaka anubhava ho jAtA hai ki kaiMso anubhavadazA pragaTa hotI hai / (10 737 upadezachAyA) praya svacchaMda - apanI icchAnusAra calanA / "paramArthakA mArga - choDakara vANI kahatA hai yahI apanI caturAI, aura isIko svacchada kahA hai / ( pR0 708 upadezachAyA) - svadravya - anataguNaparyAyarUpa apanA AtmA hI svadravya "hai / (svadravya-kSetra-kAla-bhAvake Mliye dekheM "pRSTha 809,'AbhyateraeNpariNAmAvalokana krama 7) hue Agama vartamAname vidyamAna haiM / sudhArasa - mukhamai ' jharanevAlA eka prakArakA rasa, jise' AtmasthiratAko sAdhana mAnA hai, anubhavarasa' sulabhabodhi - jise sahajameM samyagdarzana ho sakeM / sUryapura - sUratakA purAno nAma >, ha spaSTa / sopakrama' AyuSya - zithila, jise ekadama bhoga liyA jAye / (vyAkhyAnasAre)' ha skadha ---do athavA dose adhika paramANuoM ke samUhako hastAmalakavat -- hAthame liye hue A~valekI taraha, svayaM kahate haiM / 201 stabhatIrtha - khabhAta kA aitihAsika nAma / stroveda karma-jisa karmake udayase puruSasayogakI icchA ho / sthavirakalpa - jo sAdhu vRddha ho gaye hai unake liye zAstramaryAdAse vartana karanekA 43 2 hAvabhAva - zRgArayukta ceSTA / huDAvasarpiNIkAla --- aneka 'kalpoke bAda 'AnevAlA bhayakarakAla, jisameM dharmakI vizeSa hAni hokara mithyA dhamakA pracAra hotA hai / 5-7 N bAMdhA huA - heya - vajane yogya padArthaM / 3 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6 sUcI - 1 vizeSa nAma ( yahA~ pRSThAka diye gaye haiM / koSThaka - ( ) meM diye hue pRSThAka phuTanoTake sUcaka hai / ) akabara 6 F akhA 237, 308, 379 acala (DugarazIbhAI gosaliyA) 508, 564, 568 avArAmajI 325 ajitanAtha bhagavAna 585, 676, anatanA svAmI 376. 716 AFC 12 anAthadAsajI 412, 701 anAthImuni 31, 40, 41, 63 anupacada malukacaMda 517 abhayakumAra 81, 83 abhayA 83 abhinadanasvAmI 517 1 -- - 7" 17 1557 ayamatakumAra 62 aranAtha prabhu 784 arjuna 435 aSTAvakra 320 avAlAlabhAI lAlacada (labhAta) 249, 254, 255, 256, 258, 259, 280, 283, 306, 313, 369, 371, 384, 409, 410, 411, 428, 441, 452, 468, 480, 507, 514 (534) 623, 640, 649, 660, 667, (693), (695) AtmArAmajI mahArAja, 678 AnadaghnajI 321,-344, 346, 347, 376, 379, 383, 465, 473, 577, 582-5, 641, 664, 676-9, 716, 784 Anada zrAvaka 704 ' 12. ,370, 445, 465, 497, 505, 509, 539 581-5, 591, 615, 623, 714, -- - RSibhadraputra 669 oghava 251, 475 - kapila 35, 191 1 -5 kapila kevalI 35, 93 kapilA, (dAsI) 84 kabIra 234, 261, 268, 281, 379, 427, 504, 679 karasanadAsa 316 kalyANajIbhAI kezavajI - 654 kAmadeva (zrAvaka) 75 kAzyapa 93 f icchAvahana 654 iMdradatta 93 Izu khrista (isA ) 68, 436. cajramasImAI (jUThAbhAIke_-pitA) 171 umedabhAI 666 kezavalAla (cirama), 290, 295, 444, 450, 453 kezavalAla (lIvaDI ) 376, 523, 607-628 kezIsvAmI 704, 710, 714khImacandabhAI 356, khImajI 225, 232, 233, 260, 283 ugarIbahana 641 khuzAlabhAI 312, 369, 511 57RjuvAlikA 99 khetazI 79 RSabhadevajI 1, 28, 36, 71, 210, 263, 266, gajasukumAra 12 62, 11, 160, 161, 381 --- 1. kArtikasvAmI 683 :--- kiratacandabhAI ( manasukhalAlake pitA) - 676 kisanadAsa (khabhAta) 324 kisanadAsa (kriyAkoSake racayitA ) 645 - kolAbhAI 312, 630, 667 kumArapAla 783 kuDarika 55 kudakudAcArya 465, 699, 663,,788, 841 kuvarajI- (kalola) 261, 336, 385, 507, 508, 641 kuvarajI ANadajI 455, 464, 607 kRSNadAsa 340, 352, 357, 368, 378, 381, 396, 412, 428, 441, 442, tathA 21/01 Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-vizeSa nAma .913 gagA (nadI) 353 '118. , DugarazIbhAI (zrI acala, zrI gosaliyA) 317, 341, gomaTezvara (bAhubalIjI) 680 : : 344, 354, 358, 386, 387,,-392, 397, gozAlA 703 , , ..... / 424, 425, 427, 430, 451,,456, 459, gosaliyA (dekheM DugarazI bhAI, zrI-acala), ' . 463, 465, 471, 473, 475, 478,,479, gautama gaNaghara (gautamasvAmI) 92, 97, 114, 159, 480, 481, 482, 484, 485,486, 491, 236, 378,.7046 706, 714-- -- - 492, 497, 498, 499, 501,-502, 504, gautama muni 35 FEE 505, 510, 511, 567, 568, 577.619, . 620, 621, 623, 625, 627, 628, 632 ghelAmAI kezavalAla 643 - .. 15 avakalAla 450, 473, 615, 616, 627, catrabhuja vecara mehatA 167, 169, 267, 331,452, tridaDI 28 tribhovanadAsa 213, 221, 231, 249, 251,253, camara 236 . , camara 236 . . . . / . 256, 258, 261, 267, 27, 280, 281, cadu 327 , , , . . o" 284, 287, 296,.310,349, 381, 404, cadraprabhasvAmI 670 / / .... / 405, 418, 456, 480, 495, 514, 579, cadrasiMha 25 630, 662-3,1667 ) cadrasUri 679 -- ! - - - trizalAdevI 99, 316 cAmuDarAya 680 dayAnada sanyAsI 129 cidAnadajI 161. . . . . ' ' dayAlabhAI 183, 191 cunIlAla 261, " . . . . . . . . . . dAmodara 289 celanA rANI 688 , dIpacadajI (muni), 252, 255, 257, 313 , celAtI putra 736 dRDhaprahArI 57 chaganalAla (khabhAta) 660 devakaraNajI (devakINaM) 407, 409, 410, 412, choTama kavi 290 ___ 452, 467, 481, 514, 53,2, 566, 576-9, choTAlAla (khabhAta) 255, 258, 265, 280; 287, 606, 619-21, 630, 635, 641, 655 509, 630 8 , devacandrajI 320, 515, 582 / , - 'jaDabharata 159, 274, 519, 521' ..".". ' devacadrasUri 783 janaka videhI 159, 276, 279, 315, 320, 325, devazI 79 458 , , - dhanAbhadra 395 jarAkumAra 441. .. . .. ... .. dhanAvA seTha 56 javusvAmI 120, 257, 263, 282, 539, ... gharamazI muni 732 . jIjIvA 444 pArazIbhAI 672 jIvA gosAI 715 , .. dhurIbhAI 618, 625, 630 jUThAbhAI. 171, 178, 179, 220 / naththurAmajI 296 jJAtaputra (bhagavAna mahAvIra) 59 . namirAjapi 42, 110, 669, 776 sabakabahana 567 narasiMha mehatA 281, 746 . saverabhAI (kAviThA).650 / / navalacada 471, 619 zaverabhAI 630 nadivarghana 99 ThAkorasAheba (lobaDo) 343 nAgajI svAmI 311 . Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .914 ... zrImada-rAjacaMndra, ( nAbhiputra (dekheM RSabhadevajI) 7. maNilAla (boTAda) 356, 358 :: ra nAbhirAjA-581....... .. madanarekhA 669 0 (Tege nAbhA bhagata 715- :. : . . manasukhabhAI ravajIbhAI 620, 669, 672nArada 76; 277 5 . manasukhabhAI kiratacada (673), (676), :, -7; nirAta kolI.260 8. . .... manasukhabhAI devazI 376 (1 ) TE nepoliyana bonApArTa 5 1 manasukhabhAI puruSottama (kheDA) 621,622, . neminAtha 91, 661,' , , , mahApadma tIrthakara 304 / patajali 35, 818 : .. / mahAvIra svAmI (vardhamAna svAmI) 11,14, 28, 35, padmaprabhu 679 3 .76 1 36, 61, 69,75, 81, 92, 99, 133, 156, paradezI rAjA 710 / 152, 171, 184, 188, 191, 199, 21.2, parIkSita 266 -65, 222, 235, 238, 239, 253, 256:260, 263, 317, 321, 328, 339, 378, 406, paDita lAlAjI 136. . . ... . 422, 430, 431, 434, 470, 482, 497, / pAzvanAthasvAmI 160, 186, 2377 . . 505, 506, 529, 539, 581, 586,591, 602.637, 655.703, 706,728,732, puMDarika 55 / / ... pUjAbhAI somezvara bhaTTa (kheDA) (692) 3 . ' 743, 747, 818, 845 mahIpatarAma rUparAma 678 / ' popaTabhAI 567, 623 . mahezvara (maheza) 438 pradyumna 680 . I n prahlAdajI 490 mAkubhAI (baDaudA) 397, 430, 449371 mANekacada (khabhAta) 508, 501, 510, 570. , prItama 379 mANekadAsajI 717 banArasIdAsa 379, 423, 629, 755, 790deg 15 mIrAbAI 715 balabhadra (rAjA) 51 muktAnada 251 bAhuvalajI 71; 539, 680 ,423, 7420 . munadAsa 640, 641 'buddha (zuddhodana) 35, 102, 193, 437, 428, 776, * 792 / / .. .. .. mRgA-51....... (FIFE brahmadatta cakravartI 71 / ' , mRgAputra (balazrI) 51 na mohanalAla karamacaMda gAMdhI. (mahAtmA gAdhI) 431, brahmA 68, 438 ...459, 532. brAhmI 72, 539, 680 'yamunA (nadI) 353 " bhadrika bhIla 114-5 ' yazodA 35, 99 bhartRhari 34, 35, 160 yazovijayajI 365, 475, 625, 674; 783, 786 bharatezvara 28, 46, 71, 210, 274, 50976 ratanacada 664 .75737 EFFir, , bhANajI svAmI 629 - 110, 5 ratanajIbhAI 464 bhaghara 267 '' ravajIbhAI devarAja 136 ' - 13 bhojA bhagata 260 ravajIbhAI pacANa (zrImadke pitAjI) 444/4486 / maganalAla rahanemi 160 (PUJASTRI 626, 627, 6282 rAjematI 160, 161 maNibhAI nabhubhAI 673, 682 : 7 7 rAma (rAmacandra, zrIrAma) 223, 257, 343,345, maNibhAI sobhAgyabhAI (maNilAla, maNi). 267, - 343 381, 438, 506 firyFT 444, 616, 617, 621,62728. . rAmadAsajI sAvu 206 (RTI)... " 10. 72001. 20. Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-vizeSa nAma sisvAmI 531 { 'zakadevajI 266, 519, 521 tI 79 zekharasUri AcArya 777 maNI 56 zrIkRSNa 91, 184, 206, 251, 266, 276, 277, kara jagajIvanadAsa 237, 275, 283, 352, 279, 344, 372, 380,384, 399, 435, 438,441, 722 362, 396, 430, 440 ,452, 627- -.. , jI muni 286, 40.6,, 408, 410, 411, zrIdevI 938 : . 12,416, 420, 421, 429, 449,489, zrIpAla 497H / / .. , . 510, 566, 571, 577, 579,606, 620, zrImad, dekheM viSayasUcImeM - " : 621, 622, 635, 665 zreNikarAjA 39, 40, 41, 63, 81, 83, 304, rAbhAI 480, 481, 482,444, 510, 111. - 541, 688,702 , . . 577,619, 621623 - / lacanda 290'' - sagara cakravartI 776 - , Nyr... bhAnandajI 784 (dekheM AnadaghanajI) , satyaparAyaNa, satyAbhilASI-dekhe jUThAbhAI ... .. .15 sanatkumAra 49, 112 . . iii kAzA 717 samatabhadrAcArya 684,788 vasvAmI 56 ,1,EME .. 17 sahajAnadasvAmI 292, 352,513 sahajAnadasvAmI gArasIdAsa 649 namAlIdAsa 640, 641 . sagama devatA 703 rdhamAnasvAmI, dekheM mahAvIrasvAmI " siddhasena divAkara 308' ' . , . siddhArtha rAjA 36, 81, 99, 315 llabhabhAI 650 nAma sakhalAla chaganalAla 376, 454, 507, 508, 640 llibhAcArya 513, 677, 722 , sadarzana seTha 83, 399 .... vasiSTha 223, 266, 345 . - - / / - / sudharmAsvAmI 257, 263, 539 . , . vasudeva 680 subhUma cakravartI 78 . : . vasurAjA 76 1. sandaradAsajI (sundaravilAsake racayitA) 379, 495, vAmadeva 519 . 499,500, 504, vAlmIki 35 sundaralAla (khaMbhAta) 508, 510 ... - vikToriyA 170 sundarI 72, 680 vidUra sobhAgyabhAI lallubhAI (subhAgya): 227, 231, 248, vidyAraNya svAmI 682 255, 259, 286, 288, 307.9, 311, viSNu 68, 438, 554 . . . . . . . 313, 314, 326, 330,' 332-5, 341, vIracada gAdhI 673 -. -: 345, 352, 356,357, 368,381, 386, vaijanAthajI 524 / ... . , 387, 392, 393, 397, 400, 416, 419, vyAsa 35,, 231,-256, 260, 277, 307, 435 423, 427, 430, 445, 447, 449-53, zakrendra 42, 110 ... .. 463, 465, 468, 470, 472, 476, 478, zakara 35, 68 479-82, 486, 492, 499, 500, 502, zakarAcArya 31, 129, 227 511, 567, 571 614-21, 628, 850 zAlibhadra 395 somala 91 zAtinAtha 31, 679 haribhadrAcArya 191, 529, 625, 674, 682, 744 zIlAgAcArya hemacandrAcAya 677, 683, 783, Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 ajitajinastavana 585-6 adhyAtmakalpadruma 687 * T adhyAtma gItA 661 5 adhyAtmasAra 324, 325, 687 anaMta jinastavana (zrI AnadaghanajI) 3762 anuttaropapAtika 175, 589 anubhavaprakAza 4903304 aSTaka 206 aSTaprAbhRta 655, 681, 778 aSTasahasrI 684 / astra ho : p atakRtadazAga 175, 589 5. AcArAgasUtra 175, 191, 207, 462, 467, 539, 545, 566, -589, 606, 612, 617, 644, 798 AptamImAsA, dekheM devAgamastotraM " 2 iMdriyaparAjayazataka 687 uttarArdhyayana sUtra 35, 97, 99, 110, 229, 290, 341, 342, 421, -17 AtmasiddhizAstra 534-68, 571, 576, 577, 578, 580, 615, 627, 628, 633, 636, 641, 660 30 109,55150 31 AtmAnuzAsanaM 638, 640, 649, 666, 681, 687 Anadaghana caubIsI 636, 676 apaNAsAra,681 ? " kSetra samAsa 758 gahastI mahAbhASya 684 gItA 279, 436, 682 gItA jJAnezvarI 682 gItA thiyosophI 682 kAlajJAna 162. 80 kriyAkoph 645, 646, 6810 72 t - zrImada rAjacandra sUcI 2 graMthanAma 3,0 View 540, 566, 669, 770 784 la gongu 2 upadezarahasya 365 upamitibharvaprapaca'684 687Na upAsakadazAga 175, 589 72 RSabhajinastavana 581-5 t karmagratha/ 577, 579, 6060, 613, 619,630, ,,,636, 6554 - 201 I' FA repor 1207 159, 166, 441, 462, ku - " na SA gokulacaritra 193 gommaTasAra- 630, 655, 666, 60, 61 cAritrasAgara 427` 2066 dravyasaMgraha 641 dvAdazAgI 17, 400, 652 dharmavindu 687, (793 ) dharmasagrahaNI 682, (782) nayacakra 629 navatattva 687 nadIsUtra 303, (793) nArada bhaktisUtra 277 chajIvanikAya adhyayana 511 choTakRta padasaMgraha 2900. 'jambUdvIpaprajJapti 732 jJAtAdharmakathAga 175, 589 ThANAgasUtra (sthAnAga) 175, 304, 308, 415, 6 7 445, 537, 5 9, 758, 845.., tattvajJAna (803) tattvasAra 681 21 A111-75 phi, tattvArthasUtra 641, 674, 684 trilokasAra 681 dazavaikAlikasUtra 120, 156, 187, 189, 207 566, 638, 794 dAsabodha 531, 570 trika dRSTivAda 175, 589devAgamastotra (AptamImAso) 684, 788 Exp 3. pacIkaraNa 570, 572, 726 pAtajala yoga 784 pADavapurANa 680 21 purAnA karAra 436 puruSArthasiddhi upAya 641, 681 prajJApanAsiddhAta 230 prajJAvabodha 668, 675, 684 - Rss !! 1 paramAtma prakAza 629, 681, 789 paMcAstikAya 517, 6.28-31, 642-3, 681 25, 5W --- } ---- 1972 m " 15153"," padmanadIpacaviMzati 647, 648, 649, 655, 664, 666, 667, 681 d 7 b 275 176 Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 917 10th - vRhatkalpasUtra 409, 411 786 pariziSTa 6 graMthanAma pradyumna carita 680, 681 - vicAramAlA 412 prabodhazataka 273, 275, 289 vicArasAgara 332, 352, 570 pravacanasAra 629, 670, 681 'vipAkasUtra 175, 589 pravacanasAroddhAra 790 . . . vihAra-vRdAvana 505 -: -, ... . pravINasAgara 169, 183, 1910,2060 veda 102, 104, 258,436, 469,4 491, 415, praznavyAkaraNa 175, 261, 566, 589, 638 .. 511, 528, 554-5 prANavinimaya 334 vedAtagrathaprastAvanA 272 ., . . . vAibila 436 vairAgyaprakaraNa 327. . . . . . . . vairAgyazataka 636 bhagavatI ArAdhanA 784, 785, 786 789 .' vRda-zatasaI 31 bhagavatI sUtra 175, 219, 226, 360, 589,669, zAtasudhArasa 318, 324, 624, 6 , . zAtiprakAza 229 bhAvanAvodha 34, 571, 636, 687 . " zikSApatra 399 - bhAvArthaprakAza 471 zUrAtana aga (sudara vilAsa) 500 maNiratnamAlA 372, 619, 621, 738 / zrIpAlarAsa 497 manusmRti 137 zrImad bhAgavata 266, 274, 276, 277, 279, mayUkha 137 - , - 7 .. 306, 391 mitAkSarA 137 / .. ... SaDdarzanasamuccaya 432, 433, 439, 493, 517, -74 673-4, 682, 683, 798 mUlapaddhatikarmagrantha' 6873 7.5 / / ___ samayasAra 340, 394, 421,423, 455, 544, mokSamArga prakAza 620,36216.623, 62736630, 639, 654-5, 662-3, 666, 681 -' 636, 681-7: 2 3 samayasAra nATaka 318, 322, 365, 755, 779 mokSamAlA 59, 195, 669, 1664, 668, 675, samavAyAga 175, 589, 590 - - 683, 685, 783' . .. . sammatitarka 134, 308 .. mohamudgara 621,77385-6 - . sarvArtha siddhi 788.. . yogakalpadruma 312/2.. ' , samavajinastavana (AnadadhanajI) 642 . . . , . yogadRSTisamuccaya 206, 2624, 625, 674,, 681, sAtaso mahAnIti (vacana saptazatI) 138 ..., 683-7,.5834 / ' yogapradIpa 646 sudRSTitaragiNI 667 yogavindu 206, 625, 684 sumatinAtha stavana (devacadrajI) 320 yogavAsiSTha 221, 280, 391, 415, 416, 412, sudaravilAsa 690 sUtrakRtAga (sUyagaDAga) 36, 175, 263, 290, 421, 423, 429, 441,3441.495, 523, 338, 339, 342, 397, 400, 421, 462, 544, 570, 572, 618, - - 540,566,589 yogazAstra 625, 636, 666,.667, 683-.., sthAnAga, dekheM ThANAga ralakaraNDa zrAvakAcAra 681,775 ...! svarodayajJAna 161 rayaNasAra 681 svAmI kArtikeyAnuprekSA 639, 645, 646, 648, labdhisAra 681 652, 655, 681, 683, 794 vAsupUjyastavana 321 siddhaprAbhUta 582 Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 kaccha 79, 643 kaThora 452 21 ? ahamadAbAda 194. 629, 655, 658, 678 ajAra 397, 419, 452, 643 - AgarA 790 ANada 310, 312, 314, 528, 532, 628, 636, 733, 740, 742, 744 JUAL kalola 336, 385 'kAThiyAvADa 386 igalaiNDa 532 -1-25 IDara 577, 613, 639,640, 641, 645, 782 ujjayinI 25 uttarasaDA ( vanakSetra) 638 A 63, 13, " tsu go i 13 7 3 kAviThA 516, 636, 650, 667, 695-7, kAzI 137 be ''"" kauzAvI 40, kSatriyakuDa 99 khabhAta (stabhatIrthaM), 249, 268, 288, 296, 3.27, 339, 349, 357, 378, 389, 41,1, 418, 428, 441, 480, 492, 496, 508, 509, 536, 644, 645, 660, 667, 687 kheDA 621, 622, 638, 655 692 kherALu 642, 643 ta gujarAta 353, 387, 642, 643 jAvA 106 jetapara (moravI) 226 TIkara 642, 643,, Darabana 431, 459, 532 DAkora 707 viybala 669 dvArikA 105, 441 ghamaMja 249, 310;'314 dharmapura 655, 656, 657, 658 ghaghukA 783 ghAganA 642, 643 zrImad rAjacandra sUcI 3 sthala nAma 99776 AD Fri pra Hiya _? 17 d H w ' d aMta TIME PE 1 - naDiyAda 453, 534, 566, 567, 576, 658, 56 660, 661, 664 F naroDA 661 nAtAla 532 niMbapurI dekheM lImaDI puDarikiNI 55 pUnA 137 peTalAda 388, 571 prAtija 643 pheNAya 623 d bajANA 194 baDaudA 397 3. 2855 2 - U P nac 22 15 bavaI 167, 168, 169, 171, 178, 179, 196, 203-5, 207-16, 217, 218, 220, 22,2, 235-9, 248-96, 297, 311, 314-20, - 322-49, 352, 354-62, 0365, 266, 36878, 380, 381, 383-87, 390-401, 403, ''.:7, 411, 4,13, 416 418, 420-3, 42531, 439, 40, 441, 443, 445-7, 44965, 467-70, 472-85, 491-502, 50511, 513-5, 613, 615-27,629, 632, 635,-636, 639645-654, 669, 672, 673, 679-82, 684, 686, 813, 832 baiMgalora 680 boTAda 356 borasadaH 650, 664 bharuca (bhRgukaccha) 41, 195, 196, 517 bhAratavarSa 287, 436,'480, 591, 678' bhAvanagara 358, 455, 464,6070 bhImanAtha ( ahamadAbAda ) 658 bhoIvADA (babaI ) 679 magagha 41, 63, 81, 99 madrAsa 683 malAtaja 249 T 2014 EA isame 37 1 pra 34 nyU Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 919 vavANiyA 136, 167, 170, 179, 181, 182, --- 183, 184, 186, 189, 190, 191, 195, 196, 222, 223, 224, 225, 227 228, 229, 231, 232, 233, 234, 239, 297, 298, 305-14, 387, 444, 447, 453, 456, 480, 485-7, 489, 490, 568, morabI 185, 194/22229 234314,569, 570, 571, 572, 577-81, 606610, 612, 622, 629, 631, 632, 636, 642, 643, 645, 658, 660-5. 381, 393, 463, 490, 576, 577, 628, 629, 630, 641, 644, 663, 665, 667, 672-6, 678, 683/693, 749, 776-8, 780-1, 783-4, 786,1788790-2, 13 Thiruv 794-9 vaso 637, 641, 648, 658, 660, 661, 782 videha 44 - uta 7 4 3-30/copy mahAvideha 55 mAlavA deza 26, 27 776 mithilA 42, muktAgiri 680 mULI 485 meru 387 27 mohamayI dekheM babaI ratalAma 283 rAjakoTa 532, 670, 671 rAjagRhI 81, 83 rAjanagara 645 rANapura (haDamatiyA ) 491 rAdhanapura 621 pariziSTa 6-sthala nAma 59 d 0 z : k ' ' w k n pr, A S - 3,73 rALaja 297, 298, 301, 301, 302, 204 1 ,511, 517, 518, 521, 524, 526, 528, 699, 707, 718. 1 2 lomaDI 356, 370, 376, 453, 492,,,523, 628 vaDavA - 410, - 523, 524, 527 720, 722 782 > pata vaDhavANakempa 194, 453, 669, 670, 683 valasADa 669 vIramagAma 376, 454, 507, 660 " han S vRdAvana 715 veNAsara 642 zrAvastI 93 sANaMda 655, 660 sAyaNa 452 sAyalA 352, 357, 387, 392, 423,427, 430, 451, 463, 468, 470, 472, 475, 478, 479, 480, 482, 486, 492, 499, 500, 511, 612 sugrIvanagara 51 ''..., suNAva 572 surata 406, 408, 411, 416, 420, 421, 429, 440, 489 supumArapura 236 / sUryapura dekheM surata saurASTra 571 hiMdustAna 795 Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 zrImada rAjacandra sUcI 4 viSayasUcI aphAma nijarA 750 apUrva avasara 572-5 yakAla dopa 290 apUrva vANI 540 aghAtinI 693 apkAyika jIva 517 acakSudarzana 774 . . . abhayadAna 26, 0 sarvamAnya dharma 60 ajIva 119, 127, 590, 603, 681, 0 ke bheda abhiniveza 496, 0 laukika 502 ayatnA 186 .. ajJAna 379, 580, 747, 758, 0 ke bheda 599, 0 arUpIke prakAra 166 . . . . . . __ aura jJAnAvaraNIya karmameM bheda 607, 0 se bhaya 717 aloka 166, 597, 601 . . . ajJAnaparipaha 324, 442 alaukika dRSTi 519, 521 ... ajJAnI 33, 711,715, 0 ko savara vadhakA hetu 710; avagAhanA 680 0 kA upadeza 719 avatAra 438 aNunnata 791 avaghAna 136-7 adatta 768 avadhijJAna 530 aghamAdhama purupake lakSaNa 741 . avirati 761, 787, 835 aghamaMdravya 515, 601 - / avirati samyaka daSTi 742 765 adhikaraNa kriyA 426-7 .. / 426-7 . . . . . aviveka 97-8 adhiSThAna 276, 277 . . aviSama, upayoga 572, 0 bhAvake binA avaghatA nahI adhyavasAya 580,717 628 adhyAtmajJAna, adhyAtmazAstra 716. azaraNa bhAvanA 21, * para manAyImunikA dRSTAta 39 anata 763, * dAna-lAbha-vIyaM-bhogapabhogalabdhi 657 - azuci, 0 doSa 290, 0 bhAvanApara sanatkumArakA anatAnuvadhI kaSAya 384-5, 426, 478, 484, 718, dRSTAta 49; - kase kahanA ? 100 751, 771-2 aSTa mahAsiddhi 473 anAnupUrvI 86 asatya 688,791 anityabhAvanA 17, 37, 0 para bhikhArI kA dRSTAta 38, asadguru 174, 234, 543, 705, 732, 746-7 asamAdhi 450, 457 anIti, * aura sunIti 437 asagatA 264, 266, 272, 274, 371,, 464-5, anukapA 229, 604, 729 476 anubhavautsAhadazA 614 asakhyAta 763 anudoraNA 783 asaMyama 710 anuyoga 769,770 asocyAkevalo 445, 537,715 anyatva bhAvanA 45 astikAya 514-5, 597 apavataMna 783 aha brahmAsmi 241 apavAda 787 ahiMsA 188-9 apAriNAmika mamatA 385 ata karaNa 554 aputrakI gati 518, 522 atarAya 693 apUrva 308 atarmukhavRtti 493, 626 Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 921 812,782 pariziSTa 6-viSayasUcI nantarvRtti 793,, - ' ' in ; viSaya sarvAMgase grahaNa kyo nahI karatA? 488 mAkAza dravya (AkAzAstikAya) 166, 515:6, 602, jAnaneseM samasta lokAloka ' jAnanA 489; ___726, 77.3 . " . - dekhanekA yatra 517; zuddha nayase "siddha Agama 175, 775, samajha meM Aye, binA anarthakAraka / samAna' 565, ' 581; kI kImata caturthAMza pAI 225 . . . . . . . . . . 674, 0apUrva padArtha 689; 0kA anubhava kise ? AjIvikA, kI ciMtA na kareM, 321,463, 524, 699, eka yA aneka ? 713, ' 0aura sadguru meM sAgopAga nyAyasampanna 405,40vyavahAra eka 731; degkI pratItike liye sakalanAkA nyAyasampanna 645, 648 . - - - - __ dRSTAMta 790, 0ke bAremeM cha' darzanokA mata 818 AjJA 263, 460, 386, 708 ... ... . AtmAkA astitva 546-8, 774, 798 . . . ATha rucaka pradeza nibaMdhana 229 AtmAkA kartRtva 552-5, 1600 AtmagutikA kAraNa 386,. / AtmAkA nityatva 548-52,782 AtmaguNa kA ghAtaka 539, kaba pragaTa ho ? 702 AtmAkA bhoktRtva 555-8, 600 / " AtmacAritra 504 ... .. . .. . AtmArtha 529, 535, 738 AtmajJAna 338,400, 457-8, 499,540,,728, AtmArthI 538, ke lakSaNa 536, 545-6, kA anuprekSaNa kise hotA hai ? 535-6, hone taka upadezaka 662 kA kartavya 499, 0kI nyUnatA 451, prApti kA * . sAdhana 11,8, se AzA kI samAdhi 383 , AptapuruSa 348, 613, 697, 775, ke lakSaNa - 788-9, ke vacana 175 (dekhe satpurupa, jJAnI puruSa) Atmadarzana 208 .. . AyuSya 38, 91, 97, karmaprakRti 777-8, - 783, AtmadhyAna 317, 334, 363 .. 796 AtmaprApti 491, 0kA uttama pAtra. 172 kA Arambha-parigraha 359, 455, 458, 480, 498, kA ___ upAya 596 - moha miTanese 'mumukSutA nirmala 325, 0se matizrutaAtmabhAvanA 511,815 : . . "avadhi Adi AvaraNa 415, 0kA tyAga kartavya Atmayoga 251, 458 , , , 571-2; degse vRtti haTAkara satzAstra paricaya AtmavAdaprAptakA artha 378. : ... 617-8 AtmavicAra 383, 460 -- .. . ArtadhyAna 181, 311, 451,799 ' AtmazAti 670 17 jI ; ArdrA nakSatra 477 Atmasiddhi 534-68, 571, 627, 636,660, Arya AcAra-vicAra 532-3 0kA upAya,127: / .. , - Aryadharma 434 / / Atmahita 572, 573, 644, 665,. 677, 0kA AzakA 718, 738, mohanIya 718 / / balavAna prativadha 627 . . ' AzAtanA 698 AtmA 217, 732, 451, 527; hI mina aura Azramadharbha 210, 513, 533 zatru 41, kI mahattA kisameM hai ? 71, me Azraya 499, 0kA bala 637 mokSamArga 184. ko jAnA to saba jAnA191, AzrayabhaktimArga 405,460-1, 523 0kA svarUpa 216-7; 0caMdanavRkSa 393; 0ko Asanajaya 164, 675 pitA-putra nahI 418, 745, 0kyA hai ? vaha kucha AtyA 229, 729, vicArasahita 770 / karatA hai ? aura use karma dukha dete haiN|? 432, Asrava 780, 787, 708, bhAvanA 55; dravya aura ke bhavAta kI caubhagI 445, ke atApArake bhAva 594 anusAra baMdha-mokSa kI vyavasthA 457, 0dekhanA inAkyulezana 682 AtmA kA guNa yA suraja kA guNa ? 487; pAcI iMdriyajaya 110, 131, 685, phaise ? 700, 712 Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 . zrImad rAjacandra, jJAnIpurupa 359, 445, 455, 498-9, 655,72, tIna mumukSutA 291 : 743, 780, 814, 0kA yoga honeke bAda sasAra-: tRSNA 94, 95, 461; 0kaise - nirbala ho? 524.50 kA sevana karanevAlA tIrthaMkarake mArgase bAhara 362, 735, 746, 0para dRSTAta 93-5 . - 0kI pahacAna na honeme jIvake tIna, mahAna doSaH terahaveM guNasthAnavartIkA svarUpa, 342 , ....." 364, 0kI pravRtti kaisI ?:378, .-9ko, siddhi- tejas zarIra 769, 792, , ...... ,yoga 380, ke vacana darzanakA prabhAva ,383, tyAga 459, 497, 771, 0kA krama 519, 522, - 1.713, aura ajJAnImeM bheda 390-474, 0ke vairAgya kI saphalatA 535- , , .. prati abhinna buddhi, 391, kI pravRtti prArakhyAnu- trasa 593 .. - sAra 399, kI / AjJAkI mahattA-419, 681, tripadI 123-5, 632, 773, 778 ... .", kI pahacAnakA phala 426, 0ke satsagakA phala dayA 709, sarvamAnya dharma 60, ke ATha bheda 66,. / ,447-8, 0ke dRDhAzrayakA phala,454, 0ke AzrayameM hI dharmakA svarUpa-zreNikake sAmatokA dRSTAta 81 , virodha - karanevAle , dopa aura unakA nirAkaraNa darzana 797; 0aura jJAna eka sAtha 728 Astika, . --461, 0kI, bhogapravRtti pUrva pazcAt pazcAttApa- 528-9 . ___vAlI 468, 1 upadezameM sakSepase pravRtti- kyo kare ? darzanapariSaha 324, 442 . . - 502, 0aura. ajJAnIko vANImeM , bheda 503, 0kI darzanamoha, 6526,686: ke nAzakA upAya, 56 ,, dazA .565-6, 693, kA mArga. sulabha ,681, 0ghaTaneke hetu 641, 0ghaTanese dravyAnuyogakA 0aura zuSka jJAnImeM bheda 697, ke tIna prakAra pariNamana,643 , " (" . ..697, 0kI pravRtti bAhya : 702, kI pratyeka darzanAvaraNIya 693 . . AjJA kalyANakArI 718, 0ke prata mokSadAyaka dAsAnadAsa bhAva 44 . . # ,711, avirata rahakara vrata nahIM dete 719, 0kI digabara vRtti 623, 779, 792, 798 / / , vartamAname pratIti nahI, 734, , , ,jJAyakatA 375 .. .... dukhanivRttikA 'upAya 7202, 338, 400,0457, jyotiSa, kalpita kyo / 278 .. .. 458, 587, 626, 835 DhUMDhiyA 717,719,723, ,743, ," duniyA, 0 ko ati sthiti kyA ? '437, kA pralaya tattva, samajhane para dRSTAta 78 .. tattvamasi.240 -11 . , . . dupaccakkhAna 226, 702 , . . tattvAvabodha 120-39. 0 -- duSamakAla 352, 372,.382,, 499, 630, 668, tapa 27, 57, kisa lakSyase ? 707, ke cha, prakAra ke kAraNa 366 730, -- 371 dRSTAta, candrasiMhakA(janasiddhAta viSayaka) ..24; taranekA kAmI 731-2, 744 748 , bhikhArIkA (anitya bhAvanA) 38, 90, tithikA Agraha AtmahitArtha 714,,716,,719,730 , 0anAthImunikA (azaraNa :; bhAvanA) :39, ,6332 tIrthayAtrA 665 - 10 namirAjarSikA-(ekatva bhAvanA) 42, bharatezvaratIrthakara 321, 371, 373, 37,6, aura kevalImeM kA.(anyatva bhAvanA) 46, sanatkumAra kA(azuci, bheda 132, 0kA - upadezaH 133, kora devatA kaise bhAvanA) 49, 112, mRgAputrakA (nivRttivodh)| jAne ? 308, 0ke bhikSArtha jAte hue| suvarNavRSTi 51, 0kuDarikakA (Asrava bhAvanA), 55,9puDarika 360, 0kA atizaya 794, 0ko darzana aura jJAna ___tathA vavasvAmIkA (savara bhAvanA), 56, dRDha eka sAtha 798, gotra 786 48., ivifa prahArIkA. (nirjarA bhAvanA) 157, bAhubalakA tAtra jJAnadazA:460 1 .? - 3 (mAna chor3ane para) 71, kAmadeva, zrAvakakA (dharma - in dIkSA 357, 358, 371, 670 N : Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-viSayasUcI 925 dRDhatA para) 75; degvasurAjA kA (satya bolane para) 0ko durlabhatA-zikSita eva azikSitake liye 174, 76, subhUma cakravartIkA (parigraha maryAdA) 78, anta zodhanase prApya 180, nigraMnya praNIta dharma 0kacchI vaizyokA (tattva samajhanA) 78, 0zreNika- anupameya 183, 0ke do prakAra-deza aura sarva 207, ke sAmatokA (jIva dayA) 81, 0caDAlacorakA ke upadezakA pAtra kauna ? 212, hI jisakA (vinayase tattvasiddhi) 83, 0sudarzana seThakA (brahma asthi hai 226, 0kahA~ se zravaNa karanA yogya ? carya) 83, gajasukumArakA (kSamA) 91, gautama 357, 0kA marma 562, 0kA svarUpa vairAgya 101, gaNadharakA (rAga) 92, kapilamunikA (tRSNA) kA droha 673, 0prAptikI prathama bhUmikA 791 93, 0ghanADhyakA (sukha sambandhI vicAra) 104, dharmakathA 696 bhIlakA (mokSasukha) 114, SaDdarzanapara 690, dharmakathAnuyoga 167 769 0cAra golokA (jIvake bheda) 693, lakaDahAro- dharmadravya (dharmAstikAya) 515-6, 601, 773, 825, kA (jIvake cAra prakAra) 702, mahAvIra svAmI 833 aura sagama devatA 703, gautamasvAmI aura Ananda dharmadroha 673 zrAvaka 704, jauharIke laDakekA (sadguru- dharmadhyAna 115-7, 190, 311, 717 asadgurukI parIkSA) 705, mIrAbAI aura jIvA ghamaM sanyAsa 736 gosAI 715, nAbhA bhagata 715, sanyAsIkA dhyAna 160, 212, 0karane yogya 164, 0kase karanA? (pacamakAlake guruopara) 716, muni aura 'siMha 186, satsaga ke binA taragarUpa 225, 0kA 717, sacce bhaktakA (bhakta tela) 730; 0bohare svarUpa 362-3 kA (bIjaka mere pAsa hai) 744 naya 269, 738, 763 deha, mUrchApAtra nahI 369, 0kSaNabhagara 468, tyAga- naraka kA svarUpa 24, 53 ke prasagameM kheda kartavya nahI 509, 0me eka vize- navakAramatra 85 patA 615, 0kA dharma vedanA jAnakara samyak prakAra- navatattva 122-8, 569 se sahana karanA 385, vedanAkI mUrti 662; nikAcita karma 403 / kI asAtA adhika kalyANakArI 656, 0kA nityaniyama 100, 687 svarUpa 741,745 nimittavAso jIva 485, ko kyA kartavya ? 490 dravya 592, 597, 778, 824: 0aura gaNa 592. nirAvaraNa jJAna 503 599, 0aura paryAya 597: ke tIna adhikAra nirupakrama 778, 783 592, ke prakAra 529; ke sAta bhaga 597, nirganya 782, guru 704, ke dharmame zraddhA 183 0kA lakSaNa 597, ke dharma 763 nirjarA 711, 750, 758, 0bhAvanA 57, 0dravya aura dravyaadhyAtmI 717 bhAva 594, 0ke bheda tathA krama 595, 0kA mArga dravya prakAza 592 665, kase hotI hai ? 86, 800 dravyAnuyoga 167, 643, 769 nirvasa pariNAma 478, 484, 695 dvAdaza tapa 57 nirveda 229,729 dvAdazAnuprekSA 17, 36, 74 nivRtti, bodha 50, 666-7, 0kA phala 415, kA dvAdazAga 589, 652, 778, 0 ke nAma 175 ___sarvotkRSTa upAya 440 dvAdazAgI kA akhaNDa sUtra 400 nizcaya dharma 66 dharma 269, 457, 775, 0kA astitva 4, 0viSayaka nizca nizcaya dhyAna 641 padya 3,10; ke bheda 66/dekheM madamI ke mata- nizcaya samyaktva 755 bhada 102-4, ke matabheda ke makhya kAraNa 173; nIti 405, 0niyama 236; vacana 138-161 Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 ramatA 374 rAga 92, 0 mokSameM vighnarUpa 233 rAtribhojana, tyAgavata 80, 0ke dopa 711 rucaka pradeza 229 lakSmI 19, 70, 0 aghatA detI hai 169, 0kA upArjana vyavahArazuddhipUrvaka 181 labdhi 657-8 709, 714 lezyA 580 zrImada rAjacandra loka, 0svarUpa bhAvanA 58, 0 puruSAkAra 213, 0kA svarUpa 515-6, 597, 0kA svarUpa AlaMkArika bhASA meM 654 lokalAja-kahA~ choDanA aura kahA~ rakhanA ? 714 lokopakAra 657, 684 loca kyo ? 742 laukika abhiniveza 502 laukika dRSTi 519, 521, 0 aura jJAnIkI dRSTime antara 624 vacanAmRta 156-61 vacanAvalI 265-6 varNAzramadharmaM 533 vacanAbuddhi 430 vANIkA sayama 395 vAsita bodha 676 vikalpa 580 vikSepa 379, 629 vicAra, 0dazA 441, mArga 311, 0yoga 504 vijJAna 580 vidyA 397, 757 vinaya, 0 se tattvasiddhi 83, 0mArga 543 viparyAsabuddhi 414 vibhAva 772, 0dazA 659, 0yoga 819 virati 761-2, 0jJAnakA phala 579 viveka 80, 97, 0jJAna 459 vItarAga, * deva kyo pUjya ? 683-4; 0gharmaM pUrNa satya 413, 654, 0ke vacana pUrNa pratIti yogya 470, 824, 0 darzana (dekheM jainadarzana), 0sayama 718 vIrya, bheda-prabheda 233, 0do prakArase pravartana 796-7 vRtti, sakSepa 418, 523; 0kA kSaya 700; 0kaise ThagatI haiM ? 701, 0ko roke~ 735 vRddhAvasthAkA svarUpa 18, 235-6 veda 435 vedakatA 375 vedaka samyaktva 527, 733, 777 vedanA 790-1, 0ko dehakA gharma mAnakara samyak prakArase sahana karanA 385, 0 vedate viSamabhAva honA ajJAnakA lakSaNa 417, 0para auSaghakI upakAritA 609-11, 0 meM AtmArthIkA anuprekSaNa 662, 0parama nirjarArUpa 665 vedanIya karma 788, 790, 792, 795 vedAta ora jainadharmakI tulanA 134, 421, 469, 470, 518, 758 vairAgya 224, 284, 414, 459, 497, 523, 776, 535; 0kA bodha kyo diyA ? 98, 0dharmakA svarUpa 101, 0 mohagarbhita 707 vrata 685, 722; 0 nirdambhatAse 698, 0karanA yA nahI ? 730, 0ke prakAra 738 vyavahAra, 0kAla 515- 6, 0dharma 66, 0 satya 687 - 9, * samyaktva 721, 0sayama 497, 0zuddhi 181 vyAkhyAna, kisa lakSya se ? 264, 499, 500, 532, 690 zama 229, 729 zAstra 185, 229, 674, 0 yogyatA vagara zastra 367, 0kI racanA kyo ? 712 zAstrIya abhiniveza 496 zAti 398 zithila karma 40 3 zukladhyAna 190, 643 zuSka, 0adhyAtmI 367, 717, 0kriyA 367, 0jJAnI 535, 537, 0jJAna 659 zailezIkaraNa 776 zaucAzaucasvarUpa 100, 290 zrAvaka 742, 795 zrImad - nityasmRti 15; sukha sambandhI vicAra 108, dUsarA mahAvIra 167, 0paramezvara graha 167, * lakSmI para prIti na honepara bhI 169, 0bAyI Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-viSayasUcI 929 A~khame camakAga 170, dinacaryA 170; omaiM ke prati upazAta vRtti 647, sahaja dazA 805, kisI gacchame nahI, AtmAme hU~ 172; pratimAsiddhi svAtmavRttAta kAvya-dhanya re divasa A aho 816175, 0 praNAma karane lAyaka hI hU~ 179, 0vyava- 7, 0vaizyaveza aura nignanya bhAvase sthiti 818, hArazuddhi 181, 0samIpa hI hU~ 186, 0stro 0maunadazA logoke liye kapAyakA nimitta 819 sambandhI vicAra 197-8, dukhI manuSyokA zrImAn puruSottama 240, 241 siratAja 199; gRhAzrama sambandhI vicAra 200- zrutajJAna 757, 0TheTha taka avalambana bhUta 461, 578, 1, 218, 0samuccayavayacaryA 205, jUThAbhAIke 580, 621-2 maraNakI pUrvasUcanA 220, jainadharmake Agrahase mokSa zvAsajaya 190, 193 nahI 221, paribhramaNa na karaneke pratyAkhyAna zvetAmvara vRtti 413, 623, 779, 792, 798 225, 0eka paramArthakA hI manana 227, 0'kevala- paTcakra 773 jJAna have pAmazu' 234; 0revAzakarase kaise vyavahAra paDdarzana 528, 818, 0para dRSTAta 690 karanA ? 237-8; 0he sahajAtmasvarUpI / 245, sakAmanirjarA 750 kevalajJAna takakA parizrama vyartha nahI 248, sajjanatA 30 AtmAne jJAna pA liyA yaha ni sazaya 251, sajIvanamUrti, degse mArgaprApti 271 dRr3ha vizvAsase mAniye ki 254, 0amRtake sat 249, 269, 270, 273, 275, 305, 345, nAriyalakA pUrA vRkSa 258, mumukSuokI caraNa- kI prAptiko jijJAsA 284 sevAkI hI icchA 260, koI mAdhava le 266; satpuruSa 172, 305, 402, 405, 689, 698, 0kA 0yama se bhI adhika saga du khadAyaka 274, 0 athAha samAgama amUlya lAbha 170, 0ke antarAtmAmeM marma vedanA, sAtA pUchane vAlA nahI 287; hama deha- 185, 0ke caraNakamalame sarvabhAvaarpaNatAse mokSa ghArI haiM yA nahIM yaha bhI muzkila se jAna pAte haiM 196; 0ko purANapurupase adhika mahattA 272, 0ko 292; sarva harimaya 294-6; 0deha hote hue bhI zaraNa auSadharUpa 273, mUrtimAna mokSa 289, pUrNa vItarAga aisA nizcala anubhava 326, hamane meM paramezvarabuddhi 291, 0ke prati vyAvahArika karma bA~dhe isaliye hamArA doSa 328, 0AtmabhAva kalpanA kaise dUra ho ? 325, 0ke sampradAyako se janma na lene kI pratijJA 342, 0azarIrI bhAva sanAtana karuNAvasthA 370, 0kI pahacAnakA phala se hamArI Atmasthiti, bhAvanayase siddhatva 361, 426, 0kI vANI viSayakapAyake anumodanase Atmika badhanase hama sasArameM nahI 362, hamame rahita 620; 0kA yoga zItalavRkSakI chAyA mArgAnusAritA, ajJAnayogitA nahI 381, 0sarvake samAna 624, 0ke vacanAmRta, mudrA aura satsamAgama prati samadRSTi 390, prabhAvanA hetumeM pravRtti kyo 645, 0kA yayArtha svarUpa 697-8, 0kI pahacAna nahIM ? 425, sarva saga vaDA Asrava hai yaha anu- kaise ho? 732, 0kase hai ? 740 (dekheM jJAnI bhava siddha 447, 0lagna prasaga; bAhya ADavara puruSa, sadguru) nahI 452, 0logoko madeha ho aise vAhya vyavahAra- satya 138, 314, 330, 791, sRSTikA AdhAra ke udayame upadeza denA mAgaMke virodha jaisA 464, 76; ke bheda 687-8, volanA sahaja 737 dUsare zrI rAma athavA zrI mahAvIra 505-6, satzAsya (salyuta) 622, 629, 632, 640 choTI umara me mArga kA uddhAra karane ko nabhi- satsaga 77, 264, 289, 382, 389, 400, 429. lApA aura apanI yogyatA 525-6, bhISmavatakA 476, 421, 624, bhAvame kyA rinA ? vAravAra smaraNa 619; merI cittavRttiyAM itanI 297, kalyANa kA balavAna kAraNa 338, 0kAma zAta ho jAye 638, tapta hRdayase aura sAta jalAnekA balavAna upAya 420, ra nipAla AtmAne sahana karaneme harSa 639, mAgha pratApa- 431, 476, 0lpI ratyakSA 664, se samatA Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 ... m`hm. 97 $017 pych Guo Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-viSayasUcI 931 supaccakkhAna 702 sUkSma ekeMdriya jIva, agnise nahIM jalate 420 sopakrama 783 skagha 166, 600 strI, prazasanIya 8, 0sambandhI vicAra 197-8, 200; 0se anurodha 237 sthavirakalpa 795 sthAvara 593 sthitaprajJadazA 441 sthitidazA 614 svaupayoga 696 svacchada 263, 311, 542, 708 svabhAvasthiti 733 svabhAvajAgRtadazA 613 svadharma 513 svayabuddha 539 svarUpasthiti 540-1 svAdhyAyakAla 474 hari 247, 0ke prati virahAgnikA phala 287, 0icchA sukhadAyaka 287, 290, 295, 311; 0sarva hari 294 tI akAra :, kamAMka -1.3.9.78..) parapura Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 zrImada rAjacandra 682, saccA melA 683, 0kA phala 698-9, sarvasagaparityAga 202, 326, 495-6, 502, se doSa dUra hote haiM 739, 0kA yoga durlabha sakalpa 580 174, 632, 648 sajJA 580, 772 sadguru 199, 202, 235, 249, 295, 300, sanyAsI 690 302, 462, 493, 499, 671, 691, 705, sayatidharma 52, 186-9; 0meM patra-samAcArAdikA niSedha 726, 731, 775, 785, ni svArthI guru 28, 408, ati sakucita mArga kyo ? 606, 714, tattva 66, vyA mahAvIra svAmI vizeSa upakArI? meM ekavAra AhAra grahaNa 638 430, 0se hI mArga prApti 537-9, 0ke lakSaNa sayama 606, 643, 755, 814, 0ke prakAra 497, 540, 633-4, 0kA apAra upakAra 563; ke 808-9 satsaMgameM jhUTha bolakara na jAnA 695; 0aura salekhanA 792 AtmA eka 731 savara 709, bhAvanA 56, dravya aura bhAva 594 saddharma tattva 65 savega 229, 729 sadvyavahAra 565 sasAra, 0kA svarUpa 72, kI cAra upamAe~ 73-4, samatA 374, samabhAva 183, kaise Aye ? 700 paribhramaNake kAraNa 178, 771, 0meM rahanA kaba samadarzitA 634-5 yogya ? 313, 0ke pratikUla prasaga hitakArI samaya 474,504 378, 400, 0ke mukhya do kAraNa 456 samAdhi 450, 457, 733, sukha 459, 0kA sthAna sasAra anaprekSA 22, 0para duSTAta 50 670 sasArI jIva, aura siddha meM paramAtmasvarUpakA bheda 417, samiti 606, 791 ___ meM paramAtmasvarUpa apragaTa 467 samyaktva (samakita) 531, 542, 569, 594, 636, saskRta abhyAsa 647, 666 698, 733-4, 753, 755, 767; kada hotA sAtavAM guNasyAnaka 766 hai ? 179, 0kA mAhAtmya 208, .sarvaguNAza sAdhu 746, 798 209, ke pAMca lakSaNa 228, 756, kA mukhya sAmAnya nityaniyama 100 lakSaNa vItarAgatA 322; 0ke bheda 527, 562; sAmAyika 87-9, 731, 754 ke bAda pandraha bhava 561, 607-8; ke tIna sAkhya 528 prakAra AtmasiddhimeM 580; pratItirUpa 609, sAsvAdana samyaktva 527, 704-5, 733 / / cAra doSayukta jIvako nahI hotA 690, kaise siddha bhagavAna 581; degkA sukha 735; 0ke bheda 780, pragaTa ho? 721, 746-7, kaise jJAta ho? AtmA lokAloka prakAzaka 826 725, 0aura vrata 738-9, 0anyoktise apanA siddhAnta 764-5, 0kI racanA asat nahI 696, 0jJAna dUpaNa batAtA hai 756, kevalajJAnase kahatA hai 757 / 406, 0bodha 414 / samyaktva mohanIya 722 siddhiyoga 320,380.473 samyagjJAna 531, 569, 594 siddhilabdhi 794, 800 samyagcAritra 531, 569, 594. sukha, saccA kisameM hai ? 34, sambandhI vicAra 104 - samyagdRSTi 690,737, 0kI dazA 384-5, 733, atarameM 215, kA samaya kaunasA ? 236, 0kA 793; abhakSya AhAra karatA hai ? ,620, ke mArga 631 guNa 729 sukhabhAsa 375 saralatA, dhamake vIjarUpa 8 sudeva, bhakti 27; tattva 65 sarAgasayama 718 sudhArasa 391-2, 394 Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 6-viSayasUcI 931 supaccakkhAna 702 svacchada 263, 311, 542, 708 sUkSma ekeMdriya jIva, agnise nahI jalate 420 svabhAvasthiti 733 sopakrama 783 svabhAvajAgRtadazA 613 skagha 166, 600 svadharma 513 strI, prazasanIya 8, sambandhI vicAra 197-8, 200, svayabuddha 539 __0se anurodha 237 svarUpasthiti 540-1 sthavirakalpa 795 svAdhyAyakAla 474 sthAvara 593 hari 247, 0ke prati virahAgnikA phala 287, 0icchA sthitaprajJadazA 441 sukhadAyaka 287, 290, 295, 311, 0sarva hari sthitidazA 614 294 svaupayoga 696 kRta bhAratI makA prAkRta mA kramAMka 13.918... e Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9%k k`ng Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- _