Book Title: Sammati Tark Prakaran Part 01
Author(s): Siddhasen Divakarsuri, Abhaydevsuri
Publisher: Motisha Lalbaug Jain Trust
Catalog link: https://jainqq.org/explore/004337/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / uhI aha~ nmH|| saM 250 tatvabodhavidhAyinIvyAkhyA-hindIvivecanavibhUSita sammati tarkaprakaraNa khaNDa :-1. salyAna kA. anekAntavAdisaSTayo guravaHDRA 56 Cg. Tre: SHI ekAntavAdi-saptAMdhaparuSAH gajakaika bhAgeSu sUrpAdibuddhIna, yathA'ndhAna sudhksapta sujJAna pracakra, jayAnAM mitho rodhinAm sAmyadazI,sadarhaH sjiiyaadnekaantvaadH|| prakAzakaHzeTha motIzA lAlabAga,jainacerITIjha TrasTa. pAMjarApola kampAunDa,bhulezvaraH muMbai-4. Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9 ahaMka ___ zrI zaMkhezvarapArzvanAthAya namaH / tattvaSodhavidhAyinIvyAkhyA-hindIvivecanavibhUSita jasammati-tarkaprakaraNa' [prathama khaNDa] Wan Wan OOOOOIMOOOT mUla granthakAra :jainatarkapitAmaha AcAryazrI siddhasenadivAkarasUrijI mahArAja vyAkhyAkAraHtarkapazcAnana-vAdimukhya AcAryazrI abhayadevasUrijI mahArAja Wan ___ mArgadarzaka-prerakaH- nyAyavizArada-AcAryazrI bhuvanabhAnusUrIzvarajI mahArAja prakAzaka :zeTha motIzA lAlabAga jaina TrasTa pAMjarApola kampAunDa-bhulezvara bambaI-400004 AM )- Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sA vidyA yA vimuktaye vIra saM0.2510 vikrama saM02040 prathamAvRtti-1000 mUlya RSPEE80-00 | sakala adhikAra zramaNa pradhAna jaina saMgha ko svAyatta / prAptisthAna :1. motIzA lAlabAga jaina TrasTa bhulezvara-bambaI-4 2. sara sarasvatI pustaka bhaNDAra hAthIkhAnA, ratanapola ahamadAbAda-1 3. pAzrva prakAzana nizA pola, ahamadAbAda-1 mudraka :gautama ArTa prinTarsa neharU geTa ke bAhara, byAvara (rAja.) Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Exxxxxxxxxxxxxxx * prakAzaka kI ora se samrATa vikramAditya ke prati bodhaka prakharavAdI zrImat siddhasenadivAkarasUrIzvarajI mahArAja viracita 'sanmatitarka-prakaraNa' kI tarkapaMcAnana zrImad abhayadevasUrIzvarajI mahArAja viracita 'tattvabodhavidhAyinI' nAmaka vizada saMskRta vyAkhyA kA sArabhUta hindIvivecana ( prathama khaNDa ) pragaTa karate hae Aja hamAre Ananda kI koI sImA nahIM hai| sanmatitakaprakaraNa aura usakI saMskRta vyAkhyA dArzanika carcAoM kA mahAsAgara hai| tattvapipAsuoM ke liye sudhAkuMDa hai| anekAntavAda ke rahasya ko hastagata karane ke liye tejasvI prakAzadIpa hai / ekAntavAda kI heyatA ko samajhane samajhAne ke liye uttama sAdhana grantha hai / vyAkhyAgrantha kI racanA ko prAyaH sahasra varSa bIta cuke haiN| itane kAla kI avadhi meM zrImad vAdivetAla zrI zAntisUrijI mahArAja, vAdIdevasUrijI mahArAja, mahopAdhyAya zrI yazovijayajI mahArAja evaM pUjya AtmArAmajI mahArAja Adi aneka mahanIya mahApuruSoM ne isa vyAkhyA grantha kA paryApta lAbha uThAyA hai| kintu Aja aisA yuga A gayA hai ki mudrita hone ke bAda bhI isa grantharatna kA paThana-pAThana vyucchinnaprAya ho gayA hai / isake do kAraNa haiM-eka ora bahuta hI adhikRta logoM kI ruci jitanI anyAnya zAstroM ke paThana-pAThana meM dikhatI hai utanI aise mahAn grantha ke adhyayana-adhyApana meM nahIM dikhAI rahI hai / dUsarI ora vyAkhyA grantha aisA tarka jaTila hai ki vartamAna meM yA to kadAcit koI usako paDhanA cAhe to bhI na svayaM paDha sakatA hai, na usako paDhAne vAlA bhI sulabha hai| ___darzanaprabhAvaka aise mahanIya granthoM ke adhyayana kI paramparA vilupta na ho jAya yaha socanA 'zrI jaina zAsana ke adhikRta AcArya mahArAja Adi ke lie Avazyaka hai| parama saubhAgya kI bAta hai ki karmazAstraniSNAta siddhAntamahodadhi sva. AcArya bhagavaMta zrImad vijayapremasUrIzvarajI mahArAja tarkazAstroM ke bho paThana-pAThana meM svayaM ruci va prayatnazIla hone se Apa ke dvArA taiyAra kiye gae ziSyaratna meM se eka nyAyavizArada aura anekoM ko grantha kI vAcanA dene meM kuzala siddhAnta priya AcAryadeva zrImadvijaya bhavanabhAnusUrIzvarajI mahArAja ke dila meM isa grantharatna ke adhyayana ko punarjIvita karane ko tamannA huyA aura vyAkhyA grantha kA adhikRta mumukSavarga saralatA se adhyayana kara sake isaliye vyAkhyAgrantha ke Upara sarala vivaraNa nirmANa karane kA zubha nirNaya kara liyaa| kinta bahavidha zAsanakArya meM niraMtara nimagna pUjyazrI ko bar3I cAha hone para bhI samaya kA avakAza nahIM milatA thA to Akhira unhoMne isa kArya ko sampanna karane ke liye apane praziSya ratna siddhAnta divAkara AcAryazrI vijaya jayaghoSasUrijI mahArAja ke antevAso munizrI jayasundaravijayajI mahArAja ko antara ke ArzIvAdapUrvaka sarala vivaraNa ke nirmANArtha preraNA kii| dUsarI aura hamAre zrI saMgha ke (zeTha motIzA lAlabAga jaina TrasTa-bambaI ke TrasTIoM ko ) aise baDe grantharatna ke mudraNa prakAzana ke Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ liye preraNA do / zrutoddhAra ke aise mahAna kArya ke apUrva lAbha ko dekhakara hamAre TrasTa ne ukta bahumUlya preraNA kA harSa se svAgata kiyA aura TrasTa ke jJAnanidhi meM se hindI vivaraNasahita mUla aura TIkAgrantha ke mudraNa prakAzana ke liye eka yojanA banAyI gyii| usakA yaha zubha natIjA hai ki Aja hindI vivecana se alaMkRta mUlasahita vyAkhyAgrantha ke saMpUrNa prathama khaNDa kA mudraNa-prakAzana karane ke liye hama saubhAgyavaMta bane haiN| dArzanika carcA ke kSetra meM sanmatitarkavyAkhyA grantha kA anUThA sthAna hai / jaina darzana meM isa . grantharatna kI darzana prabhAvaka zAstroM meM ginatI kI gayI hai| itanA hI nahIM kintu samyagdarzana kI vizeSa nirmalatA sampAdanArtha sAdhanarUpa meM isa zAstra ke adhyayana ko ati Avazyaka mAnA gayA hai| anekAntavAdI jainadarzana kI bhinna bhinna carcAspada viSayoM meM kyA mAnyatA hai yaha spaSTa jAnane ke liye vyAkhyAgrantha kA adhyayana atyanta Avazyaka hai| adhikRta mumukSu adhyetAoM ko samyagjJAna kI prApti ke liye aise granthoM ko sulabha banAnA isa kAla meM atyaMta Avazyaka hai| aisI AzyakatA kI pUtti isa grantharatna ke prakAzana dvArA karane kA hameM jo puNya avasara milA hai vaha nissaMdeha hamAre liye asIma Ananda kA viSaya hai| siddhAntamahodadhi karmasAhityaniSNAta suvizAlagacchAdhipati niraMtarasvAdhyAyamagna sva. AcAryadeva zrImadvijaya premasUrIzvarajI mahArAja sAheba ke paTTAlaMkAra nyAyavizArada ugratapasvI AcAryadeva zrImad vijaya bhuvanabhAnusUrIzvarajI mahArAja ke hama atyanta RNI haiM jinhoMne bahumUlya preraNA dekara isa grantharatna ke prakAzana ke liye hameM protsAhita kiyaa| taduparAMta, isa grantharatna ke prakAzana meM pU. paMnyAsa zrI rAjendravijayajI gaNivarya kI bhI hameM paryApta preraNA evaM sahAyatA prApta huyI hai / tathA, pU. munizrI jayasundaravijayajI mahArAjane pUjyapAda AcAryabhagavaMga ke AdezAnusAra prathama khaMDa ke hindI vivecana kA nirmANa kiyA, tathA hindI vivecana sahita mUla-vyAkhyAgrantha (prathama khaNDa) ke sampAdana kA bhI kArya zrutabhakti ke zubhabhAva se kiyA hai| hamAre para ina saba mahAtmAoM ke agaNita upakAra haiM jina ko hama kabhI bisara nahIM skeNge| gautama ArTa prinTarsa, byAvara (rAjasthAna) ke vyavasthApaka zrI phatahacandajI jaina ko dhanyavAda denA hamArA kartavya hai| dilacazpI ke sAtha dhArmika grantha ke mudraNa meM unhoMne bhAvapUrvaka utsAha dikhAyA hai yaha anumodanIya hai| sAkSAt yA paramparayA jina sajjanoM kI ora se isa grantharatna ke mudraNa evaM prakAzanAdi meM hameM preraNA-AzIrvAda evaM sahAyatA prApta huyI hai una sabhI ke prati hama kRtajJatAbhAva dhAraNa karate haiM / dvitIyAdi khaMDo ke prakAzana kI hamArI bhAvanA abhaMga hai / AzA hai kucha hI varSoM meM hama unake liye bho saphala hoNge| adhikRta mumukSuvarga aise uttamagrantharatna ke svAdhyAya jaina zAsana kI prabhAvanA karake Atmazreya. ko prApta kareM yahI eka shubhecchaa| -zeTha motIzA lAlabAga TrasTa ke TrasTIgaNa evaM lAlabAga upAzraya ArAdhaka jaina saMgha Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkakathana -50 pU0 AcAryadeva zrImad vijaya bhuvanabhAnusUrIzvarajI mahArAja duSkAla meM ghevara mIle vaisA yaha 'sammati-tarka' TIkA-hiMdI vivecana grantha Aja tatvabubhukSu janatA ke karakamala meM upasthita ho rahA hai| Aja kI pAzcAtya rItarasama ke prabhAva meM prAcIna saMskRta-prAkRta zAstroM ke adhyayana meM va citana-manana meM duHkhada audAsInya dikha rahA hai| kaI bhAgyavAnoM ko tattva kI jijJAsA hone para bhI saMskRta, prAkRta evaM nyAyAdi darzana ke zAstroM kA jJAna na hone se bhUkhe tar3apate haiM, aiso vartamAna paristhiti meM yaha tattvapUrNa zAstra pracalita bhASA meM eka pakavAnna-thAla kI bhAMtI upasthita ho rahA hai / daraasala rAjA vikramAditya ko pratibodha karane vAle mahAvidvAna jainAcArya zrI siddhasenadivAkara mahArAjane jainadharma ke pramukha siddhAnta syAdvAda-anekAMtavAda kA Azraya kara ekAMtavAdI darzanoM kI samIkSA va jainadarzana kI sarvoparitA kI pratiSThA karane vAle zrI saMmatitarka ( sanmati tarka) prakaraNa zAstra kI racanA kii| isa para tarkapaMcAnana vAdI zrI abhayadevasUrijI mahArAjane vistRta-vyAkhyA likhI jisameM bauddha nyAya-vaizeSika-sAMkhyamImAMsakAdi darzanoM kI mAnyatAoM kA pUrvapakSarUpa meM pratipAdana evaM unakA nirAkaraNa rUpa meM uttara pakSa kA pratipAdana aisI tarka para tarka, tarka para tarka kI zailI se kiyA hai ki agara koI tArkika bananA cAhe to isa vyAkhyA ke gahare adhyayana se bana sakatA hai| itanA hI nahIM, kintu anyAnya darzanoM kA bodha evaM jaina darzana kI tattvoM ke bAre meM sahI mAnyatA evaM vizva ko jainadharma ko viziSTa dena svarUpa anekAntavAda kA samyag bodha prApta hotA hai| isa mahAna zAstra ko jaise jaise paDhate calate hai vaise vaise mithyA darzana ko mAnya vividha padArtha va siddhAnta kitane galata hai isakA ThIka paricaya milatA hai, va jaina tattva padArthoM kA vizada bodha hotA hai| isase samyagdarzana prApta hotA hai, aura prApta samyagdarzana nirmala hotA calatA hai| samyagdarzana kI adhikAdhika nirmalatA cAritra kI adhikAdhika nirmalatA kI saMpAdaka hotI hai| isIlie to 'Na' zAstra meM saMmati-tarka Adi ke adhyayanArtha AvazyakatA par3ane para AdhA kama prAdi sAdhugocarI-doSa ke sevana meM cAritra kA bhaMga nahIM aisA vidhAna kiyA hai| yaha saMmati-tarka zAstra baDhiyA manaH saMzodhaka va tattva-prakAzaka hone se isa paMcamakAla meM eka ucca nidhi samAna hai / mumukSu bhavya jIva isakA bAra bAra parizIlana kareM va isa hindI vivecana ke kartA munizrI anyAnya tAttvika zAstroM kA aisA subodha vivecana karate rahe yahI zubhecchA ! vi0 saM0 2040 ASADha kR0 11 AcArya vijaya bhuvanabhAnusUri Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya bhAvonmeSa paramAtmA ke asIma anugraha se prathama bAra hindI vivecana sahita sammatiprakaraNa ke mUla aura vyAkhyAgrantha ke prathama khaNDa kA savivaraNa sampAdana pUrA ho rahA hai yaha mere liye AnandAnubhUti kA tyauhAra hai / karibana 3 varSa pahale pUjyapAda guru bhagavaMta AcArya zrImad vijaya bhuvanabhAnusUrIzvarajI mahArAja kI preraNA se isa kArya kA maMgala prArambha haA thaa| usa vakta mUla aura vyAkhyA ke prathama khaNDa ke tIna saMskaraNa vidyamAna the| (1) vArANaseya zrI jaina yazovijaya pAThazAlA kI ora se zrI yazovijaya granthamAlA ke antargata 'sammatyAkhyaprakaraNa' . isa nAma se sarva prathama 200 pRSTha vAlA prathama bhAga vIra saM0 2436 meM chapA thA jisa meM "vizeSaNasya saMyogavizeSasya racanAlakSaNasyA'siddheH tadvato vizeSyasyApyasiddhiH" (prastuta saMskaraNa pRSTha 464-2) yahA~ taka vyAkhyA pATha vidyamAna thaa| (2) gujarAta vidyApITha kI ora se sampUrNa vyAkhyA sahita isa grantha kA prathama khaNDa vi0 saM0 1980 meM pragaTa kiyA gayA-jisakA sampAdana paM0 sukhalAla aura paM0 becaradAsa ke yugalaM ne kiyA . thA / isa saMskaraNa meM pUrva mudrita prathama khaMDa (apUrNa) kA koI ullekha nahIM hai| . (3) amadAbAda kI jainagrantha prakAzaka sabhA kI ora se pratAkAra prathama khaNDa vyAkhyAsahita vi0 saM0 1996 meM pragaTa huA-jisakA sampAdana munizrI zivAnandavijaya mahArAja ne kiyA thaa| isa saMskaraNa meM pUrva ke kisI saMskaraNa kA ullekha nahIM hai aura grantha ko dekhane se yaha anumAna hotA hai ki muni zrI zivAnandavijayajI ne svatantra parizrama se hI isakA sampAdana kiyA hogaa| . prastuta cauthe saMskaraNa meM dUsare-tIsare saMskaraNa ke AdhAra se hI mUla aura vyAkhyA kA punamudraNa kiyA gayA hai, phira bhI adhyetAvarga kI anukUlatA ke liye bahuta hI choTe choTe paricchedoM meM grantha ko vibhakta kiyA gayA hai, kintu usa vakta yaha pUrA khayAla rakhA hai ki kahIM bhI saMdarbhakSati na ho| taduparAMta, pratyeka pRSTha ke Upara grantha ke mukhya viSaya ke zIrSaka lagAye gaye haiN| pUrvapakSa aura uttarapakSa ke prArambha meM sAmAnyatayA nanu, atha tathA iti cet-ucyate ityAdi saMketa vyAkhyAgrantha meM kahIM para hote hai to kahIM nahIM bhI hote-isa sthiti meM pUrvottara pakSa kI pahacAna ke liye vAkyaprArambha ke Adyazabda ke liye bhinna TAipa kA upayoga kiyA gayA hai / taduparAMta, jahAM jahAM vyAkhyA meM 'aisA pahale kaha diyA hai' isa prakAra kA atideza kiyA gayA hai usa sthAna ko dekhane ke liye hindI vivecana meM hI brakeTa meM pRSTha aura paMkti nambara diye gaye haiM, isaliye dUsare saMskaraNa meM jo nIce TippaNIyAM dI gayI thI unakI yahA~ AvazyakatA nahIM rahI hai, phira bhI artha spaSTIkaraNa ke liye kucha Avazyaka TIppaNa hamane svayaM likhakara rakhI hai jo pUrva saMskaraNa meM nahIM hai| pAThAntaroM kA ullekha hamane yahA~ choDa diyA hai, kyoMki hindI vivecana meM arthasaMgati ke liye jo pATha ucita lagA usI kA yahA~ saMgraha kiyA gayA hai, phira bhI kahIM kahIM saMdigdha pAThAntara bhI lie gae haiN| itanA vizeSa ullekhanIya hai ki, pAThazuddhi ke liye bhUtapUrva sampAdakoM dvArA atyadhika prayatna kiye jAne para bhI sAmagrI ke abhAva meM kitane hI pAThoM ko vaise hI azuddha choDa diye the, aura aise sthaloM meM anya anya pratoM meM jo pAThAntara the unakA unhoMne TippaNI meM ullekha kara rakhA thA / azaddha pATha ke AdhAra se vivecana kase kiyA jAya ? isa samasyA ko hala karane ke liye hamane aneka sthala meM hastapratoM ko khoja kI / limbaDI jaina saMva ke bhaNDAra kI prati kA bhUtapUrva sampAdakoM ne khAsa upayoga kiyA nahIM thA, kintu arthasaMgata pATha kI khoja ke liye kucha sthAna meM yaha prati hamAre liye Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayukta siddha huyI hai ( dra. pR. 322-481 ityAdi ) / itanA hone para bhI eka-do sthala meM aise azuddha pATha the jo hastaprata ke AdhAra se zuddha karanA azakya thA, vahA~ usa pATha ko vaisA hI rakhanA ucita samajhA hai| vaise pAThoM ke Upara gaharAI se UhApoha karake zuddhapATha kaisA honA cAhiye yaha hamane nIce TippaNa meM dikhAyA hai aura usI ke anusAra hamane usakA vivecana kiyA hai ( udA0 dra0 pR0 482) yaha pAThaka varga dhyAna meM rkheNge| adhyayana meM saralatA ke liye, vyAkhyA aura hindI vivecana meM mUla aura uttara vikalpoM ko spaSTatA ke liye A-B....ityAdi akSaroM kA prayoga kiyA gayA hai| vyAkhyAkAra kI zailI aisI hai ki pUrvapakSI ke pratikSepa meM pahale ve tIna-cAra vikalpa prastuta karate haiM-usake bAda eka eka vikalpa meM tIna-cAra uttara vikalpa aura una eka eka uttara vikalpoM ke Upara bhI aneka uttarottara vikalpa prastuta karate haiM-aise sthaloM meM adhyayana kartA ko 'yaha uttara vikalpa kauna se mUla vikalpa kA hai ?' yaha jAnane meM A-B.... ityAdi akSaroM se bahuta hI suvidhA rhegii| bauddha dArzanika dharmakotti ke pramANavAttika aura tattvasaMgraha grantha ke jitane uddharaNa isa bhAga meM Ate haiM unake liye pUrvasampAdita saMskaraNa meM pramANavAttika zloka kramAMkAdika kA nirdeza nahIM thA jo isa saMskaraNa meM zAmila kiyA gayA hai| yadyapi bhUtapUrva sampAdaka paMDita yugala apane pAMDitya ke liye vikhyAta rahane para bhI unake sampAdanAdi meM kucha truTiyAM avazya raha gayI hai jinakA vistRta ullekha karanA hama Avazyaka nahIM samajhate, phira bhI sammati tarkaprakaraNa Adya gAthA kA unhoMne jo anuvAda prastuta kiyA hai usake liye kucha Avazyaka kahanA par3egA ki yA to Adya gAthA ke anuvAda meM unhoMne galatI kI hai yA to jAnabUjha kara unhoMne vyAkhyAkAra' kA anusaraNa na karake svamati kalpita artha likha diyA hai| mUla Adya gAthA aura usakA una logoM kA kiyA huA anuvAda isa prakAra hai - siddhaM siddhatthANaM ThANamaNovamasuhaM uvagayANaM / * kusamayavisAsaNaM sAsaNaM jiNANaM bhavajiNANaM // 1 // arthaH-bhava-rAgadveSanA jitanAra jino- arthAt arihaMtonuM zAsana-dvAdazAMga zAstrasiddha arthAt sAnA gaNathoja pratiSThita cha / kemake te abAdhita arthonu sthAna pratipAdaka che. pAse AvelAmone arthAta zaraNArthIsone te sarvottama sukhakAraka cha ane ekAntavAdarUpa mithyA matona nirAkaraNa karanAruM che|" yahA~ hamArA kathana yaha hai ki 'ThANaM' pada kA anvaya siddhatthANaM pada ke sAtha nahIM hai, kinta aNvamasUhamUvagayANaM pada ke sAtha hai aura vyAkhyAkAra zrI abhayadevasUrijI ne 'anupamasUkhavAle sthAna meM gaye hae' aisA artha kara ke jinoM kA vizeSaNa dikhAyA hai / tAtparya, 'sthAna' zabda kA anvaya 'upagatAnAm' isa pada ke sAtha kiyA hai (dra. pR. 532) aura isI artha ke AdhAra para hI AtmavibhutvavAda aura mukti sukhavAda ko khar3A kiyA jA sakatA hai / jaba ki paMDita yugala ne 'sthAna' zabda kA 'siddhArthAnAm' pada ke sAtha anvaya karake. artha kiyA hai, phalata: usameM se AtmavibhutvavAda kA utthAna kaise kiyA jAya yaha prazna hI bana jAtA hai| aisA hone kA kAraNa saMbhavata: aisA hai ki paMDitayugala ko aisA saMzaya haA hogA ki-'ThANa' zabda ko 'uvagayANaM' ke sAtha joDane para 'siddhatthANaM' pada kA anvaya kisa ke sAtha karanA ? kintu TIkAkAra maharSi ne 'siddhatthANaM" pada kA anvaya 'zAsana' pada ke sAtha hI kiyA hai aura tadanusAra hindI vivecana meM isakA artha spaSTa likhA hai ( dra. pR. 4 ) / pae Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ hAlA~ ki, isa saMskaraNa ke mudraNa samaya meM adhyayana kartA ko sampUrNa suvidhA rahe isa bAta ko dhyAna meM rakhakara isa saMskaraNa ko atisamRddha karane ke liye zakya prayAsa kiyA hai phira bhI jaina muni kI eka sthala meM cAra mAsa se adhika sthiratA prAyaH nahIM hotI yaha pAThakoM ke khayAla meM hI hogaa| isa saMskaraNa meM zAmila kiye gaye hindI vivecana ke prArambha se lekara mudraNa kiye jAne taka karIba 1500 se 2000 mIla kI pada yAtrA ho cukI hai-vihAra meM AvazyakatA ke anusAra sabhI grantha saMnihita nahIM rakha sakate, isa sthiti meM, isa saMskaraNa ke sampAdana meM apUrNatA aura truTi kA sambhava nirmUla to nahIM hai| phira bhI pUrva saMskaraNa kI apekSA isa saMskaraNa se vidvAnoM ko adhika saMtoSa hogA yaha vizvAsa hai| hindI vivecana karate samaya aneka sthaloM meM bahuvidha kaThinatA kA anubhava huaa| kliSTasthala ke spaSTIkaraNa ke liye ghaMToM taka socanA par3atA thA, phira bhI spaSTatA nahIM hotI thI, Akhira paramAtmA, zrutadevatA, granthakAra-vyAkhyAkAra aura gurubhagavaMta ke caraNoM meM bhAva se sira jhukA kara ciMtana karane para yaha camatkAra hotA thA ki dera taka socane se bhI jo spaSTa nahIM hotA thA vaha .. taranta hI spaSTa ho jAtA thA, athavA to usake spaSTIkaraNa ke liye Avazyaka koI grantha akasmAta hI kahIM na kahIM se mere pAsa A jAtA thA aura usakA jijJAsA se avalokana karane para kisI vaSaya meM spaSTatA mila jAtI thii| itanA hone para bhI kucha do-cAra sthala aise bhI hoMge jisa kI spaSTatA karane meM maiM pUrA saphala nahIM huA hUM yaha majabUrI kI bAta hai| hindI vivecana aura isa bhAga kA sampAdana karate samaya paramakRpAlu paramAtmA aura zrI zratadevatA kI karuNAdRSTi satata mere para barasatI rahI hogI, anyathA yaha kArya mere liye azakya hI banA rahatA / etadartha paramakRpAlu paramAtmA aura zrI zrutadevatA ke prati sadaiva kRtajJa bane rahanA yaha merA . parama kartavya samajhatA hU~ / atha ca, siddhAntamahodadhi-karmasAhityaniSNAta AcArya bhagavaMta sva. pa0 pU0 zrImada vijaya premasUrIzvarajI mahArAja kI kRpAdRSTi ke prati jitanA bhI kRtajJatAbhAva dhAraNa kiyA jAya vaha kama hI rhegaa| taduparAMta, nyAyavizArada ugratapasvI pa0 pU0 AcAryadeva zrImad vijaya bhavanamAnusUrIzvarajI mahArAja mere liye jaMgama kalpavRkSatulya hai| unhIM kI pavitra chAyA meM baiTha kara isa vivecana-sampAdana ke liye maiM kucha samartha bana sakA huuN| tarkazAstra kA sucAru rUpa se abhyAsa yaha ApakI hI amIdRSTi kA satphala hai| pa0 pU0 zAntamUtti sva. munirAja zrI dharmaghoSavijayajI mahArAja ke ziSyaratna, siddhAntadivAkara, sakalasaMghazraddheya AcArya gurudeva zrI vijayajayaghoSasUrijI paTAgaja kA vAtsalyaparNa sahakAra isa kArya meM sAdyanta anavartamAna rahA yaha merA parama saubhAgya hai| anya aneka muni bhagavaMtoM kA isa kArya meM anekavidha sahayoga prApta huA hai jisako kabhI bisara nahIM skte| zeTha zrI motIzA lAlabAga TrasTa kI ora se jJAnanidhi meM se isa grantha ke mudraNAdi kA sampUrNa bhAra vahana kiyA gayA hai, tathA gautama ArTa prinTarsa, byAvara (rAja.) ke vyavasthApaka phatahacaMda jaina ne isa grantha ke mudraNa meM jo dilacazpI dikhAyI hai-etadartha ye donoM dhanyavAda ke pAtra hai| taduparAMta liMbaDI ( saurASTra ) nagara ke nivAsI jaina saMgha zrI ANaMdajI kalyANajI saMsthA ke jJAna bhaMDAra se amUlya hastaprata kI sahAyatA milI yaha bhI anumodanIya hai / aise mahAn grantharatna kA adhyayana-adhyApana dvArA adhikRta mumukSuvarga Atmazreya siddha kare yahI eka zubhecchA / vi0 saM0 2040 li0pUnA (mahArASTra) jayasundaravijaya Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CAMESSASRASTANCES prastAvanA mahopAdhyAya zrImad yazovijayajI mahArAja ke viracita dravyaguNaparyAya rAsa Adi dravyAnuyoga ke granthoM kA jaba maiM adhyayana karatA thA usI kAla se sammatiprakaraNa grantha ke adhyayana kI lipsA antaHkaraNa meM jaga UThI thI cUMki upAdhyAyajI mahArAja ke aneka granthoM meM sammatiprakaraNa grantha mUla aura vyAkhyA meM se aneka aMzo kA uddharaNa bAra bAra Ate the / yadyapi merI yaha guMjAIza hI nahIM ki aise baDe diggaja vidvAn divAkarasUrijI mahArAja ke grantha aura vyAkhyA kA vivecana kara skuuN| phira bhI jo kucha huA hai vaha niHsaMdeha gurukRpA kA camatkAra hI mAnanA cAhiye / svayaM upAdhyAyajI mahArAja bhI zrI sImaMdharasvAmI kI stavanA meM kahate haiM - jehathI zuddha lahiye sakala nayanipuNa siddhasenAdikRta shaastrbhaavaa| teha e sugurukaruNA prabho! tuja suguNa vayaNa-rayaNAkari muja nAvA / / arthaH-he prabho ! Apake guNAlaMkRta vacanarUpI samudra meM tairane ke liye hamAre pAsa ekamAtra sadguru kI karuNArupI naukA hI haiM jisase ki hama sakala nayavAda meM nipuNa zrI siddhasenadivAkarasUrijI ke banAye hae sammati Adi zAstroM ke vizuddha bhAvoM ke kinAre pahaMca sakate haiN| . vAstava meM, cAra anuyoga meM dravyAnuyoga kI nirvivAda pradhAnatA hai, aura gRhasthoM ke liye bhI dravyAnuyoga kA adhikArocita jJAna samyagdarzana kI nirmalatA ke liye Avazyaka mAnA gayA hai to gRhatyAga karake sAdhu banane vAle puNyAtmAoM ke liye to pUchanA hI kyA ? unake liye to dravyAnuyoga kA sAMgopAMga adhyayana parama Avazyaka hai, anyathA unakA caraNa-karaNa kA sAra unhoMne nahIM pAyA hai / mahopAdhyAyajI svayaM kahate haiM "vinA dravya anuyogavicAra, caraNa-karaNano nahIM ko sAra" (dravya-guNa-paryAyano rAsa 1-2) dravyAnuyoga kI mahimA ke guNa-gAna meM pU0 upAdhyAyajI kitanA bhAra dekara kahate haiM-dekhiye, (-dravyaguNaparyAyarAsa TabA meM, ) ___"zuddhAhAra-42 doSarahita AhAra, ityAdika yoga chai te tanu kahetA-nAnhA kahiMi / dravyaanuyoga je sva samaya para samaya parijJAna te moTo yoga khio|" "e yogi-dravyAnuyogavicArarUpa jJAnayogaI jo raMga asaMga sevArUpa lAgaI-samudAyamadhye jJAnAbhyAsa karatAM kadAcit AdhAkarmAdi doSa lAgai, tohi caritrabhaMga na hoi, bhAvazuddhi balavaMta chai, teNa i. ima paJcakalpabhASya bhnniuN|" "dravyAdikanI ciMtAI zukladhyAnano paNi pAra paamii|" Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 "caraNa karaNAnuyogadRSTiM nizItha-kalpa vyavahAra-dRSTivAdAdhyayanaiM jaghanyamadhyamotkRSTa gItArtha jANavA / dravyAnugoSTi te sammati Adi tarkazAstrapAragAmI ja gItArtha jANavo, tehanI nizrAiM ja agItArthanaI cAritra kahie~ / " isa vacana saMdarbha se yaha phalita hotA hai ki dRSTivAda ke abhAva meM sammati Adi tarkazAstroM ke dravyAnuyoga ke jJAtA ho aise guru kI nizrA meM rahane para hI agItArtha meM cAritra kI sambhAvanA rahatI hai anyathA nahIM / nizIthacUNi Adi granthoM meM bhI darzana prabhAvaka * grantharatnoM meM zrI sammati tarka prakaraNa Adi granthoM kA nirdeza kiyA gayA hai isaliye Aja yA kala, kisI bhI kAla meM jaina munivarga ke liye dravyAnuyoga aura sammati prakaraNa Adi grantha kA adhyayana kitanA upAdeya hai yaha vistAra se kahane kI AvazyakatA nahIM rhtii| uparyukta avataraNoM ko paDhane se koI bhI vidvAn yaha samajha skeNge| granthakAra paricaya:- . ___ isa grantha ke mUlakAra divAkaraupAdhivibhUSita AcArya zrI siddhasenasUrIzvarajI mahArAja haiM / paramparA se yaha siddha hai ki ve saMvat pravartaka vikramAditya ke pratibodhaka the| Adhunikavarga meM bhI mAnA jAtA hai ki ye vikrama kI cauthI zatAbdI ke bAda to nahIM hI hue, kAraNa, vi. saM. 414 meM bauddhoM kA parAjaya karane vAle tAkika mallavAdIsUrijI ne sammatigrantha ke Upara karIba 700 zlokaparimita vyAkhyA banAyI thii| ataH nizcita hai ki divAkarasUrijI unake pahale hI hue haiN| taduparA~ta, prAcIna aitihAsika prabandhagranthoM meM bhI vikramAditya nRpa ke sAtha unakA dhaniSTa sambandha : dikhAyA jAtA hai isase bhI unakA samaya vIra nirvANa kI pAMcavI zatAbdI ThIka hI hai| sammati prakaraNa ke atirikta unhoMne batrIza batrIzIyoM kA aura nyAyAvatAra batrIzI kA nirmANa kiyA hai, jo jaina zAsana kA amUlya dArzanika sAhityanidhi hai, nizcita hai ki ye zvetAmbara paramparA ke hI AcArya zrI vRddhavAdIsUrijI ke ziSya the| phira bhI kaI digambara vidvAna unheM yApanIya paramparAvAle dikhA rahe haiM / digambara aneka AcAryoM ne sammatigrantha Adi kA paryApta sahArA liyA hai, zvetAmbara paramparA kA zAyada isase kucha gaurava baDha jAya aise bhaya se umAsvAti mahArAja yA divAkarasarijI ko yApanIya paramparA meM zAmila kara denA yaha zobhAspada nahIM hai / divAkarasUri mahArAja jinazAsana ke uttama prabhAvakoM meM gine jAte haiN| vyAkhyAkAra paricayaH isa grantha ke 'tattvabodhavidhAyinI' vyAkhyA ke racayitA haiM tarka paMcAnana AcArya zrI abhayadevasUrijI mahArAja / navAMgI TIkAkAra se ye sarvathA bhinna haiM aura unake pahale ho gaye haiN| isa vyAkhyA ke racayitA tarka paMcAnana zrI abhayadevasUrijI ye candragaccha ke AcArya zrI pradyumnasUrijI mahA dasaNagAhI-dasaNaNANappabhAvagANi satthANi siddhiviNicchaya-saMmatimAdi geNhato asaMtharamANe jaM akappiyaM paDisevati jayaNAte tattha so suddho aprAyazcittI bhavatItyarthaH ( ni0 pahale uddezaka kI cuunni)| [yahA~ 'siddhivinizcaya kA ullekha dekhakara digambara vidvAna yaha samajhate haiM ki akalaMkakRta siddhivinizcaya nizIthacUNi se pUrAnA hai-kintu yaha bhramaNA hai| vAstava meM yahA~ akalaMka se bhI pUrvavartI zivAryakRta siddhivinizcayagrantha kA nirdeza hai-dekhiye pU0 munirAjazrI jaMbUvijaya ma0 saMpAdita-strImukti-kevalimukti prakaraNa pR0 16 ] Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rAja ke paTTAlaMkAra ziSya the / uttarAdhyayana sUtra ke pAiya vRtti ke nirmAtA vAdivetAla zrI zAntisUrijI, jina kA svargavAsa vi0saM01096 meM hone kA prasiddha hai, ve abhayadevasUri mahArAja kA pramANazAstra ke gururUpa meM sabahumAna ullekha karate haiN| isaliye vyAkhyAkAra kA samaya vi0 saM0 650 se 1050 kI sImA meM mAnA gayA hai| pravacanasAroddhAra ke vRttikAra zrI siddhasenasUrijI apanI prazasti meM, pArzvanAtha caritra ke racayitA zrI mANikyacandrasUrijI pArzvanAtha caritra kI prazasti meM aura prabhAvaka caritra kI prazasti meM vAdamahArNava (sammativyAkhyA) ke kartA ke rUpa meM zrI abhayadevasUri mahArAja kA sabahumAna smaraNa kiyA gayA hai / sammatiprakaraNa kI vistRta prauDha vyAkhyA Apa kI agAdha prajJA kA unmeSa hai| prameyakamalamArtaNDa aura nyAyakumudacandra granthayugala ke kartA digambara AcArya zrI prabhAcandra kA samaya vidvAnoM meM vi0 saM0 1000 se 1100 ke bIca meM mAnA jAtA hai kyoMki vAdIvetAla zrI zAnti sUrijI aura nyAyAvatAravAtika ke kartA A0 zrI zAntisUrijI ne usakA ullekha nahIM kiyA kintu syAdvAdaratnAkara ke kartA zrI vAdidevasUrijI jo vi0saM0 1143 se 1222 ke bIca hue unhoMne apane grantha meM aneka sthaloM meM A. prabhAcandra kA nAma lekara khaMDana kiyA hai, AcArya prabhAcandra kI uttarAvadhi kA Thosa nirNAyaka pramANa yahI hai| isase va anya pramANoM se taka paMcAnana zrI abhayadevasUrijI, digambara zrI prabhAcandra ke pUrvakAla meM hI the yaha nizcita hotA hai| isase yaha kalpanA nirasta ho jAtI hai ki 'AcArya abhayadevasUri mahArAja ne prameya kamalamArtaNDAdigrantha ke sahAre apanI vyAkhyA kA nirmANa kiyA thaa| pratyuta isI kalpanA meM aucitya hai ki prabhAcandra ne apane granthoM ke nirmANa meM sammati vyAkhyA kA paryApta upayoga kiyA hai| sammati vyAkhyA aura usa granthayugala meM jo samAna padAvalI haiM unako parIkSakadRSTi se dekhane para bhI ukta nizcaya ho sakatA hai, kyoMki kahIM kahIM jo anumAna prayoga abhayadevasUri mahArAja prAcIna granthoM ke vAkyasaMdarbho ko lekara vistAra se karate haiM, vahA~ A. prabhAcandra utane vistAra ko anAvazyaka mAna kara saMkSepa kara dete haiN| dUsarI bAta yaha hai ki strImukti aura kevalimukti kI carcA abhayadevasUri mahArAja saMkSepa se karate haiM jaba ki A. prabhAcandra bar3e vistAra se karate haiM / yadi sammati vyAkhyAkAra ke samakSa granthayugala rahatA taba to itanI bar3I vyAkhyA meM ve prabhAcandra ke yuktisaMdarbho kI vistAra se AlocanA karanA choDa nahIM dete / granthayugala ke sampAdaka ne yaha bhI eka kalpanA kI hai ki vAdidevasUri mahArAja ne granthayugala se syAdvAdaratnAkara meM bahuta utArA kiyA hai / vAstava meM yaha bhI nirmUla kalpanA hai, kyoMki vAdidevasUri mahArAja kI racanA kA AdhAra mukhyavRtti se anekAntajayapatAkA aura sammati vyAkhyA hI rahA rahA hai ataH granthayugala ke sAtha jo aneka sthaloM meM samAnatA hai vaha sammativyAkhyAmUlaka hai, kintu nahIM ki granthayugalamUlaka / mahopAdhyAya zrI yazovijayajI mahArAja ne apane aneka granthoM meM sammativRttikAra ke vyAkhyAgrantha meM se uddharaNa diye haiN| anya bhI aneka granthakAroM ne sammativyAkhyA kA aneka sthala meM AdhAra liyA hai| vyAkhyAkAra abhayadevasUri mahArAja svayaM pAMca mahAvrata ke dhAraka evaM samyaka pAlaka the| unako zvetAmbara jaina gagana ko Alokita karane vAle ujjvala candra kahA jAya to koI atizayokti nahIM hai| Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUlagrantha kA paricaya: dArzanika grantharatnoM meM sammatitarkaprakaraNa evaM usakI A0 zrI abhayadevasUrikRta 'tattvabodhavidhAyinI' vyAkhyA kA atyanta mahattvapUrNa sthAna hai| mUlagrantha kA nAma 'sammatiprakaraNa' hai phira bhI sammatitarka' isa nAma se yaha prakaraNa adhika prasiddha hai| kAraNa, yaha grantha tarkaprakaraNarUpa hai isaliye 'sammati-tarka prakaraNa' isa taraha kI prAcIna kAla meM usakI khyAti rahI hogI, kAlAntara meM 'tarka zabda kA 'sammati' zabda ke sAtha prayoga hone lagA aura 'prakaraNa' zabda adhyAhAra rahane lagA taba se 'sammatitarka' yaha usa kA saMkSiptarUpa vikhyAta ho gyaa| alabattA 'sanmati = arthAt samyaktva zaddha mati jisase prApta hotI hai vase taka sanmatitaka, isa vyUtpatti se isa zAstra kA eka nAma 'sanmati' bhI kahIM paDhane meM AtA hai kintu adhikatara prAcIna AcAryoM ne 'sammati' nAma kA hI vizeSa ullekha kiyA hai, 'sanmati' nAma kA nhiiN| 'saMgatA matiH yasmAt' isa vyutpatti ke AdhAra para bhI 'sammati' nAma sAnvartha pratIta hotA hai / mukhyatayA yaha grantha jaina darzana ke anekAntavAda se sambaddha hai, kintu ekAnta ke nirasanapUrvaka hI anekAnta kI pratiSThA zakya hone se yahA~ mUla grantha meM saMkSepa meM / nyAya-vaizeSika-bauddha darzanoM kI samIkSA bhI prastuta hai / taduparAMta, mUla grantha meM dravyArthikAdi naya, saptabhaMgI, tathA jJAnadarzanAbhedavAda ityAdi jaina darzana ke aneka viSayoM kI mahattvapUrNa carcA kI gayI hai / vyAkhyAgrantha paricayaH tattvabodhavidhAyinI' vyAkhyA kariba 25000 zlokAgra parimita hai aura yaha dArzanika carcAoM kA bhaMDAra hai| usa kAla meM pracalita kaI dArzanika carcAspada viSayoM kI isameM samIkSA kI gaI haiM / anekAnta darzana kI sarvotkRSTatA kI sthApanA yahI vyAkhyAkAra kA lakSya bindu hai aura usameM ve saphala rahe haiN| vyAkhyA kI zailI prauDha evaM gambhIra hai| prastuta prathama khaMDa meM sirpha eka hI mUla kArikA kI vyAkhyA aura usake hindI vivaraNa ko zAmila kiyA hai / prathama khaMDa ke viSayoM kA vihaMgAvalokana isa prakAra hai - mUla kArikA ke 'siddha sAsaNaM' isa aMza kI vyAkhyA meM jJAna ke svataH prAmANya-parataH prAmANya kI carcA meM anabhyAsa dazA meM parata: prAmANya kI pratiSThA kI gayI hai| veda kI apauruSeyatA kA nirAkaraNa, veda ke prAmANya kA nirAkaraNa, jJAtRvyApAra ke prAmANya kA nirAkaraNa bhI yaha prasaMgataH kiyA gayA hai| prasaMgataH abhAva pramANa kA bhI khaNDana kiyA gayA hai| 'jinAnAm' isa kArikApada kI vyAkhyA meM vistAra se veda kI apauruSeyatA kA tathA zabda kI nityatA kA pratiSedha kiyA gayA hai| taduparAMta, sarvajJa na mAnane vAle nAstika evaM mI ke mata kI vistAra se AlocanA karake sarvasiddhi kI gayI hai| sarvajJasiddhi prastAva meM hI 'kusamayavisAsaNaM' pada kI vyAkhyA darzAyI gayI hai| bhavajiNANaM' pada kI vyAkhyA meM paraloka kI pratiSThA kara ke nAstika kA nirAkaraNa kiyA gayA hai aura anumAna ke prAmANya kI sthApanA kI gayI hai| taduparAMta, IzvarakartRtva kI vistAra se AlocanA kI gayI hai| 'ThANamaNovamasuhaMuvagayANa' isa pada kI vyAkhyA meM vistAra se AtmavibhutvavAda kA khaNDana kiyA hai aura mukti meM sukha na mAnane vAle naiyAyikamata kA nirAkaraNa kiyA gayA hai| prasaMgataH zabda meM guNatva kA nirAkaraNa aura dravyatva kI siddhi kI gaI hai| Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 ___vyAkhyAkAra kI zailI aisI hai ki ve eka darzana ke sahAre anya darzana kA khaMDana karate haiN| isake sAmane kisI ne prazna kiyA ( dra. pR. 128) ki Apa jaina hokara bhI bauddha kI yuktiyoM se mImAMsaka ke svataHprAmANyavAda kA khaMDana kyoM karate ho? isake uttara meM vyAkhyAkAra ne sammati ( 3/70-pRSTha 128 ) kI hI gAthA tathA granthakArakRta batrIzI kI gAthA kA uddharaNa de kara yaha rocaka samAdhAna kiyA hai ki jaina darzana samudra jaisA hai aura vaha aneka jainetaradarzana kI saritAoM kA milana sthAna hai, sabhI darzana paraspara sApekSabhAva se milane para samyag darzana bana jAte haiM aura paraspara nirapekSa rahate haiM tabhI mithyA darzana ho jAte haiN| ataH sarvatra bauddhAdidarzana ke avalamba se anya anya darzanoM kA khaMDana karane meM hamArA yahI dikhAne kA abhiprAya hai ki svataMtra eka eka darzana mithyA hai aura paraspara sApekSa sabhI darzanoM kA samUha samIcIna darzana hai aura vahI jaina darzana hai, isaliye koI doSa nahIM hai / AcArya zrI kA yaha uttara jaina-jainetara sabhI ke liye dizA sUcaka hai| mumukSu jijJAsu adhikRta vidvadvarga isa grantharatna kA adhyayana karake Atmazreya siddha kare yahI zubhecchA / hindI vivaraNa meM kahIM bhI zrI jinAgama-siddhAnta ke viruddha athavA mUlakAra yA vyAkhyAkAra maharSi ke Azaya se viparIta kucha bhI likhA gayA ho to usake liye micchAmi dukkaDam / vi0 saM0 2040 aSADha vadi 1, zanivAra muni jayasundara vijaya jaina upAzraya-punA XXXXXXXXXXXXX Xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx anantopakArI suvizuddhabrahmamUrti kRpAbhaMDAra suvizAlagacchAdhipati AcAryadeva zrImad vijaya premasUrIzvarajI mahArAja ke punina caraNoM meM koTi koTi vandanA / XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX** Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI vivecana sahita sammatiprakaraNavyAkhyA kA * viSayAnukrama * pRSThAMka: viSayaH pRSThAMka viSayaH 1 purovacana vyAkhyA maMgalAcaraNa 15 parataH pakSa meM jJAna-prAmANya meM bhedApatti 2 TIkA ke prArambha meM Adya mUla kArikA kA 15 svasvarUpaniyatatva aura anyabhAvAnapekSatva avataraNa ke bIca vyAptisiddhi 3 jina pravacana kI stuti ke 3 hetu 16 zaktirUpa hone se prAmANya svataH hI hai 4 sammatiprakaraNa-AdyagAthA , zakti kA prAvirbhAva kAraNoM se nahIM hotA prAmANyavAdaH (1) 17 vijJAnakAraNa se prAmANyotpatti hone se 4 prAmANyaM svataH parato veti vAdArambhaH parataH kahanA svIkArya mImAMsaka kA svataHprAmANyapakSa 17 preraNAbuddhi aura anumAna kA svataH prAmANya . 5 svataHprAmANya kA prAzaya (TIppaNa) 18 svakArya parataH prAmANyavAda pratikSepaH-- 6 parata: prAmANyavAdIkA abhiprAya . pUrvapakSaH (2) 8 parataH utpattivAdapratikSepArambhaH 18 svakArya meM prAmANya ko parApekSA nahIM hai- pUrvapakSaH (1) pUrvapakSa cAlu ,, prAmANya utpatti meM parataH nahIM hai 18 saMvAdI jJAna kI apekSA meM cakrakadoSa pUrvapakSa (1) 16 kAraNaguNa apekSA ke dUsare vikalpa ko , pratyakSa se vyAptigrahaNa kA asaMbhava mImAMsA 9 anumAna se haitu meM guNoM kI vyApti ke grahaNa 20 kAraNaguNajJAna kI apekSA kA kathana vyartha kA asaMbhava 20 parataH prAmANyapakSa meM hetu kI asiddhi 10 usI anumAna se vyAptigrahaNa meM anyo- 21 svataH prAmANyajJaptisAdhanam pUrvapakSaH (3) nyAzraya 21 prAmANya jJapti meM bhI parataH nahIM-pUrvapakSa 10 anya anumAna se vyAptigrahaNa meM anavasthA 21 jJAna meM yathAvasthitArthaparicchedarUpatA kI 10 vyAptigrAhaka anumAna se sambhavita tIna hetu asiddhi meM cAra vikalpa 11 kAryahetuka anumAna se sambandha siddhi kA abhAva 22 dUsare-tIsare-cauthe vikalpoM kI samIkSA 12 yathArthopalabdhi kArya se guNoM kI siddhi zakya | 23 saMvAda kI apekSA prAmANyanizcaya meM aneka ., doSasiddhi kI samAnayukti se guNasiddhi vikalpa kI anupapatti ___ kA asaMbhava | 23 ekArthaviSayapakSa meM saMvAdya-saMvAdaka bhAva / 13 yathArthatva se guNasAmagrI kI kalpanA meM | 24 kAraNazuddhiparijJAna yaha uttarajJAna kI pratibandI vizeSatA nahIM hai| 14 artha tathA bhAvaprakAzanarUpa prAmANya se rahita / 25 bhinnaviSayaka jJAna se prAmANya kA anizcaya jJAnasvarUpa nahIM hotA | 25 bhinnajAtIyasaMvAdI uttarajJAna ke aneka vikalpa Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMka viSayaH | pRSThAMkaH . viSayaH 26 arthakriyAjJAna ke prAmANya kA nizcaya kaise | 41 zakti kA prAzraya ke sAtha dharma-dharmibhAva hogA? durgama hai 27 artha ke vinA bhI prathaMkriyAjJAna kA saMbhava 41 zakti Azraya se bhinnAbhinna yA anubhaya 27 arthakriyAjJAna phalaprAptirUpa hone kA kathana nahIM hai prasAra hai 42 uttarakAlIna saMvAdIjJAna se anutpatti meM 28 phalajJAna meM prAmANyazaMkA sAvakAza siddhasAdhana 26 bhinnajAtIya saMvAdIjJAna ke Upara aneka 43 aprAmANya ko protsagika kahane kI Apatti vikalpa 44 doSAbhAva meM paryudAsa pratiSedha kahane meM 30 arthakriyAjJAna ke Upara samAnA'samAna parataH prAmANyApatti kAlatA ke vikalpa 45 AtmalAbha ke bAda svakArya meM svataHpravRtti 31 svataH prAmANyasAdhaka anumAna ke hetu meM anupapanna vyApti kI siddhi 45 jJAna kI svAtantryeNa pravRtti kisa kArya meM ? 32 parataH prAmANyasAdhaka anumAna meM vyApti 46 apauruSeyavidhivAkyajanya buddhi pramANa kaise aura hetu kI asiddhi mAnI jAya? 32 pramANajJAna aura apramANajJAna kA tulyarUpa 47 vedavacana apauruSeya kyoM aura kaise ? ___ nahIM hai| 48 apauruSeya vacana na pramANa na apramANa 33 saMvAdajJAna kevala aprAmANyazaMkA kA nirA 48 vedavacana meM gaNadoSa ubhaya kA tulya abhAva karaNa karatA hai 46 apauruSeya vAkya kA prAmANya arthAbhivyaMjaka 34 jJAna meM prAmANyazaMkA karate rahane meM aniSTa puruSa para avalaMbita 35 preraNAjanita buddhi kA svata:prAmANya 50 prAmANyaM svakArye'pi na svataH-uttarapakSaH (2) 35 zAsana svataH siddha hone se jinasthApita nahIM 50 svakArya meM prAmAgya ke svatobhAva kA nirAho sakatA-pUrvapakSa samApta karaNa uttarapakSa 36 utpattau parataH prAmANyasthApane uttarapakSaH (1)| 51 arthatathAtva kA paricchedaka jJAnasvarUpavizeSa 36 prAmANya parataH utpanna hotA hai-uttarapakSa ke Upara cAra vikalpa . prArambha 51 jJAna kA svarUpavizeSa apUrvArthavijJAnatva 37 guNavAna netrAdi ke sAtha prAmANya kA anvaya nahIM hai vyatireka 51 jJAna kA svarUpavizeSa bAdhaviraha bhI nahIM hai 37 guNApalApa karane para doSApalApa ko Apatti 52 jJAyamAna bAdhaviraha ko satya kaise mAnA 38 lokavyavahAra meM samyagjJAna ko guNaprayukta jAya? mAnA jAtA hai 53 saMvAda se uttarakAlIna bAdhAviraha jJAna kI 39 prAmANyarUpa pakSa meM anapekSatva hetu kI satyatA kaise? prasiddhi 53 uttarakAlabhAvi bAdhAviraharUpa vizeSa kI 40 aprAmANyAtmaka zakti meM bhI svatobhAva apekSA meM svatobhAva kA asta Apatti se bAdhAbhAvAtmaka saMvAda apekSA : 40 zaktiyAM svataH utpanna nahIM ho sakatI kI siddhi Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMka: viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 54 bAdha kisa kA? svarUpa, prameya yA artha- 77 pratyakSa se anumAnanirapekSa pravRttivyavahAra kriyA kA? 78 anumAna se svata: pravRttivyavahAra kI siddhi 55 prameya kA bAdha-dUsarA vikalpa pryukt| 76 pUrvapakSavyApti meM hetu kI asiddhi 55 arthaniyA kA bAdha-tIsarA vikalpa ayukta 76 parataH prAmANyasAdhaka anumAna meM hetu asiddha 56 aduSTakAraNajanyatva svarUpavizeSa nahIM ho nahIM hai sakatA 80 samyagjJAna ke bAda bAdhAbhAvarUpa vizeSa 57 paryudAsana se aduSTa kAraNa guNa ho jAyeMge kisa prakAra hogA? 58 saMvAditva ko svarUpavizeSa kahane meM parataH 80 bAdhakAmAvanizcaya pUrvakAla meM yA uttaraprAmANyApatti kAla meM? 58 saMvAditva ko svarUpavizeSa kahane meM parataH 81 bAdhakAnupalabdhi kA asambhava prAmANyApatti 82 bAdhakAnupalabdhi ke Upara nayA vikalpa yugala 59 prAmANyanizcayo na svata:-uttarapakSaH (3) | 82 bAdhakAbhAvanizcaya saMvAda se azakya 59 saMvAda kI apekSA dikhAne meM cakraka Adi / 83 tIna-cAra jJAna kI apekSA karane meM parApekSA doSa nahIM hai kA svIkAra 59 prAmANya kA nizcaya svataH nahIM hotA-uttarapakSa 83 kAraNadoSajJAna kI apekSA meM anavasthA 60 mAnasapratyakSa se prAmANyagraha azakya 84 doSa kA jAna hone kA niyama nahIM hai 61 anumAna se bhI prAmANyagraha kA nizcaya azakya | 84 vistRta mImAMsakokti kA nirAkaraNa 61 saMvedanarUpa liga se bhI prAmANya nizcaya azakya 86 preraNAbuddhirna pramANam .. 63 saMvedana mAtra yathArtha hotA hai-isa pakSa kA | 86 preraNAjanita jJAna doSaprayukta hone se apramANa khaMDana 87 vaktA na hone se doSAbhAva hone kI zaMkA 64 eka bAra guNoM kA nirNaya sarvadA upayogI 87 veda meM apauruSNeyatva siddha nahIM hai-uttara nahIM hotA 88 jJAtRvyApAro na pramANasiddhaH 66 saMvAda kA prAmANyabodha svataH mAnane meM 88 jJAtRvyApAra pramANasiddha nahIM hai koI doSa nahIM hai 89 anumAna se jJAtRvyApAra kA grahaNa azakya 67 artha kriyA ke Upara zaMkA-kuzaMkA anupayogI | 90 tAdAtmya se gamya-gamakabhAva nahIM bana sakatA 68 sAdhanajJAnapUrvaka arthakriyAjJAna meM zaMkA kA | 60 tadutpattisambandha se gamakabhAva nahIM bana sakatA prabhAva 61 vipakSabAdhaka tarka ubhayatra samAna hai 66 artha ke vinA arthakriyAjJAna azakya 91 vaktRtva ko aniyata mAnane para niyama kI 71 arthakriyA se sAdhanajJAna kA prAmANyanizcaya siddhi 73 parataHprAmANya meM anavasthAdoSa nirasana 92 jJAtRvyApAra kA niyamasambandha kaise pratIta 74 bhinnaviSayaka saMvAda se bhI prAmANyanizcaya hogA? 76 abhyAsadazA meM prAmANyAnumAna ke bAda 93 anumAna se anvayanizcaya azakya pravRtti-eka mata 64 vyatireka nizcaya se jJAtRvyApAra ke niyama 77 abhyAsadazA meM anumAna vinA bhI pravRtti .kA anizcaya dUsarA mata | 64 anupalambharUpa adarzana ke aneka vikalpa Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 65 dRzyAnupalambha ke vividha vikalpa 112 jJAtRvyApAra dharmarUpa hai yA mirUpa ? 66 kAraNAnupalambha se jJAtRvyApAra kA abhAva- 112 vyApAra kI utpatti meM anya vyApAra kI nizcaya azakya ___apekSA hai yA nahIM? 96 virudhopalabdhi se jJAtRvyApArAbhAva kA 113 vyApAra ko anya vyApAra kI apekSA hai yA anizciya nahIM? 67 arthaprAkaTyarUpa ke abhAva sAdhana kA anizcaya | 114 vastusvarUpa ke anizcaya kI Apatti azakya 97 kAraNAnupalambha aura vyApakAnupalambha se | 114 vyApAra arthApattigamya hone kA kathana prayukta 115 ekajJAtavyApAra aura sarvajJAtavyApAra arthA68 sattva hetu se kSaNikatva ke sAdhana kA asaMbhava pattigamya kaise? 99 sAdhanAbhAva kA nizcaya viruddhopalabdhi se / 115 arthaprakAzatA kI anupapatti se jJAtavyApAra azakya kI siddhi asaMbhava 99 abhAvapramANa se vyatireka kA nizcaya duHzakya | 116 arthaprakAzatA dharma nizcita hai yA anizcita ? 100 anyavastujJAna se vyatireka nizcaya kA asaMbhava | 116 arthApatti-anumAna meM abheda kI Apatti 101 sAdhanAnya svA'bhAva ke jJAna se sAdhanAbhAva 117 sAdhyami meM anyathAnupapatti kA nizcaya kA nizcaya azakya kisa pramANa se? 103 ajJAta pramANapaJcakanivRtti se abhAvajJAna 117 arthApattisthApaka artha aura liMga meM tAttvika azakya bheda kA prabhAva 104 prAsaGgikamabhAvapramANanirAkaraNam / | 118 arthasaMvedanarUpa liMga se jJAtavyApAra kI 104 mImAMsakamAnya abhAva pramANa mithyA hai siddhi vikalpagrasta 105 pratiyogismaraNa se prabhAva pramANa kI 116 arthApratibhAsasvabhAva saMvedana saMbhava nahIM vyavasthA durghaTa 120 vyApAra aura kArakasaMbaMdha kA paurvAparya kaise ? 105 abhAvapramANapakSa meM cakrakAvatAra 120 zUnyavAdAdi bhaya se smatipramoSAbhyupagama 106 abhAvapramANa se pratiyoginivRtti kI asiddhi 121 jJAnamithyAtvapakSa meM parataH prAmANyApatti 106 abhAva gRhIta hone para pratiyogo kA niSedha 122 rajata kA saMvedana pratyakSarUpa yA smRtirUpa ? 123 zukti pratibhAsamAna hone para smRtipramoSa 107 svayaM anizcita abhAvapramANa nirupayogI "durghaTa hai| 107 abhAvapramANa ke nizcaya meM anavasthAdi 123 sIpa kA pratibhAsa aura rajata kA smati.108 niyamarUpa saMbandha kA anya koI nizcAyaka pramoSa ayukta hai nahIM 109 vyApAra siddhi ke liye navina kalpanAe~ 124 smRti ko anubhavarUpa meM pratIti meM vipa106 ajanya bhAvarUpa vyApAra nitya hai yA anitya rItakhyAti prasaMga 124 vyApAravAdI ko svadarzanavyAghAtaprasakti 110 vyApAra kAlAntarasthAyi nahIM ho sakatA 110 kSaNika ajanya vyApAra pakSa bhI ayukta hai 125 smRtipramoSa ke svIkAra meM bhI parataH prAmANya kA bhaya 111 janya vyApAra kriyArUpa yA prakriyArUpa? 111 akriyAtmaka vyApAra jJAnarUpa hai yA ajJAna 125 smRtipramoSasvIkAra meM zUnyavAda bhaya smRtipramoSa ke Upara vikalpatrayI kaise? rUpa? Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 127 arthasaMvedana se jJAtavyApArAtmaka pramANa kI / 141 sAdRzya se zabda meM ekatvanizcaya se arthaasiddhi-prAmANyavAda samApta bodha kA asaMbhava 128 vedApauruSeyatAvAdaprArambhaH 142 sAdRzya se hone vAle zabdabodha meM bhrAntatA prApatti 128 'jinAnAM padaprayoga kI sArthakatA 143 gakArAdi meM vAcakatA kI anupapatti128 bauddhamatAvalambana se svataHprAmANya ke pratI pUrva-pakSa samApta kAra meM abhiprAya 144 zabdA'nityatvasthApana-uttarapakSaH 129 doSAbhAvApAdaka apauruSeyatva hI asiddha 144 zabda anitya hone para bhI arthabodha kI 130 puruSAbhAvagrAhaka abhAvapramANa ke saMbhavita upapatti vikalpoM kA nirAkaraNa 144 jAtiviziSTa meM hI vyApya vyApakabhAva saMgati 130 pauruSeyatvAbhAva viSayaka jJAna abhAvapramANa 146 zabda meM jAti kA saMbhava hI na hone kI zaMkA rUpa nahIM ghaTa sakatA 146 varNAntarAnusaMdhAna kI upapatti 131 pramANapaMcakAbhAva ke saMbhavita vikalpoM kA 147 anugatAkArapratIti ke nimitta kA pradarzana nirAkaraNa 148 gakArAdizabda meM sAmAnya kA samarthana .. 132 pramANapaMcakArahita AtmA se puruSAbhAva 146 varNAdisaMskArasvarUpa abhivyakti ko prakriyA kA jJAna ativyApta hai 146 varNasaMskArapakSa meM zabda-anityatva prApti . 133 ghaTAbhAvabodha aura puruSAbhAvabodha meM nyAya 150 vyaMjaka vAyu se varNasvarUpa kA AvirbhAva / samAna nahIM hai 151 abhivyakti pakSa meM khaNDita zabda pratIti 133 vAdi-prativAdIke yA kisI ke bhI prabhAva Apatti jJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhavasiddhi azakya 151 utpatti-abhivyakti pakSa meM samAnatA kA 134 anAdi vedasattva prabhAvajJAna prayojaka nahIM hai uddhAvana-zaMkA 135 apauruSeyatva meM paryu dAsa pratiSedha nhiiN| 152 varNa meM sAvayavatva aura anekatva kI Apatti136 veda kA anAdisattva anumAna se prasiddha uttara 136 kAlatva hetu kI aprayojakatA | 153 sakala varNoM kA eka sAtha zravaNa hone kI 137 anyathA bhUtakAla kA asambhava siddha nahIM Apatti 138 apauruSeyatvasAdhaka koI zabda pramANa nahIM | 153 zabda meM zravyasvabhAva kA mardana aura AdhAna 138 upamAna se apauruSeyatva kI prasiddhi mAnane meM pariNAmavAda kI prApti 139 arthApatti se apauruSeyatva kI asiddhi 154 zrotrasaMskArasvarUpa abhivyakti pakSa kI 136 puruSAbhAvanizcaya meM koI pramANa nahIM hai samIkSA 140 atIndriyArthapratipAdana apauruSeyatvasAdhaka | 154 zrotrasaMskAravAdI kA vistRta abhiprAya nahIM hai-vedApauruSeyavAda samApta 154 eka sAtha sakalavarNazravaNApatti kA pratikAra 155 vyaMjaka kA svabhAva vicitra hotA hai 140 zabdanityatvasiddhipUrvapakSaH 155 indriyasaMskArAdhAyaka vyaMjakoM meM vaicitrya 141 anityapakSa meM zabda ke parArthoccAraNa kA nahIM hai-uttara pakSa asaMbhava / 156 ubhayasaMskArasvarUpa abhivyakti kI anupapatti Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gdhavyabhicArI hai pRSThAMka viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 156 zabdaekatvapratyabhijJA meM bAdhAbhAva kI AzaMkA 172 abAdhitatva anumAna ke prAmANya kA mUla 157 gakArAdivarNa meM bhedapratIti nirbAdha hai nahIM hai uttarapakSa 174 kartA kA prasmaraNa anumAnapramANarUpa nahIM 158 gakArAdi meM bhedapratibhAsa upacarita nahIM ho sakatA 156 vyaMjakadhvaniyoM ke dharmoM kA zabda meM upacAra | 174 veda meM kartR sAmAnya kA smaraNa nirbAdha hai hone kI zaMkA | 175 vedakartR smaraNa mithyA hone para kartR-asma156 amUrta kA mUrta meM pratibimba sambhava nahIM raNa bhI mithyA hogA . 159 mahattvAdidharmabhedapratibhAsa yathArtha hone se | 175 katRsmaraNa kI chinnamUlatA kA kathana asatya gAdibheda siddhi | 176 abhAvaviziSTa kartR-asmaNa hetu nirdoSa nahIM 160 parArthoccAraNa se zabdanityatva kalpanA 177 kartR smaraNayogyatvaviziSTa hetu hone kI asaMgata ___AzaMkA 161 sadRzatvena gAdi kA grahaNa asaMgata nahIM / 178 smaraNayogyaghaTita hetu anya Agama meM saMdi161 zabdapaudgalikatva ke viruddha aneka Apatti mImAMsaka 176 kartA ke smaraNapUrvaka hI pravRtti hone kA 162 mImAMsaka mataM meM bhI una samasta doSoM kA ___niyama nahIM hai praveza tadavastha-uttarapakSa 179 zAsana meM apauruSeyatva kA asaMbhava hone se 163 sAdRzya se arthabodhapakSa meM dI gayI prApattiyoM . jinakartakatA-siddhi kA pratikAra 163 apauruSeyavAdI varNAdi cAra meM se kisako 180 sarvajJavAdaprArambhaH nitya mAnegA? | 180 sarvajJa kI sattA meM nAstikoM kA vivAda164 puruSasvAtaMtrya niSedhamAtra meM abhiprAya hone kI zaMkA | 181 anupalabdhi hetu kI asiddhi kA nirAkaraNa 165 varNa nitya-apauruNeya hone para lokAyata- 182 sarvajJa kA upalambha anumAna se azakya zAstraprAmANya Apatti 102 dharmIsambandha kA jJAna pratyakSa-anumAna se 165 vaidika aura laukika zabdoM meM antara nahIM hai .. azakya 166 anumAna se veda meM pauruSeyatvasiddhi 183 sarvajJasiddhi meM asiddha-viruddha-anaikAntika 166 aprAmANyAbhAvarUpa vizeSatA akicitkara doSatrayo 167 anaikAntika doSa uttarapakSI ke hetu meM 184 sarvapadArtha meM jJAnapratyakSatvaMsAdhyaka anumAna 168 uttarapakSI ke hetu meM viruddhAdidoSAbhAva nahIM kA nirAkaraNa 168 hetu meM prakaraNasamatva kA ApAdAna pUrvapakSa 184 prameyatva hetu kA tIna vikalpa se vighaTana 166 vedAdhyayanavAcyatva hetu kI samIkSA uttarapakSa | 185 zabdapramANa se sarvajJa ko siddhi azakya 170 tathAbhUtapuruSa se anya sarvajJAdi koI puruSa / 186 upamAnAdhipramANa se sarvajJa siddhi azakya .. asambhAvya nahIM hai / 187 sarvajJAbhAvasUcaka pramANa kyA hai ? 171 apauruNeyatva kI siddhi duSkara-duSkara 1 88 nivartamAna pratyakSa sarvajJAbhAvasAdhaka nahIM 172 apauruNeyatva meM abhAvapramANa kA asaMbhava / 189 sarvajJAbhAva anumAnagamya nahIM hai - pUrvapakSa Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 160 vipakSIbhUta sarvajJa se vaktRtva hetu ko nivRtti / 206 asarvajJatA-vaktRtva ke kArya-kAraNabhAva kI asiddha asiddhi pranyatra tulya 161 svakIya anupalamma se vipakSavyAvRttinizcaya 207 dhUma meM agnivyabhicAra na hone ko zaMkA prazakya kA uttara 161 sarvajJAmAva sAdhaka hetu meM Azrayasiddhi doSa 208 asarvajJa aura bhASAvyavahAra ke pratibandha 192 sarvajJa vedavacana se prasiddha hai kI siddhi 192 upamAnapramANa se sarvajJAbhAva kI siddhi duSkara | 208 prasiddha dhUmahetuka anumAna ke abhAva kI 193 anumAna meM antarbhUta arthApatti svatantra prApatti pramANa hI nahIM hai | 209 prasaMgasAdhana se sarvajJAbhAva siddhi kA samarthana 194 vipakSabAdhakapramANa se anyathAnupapatti kA 206 dharmAdigrAhakatayA abhimata pratyakSa ke Upara bodha cAra vikalpa 165 liMga aura 'sAdhya ke vinA anupapanna artha' 210 sarvajJa kA pratyakSa prabhyAsajanita nahIM hai donoM meM vizeSAbhAva 211 cakSu Adi se atIndriya arthadarzana kA asaMbhava 165 dRSTAntadharmI aura sAdhyadharmoM ke bheda se 211 sarvajJa kA jJAna zabdajanya nahIM hai bheda prasiddha | 212 anumAna se sarvajJatA prApti kA asaMbhava 196 hetu bheda se anumAnapramANabheda kI Apatti | 212 sarvajJajJAna meM viparyAsa kI Apatti 167 abhAvapramANa se sarvajJa kA pratirodha azakya 213 rAgAdi jJAnAvAraka nahIM hai| 197 anyavijJAnasvarUpa prabhAvapramANa kA asaMbhava 213 sarvajJajJAna kI tIna vikalpoM se anupapatti 198 sarvajJatvAbhAvarUpa anyajJAna se sarvajJAbhAva 214 eka sAtha sarvapadArthagrahaNa kI sadoSatA .. kI siddhi azakya | 214 sakalapadArthasaMvedana kI zaktimattA asaMgata 198 sarvajJavAdI kathana kI ayuktatA kA hetu- 215 mukhya upayogI sarvapadArtha jJAna kA asaMbhava nAstika 215 samAdhimagna sarvajJa kA vacanaprayoga asaMbhava 199 sarvajJavAdI kI ora se animittatva kA 216 svarUpamAtra ke pratyakSa se sarvajJatA kA asaMbhava pratikSepa 217 atItatva aura anAgatatva ko anupapatti 200 nAstika dvArA sarvajJavAdikathita dUSaNoM kA | 218 svarUpataH padArthoM kA atItatvAdi mAnane meM pratikAra . Apatti 201 sarvajJAbhAvapratipAdaka prasaMga-viparyaya 218 'yaha sarvajJa hai' aisA kaise jAnA jAya ? 202 zlokavAttikakAra ke abhiprAya kA samarthana 219 sarvajJa 'asada' rUpa se vyavahArayogyasarvajJa203 dhUma se agni ke anumAna meM samAna doSA virodhI pUrvapakSa samApta ropaNa 203 dhUma meM vipakSa vyAvRtti ke saMdeha kA samarthana 220 srvjnysdbhaavaavednm-uttrpkssH| 204 prAtmIya anupalambha se dhUma ko vipakSavyA- 220 sarvajJasattAsiddhi nirbAdha hai-uttarapakSa prAraMbha vRtti prasiddha 220 prasiddha anumAna meM vyAptigraha azakyatA kA 205 vaktRtva meM vacanecchAhetukatva kI AzaMkA samAna doSa ___ anucita | 221 eka jJAna kA pratibhAsadvaya meM anvaMya prasiddha Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 222 savikalpajJAna se kAryakAraNabhAva kA avagama | 238 vacana kI saMvAditA jJAnavizeSa kA kArya prazakya asiddha 223 kAryakAraNabhAvagraha meM pratyakSAnyanimitta kI 238 saMvAdijJAna ke viraha meM saMvAdivacana kA AvazyakatA asaMbhava 223 kAraNatA pUrvakSaNavRttitArUpa nahIM kintu 236 anugata eka sAmAnya ke asvIkAra meM Apatti zaktirUpa hai zaMkA-samAdhAna 224 anumAna meM kAryakAraNabhAvagraha kI azakti 240 tiryaksAmAnyavAdI ko viziSTadhUmasAmAnya 224 prasiddhAnumAnavat sarvajJAnumAna meM bhI vyApti ke abodha kI Apatti graha kA saMbhava 241 jJAnavizeSa-vacanavizeSa ke kAraNakAryabhAva 225 pakSadharmatAvirahadoSa kA nirAkaraNa grahaNa meM zaMkA 226 asiddhi Adi tIne doSa kA nirAkaraNa | 242 kSayopazamavizeSa se kAraNa-kAryabhAvagrahaNa 226 prameyatvahetuka anumAna meM sAdhyavikalpa | 242 kAryakAraNabhAva donoM se atirikta nahIM ayukta hai | 243 kSayopazamavizeSa se kAryakAraNabhAva kA grahaNa 227 prameyatvahetuvat dhUmahetu meM bhI samAna vikalpa | 244 pratyakSa hI vyAptisaMbaMdha kA prakAzaka hai 228 dhamasAmAnya kI kalpanA meM cakka dUSaNa 245 netrajanyatvAdi cAra vikalpa kA nirAkaraNa 226 prasaMgasAdhana meM pratipAdita yuktiyoM kA 245 sarvavastuviSayaka upadezajJAna kA saMbhava 246 cakSujanyajJAna meM pratIndriyaviSayatA kA samarthana 226 pratyakSatva aura satsaMprayogajatva kI vyApti 246 aspaSTa jJAna se sarvajJatA nahIM mAnI jAtI asiddha | 247 bhAvanAbala se jJAnavaizadya kA samarthana 230 kicijjJatA aura vaktRtva kI vyApti prasiddha 248 bhitti Adi ke AvArakatva kI bhaMgApatti 231 dharmAdi ke apratyakSa meM tIna vikalpa 248 sarvajJajJAna meM aspaSTatvApatti kA nirasana 232 tInoM vikalpa kI ayuktatA 246 rAgAdi ke nirmUla kSaya kI prAzaMkA kA uttara 233 netra se atIndriyArthadarzana kI sodAharaNa | 250 rAgAdi nitya aura prAkasmika nahIM hai upapatti 250 rAgAdi ke pratipakSI upAya kA jJAna asaMbhavita 233 viSayamaryAdAbhaMga ko Apatti kA pratikAra | 251 laMghanavat sImita jJAna zakti kI prAzaMkA 234 dhUmahetuka anumAna uccheda pratibandI kA kA uttara pratikAra 251 pratizayita laMghana kriyA meM abhyAsa kaise 235 pratyakSAnupalambha se dhUma meM agnijanyatvasiddhi / upayogI? - 235 gadhe meM kumbhakAranirUpita kAryatA Apatti 252 jalatApavat sImitajJAna kI zaMkA kA uttara kA nirAkaraNa 253 kaphadhAtu ke udAharaNa se niyamabhaMga zaMkA 236 dhUma meM anagnijanyatA kA tIna vikalpa se kA uttara pratikAra | 253 mithyAjJAna ke kSayAnaMtara punarudgama kA 236 dhUma meM adRzyahetukatva kA nirAkaraNa asaMbhava 237 dhama meM agnijanyatva kA samarthana 254 sarvajJajJAna meM pratyakSatva kaise ? uttara 237 asarvajJatA ke sAtha vaktRtva kA sambandha 255 vyutpattinimitta ko sarvajJa pratyakSa meM upapatti parihAra Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 255 anaMtapadArtha hone para bhI sarvajJatA ko upapatti | 271 asiddha-anaikAnti-virodha kA parihAra 256 viruddhArthagrAhakatA meM Apatti kA prabhAva 272 dharmAdipadArthasAkSAtkArijJAna kI siddhi 256 saMvedana aparisamApti doSa kA nirasana | 273 pratijJA-nigamanavAkya prayoga kI Avazya257 parakoyarAgasaMvedana se sarAgatA kI Apatti katA kyoM? nahIM 274 upasaMhAravAkya se prayojana siddhi 257 padArtha-iyattA kA avadhAraNa sulabha hai 275 hetu kI trirUpatA ke bodha kI upapatti 258 sarvajJatvAdi hetvarthaparikalpanAoM kA nirasana 276 'samayavisAsaNa' zabda se vyAptiviziSTa hetu . 258 sarvajJatAsAdhaka prameyatva hetu meM upanyasta kA upasaMhAra - doSa kA nirasana 277 vyApti kA grahaNa sAdhyadharmI aura dRSTAnta259 eka bhAva ke pUrNadarzana se sarvajJatA .. dharmoM meM 260 padArthoM meM anyonyasaMbandhitA parikalpita nahIM | 277 pakSabAdha aura kAlAtyayApadiSTatA kA 261 laukika pratyakSa se katipaya arthagrahaNa . nirasana 261 nityasamAdhidazA meM bhI vacanoccAra kA saMbhava 278 arhat bhagavAna hI sarvajJa kaise ? zaMkA 262 pratItakAla kA asattva prasiddha hai | 276 vacanavizeSatva hetu se sarvajJa vizeSa kI siddhi 262 padArthoM meM kAlavat svarUpataH atItatvAdi kA 280 dRSTAnta ke vinA bhI vyApti kA nizcaya asaMbhava | 280 'kusamayavisAsaNaM' kA dUsarA artha 263 padArthoM meM svataH atItatvAdi kA bhI saMbhava | | 280 Izvare sahajarAgAdivirahanirAkaraNam 263 sarvajJajJAna meM atItAdi kA pratibhAsa azakya- 281 anAdi sahajasiddha aizvaryavAdI kI prAzaMkA .: zaMkA | 281 AzaMkA ke uttara meM 'bhavajiNANaM' pada kI 264 atItAdikAla ke pratibhAsa kI upapatti vyAkhyA 265 sarvajJajJAna meM atItakAlasambandhitA kI | 282 sarvajJabAda samApta ... ... . . anApatti | 282 cArvAkeNa saha paraloke vivAdaH 265 sarvajJarUpa meM sarvajJa kI pratIti azakya nahIM 282 paraloka ke pratikSepa meM cArvAka kA pUrvapakSa 266 sarvajJavyavahArapravRtti pramANabhUta hai / 283 cArvAkamata kevala dUsaremata kI kasauTI meM 267 'kusamayavisAsaNaM' pada kI sArthakatA : tatpara 267 vacanavizeSarUpa hetu ke upanyAsa kA prayojana | 283 paralokasiddhi meM pratyakSapramANa kA abhAva 268 'avisaMvAdi' vizeSaNa kI sArthakatA 284 paralokasiddhi meM anumAna pramANa kA abhAva 269 pratyakSa aura vacanavizeSa meM avisaMvAda kA | 285 vyAptigrahaNa azakya hone se anumAna kA sAmya 1. asambhava 269 aliMgapUrvakatva vizeSaNa kI sArthakatA 285 nAstikamata meM anumAna prapramANa hai| 270 hetu meM anupadezapUrvakatva vizeSaNa kI upapatti | 285 viSaya ke na ghaTane se anumAna apramANa 270 AgamArtha ke bhivyaMjaka sarvajJa kI sattA 286 avinAbhAva kA grahaNa duHzakya saprayojana | 287 anamAna meM viruddhAdi tIna doSoM kI aAzaMkA 271 hetu meM ananvaya-vyatirekapUrvakatva vizeSaNa 288 janmAntara vinA isa janma kI anupapatti yaha kI upapatti kauna sA pramANa? Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 289 prajJA-medhAdiguNa kI janmAntarapUrvakatA kaise? | 308 avinAbhAva ko aura usake jJAna ko mAnanA 290 vilakSaNa zarIra se janmAntara kI siddhi hI cAhiye duHzakya 308 avinAbhAvasaMbandhagraha kI yogipratyakSa se 261 Atmatattva ke AdhAra para paralokasiddhi zakyatA duSkara | 306 atIndriyArthasAdhakAnumAna kA pratikSepa262 AgamapramANa se paralokasiddhi azakya tIsarA vikalpa 262 paralokasiddhAvuttarapakSaH / 309 sAdhya se hetu ke anumAna kI Apatti-nivAraNa 262 paraloka siddhi-uttara pakSa 310 viruddhAdi doSoM kA nirAkaraNa 263 nAstikamata meM pratyakSaprAmANya kI anupapatti 310 arthAntarabodha kA nimitta kAryakAraNA264 pratyakSa se avinAbhAvabodha hone para anumAna bhAvAdi sambandha-bauddhamata . ke prAmANya kI siddhi 311 kArya aura svabhAva hetu meM pratibandhasAdhaka 264 avisaMvAditApratyakSavat anumAnAdi meM bhI pramANa prAmANyaprasaMjikA hai 312 anumAna se nirvighna paraloka siddhi-upasaMhAra 265 pratyakSa ko pramANa mAnane para balAta anumAna | 313 anumAna se paralokasiddhi suzakya prAmANyApatti | 313 kevala mAtA-pitA se isa janma kI utpatti 266 hetu meM trairUpya kA svIkAra Avazyaka ayukta 267 tAntrikalakSaNAnusArI anumAna kA pratikSepa | 313 sarvadeza-kAla ke antarbhAva se vyAptigraha kI azakya zakyatA 268 anumAna se paryanuyoga nAstika nahIM kara sakatA| 314 vijJAnadharma aura zarIradharmoM meM bhedasiddhi 266 paryanuyoga meM prasaMga aura viparyaya anumAna 315 vijJAnadharma vijJAna kA hI kArya hai samAviSTa hai | 316 zAlaka ke dRSTAnta se vyabhicArApAdana 266 nAstika kRta prasaMgasAdhana kI samIkSA asamyaka 300 nAstika kRta viparyayaprayoga ko samIkSA | 317 zarIra aura vijJAna meM upAdAna-upAdeya 300 kAryahetuka paralokasAdhaka anumAna bhAva prayukta 301 paralokasAdhaka anumAna kA dRDhIkaraNa | 317 zarIravRddhi se caitanyavRddhi kI bAta mithyA 302 kevala mAtA pitA se janma mAnane para atiprasaMga 318 cirapUrvavattI mAtApitRvijJAna se vAsanA303 prajJAdi AkAravizeSa meM janmAntarapratibaddhatA prabodha amAnya kA pratyakSanizcaya 319 AtmA svasaMvedanapratyakSa kA viSaya 304 paraloka sAdhaka anumAna meM itaretarAzraya / 320 zarIrAdi meM jJAtRtva nahIM ho sakatA doSa nivAraNa | 321 ahamAkAra pratIti meM pratyakSatvavirodhI pUrvapakSa 305 vyAptigrahaNa meM anavasthA doSa kA nivAraNa | | 322 AtmA meM aparokSapratibhAsaviSayatA kI 305 vyAptigrAhaka pramANa ke viSaya meM matavaividhya mImAMsA 306 anumAna ke aprAmANyakathana ke tIna vikalpa | 323 prAtmapratyakSa ke liye alaga pramANa kI Apatti 307 arthAntarabodha kA nimitta niyatasAhacarya hai | 324 saMvedana kI saMvedhatA kA asvIkAra duSkara -naiyAyikAdimata | 324 cakSu AdikaraNa kI vAstavika pratIti nahIM hai Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 325 ahamAkArapratIti kI AtmaviSayakatA ko | 341 bauddhadRSTi se vijJAna meM arthagrAhakatA aghaTita sthApanA | 341 prAsaMgikavijJAnavAdaH samAptaH / 326 AtmA aura deha meM mamatva kI samAna pratIti | 342 jaDa meM jaDatA aura saMvedana meM svasaMviditatva -nAstika anubhavasiddha hai 327 pratyakSa kevala indriyajanya hI nahIM hotA jaina mata 343 asvasaMvidita pratIti se arthavyavasthA azakya 328 AtmA ko svaprakAzatA meM pradIpadRSTAnta kI| 343 pratIti gRhIta na hone para vyavasthA anupapanna yathArthatA | 344 jJAnAntaravedhatApakSa meM viSayAntarasaMcAra kA asaMbhava 328 jJAnasvaprakAzavAdArambhaH 345 pratyakSakta zabdajJAna meM spaSTapratibhAsa kI 329 vaidhaHdRSTAnta se jJAna meM svaprakAzatvasiddhi .. aApatti. 330 svaprakAzatA meM adRSTatA aura virodha kI / 247 vaizadyapratibhAsavyavahAra jJAnakramAnupalakSaNabAta anucita nimittaka nahIM 331 vijJAnavAdIbauddhamatArambhaH (prAsaMgikaH) | 347 sarvajJajJAna meM prameyatva hetu vyabhicArI hone 331 nIlAdi svaprakAza vijJAnamA ko Apatti 332 bheTapakSa meM nIlAdi meM grAhyatva kI anapapatti | 348 jJAnasvaprakAzavAdaH samAptaH / 333 grahaNa kiyA asiddha hone se nIlAdi meM karmatA | 348 jJAnAbhinna AtmA bhI svasaMvedanasiddha hai aghaTita | 348 binA vyApAra hI jJAna-prAtmA svasaMvidita haiM 333 grahaNakriyA ke svIkAra meM bAdhaka 349 prAtmA kI aparokSatA-kathana kA tAtparya 333 karmakartR bhAvapratIti bhrAnta hai 346 netrendriyapratyakSApatti kA pratikAra 334 karmakartR bhAvapratIti bhI anupapanna 350 'kRzo'haM' ityAdi zarIrasamAnAdhikaraNa 335 vijJAna ke pUrvakAla meM arthasattA kI asiddhi pratIti bhrAnta hai 336 pUrvakAla meM arthasattA kI anumAna se siddhi 350 deha meM prahamAkArabuddhi aupacArika hai duSkara 351 sukhAdisamAnAdhikaraNaka ahaMpratIti upa337 pUrvakAla meM sattA na hone meM anupalabdhi pramANa .. carita kyoM nahIM? 337 nIlAdi anyadarzana sAdhAraNa nahIM hai | 351 asthira deha sthairyabuddhi kA viSaya nahIM 338 anumAna se bhI anyadarzanasAdhAraNatA ko 352 bauddhamata se pratyabhijJA meM ApAdita doSoM siddhi duSkara kA pratikAra 338 pratibhAsabheda se nIlAvibhedasiddhi | 353 darzana-sparzanAvabhAsabheda se pratyabhijJA ekatva 336 sva-para dRSTa nIlAdi meM aikya asiddha para AkSepa 336 nIlAkAra meM grAhyatA kI anupapatti 354 nIlapratibhAsa meM bhI samagravikalpoM kI 340 nitya-anitya bheda se grAhyatva kI upapatti samAnatA azakya 355 avasthAdvaya meM avasthAtA kI avyApitA kA 340 unmukhatvasvarUpa grAhakatva kI anupapatti graha kaise? 341 bodhajanya grahaNa kiyA nIla se bhinna hai yA 356 anusaMdhAnapratIti se ekatvasiddhi meM anyoabhinna? nyAzraya nahIM Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 356 bhinna santAna ke svIkAra meM prAtmasiddhi | 369 suSupti meM vijJAnAbhAva sAdhaka pramANa nahIM hai 357 kArya-kAraNabhAvamUlaka ekasaMtAnatA kI | 369 suSupti meM vijJAnasAdhaka pramANa samIkSA | | 370 'mujhe kucha patA nahIM calA' yaha smaraNa anu357 upAdAna-upAdeyabhAva meM do vikalpa bhaMva-sAdhaka hai 358 bauddhamata meM upA0 upA0 bhAva meM cAra vikalpa 371 anyadharmI meM pratisAdhana kI vyApti ke agra356 upAdAna-sahakArI kAraNavibhAga kaise ? haNa kI zaMkA 359 svagatavizeSAdhAnasvarUpa upAdAna ke do 371kSaNikatvapyApti nizcaya kI bhI asiddhi vikalpa __-samAdhAna 360 sakalavizeSAdhAna dvitIya vikalpa ke tIna doSa 372 sattva aura pratisaMdhAna hetudvaya meM vizeSatA 360 eka kAla meM aneka saMtAna mAnane meM prApatti 372 sattvahetu aura anusaMdhAnahetu meM samAnatA 361 sakalavizeSAMdhAnapakSa meM sahakArikathA vilopa -anyamata 361 prAgbhAvamAtrasvarUpa kAraNatA ke do vikalpa | 373 pramAtRniyatatva aura ekakartRkatva eka nahIM hai 362 kalpitadharmoM se ekatva akhaMDita rahane para | 373 ekakartRkatva kI pratisaMdhAna meM ekAtmasiddhi ! siddhi 363 samanantarapratyaya ko upAdAna nahIM kaha sakate 374 pramAtRniyama ekakartR katvamUlaka hI siddha 363 AMzikasamAnatApakSa meM Apatti hotA hai 364 daizika Anantarya u0 u0 bhAva meM aghaTita / 375 paraloka ke zarIra meM vijJAnasaMcAra kI upapatti 364 svasaMtati meM jJAnasphuraNa se upAdAna-niyama | 376 pUrvottarajanma meM eka anugata kArmaNazarIra azakya kI siddhi 365 jJAna meM jJAnapUrvakatA kA niyama nahIM . | 377 pUrvAparabhAvoM meM kArya-kAraNatA na hone para -nAstika zUnyApatti 365 sadRza-tAdRza viveka alpajJa nahIM kara sakatA 378 bhaviSyakAlIna janmAntara meM pramANa -nAstika 378 sattva athakriyAkAritvarUpa nahIM hai 366 samAnajAtIya se utpatti kA niyama nahIM 376 AgamasiddhatA hone para anumAna vyartha nahIM -nAstika 366 uttarakAlIna smRti se suSupti meM vijJAna 380 prAtmA aura karmaphalasambandha meM Agama pramANa siddhi azakya nAstika paralokavAda samApta 367 suSupti meM vijJAna mAna lene para bhI vyApAra 381 Izvarakata tvavAdipUrvapakSaH vizeSAbhAva 367 janakatvAdidharmoM kI kAlpanikatA kaise 381 Izvara jagata kA kartA hai-pUrvapakSa -nAstika 381 naiyAyika ke sAmane katatvapratipakSI yuktiyA~ 368 nAstikaprayukta dUSaNa jaina mata meM nahIM hai 382 anumAna se Izvarasiddhi azakya uttarapakSa 382 Agama se Izvarasiddhi azakya 368 kAryatvAbhyupagamakAraNadharmAnuvidhAnamUlaka hai | 383 pUrvapakSI kI yuktiyoM kA Alocana 369 vivekakauzala kA abhAva adhikArAbhAva kA | 383 pRthvI Adi meM kAryatva asiddha nahIM sUcaka | 384 hetu meM asiddhidoSa kI zaMkA kA samAdhAna hotA Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMka viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 385 bauddhoM ke mata se bhI kAryatva hetu prasiddha nahIM | 408 aneka buddhimAna kartA mAnane meM prApatti 386 mImAMsaka ke mata se bhI hetu asiddha nahIM 406 Izvara meM prasaMga-viparyaya bhI bAdhaka nahIM 387 cArvAka ke mata se bhI hetu asiddha nahIM 406 vAttikakAra ke do anumAna 387 naiyAyika ke sAmane vistRta pUrvapakSa 410 aviddhakarNa kA prathama anumAna 389 naiyAyika mata meM dRSTahAni-adRSTakalpanA 411 prathama anumAna ke pakSAdi kA vizleSaNa 386 pakSa meM antarbhAva karake vyabhicAranivAraNa 411 aviddhakarNa kA dUsarA anumAna azakya 412 udyotakara aura prazastamati ke anumAna 390 pUrvapakSI ko naiyAyika kA pratyuttara 412 sarvajJatA ke vinA bhakti kA pAtra kaise ? 391 adRSTa aura Izvara kI kalpanA meM sAmya | 413 naiyAyika ke pUrvapakSa kA upasaMhAra 382 kAryatva deta meM vyatirekasaMdeha se vyabhicAra |14 IzvarakatatvavAdasamAlocanA-utsamyazva zaMkA kA uttara | 414 dehAdi avayavI asiddha hone se prAzrayA-siddhi 362 agnivat Izvara kI kalpanA anAvazyaka 415 avayavI kA virodha svatantrasAdhana yA prasaMga393 kartA kA anupalambha zarIrAbhAvakRta sAdhana 394 jaDavastu meM icchAnuvattitva kI prasiddhi 416 avayavI kA virodha prasaMgasAdhanAtmaka hai 364 kAryatva hetu meM satpratipakSatAdi kA nirAkaraNa | 417 pratibhAsabheda se bhedasiddhi 395 vizeSavirUddhatA saddhetu kA dUSaraNa nahIM hai| 417 avayava-avayavI kI.samAnadezatA asiddha 366 vizeSaviruddhatA dUSaNa kyoM nahIM-uttara 418 avayavI kA svatantrapratibhAsa virodhagrasta 397 Izvara ke dehAbhAvAdi viSA kA siAddha | 419 spaSTa-aspaSTasvarUpadvaya meM ekatA asiddha meM pramANa | 420 pratibhAsabheda viSayabhedamUlaka hI hotA hai 397 pakSadharmatA ke bala se vizeSasiddhi 421 avayavI ke pratibhAsa kI do vikalpa se 398 vizeSavyApti ke bala se vizeSasAdhya kI siddhi anupapatti 399 zarIrarUpa ApAditavizeSa kA nirAkaraNa / 422 agra-pRSThabhAgavartI avayavI kA pratibhAsa 400 atIndriya artha ke niSedha kA vAstava upAya azakya 400 asarvajJatvarUpa ApAditavizeSa kA nirAkaraNa | 422 smaraNa se avayavI kA grahaNa azakya 401 sacetana deha meM Izvara ke adhiSThAna kI siddhi 423 pratyabhijJA jJAna se avayavI ko siddhi azakya 402 Izvara kI siddhi meM prAgama pramANa / 423 'sa evAyam' yaha pratIti eka nahIM hai 402 svarUpapratipAdaka Agama bhI pramANa hai 425 'eko ghaTaH' pratIti se sthUla dravya kI siddhi 403 svarUpArthaka Agama apramANa mAnane para Apatti azakya 404 'patthara tairate haiM isa prayoga ke prAmANya kA | 426 avayavI ke binA sthUlapratibhAsa ko anupaniSedha patti-pUrvapakSa 404 sarvajJatA kI sAdhaka yukti 427 niraMtara utpanna paramANuvoM se sthUlAdi prati405 Izvara kI krIDAhetuka pravRtti bhI nirdoSa bhAsa kI upapatti 406 bhagavAna kI pravRtti karuNAmUlaka 427 samavAya kI asiddhi se buddhimat zabdArtha kI 406 kevala sukhAtmaka sargotpatti na karane meM hetu ___ anupapatti 407 Izvara kA jJAna anitya nahIM ho sakatA | 426 jJAna Izvara meM vyApakarUpa se nahIM raha sakatA Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 429 avyApaka jJAna mAnane para prAtmavyApakatA | 448 ekAntabheda pakSa meM vaiparItya kI upapatti kA bhaMga 446 sattAgrAhI pratyakSa pramANabhUta-pUrvapakSa 430 prasaMgataH samavAyasamIkSA 446 'sat-sat' anugatAkArapratIti se sattAsiddhi 430 samavAya satpadArthoM kA, asatpadArthoM kA ? 450 jAti kI pratIti vyakti se bhinna hotI hai 431 sattAsamavAya se padArthasattva kI anupapatti / 451 samAnendriyagrAhya hone para bhI jAti vyakti 431 namaka ke udAharaNa se samavAya kA svataH bhinna hai satva anupapanna 452 vyakti ko dekhate samaya jAti kA bhAna nahIM 432 samavAya do samavAyI kA hogA yA asama hotA-uttara pakSa vAyI kA? 453 bAhyArtha ke rUpa jAti kA bhAna nahIM hotA 433 samavAya kI siddhi pratyakSapramANa se azakya 453 sarvatra samAnAkAra pratIti kI Apatti 433 AgamavAsanAzUnya bAlAdi ko bhI samavAya mithyA hai pratIta nahIM hotA 454 bhinnavyakti meM tulyAkArapratIti kA Ala435 samavAyasAdhaka anumAna nirdoSa nahIM hai mbana buddhi hai 435 samavAya kA samavAyI ke sAtha sambandha hai yA 454 jAti meM aneka vyaktivyApakatA kI anupanahIM? [samavAyacarcA samApta] patti 436 IzvarAtmA aura buddhi kA abheda asaMgata 455 pUrvottara vyakti meM jAti kI sAdhAraNatA 437 ghaTAdikArya aura sthAvarAdi meM vailakSaNya ___anubhavabAhya 437 Izvarabuddhi meM kSaNikatva kA vikalpa asaMgata 455 pratyabhijJA se anekavyaktivRttitva kA bodha 438 Izvarabuddhi meM akSaNikatva kA vikalpa asaMgata azakya 439 kAryatvahetuka anumAna bAdhita hai| 456 kartA se jAti kA anusandhAna azakya 440 kAryatvahetuka ko samAlocanA kA prArambha 457 smati kI sahAyatA se anusandhAna azakya 440 kAraNoM meM asada vastu kA samavAya asaMbhava 457 pratyakSa se pUrvarUpa kA anusandhAna azakya . 441 asat vastu kisI kA kAraNa bhI nahIM hotA 458 pUrvarUpagrAhI buddhi satpadArthagrAhI nahIM ho 442 dehAdi ko sat mAnane meM anyonyAzraya sakatI 442 prAka asat vastu sattA samavAya se sata nhiiN| 459 kAryatva racanAvattca se bhI siddha nahIM ho sakatI 460 saMyogapadArthasamIkSaNama 442 'na satna asata' kahanA parasparavyAhata 460 naiyAyikAbhimata saMyogapadArtha kI prAlocanA 443 nayamita prayoga se bacane ke liye vyartha / 460 udyotakara kathita saMyogasAdhaka yuktiyA~ upAya / 46 / udyotakara kI yuktiyoM kA nirasana 444 anyamata meM nairAtmya ke niSedha kI anapapatti | 462 caitra aura kuDala ke sambandha kI samIkSA 444 nairAtmya ke abhAva sAtmakatvarUpa hai 463 viziSTa avasthAvAle kSiti boja-jalAdi se 445 sattApadArthasamIkSA ___ aMkurajanma 445 nyAyamata meM sattApadArtha kI asaMgati 46. saMyoga kA vacanaprayoga vastudvayamUlaka hI hai 446 dravyAdisambandha se sattA ke sattva kI Apatti 464 kRtabuddhijanaka kAryatva pRthvI Adi meM asiddha 447 dravyAdi svataH sava nahIM hai isa anumAna kA bhaMga 465 kAryatvahetu kI asiddhi kA samarthana Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 pRSThAMka: viSayaH | pRSThAMka viSayaH / 466 kAryasama jAtyuttara kI AzaMkA | 483 indriya aura adRzya tatkAlIna agni kI 466 kAryasamatva kI AzaMkA kA pratyuttara kalpanA meM sAmya 467 cyApaka-nityabuddhivAlA eka kartA asiddha 484 kartR-karaNapUrvakatva sabhI kArya meM siddha nahIM hai 467 pakSadharmatA ke bala se vizeSa vyakti kA siddhi | 485 kevala caitanyamAtra se vastu kA adhiSThAna duSkara asaMgata 468 vilakSaNavyaktiAzrita buddhimatkAraNatva 485 kArya zarIradrohI nahIM hai sAmAnya kI siddhi azakya 486 zarIra ke viraha meM kAryotpAdana kA asaMbhava ke atikrama kI Apatti kA prati 486 zarIra ke viraha meM prayatna kA asaMbhava kAra 469 kAryatvasAmAnya se kAraNavizeSa kA anumAna 487 aMkurAdi meM kartA ke abhAva kI anumAna se - mithyA hai ___.. siddhi 470 zarIra ke vinA kartA ko mAnane meM dRSTa 488 vyatirekAnusaraNa kI upalabdhi kI Avavyatikrama zyakatA 488 vyApAra ke vyatirekAnusaraNa kI anupalabdhi 471 zarIrasambandha ke vinA kartRtva kI anupapatti 486 samavAya sarvadA sarvatra hone para bhI anupapatti 472 pUrvapakSI kathita bAtoM kA kramazaH nirAkaraNa 460 IzvarajJAnAdi ko anitya mAnane para vyati473 vyutpanna ko bhI saMsthAnAdi se buddhimatkAraNa anumAna nahIM hotA . rekAnupalabdhi 473 kevalami-dharmabhAva se sAdhyasiddhi azakya | 490 sahakArikAraNajanya IzvarajJAna mAnane para . Apatti 474 sAdharmyamAtra se kartA kA anumAna duHzakya 461 sahakArivarga aura IzvarajJAna ko eka sAmagrI 475 kAryatva kevala kAraNatva kA hI byApya hai 475 baddhimatkAraNavizeSa kI upalabdhi nirmUla hai janyatA meM Apatti 492 IzvarajJAnAdi ko sahakAri hetu sahotpanna 476 saMyoga kI taraha vibhAga bhI asiddha hai| 477 sabhI kArya kartR pUrvaka nahIM hote yaha ThIka mAnane meM prApatti 493 buddhimatkAraNAnumAna vyApakAnupalabdhi kA 477 dharmAdharma kI kAraNatA salAmata hai abAdhaka 493 lohalekhyatvAnumAna se pratyakSa kA bAdha kyoM 478 sakala upAdAnAdi ke jJAtArUpa meM Izvara prasiddha . nahIM ? 464 bhAvI bAdhakAnupalambha kA nizcaya azakya 479 zarIra ke vinA kartRtva ko anupapatti se hetu sAdhyadrohI 465 buddhimatkAraNAnumAna meM vipakSa meM bAdhaka kA 480 Izvara kA zarIra adRzya hone kI bAta prabhAva ___ asaMgata 465 viSaya kA avisaMvAda prAmANya kA mUla 480 Izvara ke aneka zarIra kI kalpanA prayukta 496 vyApakAnupalabdhi meM pakSadharmatvAdi kA 481 indriya se utpanna jJAna sampUrNa ho nahIM sakatA abhAva nahIM 482 aindriyaka jJAna sarvaviSayaka na hone meM yukti | 496 vyApakAnupalabdhi hetu meM sAdhya ke anvayAdi 482 aMkurAdi dRzyazarIrasambaddha puruSa se hI hone kI siddhi kI Apatti / 497 paramANu Adi se kAryatva kI nivRtti prasiddha Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 pRSThAMka viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 468 nitya hone mAtra se kAryatva kI nivRtti 513 mukhAdi ke abhAva meM vaktRtva kI anupapatti azakya 514 dehAdi ke viraha meM IzvarasattA kI prasiddhi 466 vipakSa meM hetu ke abhAva kI siddhi meM anyo- | 515 kumhArAdi meM sarvajJatva kI prasakti nyAzraya 515 kSetrajJa meM sarvajJa ke adhiSThitatva ke anumAna 499 prasiddha anumAnoM meM vipakSa meM bAdhaka kA kI parIkSA sadbhAva 516 anavasthAdoSa se pUrvasiddhi meM aprAmANya kA 500 hetu meM vizeSaviruddhatA kA prabala samarthana jJApana 500 anIzvaratvAdi ke sAtha kAryatva kA vyabhi- 516 sarvajJa kI siddhi meM prAgama pramANa kaise ? cAra nahIM 517 sattAmAtra se IzvarAdhiSThAna kI anupapatti 501 kAryatva hetu meM saMdigdhavipakSavyAvRtti aura 517 sattAmAtra se adhiSThAna meM asarvajJatA ___ asiddhi doSa 518 indriyanirapekSa jJAnavat mukti meM sukhAdi kI 501 guNatva kI siddhi se anityatva kA dhra va prasakti vyAghAta || 519 dharma ke viraha meM samyagjJAnAdi kA prabhAva 502 vizeSaviparyaya kA udbhAvana sArthaka nahIM hai 516 anAptakAmattA se anIzvaratva kA pApAdana 503 dehadhAraNAdikriyA meM dehayoga avinAbhAvi hai| 520 krIDA ke lie IzvarapravRtti kI bAta anucita 504 acetanava cetana meM bhI cetanAdhiSThAna kI | 520 Izvara meM karuNAmUlaka pravRtti asaMgata Apatti | 521 Izvara meM karmaparatantratA kI Apatti 504 'acetana' vizeSaNa meM nairarthakya kI Apatti 522 sahakArIsaMnidhAna se sukhAdikartRtva ke Upara .505 sakala kAryoM ko eka sAtha punaH punaH utpatti vikalpa kA prasaMga 523 Izvara meM svabhAvabhedopatti 506 vipakSavirodhI vizeSaNa ke vinA vyabhicAra 524 ziSikAvahanAdi eka kArya kI aneka se anivArya upapatti / 507 nityajJAna pakSa meM eka sAtha jagat-utpatti 524 nityatvAdivizeSa ke viruddha anumAnoM kA kA prasaMga aucitya 507 avikalakAraNatva hetu meM asiddhidoSa kI | 525 anityatva hetu se buddhimadadhiSThitatva kI pAzaMkA asiddhi 506 avikalakAraNatva hetu meM anaikAntikatA 526 anityatva hetu meM asiddha-viruddhAdi doSaprasaMga doSa nahIM 527 'uttarakAla meM prabuddha' hone kI bAta prasiddha hai 510 baddhi ke prAdhArarUpa meM Izvara kalpanA nirarthaka ! 527 vyavahAra meM IzvaropadezapUrvakatva kI prasiddhi 510 buddhi meM guNarUpatA kI siddhi kaise 528 saptabhuvana meM eka vyaktikartR katva kI anu510 jJAna se samavetatva kA nizcaya azakya papatti 511 sva ke agrAhI jJAna se para kA grahaNa azakya | 529 parasparAtizayavRttitvahetuka anumAna bhI 512. prasaMgasAdhana ke bAda viparyayaprayoga __sadoSa hai 512 zarIrasambandhakartRtva kA vyApaka | 530 bhavavijetAoM kA zAsana-yaha kathana susthita hai 513 kArakazaktijJAna svarUpa kartRtva anupapanna / 530 'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' padoM kI sArthakatA Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 pRSThAMka: viSayaH | pRSThAMkaH viSayaH 531 sAvazeSapraghAtikarmamUlaka zAsanasthApanA kI | 550 kSaNikabuddhi pakSa meM kAraNa-kAryabhAva kI saMgati anupapatti 531 zAsanasthApanA kArya kI upapatti abAdhita | 551 vinazyadavasthAvAle kAraNa se kAryotpatti 532 AtmavibhutvasthApana-pUrvapakSaH asaMgata 532 prAtmavibhUtva, mukti meM sukhAbhAva matadvaya kA 551 jJAna meM SaTakSaNasthiti bhI anupapanna / nirasana 552 buddhikSaNikatvapakSa meM kAlAntarAvasthAna kI . 533 AtmA sarvavyApI hai-vaizeSikapUrvapakSa aprasiddhi 533 buddhi meM guNAtmakatAsiddhi ke liye anumAna | 553 buddhi ke sambandha se Atmacaitanya kI kalpanA 534 sAmAnyavizeSavattva vizeSaNa ko sArthakatA prayukta 553 sahakAriyoM se upakAra kI bAta asaMgata 534 baddhi meM kriyArUpatA kA niSedhaka anumAna 554 zabda meM guraNahetuka dravyatva kI siddhi 535 hetu meM asiddhi prAdi kA nirasana 554 zabda meM sparzavattA kA samarthana 536 AtmavibhutvanirasanaM-uttarapakSa: 555 zrota kA abhighAta zabdakRta hI hai / 536 prAtmA vyApaka nahIM hai-uttarapakSaH 556 parimANa se zabda meM dravyatva kI siddhi 536 buddhi AkAza kA guNa kyoM nahIM ? 557 iyattA ke anavabodha se parimANa kA niSedha 537 buddhi aura AtmA ko anyonyapratIti kA asaMbhava anucita 538 buddhi meM parokSAtmaguNatA asaMgata 557 alpa mahAn pratIti tIvamandatAmUlaka 538 AtmA ko pratyakSa mAnane meM dehaparimANa kI 558 saMyoga ke prAzrayarUpa meM dravyatva kI siddhi nahIM .. siddhi | 559 Azraya kI gati se zabdaguNa kI gati ayukta 536 anumAna se pratyakSa kA bAdha ayukta 556 saMkhyA ke sambandha se zabda meM guNavattA kI 540 paramANupAkajaguNoM meM kAryatvavyabhicAra kI siddhi AzaMkA 560 ekadravyatvahetu se dravyatva kI siddhi azakya 540 dRSTAnta meM sAdhya sAdhanavikalatA na hone 560 zabda meM aneka dravyatvasAdhaka pratianumAna kI zaMkA 561 vAyu kA sparzanendriyapratyakSa pratIti-siddha hai 541 dRSTA ta meM anyonyAzraya doSApatti | 561 candrasUryAdisthala meM hetu sAdhyadrohI 541 zabdo dravyaM kriyAvattvAt 562 sattAsambandhitvaghaTita hetu meM aneka doSa 541 zabda meM dravyatvasAdhaka carcA 563 AtmavibhutvasAdhaka anya anumAna kA nirasana 542 jalataraMganyAya se aneka zabdoM kI kalpanA | 564 jJAna prAtmA kA vizeSaguNa kaise ? 543 zabda meM ekatva kI pratyabhijJA nirbAdha hai 564 AtmavibhatvasAdhaka hetuoM meM bAdha doSa 544 zabda meM kSaNikatvasAdhaka anumAna kA asaMbhava 565 adRSTa kA prAzraya vyApaka hone kA anumAna545 dharmAdi meM kSaNikatva nahIM ho sakatA pUrvapakSa 545 dharmAdharma meM icchA-dveSanimittakatva-abhAva | 565 adRSTa meM ekadravyatva ke anumAna kA pRthakkI Apatti karaNa 546 asmadAdipratyakSatvavizeSaNa kI nirarthakatA | 566 adRSTa ke Azraya kI vyApakatA ke anumAna 547 adarzanamAtra se vipakSanivRtti asiddha meM ApattiyAM-uttarapakSa 548 zabda meM guNatva siddha karane meM cakraka doSa | 567 guNa-guNI meM kathaMcid bhedAbhedavAda se Atma549 jJAna meM vibhudravyavizeSaguNatva kI siddhi duSkara / vyApakatA asiddha Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThAMkaH viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 568 kriyAhetuguNatvAva-isa hetu kI samIkSA 588 darzanAdivyavahAra se viparIta kalpanA meM 566 anyatra vartamAna adRSTa kI hetutA anupapanna bAdhaprasaMga 570 acala adRSTa se AkarSaNa ko anupapatti / 586 dedamAtravyApI AtmasAdhaka anumAna meM bAdha doSa kA nirasana 571 kriyA kA kAraNa ayaskAnta kA sparzAdi 560 AhAra kavala ke dRSTAnta meM sAdhya-zUnyatA guNa hI hai| 591 AtmA ke guNa deha se anyatra upalabdha nahIM hote 572 ayaskAnta se lohAkarSaNa meM adRSTahetutA 562 deha meM prAtmA ko saMkucita vRtti mAnane meM kA nirasana bAdhaka 573 adRSTa ko pUre prAtmA meM mAnane para Apatti | 563 AtmA meM nazvaratA kI Apatti nahIM 573 adRSTa meM guNatvasAdhaka hetu meM saMdigdha-sAdhyadroha | 594 kriyAdikama se dravya nAza kI prakriyA kA 574 aJcana aura prayatna donoM sthala meM anya kI nirasana kAraNatA samAna | 565 muktisvarUpa mImAMsA 575 nyAyamata meM devadatta zabda ke vAcyArtha ko | 565 prAtmA ko muktAvasthA kaisI hai ? anupapatti | 565 vizeSaguNocchedasvarUpamukti-naiyAyika 576 zarIrasaMyukta prAtmapradezoM ko 'devadatta' nahIM | 566 mukti kA hetu tattvajJAna kaha sakate 596 upabhoga se hI karmavinAza kI upapatti 576 anya anya prAtmapradeza mAnane meM anavasthA | 567 tattvajJAnI kI bhI bhoga meM pravRtti yuktiyukta doSa | 568 nityanaimittika anuSThAna kA prayojana 577 sarvatra upalabhyamAnaguNatva hetu viruddha yA | 568 mukti paramAnandasvarUpa-vedAntapakSa asiddha | 600 muktisukhavAdivedAntapakSa kA nirasana 578 AtmA meM mUrtatva kI Apatti kA nirasana | 601 nityasukhasaMvedana meM pratibandha kI anupapatti 579 sakriyatA ke dvArA mUrttatva kI siddhi duSkara | 602 anitya sukhasaMvedana ko mukti meM anupapatti 580 sakriyatA ke dvArA anityatva kI Apatti kA 502 mumukSu kI pravRtti iSTaprApti ke liye yA nirasana aniSTatyAga ke liye? 581 vibhutva ke dvArA AtmA meM mahata parimANa 603 aniSTAnanuSakta iSTa kA sadbhAva nahIM hotA kI siddhi duSkara 604 Agama se nityasukha kI siddhi azakya 581 AtmavibhutsAdhaka pUrvapakSI ke anumAna kI 604 duHkhAbhAvArthaka pravRtti mAnane meM mokSAbhAva asAratA kI Apatti trivyApaka AtmA svasaMvedanasiddha 606 ramaNIya viSayoM se sukha vizeSa kI siddhi 582 avibhutvasAdhaka pramANa kA abhAva nahIM 606 abhilASanivRtti dvArA sukhAnubhava kI zaMkA 583 hetu meM asiddhatA kA udbhAvana-pUrvapakSa 606 bhoga se icchA nivRtti azakya 584 devadatta ke guNoM ko anyatra sattA asiddha- 607 abhilASatIvratA se tIvrasukhAbhimAna kI . uttarapakSa zaMkA galata 584 dharmAdharma AtmA ke guNa nahIM hai 607 du.khAbhAva artha meM bhI sukha zabda kA prayoga585 dharmAdharma svasaMvidita jJAnarUpa nahIM hai naiyAyika 586 acetana dharmAdharma kA sAdhaka pramANa 608 svaprakAza vastu ke AvaraNa kI asaMgati 587 prAgbhavIya zarIrasambandha ko AtmA meM siddhi | 606 mumukSapravRtti dveSamUlaka nahIM hotI Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 $ pRSThAMka viSayaH pRSThAMkaH viSayaH 610 mumukSu meM dveSasattA hone para bhI bandhAbhAva 628 tattvajJAna se santAnoccheda azakya 611 mukti vizuddhajJAnotpattisvarUpa bhI nahIM hai 630 upabhoga se sarvakarmakSaya azakya 611 jJAnadhArA avicchinna hone kI zaMkA kA 630 samyagjJAna se saMcitakarmakSaya kI yuktatA nirasana 631 rAgAdi ke vinA upabhoga kA asaMbhava 612 saSuptAvasthA meM jJAna kI siddhi azakya 632 samyagdarzana-jJAna-cAritra hI mokSa kA hetu hai 613 abhyAsa se rAgAdinAza kI anupapatti 633 cidAnaMdarUpatA bhI ekAntanitya nahIM hai 613 anekAntabhAvanA se mokSalAbha 633 karmasaMtAnarUpa avidyA ke dhvaMsa se mokSa 614 anekAntabhAvanA se mokSa kI bAta asaMgata 634 mukti meM sukha kI utpatti kA hetu 615 prAtmA meM nityatvAdi kA ekAnta 635 jJAnotpatti meM deha kI kAraNatA anivArya 615 advaitavAdI abhimata mokSa meM asaMgati ... nahIM 616 muktimImAMsAyAmuttarapakSaH 635 jJAna kA svabhAva sakalavastu prakAzakatva ' 616 vizeSaguNocchedarUpa mukti ko mAnyatA kA / | 636 mukti meM prAtmasvarUpa prAnanda kI utpatti nirasana-uttarapakSa 637 sAzravacittasantAnanirodha mukti kA svarUpa 617 santAnatvasAmAnya ke sambandha kI anupapatti nahIM hai 617 samavAya ke viSaya meM pratyakSAdi koI pramANa 638 cittasantAna meM anvayI AtmA kI upapatti nahIM hai 636 jJAna-AtmA kA bhedasAdhaka anumAna pratyakSa618 sambandharUpa se samavAya kA adhyavasAya bAdhita: vikalapagrasta 640 ekatvaviSayaka pratyakSa mithyA nahIM hai 616 ihabuddhi aura samavAyabuddhi se samavAya kI 641 virodhApAdana kA nivAraNa pratIti anupapanna 642 bAdhaka ke vinA gauNArthakalpanA asaMgata 620 ihabuddhi se samavAyasiddhi azakya 643 suSupti meM jJAna ke sadbhAva kI siddhi 620 samavAya ke abhAva meM santAnatva hetu kI 6.4 anekAntabhAvanAjanita jJAna asamyaka na asiddhi 646 samavAyAdisambandhakalpanA meM anavasthA 621 upAdAna-upAdeya buddhipravAharUpa saMtAnatva 647 vyAvRtti sarvathA bhinna yA asat nahIM hai hetu meM doSa 648 dRzya-vikalpya kA ekIkaraNa azakya 622 pUrvAparabhAvApannakSaNapravAharUpa santAnatva hetu meM doSa 646 sAmAnya samAnapariNAmarUpa hai 650 itaretarAbhAva kI anupapatti 622 santAnatva hetu meM virodha doSa 651 bheda kA apalApa azakya 623 santAnatva hetu meM virodha doSa kA samarthana / 652 parA'satva ke vinA svabhAvanayatya kA prabhAva 624 saMtAnatva hetu meM pakSabAdhA aura kAlAtyayA padiSTatA 652 anyApoha ko padArtharUpa mAnane meM anava624 zabdAdi meM pariNAmavAda kI siddhi sthAdi doSa nahIM 625 kSaNikavAda meM kAraNakAryabhAva kI anupapatti | 654 anekAntavAda meM anavasthAdi kA parihAra 626 pariNAmavAdasvIkAra ke vinA kRtakatvAdi 655 pariziSTa-1 vyAkhyAgatasAkSipAThoM kA kI anupapatti akArAdikrama 628 santAnatvahetuka anumAna meM satpratipakSatA / 656 zuddhipatraka Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI zaMkhezvarapArzvanAthAya namaH // zrI vijayapremasUrIzvarebhyo namaH zrI siddhasena divAkarasUri viracita jasammatiprakaraNa zrI abhayadevamUriviracita vyAkhyA * tattvabodhavidhAyinI * . (hindI vivecana sahita) prathamaH kANDaH [purovacana ] oM arha namaH / vikramIya saMvatsara pravartaka dAnavIra samrATa rAjA vikramAditya ke pratibodhaka samartha tArkika yugapuruSa zrI siddhasena divAkara mahArAja ne jainadarzana ke 'zrI sammatitakaMprakaraNa' nAma ke alaukika zAstra kI racanA kii| isa zAstra meM vizva meM anyatra aprApya viziSTa tattva-siddhAntarUpa anekAntavAda-nayavAda* jJAnasvarUpa ityAdi kA yuktipUrNa nirUpaNa kiyA gayA hai| yaha zAstra samajhane meM atizaya gaharA hone se evaM zAstra ke kathita padArthoM meM garbhita ekAntavAdI matoM ke pUrvapakSa-uttarapakSa kI tarkabaddha vivecanA ko khoja nikAlanA atyanta kaThina hone se tarkapaMcAnana zrImad abhayadevasUrijI mahArAja ne isa sammati nAma ke prakaraNa para tattvabodhavidhAyinI nAma kI vizada vyAkhyA kA nirmANa kiyA hai| mUla grantha evaM vyAkhyA grantha samajhane meM kaThina hone se yahA~ ina donoM kA saMkSipta hindI vivecana kiyA jAtA hai| 'tattvabodhavidhAyinI' nAma kI isa vyAkhyA ke maMgalAcaraNa meM vyAkhyAkAra yaha kahate haiM [ vyAkhyAkAra maMgalAcaraNa ] sphuradvAgaMzuvidhvastamohAndhatamasodayam / vardhamAnArkamabhyayaM yate sammativRttaye // 1 // ___ arthaH-- camakate haye vANI ke kiraNoM dvArA jinhoMne moharUpa andhakAra ke udaya kA vidhvaMsa kara diyA hai, aise vardhamAnasvAmI rUpa sUrya kI pUjA kara ke maiM 'sammati' kI vyAkhyA ke liye yatna karatA huuN||1|| Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa kANDa-1 prajJAvadbhiyadyapi sammatiTIkAH kRtA subahvAH / tAbhyastathApi na mahAnupakAraH svalpabuddhInAm // 2 // zemuSyunmeSalavaM tevAmAdhAtumAzrito yatnaH / mandamatinA mayA'pyeSa nAtra sampatsyate viphalaH // 3 // [ TIkAprArambhaH ] 'iha ca zArIramAnasAnekaduHkhadAridrayopadravavidvatAnAM nirupamAnatizayAnantazivasukhAnanyasamA'vandhyakAraNasamyagjJAna-darzana-cAritrAtmakaparamaratnatrayajighRkSayA pratigambhIrajinavacanamahodadhimavataritukAmAnAM tadavataraNopAyamaviduSAM bhavyasattvAnAM taddarzanena teSAM mahAnupakAra: pravattatAm / tatpUrvakazcAtmopakAraH' iti manvAnaH prAcAryo duSSamA'rasamAzyAmAsamayodbhUtasamastajanatAhAdasaMtamasavidhvaMsakatvenA'vAptayathArthAbhidhAnaH siddhasenadivAkaraH tadupAyabhUtasammatyAkhyaprakaraNakaraNe pravarttamAnaH "ziSTAH kvacidabhISTe vastani pravarttamAnA abhISTadevatAvizeSastavavidhAnapUrassaraM pravartante" iti tatsamayaparipAlanaparastadvidhAnodabhUtaprakRSTazubhabhAvAnalpajvaladanalanirdagdhapracurataravilaSTakarmAvirbhUtaviziSTapariNatiprabhavAM prastutaprakaraNaparisamApti cAkalayan 'arhatAmahattA zAsanapUrvikA, pUjitapUjakazca lokaH, vinayamUlazca svargApavargAdisukhasumanaHsamUhAnaMdAmRtarasodagrasvarUpaprAptisvabhAva. phalapradAnapratyalo dharmakalpadrumaH' iti pradarzanaparabhuvanagurubhirapyavAptAmalakevalajJAnasaMpadbhistIrthakRdbhiH : zAsanArthAbhivyaktikaraNasamaye vihitastavatvAta 'zAsanamatizayataH stavAham' iti nizcinvan 'asAdhAraNaguNotkIrtanasvarUpa eva ca pAramArthikastavaH' iti ca saMpradhArya zAsanasyAbhISTadevatAvizeSasya pradhAnabhUtasiddhatva-kusamayavizAsitvAhatpraNItatvAdiguNaprakAzanadvAreNa stavAbhidhAyikAM gAthAmAha-- arthaH-yadyapi buddhimAnoM ke dvArA sammati grantha kI aneka vyAkhyAe~ banAyI gayI haiM jisameM artha kA ati bahu vistAra se pratipAdana hai, phira bhI ati alpa buddhivAloM ke liye unase mahAn upakAra (mahadaMza meM) nahIM ho sakatA / / 2 / / [kyoMki, ve vyAkhyAe~ viziSTa nipuNamati se samajhI jAya aise gambhIra vivecanarUpa haiN|] arthaH- vaise, ati alpabuddhivAloM meM kucha bhI buddhivizeSa kA prakaTIkaraNa ho jAya isaliye maiMne isa vyAkhyA ke prayatna kA Azraya kiyA hai| alabattA, maiM bhI maMdabuddhi haiM, phira bhI mujha se bhI jA adhika alpa buddhi vAle loga haiM unako merI vyAkhyA se prajJAvizeSa kA prakaTana ho sakane ke kAraNa merA yaha prayatna niSphala nahIM jAyegA / / 3 // [ Adya mUlakArikA kA avataraNa ] zrI sanmatitarkazAstra kI prathama gAthA kI vyAkhyA ke prArambha meM bhUmikA banAte huye vyAkhyAkAra maharSi kahate haiM - AcArya zrI siddhasena divAkarajI mahArAja, sammati nAma ke prakaraNa kI racanA isaliye karate haiM ki isa saMsAra meM zArIrika aura mAnasika aneka duHkha aura daridratA ke upadrava se bhavya jIva pIr3ita haiM-ye pIr3ita bhavya loka anupama aura niratizaya arthAt sarvotkRSTa anaMta makSisukha ke ananyasAdhAraNa evaM amogha kAraNabhUta samyaka jJAna, samyaka darzana va samyaka cAritra jo zreSTha Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA01-prAmANyavAda ratnatrayI kahI jAtI hai, isa ratnatrayI ko prApta karane kI tIvra abhilASA se usa ratnatrayI ke dhAraka yAnI nidarzaka ati gambhIra jina vacana rUpa mahAsAgara kA ve avagAhana karanA cAhate haiM kintu usameM avagAhana karane ke upAya ko nahIM jAnate. una bhavya jIvoM ko upAya kA kisI prakAra bhI darzana ho jAya to unakA mahAna upakAra sampAdita ho sake evaM usa upakArapUrvaka apanI AtmA para bhI upakAra hogA aisA samajhane vAle AcArya isa sammati prakaraNa zAstra kI racanA meM pravRtta hote haiN| * mUlakAra zrI siddhasena divAkara mahArAja 'divAkara' isa liye kahe jAte haiM ki isa dUSama kSapaMcamaAraka svarUpa rAtri ke kAraNa samasta logoM ke hRdaya meM jo bhArI ajJAna va moharUpa andhakAra utpanna ho gayA hai, usa andhakAra ke ve vinAzaka haiM, isaliye yathArtharUpa se 'divAkara' nAma prApta kiyA hai / aise zrI siddhasena divAkara mahArAja jinendradeva ke vacanasvarUpa mahAsAgara meM avagAhana karane meM upAyabhUta sammati nAma ke prakaraNa kI racanA meM pravarttamAna ho rahe haiN| jaba 'ziSTapuruSa kabhI iSTa vastu meM pravarttamAna hote haiM taba pahale apane iSTa devatAvizeSa kI stuti purassara pravarttamAna hote haiM' isa ziSTAcAra kA pAlana karane meM tatpara granthakAra dekha rahe haiM ki iSTa devatA kI stuti karane se eka utkRSTa zubha bhAvasvarUpa pracaMDa jalatI hayI cirAga prakaTa hotI hai aura isa jalatI hayI vizAla cirAga meM atipracura kliSTa karma bhI dagdha ho jAte haiM aura isase AtmA meM eka viziSTa zubha pariNati kA prAdurbhAva hotA hai jisase prastuta prakaraNa kI samApti hone vAlI hai| tAtparya, prastuta prakaraNa bIca meM khaNDita-apUrNa na raha kara samApti taka pahuMcane vAlA hai| - aba mUla grantha kI Adya kArikA meM jina zAsana yAnI jina pravacana kI stuti kyoM kI gayI hai-isakA avataraNa dikhAte huye vyAkhyAkAra kahate haiM ___ mUlagranthakAra aise nizcaya para Aye haiM ki zAsana yAnI pravacana atyaMtastuti yogya hai / kAraNa tribhuvana guru, nirmala kevalajJAna kI saMpatti ke svAmI, zrI torthaMkara bhagavAna ke dvArA (prastuta) zAsana (pravacana) ke pratipAdya artha kA prakAzana karate samaya isa zAsana kI stuti kI gaI hai| [ draSTavyaAvazyakaniyukti gAthA-567 ] 5 yaha stuti bhI tIna bAta dikhAte huye kI gayI hai-[1] arihaMto kI arhattA zAsanapUrvaka hotI hai kyoMki zAsana kI upAsanA karake jinanAmakarma upArjita karane dvArA ve zAsana kI sthApanA karate haiN| [ 2 ] 'loga janasamudAya pUjita kA pUjaka hotA hai' isa nyAya se pUrva meM tIrthaMkara Adi dvArA zAsana kI pUjA ko dekhakara tattatkAlIna loga zAsana kI pUjA karane lagate haiN| [3 / zAsana kA vinaya yaha dharma rUpa kalpataru kA mUla hai isa vAste upakAraka zAsana kA vinaya yAnI stavanA pUjA ati Avazyaka hai / dharma ko yahAM kalpavRkSa isa liye kahA ki svarga-mokSAdi rUpa puSpasamUha kA, AnaMda svarUpa amRta rasa kA tathA uccatama kakSA kI prApti svarUpa phala kA pradAna karane meM dharma hI samartha hai- isaliye vaha kalpavRkSa hai| mUla granthakAra maMgalAcaraNa meM zAsana ko, vaMdanA na karake uparokta rIti se zAsana ke anyatra aprApta asAdhAraNa guNoM kI stavanA karate haiM / kAraNa, pAramArthika yAnI tAttvika stavanA vaise guNastavanArUpa hI hotI hai / yaha apane dila meM sunizcita rakhakara zAsana ko hI apane iSTa devatAvizeSa mAnakara ke usake pAramArthika siddha va, kumata-samucchedakatva evaM arhatpraNItatva ityAdi zAsana * jenamata prasiddha kAlacakra [ Cycle of Time ] meM avasarpiNI kAla ke chaha vibhAgoM meM se paMcama vibhaag| 9 (1) tappubviyA arahayA (2) pUiyapUtA ya (3) viSayakammaM ca / kayakicco vi jaha kahaM kahae Namae tahA titthaM // Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [sammatiprakaraNa-Adya gAthA ] siddha siddhatthANaM ThANamaNovamasuhaM uvagayANaM / .. kusamayavisAsaNaM sAsaNaM jiNANaM bhavajiNANaM // 1 // (ta.vi ) asyAzca samudAyArthaH etatpAtanikayava prakAzitaH, avayavArthastu prakAzyate / 'zAsyate / jIvA'jIvAdayaH padArthA yathAvasthitatvenAneneti zAsanaM - dvAdazAMgam / tacca siddhaM pratiSThitaM nizcitaprAmANyamiti yAvat svamahimnava, nAtaH prakaraNAta pratiSThApyam / / [prAmANyaM svataH parato veti vAdaprArambhaH ] (ta. vi.) atrAhurmImAMsakA:-arthatathAtvaprakAzako jJAtRvyApAraH pramANam, tasyArthatathAtvaprakAzakatvaM prAmANyam / tacca svataH (1) utpattI, (2) svakArye yathAvasthitArthaparicchedalakSaNe, (3) svajJAne ca; vijJAnotpAdakasAmagrIvyatiriktaguNAdisAmagrayantara-pramANAntara-svasaMvedanagrahaNAnapekSatvAt / apekSAtrayarahitaM ca prAmANyaM svata ucyate iti / atra ca prayogaH "ye yaddhAvaM pratyanapekSAste tatsvarUpaniyatAH yathA'vikalA kAraNasAmagra kUrotpAdane / anapekSaM ca prAmANyamutpattI, svakArye jJaptau ca" iti / ke guNoM ke prakAzana dvArA zAsana kI stavanA karane vAlI prathama gAthA ko isa prakAra kahate haiM"siddhaM siddhatthANaM"..."ityAdi mUlagAthA 1 arthaH-(rAgadveSAtmaka) bhava ke vijetA, anupamasukhavAle sthAna ko prApta, jinoM kA (yAnI sarvajJoM kA, zAsana) (pramANa se) siddha arthoM kA (nirUpaNa karanevAlA) zAsana, mithyAmatoM kA vighaTana karane vAlA evaM siddha hai (yAnI svata: pramANabhUta hai)| [ yahA~ 'jiNANaM' pada ko kartA meM SaSThI aura 'siddhatthANaM' yahA~ karma meM SaSThI vibhakti lagI hai aura donoM kA anvaya 'sAsaNaM' pada ke sAtha hai ] vyAkhyA:-isa mUla gAthA kA samudAyArtha pUrva avataraNikA se vyakta kiyA, aba avayavArtha yAnI padoM kA artha prakAzita kiyA jAtA hai, vaha isa prakAra hai 'zAsana':-arthAt jIva ajIva Adi padArtha yathArtha svarUpa se jisameM prakAzita hote haiM vaha zAsana kahA jAtA hai aura vaha 'dvAdazAMga' svarUpa hai| vaha siddha - pratiSTita hai arthAt usakA prAmANya sunizcita hai / yaha prAmANya apanI mahimA ke dvArA hI svataH siddha hai, vAste isI prakaraNa se siddha karane kI jarUra nahIM hai| yahA~ sva kA artha hai svakIya, yAnI sva ke upadezaka jinAdi, unakI mahimA se (yAnI parataH) hI zAsana-pravacana kA prAmANya susthita hai / mImAMsaka veda kA prAmANya svataH mAnatA hai kiMtu upadezaka kI mahImA se nahIM, isaliye aba usake mata kI parIkSA kA prArambha ho rahA hai [mImAMsaka kA svataH prAmANya pakSa ] [ saMdarbha:-aba pUrvapakSI mImAMsaka svataHprAmANya kA saMkSipta pratipAdana kregaa| usake sAmane uttarapakSI parataH prAmANyavAda kI saMkSipta sthApanA karegA / pUrvapakSI mImAMsaka vistAra se usakA khaNDana karegA aura apane pakSa kI punaH pratiSThA kregaa| usake sAmane uttarapakSI vistAra se svataH prAmANya kA khaNDana karake svapakSa kI pratiSThA kregaa|] * draSTavya zAstravArtA0 sta0 7- zlo0 27 pR. 99 paM. 1 / Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA01-prAmANyavAda atra pastaH prAmANyavAdinaH prerayanti-anapekSatvamasiddham / tathAhi-utpattau tAvat prAmANyaM vijJAnotpAdakakAraNavyatiriktaguNAdikAraNAntarasApekSaM, tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvAt / tathA ca prayogaH yaccakSarAdyatirikta'bhAvA'bhAvAnuvidhAyi tat tatsApekSaM, yathA'prAmANyam / cakSurAdyatiriktabhAvA'bhAvAnuvidhAyi ca prAmANyamiti svabhAvahetuH / tasmAdutpattau parataH / tathA svakArye ca saapeksstvaasprtH| tathAhi-ye pratIkSitapratyayAntarodayA na te svato vyavasthitadharmakAH, yathA'prAmANyAdayaH / pratIkSitapratyayAntarodayaM ca prAmANyaM tatreti viruddhavyAptopalabdhiH / tathA jJaptau ca sApekSatvAtparataH / tathAhi-ye saMdehaviparyayAdhyAsitatanavaste parato nizcitayathAvasthitasvarUpAH yathA sthAgvAdayaH / tathA ca saMdehaviparyayAdhyAsitasvabhAva keSAJcitpratyayAnAM prAmANyamiti svabhAvahetuH / / isa viSaya meM mImAMsaka kahate haiM-artha ke tAttvika svarUpa ke prakAzaka jJAtRvyApAra ko pramANa kahate haiM, aise vyApAra meM artha ke tAttvika svarUpa kA jo prakAzakatva hai vahI prAmANya hai / yaha prAmANya (1) utpatti meM kAraNAntara kI apekSA na rakhatA huA svata: siddha hai aura (2) apane yathAvasthita arthabodharUpa kArya karane meM evaM (3) apane jJAna meM bhI svataH yAnI svAyatta hai / prAmANya kI svataH utpatti, svataH kAryajanana evaM svata: svabodha hone kA kAraNa yaha hai ki vaha kisI anya kAraNa kI apekSA nahIM rakhatA kintu vijJAna kI utpAdaka sAmagrI se hI una tIna kArya sampanna hote haiN| parantu usa sAmagrI bhinna kisI guNAdi sAmagrI athavA kisI prAmANAntara athavA svasaMvedana ke liye anya bodha kI apekSA nahIM rakhatA hai / ina tIna apekSAoM se rahita jo prAmANya, vahI svataH prAmANya kahA jAtA hai / tAtparya, vijJAna ko utpanna karane vAlI jo sAmagrI hai usase jaise vijJAna utpanna hotA hai isI prakAra pramANa niSTha prAmANya bhI utpanna hotA hai, evaM arthanirNaya svarUpa kArya bhI svataH utpanna hotA hai, aura prAmANya kA bodha bhI svataH hI utpanna hotA hai| isa sambandha meM isa prakAra anumAna prayoga kiyA jAtA hai 'ye yadbhAvaM prati'....ityAdi jo kAraNa jina bhAvoM ke prati itarAnapekSa hote haiM, ve una bhAvoM ke prati kevala apane svarUpa ke sAtha hI niyata hote haiM, arthAt usa sAmagrI ke alAvA kisI anya se saMbaddha nahIM hote hai| jaise, aMkura mImAMsaka ke isa pratipAdana meM yaha dhyAna dene kI AvazyakatA hai ki usane indriya athavA arthaprakAzasvarUpa vijJAna ko pramANa na kaha kara jJAtRvyApAra ko pramANa kahA hai| yaha vyApAra usake mata meM vijJAnotpAdaka jJAtRgatakriyAtmaka hai / tathA prAmANya ko bhI vijJAna kA dharma na batAkara usa vyApAra kA hI dharma batAyA hai / usako utpatti meM svataH kahane kA yaha Azaya hai ki vaha vyApAra vaktaguNAdi kI apekSA nahIM karatA hai, ataH usakA dharma prAmANya bhI guNAdi para nirbhara nahIM hai / mImAMsaka kA kahanA hai ki yathAvasthita arthabodha yAnI arthaprakAza yaha prAmANya phala haiM aura usameM bhI prAmANya ko anya kisI pramANa kI apekSA nahIM hotii| tathA, bhaTamImAMsaka mata meM prAmANya kA jJAna bhI svataH yAnI jJAna grAhaka, jJAtatAliMgaka anumiti se hotA hai / tAtparya yaha hai ki mImAMsaka mata meM jo jJAnagrAhI hotA hai vahI prAmANyagrAhI bhI hotA hai| prabhAkara ke mata meM jJAna svayaM sva kA aura svagata prAmANya kA grAhaka hai| murArimizra Adi prAmANya kA jJAna, svasaMvedana ko yAnI svAzrayajJAna ko grahaNa karane vAle anuvyavasAya se hone kA mAnate haiN| prastuta meM mukhya rUpa se prabhAkara aura bhaTa mata kI samIkSA hai / vyAkhyAkAra Age jA kara yaha dikhAyeMge ki jJAtRvyApAra svayaM hI eka asiddha vastu hai isaliye prAmANya usakA dharma nahIM hai| Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ke utpAdana meM jo saMpUrNa kAraNa sAmagrI apekSita hai vaha usase atirikta kisI anya padArtha ke sAtha niyama se sambaddha nahIM hai / isI prakAra jJAtRvyApAra niSTha prAmANya sva kI utpatti Adi meM jJAna kI sampUrNa sAmagrI ke svarUpa se niyamata: saMbaddha hai taba usase atirikta kisI anya guNAMdi sAmagrI se niyamataH saMbaddha nahIM hai| isaliye kahA jAtA hai ki prAmANya utpatti meM svata: hai| vaise yathAvasthita arthanirNayarUpa kArya meM aura apanI jJapti meM bhI svataH hai| [parataH prAmANyavAdI kA abhiprAya ] isa viSaya meM jo (bauddhamatavAle) vidvAn prAmANya ko utpatti meM parataH parakI apekSAvAlA arthAt parAvalambI mAnate haiM ve isa prakAra prativAda prastuta karate haiM-* __prAmANya meM anapekSatva asiddha hai / arthAt 'prAmANya ke lie prAmANyAzraya jJAna kI utpAdaka sAmagrI se atirikta kAraNa Adi kI apekSA nahIM hai-yaha bAta asiddha hai| sAmagrI ke alAvA anya . kAraNoM kI apekSA kA honA siddha hai / vaha isa prakAra- .. (1) prAmANya apanI utpatti ke liye svAzrayajJAna ke jo utpAdaka kAraNa hai unase bhinna guNAdi kAraNoM kI apekSA rakhatA hai kyoMki prAmANya yaha guNAdi sAmagrI ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa karane vAlA hai| jaise-guNAdi sAmagrI rahatI hai to prAmANya utpanna hotA hai, yadi nahIM rahatI to prAmANya kI utpatti bhI nahIM hotI hai / anumAna prayoga isa prakAra hai-jo cakSu Adi se atirikta vastu ke bhAva yA abhAva ko anusaraNa karane ke svabhAva vAlA hotA hai vaha usa vastu kI apekSA karatA hai, jaise-aprAmANya / tAtparya yaha hai ki pIliyA [=kAcakAmala] doSa se dUSita netra vAle ko zveta vastu bhI pIlI dikhAI par3atI hai usameM netra ke alAvA pitta doSa kAraNabhUta hai| yahA~ pitta doSa rahane para pItadarzana hotA hai, na rahane para nahIM hotA hai-yahI bhAva-abhAva kA anusaraNa huaa| ataH pItadarzana (bhramajJAna) pitta doSa ko sApekSa hai| yadyapi yaha to apramANa jJAna kI bAta huyI kintu jaise aprAmANya ko vidyamAna jJAnasAmagrI se adhika doSa kI apekSA hai vaise prAmANya ko vidyamAna jJAna sAmagrI se adhika guNa kI apekSA hotI hai| isa svabhAvahetuka anumAna se prAmANya utpatti meM parasApekSa siddha hotA hai| (2) prAmANya apane kArya meM bhI parasApekSa hai| jaise, jinako anya buddhi ke udaya kI pratIkSA karanI par3atI hai ve apane kAryadharma kI svataH vyavasthA yAnI saMpAdana nahIM kara skte| jaise ki aprAmANya Adi / Azaya yaha hai ki aprAmANya kA kArya hai artha kA ayathArtha pariccheda, isa kArya meM usako anya visaMvAdI buddhi ke udaya kI pratIkSA karanI par3atI hai, isaliye vaha svataH svakArya saMpAdaka nahIM hai| prAmANya bhI yathAvasthita arthaparicchedarUpa apane kArya meM anya saMvAdIbuddhi ke udaya kI pratIkSA karatA hai isaliye vaha bhI svataH svakAryasaMpAdaka nahIM hai| prastuta anumAna prayoga meM hetu kA prakAra viruddha vyAptopalabdhi hai| vaha isa prakAra sAdhyadharma ke viruddha dharma jo hotA hai usakA yahA~ viruddha pada se ullekha kiyA hai| isa viruddha dharma se jo vyApta ho usakI pratIti viruddha vyApta upalabdhi kahI jAtI hai| prastuta meM svataH prAmANyavAdI ke mata meM sAdhya hai, "svataH arthAt kAraNAntara-jJAnAntara nirapekSa svakAryarUpa dharma kA vyavasthA * bauddhamata ke AdhAra para svataH prAmANya ke nirasana meM antargata abhiprAya ke liye draSTavya-pR. 1286.6 / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA01-prAmANyavAda pktv-"| isakA viruddha dharma hai-'kAraNAntara nirapekSa-jJAnAntara nirapekSa svakAryarUpa dharma vyavasthApakatva kA abhAva', isakA vyApta hai 'pratIkSitapratyayAntarodayakatva', arthAt kAraNAntara-jJAnAntara kI pratIkSApUrvaka vyavasthApakatva / isa viruddha vyApta dharma kI prastuta meM hone vAlI upalabdhi=pratIti ho yahA~ viruddhavyAptopalabdhi hai / isakA sAdhya hai prAmANya meM parasApekSatva / . tAtparya, pramANajJAna kA kArya hai vastu kA yathArtha pariccheda-prakAza / yaha kArya pramANajJAnotpAdaka kAraNamAtra se nahIM hotA kintu saMvAdijJAna ke udayarUpa kAraNAntara se hotA hai / svataH prAmANyavAdiyoM ke anusAra artha kA yathArtha prakAzarUpa kArya kAraNAntara kI apekSA nahIM rakhatA isa liye yaha kArya svata: hai| isa kArya kA svatobhAva yaha svataHprAmANyavAdiyoM kA sAdhya hai| isase viruddha hai paratobhAva para se kAryotpatti / isase vyApta dharma hai artha ke yathArtha prakAza ke liye anya kAraNoM kI apekssaa| isa viruddha vyApta dharma kI upalabdhi hai viruddhavyAptopalabdhi / isase svataHprAmANyavAdI kA sAdhya dharma bAdhita ho jAtA hai| __[3] isI prakAra prAmANya, jJapti meM bhI sApekSa hone se parataH hai| arthAt , prAmANya apane nirNaya ke lie bhI anya kAraNoM kI apekSA karatA hai isa liye parataH hai| isa viSaya meM anumAna prayoga isa prakAra hai-jina padArthoM kA svarUpa saMzaya yA bhrama se grasta hotA hai unakA yathAvasthita svarUpa anya kAraNoM ke dvArA nizcita hotA hai / isa viSaya meM sthANu Adi dRSTAnta hai / dUra se dekhane para sthANu ke viSaya meM yaha sthANu hai yA puruSa hai' isa prakAra kA saMzaya ho jAtA hai athavA sI ko yaha paruSa hai' aisA bhrama hI ho jAtA hai| aisI saMzayagrasta yA bhramApanna dazA meM sthANu ke yathArtha svarUpa kA nizcaya sthANu ke svarUpamAtra se nahIM hotA kintu sthANu ke nikaTa gamana evaM nipuNa nirIkSaNa se hotA hai / isI prakAra kucha jJAnoM kA prAmANya bhI saMdehagrasta yA bhramApanna rahatA hai / yahAM svabhAvahetu sAdhaka hai, kucha jJAnoM kA svabhAva hI aisA hai ki ve saMzaya-bhrama grasta hote haiM / yaha svabhAva, jJAna ke prAmANya kI jJapti parataH hone meM sAdhaka hai isa lie svabhAva hetu rUpa huaa| . svataH prAmANyavAdiyoM ke anusAra pramANajJAna kA prAmANya apanI utpatti meM, apane kArya meM va apanI jJapti meM svataH hai, arthAt ina tInoM ke liye anya kAraNoM kI apekSA nahIM rkhtaa| jo jJAna ke utpAdaka haiM, unhIM se ye tIna-jJAnaniSTha prAmANya kI utpatti, yathAvasthita padArthabodha rUpa kArya va prAmANya kI jJapti utpanna ho jAtI hai, tInoM meM anya kAraNoM kI apekSA nahIM hotii| (1) utpatti meM,-pramANajJAna ke utpAdaka kAraNoM se jaise vaha pramANa jJAna utpanna hotA hai vaise usameM prAmANya bhI utpanna ho jAtA hai. (2) kArya meM, jJAna jaise apane svarUpa se hI padArthaparicchedarUpa kArya karatA hai vaise prAmANya usI jJAna svarUpa se hI yathArtha padArthaparicchedarUpa kArya ko karatA hai. kintu isa kAryajanana meM anya kAraNa kI apekSA nahIM krtaa| (3) jJapti meM. jaise jJAna svata:prakAzya mata meM jJAna kI jJapti svataH hotI hai kintu isake liye koI dUsarA jJAna karanA hotA nahIMudAharaNArtha, ghaTajJAna se ghaTa kA svarUpa prakAzita huA usI samaya ghaTajJAna kA svarUpa bhI prakAzita huA kintu ghaTajJAna ko jAnane ke liye koI nayA jJAna lAnA nahIM paDatA, arthAt ghaTajJAna se bhinna anya kAraNa kI apekSA nahIM karanI pdd'tii| anubhava aisA hI hai ki jisa samaya ghaTajJAna-'ayaM ghaTa:' bodha hotA hai usI samaya 'ghaTamahaM jAnAmi-ghaTaM pazyAmi-ghaTajJAnavAn ahaM' aisA ghaTajJAna kA bhI bodha hotA hai| Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-kANDa 1 [ (1) parata utpattivAdapratikSepArambhaH-pUrvapakSaH] atra yattAvaduktaM-'prAmANyaM vijJAnotpAdakakAraNavyatiriktaguNAdikAraNasavyapekSamutpattau'tadasat , teSAmasattvAt / tadasattvaM ca prmaannto'nuplbdheH| tathAhi-na tAvatpratyakSaM cakSurAdIndriyagatAn guNAn grahItu samartham , atIndriyatvenendriyANAM tadguNAnAmapi pratipattumazakteH / athAnumAnamindriyaguNAn pratipadyate-tadapyasamyaka anumAnasya pratibaddhaliDalivayabarelonArapaYSaNamAtrA pratibandhaka kiM A pratyakSeNendriyagataguNaiH saha gRhyate liMgasya, B AhosvidanumAneneti vaktavyam / tatra yadi pratyakSamindriyAzritaguNaiH saha liGgasambandhagrAhakamabhyupagamyate, tadayuktam , indriyaguNAnAmapratyakSatve tadgatasambandhasyApyapratyakSatvAt / * 'dviSThasaMbaMdhasaMvittirnekarUpapravedanAt' iti vacanAt / dIpaka kA prakAza jisa prakAra ghaTAdi ko prakAzita karatA hai isI prakAra dIpaka ko bhI prakAzita karatA hai| dopaka se jaise ghaTajJAna hotA hai isI prakAra sva kA bhI jJAna hotA hai, dIpaka ko dekhane ke liye anya dIpaka nahIM lAnA par3atA isI prakAra vastu ke prakAzaka jJAna ko prakAzita karane ke lie kisI anya prakAzaka jJAna kI apekSA nahIM hotii| isa prakAra jaise jJAna apanI jJapti meM svataH hai vaise jJAnagata prAmANya bhI apanI jJapti meM arthAta apane jJAna ke liye svata: hai, jJAna kA se atirikta kAraNa kI apekSA nahIM rakhatA / arthAt jaise jJAna kA anubhava vastu ke anubhava ke sAtha hI ho jAtA hai vaise svataHprAmANyavAdo ke mata meM jJAnaprAmANya kA anubhava bhI vastu ke anubhava ke sAtha hI ho jAtA hai / sArAMza, 'ayaM ghaTaH' isa anubhava ke sAtha usake prAmANya kA bhI anubhava eka : sAtha hI hotA hai / isaliye prAmANya apane jJAna ke viSaya meM bhI svata: hai / yaha svataH prAmANyavAdiyoM kA abhiprAya hai / parataH prAmANyavAdI inake viruddha haiN| [(1) prAmANya utpatti meM parataH nahIM hai-pUrvapakSa ] svataHprAmANyavAdI:-Apane jo kahA-'prAmANya yaha jJAna ke utpAdaka kAraNoM se bhinna guNa Adi kAraNa kI apekSA utpatti ke lie rakhatA hai'-yaha kathana ayukta hai / jina guNoM kI Apa apekSA kahate haiM ve guNa vidyamAna nahIM hai-asat haiM / jo asat haiM unakI apekSA nahIM ho sakatI / ve guNa asat isaliye haiM ki ve kisI pramANa se pratIta nahIM hai / yaha isa prakAra-agara Apa 'guNa' karake indriyagata guNoM ko puraskRta karate ho taba cakSu Adi indriyagata guNoM ko jAnane meM pratyakSa pramANa samartha nahIM hai| kyoMki-cakSu Adi indriya atIndriya haiM isaliye unake Azrita guNa bhI atIndriya hone se indriyoM dvArA unakA pratyakSa jJAna nahIM ho sktaa| agara Apa kaheM, 'anumAna indriyoM ke guNoM ko grahaNa karegA' to yaha bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki pratibandha arthAt vyApti se yukta hetu ke nizcaya ke bala para anumAna kA utthAna hotA hai| prakRta sthala meM indriya guNoM kA anumAna karane ke liye jaba hetu kA prayoga karate haiM taba indriya ke guNoM ke sAtha hetu kI vyApti kA nirNaya Avazyaka hai kintu kisI bhI pramANa se vyApti saMbaMdha nizcita nahIM ho sktaa| [pratyakSa se vyAptigrahaNa kA asaMbhava ] yaha isa prakAra-A indriyagata guNoM ke sAtha hetu kA vyApti nAmaka saMbaMdha pratyakSa se nizcita * 'dvayasvarUpagrahaNe sati sambandhavedanam' ityuttarArdham / Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA01- prAmANyavAda _B athAnumAnena prakRtasaMbaMdhaH pratIyate / tadapyayuktam , yatastadapyanumAnaM kiM C gRhItasambandhaliMgaprabhavam D utA'gahItasaMbaMdhaliMgasamuttham ? tatra D yadyagRhItasambandhaliMgaprabhavam tadA ki E pramANamutA F 'pramANam ? F yadyapramANam , nAtaH smbndhprtiitiH| atha E pramANaM, tadapi na pratyakSam , anumAnasya bAhyArthaviSayatvena pratyakSatvAnabhyupagamAt / ki tu anumAnam , taccAnavagatasambandhaM na pravartate ityAdi vaktavyam / c athAvagatasaMbandhaM, tasyApi sambandhaH kiM G tenaivAnumAnena gRhyata H utAnyena ? G yadi tenaiva gRhyate ityabhyupagamaH, sa na yuktaH, itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / tathAhigahItapratibandhaM tat svasAdhyapratibandhagrahaNAya pravartate, tatpravRttau ca svotpAdakapratibandhagrahaH ityanyonyasaMzrayo vyakta. / / athAnyenAnumAnena pratibandhagrahAbhyupagamaH, so'pi na yuktaH, anavasthAprasaMgAt / tathAhi-tadapyanumAnamanumAnapratibandhagrAhakamanumAnAntarAda gRhItapratibaMdhamudayamAsAdayati tadapyanyato'numAnAd gRhiitprtibndhmitynvsthaa| hotA hai ? B athavA anumAna se nizcita hotA hai ? yaha Apako kahanA hogA / A yadi Apa mAnate haiM ki-'indriyagata guNoM ke sAtha hetu ke vyApti saMbaMdha kA grAhaka pratyakSa hai'-to yaha yukta nahIM hai kyoMkiatIndriya indriyoM ke guNa pratyakSa na hone se una guNoM kA saMbaMdha bhI pratyakSa nahIM ho sktaa| 'dviSThasaMbaMdhasaMvittirnekarUpapravedanAt' yaha eka prAcIna vacana hai jisake anusAra 'saMbaMdha do padArthoM meM rahatA hai usakA jJAna eka padArtha ke anubhava se nahIM ho sktaa'| donoM padArthoM ke svarUpa kA jJAna ho taba saMbaMdha kA jJAna ho sakatA hai| [ anumAna se hetu meM guNoM kI vyAptigrahaNa kA asaMbhava ] ___B aba yadi Apa indriyagata guNoM aura hetu ke vyApti saMbaMdha kA nizcaya anumAna se mAnate haiM to vaha bhI yukta nhiiN| kyoMki jisa anumAna se Apa yaha nizcaya karate haiM vaha anumAna bhI C nizcita saMbaMdha vAle hetu se utpanna hotA hai ? yA D anizcita saMbaMdha vAle hetu se utpanna hotA hai ? D yadi anumAna isa prakAra ke liMga se utpanna hai jisakA sAdhya ke sAtha saMbaMdha nizcita nahIM hai to meM ki yaha anumAna E pramANa hai athavA F apramANa ! yadi Apa usako F apramANa kahate haiM to usase liMgasaMbaMdha kA nizcaya nahIM ho sktaa| yadi Apa usako E pramANa kahate haiM to anumAna prastuta hone se vaha pratyakSa pramANarUpa nahIM ho sktaa| kyoMki anumAna bAhyArtha viSayaka arthAt parokSaviSayaka hotA hai / parokSaviSayaka hone se usako pratyakSarUpa meM svIkAra nahIM kara sakate / evaM pratyakSa pakSa meM jo doSa kahe haiM-jaise ki-atIndriya indriyoM ke atIndriyaguNa ke sAkSAtkAra kI Apatti ityAdi, ve yahAM pramANa ko pratyakSarUpa mAna lene se sAvakAza hoNge| isaliye agRhIta sambandha liGgaka jJAna ko pratyakSapramANarUpa nahIM kintu anumAnapramANarUpa lenA hogaa| kintu aisA anumAna bana nahIM sakatA, kyoMki jaba vyApti saMbaMdha kA jJAna hI nahIM hai taba binA vyAptijJAna anumAna kI pravRtti kaise ho sakato hai ? (athAvagatasambandha ...) C agara kaheM ki indriyaguNa sAdhaka prathama anumAna kI vyApti kA sAdhaka dvitIya anumAna aise hI liMga se utpanna hai jisameM apane sAdhya ko vyApti nizcita hai / to yahAM bhI prazna hai ki dvitIya anumAna ke liMga meM apane sAdhya kI vyApti kA nizcaya G usI dvitIya anumAna se hogA yA H anya anumAna se ? G agara kaheM usI dvitoya anumAna se hotA haito aisA kahanA yukta nahIM hai-kyoMki isameM anyonyAzraya doSa prasakta hogaa| yaha isa prakAra Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiM ca, tadanumAnaM svabhAvahetuprabhAvitaM, kAryahetusamutthaM, anupalabdhiliMgaprabhavaM vA pratibandhagrAhaka syAt ? anyasya sAdhyanizcAyakatvena saugatairanabhyupagamAt / taduktam-'trirUpANi ca triNyeva ligAni anupalabdhiH, svabhAvaH, kArya ca' iti / 'trirUpAlligAlligivijJAnamanumAnam [nyAbiMdu sU011-12]' iti ca / tatra svabhAvahetuH pratyakSagRhIte'rthe vyavahAramAtrapravartanaphalaH yathA zizapAtvAdivRkSAdivyavahArapravartanaphalaH / na ca akSAzritaguNaliMgasambandhaH pratyakSataH pratipanno, yena svabhAvahetuprabhavamanumAnaM tatsambandhavyavahAramAracayati / [usI anumAna se vyAptigrahaNa meM anyonyAzraya ] ( tathAhi-gRhItapratibandhaM tat ) (1) yahA~ mUla anumAna 'indriyaM guNavat svakAryA'sAdhAraNakAraNatvAt yathA kuThAraH ( tIkSNatAdiguNavAn )-guNavattA isameM vyApaka hai aura svakAryA'sAdhAraNakAraNatva vyApya hai / ina donoM kI vyApti kA jJAna dvitIya anumAna se karanA hai / (2) vaha isa prakAra-'svakAryA'sAdhAraNakAratvaM guNavyApyam asAdhAraNakAraNavRttitvAt' / aba isa dvitIya anumAna ke liMga meM vyApti saMbandha agara usI dvitIyAnumAna se hI nizcita hogA to isa prakAra anyonyAzraya hogA ki apane liMga kA sambandha nizcita hone para vaha dvitIya anumAna apane sAdhyabhUta prathama anumAna kI vyApti ke grahaNa meM pravRtta hogA, aura vaha dvitIya anumAna pravRtta hogA tabhI apane utpAdaka liMga ke vyApti sambandha kA grahaNa hogaa| spaSTa hI anyonyAzraya hai| [ anya anumAna se vyAptigrahaNa meM anavasthA ] ... H yadi kaheM, isa dvitIya anumAna kI vyApti kA jJAna anya anumAna ke dvArA hotA hai, to yaha bhI yukta nahIM hai| kyoMki isa rIti se mAnane para anavasthA A jAtI hai| yaha isa prakArayaha pUrvokta anumAna kI vyApti kA grAhaka tRtIya anumAna bhI apanI vyApti ke jJAna ke vinA nahIM ho sakatA aura isa vyApti jJAna ke lie bhI anya anumAna kI AvazyakatA hogii| tathA vaha anya anumAna bhI apane hetu aura sAdhya ko vyApti ko jAnane ke liye anya anumAna kI apekSA kregaa| isa prakAra anavasthA hogii| 1 [vyApti grAhaka anumAna ke saMbhavita tIna hetu ] isake atirikta yaha bhI socanA cAhiye ki jisa anumAna ko Apa prathama anumAna kI vyApti kA grAhaka kahate ho vaha anumAna kyA (1) svabhAva hetu se utpanna hai ? (2) kArya hetu se utpanna hai ? athavA (3) anupalabdhi hetu se utpanna hai ? ina tInoM se bhinna kisI liMga ko bauddha loga sAdhya kA sAdhaka nahIM mAnate haiN| kahA bhI hai - 'trirUpANi ca triNyeva liMgAni / anupalabdhiH, svabhAvaH, kArya ca' iti 'trirUpAlligAlligivijJAnamanumAnam' / [ dharmakItti kRta nyAyabiMdu sUtra 11-12 ] iti ca / pakSasattva-sapakSasattva-vipakSAsattvarUpANi / Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa kA0-1 prAmANyavAda nApi kAryahetusamuttham, akSAzritaguNaliMgasambandhagrAhakatvena tat prabhavati, kAryahetoH siddha kAryakAraNabhAve kAraNapratipattihetutvenA'bhyupagamAt / kAryakAraNabhAvasya ca siddhi : prtykss-anuplmbhprmaannsmpaadyaa| na ca locanAdigatagaNAzritaliMgasambandhagrAhakatvena pratyakSapravRtti: yena tatkAryatvena kasyacilligasya pratyakSataH pratipattiH syAt / tanna kAryahetorapi prtibndhprtipttiH| __anupalabdhestvevaMvidhe viSaye pravRttireva na sambhavati, tasyA abhAvasAdhakatvena vyApArAbhyupagamAt / na cAyalligamabhyupagamyata ityuktam / na ca pratyakSAnumAnavyatiriktAnAM prAmANyotpAdakatvam / .. atha kAryeNa yathArthopalabdhyAtmakena teSAmadhigamaH / tadapyayuktam , yathArthatvA'yathArthatve vihAya yadi kAryasya upalabdhyAkhyasya svarUpa nizcitaM bhavettaTA yathArthatvalakSaNa: kAryasya vizeSaH pUrvasmAkAraNakalApAdaniSpadyamA padyamAno guNAkhyaM svotpatto kAraNAntaraM parikalpayati / yadA ta yathArthavopalabdhiH svotpAdakakAraNakalApAnumApikA tadA kathamutpAdakavyatirekeNa guNasadbhAvaH ? ayathArthatvaM tUpalabdheH kAryasya vizeSaH pUrvasmAtkAraNasamudAyAdanupapapadyamAnaH svotpattau sAmagracantaraM parikalpayati / prata eva parato'prAmANyamucyate / tasyotpattau doSApekSatvAt / na cendriyanarmalyAdi guNatvena vaktu zakyam, nemalyaM hi tatsvarUpameva, na punaraupAdhiko gnnH| tathAvyapadezastu dossaabhaavnibndhnH| tathAhikAmalAdidoSA'sattvAnnirmalamindriyamucyate, tatsattve sadoSama / manaso'pi middhAdyabhAvaH svarUpam , tatsaddhAvastu dossH| viSayasyApi nizcalatvAdiH svabhAvaH calatvAdikastu doSaH / pramAturapi kSudAdyabhAvaH svarUpam, tatsadbhAvastu doSaH / taduktam 'iyatI ca sAmagrI pramANotpAdikA' / tadutpadyamAnamapi svotpAdakakAraNavyatiriktaguNAnapekSatvAt svata ucyate / ina tInoM meM jo svabhAva hetu hai vaha pratyakSa se jisa artha kI pratIti hotI hai usameM kevala vyavahAra ko pravRtti karatA hai, anya koI kArya nahIM karatA / jaise ki, ziMzapA Adi ko vRkSAdi siddha karane ke liye 'ayaM vRkSaH ziMzapAtvAt' isa prakAra zizapAtva Adi jaba heturUpa se prayukta kiyA jAtA hai to vaha svabhAvahetu hotA hai jisase ziMzapA meM vRkSa kA vyavahAra siddha kiyA jAtA hai / pratyakSa artha meM svabhAva hetu kI pravRtti hotI hai| kintu yahAM indriyoM ke guNa atIndriya hone se unake sAtha hetu kA vyApti saMbaMdha pratyakSa se nizcita nahIM ho sktaa| isaliye svabhAva hetu se utpanna anumAna indriyaguNoM ke sAtha hetu ke saMbandha kA vyavahAra prakAzita nahIM kara sktaa| [kAyahetuka anumAna se sambandha siddhi kA abhAva ] (2) kArya hetu se jo anumAna utpanna hotA hai vaha bhI indriya guNoM ke sAtha hetu ke vyApti . sambandha ke prakAzana meM samartha nahIM ho sktaa| kArya-kAraNa bhAva siddha hone para kAraNa ke anumAna meM kArya ko heturUpa se puraskRta kiyA jAtA hai| jaise ki 'vahnimAn dhUmAt' isameM kArya dhUma yaha hetu rUpa se puraskRta kiyA hai| yaha Apako bhI svIkArya hai| kArya-kAraNabhAva kI siddhi pratyakSa aura anupalambha (arthAt anvaya aura vyatireka ) pramANa se nizcita hotI hai| atIndriya cakSu Adi meM rahane vAle atIndriya guNoM ke sAtha liMgasaMbaMdhagrAhaka ke rUpa meM pratyakSa kI pravRtti nahIM ho sakatI jisase yaha kaha sake ki isake kAryarUpa meM kisI liMga kA pratyakSa hotA hai| isalie kAryahetu ke dvArA bhI vyApti kA nizcaya nahIM ho sktaa| anupalabdhi kI to isa prakAra ke viSaya meM pravRtti hI nahIM ho sktii| kyoMki Apa anupalabdhi ko abhAvasAdhakarUpa se upayukta mAnate haiN| parantu indriyagata Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 sammatiprakaraNa-kANDa 1 guNoM ke sAtha hetu kA sambandha abhAvasvarUpa nahIM hai| ina tInoM se atirikta kiso hetu ko Apa svIkAra nahIM karate aura Apake matAnusAra pratyakSa pramANa aura anumAna pramANa se atirikta koI bhI pramANa nahIM hai| ata: indriyagata guNoM kA jJAna nahIM ho sktaa| jo kisI bhI deza-kAla meM pramANa dvArA pratIta nahIM hotA hai usakA sat rUpa se vyavahAra nahIM hotA hai, jaise kharagoza kA sIMga / Apake dvArA svIkRta indriyagata guNa pramANa ke dvArA kisI deza-kAla meM pratIta nahIM hote isaliye jJAna ke utpAdaka kAraNoM se bhinna guNa Adi sAmagrI prAmANya kI utpAdaka hai yaha kaise mAnA jAya ? [ yathArthopalabdhi kArya se guNoM kI siddhi azakya ] yadi Apa kaheM-'artha kI yathArtha pratIti indriyagata guNoM kA kArya hai, isa kArya se indriyagata guNoM kA anumAna hotA hai'-to yaha bhI yukta nahIM, kyoMki yahAM prazna hogA ki pratIti jo kArya hai vaha yathArtha hotI hai vA ayathArtha ? yathArtha aura ayathArtha bhAva ko choDakara pratIti kA anya koI sAmAnya svarUpa prasiddha nahIM hai / yadi pratIti kA yathArthabhAva aura ayathArthabhAva ke alAvA anya koI sAmAnyasvarUpa nizcita ho taba kArya kA yathArthabhAvarUpa vizeSasvarUpa ko utpanna hone ke liye pUrvavartI vijJAna sAmAnya ke kAraNoM ke samUhamAtra se utpanna na hone ke kAraNa, indriyagata guNa nAmaka anya kAraNa kI apekSA hotI aura tabhI yathArthabhAva kI anyathA anupapatti se usakA anamAna bhI ho sakatA paranta sAmAnyataH yathArthabhAva ko choDakara pratIti yAnI vijJAna kA anya koI svarUpa hai hI nahIM, isalie apane utpAdaka kAraNoM se pratIti jaba bhI hotI hai taba yathArtha hI hotI hai / hA~, agara doSAtmaka vizeSa kAraNa A jAya taba pratIti ayathArtha hogii| isalie doSAtmaka : vizeSa kAraNa ke abhAva meM apane utpAdaka kAraNoM se yathArtha pratIti hI utpanna hone kI vajaha se yathArtha upalabdhi svarUpa kAryahetu se jJAnotpAdaka kAraNoM ti ho sakatI hai| isa dazA meM utpAdaka kAraNasamUha se atirikta guNoM kI sattA siddha nahIM ho sktii| pratotisvarUpa kArya kA ayathArthatva to vizeSa dharma hai / isalie vaha pUrvavartI kAraNoM ke samUha se nahIM utpanna ho sakatA, ataH isa ayarthopalabdhirUpa kAryahetu vizeSa se doSAdi anya kAraNa kA anumAna ho sakatA hai / yahI kAraNa hai-pratIti kI ayathArthatA jJAna ke sAmAnya kAraNoM se nahIM utpanna hotI, kintu vizeSa kAraNa kI apekSA rakhatI hai / ataH ayathArtha upalabdhi apanI utpatti ke lie sAmAnya kAraNoM se atirikta doSAdi sAmagrI kI apekSA rakhatI hai / ata: isase ayathArtha upalabdhi sthala meM doSAdi kA anumAna hotA hai| isalie apramANya ko parataH arthAt paraM kI apekSA se utpanna hone kA kahA jAtA hai / kAraNa aprAmApya utpatti meM doSApekSa hai| [ doSasiddhi kI samAnayukti se guNasiddhi kA asaMbhava ] yadi Apa kaheM-'aprAmANya meM kAraNabhUta doSAdi ke samAna prAmANya meM indriyoM kA nirmalabhAva Adi guNa apekSita haiM / usake dvArA jJAna kA yathArthabhAva utpanna hotA hai / yahAM yaha viveka kara sakate haiM ki indriya yaha jJAna ko utpatti meM kAraNa haiM aura unakA nirmalabhAva prAmANya kI utpatti meM kAraNa hai| ataH aprAmANya ke samAna prAmANya ko bhI parata: arthAt 'guNa' se utpanna hone vAlA mAnanA cAhiye'-to yaha kayana yukta nahIM / indriyoM kA nirmalabhAvasvarUpa guNa to indriyoM kA svarUpa hI hai kintu kisI upAdhi se utpanna hone vAlA nhiiN| jaba nirmalabhAva indriya kA guNa haiaisA vyavahAra karate haiM taba yaha vyavahAra doSAbhAva ko lekara hotA hai| arthAt vahAM doSAbhAva hI Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa kA0-1 prAmANyavAda nApyetadvaktavyam-"tajjanakAnAM svarUpamayathArthopalabdhyA samadhigatam , yathArthatvaM tu pUrvasmAtkAryAvagatAtkArakasvarUpAdaniSpadyamAnaM kimiti gaNAkhyaM sAmagrayantaraM na kalpayati" / prakriyAyA viparyayeNApi kalpayitu zakyatvAt / yato na lokaH prAyazo viparyayajJAnAt svarUpasthaM kAraNamapyanuminoti kiMtu samyag jJAnAt / tathAvidhe ca kArakAnumAne'zakyapratiSedhA pUrvoktaprakriyA / nApi tRtIyaM yathArthatvA'yathArthatve vihAya kAryamastItyuktam / api cArthatathAbhAvaprakAzanarUpaM prAmANyama / tasya cakSarAdikAraNasAmagrIto vijJAnotpattAvapyanutpattyabhyupagame vijJAnasya ki svarUpaM bhavadbhiraparamabhyupagamyata iti vaktavyam / na ca tadrUpavyatirekeNa vijJAnasvarUpaM bhavanmatena sambhavati, yena prAmANyaM tatra vijJAnotpattAvapyanutpannamuttarakAla tatraivotpattimadabhyupagamyeta, bhittAviva citram / guNasvarUpa hai| isakI upapatti isa prakAra hai-kAmala ( netragolaka para pitta kA AvaraNa ) Adi doSoM ke na rahane para. indriya nirmala kahI jAtI hai| tAtparya, doSoM kA abhAva yaha indriyoM kA svarUpa ho hai| yadi kAmala Adi doSa ho tabhI indriya doSayukta kahI jAtI hai, anyathA doSa ke abhAva meM indriya gaNayukta indriya kara ke nahIM hai-mAtra indriya hai vaisA hI kahA jAtA hai / middha arthAt nidrA kA athavA isake tulya anya jaDatAdi doSoM kA abhAva mana kA zuddha svarUpa hai / nidrA Adi kA sadbhAva mana kA doSa hai| jJAna ke viSaya kA nizcala yAne sthira bhAva Adi yaha svabhAva hai| parantu caMcala bhAva Adi doSa hai / kyoMki vastu atIva kampamAna hotI hai taba usakA yathArthabodha nahIM ho sktaa| bhUkha Adi kA abhAva yaha pramAtA yAnI pramANa jJAna karane vAle AtmA kA svarUpa hai| parantu bhUkha Adi kA sadbhAva doSa rUpa hai| kahA bhI hai "pramANoM kI utpAdaka sAmagrI itanI hI hotI hai|" isaliye prAmANya jaba utpanna hotA hai taba apane utpAdaka jo jJAnasAmAnya ke kAraNa haiM unake alAvA guNoM ko kAraNarUpa meM apekSA nahIM karatA isaliye prAmANya svataH kahA jAtA hai / [ yathArthatva se guNasAmagrI kalpanA meM pratibandI ] yaha bhI Apa nahIM kaha sakate mAtra jJAna ke utpAdaka kAraNoM kA svarUpa to ayathArtha jJAna se anumita ho jAtA hai, kyoMki jJAna sAmAnya kI sAmagrI ayathArtha jJAna kI janaka hotI hai| agara koI vizeSa kAraNa ( guNa) isameM praviSTa ho jAya taba jJAna yathArtha utpanna hogaa| isaliye jJAna kA yathArthabhAva ayathArthApalabdhirUpa sAmAnya kArya se anumita kAraNasamUhamAtra se utpanna nahIM ho sktaa| taba usake liye arthAt vaha apanI utpatti ke liye guNa nAmaka anya sAmagrI kA anumAna kyoM nahIM karAyegA ? . aisA kahanA isaliye zakya nahIM hai ki-yahA~ isa prakriyA ko viparItarUpa se hone kI kalpanA bhI kara sakate haiM / tAtparya yaha hai ki-guNoM ke anumAna ke liye jisa prakriyA kI Apane kalpanA kI hai usase viparIta rUpako bhI prakriyA kA kahanA kI jA sakatI hai| yaha isa prakAra-jase Apane jJAnasAmAnya kI sAmagrA se sahajarUpa se ayathArtha jJAna utpanna hone kI evaM guNAdi kAraNa vizeSa ke prahakAra se yathArtha jJAna utpanna hone kI prakriyA ko kalpanA kI hai, vaise usake viparItarUpa meM yaha kahA Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 sammatiprakaraNa-kANDa 1 kiM ca yadi svasAmagrIto vijJAnotpattAvapi na prAmANyaM samutpadyate, kiMtu tadvyatiriktasAmagrItaH pazcAd bhavati, tadA viruddhadharmAdhyAsAt kAraNabhedAcca bhedaH syAt / anyathA 'ayameva bhedo bhedahetu rvA, yaduta viruddhadharmAdhyAsaH kAraNabhedazca, sa cenna bhedako vizvamekaM syAt' [bhAmatI] iti vacaH pariplaveta / tasmAdyata eva guNavikalasAmagrIlakSaNAtkAraNAdvijJAnamutpadyate tata eva jA sakatA hai ki jJAnasAmagro se sahajarUpa se yathArtha jJAna utpanna hotA hai eva doSAdi kAraNa vizeSa. ke sahakAra se ayathArtha jJAna utpanna hotA hai| isa viparIta prakriyA ke samarthana meM loka meM dikhAI bhI par3atA hai ki prAyaH loga pAramArthika / vAle kAraNa kA anamAna viparIta yAne ayathArtha jJAna se nahIM karate haiM. kintu samyaga yAnI yathArthajJAna se hI karate haiM / jaba isa prakAra samyaga jJAna se hI kAraNAnumAna arthAt svarUpastha kAraNoM kA anumAna lokasiddha hai, taba jisa svata:prAmANya kI utpatti kI prakriyA kA pratipAdana pahale kiyA gayA hai usakA inakAra nahIM kara skte| yaha to pahale bhI kahA jA cukA hai ki yathArthabhAva aura ayathArthabhAva ko chor3a kara tIsarA koI kArya nhiiN| arthAt jJAnaniSTha yathArthatva yA ayathArthatva ko chor3a kara tIsarA koI dharma hai hI nahIM jisameM jJAnasAmagrI sAmAnya ko prayojaka kahA jAya evaM sAtha-sAtha isa sAmagrI meM guNa yA doSa antaniviSTa hone se unako jJAna meM kramazaH yathArthatA yA athArthatA utpanna hone meM prayojana kahA jA ske| dara asala nirmala indriyAdi jJAnasAmAnya ko sAmagrI se yathArtha jJAna ho utpanna hotA hai isaliye yathArthatA yAnI prAmANya svata: hai aura doSa kA sAmagrI meM praveza hone para jJAna ayathArtha utpanna hotA hai / niSkarSa yaha hai ki kAryaliMgaka anumAna pakSa meM yathArthopalabdhi dvArA indriyagata guNoM kA anumAna nahIM ho sktaa| , [artha tathA bhAva prakAzanarUpa prAmANya se virahita jJAnasvarUpa nahIM hotA ] (api cArthatathA0) isake atirikta, padArtha ke tAttvika stra rUpa ke prakAzana arthAt prakAzakatva ko prAmANya kahA jAtA hai| cakSu Adi ke kAraNoM kI sAmagrI se jJAna utpanna hone para bhI yadi artha tathA bhAva prakAzana yAnI tAtvika (yathArtha) prakAzakatva kI anutpatti mAnate haiM to yaha batAIye ki vijJAna kA usase anya kyA svarUpa Apa mAnate haiM ? Apake mata meM artha ke tathAbhAva yAnI pAramArthika svarUpa ke prakAzana ko choDakara vijJAna kA aisA koI anya svarUpa nahIM ho sakatA jisako jJAna kI utpatti hone para bhI tatkAla anutpanna aura uttarakAla meM utpanna hotA hai aisA kahA jA sake / isaliye isa prakAra kA pazcAd utpanna hone vAlA prAmANya mAnanA ayakta hai| pUrvakAla meM padArtha meM jo vidyamAna na ho aura uttarakAla meM usa padArtha meM dikhAI de vahA~ padArtha kA mUlasvarUpa usase rahita mAnA jAtA hai| jaise, bhitti pahale citra se rahita hotI hai| usameM bAda meM citra kI racanA kI gayI to bhitti sacitra dikhAI detI hai| isaliye bhitti ko mUlata: citra se rahita mAnI jAtI hai aura sacamuca aisI acitra bhitti bhI hotI hai| parantu vastu ke tAttvika svarUpa ke prakAzana ko choDa kara vijJAna kA svarUpa koI dikhAI nahIM detA aura hotA bhI nahIM hai / taba yaha phalita hotA hai ki jaba vijJAna utpanna hotA hai vaha artha tathA bhAva prakAzana yukta hI utpanna hotA hai aura vahI pramANajJAna niSTha prAmANya hai / tAtparya, jJAna utpanna hone ke bAda usameM koI prAmANya nAma kA dharma utpanna hotA hai aisA nahIM dikhAI detaa| Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-prAmANyavAda 15 prAmANyamapIti guNavaccakSurAdibhAvAbhAvAnuvidhAyitvAditya siddho hetuH / ata evotpattau sAmagyantarAnapekSatvaM nA'siddham / anapekSatvaviruddhasya sApekSatvasya vipakSe sadbhAvAt tato vyAvarttamAno hetuH svasAdhyena vyApyate iti viruddhAnakAntikatvayorapyabhAva iti bhavatyato hetoH svsaadhysiddhiH|| [ parataH pakSa meM jJAna aura prAmANya meM bhedApatti ] aparaM ca, yaha bhI jJAtavya hai ki yadi jJAna apane utpAdaka kAraNoM se utpanna hone para bhI usameM prAmANya utpanna nahIM hotA kintu jJAnotpAdaka sAmagrI se bhinna sAmagrI dvArA bAda meM utpanna ho taba jJAna aura prAmANya yAnI prAmANyayukta jJAna arthAt pramANyajJAna meM bheda mAnanA pdd'egaa| (i) jina padArthoM meM viruddha dharma kA saMbaMdha hotA hai unakA bheda hotA hai| jaise, zItasparza aura uSNasparza paraspara viruddha dharma haiM isaliye ina viruddha dharma se adhyAsita zItajala aura uSNa teja kA bheda hotA hai / athavA ( ii ) jinake utpAdaka kAraNoM meM bheda hotA hai unake kArya meM bhI bheda ho jAtA hai / jaise, ghaTa kA kAraNa miTTI hai aura vastra ke kAraNa tantu haiM, isaliye ghaTa aura vastra meM bheda hai| prastuta meM Apane jaba prAmANyazUnya vijJAna kI pahale utpatti mAnI taba isakA artha yaha huA ki kevala vijJAna arthatathAbhAvaprakAzanasvarUpa nahIM hai aura prAmANya arthatathAbhAvaprakAzana svarUpa hai / isa prakAra donoM meM ukta svarUpa va svarUpAbhAva nAmaka-do viruddha dharmoM kA adhyAsa huaa| isase vijJAna aura prAmANya meM bheda prasakta hogA / tAtparya, jJAna aura prAmANya meM bheda honA caahiye| yaha viruddha dharmAdhyAsa prayukta bheda kI Apatti huii| / aba, kAraNabheda se bheda Apatti isa prakAra hai-Apake matAnusAra jJAna ke kAraNa cakSu Adi indriya haiM aura prAmANya ke kAraNa guNa Adi haiM, isa prakAra kAraNoM kA bheda hone se bhI jJAna aura prAmANya meM bheda kI Apatti aaegii| yadi Apa bheda kI Apatti hone para bheda nahIM mAnege to isa viSaya meM jo prasiddha vacana hai vaha mithyA siddha hogaa| prasiddha vacana isa prakAra hai ( 'ayameva bhedo bhedaheturvA' ityAdi ) "yahI bheda hai ki jo virodhI dharma kA sambandha hai aura yahI bheda kA prayojaka hai jo inake kAraNoM kA bheda hai / yadi viruddha dharmoM kA sambandha yA kAraNabheda hone para bhI vastu meM bheda na hotA ho to samasta saMsAra eka ho jAnA cAhiye-arthAt bhinna bhinna padArthAtmaka na honA caahiye|" [svasvarUpaniyatatva aura anyabhAvAnapekSatva ke bIca vyApti siddhi ] ____ phalita yaha hotA hai ki guNarahita jisa sAmagrIrUpa kAraNa se jJAna utpanna hotA hai usI kAraNa se prAmANya bhI utpanna hotA hai isaliye Apane prAmANya kI utpatti ko parata: siddha karane ke liye jo hetu diyA thA ki 'prAmANya guNayukta cakSu Adi indriyoM ke bhAvAbhAva kA anusaraNa karane vAlA hotA hai'-vaha hetu aba asiddha ho jAtA hai kyoMki vijJAna se atirikta prAmANya ke prati vijJAna kAraNa se atirikta koI kAraNa hI nahIM hai| isoliye hamane jo utpatti meM prAmANya ko svataH siddha karane ke liye anya sAmagrI kI apekSA ke abhAva ko heturUpa meM prastuta kiyA thA vaha hetu aba asiddha nahIM rahatA / jinakI utpatti svataH nahIM hoto hai una parataH hotI hai una vipakSoM meM nirapekSatA nahIM rahatI kintu sApekSatA rahatI hai / isa prakAra vipakSa meM na rahane vAlA hamArA anapekSatva hetu svasvarUpa Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 arthatathAtvaparicchedarUpA ca zaktiH prAmANyam / zaktayazca sarvabhAvAnAM svata eva bhavanti, notpAdakakAraNakalApAdhInAH / taduktam-'svataH sarvapramANAnAM prAmANyamiti gamyatAm / nahi svato'satI zaktiH karta manyena pAryate // 1 // [ zlo0 vA0 sa0-2-47 ] etacca naiva satkAryadarzanasamAzrayaNAdabhidhIyate kiMtu ya kAryadharmaH kAraNakalApe'sti sa eva kAraNakalApAdupajAyamAne kArye tata evodayamAsAdayati yathA mRtpiNDe vidyamAnA rUpAdayo ghaTe'pi mRtpiNDAdupajAyamAne mRtpinnddaadiruupdvaarennopjaaynte| ye punaH kAryadharmAH kAraNeSvavidyamAnA na te kAraNebhyaH kArye udayamAsAdayati tata eva prAdurbhavanti kiMtu svataH, yathA ghaTasyaivodakAharaNazaktiH / tathA vijJAne'pyarthatathAtvaparicchedazaktiH cakSurAdiSu vijJAnakAraNeSvavidyamAnA na tata eva bhavati kiMtu svata eva prAdurbhavati / kiMcoktam-'AtmalAbhe hi bhAvAnAM kAraNApekSitA bhavet / labdhAtmanAM svakAryeSu pravRttiH svayameva tu // 1 // ' [ zlo0 vA0 sU0-2-48 ] tathAhi-mRtpiDadaNDacanAdi ghaTo janmanyapekSate / udakAharaNe tasya tadapekSA na vidyate // 2 // [ tattvasaMgrahe-2850 ] iti / / niyatatva rUpa (dekhIye pRSTha 4-50 12) apane sAdhya ke sAtha vyApti vAlA siddha ho jAtA hai arthAt sAdhya 'svasvarUpaniyatatva' yaha vyApaka aura hetu 'anyabhAvAnapekSatva' yaha vyApya siddha hotA hai| siddha vyAptika hone se hI hamAre hetu meM na viruddhatA nAmaka hetvAbhAsa hai aura na anaikAntikatva nAmaka hetvAbhAsa hai / isaliye nirdoSa hetu ke dvArA hamAre sAdhya kI siddhi nirbAdha ho jAtI hai / [zaktirUpa hone se prAmANya svataH hI hai ] isake atirikta prAmANya isa prakAra bhI svataHsiddha hai: - yaha dikhAI par3atA hai-prAmANya yaha vijJAna kI zakti hai aura vijJAna kI yaha zakti arthatathAtvaparicchedarUpa hai arthAt padArtha ke tAttvikabhAva ke prakAzanarUpa hai / yaha zakti vijJAnotpatti ke sAtha sAtha saMbaddha ho jAtI hai| kyoMki sarva padAtha kI zaktiyA~ svataH hI hotI hai, kintu ve padArtha ke sAtha apane sambandha meM padArtha ke utpAdaka kAraNoM ke samUha kI apekSA nahIM krtii| 'svataH sarva.........' isa zlokavAttika kI kArikA meM bhI yahI kahA gayA hai ki-'samasta pramANoM meM prAmANya kA sambandha svataH hotA hai yaha samajha lenA caahiye| kyoMki padArtha meM jo zakti svataH vidyamAna nahIM hai usako vahA~ utpanna karane meM anya koI bhI samartha nahIM hai| [zakti kA AvirbhAva kAraNoM se nahIM hotA ] isa vastu kA yAnI zaktiyoM kI utpatti ke svatastva kA kathana satkAryavAda kA Azraya karake nahIM karate haiM kyoMki hama yaha nahIM mAnate ki prAmANyazakti kI abhivyakti hotI hai| kintu, zakti kA AvirbhAva svataH hotA hai yaha kahane kA hamArA abhiprAya yaha hai-jo kAryadharma kAraNasamUha meM rahatA hai vahI kAryadharma, kAraNasamUha se kAryotpatti hone para usI kAraNadharma se kArya meM abhivyakta ho jAtA hai| jaise, miTTI ke piNDa meM jo rUpa Adi rahate haiM ve rUpa Adi, miTTI ke piNDa se ghaTotpatti hone para ghar3e meM bhI miTTI ke rUpAdi dvArA utpanna ho jAte haiN| isaliye ve parataH utpanna haiN| kintu kAryoM kA jo dharma kAraNoM meM vidyamAna nahIM hai ve kAraNoM ke dvArA kArya kA udaya hone para kAraNoM se hI abhivyakta nahIM hote haiM kintu svataH hI abhivyakta hote haiM, jaise, usI ghaTa meM jala lAne kI zakti / ghaTa meM rUpAdi dharma kAraNaguNa se utpanna hote haiM, isI prakAra usI ghaTa meM jalAharaNa zakti kAraNaguNa se utpanna nahIM Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0 1-prAmANyavAda pratha-cakSurAdevijJAnakAraNAdupajAyamAnatvAtprAmANyaM parata upajAyate iti yadyabhidhIyate-tadabhyupagamyata eva / preraNAbuddherapi apauruSeyavidhivAkyaprabhavAyAH prAmANyotpattyabhyupagamAt / tathA'numAnabuddhirapi gRhItA'vinAbhAvAnanyApekSaliMgAdupajAyamAnA tata eva gahItaprAmANyopajAyata iti sarvatra vijJAnakAraNakalApavyatiriktakAraNAntarAnapekSamupajAyamAnaM prAmANyaM svata utpadyata iti notpattau prt:praamaannym| hotI kyoMki kAraNabhUta miTTIpiMDa meM jalAharaNa zakti hai hI nhiiN| isaliye yaha mAnanA hogA ki ghaTa meM yaha zakti svataH AvirbhUta hotI hai| isa prakAra jJAna meM jo padArtha ke tAttvika svarUpa ko prakAzita karane kI zakti hai vaha jJAna ke utpAdaka kAraNa cakSu Adi meM vidyamAna nahIM hone se vaha cakSu Adi se utpanna nahIM mAna sakate kintu svataH hI prAdurbhUta hotI hai-aisA siddha hotA hai / yaha kevala hamArA hI pratipAdana hai aisA nahIM hai kintu isa viSaya meM kahA bhI hai ki-'AtmalAbhe hi0.......' ityAdi / artha:-"padArthoM ko apane svarUpalAbha arthAt apanI utpatti ke liye kAraNa kI apekSA hotI hai kintu padArtha jaba utpanna ho jAte haiM taba apane kAryoM meM unakI pravRtti svayaM hI hotI hai| jaise ki-"ghaTa apanI utpatti ke liye miTrI ke piNDa, daNDa aura cakra Adi kI apekSA karatA hai, parantu jala lAne ke apane kArya meM usako miTTI ke piNDa Adi kI apekSA nahIM rhtii|" [vijJAnakAraNa se prAmANyotpatti hone se parataH kahanA svIkArya ] yadi Apa jJAna ke kAraNa cakSu Adi se prAmANya utpanna hotA hai isaliye prAmANya ko parataH utpanna arthAt para kI apekSA se utpanna hone vAlA kahate haiM to isa vastu kA to hama svIkAra hI karate haiM / jisako Apa para kI apekSA se kahate haiM vaha vastutaH sva kI apekSA se hai| jina kAraNoM se jJAna utpanna hotA hai unhIM kAraNoM se atirikta kisI bhI kAraNa se jJAna kA prAmANya utpanna nahIM hotA hai-yahI prAmANya kA svatobhAva hai / dharma kI parataH utpatti kA tAtparyArtha yahI hai ki jahA~ mAtra dharmI ke kAraNoM dvArA hI usa dharma kI utpatti nahIM hotI hai kintu dharmI ke kAraNoM se atirikta kAraNa kI dharma kI utpatti meM apekSA rahatI hai, arthAt usa dharma kI utpatti atirikta kAraNa dvArA hotI hai / Apa prAmANya ko parataH utpanna isa liye kahate haiM ki prAmANya apane svatantra kAraNoM se utpanna nahIM kintu vijJAna ke kAraNoM se utpanna hotA hai, kintu hama isI ko svataH utpatti kahate haiM-kevala nAma ke badala dene se vastu kA svarUpa nahIM palaTa jAtA / [preraNAbuddhi aura anumAna kA svataH prAmANya ] (preraNAbRddhe rapi0.......ityAdi) yahI bAta apauruSeya vAkya ke prAmANya meM lAgU hotI hai, kyoMki apauruSeya arthAt kisI puruSa ke dvArA nahIM uccarita aise vAkya se utpanna hone vAlI preraNA arthAt vidhi-niSedha janita nodanA svarUpa buddhi meM bhI prAmANya isI prakAra apauruSeya vAkyoM se hI utpanna hotA hai / vidhivAkya se jaise vidhi kA jJAna utpanna hotA hai vaise hI vidhijJAnaniSTha prAmANya bhI utpanna hotA hai| isaliye vivijJAna kA prAmANya bhI svataH utpanna mAnA gayA hai| isI prakAra Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-kANDa 1 [ (2) svakArye parataH prAmANyavAdapratikSepaH-pUrvapakSaH] nApi svakArye'rthatathAbhAvaparicchedalakSaNe pravarttamAnaM pramANaM svotpAdakakAraNavyatiriktanimittApekSaM pravartata ityabhidhAtuM zakyam / yatastannimittAntaramapekSya svakArye pravarttamAnaM ki A saMvAdapratyayamapekSya pravartate, B Ahosvit svotpAdakakAraNaguNAnapekSya pravartata iti vikalpadvayam / tatra yadyAdyo vikalpo'bhyupagamyate tadA cakrakalakSaNaM dUSaNamApatati / tathAhi-pramANasya svakArye pravRttI satyAmarthakriyAthinAM pravattiH, pravattau cArthakriyAjJAnotpattilakSaNaH saMvAdaH, taM ca saMvAdamapekSya pramANaM svakArye'rthatathAbhAvapariccheda lakSaNe pravartate iti yAvatpramANasya svakArye na pravRttina tAvadarthakriyAthinAM pravRttiH, tAmantareNa nArthakriyAjJAnasaMvAdaH, tatsadbhAvaM vinA prama raNasya tadapekSasya svakArye na pravRttiriti spaSTaM caknakalakSaNaM dUSaNamiti / anumAnarUpa jJAna bho, jisa liMga yAnI hetu kA sAdhya ke sAtha avinAbhAva arthAt vyApti pratIta ho cukI hai usI liMga dvArA utpanna hotA hai aura isameM hetu ko kisI anya ke sahakAra kI apekSA nahIM hai / usa anumAnajJAna kA prAmANya bhI usI liMga se utpanna hotA hai| isa prakAra samasta jJAnoM meM prAmANya bhI jJAna kI utpatti ke kAraNoM se hI utpanna hotA hai| prAmANya kI utpatti ke kAraNa, jJAna kI utpatti ke kAraNoM se bhinna nahIM hai| sArAMza, sarvatra vijJAna ke kAraNa samUha ko chor3akara anya kisI kAraNa ko sApekSa hone vAlA prAmANya svataH utpanna hotA hai aisA kahA jAtA hai / isa prakAra prAmANya utpatti meM parata: yAnI para kI apekSA se utpanna hone vAlA nahIM hai / [(2) svakArya meM prAmANya ko parApekSA nahIM hai-pUrvapakSa cAlu ] jo prAmANyayukta pramANajJAna kA kArya hai-arthatathAbhAvapariccheda, arthAt vastu ke tAttvika svarUpa kA prakAza, isa kArya meM jaba pramANa jJAna pravatti karatA hai taba vaha apane utpAdaka kAraNoM se bhinna kisI anya nimitta kAraNa kI apekSA karatA hai-aisA bhI nahIM kaha skte| kAraNa, agara kaheM-pramANa apane kArya meM pravarttamAna hone ke liye kisI anya nimitta kI apekSA karatA hai to yaha batAiye ki kauna se nimitta kI apekSA rakha kara pramANa jJAna apane kArya meM pravakta hotA hai? kyA A saMvAdIjJAna kI apekSA rakhakara ? yA B apane utpAdaka kAraNa guNa kI apekSA rakhakara pravRtta hotA hai ? ye do vikalpa prastuta ho sakate haiN| [saMvAdijJAna kI apekSA meM cakraka doSa ] inameM se yadi A prathama vikalpa ko svIkAra kiyA jAya to cakraka nAma kA doSa prApta hotA hai / doSa kA svarUpa isa prakAra hai-pramANa arthatathAbhAvaparicchedasvarUpa apane kArya meM jaba pravRtta ho jAyagA tabhI arthakriyA ke abhilASiyoM kI pravRtti hogii| udAharaNArtha-ghaTa ke pramANajJAna se ghaTa ko yathArthatA kA nirNaya hone para hI ghaTArthI kI ghaTa meM pravRtti hotI hai| yaha pravRtti hone para saMvAda saMpanna hogA arthAt pramANajJAna nirdiSTa viSaya kI prAptisvarUpa arthakriyA kA jJAna utpanna hogA, tathA, yaha saMvAda saMpanna hone para hI pramANa artha tathA bhAva paricchedasvarUpa apane kArya meM pravRtta hogaa| isaliye jaba taka yathArtha vastuparicchedarUpa apane kArya meM pramANa pravRtta nahIM hogA taba taka arthakriyA ke arthAt pramANa nirdiSTa viSaya kI prApti ke abhilASIyoM kI pravRtti nahIM hogI, isa Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa kA0-1 prAmANyavAda na ca bhAvinaM saMvAdapratyayamapekSya pramANaM svakArye pravartata iti zakyamabhidhAtum , bhAvino'sattvena vijJAnasya svakArye pravarttamAnasya sahakAritvA'sambhavAt / __B atha dvitIyaH / tatrApi ki C gahItAH svotpAdakakAraNaguNAH santaH pramANasya svakArye pravarttamAnasya sahakAritvaM prapadyante D AhosvidagRhItAH ityatrApi vikalpadvayam / tatra D yadyagRhItA iti pakSaH, sa na yuktaH / pragRhItAnAM sattvasyaivA'siddheH sahakAritvaM dUrotsAritameva / atha C dvitIyaH, sopi na yuktaH, anavasthAprasaMgAt / tathAhi-gRhItasvakAraNaguNApekSaM pramANaM svakArye pravartate, svakAraNaguNajJAnamapi svakAraNaguNajJAnApekSaM pramANakAraNaguNaparicchedalakSaNe svakArye pravartate, tadapi svakAraNaguNajJAnApekSamityanavasthAsamavatAro dunivAra iti / atha pramANakAraNaguNajJAnaM svakAraNaguNajJAnA'napekSameva pramANakAraNaguNaparicchedalakSaNe svakArye pravarttate, tahi pramANamapi svakAraNaguNajJAnA'napekSamevArthaparicchedalakSaNe svakArye pravattiSyata iti vyartha pramANasya svakAraNaguNajJAnApekSaNamiti na svakArye pravarttamAnaM pramANamanyApekSam / pravatti ke vinA 'arthakriyAjJAna' rUpa saMvAda nahIM hogA, saMvAda ke vinA saMvAda kI apekSA rakhane vAlA pramANa apane kArya meM pravRtta nahIM hogA isa-prakAra cakraka nAma kA doSa spaSTa laga jAtA hai / ___ yadi Apa isa doSa ko haThAne ke liye kahate haiM-pramANa jaba yarthArthavastubodharUpa apane kArya meM pravRtta hotA hai taba vartamAna athavA bhUtakAlIna nahIM kintu bhAvI saMvAda jJAna kI apekSA karatA hai isaliye isa kI pUrvavattitA apekSita nahIM hai, isaliye cakraka doSa nahIM lagatA / to yaha kathana yukta nahIM hai kyoMki bhAvI padArtha vidyamAna na hone se pramANajJAna ko apane kArya meM pravRtta hone meM vaha sahakArI nahIM bana sktaa| . [ kAraNaguNa apekSA ke dUsare vikalpa kI mImAMsA ] B yadi Apa dUsare vikalpa ko svIkAra karate haiM arthAt pramANa apane kArya meM utpAdaka kAraNoM ke guNoM kI apekSA rakha kara pravRtta hotA hai-isa prakAra kahate haiM, taba isa pakSa meM bhI naye do vikalpa upasthita hote haiM-C jaba utpAdaka kAraNoM ke guNa, pramANa ko apane kArya meM pravRtta hone meM pramANa ke sahakArI banate haiM taba ve jJAta rahate haiM ? yA D ajJAta hI rahate haiM ? D yadi Apa kAraNoM ke guNoM ko ajJAta hote hue bhI sahakArI kahate haiM to yaha pakSa yukta nahIM hai / jo ajJAta haiM unakI sattA hI siddha nahIM, ataH jaba ve svayaM hI asiddha haiM taba unake sahakArI banane kI bAta hI kahA~ ? arthAt ve sahakArI nahIM ho sakate / C yadi Apa dUsare ( vastuta: pahale ) pakSa kA abhyupagama karake kaheM'kAraNoM ke guNa jJAta hote haiM, aura isaliye apane kArya meM pravarttamAna pramANa ke sahakArI ho jAte hai-to yaha dvitIya pakSa bhI yukta nahIM hai / kyoMki, isa pakSa ko mAnane para anavasthA kI Apatti khar3I hotI hai / anavasthA isa prakAra hai-apane ( yAnI pramANa ke ) kAraNagata guNa jJAta hone ke bAda unakI apekSA se pramANa apane kArya meM pravRtta hogA aura kAraNaguNaviSayaka jJAna bhI pramANa rUpa hone se vaha apane utpAdaka kAraNa guNoM ke jJAta rahane para hI svakArya meM arthAt pramANotpAdakakAraNaguNayathArthapariccheda meM pravRtta hogaa| vaha bhI kAraNaguNajJAnotpAdakakAraNa ke guNa kA jJAna hone para hI svakArya meM pravRtta hogaa| isa prakAra anavasthA ke avatAra ko nahIM rokA jA sktaa| Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 sammatiprakaraNa kANDa-1 taduktam--jAte'pi yadi vijJAne tAvannArtho'vadhAryate / yAvatkAraNazuddhatvaM, na pramANAntarAd gatam // tatra jJAnAntarotpAdaH pratIkSyaH kAraNAntarAt / yAvaddhi na paricchinnA zuddhistAvadasatsamA // tasyApi kAraNazuddherna jJAnasya pramANatA / tasyApyevamitIcchaMstu na kvacid vyavatiSThate // iti / / zlo0 vA0 sU0 2-46 taH 51 ] tena 'ye pratIkSitapratyayAntarodayAH' iti prayoge hetorasiddhiH / tasmAt svasAmagrIta upajAyamAnaM pramANamarthayAthAtmyaparicchedazaktiyuktamevopajAyata iti svakArya'pi pravRttiH svataH iti sthitam / [ kAraNaguNajJAna kI apekSA kA kathana vyartha hai ] aba yadi Apa isa anavasthA ko dUra karane ke liye kahate haiM-'pramANa ke kAraNaguNoM kA jJAna apane kAraNaguNoM ke jJAna kI apekSA vinA hI apane pramANakAraNaguNayathArthapariccheda rUpa kArya meM pravRtta hotA hai| taba jo bAta Apa pramANakAraNaguNoM ke jJAna ke liye kahate haiM vahI bAta pramANa ko bhI lAgU ho sakatI hai / arthAt yaha kaha sakate haiM ki isa prakAra pramANa bhI apane kAraNaguNoM ke jJAna kI apekSA vinA hI arthatathAbhAvapariccheda rUpa apane kArya meM pravRtta ho sakatA hai| taba pramANa kI svakArya meM pravRtti ke liye apane kAraNoM ke guNoM ke jJAna kI apekSA karanA vyartha hai| phalataH, pramANa kI apane kArya meM pravRtti hone ke liye anya kI apekSA nahIM rhtii| 'jAte'pi yadi0'....ityAdi tIna zlokoM meM yahI bAta kahI gaI hai jisakA sArAMza yaha hai ki jJAna ke utpanna ho jAne para bhI anya pramANa se kAraNoM kI zuddhi (yAnI doSAbhAva yA guNa) pratIta na ho vahA~ taka agara padArtha kA nizcaya nahIM hotA hai to isa dazA meM una pramANakAraNoM se atirikta kAraNoM dvArA ( zuddhiviSayaka ) eka anya jJAna ke janma kI pratIkSA karanI hogI kyoMkijaba taka kAraNoM kI zuddhi nizcita nahIM hai taba taka vaha zuddhi asat (yAnI zazasIMga) tulya hai / usa (zuddhi viSayaka) jJAna kA bhI pramANa bhAva taba taka nizcita nahIM hogA, jaba taka usa zuddhiviSayaka jJAna ke kAraNoM kI bhI zuddhi kA nizcaya nahIM hai| isa prakAra anya jJAnoM kA pramANabhAva bhI anya anya jJAna ko apekSA karatA hai aisA mAnane para parataH prAmANyavAdI ke mata meM prathama jJAna kA hI prAmANya siddha nahIM ho skegaa| kyoMki-anya anya jJAna kI apekSA kA kahIM bhI anta hI nahIM aayegaa| [parataH prAmANya pakSa meM hetu kI asiddhi ] isase yaha niSkarSa AyA-Apane jo 'ye pratIkSita-pratyayAntarodayAH na te svato vyavasthitadharmakAH yathA'prAmANyAdayaH' isa anumAna kA prayoga kiyA thA usa prayoga meM 'jJAnAntarodayapratIkSA' hetu asiddha hai / isaliye, pramANa jaba apanI sAmagrI se utpanna hotA hai taba arthatathAbhAvapariccheda' rUpa apane kArya kI zakti se yukta hI utpanna hotA hai isaliye pramANa apane kArya meM bhI svataH pravRtta hotA hai, anya kI apekSA se nahIM / aba taka, prAmANya kI utpatti aura prAmANya kA kArya ye donoM * prayogaH pR0 5-paM. 5 madhye / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1 prAmANyavAda [ (3) svataHprAmANyajJaptisAdhanam-pUrvapakSaH ] nApi pramANaM prAmANyanizcaye'nyApekSama / taddhayapekSamANaM ki A svakAraNaguNAnapekSate, B Ahosvit saMvAdamiti vikalpadvayam / A tatra yadi svakAraNaguNAnapekSata iti pakSaH svIkriyate, so'saGgataH, svakAraNaguNAnAM pratyakSatatpUrvakAnumAnA'grAhyatvenA'sattvasya prAgevaLa pratipAdanAt / athA'bhidhIyate. 'yo yaH kAryavizeSaH sa sa guNavatkAraNavizeSapUrvako yathA prAsAdAdivizeSaH, kAryavizeSazca yathAvasthitArthaparicchedaH iti svabhAvaheturiti'-etadasambaddhaM, paricchedasya yathAvasthitArthaparicchedatvA'siddheH / ___tathAhi-paricchedasya yathAvasthitArthaparicchedatvaM kiM A1 zuddhakArakajanyatvena, A 2 uta saMvAditvena, pAhosvid A 3 bAdhArahitatvena, utasvid 4 4 arthatathAtveneti vikalpAH / tatra A 1 yadi guNavatkAraNajanyatveneti pakSaH, sa na yuktaH, itaretarAzrayaprasaGgAt / tathAhi-guNavatkAraNajanyatvena paricchedasya yathAvasthitArthaparicchedatvam, tatparicchedatvAcca guNavatkAraNajanyatvamiti prisphuttmitretraashrytvm| svataH hai isakI carcA huI / aba prAmANya kI jJapti bhI svataH hai arthAt parataH nahIM hai-isakA vicAra kiyA jAtA hai: [(3) prAmANya jJapti meM bhI parataH nahIM hai-pUrva pakSa ] prAmANya ke nizcaya ke liye bhI pramANa anya kisI kI apekSA nahIM krtaa| yadi vaha apekSA karatA hai to kyA [A] apane kAraNoM ke guNoM kI apekSA karatA hai ? athavA [B] saMvAda kI apekSA karatA hai ? A inameM se yadi Apa 'kAraNoM ke guNoM kI apekSA karatA hai' isa pakSa kA svIkAra karate haiM to yaha pakSa asaMgata hai / kyoMki hama pahale kaha cuke haiM ki pramANa ke kAraNoM ke guNa na pratyakSa se pratIta ho sakate haiM aura na pratyakSamUlaka anumAna se, isaliye ve asat haiM / aba yadi Apa kaheM-"jo jo vizeSa kArya hotA hai vaha vaha guNavAna kAraNa vizeSa se utpanna hotA hai, jaise koI viziSTa rAjabhavana, isI prakAra padArtha kA yathArthabodha bhI kAryavizeSa hai / isa prakAra yahA~ svabhAva hetu anumAna prayojaka hotA hai / jo jo kAryavizeSa hai vaha vaha guNavatkAraNa niSpanna svabhAva vAlA hotA hai, taba pramANa yaha kArya vizeSa hone se guNavatkAraNaniSpanna honA cAhiye |"-to yaha bhI ayukta hai, kyoMki jJAna meM yathAvasthitaarthaparicchedarUpatA asiddha hai / [ jJAna meM yathAvasthitArthaparicchedarUpatA kI asiddhi meM cAra vikalpa] asiddha isa prakAra:-jJAna meM yathAvasthitapadArthaparicchedarUpatA kisa AdhAra para kahate haiM ? A (1) kyA jJAna zuddha yAnI guNavAn kAraNoM se utpanna hai isaliye ? athavA A (2) saMvAdI hai isaliye ? athavA A (3) bAdha se varjita hai isaliye ? athavA A (4) padArtha kA svarUpa jJAnAnurUpa hai isaliye ? ye cAra vikalpa ho sakate haiM / inameM se A (1) yadi pahale vikalpa meM jJAna guNavAn kAraNoM se utpanna hone ke kAraNa yathArtha prakAzaka hai yaha pakSa mAnA jAya to isameM anyonyAzraya doSa kI Apatti hai, vaha isa prakAraH-jJAna guNavAna kAraNoM se utpanna hai yaha siddha hone para jJAna vastu ke yathArtha svarUpa kA prakAzaka hai yaha siddha hogA aura vastu ke yathArthasvarUpa kA prakAzakatva siddha hone para jJAna kI guNavAna kAraNoM se utpatti siddha hotI hai / isa prakAra anyonyAzraya spaSTa hai| ke draSTavya pR08-paM. 3 / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 sammatiprakaraNa-kANDa 1 atha A2 saMvAditvena jJAnasya yathAvasthitArthaparicchedatvaM vijJAyate, etadapyacAra, cakrakaprasaMgasyAtra pakSe dunivAratvAt / tathAhi, na yAvadvijJAnasya yathAvasthitArthapariccheda lakSaNo vizeSaH siddhayati na tAvattatpUvikA pravattiH saMvAdAthinAM, yAvacca na pravattina tAvadarthakriyAsaMvAdaH, yAvacca na saMvAdo na tAvadvijJAnasya yathAvasthitArthaparicchedatvasiddhiriti cakrakaprasaMga: prAgeva* pratipAditaH / atha A3 bAdhArahitatvena vijJAnasya yathArthaparicchedatvamadhyavasIyate, tadapyasaGgatam , svAbhyupagamavirodhAt / tadubhyapagamavirodhazca bAdhAvirahasya tucchasvabhAvasya sattvena jJApakatvena vA'naGgIkaraNAt / paryu dAsavRttyA tadanyajJAnalakSaNasya tu vijJAnapariccheda vizeSA'viSayatvena tadvayavasthApaka- . svaanupptteH| (44) athArthatathAtvena yathAvasthitArthapariccheda lakSaNo vizeSo vijJAnasya vyavasthApyate, so'pi na yuktaH, itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / tathAhi-siddhe'rthatathAbhAve tadvijJAnasyArthatathAbhAvaparicchedatvasiddhiH, tatsiddhezcArthatathAbhAvasiddhiriti parisphuTamitaretarAzrayatvam / tanna kAraNaguNApekSA prAmANyajJaptiH / (A2) agara dUsare vikalpa meM jJAna saMvAdI hone ke kAraNa tAttvika svarUpa kA prakAzaka hai aisA samajhate haiM, to yaha bhI yukta nahIM hai, kyoMki isa pakSa meM cakraka doSa kI Apatti dunivAra hai / yaha isa prakAra-jaba taka jJAna meM vastu ke yathArthaprakAzakatvasvarUpa vizeSa siddha nahIM hotA taba taka saMvAdArthioM kI yathArthaparicchedapUrvaka hone vAlI pravRtti nahIM ho sakatI aura jaba taka pravRtti nahIM hotI taba taka arthakriyA se arthAt pramANa ke dvArA utpanna hone vAle yathArthaparicchedarUpa kArya se saMvAda nahIM ho sakatA aura jaba taka saMvAda nahIM hotA taba taka jJAna meM yathAvasthita arthaprakAzakatva kI siddhi nahIM ho sakatI / isa rIti se cakraka kI Apatti pahale hI dI jA cukI hai / (A3) aba yadi Apa kahate haiM ki-bAdha se rahita hone ke kAraNa, jJAna kA yathArthaparidatva nizcita hotA hai, to yaha bhI ayakta hai, kyoMki apane mata ke sAtha virodha hogaa| virodha isa prakAra-Apa bAdhAbhAva ko tuccha mAnate haiM, usakA na sat rUpa se svIkAra karate haiM, na jJApaka rUpa se / yadi Apa bAdhAbhAva ko paryudAsa pratiSedharUpa mAna kara abhAva rUpa nahIM kintu sadrUpa arthAt usase bhinna vastu ke jJAnarUpa mAnate haiM to isa prakAra kA bAdhAbhAva ho to sakatA hai parantu vaha jJAna ke yathArtha prakAzakatva ko viSaya nahIM karatA hai, arthAta bAdhAbhAvajJAna kA viSaya koI bhinna hI hai, isalie vaha jJAna ke yathArthaprakAzakatva ke viSaya meM udAsIna hone se usakA vyavasthApaka nahIM bana sktaa| .. (A4) yadi Apa kahate haiM ki-'arthatathAtva yAnI vastu ke jJAnAnurUpasvarUpa se hI jJAna kA yathAvasthitArthaparicchedarUpa vizeSa dharma nizcita hotA hai to yaha pakSa bhI yukta nahIM hai, kyoMki isameM anyonyAzraya doSa ko Apatti hogii| vaha isa prakAra-vastu kA arthatathAtva siddha ho jA vastu kA jJAna yathAvasthitArthaparicchedasvarUpa hone kA siddha hogaa| aura vastu kA jJAna yathArthaparicchedasvarUpa hone kA siddha hone para vastu ke tathAbhAva svarUpa kI siddhi hogii| isa prakAra anyonyAzraya doSa spaSTa lagatA hai| isaliye ina cAra avAntara vikalpoM vAlA Adya pakSa asiddha hai, arthAta prAmANya kA nizcaya apane kAraNoM ke guNoM kI apekSA nahIM rakhatA hai| OM draSTavya pR.18-.5 / Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA01-prAmANyavAda (B) atha saMvAdApekSaH prAmANya vinizcayaH, so'pi na yuktaH, yataH B 1 saMvAdakaM jJAnaM ki samAnajAtIyamabhyupagamyate ? B 2 pAhosvid bhinnajAtIyam ? iti punarapi vikalpadvayam / ___BI tatra yadi samAnajAtIyaM saMvAdakamabhyupagamyate, tadA'trApi vaktavyam Bla kimekasaMtAnaprabhavaM ? BIb bhinnasaMtAnaprabhavaM vA ? BIb yadi bhinnasaMtAnaprabhavaM samAnajAtIyaM jJAnAntaraM saMvAdakamityabhyupagamaH, ayamapyanupapannaH, atiprasaMgAt , atiprasaMgazca devadattaghaTavijJAnaM prati yajJadattaghaTAntaravijJAnasyApi saMvAdakatvaprasakteH / atha Bla samAnasantAnaprabhavaM samAnajAtIyaM jJAnAntaraM saMvAdakamabhyupagamyate, tadA'trApi vaktavyam , ki tat Blac pUrvapramANAbhimatavijJAnagRhItArthaviSayam ? Blad uta bhinnaviSayam ? iti / __Blac tatra yadyekArthaviSayamiti pakSaH, so'nupapannaH, ekArthaviSayatve saMvAdya-saMvAdakayoravizeSAt tathAhi-ekaviSayatve sati yathA prAktanamuttarakAlabhAvino vijJAnasyaikasantAnaprabhavasya samAnajAtIyasya na saMvAdakaM tathottarakAlabhAvyapi na syAt / kiM ca, taduttarakAlabhAvi samAnajAtIyamekaviSayaM kutaH pramANatvena siddham-yena prathamasya prAmANyaM nizcAyayati ? 'taduttarakAlabhAvino'nyasmAt tathAvidhAdeva' iti cet ? hi tasyApyanyasmAt tthaavidhaadevetynvsthaa| atha 'uttarakAlabhAvinastathAvidhasya prathamapramANAt prAmANyanizcayaH'-tahi prathamasyottarakAlabhAvinaH pramANAt tannizcayaH, uttarakAlabhA- vino'pi prathamapramANAditi tadevetaretarAzrayatvam / [saMvAda kI apekSA prAmANyanizcaya meM aneka vikalpa ] (B) yadi dUsare vikalpa meM Apa kaheM-prAmANya kA nizcaya saMvAda kI apekSA se hotA hai to yaha bhI yukta nahIM hai, kyoMki yahAM bhI do vikalpa haiM B1 saMvAdI jJAna sajAtIya hai athavA B2 bhinnajAtIya hai ? ___B1 yadi Apa saMvAdI jJAna ko sajAtIya mAnate haiM taba yaha batAIye ki vaha sajAtIya jJAna kyA Bla usI jJAna saMtAna meM hone vAlA hai BIb athavA usa jJAna santAna se bhinna santAnoM meM utpanna hone vAlA hai ? prazna kA tAtparya yaha hai ki saugatamata meM jJAna kA saMtAna athavA pravAha ho jAtA kahA jAtA hai / isaliye usake prati prazna hai jo sajAtoyajJAna saMvAdI hai vaha kyA Bla eka saMtAna meM arthAt eka jJAnapravAharUpa jIva meM utpanna haA hai ? athavA Blb bhinna bhinna jJAnasaMtAnarUpa bhinna bhinna jIva meM utpanna huA hai ? Bib yadi bhinna saMtAnoM meM arthAt bhinna jIvoM meM utpanna hone vAle sajAtIya (sajAtIya viSayaka) jJAna ko saMvAdI kaheM to yaha pakSa saMgata nahIM hai, kyoMki atiprasaMga hogA arthAt aniSTa artha kI Apatti hogii| atiprasaMga isa prakAra - devadatta ke ghaTajJAna kA saMvAdI yajJadattIya anya ghaTa kA jJAna bhI ho jaaygaa| Bla yadi isa Apatti se bacane ke liye eka santAna meM utpanna hone vAle sajAtIya jJAna ko saMvAdI mAnA jAya to yahA~ bhI yaha batAnA jarUrI hai ki vaha saMvAdI jJAna kyA Blac pramANarUpa se svIkRta pUrvakAlIna vijJAna se gRhIta artha ko viSaya karatA hai ? Blad athavA bhinna artha ko viSaya karatA hai ? [ ekArthaviSaya pakSa meM saMvAdya-saMvAdaka bhAva kI anupapatti ] Blac yadi Apa kaheM- vaha sajAtIya anyajJAna pUrvakAlIna jJAna ke artha ko hI viSaya karatA Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 sammatiprakaraNa-kANDa 1 atha prathamottarayorekaviSayatva-samAnajAtIyatvakasaMtAnatvA'vizeSe'pyastyanyo vizeSaH, yato vizeSAd uttaraM prathamasya prAmANyaM nizcAyayati, na punaH prathamamuttarasya / sa ca vizeSaH uttarasya kAraNazuddhiparijJAnAnantarabhAvitvam / nanu kAraNazuddhiparijJAnamarthakriyAparijJAnamantareNa na sambhavati, tatra ca canakadoSaH prAkaTa pratipAdita iti nArthakriyAjJAnasambhavaH / sambhave vA tata eva prAmANya. nizcayasya saMjAtatvAd vyarthamuttarakAlabhAvinaH kAraNazuddhijJAnavizeSasamanvitasya pUrvaprAmANyAvagamahetutvakalpanam / tanna samAnajAtIyamekaptAnaprabhavamekArthamuttarajJAnaM pUrvajJAnaprAmANyanizcAyakam / hai, arthAt donoM jJAna kA viSaya eka hI hai- to yaha pakSa ayukta hai, kyoMki yadi donoM jJAnoM kA viSaya eka hI artha hai to 'kauna saMvAdya jJAna aura kauna saMvAdakajJAna ?' yaha bheda nahIM ho skegaa| arthAt amukajJAna meM saMvAdyatA aura amukajJAna meM saMvAdakatA sthApana karane ke liye koI vaiziSTya nahIM hai / yaha isa prakAra-donoM jJAnoM kA eka hI viSaya hone para jaise pUrvakAla kA jJAna uttarakAla meM hone vAle eka hI saMtAna meM utpanna evaM sajAtIya jJAna kA saMvAdaka nahIM hotA, isI prakAra uttara kAla meM hone vAle jJAna ko bhI pUrvakAla ke jJAna kA saMvAdaka nahIM honA caahiye| isake atirikta, vaha uttarakAla meM hone vAlA sajAtIya aura ekaviSayaka jJAna pramANarUpa se siddha hI kahA~ hai ki jisase vaha pUrvavartI jJAna ke prAmANya kA nizcaya karA sake ? tAtparya, svayaM pramANarUpa se asiddha jJAna dUsare ke prAmANya kA nirNAyaka nahIM ho sktaa| yadi Apa usa uttarakAlavartI jJAna kA prAmANya usase bhI uttarakAlabhAvi jJAna se nizcita hai aisA kahate haiM. : haiM, to anavasthA hogI kyoMki usa uttarakAla bhAvi jJAna kA prAmANya nizcita karane ke liye usase bhI uttarakAlabhAvI pramANabhUta jJAna kI AvazyakatA hogI / isa AvazyakatA ke pravAha kA kahIM aMta nahIM hogaa| tAtparya, uttarakAla kA pramANajJAna pUrvavartI jJAna ke prAmANya ko siddha karegA aura uttarakAlIna jJAna kA prAmANya anya uttarakAlIna sajAtIya aura eka viSayavAle jJAna se siddha hogA to usake prAmANya kA nizcaya bhI anya uttarakAlabhAvi jJAna se hogaa| isaliye anavasthA A jaayegii| [ athottarakAlabhAvinaH0 ] isa anavasthA ko dUra karane ke liye yadi Apa kaheM "uttarakAlabhAvI jJAna ke prAmANya kA nizcaya anya uttarakAlabhAvI jJAna ke dvArA nahIM mAnate, kintu prathama yAnI pUrvakAlabhAvI pramANa se hotA hai / " to vahI anyonyAzraya doSa lagegA kyoMki prathamajJAna ke prAmANya kA nizcaya uttarakAlabhAvI prAmANa se hogA aura uttarakAlabhAvI jJAna ke prAmANya kA nizcaya pUrvakAlabhAvI jJAna se hogaa| [ kAraNazuddhiparijJAna yaha uttarajJAna kI vizeSatA nahIM hai ] yadi kahA jAya ki- alabattA prathamajJAna aura uttara jJAna meM ekaviSayatva evaM samAnajAtIyatva tathA ekavijJAnasaMtAnaantargatatvasvarUpa avaiziSTya yAnI samAnatA hai kintu ina samAnatAoM ke hone para bhI uttarajJAna meM eka vaiziSTya yaha hai ki jisa ke kAraNa vaha pUrvajJAna ke prAmANya ko nizcita karA sakatA hai, paraMtu pUrvajJAna uttarajJAna ke prAmANya kA nizcaya nahIM karA sktaa| yaha vaiziSTya isa prakAra hai- uttarajJAna kAraNoM kI zuddhi ke jJAna anantara utpanna hotA hai, * draSTavya pR. 22-paM.1 / Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0-1 prAmANyavAda Blad atha 'bhinnArthaM tad jJAnaM pUrvajJAnaprAmANyanizcAyakam ,' tadapyayuktam ; evaM sati zuktikAyAM rajatajJAnasya tathAbhUtaM zuktikAjJAnaM prAmANyanizcAyakaM syAt / tanna samAnajAtIyamuttarajJAnaM pUrvajJAnasya praamaannynishcaaykm| ____B2 atha bhinnajAtIyaM prAmANyanizcAyakamiti pakSaH, tatrApi vaktavyam-B2a kimarthakriyA. jJAnaM ? B2b utAnyad ? B2b tatrAnyaditi na vaktavyama, ghaTajJAnasyApi paTajJAnaprAmANyanizcAyakatvaprasaGgAt / B2a athArthakriyAjJAnaM saMvAdakamityabhyupagamaH, ayamapi na yuktaH, arthakriyAjJAnasyaiva prAmANyanizcayAbhAve pravRtyAdyabhAvataH cakrakadoSeNA'sambhavAt / atha 'prAmANyanizcayAbhAve'pi saMzayAdapi pravRttisambhavAnnArthakriyAjJAnasyA'sambhavaH'-tahi prAmANyanizcayo vyarthaH / tathAhi-prAmANyanizcayamantareNa pravRttaH 'visaMvAdabhAga mA bhUvam' ityarthakriyArthI prAmANyanizcayamanveSate, sA ca pravRttistannizcayamantareNApi saMjAteti vyarthaH praamaannynishcypryaasH| jabaki pUrvajJAna kAraNazuddhi jJAnapUrvaka nahIM hai / isa vaiziSThya ke kAraNa uttarajJAna hI saMvAdaka yAnI pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka bana sakatA hai| kintu isa para yaha kaha sakate haiM ki cakrakadoSa ke lagane se kAraNa zuddhijJAna kA sambhava hI nahIM hai / yaha isa prakAra, kAraNa-zuddhijJAna arthakriyAjJAna ke vinA nahIM ho sakatA aura arthakriyAjJAna saMvAdakajJAna ke vinA nahIM hogA, evaM saMvAdakajJAna kAraNazuddhi ke jJAna ke vinA nahIM hogaa| isa prakAra arthakriyAjJAna kI apekSA karane meM cakraka doSa laga jAtA hai| isa prakAra pratipAdana pahale bhI ho cukA hai| cakrakadoSa ke kAraNa arthakriyAjJAna kA saMbhava nahIM hai| yadi mAna liyA jAya ki kisI taraha arthakriyAjJAna ho sakatA hai, to usI ke dvArA prAmANya kA nizcaya bhI ho jAne se kAraNazuddhi parijJAnaviziSTa uttarakAlabhAvI saMvAdaka jJAna vyartha ho jAyagA / arthAt kAraNazuddhi ke jJAnavizeSa se yukta saMvAdakajJAna ko pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcaya karane ke liye hetu ke rUpa meM mAnanA vyartha ho jAtA hai / niSkarSa yaha hai ki sajAtIya va eka vijJAna saMtAna meM utpanna aura ekArthaviSayaka uttaravartIjJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcaya nahIM karA * sktaa| [bhinnaviSayaka jJAna se prAmANya kA anizcaya ] Blad yadi Apa yaha kaheM ki 'ekaarthavAlA jJAna nahIM kintu bhinna arthavAlA uttaravartI jJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hai'-to yaha bhI yukta nahIM hai / yadi kevala bhinnaviSayaka hone mAtra se uttarajJAna pUrvajJAna ke prAmANya ko nizcita kara sakatA hai to jaba zukti meM pahale rajata kA jJAna, bAda meM pramANabhUta zuktijJAna hogA, vahAM zuktijJAna bhI pUrva rajatajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka ho jAnA cAhiye / kyoMki vahAM dasarA zaktijJAna rajatajJAna kA uttaravartI hai aura bhinnaviSayaka bhI hai evaM sajAtIya bhI hai| tAtparya, koI bhI sajAtIya uttarajJAna cAhe vaha ekArtha ho yA bhinnArthaka, pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcaya nahIM karA sktaa| [bhinnajAtIya saMvAdI uttarajJAna ke aneka vikalpa] yadi Apa sajAtIya uttaravartI saMvAdIjJAna ko nahIM, kiMtu B2 bhinnajAtIya saMvAdI uttarajJAna ko pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka kahate haiM to usa uttarajJAna ke viSaya meM bhI yaha jijJAsA Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 sammatiprakaraNa-kANDa 1 ki ca, arthakriyAjJAnasyApi prAmANyanizcAyakatvenA'bhyupagamyamAnasya kutaH prAmANyanizcayaH ? 'tadanyArthakriyAjJAnAt' iti cet ? anavasthA / 'pUrvapramANAt' iti cet ? anyonyAzrayadoSaH prAk pradazito'trApi / athArthakriyAjJAnasya svata eva prAmANyanizcayaH, prathamasya tathAbhAve pradeSaH kinibandhana: ? / taduktamyathaiva prathamaM jJAnaM tatsaMvAdamapekSate / saMvAdenApi saMvAdaH punarmu gyastathaiva hi // [ ] kasyacittu yadISyeta svata eva prmaanntaa| prathamasya tathAbhAve pradveSaH kena hetunA // [ zlo0 vA0 sU0 2 zlo0 76 ] saMvAdasyAtha pUrveNa saMvAditvAt prmaanntaa| anyonyAzrayabhAvena na prAmANyaM prakalpate // [ ] iti / hotI hai ki vaha bhinnajAtIya saMvAdI uttarajJAna kyA B2a arthakriyA kA jJAna hai athavA B2b usase bhinna koI jJAna hai ? arthakriyAjJAna se B2b bhinna koI jJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka haiaisA nahIM kaha sakate kyoMki taba to ghaTajJAna bhI paTajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka ho jAnA cAhiye / B2a yadi arthakriyA ke jJAna ko pUrvajJAna kA saMvAdI yAnI prAmANya kA nizcAyaka mAnA jAya to yaha mAnyatA bhI yukta nahIM hai kyoMki arthakriyA ke jJAna meM hI prAmANya kA nizcaya jaba nahIM hai to pravRtti Adi kA saMbhava kaise ho sakatA hai, aura pravRtti ke asaMbhava se saMvAdakajJAna bhI nahIM ho sakegA kyoMki cakrakadoSa kI Apatti hai| isaliye arthakriyAjJAna pUrvajJAna ke saMvAdaka hone kA saMbhava nahIM hai| ataH yaha pakSa bhI yukta nahIM hai| yadi kahA jAya ki-"arthakriyAjJAna pUrvajJAna kA savAdaka na hotA huA pravartaka nahIM hai yaha kahanA ucita nahIM kyoMki pravRtti saMzaya-nizcaya sAdhAraNa jJAna se hotI hai, ataH arthakriyAjJAna meM prAmANya kA nizcaya na ho taba bhI saMdeha se pravRtti ho sakatI hai, aura isa kAraNa arthakriyAjJAna ke prAmANya kA saMdeha bhI pravRtti dvArA pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcaya karA sakatA hai"-to yaha ucita nahIM, kyoMki taba to prAmANya kA nizcaya vyartha ho jAtA hai / tAtparya, prAmANya kA nizcaya honA hI cAhiye yaha koI Avazyaka nahIM rahA kyoMki usake saMdeha se bhI pravRtti mAna lI gayI hai / isakA tathya yaha hai ki-jaba koI arthakriyA kA abhilASI prAmANya nizcita na hone para bhI pravRtti kara detA hai to bhI 'mujhe visaMvAda na ho' arthAt 'merI jJAnAnusAriNI pravRtti niSphala na ho' isake liye usa jJAna ke prAmANyanizcaya kI apekSA karatA hai| parantu Apake matAnusAra pravRtti prAmANya ke nizcaya vinA bhI ho gayI, isaliye aba prAmANya ke nizcaya kA yatna vyartha ho jAtA hai| [arthakriyAjJAna ke prAmANya kA nizcaya kaise hogA ? ] isake atirikta Apa prAmANya nizcaya meM arthakriyAjJAna ko kAraNa kahate haiM to yaha batAiye ki usa jJAna meM prAmANya kA nizcaya kisase hotA hai ? agara kaheM-'dUsare arthakriyA ke jJAna se prAmANya nizcita ho sakatA hai'-to isameM anavasthA hogI / agara kaheM-arthakriyA ke jJAna meM prAmANya kA nizcaya pUrvakAlavartIjJAna se hogA, to yahA~ bhI pUrva pradarzita [pR024 paM023] anyonyAzraya doSa lagegA / isa Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0-1 prAmANyavAda 27 athApi syAd-arthakriyAjJAnamarthAbhAve na dRSTamiti na tatsvaprAmANya nizcaye'nyApekSam , sAdhanajJAnaM tu arthAbhAve'pi dRSTa miti tat prAmANyanizcaye'rthakriyAjJAnApekSamiti / etadapyasaMgatamarthakriyAjJAnasyA'pi arthamantareNa saMbhavAt , na ca svapnajAgradRzAvasthayoH kazcidvizeSaH pratipAdayitu zakyaH / atha arthakriyAjJAnaM phalAvAptirUpatvAnna svaprAmANyanizcaye'nyApekSam , sAdhanavini si punarjAnam nArthakriyAvAptirUpaM bhavati, tata svaprAmANya nishcye'nyaapekssm| tathAhi-jalAvabhAsini jJAne samutpanne pAnAvagAhanArthinaH 'kimetajjJAnAvabhAsi jalamabhimataM phalaM sAdhayiSyati uta na' iti jAtAzaMkAH tatprAmANyavicAraM pratyAdriyante, pAnAvagahAnArthAvAptijJAne tu samutpanne'vAptaphalatvAnna tatprAmANyavicAraNAya manaH praNidadhati / naitat sAram-'avAptaphalatvAt' ityasyAnuttaratvAt / anavasthA aura anyonyAzraya ko dUra karane ke liye arthakriyA jJAna ke prAmANya kA nizcaya svataH arthAt anya hetu ke vinA apane Apa hogA aisA agara mAnA jAya taba to prathama jJAna ke hI prAmANya ke nizcaya ko bhI svataH mAnane meM dveSa kisa kAraNa se ? isI viSaya meM kahA bhI gayA hai 'jisa prakAra prathama jJAna apane saMvAda kI apekSA karatA hai, saMvAda ko bhI isI prakAra anya saMvAda khojanA hogA / yadi kisI eka ko svataH pramANa mAnA jAya taba to pUrvajJAna ke svata: pramANa hone meM Apako dveSa kisa kAraNa ? / / pUrvajJAna ke sAtha saMvAdI hone se uttarakAlavartI saMvAda pramANabhUta hai aisA kaha sakate haiM kintu yaha nahIM bana sakatA, kyoMki anyonyAzraya doSa hone se apane prAmANya kA nizcaya karAne meM samartha nahIM hai'| [ artha ke vinA bhI arthakriyAjJAna kA saMbhava ] ____ aba yadi Apa kaheM-artha ke abhAva meM arthakriyAjJAna hotA hai vaisA nahIM dekhA jAtA, matalaba, artha ke hone para hI arthakriyAjJAna hotA hai, arthAt vaha jJAna kabhI svaviSayavyabhicArI hotA hI nahIM hai, isalie arthakriyAjJAna apane prAmANya kA nizcaya karAne meM anya kI apekSA nahIM rkhtaa| jaba ki artha-kriyA kA kAraNabhUta pUrvajJAna artha ke abhAva meM bhI dekhA jAtA hai, isaliye vaha prAmANyanizcaya ke liye arthakriyAjJAna kI apekSA karatA hai / to yaha yukta nahIM hai, kyoMki arthakriyA kA jJAna bhI artha ke binA svapnadazA meM hotA hai aisA dekhA jAtA hai / Apa kaheM-"vaha jJAna to svapnadazA kA aura hama jAgrat dazA kI bAta karate haiM ki artha vinA arthakriyAjJAna nahIM hotA hai"-to yaha bhI yukta nahIM kyoMki svapnadazA meM aura jAgratudazA meM hone vAle jJAna ke svarUpa meM kisI bhI prakAra ke bheda kA pratipAdana zavaya nahIM hai kyoMki svapna dazA meM bhI jAgrat dazA ke samAna samasta vyavahAra saccA hI pratIta hotA hai / isaliye svapnadazA kA dhyAna rakhA jAya to yaha nahIM kaha sakate ki artha ke vinA arthakriyAjJAna nahIM hotA / phalataH arthakriyAjJAna svataH pramANabhUta nahIM kintu svaprAmANya nizcaya meM anya sApekSa hai yaha kahanA hogaa| [ arthakriyAjJAna phalaprAptirUpa hone kA kathana asAra hai ] ____yadi yahA~ kahA jAya ki-arthakriyAjJAna pUrvajJAna ke phala kI prAptisvarUpa [ yAnI phalAnubhUtirUpa ] hai aura phala prApta hone para kisI ko usa phalajJAna meM prAmANya kI zaMkA hI nahIM hotI hai| Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 sammatiprakaraNa-kANDa 1 tathAhi-yathA te vicArakatvAjjalajJAnAvabhAsino jalasya kiM sattvam uttA'sattvam ? iti vicAraNAyAM pravRttAH, tathA phalajJAnanirbhAsino'pyarthasya sattvA'sattvavicAraNAyAM pravartante, anyathA tadapravRttau tadavabhAsino'rthasyA'sattvAzaMkayA tajjJAnasyA'vastuviSayatvenA'pramANatayA zaMkyamAnasya na tajjalAvabhAsipravartakajJAnaprAmANyavyavasthApakatvam / tatazcAnyasya tatsamAnarUpatayA prAmANyanizcayAbhAvAt kathaM arthakriyArthA pravattinizcitaprAmANyAda jJAnAda ityabhyupagamaH zobhanaH ? kiM ca bhinnajAtIyaM B2 saMvAdakajJAnaM pUrvasya prAmANyanizcAyakamabhyupagamyamAnamekArtham B2c ? B2d bhinnArtha vA ? B2c yadyekArthamityabhyupagamaH sa na yuktaH, bhavanmatenA'baTamAnatvAt / tathAhi-rUpajJAnAda bhinnajAtIyaM sparzAdijJAnaM, tatra ca sparzAdikamAbhAti na rUpama, rUpajJAne tu rUpama, na sparzAdikamAbhAti, rUpasparzayozca parasparaM bhedaH, na cAvayavI rUpasparzajJAnayoreko viSayatayA'bhyupagamyate yenaikaviSayaM bhinnajAtIyaM pUrvajJAnaprAmANyavyavasthApakaM bhavet / api ca ekaviSayatve'pi ki B2ca yena svarUpeNa vyavasthApye jJAne so'rthaH pratibhAti, ki tenaiva vyavasthApake ? B2cb utAnyena ? tatra yadi tenevetyabhyupagama: sa na yuktaH, vyavasthApakasya tAvaddharmArthaviSayatvena smativadapramANatvena vyavasthApakatvA'saMbhavAt / atha B2cb rUpAntareNa so'rthaH tatra vijJAne pratibhAti, nanvevaM saMvAdya-saMvAdakayorekaviSayatvaM na syAditi B2d dvitIya eva pakSo'bhyugataH syAta , sa cA'yuktaH, sarvasyA'pi bhinnaviSayAyaikasaMtAnaprabhavasya vijAtIyasya prAmANyavyavasthApakatvaprasaMgAta / isalie isake prAmANya kA nizcaya svata: siddha hotA hai, arthAt arthakriyAjJAna apane prAmANya ke nizcaya ke liye anya kI apekSA nahIM karatA hai| parantu vivAdAspada pUrvajJAna to tRpti Adi arthakriyA ke sAdhanabhUta jala Adi kA nirbhAsI hai, vaha phalAvAptirUpa arthAt tRpti Adi arthakriyA kI prAptirUpa nahIM hai / ataH vaha apane prAmANya ke nizcaya ke liye anya kI apekSA karatA hai, ataH vaha jJAna svataH pramANabhUta nahIM hai| yaha isa prakAra-[ jalAvabhAsini.... ] jaba jalAvabhAsaka jJAna utpanna hotA hai taba jalapAnArthI yA snAnAvagAhanArthI loga ko zAyada zaMkA hotI hai ki hamAre jJAna meM bhAsita hone vAlA jala hamAre vAMchita phala kI siddhi kare vaisA hogA yA nahIM? isa zaMkA ke kAraNa ve jalajJAna ke prAmANya para vicAra kI ora AkRSTa hote haiM / jabaki arthakriyA ke jJAna kI sthiti isase viparIta hai, jaise ki jalapAna kA athavA snAnAvagAhana kA jJAna jaba ho gayA taba to usakA phala mila hI gayA hai arthAt vaha avApta phala ho hI gayA, aba phala prApta ho jAne ke kAraNa phalajJAna prAmANya kA vicAra karane ke liye mana lagAnA nahIM paDatA"-kintu yaha kathana bhI yUkta nahIM hai kyoMki 'avAptaphalatA hone se' yaha uttara koI uttara nahIM hai| [phalajJAna meM prAmANya kI zaMkA ko apakAza ] avAptaphalatA kA uttara asat hone kA kAraNa yaha hai ki-manuSya vicAraka hone se jaba jalajJAna hotA hai taba vicAra karane lagatA hai ki isa jalajJAna meM bhAsamAna jala kA vAstava meM sadabhAva hai yA bhAva? isI prakAra yahA~ bhI vicAraka manuSya kisI prAptavya artha arthAt jJAnottara pravRtti ke phala kA jaba jJAna hotA hai taba vicAra karane lagatA hai ki isa phalajJAna meM bhAsamAna artha sat hai yA asat ? yadi ve isa prakAra ke vicAra meM pravRtti nahIM kareMge taba phalajJAna meM bhAsamAna artha ke asat hone kI zaMkA hogii| aura usa zaMkA ke kAraNa phalajJAna meM 'zAyada yaha vastu ke vinA utpanna ho gayA ho ataH ho sakatA hai vaha pramANa na ho' isa prakAra kI zaMkA ho sakatI hai| aisI dazA meM saMzayagrasta Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0-1 prAmANyavAda phalajJAna bhI pravartaka jalajJAna meM prAmANya kA nizcaya nahIM karA skegaa| phalataH sAdhananirbhAsIjJAna se anya phalajJAna bhI prathamajJAna se samAna hone ke kAraNa, arthAt tRpti Adi phala kA jJAna bhI tRpti Adi ke sAdhanabhUta jalajJAna ke samAna hone se, kisI meM bhI prAmANya kA nizcaya nahIM ho sktaa| isa dazA meM yaha kaise mAna sakate haiM ki 'arthakriyA arthAt phala ke liye pravRtti nizcita prAmANyavAle jJAna se hI hotI hai ?' tAtparya, yaha ApakA abhyupagama sucAru nahIM hai| [ bhinnajAtIya saMvAdIjJAna ke upara aneka vikalpa ] isake atirikta B2 bhinnajAti ke saMvAdakajJAna ko jo parvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka mAnate haiM vaha kyA ekArthaka=B2c ekaviSayavAlA hotA hai ? yA bhinnArthaka=B2d bhinnaviSayavAlA? yaha bhI vicAra karane yogya hai| yahA~ ekArtha bhinnArtha kA tAtparya yaha hai ki pUrvajJAna meM jo artha prakAzita hotA hai vaha artha agara saMvAdIjJAna meM prakAzita ho to vaha ekArtha yAnI ekaviSayavAlA kahA jAyagA aura yadi pUrvajJAna meM prakAzita artha se bhinna artha saMvAdIjJAna meM prakAzita ho to vaha bhinnArthaka yAnI bhinnaviSayavAlA kahA jAyagA / B2c yadi Apa saMvAdIjJAna ko ekArthaka mAnate haiM to vaha yukta nahIM hai, kyoMki Apake matAnusAra vaha saMgata nahIM ho sktaa| asaMgati isa prakAra-sparza Adi kA jJAna rUpajJAna se bhinna jAti kA hai kyoMki vahA~ sparza Adi kI pratIti hotI hai, rUpa kI nahIM, rUpajJAna meM rUpa pratIta hotA hai sparza Adi nhiiN| rUpa aura sparza ke do jJAna haiM isalie rUpa evaM sparza kA bheda siddha hotA hai / phalata: bhinnajAtIya saMvAdI uttarajJAna ekArthaka na hone se pUrvajJAna ke prAmANya kA vyavasthApaka nahIM ho sakatA / agara Apa mAneM ki-'rUpa va sparza donoM bhinna hone para bhI unakA AzrayabhUta avayavI eka hI hai aura vahI pUrvottarajJAna kA viSaya hone se pUrvottarajJAna ekArtha ho gaye, ataH saMvAdI uttarajJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA vyavasthApaka ho sakegA'-to isa prakAra mAnanA asaMbhava hai kyoMki pUrvakAlIna rUpajJAna va uttarakAlIna sparzajJAna kA viSayabhUta koI eka avayavI kSaNikavAda pakSa meM svIkArya hI nahIM hai jisase bhinnajAtIya uttarajJAna pUrvajJAna ke sAtha ekaviSayavAlA hokara usake prAmANya kA vyavasthApaka bana sake, arthAt bhinnajAti kA uttarajJAna pUrvajJAna ke prAmANya ko nizcita karane meM kAraNa ho ske| (api ca, ekaviSayatve'pi) phira bhI ma na liyA jAya ki donoM jJAna ekArthaka-ekaviSayaka haiM to bhI vyavasthApya pUrvajJAna meM jisarUpa se artha pratIta hotA hai, kyA B2ca usIrUpa se vyavasthApaka uttarajJAna meM vaha artha bhAsita hotA hai ? yA kisI B2cb anyarUpa se? yaha socanA cAhiye / B2ca yadi kaheM--pUrvajJAna meM pratIta hone vAle rUpa se hI vaha uttarajJAna meM pratIta hotA hai aura isalie vaha pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka ho sakatA hai-to yaha yukta nahIM hai kyoMki vyavasthApya jJAna meM jitane dharma viSayabhUta hote haiM ve sabhI vyavasthApaka jJAna ke bhI viSaya haiM isalie vyavasthApakajJAna smRti ke samAna ho jAtA hai ata: smati vat vaha pramANa nahIM hai| smatijJAna anubhava ke yAvadviSayoM kA grAhaka hone se gRhItArtha grAhaka hai, ataH smRti ko anubhavavat pramANa nahIM mAnA jAtA / prastuta meM uttarajJAna bhI vaisA hI hai, isa liye pramANarUpa nahIM hogaa| jaba vaha svayaM pramANabhUta nahIM taba vaha pUrva jJAna ke prAmANya kA nizcAyaka nahIM bnegaa| (atha rUpAntareNa............ ) B2cb aba yadi Apa saMvAdIjJAna meM artha ko anya svarUpa se pratIta honA mAnate haiM to saMvAdya aura saMvAdaka jJAna kA eka viSaya nahIM rahatA / isa dazA meM bhinnarUpa Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-kANDa 1 tathA ki tat B2E samAnakAlamamarthakriyAjJAnaM pUrvajJAnaprAmANyanizcAyakam ? Ahosvid B2F bhinnakAlam ? yadi B2E samAnakAlaM, ki B2Ea sAdhananirbhAsijJAnagrAhi ? uta B2Eb tadagrAhi ? iti punarapi vikalpadvayam / yadi B2Ea tadnAhi, tadasat , jJAnAntarasya cakSurAdijJAneSvapratibhAsanAt , pratiniyatarUpAdiviSayatvena cakSurAdijJAnAnAmabhyupagamAt / atha B2Eb tadagrAhi, na tahi tajjJAnaprAmANyanizcAyakam , tadagrahe tadgatadharmANAmapyagrahAt / ___B2F atha bhinnakAlaM, tadapyayuktam pUrvajJAnasya kSaNikatvena nAzAduttarakAlabhAvivijJAne'pratibhAsanAt , bhAsane cottaravijJAnasyA'sadviSayatvenA'prAmANyaprasaktitastadgrAhakatvena na tatprAmANyanizcAyakatvam / tadagrAhakaM tu bhinnakAlaM sutarAM na tanizcAyakamiti na bhinnakAlamapyekasantAnajaM bhinnajAtIyaM prAmANyanizcAyakamiti na saMvAdApekSaH pUrvaprAmANyanizcayaH / tena jJaptAvapi 'ye yadbhAvaM pratyanapekSAH' iti prayoge heto siddhiH| vyAptistu sAdhyavipakSA'tanniyatatvavyApakAt sApekSatvAnnivartamAnamanapekSatvaM tanniyatatvena vyApyate iti pramANasiddhaiva / kA prakAzaka jJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcaya karAtA hai yaha B2d dvitIya vikalpa mAna lenA paDegA- parantu vaha bhI yukta nahIM hai, yadi isa prakAra mAnA jAya to jo-jo bhI ekavijJAnasaMtatipatita evaM vijAtIya aura pahale jJAna kI apekSA bhinna viSayaka hogA una sabhI ko saMvAdI yAnI pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka mAnanA pdd'egaa| [ arthakriyAjJAna ke Upara samAnA'samAnakAlatA kA vikalpa ] bhinnarUpa prakAzaka jJAna ko prAmANya nizcAyaka mAna bhI liyA jAya taba bhI yaha prazna hogAjisa bhinnajAtIya saMvAdI arthakriyAjJAna ko Apa pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka mAnate haiM, kyA vaha pUrvajJAna kA B2e samAna kAlIna hai ? yA B2f bhinnakAlIna hai ? samAnakAlIna mAnane para bhI do vikalpa khar3e hote haiM ki vaha vyavasthApaka arthakriyA jJAna arthakriyA ke sAdhana kA prakAzaka jo pUrvajJAna hai B2ea usakA grAhaka hai B2eb yA nahIM ? ina saba vikalpoM kA tAtparya yaha hai ki- jala se hone vAlI tRpti jalarUpa artha kI kriyA hai, usa arthakriyA ke jJAna kA vyavasthApya jalajJAna hai aura jala tRpti kA sAdhana hone se jalajJAna sAdhananirbhAsIjJAna huA, donoM paraspara bhinna jAtIya haiM / aba jo tRpti kA jJAna jalajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka banegA B2E vaha samakAlIna hotA huA yA B2F bhinnakAlIna hotA haA ? prazna kA bhAva yaha hai ki jaba taptijJAna hotA hai taba vaha jJAna jisa kAla meM jala kA jJAna haA hai usI kAla meM hone ke kAraNa pUrvavartI jalajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hai athavA bhinnakAla meM hone ke kAraNa tRptijJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hai ? ___ yadi B2E samAnakAlIna hone ke kAraNa prAmANya kA nizcAyaka hai aisA kahate ho taba bhI yahA~ aura do vikalpa upasthita hote haiM- B2Ea arthakriyAjJAna sAdhananirbhAsI jJAna kA grAhaka hai B2Eb yA B2Ea yadi kahA jAya-arthakriyA kA jJAna sAdhanAnabhIsI jJAna kA grAhaka hai-to yaha yukta nahIM hai, kyoMki cakSu Adi indriyoM se janya jJAna meM kisI anya jJAna kA grahaNa nahIM hotA hai / cakSu Adi indriyoM se janya jJAna ko apane apane rUpAdi viSayoM kA hI grAhaka mAnA gayA hai| B2Eb aba yadi Apa arthakriyA jJAna ko sAdhananirbhAsI jJAna kA grAhaka nahIM mAnate, to jaba dharmI sAdhananirbhAsI jJAna hI gRhIta nahIM huA taba usake prAmANyasvarUpa dharma kA grahaNa kaise hogA? kyoMki dharma ke Azraya kA Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0-1 prAmANyavAda grahaNa na hone para dharma kA grahaNa bhI nahIM ho sktaa| tAtparya, samAnakAlIna arthakriyAjJAna vyavasthApyajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka nahIM ho sktaa| _B2F agara kaheM- bhinnakAlIna arthakriyAjJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hogA to [ yahA~ bhI do vikalpa khar3e hote haiM ki- B2Fa vaha uttarajJAna pUrvajJAna kA grAhaka hai B2Fb yA nahIM ? agara kaheM- B2Fa uttarajJAna pUrvajJAna kA grAhaka hai to ] yaha ThIka nahIM hai kyoMki pUrvajJAna kSaNika hai isaliye utpattikSaNottara naSTa ho jAne se uttarakSaNabhAvI jJAna meM usakA grahaNa nahIM ho sktaa| kAraNa, pratyakSa meM viSaya samAnakAlIna hokara hI kAraNa hotA hai / yadi uttarakSaNotpanna jJAna naSTa ho gaye huye pUrvajJAna ko bhI viSaya karegA taba to uttaravijJAna ko asadvastuviSayaka mAnanA par3egA aura isa hAlata meM usa uttaravijJAna meM aprAmANya kI Apatti hogii| isa kAraNa, uttarakAlIna arthakriyAvijJAna pUrvakAlIna sAdhananirbhAsijJAna kA grAhaka hone para bhI svayaM apramANa hone se pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka nahIM ho sktaa| ( B2Fb dUsare vikalpa meM ) bhinnakAlIna jJAna parvavartIjJAna kA grAhaka nahIM hai taba vaha sutarAM pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka nahIM ho sktaa| kyoMki jaba dharmI pUrvajJAna svayaM hI gRhIta nahIM hai to isakA dharma 'prAmANya' kaise gRhIta ho sakatA hai ? ina samagra vikalpoM ke parAmarza se yaha phalita huA ki eka vijJAnasaMtatipatita evaM B2 bhinna jAtIya va F bhinna kAlIna uttaravartI arthakriyAjJAna pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka kisI bhI hAlata meM nahIM ho sktaa| isaliye pUrvavartI jJAna ke prAmANya kA nizcaya saMvAda kI apekSA se nahIM ho sktaa| isa kAraNa yaha phalita hotA hai ki prAmANya kI jJapti ke saMbaMdha meM jo yaha prayoga kiyA thA ki- 'ye yadbhAvaM pratyanapekSAH te tatsvarUpaniyatAH' ityAdi, arthAt jo jisa bhAva ke prati nirapekSa hai vaha tatsvarUpa meM niyata hotA hai| tAtparya, jo arthAt prAmANya jisa bhAva arthAt utpatti-jJapti-kArya ina bhAvoM ke prati nirapekSa hai arthAt anya ko apekSA na rakhane vAlA hai vaha tatsvarUpaniyata hai arthAt niyamataH svataH hone vAle haiN|'-[pR0 5 paM. 20] isa prayoga meM hetu anyAnapekSatva asiddha nahIM hai, kyoMki uparokta vivaraNa se yaha siddha ho gayA ki prAmANya kI jJapti meM kAraNaguNa evaM saMvAda ityAdi kI apekSA nahIM hai / [svataH prAmANya sAdhaka anumAna ke hetu meM vyApti kI siddhi ] ( vyAptistu............0 ) 'jo anapekSa hai vaha tatsvarUpaniyata hai' isa vyApti para AdhArita yaha anumAna jo hotA hai ki 'prAmANyaM tatsvarUpaniyataM anapekSatvAt' 'isameM vyApti kA bhI prAmANya siddha hai, jaise ki- sAdhyavipakSa atanniyatatva kA vyApaka jo sApekSatva hai usake sAtha kabhI bhI na rahane vAlA jo anapekSatva hetu hai vaha apane sAdhya tanniyatatva ke sAtha pUrNatayA vyApta hai yAnI avinAbhAvI hai- yaha siddha hotA hai / udAharaNArtha- 'vahnimAn dhUmAt' yahA~ sAdhyavipakSa jalahrada meM se ghUma nivartamAna hai isaliye vaha sAdhya vahni se vyApta hotA hai / isI prakAra 'tanniyataM anapekSatvAt' isa anumAna meM bhI sAdhyavipakSa atanniyata meM se anapekSatva nivartamAna hai isaliye vaha anapekSatva sAdhya tanniyatatva se vyApta hai-yaha pramANa siddha hI hai / Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 sammatiprakaraNa-kANDa 1 yatazca na pUrvoktena prakAreNa parataH prAmANyanizcayaH sambhavati, tato ye saMdehaviparyayaviSayIkRtAtmatattvAH' iti prayoge vyaaptysiddhiH| hetozcAsiddhatA, sarvaprANabhRtAM prAmANye saMdeha-viparyayAbhAvAt / tathAhi jJAne samutpanne sarveSAM 'ayamarthaH' iti nizcayo bhavati / na ca prAmANyasya saMdehe viparyaye vA satyeSa yuktaH / taduktam -- * "prAmANyagrahaNAt pUrva svarUpeNaiva saMsthitam / nirapekSaM svakArye ca" [zlo* vA0 sU0 2 zlo0 83 ], iti / svArthanizcayo hi pramANakAryam, na ca tat pramANAntaraM prahaNaM cApekSate iti gmyte| na caitata saMzaya-viparyayaviSayatve sambhavatIti / atha pramANA'pramANayorutpattau tulyaM rUpamiti na saMvAda-visaMvAdAvantareNa tayoH prAmANyAprAmA- . NyanizcayaH, tadasata , apramANe taduttarakAlamavazyabhAvinau bAdhaka kAraNadoSapratyayau tena tatrA'prAmANyanizcayaH, pramANe tu tayorabhAvAta kuto'prAmANyazaMkA ? atha tattalyarUpe tayordarzanAta tatrApi tadAzaMkA, sA'pi na yuktA; tri-caturajJAnApekSAmAtratastatra tasyA nivRtteH / na ca tadapekSAtaH svataHprAmANyavyAhatiH anavasthA vetyAzaMkanIyam , saMvAdakajJAnasyA'prAmANyAzaMkAvyavacchede eva vyApArAt aparajJAnAnapekSaNAcca / [ parataH prAmANya sAdhaka anumAna meM vyApti aura hetu kI asiddhi ] parataH prAmANyavAdI ko yaha bhI dhyAna meM rahe ki pUrvapradarzita rIti se prAmANya ke nizcaya meM para kI apekSA kA saMbhava hI nahIM hai / isa kAraNa, parataH prAmANyavAdI kI ora se pUrva meM kiye gaye 'ye saMdehaviparyayaviSayIkRtAtmatattvA (viparyayAdhyAsitatanavaH) te parato nizcitayathAvasthitasvarUpAH' isa prayoga meM vyApti asiddha hai / evaM hetu bhI asiddha hai / yaha isa prakAra:-prastuta prayoga meM vyApti yaha hai ki 'jahA~ jahA~ vastusvarUpa saMdeha va bhrama se grasta hotA hai vahAM vahAM yathArtha svarUpa ke nirNaya meM parasApekSatA hotI hai|' kiMtu yaha vyApti siddha nahIM ho sakatI kyoMki prAmANya ke nizcaya meM saMvAdAdisApekSatA hI siddha nahIM hai / evaM hetu 'saMdeha-bhrama-grastatA' prAmANyarUpa pakSa meM asiddha hai| kyoMki kisI bhI prANI ko prAmANya ke viSaya meM saMdeha aura bhrama hotA nahIM hai / (tathAhi.....) prAmANya meM kisI ko bhI saMdeha aura bhrama nahIM hotA yaha isa prakAra-jaba jJAna utpanna hotA hai taba sabhI ko yaha nizcaya ho jAtA hai ki 'yaha amUka artha hai' / yadi prAmANya ke viSaya meM saMdeha yA bhrama hotA to yaha nizcaya nahIM honA cAhiye / kahA bhI hai-('prAmANyagrahaNAt'....ityAdi kArikA kA arthaH-) pramANa kA prAmANya gRhIta hone ke pahale hI svarUpa se avasthita hai / vaha apane kArya karane meM kisI anya kI apekSA nahIM krtaa| pramANa kA kArya hai 'svArtha' arthAta viSaya kA nizcaya / isameM vaha kisI anya pramANa kI evaM svagrahaNa kI apekSA nahIM karatA, arthAt pramANa utpanna hote hI svaviSaya kA nizcaya ho jAtA hai| yadi isa pramANajJAna ke viSaya meM saMdeha yA bhrama saMbhavita hotA to apane viSaya kA nizcaya nirapekSarUpa se nahIM kara paataa| [pramANajJAna aura apramANajJAna kA tulyarUpa nahIM hai ] yadi Apa kahate haiM-'pramANabhUtajJAna aura apramANabhUtajJAna kA svarUpa utpatti meM samAna hai| tAtparya, utpattikAla meM donoM jJAna sAmAnyarUpa se gRhIta hotA hai, kintu ( vizeSa rUpa se arthAt ) pramANa rUpa se yA apramANarUpa se gRhIta nahIM hotA hai isalie agara isakA grahaNa karanA ho to saMvAda yA visaMvAda kI apekSA avazya rahegI / isa ke binA una donoM ke prAmANya-aprAmANya kA nizcaya nahIM * 'gRhyate pratyayAntaraH' iti caturthaH pAdaH / Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0-1 prAmANyavAda 33 tathAhi-anutpanne bAdhake jJAne paratra bAdhyamAnapratyayasAdhAdapramANyAzaMkA, tasyAM satyAM tRtIyajJAnApekSA, taccotpannaM yadi prathamajJAnasaMvAdi, tadA tena na prathamajJAnaprAmANyanizcayaH kriyate kiMtu dvitIyajJAnena yat tasyA'prAmANyamAzaMkitaM tadeva tenA'pAkriyate / prathamasya tu svata eva prAmANyamiti evaM tRtIye'pi kathaMcit saMzayotpattau caturthajJAnApekSAyAmayameva nyAyaH / taduktam evaM tricaturajJAnajanmano nAdhikA matiH / prArthyate tAvataivaikaM svataH prAmANyamaznute // iti [ zlo0vA0sU02, zlo0 61] yatra ca duSTaM kAraNam , yatra ca bAdhakapratyayaH sa eva mithyApratyayaH, ityasyApyayameva vissyH| caturthajJAnApekSA tvabhyupagamavAdata uktA na tu tadapekSA'pi bhAvato vidyte| ho sakatA'- to yaha kathana yukta nahIM hai / jaba apramANajJAna utpanna hotA hai taba utpatti ke bAda bAdhakajJAna athavA jJAna ke utpAdaka kAraNoM meM rahe hue doSa kA jJAna avazya hotA hai| isa se aprAmANya kA nizcaya hotA hai- parantu pramANabhUta jJAna meM na bAdhaka jJAna hotA hai na kAraNa ke doSa kA jJAna hotA hai / isaliye yahA~ kaise aprAmANya kI zaMkA ho sakegI? ( atha tattalyarUpe.... ) yadi Apa kahate haiM-'apramANabhUta jJAna ke samAna pramANabhUta jJAna meM svarUpataH tulyatA yAnI jJAnasAmAnyarUpatA hone se usameM bhI bAdhaka pratyaya va kAraNa doSa pratyaya ina donoM kA udbhava dikhAI par3atA hai ata: vahA~ bhI aprAmANya kI zaMkA ho sakatI hai'- kintu yaha zaMkA bhI ayukta hai arthAt bAdhaka nahIM hai, kyoMki usI viSaya meM tIna cAra jJAnoM kA sahArA lekara pramAtA ko aprAmANya kI zaMkA dUra ho jAtI hai| niSkarSa, isaliye prAmANya kA nizcaya svataH hotA hai / ( na ca tadapekSAtaH.... 0 ) agara Apa kaheM- "tIna cAra jJAnoM kI apekSA rakha kara aprAmANya kI zaMkA * dUra karane dvArA yadi prAmANya kA nizcaya mAnate haiM taba to prAmANya svata: nahIM huaa| tAtparya, prAmANya kA svatobhAva vyAhata ho gayA, bAdhita ho gayA / athavA yahA~ agara Apa kaheM ki tIna-cAra jJAnoM kI apekSA mAtra sAmAnyata: prAdurbhuta aprAmANya kI zaMkA dUra karane ke liye hI hai isase prAmANya ke svatastva meM koI hAni nahIM hai, to bhI una jJAnoM meM bhI aprAmANya kI AzaMkA ke hone para anya tIna cAra jJAnoM kI apekSA karane se anavasthA to avazya hogii|"-to yaha kathana yukta nahIM hai / jo jJAna saMvAda karAte haiM ve kevala aprAmANya kI AzaMkA ko dUra karate haiN| prAmANya ke nizcaya ke liye unakI apekSA nahIM hotii| isa tathya ko spaSTatA isa prakAra hai [saMvAda jJAna kevala aprAmANya zaMkA kA nirAkaraNa karatA hai ] mAnoM ki kisI jJAna utpanna hone para usakA koI bAdhaka jJAna utpanna nahIM huA phira bhI usa jJAna meM bAdhita jJAnoM ke sAtha sAdRzya hone ke kAraNa aprAmANya kI zaMkA huI, taba aisI zaMkA hone para tRtIya jJAna kI apekSA rahatI hai aura vaha utpanna huaa| aba yadi vaha tRtIyajJAna prathama jJAna kA saMvAdI ho, to prathama jJAna ke aprAmANya kI zaMkA dUra ho jAtI hai| yahA~ yaha dhyAna meM rakhane yogya hai ki prathama jJAna ne jisa artha ko prakAzita kiyA hai usI ko vaha bhI prakAzita karatA hai taba bhI vaha tatIya jJAna prathama jJAna ke prAmANya kA nizcAyaka nahIM hai, kintu dvitIya jJAna se prathama jJAna meM jisa aprAmANya kI zaMkA huI thI usakA nivartaka hai / 'jaise aprAmANya zaMkA kA vaha nivartaka hai vaise prAmANya kA nizcAyaka kyoM nahIM ?' aisI agara zaMkA kI jAya taba uttara yaha hai ki prathama jJAna ke prAmANya kA Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-kANDa 1 atha tRtIyajJAnaM dvitIyajJAnasaMvAdi tadA prathamasyA'prAmANyanizcayaH, sa tu tatkRto'bhyupagamyata eva / kiMtu dvitIyasya yadaprAmANyamAzaMkitaM tat tenA'pAkriyate, na punastasya dvitIyaprAmANyanizcAyakatve vyApAraH / yatra tvabhyaste viSaye'rthatathAtvazaMkA nopajAyate tatra balAdutpadyamAnA zaMkA tatkaturanarthakAriNItyAveditaM vArtikakRtA prAzaMketa hi yo mohAdajAtamapi bAdhakam / sa sarvavyavahAreSu saMzayAtmA kSayaM vrajet // na caitadabhizApamAtram , yato'zaMkanIye'pi viSaye'bhizaMkinAM sarvatrArthA'narthaprAptiparihArAthinAmiSTAniSTa prAptiparihArasamarthapravRttyAdivyavahArA'saMbhavAd nyAyaprApta eva kSayaH, svotprekSitanimittanibandhanAyA prAzaMkAyAH sarvatra bhAvAt / nizcaya svata: hI ho jAtA hai| isI prakAra tRtIya jJAna meM bhI yadi kisI kAraNa se saMzaya utpanna ho jAya aura caturtha jJAna kI apekSA karanI par3e to vahAM bhI yukti kA prakAra yahI hai / kahA bhI hai-evaM tricatura....0 ityAdi, tAtparya-tIna cAra jJAnoM kI utpatti se adhika jJAna kI AkAMkSA nahIM hotI hai / itane se hI pUrvajJAna meM svataH prAmANya vyApta ho jAtA hai / arthAt aprAmANyazaMkA se abAdhya bana jAtA hai| jahA~ para jJAna ke kAraNa dUSita hotA hai aura jahA~ bAdhaka jJAna hotA hai vahI jJAna mithyA jJAna hai| isakA bhI yahI viSaya hai arthAt bAdhaka pratyaya kyA karatA hai ? yahI ki jaise pUrva meM saMvAdI pratyaya aprAmANya kI zaMkA kA nivartaka hotA hai vaise vahAM bhI bAdhaka pratyaya aprAra zaMkA kI nivRtti karake aprAmANya kA nirNaya karatA hai kintu prAmANya ko chUtA nahIM hai| (caturtha....) yahAM jo caturthajJAna kI apekSA kahI gayI hai vaha bhI abhyupagamavAda se kahI gayI hai arthAt arthajJAna ko sudRDha karane kI apekSA se caturtha jJAna kI apekSA mAna lI jAya to bhI prAmANya ke svatobhAva kA niSedha nahIM ho sakatA-- isa dRSTi se usako kahA gayA hai| paramArtha se to caturtha jJAna kI apekSA nahIM hotI hai| yadi tRtIya jJAna dvitIya jJAna kA saMvAdI ho, [ yaha vahAM banatA hai jahAM prathama jJAna aprAmANyajJAnAskaMdita huA aura dvitIyajJAna aprAmANyajJAnAnAskandita huA vahA~ pravRttyAdi ke bAda tRtIya jJAna saMvAdI utpanna hotA ho ] taba prathama jJAna ke aprAmANya kA nizcaya hotA hai arthAt prathama jJAna meM hue aprAmANya saMdeha kA nizcaya hotA hai aura vaha aprAmANyanizcaya saMvAdi tRtIya jJAna ke dvArA utpanna huA hai yaha to svIkAra liyA jAtA hai parantu dUsare jJAna meM yadi aprAmANya kI zaMkA huI ho, to usake nivAraNArtha bhI tRtIya jJAna kI AvazyakatA hai, yAnI usa zaMkA ko tRtIya jJAna dUra karatA hai kintu yaha dhyAna rakheM ki dvitIya jJAna ke prAmANya ko nizcita karane meM tRtIya jJAna kA koI vyApAra nahIM hai| __(yatra tvabhyaste....) jahAM viSaya abhyasta yAnI paricita rahatA hai vahAM jJAna meM viSaya ke yathArtha svarUpa kI zaMkA nahIM hotii| yadi vahAM bhI haTha se zaMkA kI jAya to vaha zaMkA karane vAle kA hI aniSTa karatI hai| isa tattva ko vAttikakArane bhI prakaTa kiyA hai- (AzaMketa....ityAdi) jo mUDhatAajJAnatA ke kAraNa bAdhaka kI pratIti na hone para bhI jJAna ke ayathArtha hone kI zaMkA karate calatA hai vaha saMzayAtmA samasta vyavahAroM meM nAza pAtA hai| Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0-1prAmANyavAda preragAjanitA tu buddhirapauruSeyatvena doSarahitAt preraNAlakSaNAcchandAdupajAyamAnA liMgA''pto. ktAkSabuddhivat pramANaM sarvatra svataH / taduktam-- codanAjanitA buddhiH pramANaM doSajitaiH / kAraNairjanyamAnatvAlligA''ptoktA'kSabuddhivat // [zlo0 vA0 sU0 2 zlo0 148] iti / tasmAt 'svataH prAmANyam , aprAmANyaM parata iti vyavasthitam / ' prataH sarvapramANAnAM svataH siddhatvAd yuktamuktam-'svataH siddhaM zAsanaM nAtaH prakaraNAta prAmANyena pratiSThApyam' [ pR0 450 6 ] idaM tvayuktam- 'jinAnAm' iti / jinAnAmasattvena zAsanasya tatkRtatvAnupapatteH, upapattAvapi parataH prAmANyasya niSiddhatvAt / iti / yaha kevala zApa nahIM hai kintu hakIkata hai, kyoMki jo viSaya zaMkA karane yogya nahIM hai, usa viSaya meM bhI jo loga zaMkA karate haiM, ve samasta viSayoM meM iSTa kI prApti aura aniSTa ke tyAga ke liye pravRtti aura nivattirUpa vyavahAra nahIM kara sakate haiN| isa kAraNa isa prakAra ke logoM kA nAza yuktiyukta hai / azaMkanIya viSayoM meM zaMkA na karane kA kAraNa yaha hai ki svamatikalpita nimittoM se kI jAne vAlI zaMkA to sabhI padArthoM meM ho sakatI hai / [preraNAjanita buddhi kA svataH prAmANya ] jo buddhi vaidika vidhivAkya se utpanna hotI hai vaha vidhivAkya puruSaracita nahIM hone se svataH pramANa hai| jaise ki hetujanya anumiti, Apta puruSa ke vacana se janya zabdabodha aura indriyoM se janya pratyakSa jJAna apane apane viSayoM meM svataH pramANabhUta hote haiM / usakA prAmANya nizcita karane ke liye kisI anya kAraNa kI apekSA nahIM rahatI / mImAMsA zloka vAttika meM kahA gayA hai ki jo buddhi vidhivAkya se utpanna hotI hai vaha doSarahita kAraNoM se utpanna hone ke kAraNa pramANa hai, jaise ki hetu se utpanna, Aptavacana se utpanna aura indriya se utpanna jJAna / doSarahita dhUma Adi hetu se hone vAlA agni Adi kA anumiti jJAna pramANa hotA hai / kisI AptapuruSa ke vacana ko suna kara jo jJAna hotA hai vaha bhI doSarahita vacana se utpanna huA hai isaliye pramANa hotA hai / doSarahita cakSu Adi se jo jJAna utpanna hotA hai vaha bhI pramANa hotA hai / ina jJAnoM ke samAna nirdoSa vidhivAkya se utpanna jJAna bhI pramANa hai| vidhivAkya kisI puruSa se utpanna nahIM, kintu apauruSeya haiM nitya haiM, isaliye puruSa ke sAtha saMbaMdha rakhane vAle doSoM se yukta puruSa se utpanna nahIM hai| ataH vidhivAkyajanya bodha aprAmANya kI saMbhAvanA se rahita hai / kAraNoM ke nirdoSa hone se jo jJAna utpanna hotA hai vaha pramANa hotA hai| vidhi vAkya bhI eka nirdoSa kAra hai isa liye usake dvArA utpanna hone vAlA jJAna bhI pramANa hai| [zAsana svataH siddha hone se jinasthApita nahIM ho sakatA-pUrvapakSa samApta ] isaliye siddha huA ki prAmANya svataH hotA hai aura aprAmANya para kI apekSA se hotA hai, isa rIti se samasta pramANoM kA prAmANya svataH siddha hai, isaliye ucita hI kahA gayA hai ki-'zAsana svataH siddha hai, isa prakaraNa ke dvArA usakI prAmANyarUpa se pratiSThA karane kI AvazyakatA nahIM hai / (idaM tvayuktam ....) zAsana svataH pramANa hai yaha pratipAdana yuktiyukta hone para bhI Apane jo Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-kANDa 1 [ (1) utpattau parataH prAmANyasthApane uttarapakSaH ] atra pratividhIyate yattAvaduktam 'arthatathAbhAvaprakAzako jJAtRvyApAraH pramANam'-[pR04 paM08] tadayuktam , parAbhyupagatajJAtRvyApArasya pramANatvena niSetsyamAnatvAt / yadapyanyadabhyadhAyi tasya yathArthaprakAzakatvaM prAmANyam , taccotpattau svataH, vijJAnakAraNacakSurAdivyatiriktaguNAnapekSatvAt'-[pR0 4 ] tatra prAmANyasyotpattiravidyamAnasyAtmalAbhaH, sA cennitakA "deza-kAla-svabhAvaniyamo na syAta" ityanyatra pratipAditam / kiMca, guNavaccakSurAdisadbhAve sati yathAvasthitArthapratipattiSTA, tadabhAve na dRSTA iti taddhetukA vyavasthApyate, anvaya-vyatirekanibandhanatvAdanyatrApi hetuphala mAvasya, anyathA doSavaccakSurAdyanvayavyatirekAnuvidhAyinI mithyApratipattirapi svataH syAt / tathAbhyupagame "vastutvAd dvividhasyA'tra saMbhavo duSTakAraNAt" [ zlo0 vA0 sU0 2 zlo0 54 ] iti vaco vyAhatamanuSajyeta / 'jinAnAM zAsanam' arthAt 'jinoM ke dvArA sthApita kiyA gayA zAsana' aisA kahA vaha yuktiyukta nahIM hai, kyoMki 'jina' jaisI kisI vyakti kA sadbhAva yAnI sattA hI nahIM hai ve asat haiM, isaliye jinoM ke dvArA racita koI zAsana hai yaha bAta saMgata nahIM ho sktii| [ tAtparya, pramANabhUta Agama zAstroM kA koI pravaktA nahIM hotA, aura pramANabhUta Agama kevala veda hI haiN| ] yadi saMgata ho to bhI zAsana meM para kI apekSA prAmANya nahIM ho sakatA kyoMki parataH prAmANya kA vistAra se niSedha kiyA jA cukA hai| [ svataH prAmANyavAda pUrvapakSa samApta ] [ (1) prAmANya parataH utpanna hotA hai-uttarapakSa prAraMbha ] isa viSaya meM aba pratikAra kiyA jAtA hai-Apane jo kahA ki 'jJAtA kA artha ke yathAsthita svarUpa kA prakAzaka vyApAra pramANa hotA hai' yaha yukta nahIM hai, kyoMki parapakSiyoM ne jo jJAtA ke vpApAra ko pramANarUpa mAnA hai usakA niSedha svatobhAva ke khaNDana ke bAda kiyA jAne vAlA hai| isake atirikta, svataH prAmANyavAdI ne jo kahA ki 'artha ke yathAsthitasvarUpa kA prakAzana vaha prAmANya hai aura vaha utpatti meM svataH hai, kyoMki cakSu Adi indriya se bhinna kisI guNa kI apekSA nahIM karatA, isaliye prAmANya svata: utpanna hone vAlA kahA jAtA hai| (tatra pramANyasyo0....) vahA~ yaha socanA jarUrI hai ki-'prAmANya kI utpatti' meM utpatti kyA hai ? 'jo pahale vidyamAna nahIM hai usakA astitva meM AnA' yahI utpatti hai / agara yaha utpatti nirhetuka yAnI vinA kAraNasAmagrI ke ho jAtI taba to dezakAlasvabhAva kA niyama nahIM bana sktaa| arthAt kAryotpatti amuka hI deza meM, amuka hI kAla meM va amuka hI svabhAvavAlI nahIM bana sktii| udAharaNArtha, miTTI kA piMDa ghaTasvarUpa bana jAne para ghaTa kA astitva dikhAI detA hai to ghaTa kI utpatti kahI jAtI hai / aba yaha niyata ghaTa kI utpatti yadi vinA kAraNa ho taba usake upAdAna bhUta miTTImaya piMDa deza meM hI utpanna honA, amuka hI dina meM utpanna honA, amuka hI dina meM jalAharaNAdi svabhAvayukta utpanna honA-aisA niyata bhAva nahIM bana sakatA isa bAta kA upapAdana anya sthala meM kiyA gayA hai| ___ tAtparya yaha hai ki kAraNoM se ajanya aise paramANu AkAza Adi vidyamAna nitya padArtha kisI eka hI (upAdAna) deza va eka hI kAla meM nahIM rahatA hai / evaM unakA svabhAva bhI niyata nahIM hotA hai, yAnI kAraNajanya padArthoM ke samAna tattatkAraNAdhIna tattatsvabhAva vAlA nahIM hotA hai / yoda prAmANya Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0-1 prAmANyavAda yadapi 'atyakSA'kSAzritaguNasadbhAve pratyakSA'pravRtteH tatpUrvakAnumAnasyA'pi tadgrAhakatvenA'vyApArAta cakSurAdigataguNAnAmasattvAt tadanvayavyatirekAnuvidhAyitvaM prAmANyasyotpattAvayuktaM' [ pR08 ] ityuktama; tadasaMgatam , aprAmANyotpattAvapyasya doSasya samAnatvAta / tathAhi-"atIndriyalocanAdyAzritA doSAH ki pratyakSeNa pratIyante ? utAnumAnena ? na tAvata pratyakSeNa, indriyAdInAmatIndriyatvena tadgatadoSANAmapyatIndriyatve teSu pratyakSasyA'pravRtteH / nApyanumAnena, anumAnasya gRhItapratibandhaliMgaprabhavatvAbhyupagamAta , liMgapratibandhagrAhakasya ca pratyakSasyAnumAnasya cAtra viSaye'sambhavAt , pramANA'ntarasya cAtrAnantarbhUtasyA'sattvena pratipAdayiSyamANatvAt"-ityAdi sarvamaprAmANyotpattikAraNabhUteSu locanAdyAzriteSu doSeSvapi samAnamiti teSAmapyasattvAt tadanvayavyatirekAnuvidhAnasyA'siddhatvAdaprAmANyamapyutpattau svataH syAt / kI utpatti kA koI hetu na ho to AkAza ke samAna usake deza-kAla Adi kA niyama bhI nahIM honA caahiye| [ guNavAn netrAdi ke sAtha prAmANya kA anvaya-vyatireka ] ( kiMca guNava0....) isake atirikta, 'guNayukta cakSu Adi indriya hone para viSaya kA yathArtha pratyakSa dekhA gayA hai, guNayukta cakSu Adi indriya na hone para yathArtha pratyakSa nahIM dekhA gayA hai|' isa prakAra ke anvaMya-vyatireka se yathArtha pratyakSa yaha guNayukta indriya hetuka siddha hotA hai arthAt yathArtha pratyakSa va guNayukta indriya kA hetu-hetumadbhAva siddha hotA hai / anya sthAna meM bhI jahA~ hetu-hetumadrAva hotA hai vahAM vaha bhI anvaya aura vyatireka ke adhIna hI hotA hai / arthAt jina donoM ke bIca meM pauvAparyarUpa se anvaya-vyatireka upalabdha hotA hai, tAtparya, 'eka ke hone para dUsare kA utpanna honA aura usake na hone para dUsare kA utpanna na honA' aisI paristhiti milatI hai vahA~ una donoM ke bIca meM hetu-hetumadbhAva arthAt kAryakAraNabhAva hotA hai| anyathA, anvaya-vyatireka hone para bhI hetu-hetumadbhAva na mAnA jAya to vastu nirhetuka arthAt svataH siddha ho jaaegii| phalataH mithyA pratIti va doSayukta cakSa Adi indriya ina donoM ke bIca meM anvaya-vyatireka hone para mithyA pratIti ko bhI svataH mAnanA pddegaa| phalataH aprAmApya bhI svataH siddha hogaa| yaha bhI yadi mAna liyA jAyegA to yaha jo ApakA vacana hai 'vastutvAda....0' ityAdi, isakA vyAghAta hogaa| Azaya yaha hai ki-"mithyA jJAna bhI eka vastu hai, vaha doSayukta kAraNoM se (bhrama aura saMzaya ina) do prakAra se utpanna hotA hai|"-is vacana kA vyAghAta ho jaayegaa| [ guNApalApa karane para doSApalApa kI Apatti ] (yadapi 'atyakSA0....) yaha bhI jo Apa kaha gaye haiM-"indriyoM meM rahane vAle atIndriya guNoM kI sattA ke viSaya meM pratyakSa kI pravRtti nahIM ho sakatI aura jaba pratyakSa honA azakya hai taba pratyakSa pUrvaka hone vAle anumAna kI bhI indriyAzrita atIndriyaguNoM ke grahaNa meM pravatti nahIM ho sktii| isaliye pratyakSa aura anumAna donoM se indriyoM ke guNoM kA jJAna nahIM ho sakane ke kAraNa indriya ke parapakSamAnya guNa asat haiN| isa liye prAmANya kI utpatti va indriya ke guNa ina donoM ke bIca anvaya-vyatireka mAnanA yukta nahIM hai" yaha pUrA kathana yUktisaMgata nahIM hai, kyoMki Apane prAmANya kI utpatti ke viSaya meM jisa doSa kA udbhAvana kiyA hai vaha doSa aprAmANya kI utpatti ke viSaya Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 sammatiprakaraNa-kANDa 1 yadapi 'atha kAryeNa yathArthopalabdhyAtmakena teSAmadhigamaH' [ pR0 11507 ] ityAdi 'yato na lokaH prAyazo viparyayajJAnAdutpAdakaM kAraNamAtramanuminoti kiMtu samyagjJAnAt' [ pR0 13 paM0 3 ] ityantamabhyadhAyi; tadapyasaMgatam , yato yadi lokavyavahArasamAzrayaNena prAmANyA'prAmANye vyavasthApyete tadA'prAmANyavat prAmANyamapi parato vyavasthApanIyam / tathAhi-loko yathA mithyAjJAnaM doSavaccakSurAdiprabhavamabhidadhAti tathA samyagjJAnamapi guNavaccakSurAdisamutthamiti tadabhiprAyAdaprAmANyavat prAmANyamapyutpattau parataH kathaM na syAt ? tathAhi-timirAdidoSAvaSTabdhacakSuSko viziSTauSadhopayogAvAptAkSinarmalyaguNaH kenacit suhRdA kIdRkSe bhavato locane varttate' iti pRSTaH san prAha-'prAk sadoSe abhUtAmidAnIM samAsAditaguNe saMjAte' iti / na ca nairmalyaM doSAbhAvameva loko vyapadizati iti zakyamabhidhAtuma, timirAderapi gRNAbhAvarUpatvavyapadezaprApteH, tathA ca aprAmANyamapi prAmANyavat svataH syAt / meM bhI samAnarUpa se lAgU hotA hai| samAnatA isa prakAra:-'jina doSoM ko Apa atIndriya netrAdi . indriya meM Azrita mAnate haiM ve pratyakSa se pratIta hote haiM yA anumAna se ? pratyakSa se unakI pratIti nahIM ho sakatI kyoMki indriya atIndriya hone se unameM rahane vAle doSa bhI atIndriya haiM isaliye unameM pratyakSa kI pravRtti nahIM ho sktii| anumAna se bhI ina doSoM kA jJAna nahIM ho sakatA kyoMki anumAna usa liMga se utpanna hotA hai jisakA sAdhya ke sAtha vyApti saMbaMdha jJAta hotA hai, kintu prastuta viSaya meM aisA koI pratyakSa yA anumAna saMbhavita nahIM hai jo hetugata vyApti kA grAhaka ho sake / evaM pratyakSa va anumAna meM antarbhAva na ho sake aisA koI anya pramANa nahIM hai jisase bhI hetugata vyApti kA jJAna tathA indriyoM ke atIndriya doSoM kA jJAna ho sake ) aisA koI atirikta tIsarA pramANa nahIM hai yaha bAta Age spaSTa kI jAne vAlI hai / '- ( ityAdi sarvamaprAmANya0 ) ityAdi jo kucha prAmANya ke svatastva pakSa meM kAraNarUpa se bhAsamAna indriyagata guNoM kI akiMcitkaratA siddha karane ke lie kahA hai vaha saba aprAmANya kI utpatti meM kAraNabhUta locanAdi Azrita doSoM ke viSaya meM bhI samAna hai| isa prakAra doSa bhI asat siddha ho jAne se aprAmANya evaM doSa ke bIca anvayavyatireka siddha nahIM hoNge| isalie aprAmANya bhI utpatti meM svataH ho jaaegaa| [ lokavyavahAra meM samyagjJAna ko guNaprayukta mAnA jAtA hai ] isake atirikta, Apane 'yadi yathArthajJAna rUpa kArya se guNa kA jJAna hotA hai'....yahA~ se lekara 'loga prAyaH utpatti ke kAraNa kA anumAna bhrAnta jJAna se nahIM kintu yathArtha jJAna se karate haiM' yahA~ taka jo kahA hai vaha bhI yukta nahIM hai / isakA kAraNa yaha hai ki-lokavyavahAra kA Azraya lekara yadi prAmANya aura aprAmANya kI vyavasthA kI jAya to aprAmANya ke samAna prAmANya kI pratiSThA bhI para kI apekSA se karanI cAhiye / yaha isa prakAra-loga to jisa prakAra mithyA jJAna ko doSayukta cakSu Adi se utpanna hone vAlA kahate haiM isa prakAra samyag jJAna ko bhI guNayukta cakSu Adi se utpanna kahate haiM / isaliye logoM ke abhiprAya ke anusAra aprAmANya ke samAna hI prAmANya bhI utpatti meM parataH yAnI parasApekSa kyoM nahIM siddha hogA? isakI adhika spaSTatA isa prakAra hai-timira Adi doSoM se yukta netravAlA manuSya kisI viziSTa auSadha ke upayoga se netroM meM nirmalatA svarUpa guNa ko prApta Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0 1-prAmANyavAda 39 yadapyabhyadhAyi 'na ca tRtIyaM kAryamasti' [ pR0 13-60 4 ] iti; tadapyasamyak , tRtIyakAryAbhAve'pi pUrvoktanyAyena prAmANyasyotpattau parataH siddhatvAt / yacca 'api cArthatathAbhAvaprakAzanalakSaNaM pra.mANyaM....' [ pR0 1 -paM0 6 ] ityAdi....'vizvamekaM syAditi vacaH pariplaveta' [ pR0 14. paM03 ] itiparyavasAnamabhihitam , tadapi aviditaparAbhiprAyeNa / yato na parasyAyamabhyupagamaH'vijJAnasya cakSurAdisAmagrItaH utpattAvapyarthatathAbhAvaprakAzanalakSaNasya prAmANyasya nairmalyAdisAmagryantarAt pazcAdutpattiH', kiMtu, guNavaccakSurAdisAmagrItaH upajAyamAnaM vijJAnamAgRhitaprAmANyasvarUpamevopajAyata iti / jJAnavat tadavyatiriktasvabhAvaM prAmANyamapi parata iti guNavaccakSurAdisAmagryapekSatvAt utpattau prAmANyasyAnapekSatvalakSaNasvabhAva heturasiddho'napekSatvasvarUpa iti 'tasmAdyata eva guNavikalasAmagrIlakSaNAt' [ pR0 14-50 4 ] ityAdyayuktamabhihitam / 'arthatathAtvaparicchedarUpA ca zaktiH prAmANyaM, zaktayazca sarvabhAvAnAM svata eva bhavanti' ityAdi [pR0 16-1] yadabhidhAnaM tadapyasamIcInam / evamabhidhAne'yathAvasthitArthaparicchedazakta rapyaprAmANyarUpAyA asatyAH kenacit kartumazakteH tadapi svataH syAt / kara letA hai taba koI mitra use pUchatA hai 'Apake netra kaise haiM ?' taba vaha uttara meM kahatA hai 'pahale mere netra dUSita the, aba ve guNa saMpanna ho gaye haiN|' isaliye yaha kahanA zakya nahIM hai ki-'loga kevala doSoM ke abhAva ko hI nirmalatA kahate haiM kyoMki aisA kahane para to timira Adi doSoM ko bhI guNoM ke abhAvarUpa meM kahanA hogaa| sArAMza, loka dRSTi meM doSa ke samAna guNa bhI svataMtra rUpa se prasiddha haiM, phira bhI guNoM kI upekSA karake prAmANya ko Apa svata: mAnate haiM, to doSoM kI upekSA karake aprAmANya ko bhI svataH mAnanA hogaa| isake atirikta Apane jo kahA hai-'yathArthopalabdhi va ayathArtha upalabdhi ko choDa kara jJAna kA tIsarA koI kArya nahIM hai'-vaha bhI samIcIna nahIM hai / kyoMki tIsarA kArya bhale na ho to bhI pahale kahI gayI yukti ke anusAra prAmANya utpatti meM para kI apekSA karatA hai yaha siddha ho cukA hai| (yacca 'api....) tathA Apane 'vastu ke yathAsthitabhAva kA prakAzanarUpa prAmANya'........yahAM se lekara 'samasta saMsAra eka ho jAyegA-yaha vacana khaNDita ho jAyegA'....yahAM taka jo kahA hai vaha saba prativAdI ke abhiprAya ko binA samajhe hI kahA hai| kyoMki prativAdI yaha nahIM mAnate ki cakSu Adi sAmagrI se jJAna pahale utpanna hotA hai aura usameM vastu ke yathArthasvarUpa prakAzanAtmaka prAmANya, nirmalatA Adi anya sAmagrI se bAda meM utpanna hotA hai| prativAdI to yaha mAnate haiM ki guNasahitacakSu Adi sAmagrI se jaba jJAna utpanna hotA hai taba AgrahIta yAnI upajAta prAmANyasvarUpa vAlA hI utpanna hotA hai| [prAmANyarUpa pakSa meM anapekSAva hetu kI asiddhi ] phalataH jaise jJAna utpatti meM parApekSa hai usI prakAra jJAna se abhinna svabhAva vAlA prAmANya bhI parApekSa siddha huaa| isa prakAra prAmApya utpatti meM guNayukta cakSu Adi sAmagrI kI apekSA rakhatA hai isaliye Apane jo 'apekSA rahita hone se' isako heturUpa meM kahA thA vaha ApakA anapekSatva yAnI 'nirapekSabhAva' rUpa svabhAva hetu asiddha huaa| isaliye Apane jo 'guNa se atirikta jisa Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 sammatiprakaraNa-kANDa 1 yadapi 'etacca naiva satkAryadarzanasamAzrayaNAdabhidhIyate' [ pR0 16-3 ] ityAdi 'tadapekSA na vidyate' [ pR0 16-11 ] itiparyantamabhihitam , tadapi pralApamAtram , yato'nena nyAyenA'prAmANyamapi prAmANyavat svata eva syAt / tadapi hI viparItArthaparicchedazaktilakSaNaM na timirAdidoSasaGgatimatsu locanAdiSu astIti / api ca, jJAnarUpatAmAtmanyasatImAvirbhAvayantIndriyAdayo na punaryathAvasthitArthaparicchedazaktimiti na kiMcinimittamutpazyAmaH / kutazcaitadaizvayaM zaktibhiH prAptaM yata imAH svata evodayaM pratyAsAditamahAtmyA na punastadAdhArAbhimatA bhAvavizeSA iti ? na ca tAstebhyaH prAptavyatirekAH yataH svAdhArAbhimatabhAvakAraNebhyo bhAvasyotpattAvapi na tebhya evotpttimnubhveyuH| vyatireke svAzrayastato'bhavantyo na sambandhamApnuyuH, bhinnAnAM kArya-kAraNabhAvavyatirekeNAparasya sambandhasyAbhAvAt , AzrayAzrayisambandhasyApi janyajanakabhAvAbhAve'tiprasaMgato niSetsyamAnatvAt / dharmatvAcchakterAzraya ityapyayuktam , asati pAratantrye paramArthatastadayogAt / pAratantryamapi na sataH, sarva nirAzaMsatvAt , asato'pi vyomakusumasyeva na, tattvAdeva / animittAzca na deza-kAladravyaniyamaM pratipadyeran / taddhi kiMcit kvacidupalIyeta navA yad' ' yatra kathaJcid AyattamanAyatta vA / sarvapratibandhavivekinyazcecchaktayo, nemAH kasyacit kadAcid virameyuriti pratiniyatazaktiyogitA bhAvAnAM pramANapramitA na syAta / mAtA sAmagrI se vijJAna utpanna hotA hai usI sAmagrI se prAmANya bhI utpanna hotA hai, ataH prAmANya utpatti meM svataH hai' ityAdi jo kahA thA vaha aba ayakta siddha hotA hai| (arthatathAtvapariccheda.... ) isI prakAra Apane jo kahA thA ki "vastu kI yathArthatA ke jJAnarUpa jo zakti hai vahI prAmANya hai aura saba bhAvoM kI zaktiyAM svataH hI hotI hai isaliye bhI prAmANya svataH hai"-yaha kathana bhI yukta nahIM hai kyoMki yadi isa prakAra kahA jAya to ayathArtharUpa se artha ke prakAzana kI zakti jisako aprAmANya kahA jAtA hai, usake bhI asat hone para usako koI utpanna nahIM kara sakegA isaliye vaha bhI svataH honI caahiye| [ aprAmANyAtmaka zakti meM bhI svatobhAva Apatti ] ____ Apane jo "satkAryavAda ko mAnakara yaha hama nahIM kahate...." yahAM se lekara (jalAharaNAdi meM ghaTa ko ) usakI yAnI daMDa kI apekSA nahIM hai'....yahAM taka kahA thA vaha bhI kevala pralApa hai-arthahIna vacana hai, kyoMki yadi ApakI isa yukti ko mAnA jAya taba aprAmANya bhI prAmANya ke samAna svataH hI ho jAnA cAhiye kyoMki vijJAna niSTha arthatathAbhAvaparicchedazaktirUpa prAmANya jaise jJAnotpatti ke pUrva netrAdi kAraNoM meM vidyamAna nahIM hai vaise hI viparItArthaparicchedazaktirUpa aprAmANya bhI timira Adi doSayukta netrAdi kAraNoM meM jJAnotpatti ke pUrva vidyamAna nahIM hai isaliye usako bhI svataH mAnanA par3egA / isake atirikta, 'indriya Adi apane bhItara meM avidyamAna jJAnarUpatA ko utpanna karate haiM parantu arthatathAbhAvaparicchedazaktirUpa prAmANya ko utpanna nahIM karate,' isa pakSapAta meM koI nimitta nahIM dikhAI detaa| [zaktiyAM svataH utpanna nahIM ho sakatI ] yaha bhI vicAraNIya hai ki uparyukta sthiti meM zaktiyoM ne yaha aizvarya kahAM se prApta kara liyA jisase ye zaktiyAM to svataH-apane Apa utpanna hone kI mahImAvAlI hai aura unake AdhArabhUta Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 41 vyatirekA'vyatirekapakSastu zaktInAM virodhA'navasthobhayapakSoktadoSAdiparihArAd vinA'nudghoSyaH / anubhayapakSastu na yuktaH, parasparaparihArasthitarUpANAmekaniSedhasyAparavidhAnanAntarIyakatvAt na ca vihitasya punastasyaiva niSedhaH, vidhi-pratiSedhayorekatra virodhAt / jJAnAdi bhAvavizeSa becAre svataH utpanna nahIM ho sakate / evaM aisA bhI nahIM kaha sakate haiM-ki ye zaktiyAM apane AdhArabhUta bhAvoM se bhinna haiM, jisase apane AdhArabhUta bhAvoM ke kAraNoM se bhAva ke utpanna hone para bhI unhIM kAraNoM se ve zaktiyAM svayaM utpanna na ho sake / ( vyatireke svAzrayai.... ) yAda ina zaktiyoM ko AdhArabhUtabhAvoM se bhinna mAnA jAya to una se utpanna na hone ke kAraNa ina zaktiyoM kA. apane AdhArabhUta bhAvoM ke sAtha saMbaMdha nahIM honA caahiye| jo padArtha bhinna hote haiM unameM kAryakAraNabhAva ko choDakara koI anya saMbaMdha nahIM hotaa| alabattA Azraya-AzrayibhAva saMbaMdha ho sakatA hai, kintu yaha bhI yadi kArya-kAraNa bhAva na hone para ho to atiprasaMga hone se aise Azraya-AzrayibhAva kA niSedha kiyA jAne vAlA hai| [ zakti kA Azraya ke sAtha dharma-dharmibhAva durgama hai ] (dharmatvAcchakte....) aba yadi Apa kaheM-'zakti dharma hai isaliye usakA AdhArabhUta dharmI yaha Azraya bhI hai, kyoMki vinA dharmI dharma nahIM raha sktaa| tAtparya, kArya-kAraNabhAva na hone para bhI Azraya-AzrayibhAva ho sakatA hai'-to yaha kathana bhI yukta nahIM hai, kyoMki dharma dharmI kA parataMtra hotA hai, ataH paratantratA na hone para tAttvika dRSTi se zakti dharmarUpa nahIM ho sktii| agara kaheMparatantratA jaisI koI vastu hI nahIM hai, kyoMki agara vaha ho taba sat kI hai yA asat kI ? sat padArtha kI paratantratA nahIM ho sakatI kyoMki jo sat hai vaha kisI kI bhI apekSA se rahita hotA hai aura jo asat hai vaha gaganakusUmavata asata hone ke kAraNa hI kisI kI apekSA se rahita hotA hai| ( animittAzcemA:....) phira yadi ye zaktiyAM binA nimitta kAraNa hotI ho to ve deza-kAla aura dravya ke niyama kA pAlana nahIM kregii| tAtparya, ve zaktiyAM niyatarUpa se amuka hI deza meM rahane vAlI, amuka kAla meM hI rahane vAlI evaM amuka hI Azrayadravya meM rahane vAlI ho aisA niyama nahIM bana skegaa| jo sat padArtha ninimittaka hotA hai vaha kisI amuka hI deza-kAla yA dravya ke sAtha hI saMbandha rakhane vAlA ho aisA niyama nahIM bana sakatA / jo sarvathA asat hote haiM unameM bhI amuka hI deza-kAla aura dravya ke sAtha saMbandha ho aisA niyama bhI nahIM ho sakatA / (taddhi kiMcit....) to yahAM zakti ke bAre meM do vikalpa ho sakate haiM, zakti kisI anya ko Ayatta hai yA anAyatta ? agara Ayatta ho to usameM usakI lInatA honI cAhiye aura anAyatta ho taba usameM usakI lInatA nahIM ho sktii| aba yadi zaktiyAM saba prakAra ke niyata saMbandha se mukta ho to ve kisI bhI padArtha meM se kabhI bhI vyAvatta nahIM honI cAhiye / phalataH sarva bhAva, niyata yAnI amuka amuka zakti vAle avazya hote haiM yaha jo pramANasiddha hai vaha nahIM bana skegaa| [zakti Azraya se bhinnAbhinna yA anubhaya nahIM hai ] zakti apane Azraya se vyatirikta hai yA avyatirikta, ina do pakSa kI sadoSatA dekhakara yadi vyatirikta-avyatirikta yaha ubhaya pakSa kA svIkAra kiyA jAya to vaha to prastuta karane kI sthiti meM bhI Apa nahIM hai, kyoMki vyatirikta aura avyatirikta ina donoM kA paraspara virodha hai / agara, Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ye tvAH-'uttarakAlabhAvinaH saMvAdapratyayAnna janma pratipadyate zaktilakSaNaM prAmANyamiti svata ucyate, na punarvijJAnakAraNAnnopajAyata iti' |-te'pi na samyak pracakSate, siddhasAdhyatAdoSAt / . aprAmANyamapi caivaM svataH syAt / na hi tadapyutpanne jJAne visaMvAdapratyayAduttarakAlabhAvinaH tatrotpadyate iti ksycidbhyupgmH| yadA ca guNavatkAraNajanyatA prAmANyasya zaktirUpasya prAktananyAyAdavasthitA, tadA kathamautsagikatvama, tasya duSTakAraNaprabhaveSu mithyApratyayeSvabhAvAt / parasparavyavacchedarUpANAmekatrA'saMbhavAt / tasmAd "guNebhyo doSANAmabhAvastadabhAvAdaprAmANyadvayA'sattvenotsargo'napohita evAste"-[ draSTavya-zlo0 vA0 2-65 ] iti vacaH pariphalguprAyam / vyatireka-avyatireka ko vyatireka sahita avya tireka nahIM kiMtu eka vijAtIya sambandhavizeSa rUpa mAnA jAya to yaha prazna hogA ki yaha vijAtIya sambandha usake Azraya se bhinna hai yA abhinna ? isake liye bhI agara vijAtIya sambandha mAnA jAya to isa rIti se anavasthA doSa kI Apatti hogii| agara vyatirekasahita avyatirekarUpa sambandha mAnA jAyagA to ubhayapakSokta doSa sahaja Apanna hogaa| jaba taka ina doSoM kA parihAra na kiyA jAya taba taka zakti aura bhAvoM kA bhedAbheda hai isa pakSa kI ghoSaNA nahIM karanI caahiye| ( anubhayapakSastu.... ) isa viSaya meM jo anubhaya pakSa hai arthAt bheda aura abheda kA niSedharUpa pakSa hai vaha bhI yukta nahIM hai / isa pakSa ke anusAra Azraya ke sAtha zakti kA bheda bhI nahIM hai aura abheda bhI nahIM hai / tAtparya, zakti apane Azraya se na bhinna hai, na abhinna hai isa prakAra kA anubhaya pakSa yukta nahIM hai| kyoMki eka dUsare ko choDa kara rahane ke svabhAva vAle jo padArtha hote haiM, udAharaNArtha prakAza aura andhakAra, vahA~ yadi eka kA niSedha ho to dUsare kA vidhAna avazya hotA hai| bheda aura abheda paraspara ko choDa kara rahane ke svabhAva vAle haiM, yadi bheda hai to abheda yA bhedAbhAva nahIM ho sakatA / yadi bheda nahIM hai to abheda kA vidhAna ho jAtA hai| isaliye jisakA vidhAna kiyA jAtA hai, usakA niSedha nahIM kiyA jA sktaa| kyoMki eka hI padArtha ke sambandha meM vidhAna aura niSedha ina donoM kA virodha hai, isaliye anubhayapakSa yukta nahIM hai| [ uttarakAlona saMvAdI jJAna se anutpatti meM siddhasAdhana ] jo loga kahate haiM-"zaktirUpa prAmANya uttarakAla bhAvi saMvAdI jJAna se utpanna nahIM hotA hai, isI kAraNa prAmApya ko svataH kahA jAtA hai, nahIM ki vijJAna ke kAraNoM se prAmANya utpanna nahIM hotA hai isliye|"-un logoM kA yaha kathana bhI yukta nahIM hai| kyoMki isa kathana meM siddha-sAdhyatA kA doSa AtA hai / kAraNa, prAmANya ke svatastva kA yaha svarUpa prativAdI bhI mAnatA hai| ve bhI kahate haiM ki uttarabhAvI saMvAdI jJAna se utpanna nahIM hotA hai aba aisA mAnane vAle prativAdI ke sAmane yahI siddha karane kA prayAsa karanA yaha siddhasAdhyatArUpa doSa hai / ( aprAmANyamapi.... ) isake atirikta yadi isI rIti se yAnI saMvAdI jJAna se utpanna na hone ke kAraNa prAmANya ko svataH kahA jAyegA to aprAmANya ko bhI svata: mAnanA par3egA kyoMki vaha bhI uttarakAlabhAvI bAdhakajJAna se utpanna nahIM hotA / aprAmANya ke viSaya meM bhI 'pahale jJAna utpanna hotA hai, bAda meM usameM uttarakAlabhAvI bAdhaka yAnI visaMvAdI jJAna se aprAmANya utpanna hotA hai' isa prakAra koI mAnatA nahIM hai| (yadA ca guNa.....) phira jaba pahale kahe hetu ke dvArA zaktirUpa prAmANya guNavAna kAraNoM se janya siddha ho cukA hai taba usako autsagika arthAt utsarga se jJAnasAmAnya se utpanna kaise kahA jA Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda itazcaitad vaco'yuktam-viparyayeNApyasyodghoSayitu zakyatvAt / tathAhi-doSebhyo guNAnAmabhAvastadabhAvAtprAmANyadvayA'sattvenA'prAmANyamautsagikamAsta iti bru vato na vaktraM vakrIbhavati / bhyA doSANAmabhAva iti na tuccharUpo doSAbhAvo guNavyApAraniSpAdyaH, tatra vyatiriktA'vyatirikta vikalpadvAreNa kArakavyApArasyA'sambhavAt , bhavadbhiranabhyupagamAcca / tucchAmAvasyAbhyupagame vA, bhAvAntaravinirmukto, bhAvo'trAnupalambhavat / prabhAvaH sammatastasya hetoH kiM na samudbhavaH // ' iti vaco na zobheta / ___ tasmAt paryu dAsavRttyA pratiyogiguraNAtmaka eva doSA'bhAvo'bhipretaH / tatazca guNebhyo doSAbhAva iti bruvatA guNebhyo guNA ityuktaM bhavati / na ca guNebhyo guNAH kAraNAnAmAtmabhUtA upajAyanta iti, svAtmani kriyAvirodhAt svakAraNebhyo guNotpattisadbhAvAcca / tadabhAvAdaprAmANyadvayA'sattvamapi prAmANyamabhidhIyate / tatazca guNebhyaH prAmANyamutpadyata iti abhyupagamAt parataH prAmANyamutpadyata iti prAptam // sakatA hai ? arthAt autsagika nahIM kahA jA sktaa| kyoMki doSayukta kAraNoM se janya mithyAjJAnoM meM prAmANya nahIM hotA hai / (parasparavyavaccheda....) prAmANya aura aprAmANya paraspara ke niSedharUpa haiN| ve donoM eka dharmI jJAna meM nahIM raha sakate / isaliye zlokavAttika meM yaha jo kahA gayA hai ki-'guNoM se doSoM kA abhAva hotA hai, arthAt jahAM guNa rahate haiM vahAM pratipakSI doSa nahIM raha sakate / phalata: doSoM ke abhAva se do prakAra kA aprAmANya arthAt saMdeha aura bhrama bhI nahIM raha sakatA / isaliye jo utsarga hai arthAt jJAnamAtra meM prAmANya hone kA autsargika niyama hai vaha nirapavAda hai |'-yh kathana sarvathA asAra hai kyoMki pUrvottarIti se pramANajJAna guNavatkAraNajanya hotA hai-yaha siddha ho cukA hai| [aprAmANya ko autsargika kahane kI Apatti ] pUrvokta vacana asAra hone kA yaha bhI eka kAraNa hai ki jo kucha usameM kahA gayA hai usake viparIta svarUpa ko bhI ghoSita kiyA jA sakatA hai-"jaise ki, doSoM se guNoM kA abhAva hotA hai, guNoM ke na rahane se do prakAra kA prAmANya (pratyakSa kA aura anamAna kA prAmANya) nahIM rahatA, aura isake kAraNa aprAmANya autsargika rUpa se raha jAtA hai, arthAt jJAnasAmAnya ke sAtha saMlagna aprAmANya dunivAra hotA hai"-koI isa prakAra bole to usakA muMha TeDhA yAnI vakra nahIM hogaa| isake atirikta, guNoM se doSoM kA abhAva utpanna hotA hai-yaha ApakA kathana hai-parantu doSoM kA abhAva tuccha hone se vaha guNoM ke vyApAra se utpanna nahIM ho sakatA / jaise ki vaMdhyAputra, AkAzakusuma Adi tuccha svarUpa ke haiM, unakI utpatti kisI bhI kAraNa ke vyApAra se nahIM hotii| tuccha meM kArakoM kA vyApAra bhinna aura abhinna vikalpoM ke dvArA kisI bhI prakAra se siddha nahIM hotaa| yadi tuccha svarUpa doSAbhAva ko guNoM ke vyApAra se utpanna hone vAlA kahA jAya to usa doSAbhAva se guNoM kA vyApAra bhinna hai yA abhinna ? yadi bhinna hai to usakA doSAbhAva ke sAtha saMbaMdha na hone se usase vaha utpAdya kase kahA jAya? agara kAraNaguNoM kA vyApAra doSAbhAva se abhinna hai taba vaha vyApAra doSAbhAva ke samAna tuccha ho jaaygaa| ataH donoM avasthAoM meM guNoM ke vyApAra kA saMbhava nahIM ho sakatA / yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki Apa doSAbhAva ko tuccha svarUpa nahIM mAnate / yadi doSAbhAva ko tuccha svarUpa mAne to ApakA yaha vacana ki Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tatazca svArthAvabodhazaktirUpaprAmANyAtmalAbhe cet kAraNApekSA, kA'nyA svakAryapravRttiryA svayameva syAt ? tenA'yuktamuktam , 'labdhAtmanAM svakAryeSu pravRttiH svayameva tu' // [ pR. 16-paM. 6 ] iti / ghaTasya jalodvahanavyApArAt pUrva rUpAntareNa svahetorutpatteyuktaM mRdAdikAraNanirapekSasya svakArye pravRttirityato visadRzamudAharaNam / utpattyanaMtarameva ca vijJAnasya nAzopagamAt kuto labdhAtmanaH pravRttiH svayameva ? taduktam - [ zlo0 vA0 sU0 4-55 56 ] na hi tatkSaNamapyAste jAyate vA'pramAtmakam / yenArthagrahaNe pazcAd vyApriyetendriyAdivat // 1 // tena janmaiva viSaye buddhApAra ucyate / tadeva ca pramArUpaM, tadvatI karaNaM ca dhIH // 2 / / iti / bhAvAntaravinimukto bhAvo'trAnupalambhavat / abhAva: sammatastasya hetoH kiM na samudbhavaH / / jisakA tAtparya hai - "jo bhAva anya bhAva se rahita hotA hai vahI usa bhAva kA abhAva mAnA jAtA hai / isameM anupalabha dRSTAnta hai, aura jaba vaha abhAva bhAvAtmaka hai taba usakI heta se utpatti kyoM na hogI ?"-yaha vacana zobhAspada nahIM rhegaa| yahAM anupalambha dRSTAnta isa prakAra hai-kisI sthAna meM jaba ghaTa kA anupalambha hotA hai taba vahAM paTa Adi pratIta hone para hI hotA hai| paTa Adi kI pratIti na ho to ghaTa kA anapalambha nahIM pratIta hotA / paTa Adi kA jJAna hI ghaTa ke ke anupalambha kAla meM pratIta hotA hai| isa prakAra jaba eka bhAvapadArtha anya bhAvapadArtha se rahita hotA hai to vaha abhAva kahA jAtA hai / abhAva zabda se kahe jAne para bhI usakA svarUpa bhAvAtmaka hotA hai| bhAvAtmaka hone ke kAraNa usa abhAva kI utpatti bhI hetuoM se honI cAhiye, phalataH doSAbhAva tuccha abhAva nahIM kintu bhAvAtmaka hai| [ doSAbhAva meM payu dAsa pratiSedha kahane meM parataH prAmANya Apatti ] ( tasmAt paryudAsa....) niSkarSa yaha ki doSAbhAva zabda se jo doSa kA niSedha hotA hai vaha paryudAsa pratiSedha rUpa hai [abhAva do rIti se abhivyakta kiyA jAtA hai 1. paryu dAsa pratiSedha se 2, prasajya pratiSedha se / udAharaNArtha, 'ghaTa: paTo na' ( =ghaTa yaha paTa nahIM hai ) yaha paryudAsa pratiSedha hai aura yahAM eka bhAva kA dUsare bhAva meM tAdAtmya hone kA niSedha kiyA jAtA hai / 'AkAza meM kusuma nahIM hai' yaha prasajya pratiSedha hai aura yahAM eka bhAva meM dUsare bhAva ke astitva kA niSedha kiyA gayA hai / aba prastuta ] meM vijJAna sAmagrI ke antargata jo guNa haiM vahI doSAbhAvarUpa haiM, aba doSoM kA pratiyogI yAnI virodhI jo guNa haiM una se vaha doSAbhAva abhinna hai| to jaba Apa kahate haiM-guNoM se doSoM kA abhAva hotA hai to isa kA abhiprAya yahI haA ki guNoM se guNa utpanna hote haiM, athot guNoM se hA kAraNAbhinna guNa utpanna hote haiM-kintu yaha mAnanA yuktiyukta nahIM hai kyoMki koI bhI kAraka apane svarUpa meM kriyA ko nahIM utpanna kara sktaa| kuThAra apane se bhinna kASTa kA to chedana kara sakatA hai kintu khuda kA chedana yAnI do TUkar3e nahIM kara sktaa| dUsarI bAta yaha hai ki guNoM kI utpatti guNa ke utpAdaka kAraNoM se hI hotI hai, guNoM se nahIM, jaba Apa kahate haiM doSoM ke abhAva ke kAraNa do prakAra kA aprAmANya nahIM rahatA, taba 'nahIM' ko paryu dAsa pratiSedha mAnane para aprAmANya dvaya kA abhAva hI prAmANya hogA-taba usakA artha hogAprAmANya guNoM se utpanna hotA hai, isase yaha siddha hogA ki prAmANya kI utpatti para kI apekSA se hotI hai| Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda tasmAjjanmavyatirekeNa baddhApArAbhAvAt tatra ca jJAnAnAM saguNeSu kAraNeSvapekSAvacanAt kutaH svAtantryeNa pravRttiriti ? ! ki tajjJAnasya kArya yatra labdhAtmanaH pravRttiH svayamevocyate ? 'svArthapariccheda'zcet ? na, jJAnaparyAyatvAta tasyAtmAnameva karotItyuktaM syAt , taccA'yuktam / 'pramANametadityanantaraM nizcaya'zceta ? na, bhrAntikAraNasaddhAvena kvacidanizcayAda viparyayadarzanAcca / tasmAd janmApekSayA guNavaccakSurAdikAraNaprabhavaM prAmANyaM parataH siddhamiti / / 'atha cakSarAdijJAnakAraNa' [ pR. 17 paM. 1 ] ityAdyayuktatayA sthitam / / [ AtmalAbha ke bAda svakArya meM svataH pravRtti anupapanna ] isa prakAra jaba apane svarUpa ke aura artha ke prakAzana kI jo zakti hai vahI prAmANya hai aura usa prAmANya kI utpatti meM kAraNoM kI apekSA hai to usakI vaha kaunasI anya kAryapravRtti hogI jo apane Apa ho jAyegI !! isI kAraNa se ApakA yaha vacana bhI-jaba bhAva padArtha utpanna ho jAte haiM taba unakI apane kAryoM meM svayaM hI pravRtti hotI hai - ayukta siddha hotA hai| jo ghaTa kA dRSTAnta diyA gayA hai vaha bhI visadRza hone se asaMgata hai, ghaTa svayaM jala ko dhAraNa karatA hai yaha ThIka hai kintu usake pahale ghaTa kI utpatti apane kAraNoM se bhinnarUpa ke sAtha ho jAtI hai, evaM ghaTa anya kSaNoM meM avinaSTa ( sthira ) rahatA hai, isaliye utpatti ke bAda ghaTa kI jo jaladhAraNa meM pravRtti hotI hai usa meM cakra Adi kAraNoM kI apekSA nahIM rhtii| kintu vijJAna pakSa meM aisI bAta nahIM hai kyoMki utpatti ke bAda turanta hI jJAna kA nAza mAnA jAtA hai| isa dazA meM jJAna apanI utpatti ke bAda hI naSTa ho jAne se apane kArya meM pravRtti kaise kara sakatA hai ? kahA bhI hai:. nahi tatkSaNa........ityAdi- isakA artha-vaha jJAna apramArUpa meM utpanna nahIM hotA hai aura kSaNa bhara bhI TIkatA nahIM hai jisase vaha cakSa Adi indriya ke samAna utpatti ke bAda artha prakAzana meM pravRtti kara sake / isaliye yaha phalita hotA hai ki jJAna kI utpatti hI artha prakAzana kI pravRttirUpa hai aura vahI jJAna pramAsvarUpa bhI hai / evaM taniSThaprAmANyavAlI buddhi hI karaNa hai| [ jJAna kI svAtantryeNa pravRtti kisa kArya meM ? ] jaba, buddhi yAnI jJAna kI jo utpatti hai vahI buddhi kA vyApAra hai, utpatti se atirikta koI vyApAra nahIM hai aura yaha jJAnotpatti kaise hotI hai ? to kahate haiM-jJAna apanI utpatti ke liye gUNayukta kAraNoM kI apekSA rakhate haiM, to phira jJAna kI pravRtti svataMtra kaise mAnI jAya ? tAtparya yaha hai ki guNayukta kAraNoM se jJAna kI utpatti yahI jJAna kI pravRtti hai, aba Apa cAhate haiM jJAna kI svataMtrarUpa se pravatti hotI hai to Apa yaha batAIye kI jJAna kI pravRtti kisa kArya meM hotI hai ? arthAt jJAna kA vaha kaunasA kArya hai jisameM utpatti ke bAda jJAna kI pravatti svayaM hotI hai ? agara kaheM-apane svarUpa kA aura viSaya kA prakAzana rUpa kArya hai-to yaha kahanA yuktiyukta nahIM hai, kyoMki apane svarUpa aura viSaya kA prakAzana to jJAna kA hI dUsarA nAma hai| taba to phalita yaha hogA-'jJAna prakAzana ko karatA hai arthAt khuda ko hI karatA hai|' yaha to yukta nahIM hai kyoMki koI bhI artha apane Apa ko utpanna nahIM kara sktaa| yadi Apa kahe-jJAna kA kArya jJAna ke bAda utpanna hone vAlA yaha jJAna pramANa hai' isa prakAra kA prAmANyanizcaya hai, aba koI AkSepa nahIM rahegA ki Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 apauruSeyavidhivAkyaprabhavAyAstu buddheH svataH prAmANyotpattyabhyupagamo na yuktH| apauruSeyatvasya pratipAdayiSyamANatadgrAhakapramANA'viSayatvenA'sattvAt / sattve'pi bhavannItyA tasyaiva guNatvAta tathAbhUtapreraNAprabhavAyAH buddhaH kathaM na parataH prAmANyam ? kiMca, apauruSeyatve preraNAvacaso, guNavatpuruSapraNItalaukikavAkyeSu tattvena nizcitaprAmANyaM, guNAzrayapuruSapraNItatvavyAvRttyA tat tatra na syAt / tathA ca-[zlo0 vA0 sU0 2-184] "preraNAjanitA buddhiH pramANaM doSavajitaiH / kAraNairjanyamAnatvAlligAptoktAkSabuddhivat // " ityayaM zloka evaM paThitavyaHpreraNAjanitA buddhirapramA guNajitaiH / kAraNairjanyamAnatvAliMgAptoktabuddhivat // svataH prAmANyapakSa meM prAmANya kA nizcaya kaise hogA? kyoMki jJAna kAraNa hai aura prAmANya kA nizcaya kArya hai, donoM meM bheda hai isalie kArya-kAraNa bhAva ho sakatA hai / parantu yaha kahanA bhI ayukta hai, kyoMki sarvadA pramANa ke hI utpAdaka kAraNoM kA sAMnidhya ho aisA niyama nahIM hai, kabhI kabhI bhrAnti ke utpAdaka kAraNa bhI upasthita rahate haiM aura taba prAmANya kA nizcaya honA asaMbhava hai / itanA hI nahIM kabhI viparyaya bhI dekhA jAtA hai, arthAt bhramAtmaka jJAna bhI. utpanna hotA hai / (athavA 'pramANametad' yaha nizcaya hone ke badale 'apramANametad' aisA bhI nizcaya dekhA jAtA hai|) niSkarSaH-Apane jo 'jJAna ke kAraNa cakSa Adi se....' [ pR. 17 ] ityAdi kahA hai vaha ayukta hai aura isaliye yaha siddha hotA hai ki guNayukta cakSu Adi kAraNoM se utpanna hone vAlA prAmANya apanI utpatti kI apekSA se svataH nahIM utpanna hotA kintu parataH yAnI para kI apekSA se utpanna hotA hai| [apauruSeyavidhivAkyajanya buddhi pramANa kaise mAnI jAya ? ] . 'apauruSeya vedavacana se jo jJAna utpanna hotA hai usa jJAna meM prAmANya kI utpatti svataH hotI hai' yaha kathana bhI yukta nahIM hai, kyoMki 'vacana apauruSeya hotA hai' aisA nirNaya karane vAlA koI pramANa saMbhAvita nahIM hai jisakA vaha viSaya bane-yaha bAta Age batAyI jaayegii| phalataH vAkya meM apauruSeyatva kI sattA hI asiddha hai / kadAcit prativAdI ke kathanAnusAra apauruSeyatva mAna bhI liyA jAya to vaha bhI Apake mata ke anusAra guNarUpa hone se apauruSeya vaidika vAkya guNayukta hI siddha hogaa| aba una vAkyoM se utpanna hone vAle jJAna ko pramANa kahA jAyagA to usa jJAna kA prAmANya para yAnI apau. ruSeyatva guNa kI apekSA se hI utpanna huA-aisA mAnane meM kyA Apatti hai ? kucha bhI nhiiN| (kiMca apauruSeyatve........) uparAMta, yaha bhI jJAtavya hai-vAstava meM vedavAkya pauruSeya hI hai / phira bhI agara ApauruSeyatva kA Agraha ho taba ve pramANarUpa nahIM ho sakeMge / kAraNa, laukika vAkyoM meM isa prakAra jaba nizcaya hotA hai ki 'ina vAkyoM kA pravaktA koI guNavAn puruSa hai' taba una vAkya meM usase prAmANya kA nirNaya hotA hai / veda vAkya apauruSeya hone para jaba vahA~ koI racayitA hI nahIM hai to guNavAn racayitA pUruSa to sarvathA nahIM hai yaha phalita hotA hai, taba guNavatpuruSa praNItatva na hone ke kAraNa una apauruSeya vAkyoM meM prAmApya bhI kaise mAnA jA sakatA hai ? aba to, Apa ko 'preraNAjanitA buddhi....' ityAdi nimnalikhita zloka bhI dUsarI rIti se hI paDhanA hogaa| preraNAjanitA buddhi: pramANaM doSavajitaiH / kAraNairjanyamAnatvAt liMgAptoktAkSabuddhivat / / . Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA-1-prAmANyavAda 47 artha:-vedavAkya se utpanna buddhi doSarahita vedavAkyAdikAraNoM se utpanna huI hai isaliye pramANa hai jaise, hetu ke dvArA, Aptavacana ke dvArA aura indriya ke dvArA utpanna hone vAlI buddhi pramANa hotI hai| isa zloka ko kucha parivartana ke sAtha isa rIti se paDhanA cAhiyepreraNAjanitA buddhirapramA guNajitaiH / kAraNairjanyamAnatvAdaliMgAptoktabuddhivat // arthaH-vedavAkyoM se utpanna hone vAlI buddhi guNarahita vedavAkyoM se utpanna hone ke kAraNa apramANa hai / jaise, asad hetu aura anApta vacana se utpanna buddhi apramANa hotI hai / - [ veda vacana apauruSeya kyoM aura kaise ? ] [uparokta kathana kA tAtparya kucha vistAra se jJAtavya hai-mImAMsaka vAdI mAnate haiM--prAmANya svataH haiM, evaM veda nitya arthAta karta-ajanya anAdisiddha haiN| kata-ajanya hone se vedavAkya meM doSavatpuruSajanyatva kA saMbhava nahIM hai, isaliye vedavAkya sarvathA yathArtha hai yAnI pramANa haiN| apauruSeya mAnane kA hetu yaha hai ki-vAkyoM meM puruSa ke saMsarga se doSa utpanna hotA hai, kyoMki puruSa agara saMdeha yA bhrama se athavA vaJcanabuddhi se yukta ho taba usake saMdehAdiprayukta vAkya se pramANabhUta bodha ke udaya kA saMbhava nahIM hai / vedavAkya meM jaba usakA koI pravaktA hI nahIM hai taba usa vAkya meM puruSa ke saMbandha se utpanna hone vAle doSa kI saMbhAvanA hI nahIM rhtii| ataH una nirdoSa vAkya se utpanna jJAna pramANa hI hogaa| jaise ki nirdoSa yAnI sad hetu se utpanna anumAna aura nirdoSa indriya se utpanna pratyakSa jJAna janmakAla meM hI pramANarUpa yAnI svabhAva se hI pramANarUpa meM utpanna hotA hai / udAharaNArtha:-sUrya kiraNoM meM koI aisA padArtha milAjulA nahIM hai jisase unameM vikAra utpanna ho, ataH doSarahita una kiraNoM se vastu kA zuddha rUpa meM prakAzana hotA hai| isase viparIta, jaba tRNakASTha Adi bhIMge rahate haiM to unase utpanna agni dhUma se milA huA utpanna hotA hai, isaliye usake kiraNa bhI dhUmila hone ke kAraNa doSayukta hone se vastu ko zuddha rUpa meM prakAzita nahIM kara sakate / . mImAsakoM kA kahanA hai ki veda vacana sUrya kiraNa tulya haiM arthAt svataH nirdoSa haiN| isaliye unase utpanna bodha pramANarUpa hotA hai| isa ke virodha meM-parataH prAmANya vAdI kahate haiM-jina hetuoM se Apa vedavAkya janyabodha ke prAmANya ko svataH siddha mAnate haiM, una hetuoM ko kucha badala kara kahane se vedavAkyoM dvArA utpanna hone vAlA jJAna apramANarUpa se siddha hotA hai / mImAMsaka kahate haiM-puruSa saMsarga se doSa utpanna hote haiM, vedavAkyoM kA puruSa ke sAtha koI saMbandha nahIM hai isa liye vedavAkya nirdoSa hai / ThIka isa ke viparIta bhI kahA jA sakatA hai ki-vAkyoM meM puruSa saMsarga se guNa utpanna hote haiM jaise, vidvAn puruSa svayaM satya jJAna yukta hotA hai isaliye usake vAkya pramANa hote haiM / kiMtu jo puruSa guNoM se rahita hai usa ke vAkya meM aprAmANya utpanna hotA hai| doSayukta heta se yadi anamiti hogI to vaha bhI apramANarUpa meM hI utpanna hotI hai| dUra se dhUlipaTala ko dekha kara kisI ko dhUma kA bhrama ho jAya to vaha dhUma se agni kA bhrAnta anumAna karatA, hai, asad hetu prayojya vaha anumAna yathArtha nahIM hotA evaM cakSu Adi indriyoM meM nirmalatA na ho, kucha roga ho taba sIpa bhI rajatarUpa meM dIkhAI paDatI hai-kintu vahA~ rajata jJAna mithyA hotA hai / tAtparya, guNarahita hetu se utpanna hone ke kAraNa anumAna bhrAntirUpa hotA hai aura guNarahita indriyoM se utpanna hone ke kAraNa pratyakSa jJAna bhI bhrAntirUpa hotA hai / isa prakAra Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 __ atha preraNAvAkyasyA'pauruSeyatve puruSapraNItatvAzrayA yathA guNA vyAvRttAstathA tadAzritA doSA api / tatazca tavyAvRttAvaprAmANyasyApi preraNAyA vyAvRttatvAt svataH siddhamutpattau prAmANyam / nanvevaM sati guNadoSAzrayapuruSapraNItatvavyAvRttau preraNAyA prAmANyA'prAmANyayoAvRttatvAt preraNAjanitA buddhiH prAmANyA'prAmANyarahitA prApnoti / tatazca preraNAjanitA buddhirna pramANaM na cA'pramA / guNadoSavinimuktakAraNebhyaH samudbhavAt // ityevamapi prAktanaH zlokaH paThitavyaH / ata eva yathA-[ draSTavya zlo0 vA0 sU02-68 ] "doSAH santi na santIti, pauruSeyeSu cintyate / vede kartu rabhAvAttu doSA''zaMkaiva nAsti naH" // ___ ityayaM zlokaH evaMpaThitastathaivamapi paThanIya:"guNAH santi na santIti, pauruSeyeSu cintyate / vedekatu rabhAvAttu guNA''zaMkaiva nAsti naH // " prAmANya kI utpatti meM guNa kAraNa haiM aura guNa puruSasaMbaMdha se utpanna hote haiM / prastuta meM-vedavAkyoM ke sAtha guNavatpuruSa kA saMbaMdha na hone se ve bhI guNahIna haiM / phalataH guNahIna vedavAkya se jo jJAna utpanna hogA vaha bhI apramANa hogaa|] [apauruSeya vacana na pramANa-na apramANa] mImAMsaka kI ora se yadi yaha kahA jAya-vaidika vidhivAkya apauruSeya hone se unameM puruSa kI racanA se saMbaddha guNa jaise nivRtta haiM isI prakAra doSa bhI nivatta haiN| vAkya meM doSa bhI puruSa ke saMbaMdha se utpanna hotA hai, ataH vedavAkyoM meM doSa na rahane para aprAmANya nahIM rhegaa| isa liye usase jo jJAna utpanna hogA vaha utpatti meM bhI svataH prAmANya se yukta hogaa| kintu yaha kathana yukta nahIM hai-kAraNa, isa dazA meM jaba vedavAkya guNavAn evaM doSavAn puruSa ke sAtha asaMbaddha haiM to una vedavAkya meM aprAmANya kI bhA~ti prAmANya bhI nahIM rahegA. phala janya bodha prAmANya-aprAmANya ubhaya se zunya honA caahiye| isalie Apane vedavAkya se utpanna jJAna ko pramANabhUta siddha karane ke liye jo pahale zloka paDhA thA 'preraNAjanitA....' ityAdi, usako phira se eka anya rIti se paDhanA cAhiye-- ___ "preraNAjanitA buddhiH na pramANaM na caa'prmaa| guNadoSavinirmuktakAraNebhyaH samudbhavAt / / __ arthaH-guNa aura doSa ubhaya se rahita kAraNoM dvArA utpanna hone se vaidika vidhivAkya se utpanna jJAna na to pramANa hai, na to apramANa hai [ vedavacana meM guNadoSa ubhaya kA tulya abhAva ] vedavAkyoM se janya buddhi ko svataH pramANa siddha karane ke liye mImAMsaka ne jo zloka paDhA hai - 'doSAH santi na santI'ti pauruSeyeSu cintyate / vede karturabhAvAttu doSA''zaMkaiva nAsti naH / / ___ arthaH-puruSaracitavAkyoM ke viSaya meM yaha cintA kI jAtI hai ki unameM doSa haiM vA nahIM ? parantu veda kA koI kartA hI nahIM hai isalie hameM doSoM kI AzaMkA hone kA avasara hI nahIM hai / ___ isa zloka ko bhI isa rUpa se paDhanA cAhiye - guNAH santi na santIti pauruSeyeSu cintyate / vede karturabhAvAttu guNA''zaMkai nAsti naH // Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-prAmANyavAda na ca yatrApi guNAH prAmANyahetutvenA''zaMkyante tatrApi guNebhyo doSAbhAva ityAdi vaktavyam, vihitottaratvAt / api ca apauruSeyatve'pi preraNAyAH na svataH svaviSayapratItijanakavyApAraH, sadA saMnihitatvena tato'navaratapratItiprasaMgAt / kiMtu, puruSAbhivyaktArthapratipAdakasamayAvirbhUtaviziSTasaMskArasavyapekSAyAH / te ca puruSAH sarve rAgAdidoSAbhibhUtA eva bhvtaa'bhyupgtaaH| tatkRtazca saMskAro na yathArthaH, anyathA pauruSeyamapi vaco yathArtha syAt / ato'pauruSeyatvAbhyupagame'pi samayakartR puruSadoSakRtAprAmANyasadbhAvAt preraNAyAmapauruSeyatvAbhyupagamo gajasnAnamanukaroti / taduktam-[pra0vA02-231] asaMskAryatayA pubhiH sarvathA syAnnirarthatA / saMskAropagame vyaktaM gajasnAnamidaM bhavet // arthaH- puruSaracitavAkyoM meM yaha cintA kI jAtI hai-ki unameM guNa haiM yA nahIM? parantu veda kA koI kartA hI nahIM hai / ataH unameM guNoM kI AzaMkA hone kA avasara hI nahIM hai| 'jahA~ para zaMkA hotI ho ki guNa ye prAmANya ke kAraNarUpa meM kArya karate haiM vahAM guNoM se doSoM kA abhAva hI arthAtprApta hotA hai'- ityAdi jo pahale mImAMsakoM ne kahA hai vaha bhI yukta nahIM hai kyoMki isakA uttara pahale de diyA gayA hai / ('doSAbhAva' meM prasajyapratiSedha abhipreta hai yA paryudAsa ? donoM sthiti meM antataH prAmANya guNaprayukta hI siddha hotA hai-yaha pahale pR0 44 meM kaha diyA hai|) [apauruSeya vAkya kA prAmANya arthAbhivyaMjaka puruSa para avalaMbita ] yaha bhI jJAtavya hai ki-vedavAkya yadi apauruSeya haiM to bhI vaha apane viSaya kA svata: jJAna utpanna karane kA vyApAra nahIM krtaa| kyoMki vaha nitya evaM sadA nikaTa vartI hai, isaliye yadi vaha svayaM jJAnotpatti vyApAra meM saMlagna hogA taba satata hI jJAnotpatti hotI rahanI cAhiye, parantu nahIM hotI hai / isase yaha sUcita hotA hai ki vedavAkya svataH svapratItijanaka vyApAra vAle nahIM, kintu puruSAbhivyakta arthapratipAdaka jo saMketa, usase janya jo arthabodhasaMskAra, usakI sahAyatA se preraNAvAkya apane viSaya kI pratIti ko utpanna karatA hai / tAtparya, zabdoM kA kisa artha ke sAtha vAcya-vAcaka bhAva saMbandha hai-isa saMketa ko adhyApaka puruSa prakaTa karate haiN| jo loga isa saMketa ko jAnate haiM unako 'isa zabda se yaha artha samajhanA' aise saMskAra rUDha ho jAte haiM, taba unheM vedavAkya paDhakara arthabodha hotA hai, isa prakAra vedavAkya nitya ho, apauruSeya ho, taba bhI unake artha ko jAnane ke liye puruSa kI anivArya AvazyakatA hai / aba mImAMsaka matAnusAra meM sabhI puruSa rAgAdi doSa vyAkula hI hote haiM, isaliye puruSa saMketa se jo saMskAra rUDha hogA vaha yathArtha nahIM ho sktaa| agara puruSasaMketa dvArA utpanna saMskAra bhI yathArtha ho naba to pUruSa pratipAdita vacana bhI yathArtha honA caahiye| isa prakAra veda ko apauruSeya mAnane para bhI saMketa kAraka puruSoM meM doSa saMbhavita hone se puruSasaMketa se utpanna jJAna meM aprAmANya utpanna honA saMbhAvita hai / phalata: vedavAkya ko apauruSeya skIkAra karanA yaha to hAthI ke snAna tulya vyartha hai| hAthI nadI meM snAna karatA hai taba usake zarIra para saMlagna dhUli dUra to ho jAtI hai kintu snAna karake bAhara Ane para turanta hI saMDha se apane zarIra para dhalIprakSepa karane lagatA hai-isase usakA snAna vyartha hotA hai / ThIka isa taraha mImAMsakoM ne vedavAkyoM ko doSaasaMpRkta rakhane ke liye apaupuruSeya mAnA, kintu unake artha ko samajhane ke liye phira puruSa kI apekSA khaDI huI / aba puruSa sadoSa hone ke kAraNa vedavAkyajanya jJAna meM aprAmANya A pdd'aa| isa prakAra vedavAkyoM ko apauruSeya mAnanA vyartha parizrama hI huaa| kahA bhI hai-[ pramANavAttika 2-231 ] Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapyabhASi-'tathAnumAnabuddhirapi gRhItAvinAbhAvAnanyApekSe'tyAdi, [ pR0 17-paM0 2 ] tadapyacAru; avinAbhAvanizcayasyaiva guNatvAt , tadanizcayasya viparItanizcayasya ca doSatvAt / tadevamutpattau prAmANyaM guNApekSatvAt parataH iti sthitam / [ (2) prAmANyaM svakArye'pi na svataH-uttarapakSaH ] yadapyuktam-'nApi svakArye pravarttamAnaM pramANaM nimittAntarApekSam' iti, tadapyasaMgatam / yato yadi kAryotpAdanasAmagrovyatiriktanimittAnapekSaM pramANamityucyate tadA siddhasAdhanam / atha 'sAmaparaye kadezalakSaNaM pramANaM nimittAntarAnapekSam'-tadapyacAru; ekasya janakatvA'sambhavAt / 'na hya ke kiMcijjanakaM, sAmagrI vai janikA' iti nyAyasyAnyatra vyavasthApitatvAt / asaMskAryatayA puMbhiH, sarvathA syAnnirarthatA / saMskAropagame vyaktaM gajasnAnamidaM bhavet / / .. artha:-vedavAkya yadi puruSa dvArA saMskArayogya na ho arthAt saMketa kA aviSaya ho taba ve nirarthaka ho jAyeMge / arthAt kisa vedapada kA kyA artha hai yaha koI puruSa nahIM batAyegA to vedavAkya artha hIna ho jAyeMge / yadi vedavAkyoM meM puruSoM kA saMskAra yAnI saMketa-sUcana mAnA jAya to vedavAkya apauruSeya mAnanA gajasnAna samAna vyartha hai| _ 'anumAnabuddhi bhI vyAptijJAna sApekSa evaM anya nirapekSa liMga se utpanna hotI hai'....ityAdi jo mImAMsaka ne kahA hai vaha bhI sUndara nahIM, kyoMki yahAM vyApti kA nizcaya hI guNa hai, vyAptinizcaya kA abhAva aura viparItanizcaya yAnI vyApti Adi kA bhrAntanizcaya doSa hai / isa prakAra prAmANya utpatti meM guNoM kI apekSA karatA hai isaliye para kI apekSA se utpanna hotA hai-yaha siddha ho gyaa| (1-utpatti meM prAmANya ke svatobhAva kA niSedha pakSa samApta ) [(2) svakArya meM prAmANya ke svatobhAva kA nirAkaraNa-uttara paca ] yaha jo kahA gayA hai-'pramANa jaba apane kArya meM pravRtti karatA hai taba kisI anya nimitta kI apekSA nahIM karatA'- vaha bhI yukta nahIM, kyoMki yahAM yadi ApakA tAtparya yaha ho ki 'pramANa jaba kArya ko utpanna karatA hai taba kArya ko utpanna karane meM jo kucha sAmagrI apekSita hotI hai, pramANa usIkI apekSA karatA hai anya kI nahIM karatA hai| arthAt kAryotpAdaka sAmagrI se bhinna kisI vastu kI apekSA nahIM karatA' to isameM siddhasAdhana doSa hai| parataH pramANakAryavAdI bhI yahI mAnatA hai| usake matAnusAra bhI pramANa kAryotpAdakasAmagrI kI hI apekSA karatA hai, tadanya kisI kI nahIM / ___yadi Apa kaheM-'pramANa ke arthatathAtvaparicchedarUpa kArya kI utpatti meM jisa sAmagrI kI apekSA hai, pramANa bhI usa sAmagrI kA eka aMza hI hai| yaha aMzarUpa pramANa kisI anya nimitta kI apekSA nahIM karatA hai|'-to yaha kathana bhI yukta nahIM, kyoMki 'koI eka artha kisI kArya kA kAraNa nahIM ho sktaa|' isa tathya kA samarthana 'na hya kaM kiJcijjanaka, sAmagrI vai janikA' isa nyAya se anyatra kiyA gayA hai / usa nyAya kA bhAva yaha hai ki eka hI artha kArya kA utpAdaka nahIM hotA hai kintu sAmagrI kArya ko utpanna karatI hai| taba kaise kahA jAya ki pramANa anya nimitta kI apekSA nahIM karatA hai ? Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01.prAmANyavAda kiM ca, nArthaparicchedamAtraM pramANakAryam , apramANe'pi tasya bhAvAt / ki tahi ? arthatathAtvaparicchedaH / sa ca na jJAnasvarUpakAryaH, bhrAntajJAne'pi svarUpasya bhAvAt tatrApi samyagarthaparicchedaH syAt / atha svarUpavizeSa kAryo yathAvasthitArthapariccheda iti nAtiprasaMgaH, tahi sa svarUpavizeSo vaktavyaH, kiM (1) apUrvArthavijJAnatvam , uta (2) nizcitatvam , Ahosvid (3) bAdhArahitatvam , utasvid (4) aduSTa kAraNArabdhatvaM, kiM vA (5) saMvAditvamiti ? tatra (1) yadyapUrvArthavijJAnatvaM vizeSaH, sa na yuktaH, mirikajJAne'pi tasya bhAvAta (2) atha nizcitattraM, so'pyayuktaH, parokSajJAnavAdino bhavato'bhiprAyeNA'saMbhavAt / (3) atha bAdharahitatvaM vizeSaH so'pi na yuktaH / yato bAdhAvirahastatkAlabhAvI A vizeSaH uttarakAlabhAvI B vA ? na A tAvattatkAlabhAvI, mithyAjJAne'pi tatkAlabhAvino bAdhAvirahasya bhaavaat| B athottara isake atirikta yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki pramANa kA kArya kevala artha kA jJAna nahIM, kyoMki arthajJAna to apramANa se bhI hotA hai| to pramANa kA kArya kyA hai ? isakA uttara yaha hai ki arthatathAtvapariccheda arthAt artha ke satyasvarUpa kA prakAzana / agara yaha kArya jJAna ke svarUpamAtra se ho jAtA taba to jJAna kA svarUpa bhrAntajJAna meM bhI hone se usase bhI vastu ke satya svarUpa kA prakAzana ho jAnA caahiye| [ arthatathAlva kA paricchedaka jJAnasvarUpavizeSa ke Upara cAra vikalpa ] - agara kahA jAya-'jJAna ke sAmAnya svarUpa se nahIM kintu svarUpavizeSa se artha ke yathAsthita rUpa kA prakAzana hotA hai, yaha svarUpavizeSa bhrama jJAna meM na rahane se usameM satyasvarUpaprakAzakatva kA atiprasaMga nahIM hogaa|' taba yaha batAIye, yaha svarUpavizeSa kyA hai ? pramANa kA vaha svarUpa vizeSa (1) kyA apUrvaarthavijJAnatva hai ? (2) athavA nizcitatva hai (3) yA bAdharahitatva hai (4) kiM vA doSarahitakAraNajanyatva hai (5) yA saMvAditva hai ? [ jJAna kA svarUpavizeSa apUrvArthavijJAnatva nahIM hai ] isameM meM se yadi (1) apUrvArthavijJAnatva ko vijJAna kA svarUpa vizeSa kahate haiM to vaha ayukta hai kyoMki timira doSayukta netra vAle puruSa ke jJAna meM bhI aisA apUrvArthajJAnatvAtmaka svarUpavizeSa vidyamAna hai kintu vahAM samyag arthaparicchedakatva nahIM hai| (2) agara nizcitatva ko vijJAna kA svarUpa vizeSa kahate haiM to yaha bhI ayakta hai kyoMki parokSajJAnavAdI mImAMsaka jJAna ko jJAtatA anumAna se grAhya mAnate haiM isaliye unake abhiprAya se jJAnamAtra parokSa hone se kisI bhI jJAna meM svatonizcitatva hone kA saMbhava hI nahIM hai / [ jJAna kA svarUpavizeSa vAdhaviraha bhI nahIM hai ] (3) agara bAdhArahitatva ko vijJAna kA svarUpa vizeSa kahate haiM to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jJAna meM bAdhArahitatva yaha A tatkAlabhAvI yAnI sva (vijJAna) samAnakAlabhAvI bAdhAviraharUpa hai yA B uttarakAlabhAvI yAnI vijJAnottarakAlabhAvI bAdhAviraha rUpa hai ? A svakAlabhAvI bAdhA timirAkhyaH sa vai doSazcaturthapaTalaM gataH / ruNa ddhi sarvato dRSTi liMganAzamataH param / / iti mAdhavakaraH / Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kAlabhAvI, tatrApi vaktavyama-ki B1 jJAtaH sa vizeSaH utA'jJAtaH B2? tatra B2 nA'jJAtaH, ajJAtasya sattvenA'pyasiddhatvAt / atha B1 jJAto'sau vizeSaH, tatrApi vaktavyam-uttarakAlabhAvI bAdhAvirahaH ki Bla pUrvajJAnena jJAyate, B1b AhosviduttarakAlabhAvinA? / _Bla tatra na tAvat pUrvajJAnenottarakAlabhAvI bAdhAviraho jJAtu zakyaH, taddhi svasamAnakAlaM sannihitaM nIlAdikamavabhAsayatu, na punaruttarakAlamapyatra bAdhakapratyayo na pratiSyata ityavagamayitu zaknoti, pUrvamanutpannabAdhakAnAmapyuttarakAlabAdhyatvadarzanAt / B2b athottarajJAnena jJAyate, jJAyatAm, kiMtUttarakAlabhAvI bAdhAvirahaH kathaM pUrvajJAnasya vinaSTasya vizeSaH ? bhinnakAlasya vinaSTaM prati vishesstvaa'yogaat| kiMca jJAyamAnatve'pi kezoNDakAderasatyatvadarzanAda , bAdhA'bhAvasya jJAyamAnatve'pi kathaM satyatvam ? tajjJAnasya satyatvAditi cet ? tasya kutaH satyatvam ? na prameyasatyatvAt , itaretarAzrayadoSaviraha ko nahIM le sakate, kyoMki yaha to mithyAjJAna meM bhI hotA hai, kAraNa-mithyAjJAna kA udaya bAdhakajJAna se asaMspRSTa hI hotA hai, ataH vaha tatkAlabhAvI bAdhAviraha se rahita hI huaa| agara Apa kaheM-B uttarakAlabhAvI bAdhAviraha vijJAna kA svarUpa vizeSa hai, to yaha vikalpa bhI mithyA hai| kyoMki yahAM prazna hogA-vaha uttarakAlabhAvI bAdhAviraha B1 jJAta hotA haA vijJAna kA svarUpa vizeSa banatA hai yA B2 ajJAta hI rahatA huA? B2 ajJAta rahatA huA vaha bAdhAviraha svarUpa vizeSa nahIM mAnA jA sakatA kyoMki jo ajJAta hai usake vahA~ hone para bhI vaha sata rUpa se bhI asiddha hai, kyoMki jaba ajJAta hI hai taba Apa kaise kaha sakate haiM ki vaha sat hai ? aura jaba vaha sat rUpa se siddha nahIM hai taba vijJAna kA svarUpavizeSa kaise ho sakatA hai ? aba agara kaheM B1 jJAta hokara bAdhAviraha vijJAna kA svarUpa vizeSa banatA hai taba yaha batAnA hogA ki vaha uttarakAlabhAvI bAdhAviraha Bla pUrvajJAna se jJAta hotA hai ? yA B1b uttarakAlabhAvI jJAna se jJAta hotA hai ? yahA~ prathama vikalpa mAnanA azakya hai, kyoMki pUrvajJAna se uttarakAlabhAvI bAdhAviraha kA bodha honA zakya nahIM hai / kAraNa, jJAna apane samAnakAlIna evaM sA~nnidhyavartI nIla-pItAdi padArtha kA bodha karA sakatA hai-yaha to svIkArya hai kiMtu jJAna yaha nahIM jAna sakatA ki uttarakAla meM bhI yahA~ koI bAdhaka jJAna nahIM utpanna hogaa| kyoMki aisA dekhane meM AtA hai ki pUrvakAla meM bAdhaka na bhI utpanna ho aura vahA~ jJAna bAdhita na bhI ho, kintu uttarakAla meM bAdhaka jJAna utpanna hotA hai aura usase pUrvajJAna bAdhita bhI hotA hai| agara Apa kaheM-pUrvajJAna se nahIM sahI, kintu uttarajJAna se uttarakAlabhAvI bAdhAviraha jJAta hogA-taba isameM hamArA koI virodha to nahIM hai, bhale bAdhAviraha isa prakAra jJAta ho, kintu prazna yaha hai ki uttarakAlabhAvI badhAviraha jJAta hotA huA bhI vinaSTa pUrvajJAna kA svarUpavizeSa kaise ho sakatA hai ? kyoMki, vinaSTa padArtha se bhinna uttarakAlavartI vastu usa vinaSTa padArtha kA vizeSa dharma nahIM bana sktaa| yaha eka doSa hai / [jJAyamAna bAdhaviraha ko satya kaise mAnA jAya ? ] isake atirikta dUsarA doSa yaha hai ki bAdhAviraha jJAta hotA huA hI kArya karatA ho taba bhI vaha satya hai yA asatya yaha zaMkA banI rhegii| kyoMki kezoNDuka (cakSu ke samakSa kabhI kabhI dikhAI Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda prasaMgAt / 'aparabAdhAbhAvajJAnAditi cet ttraapyprbaadhaabhaavjnyaanaaditynvsthaa| atha saMvAdAduttarakAlabhAvI bAdhAvirahaH satyatvena jJAyate, tahi saMvAdasyApyaparasaMvAdajJAnAtsatyatvasiddhiH, tsyaapyprsNvaadjnyaanaaditynvsthaa| kiM ca, yadi saMvAdapratyayAduttarakAlabhAvI bAdhAbhAvo jJAyamAno vizeSaH pUrvajJAnasyAbhyupagamyate, tahi jJAyamAnasva vizeSApekSaM pramANaM svakArye yathAvasthitArthaparicchedalakSaNe pravartata iti kathamanapekSatvAttatra svataH prAmANyam / api ca 'bAdhAvirahasya bhavadabhyupagamena paryu dAsavRttyA saMvAdarUpatvam , bAdhAvajitaM ca jJAnaM svakArye anyAnapekSaM pravartate' iti bruvatA saMvAdApekSaM tattatra pravartata ityuktaM bhavati / par3ate hue kezatulya AbhAsika tantu) jJAta to hotA hai phira bhI vaha asatya hI mAnA jAtA hai| isa prakAra 'bAdhAviraha jJAta hotA huA bhI satya nahIM hai kinta asatya hI hai yaha asaMdigdha yAnI nizcitarUpa se kaise kaha sakate haiM ? padArtha kI satyatA se yA to (1) usake satyajJAna se yA (ii) satyasaMvAda se siddha ho sakatI hai ? aba inameM se agara kaheM-bAdhAviraha kA jJAna satya hai isaliye vaha bAdhAviraha bhI satya hI hai, taba yahA~ bhI prazna hogA ki 'yaha jJAna satya hai' yaha bhI kaise kaha sakate haiM ? jJAna meM satyatva siddha hone kA saMbhavata: do tarIkA hai-(1) prameya=viSaya satya hone se (2) apara bAdhAbhAva ke jJAna se / inameM se prathama vikalpa meM anyonyAzraya doSa hai kyoMki viSaya 'bAdhAviraha' satya hone para usakA jJAna satya hogA aura jJAna satya hone para isakA viSaya 'bAdhAviraha' satya siddha hogA / isa anyonyAzraya doSa se viSaya satyatva (prameyasatyatva) ke AdhAra para jJAna kI satyatA ghoSita nahIM kI jA sktii| dUsare meM, aparabAdhAbhAvajJAna se pUrva bAdhAviraha ke jJAna kI satyatA kahI jAya to yaha bhI nahIM bana sakatA kyoMki yahA~ phira se yaha prazna hogA ki vaha aparabAdhAbhAvajJAna bhI satya hai yaha kaise mAne ? agara kaheM 'usakI satyatA anya koI bAdhAbhAva jJAna se siddha kareMge taba to aise calane meM anavasthA doSa prasakti hogii| [saMvAda se uttarakAlIna bAdhAviraha jJAna kI satyatA kaise ?] ( atha saMvAdAduttara0.... ) yadi yaha kahA jAya ki-uttarakAlabhAvI bAdhAviraha kI satyatA saMvAda se siddha hogI-to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki saMvAda bhI satya siddha hue vinA bAdhAviraha kI satyatA siddha nahIM kara sakatA / evaM saMvAda kI satyatA svataH siddha to hai nahIM, isa lie anya saMvAda se siddha karanI hogI, kiMtu aisA karane meM phira aura saMvAda apekSita hogA, usakI satyatA ke liye phira anya saMvAda kI apekSA-isa prakAra anavasthA hogii| [ uttarakAlabhAvi bAdhAviraharUpa vizeSa kI apekSA meM svatobhAva kA asta ] (kiM ca yadi saMvAda0....) agara Apa kaheM-"anavasthA doSa ke kAraNa, apara saMvAda se prastuta saMvAda kI satyatA mata siddha ho, evaM usase uttarakAlabhAvI bAdhAviraha kI satyatA siddha hokara isake dvArA pUrva jJAna kA prAmANya mata siddha ho, kintu uttarakAlabhAvI bAdhAviraha prastuta saMvAdapratyaya se hI jJAta ho sakatA hai aura vahI aisA bAdhaviraha pUrvajJAna kA svarUpavizeSa mAnate haiM aura isa vizeSavAlA pUrvavijJAna apane yathAvasthita artha prakAzana rUpa kArya meM pravRtta hotA hai"-taba to yaha AyA ki Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ki ca, ki vijJAnasya A svarUpaM bAdhyate, B Ahosvitprameyam , C utArthakriyA ? iti vikalpatrayam / A tatra yadi vijJAnasya svarUpaM bAdhyate iti pakSaH, sa na yuktaH, vikalpadvayA'nativRtteH / tathAhivijJAnaM bAdhyamAnaM ki A1 svasattAkAle bAdhyate uta A2 uttarakAlama? tatra yadi A1 svasattAkAle bAdhyate iti pakSaH, sa na yuktaH, tadA vijJAnasya parisphuTarUpeNa pratibhAsanAt / na ca vijJAnasya parisphuTapratibhAsino'bhAvastadaiveti vaktu zakyam, satyAbhimatavijJAnasyApyabhAvaprasaGgAt / A2 athottarakAlaM bAdhyata iti pakSaH, so'pi na yuktaH, uttarakAlaM tasya svata eva nAzAbhyupagamAd na tatra bAdhakavyApAraH saphalaH, 'daivaraktAH hi kiMzukAH' / pUrvajJAna apane arthayathAvasthitajJAna svarUpa kArya meM isa vizeSa ke sahakAra se hI pravRtta huA aura isake dvArA apane meM prAmANya kA sAdhaka huA-aisI dazA meM usameM svataH prAmANya kahA~ rahA? . [paryadAsanaJ se bAdhAbhAvAtmaka saMvAda apekSA kI siddhi ] ( api ca bAdhA0....) aparaMca, isa prakAra bhI svataH prAmANya siddha nahIM ho sakatA hai- pUrva vijJAna apane yathAvasthita arthaprakAzanarUpa kArya meM jisa bAdhAbhAva se pravarttamAna Apako abhipreta hai vaha bAdhAbhAva to paryu dAsapratiSedha kA grahaNa karane se saMvAdarUpa hI hai, kyoMki bAdhAbhAva meM prasajya pratiSedha lene se to mAtra 'sattAniSedha' yAnI 'bAdha kA na honA' hI siddha hotA hai jaba ki paryudAsa pratiSedha lene para bAdhAbhAva ko bhAvAtmaka saMvAdarUpa se gRhIta kiyA jA sakatA hai| to jaba yaha kahate haiM ki jJAna bAdhArahita hone para jo apane satyArthaprakAzana-kArya meM pravRtta hotA hai vaha kisI kI apekSA vinA hI arthAt svataH hI pravRtta huA-vaha ApakA kahanA ayukta hai kyoMki isakA artha to yahI huA ki vaha svakIya arthakriyA ke liye bAdhAbhAva ke rUpa meM saMvAda para hI AdhAra rakhatA hai / taba to Apane saMvAdApekSa yAnI parApekSa hI arthakriyAkAritva yAnI parataH prAmANya hI mAna liyA / [ bAdha kisakA ? svarUpa, prameya yA arthakriyA kA ? ] yaha bhI jJAtavya hai ki Apa bAdhavirahAtmaka svarUpavizeSa se jJAna kI apane kArya meM svataH pravRtti mAnate haiM-usameM tIna vikalpa haiM-bAdhAbhAva kisa liye apekSita hai? kyA bAdha rahe to A. vijJAna kA svarUpa bAdhita ho jAtA hai ? yA B. vijJAna kA prameya bAdhita hotA hai ? athavA C. vijJAna kI arthakriyA bAdhita hotI hai ? (1) agara bAdha se vijJAna kA svarUpa bAdhita hotA hai-yaha prathama pakSa aMgIkAra kareM to yaha ucita nahIM hai kyoMki isameM do vikalpa isa prakAra anivArya haiM-A1 bAdha se bAdhita hotA haA vijJAna kyA apane sattAkAla meM bAdhita hotA hai ? A2 yA apane uttarakAla meM bAdhita hotA hai ? A1 prathama vikalpa grAhya nahIM ho sakatA, kyoMki vijJAna apane sattAkAla meM to spaSTa rUpa se saMvedita hotA hai, vAste jisa kAla meM vijJAna kA spaSTa rUpa se saMvedana ho rahA hai usI kAla meM bahA~ bAdha se dhya hai-aisA nahIM kaha sakate / tAtparya spaSTarUpa se bhAsamAna saMvedana kA usI kAla meM inakAra nahIM kiyA jA sakatA / kyoMki aisA inakAra karane meM bhale isase asad vijJAna kA abhAva yAnI asiddhi ho kintu satya vijJAna ke bhI abhAva kI Apatti sira para A giregii| ___A2 (athottarakAlaM....) agara Apa kaheM-saMbhavita bAdhaka se vijJAna kA svarUpa apane uttarakAla meM bAdhita hotA hai, to yaha bhI ThIka nahIM, kyoMki sarvakSaNikavAda meM vijJAna uttarakAla meM svataH Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1 prAmANyavAda B atha prameyaM bAdhyata ityabhyupagamaH, so'pyayuktaH; yataH B1 prameyaM bAdhyamAnaM ki pratibhAsamAnarUpeNa bAdhyate, B2 utA'pratibhAsamAnarUpasahacAriNA sparzAdilakSaNeneti vikalpanAdvayam / B1tatra yadi pratibhAsamAnena rUpeNa bAdhyata iti matam , tadayuktam , pratibhAsamAnasya rUpasyA'sattvA'saMbhavAt / pranyathA smygjnyaanaavbhaasino'pysttvprsnggH| B2 athA'pratibhAsamAnena rUperaNa bAdhyata iti matam , tadapyayuktam , apratibhAsamAnasya pratibhAsamAnarUpAdanyatvAt / na cAnyasyAbhAve'nyasyAbhAvaH, atiprasaMgAt / ____C athArthakriyA bAdhyate, nanu sApi C1 kimutpannA bAdhyate, C2 utAnutpannA ? C1 yadyutpannA, na hi bAdhyate; tasyAH sattvAt / C2 athAnutpannA, sA'pi na bAdhyA, anutpannatvAdeva / ki ca, artha hI naSTa ho jAne kA mAnate haiM, jo naSTa hai usa para bAdhaka kI pravRtti kyA kara sakatI hai ? arthAt vaha saphala nahIM ho sakatI / jaise ki kahA gayA hai- 'daivaraktA hi kiMzukAH' / arthAt kiMzuka yAnI palAza ke puSpa nisargataH raktavarNavAle hote haiM, isaliye aba isako phira se raktavarNa caDhAne kI jarUra nahIM hai| aba koI prayatna kare bhI to vaha vyartha jAtA hai / [prameya kA bAdha-dUsarA vikalpa ayukta hai ] _B agara kaheM-saMbhavita bAdhaka se vijJAna kA svarUpa nahIM kintu vijJAna kA prameya yAnI viSaya bAdhita hotA hai to vaha bhI yukta nahIM hai, kyoMki yahA~ do prazna haiM-B1, bAdhita hone vAlA viSaya jisa rUpa se bhAsita hotA hai kyA usI rUpa meM bAdhita hotA hai ? B2 yA apratibhAsamAnasvarUpa ke sahacArI aise sparzAdi dharmarUpeNa bAdhita hotA hai ? udA0-zukti meM rajatajJAna huA, vahA~ viSaya rajata yaha kyA pratibhAsamAna rajatatva rUpa se bAdhita hotA hai ? yA apratibhAsamAna rajatagata sparzAdirUpa se (yA apratibhAsamAna zuktitva sahacArI sparzAdi rUpa se) bAdhita hotA hai ? aise do prazna haiM / B1 aba inameM se agara pratibhAsamAnarUpa se viSaya bAdhita hotA hai yaha pakSa liyA jAya to vaha ayukta hai cUMki jo rUpa pratibhAsamAna hai usakA asattva asaMbhavita hai / arthAt pratibhAsamAnarUpa asat nahIM ho sktaa| kAraNa, jo asat hotA hai usakA AkAzapUSpavat pratibhAsa hI nahIM ho sakatA, agara pratibhAsa mAna hai to isI se vaha sat siddha hotA hai / agara asat vastu kA bhI pratibhAsa hotA, yAnI pratibhAsamAna vastu asat hotI taba to samyag jJAna meM bhAsamAna vastu bhI asat hone kI Apatti aayegii| B2 yadi pratibhAsamAnarUpa se viSaya bAdhita hotA hai-yaha pakSa liyA jAya to vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jo rUpa apratibhAsamAna hai vaha pratibhAsamAna rUpa se bhinna hai. aura isa bhinnarUpa viSaya bAdhita hotA ho arthAt viSaya kA abhAva kahA jAtA ho taba anya ke abhAva meM anya kA abhAva hI phalita huA, aura isameM to atiprasaMga aayegaa| udA0-rajata kA jJAna rajatatvarUpa se bhI bAdhita hogA arthAt rajata meM apratibhAsamAna zuktitvarUpa se bAdha mAnane meM zuktitva ke abhAva se rajatatva ke abhAva kI Apatti hogI kyoMki Apane anya ke abhAva se anya ke abhAva hone kA vidhAna aMgIkAra kiyA hai| niSkarSa-apratibhAsamAna rUpa se bhI prameya bAdhita nahIM ho sktaa| [arthakriyA kA bAdha-tIsarA vikalpa ayukta ] _____bAdha jJAna se jaise vijJAnasvarUpa evaM prameya bAdhita nahIM ho sakatA vaise arthakriyA bhI bAdhita nahIM ho sakatI / agara kaheM ki arthakriyA bAdhita hotI hai to yaha batAIye ki C1 vaha artha Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kriyA'pi padArthAdanyA, tatazca tasyA prabhAve kathamanyasyA'sattvam ? atiprsNgaadev| vyavacchedyA'saMbhave ca bAdhAvajitamiti vizeSaNasyApyayuktatvAt , na bAdhAviraho'pi vijJAnasya vizeSaH / (4)athA'duSTakAraNArabdhatvaM vizeSaH, so'pi na yuktaH, yatastasyApyajJAtasya vizeSatvamasiddham / jJAtatve vA kuto'duSTakAraNArabdhatvaM jJAyate ? 'anyasmAdaduSTakAraNArabdhAdvijJAnAditi cet ? anvsthaa| 'saMvAdAd' iti cet ? nanu saMvAdapratyayasyApyaduSTakAraNArabdhatvaM vizeSo'nyasmAdaduSTakAraNArabdhAta saMvAdapratyayAdvijJAyata iti saivA'navasthA bhavataH sampadyata iti / kiM ca, jJAnasavyapekSamaduSTakAraNArabdhatvavizeSamapekSya svakArye jJAnaM pravarttamAnaM kathaM na tattatra parataH pravRttaM bhavati! kriyA kyA utpanna hone para bAdhita hotI hai athavA C2 anutpanna hI bAdhita hotI hai ? C1 utpanna hone para bAdhita hone kI bAta ayukta hai kyoMki jaba vaha utpanna hI ho gayI taba isako kyA bAdhita honA hai ? arthakriyA kA tAtparya hai kArya, usakA bAdhita hone kA matalaba hai usakI utpatti ruka jAnA, jaba vaha utpanna ho hI gayA taba utpatti meM kyA rukAvaTa hone vAlI hai ? C2 agara kaheM-anutpanna arthakriyA bAdhita hotI hai to yaha bhI azakya hai kyoMki jo utpanna hI nahIM huyI, arthAt utpatti ke pUrva asat hai usakA kyA bAdha hogA? phira bAdhajJAnakAla meM usakI rukAvaTa hone kI bAta bhI kahA~ ? yaha bhI dhyAna dene lAyaka hai ki purovartIrUpa meM bhAsamAna vijJAna rUpa padArtha kI arthakriyA bhI usase bhinna hai / aba Apa kahate haiM ki bAdha ke jJAna se bAdhya hone vAlI arthakriyA hai, to yahA~ niSkarSa yaha AyA ki arthakriyA bAdhita hone para padArtha bAdhita ho jaayegaa| yaha kaise bana sakatA hai ? kyoMki eka ke abhAva meM anya kA abhAva siddha nahIM ho sakatA anyathA vahI atiprasaMga doSa A pddegaa| (vyavacchedyA....) isa rIti se vijJAnasvarUpa, prameya aura arthakriyA tInoM meM koI bhI bAdhya nahIM ho sakatA, taba bAdharahita isa vizeSaNa se vyavacchedya kyA hai, arthAt kauna bAdhya hai yaha nizcaya na kara sakane se 'bAdharahita' yaha vizeSaNa ayukta hai / tAtparya, bAdhaviraha ko bhI vijJAna kA svarUpavizeSa nahIM kaha sakate / [ aduSTakAraNa janyatva svarUpavizeSa nahIM ho sakatA ] (4) agara kaheM, 'aduSTakAraNArabdhatva arthAt doSarahitakAraNaja yatva yahI vijJAna kA svarUpavizeSa hai'-to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vaha ajJAta rahane para usameM vizeSakatA hI asiddha hai| yadi kaheM-jJAta hotA huA vaha vizeSaNa banatA hai, to vaha nirdoSa kAraNajanyatva jJAta kaise huA ? agara kaheM-nirdoSakAraNajanya kisI dUsare vijJAna se yaha jJAta hotA hai ki 'vaha vijJAna nirdoSakAraNajanya hai, taba to anavasthA clegii| agara to avasthA clgaa| agara kaha-savAda yaha bhI eka bA pa hai-jJAnarUpa hai, vaha bhI jaba taka nirdoSakAraNajanyatvarUpa vizeSa vAlA jJAta na ho vahAM taka prastuta vijJAna kA nirdoSakAraNajanyatva kaise jJAta hogA ? aura usake liye anya saMvAda kI AvazyakatA mAnane para Apako anavasthA doSa lgegaa| ( kiMca jJAnasavyapekSa.... ) isake atirikta, jaba nirdoSa kAraNoM se utpattirUpa svarUpavizeSa bhI jJAta ho karake hI apanA kArya karegA taba vaha bhI jJAnasApekSa huA aura usa vizeSa kI apekSA karake jJAna apane yathArthaparicchedarUpa kArya meM pravatta hogA to isa prakAra pramANa apane kArya meM parataH hI pravRtta huA-isa bAta kA aba inakAra kaise kareMge! Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-prAmANyavAda tathA, kAraNadoSAbhAvaH paryudAsavRttyA bhavadabhiprAyeNa guNaH / tatazcA'duSTakAraNArabdhamiti vadatA guNavatkAraNArabdhamityukta bhavati / "kAraNaguNAzca pramANena svakArye pravarttamAnenApekSyamANanizcAyakapramANApekSA apekSyante, tadapi pramANaM svakAraNaguNanizcAyakaM svakAraNaguNanizcayApekSaM svakArye pravartata ityanavasthAdUSaNam,-jAte'pi yadi vijJAne, tAvannArtho'vadhAryate." [ pR0 19-20 ] ityAdinA granthena parapakSe prAsajyamAnaM 'svavadhAya kRtyotthApana' bhavataH prasaktam / athA'duSTakAraNajanitatvanizcayamantareNApi jJAnaM svArthanizcaye svakArye pravattiSyate, tadasat ; saMzayAdiviSayIkRtasya pramANasya svArthanizcAyakatvA'saMbhavAt, anyathA'pramAraNasyApi svArthanizcAyakatvaM syAt / tannA'duSTa kAraNArabdhatvamapi vizeSo bhavannItyA saMbhavati / [payudAsanaJ se aduSTakAraNa guNa ho jAyeMge ] yahA~ jo doSarahitakAraNajanyatva ko svarUpavizeSa kahA gayA usameM jo kAraNagata doSAbhAva vivakSita hai vaha Apake mata se paryu dAsa vRtti se guNasvarUpa bhAvAtmaka padArtha meM paryavasita hogaa| phalataH doSarahita kAraNoM se utpatti hone kA jo kathana hai usase guNavAn kAraNoM se utpatti hone kI bAta hI sUcita hotI hai / evaM ca-"pramANa ko apane kArya meM pravRtta hone ke liye jina kAraNaguNoM kI apekSA hai ve ajJAta raha kara pramANa ko apane kArya meM pravRtta hone ke liye sahAyaka nahIM banate kintu yathArtharUpa se jJAta ho kara ke apekSita hote haiN| isaliye kAraNaguNa kA jJAna pramANabhUta hone ke liye kisI aura nizcAyaka pramANa kI apekSA rkheNge| ve bhI pramANakAraNaguNa apane kAraNaguNasApekSa mAnanA hogA / phalata: una kAraNaguNoM kA bhI pramANAtmaka jJAna hone meM unake bhI kAraNaguNoM kA nizcaya apekSita hogA / phalataH pratyeka pramANa apane kArya meM tabhI pravRtta hogA jaba apane apane kAraNaguNoM kA nizcaya hogaa| isa nizcaya ke liye apane kAraNaguNa eva usake nizcaya kI apekSA rahegIisa prakAra anavasthA clegii|" isa prakAra kA jo anavasthA dUSaNa "jAte'pi yadi vijJAne tAvannArtho'vadhAryate0" ( jJAna utpanna hone para bhI taba taka artha nizcita nahIM hotA0 ) ityAdi kArikA ke ullekha se parataH prAmANyavAdI ke pakSa para svataHprAmANyavAdI kI ora se Aropita kiyA jAtA thA, yaha to apane sira hI A paDA jo ki apane hI vadha ke liye * kRtyA kA utthApana tulya huaa| tAtparya, zatruvadha ke liye utthApita kRtyAsaMjJaka maMtramaya zakti kA utthApana apane hI vadha ke liye phalita huaa| ___agara kahA jAya-"jJAna kI aduSTa kAraNa se utpatti hone ke kAraNa svakArya meM pravRtti hotI hai, evaM vahA~ doSAbhAva ko paryu dAsapratiSedharUpa meM kAraNaguNa kA grahaNa karanA hotA hai kintu isa meM anavasthA calatI hai isaliye aba hamArA kahanA hai ki aduSTa kAraNa se utpatti ke nizcaya vinA hI jJAna svakIya yathAvasthita viSaya ke nizcayarUpa svakArya meM pravRtta hotA hai to koI anavasthA Adi Apatti nahIM hai"-to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jisa pramANajJAna meM prAmANya kA saMzaya aura bhrama hotA hai vahA~ svaviSaya kA yathAsthita nizcaya asaMbhava hai, kintu Apake hisAba se vaha saMbhavita * prAcInakAla meM kucha loga zatru kA vinAza karane ke liye kRtyA nAma kI devI kI ArAdhanA karate the / ArAdhanA ke bAda vaha jaba prakaTa hotI thI taba ArAdhaka kI icchAnusAra usake zatru kA nAza kara detI thii| parantu usakI ArAdhanA meM agara kahIM kucha galatI ho gayI to vaha prakaTa ho kara usake ArAdhaka kA hI nAza kara detI thii| isI ko apane vadha ke liye kRtyA utthApana kahA gayA hai| Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 (5) atha saMvAditvaM vizeSaH, so'bhyupagamyata eva, kintu saMvAdapratyayotpattinizcayamantareNa sa na jJAtu zakyata iti pratipAdayiSyamANatvAt, tadapekSaM pramANaM svakArye pravartata iti tattatra parataH syAt / prata eva nirapekSatvasyA'siddhatvAtpUrvoktanyAyena 'ye pratIkSitapratyayAntarodayAH,.......iti prayoge [ pR0 5-505] nA'siddho hetuH| etenaiva yadukta tatrA'pUrvArthavijJAnaM, nizcitaM bAdhavajitam / aduSTakAraNArabdha, pramANaM lokasammatam // iti, tadapi nirstm|| ___ yaccoktam-'yadi saMvAdApekSaM pramANaM svakArye pravartate tadA cakrakaprasaMgaH' [pR0 18-A ] tadasaMgatam, 'yathAvasthitaparicchedasvabhAvametatpramANam' ityevaMnizcayalakSaNe svakArye yathA saMvAdApekSa pramANaM pravartate na ca cakrakadoSaH, tathA pratipAdayiSyamANatvAt / yadapi 'atha gRhItAH kAraNaguNAH' [pR0 19 1 ityAdyabhidhAnam tadapi parasamayAnabhijJatAM bhavataH khyApayati, kAraNaguNagrahaNApekSa pramANa svakArye pravartata iti parasyAnabhyupagamAt / yaccoktam-'upajAyamAnaM pramANamarthaparicchedazaktiyuktam..... [ pR0 20 ] iti, tatrA'visaMvAditvameva arthatathAtvaparicchedazaktiH, tacca parato jJAyate, tadapekSaM pramANaM svakArye pravartate iti tattatra parataH sthitam / / hogA, kyoMki isa pramANa kI aduSTa kAraNoM se utpatti kA nirNaya to apekSita hai nahIM, anyathA aisI apekSA kiye vinA bhI koI jJAna svaviSaya kA yathArtha nizcAyaka hokara pramANarUpa banatA ho to apramANa jJAna bhI svaviSaya kA yathArtha nizcAyaka ho jaaygaa| phalataH Apake hisAba se nirdoSa kAraNoM se utpatti yaha jJAna kA svarUpavizeSa honA asaMbhava hai| [saMvAditva ko svarUpavizeSa kahane meM parataHprAmANyApatti ]. [5] aba yadi saMvAditva ko jJAna kA svarUpavizeSa kaheMge, to yaha to hameM svIkRta hI hai, kiMta kaThinAI yaha hai ki jaba taka saMvAdajJAna kI utpatti kA nizcaya nahIM hogA ta prastuta jJAna kA saMvAditva yAnI saMvAdasamarthitatvarUpa svarUpavizeSa jJAta nahIM ho sakatA / yaha vastu Age spaSTa kI jAne vAlI hai| aba yahA~ agara pramANa ko saMvAdasamarthita banAne ke liye saMvAda jJAna kI utpatti honA mAna leMge taba to pramANa usakA sApekSa raha kara artha kA yathArthaparicchedarUpa apane kArya meM pravarttamAna huA aura usameM usakA prAmANya parataH huaa| isIliye prAmANya meM nirapekSatva yAnI svatastva siddha na ho sakane se pUrvokta prayoga meM sApekSatva hetu asiddha nahIM hai / vaha prayoga isa prakAra thA-"ye pratIkSitapratyayAntarodayA: na te svatovyavasthitadharmakA yathA'prAmANyAdayaH" jo anyakAraNa ke udaya ko sApekSa haiM ve apane dharma kI svataH vyavasthA nahIM kara sktaa| jaise aprAmANya apanI utpatti meM doSarUpa kAraNa kI utpatti ko sApekSa hai-isaliye vaha svataH vyavasthita dharma vAlA nahIM hai" / isa prayoga meM kAraNAntarodayasApekSatA hetu asiddha nahIM hai / (etenaiva yaduktaM....) isI pratipAdana se ApakA yaha kathana bhI khaNDita ho jAtA hai jisameM kahA gayA hai ki tatrApUrvArthavijJAnaM nizcitaM bAdhavajitam / aduSTakAraNArabdhaM pramANaM lokasammatam // arthaH-jo nirNayAtmaka jJAna nutanArthagrAhI evaM bAdharahita tathA aduSTakAraNajanya ho vahI jJAna pramANarUpa meM lokasvIkRta hotA hai|" Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 59 [3-prAmANyanizcayo na svataH-uttarapakSaH ] 'nApi prAmANyaM svanizcaye'nyApekSa' [pR021] ityukta yat tadapyasata, yato nizcayaH tatra bhavan ki A ninimittaH uta B sanimittaH iti kalpanAdvayam / A tatra na tAvanninimittaH, pratiniyatadezakAlasvabhAvAbhAvaprasaGgAt / B sanimittatve'pi ki B1 svanimitta uta B2svavyatiriktanimittaH ? na tAvat B1svanimittaH, svasaMviditapramANAnabhyupagamAt mImAMsakasya / B2atha svavyatiriktanimittaH, tatrApi vaktavyam-tannimittaM kiM B2a pratyakSam, B2b utAnumAnam ? anyasya tannizcAyakasyA'sambhavAt / tatra yadi pratyakSaM, tadayukta, pratyakSasya tatra vyApArA'yogAt / taddhIndriyasaMyukta viSaye tavyApArAdudayamAsAdayat pratyakSavyapadezaM labhate / na cendriyANAmapirokSatAlakSaNena phalena tatsaMvedanarUpeNa vA samprayogaH, yena tayoryathArthatvasvabhAvaM prAmANyamindriyavyApArajanitena pratyakSeNa nishciiyte| [saMvAda kI apekSA dikhAne meM cakraka Adi doSa nahIM hai ] yaha jo kahA gayA ki-pramANa agara saMvAda kI apekSA rakha kara apane kArya meM pravRtti karatA hai to cakraka doSa kI Apatti hogI-yaha kathana bhI yukta nahIM hai| kyoMki pahale vastu kA bodha hotA hai, saMvAda mIlane para 'yaha bodha yathAvasthitArthaparicchedasvarUpa pramANAtmaka jJAna hai' yaha nizcaya hotA hai / aisA nizcaya hI pramANa kA kArya hai| isa vastu sthiti kA inakAra nahIM kiyA jA sktaa| hA~, pramANa ke aise svakArya meM saMvAda kI apekSA kisa prakAra hai evaM isameM cakraka doSa kaise nahIM lagatA? isakA pratipAdana Age kreNge| (yadapi atha gRhItAH....) evaM 'atha gRhItAH kAraNaguNA:....arthAt kAraNa ke guNa gRhIta hone para pramANa ke kArya meM sahakArI banate haiM yA gahIta na hone para bhI sahakArI banate haiM'........ityAdi jo kahA gayA thA vaha ApakA kathana ApakI parazAstra-anabhijJatA kA sUcaka hai| arthAt , prativAdI kA siddhAnta na jAnate hue Apa aisA kaha gaye haiM, kyoMki prativAdI ne 'pramANa apane kArya meM kAraNaguNa ke jJAna kI apekSA rakha kara pravRtta hotA hai' aisA nahIM mAnA hai| ( yaccokta, upajAyamAnaM....) yaha bhI jo Apane kahA thA-pramANa utpanna hotA huA arthapariccheda zakti saMpanna hotA hai-vaha ThIka nahIM hai, kyoMki vahA~ arthatathAtvapariccheda kI zakti kyA hai ? yahI ki avisaMvAditva, arthAt visaMvAda na honA, aura yaha to para kI apekSA se hI jAnA jA sakatA hai| isa vAste avisaMvAditva rUpa arthatathAtvapariccheda zakti svataH jJAta nahIM hogii| evaM pramANa apane kArya meM jaba aise avisaMvAditva kI apekSA karatA hai taba phalita yaha huA ki pramANa svakArya meM parataH yAnI parAvalambI hai| [ pramANa kI svakArya meM svataH pravRtti ke pakSa kA khaNDana samApta ] [3-prAmANya kA nizcaya svataH nahIM hotA-uttarapakSa ] yaha jo Apane kahA thA ki 'prAmANya apane nizcaya meM bhI anya kI apekSA nahIM karatA' yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vahAM do prakAra ke vikalpa khaDe hote haiM A-prAmANya kA nizcaya kAraNanirapekSa utpanna hotA hai yA B kAraNasApekSa ? A kAraNanirapekSa utpanna hotA hai yaha nahIM mAna sakate, kyoMki isameM 'niyatadeza-niyatakAla meM evaM niyatasvabhAvayukta utpanna honA' yaha nahIM bana sakegA / arthAt , Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApi manovyApArajena pratyakSeNa, evaMvidhasyAnubhavasyAbhAvAt / nApi tayorutpAdakasya jJAtRvyApArAkhyasya yathArthatvanizcAyakatvaM prAmANyaM bAhyandriyajanyena manojanyena vA pratyakSeNa nizcIyate, tena sahendriyANAM sambandhAbhAvAt / na cendriyA'sambaddhe viSaye jJAnamupajAyamAnaM pratyakSavyapadezamAsAdayatItyuktam / prAmANya jaba vinA kAraNa hI utpanna hogA taba to jisa kisI bhI deza-kAla meM aura jaisA-taisA aniyatasvabhAvavAlA utpanna honA cAhiye / B yadi dasarA vikalpa le kara prAmANyanizcaya nimittasApekSa mAna liyA jAya taba yaha prazna hogA ki vaha nimitta kauna sA hai ? B1 kyA vaha svayaM hI nimitta hai yA B1 koI anyanimitta hai ? vahAM svanimittaka nizcaya nahIM bana sakatA / kyoMki mImAMsaka mata meM pramANa jJAna ko svasaMvidita-svasaMvedya nahIM kinta jJAtatAliMgaka anamiti grAhya mAnA gayA hai| yadi Apa pramANa nizcaya ko svanimittaka kahate haiM to isakA tAtparya yahI huA ki pramANa svasaMvedya hai / aba agara svAnyanimittaka kaheM-taba yaha batAIye ki prAmANyanizcaya kA vaha anyanimitta kauna hai, B2a pratyakSa athavA B2b anumAna ? tIsarA koI prAmANyanizcaya kA nimitta yAnI prAmANyanizcAyaka nahIM ho sakatA / yahA~ Apa pratyakSa B2a ko pramANa kA nizcAyaka mAneM to yaha nahIM bana sakatA, kyoMki pratyakSa kI prAmANya ke nizcaya meM pravRtti na to indriyavyApAra dvArA zakya hai, na manovyApAra dvArA zakya hai / indriyasanikRSTa viSaya meM indriya vyApAra janya jJAna hI 'pratyakSa' saMjJA ko prApta karatA hai| kintu, indriya se jo viSaya kA pratyakSarUpa jJAna hotA hai usase viSaya jJAta hone se usameM jJAtatA utpanna hotI hai / / hai aura yaha jJAtatA aparokSatAsvarUpa hai| aba mImAMsakoM kA kahanA hai ki isa jJAtatA se jaise jJAna gRhIta (anumita) hotA hai vaise usa jJAna kA prAmANya bhI usase gRhIta hotA hai, isa prakAra prAmANyanirNaya ke liye anya sAmagrI kI apekSA na rahane se prAmANya svataH nirNIta kahA jAtA hai| kintu yaha nahIM bana sakatA, kyoMki indriya kA viSayaniSTha aparokSatA-jJAtatA ke sAtha saMprayoga yAnI saMnikarSa nahIM bana sakatA / kAraNa, 'arthA'parokSatA' rUpa padArtha arthA'parokSajJAna se ghaTita hai aura vaha jJAna bAhya ndriyasaMnikRSTa nahIM hai| evaM jaise jJAna kA bhAna jJAtatA se hotA hai, vaise anuvyavasAyAtmaka saMvedana se bhI hone kA mAnA jAtA hai| jJAtatA ke samAna, jaise isa saMvedana se jJAna kA bhAna usI prakAra isake sAtha sAtha jJAna niSTha prAmANya kA bhI bhAna ho jAtA hai-isaliye prAmANya svatogrAhya hai aisA yadi kahA jAya to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki saMvedana ke sAtha bAhya ndriya saMnikarSa na ho sakane se isakA pratyakSa nahIM ho sakatA, jisase ki donoM vikalpoM meM jJAtatA evaM saMvedana meM yathArthatvasvarUpa prAmANya indriya vyApAra janya pratyakSa se nizcita kiyA jA ske| [mAnasa pratyakSa se prAmANyagraha azakya ] manovyApAra se utpanna hone vAle pratyakSa se arthAt mAnasa pratyakSa se bhI prAmANya kA nizcaya nahIM ho sakatA, kyoMki jJAna sukhAdi kA jaisA AntarasaMvedana hotA hai vaisA arthAparokSatA aura tatsaMvedana meM prAmANya, kA Antara saMvedana nahIM hotA hai| (nApi tayorutpAdakasya....) agara yaha kaheM'ina indriyajanya pratyakSa evaM mAnasa pratyakSa se prAmANya bhale pratyakSa grAhya na ho kintu ina utpAdaka jJAtA ke vyApAra meM rahA haA yathArthatA nizcAyakatvarUpa rUpa prAmANya indriyajanya athavA manojanya pratyakSa se grAhya hogA'-to yaha bhI ThIka nahIM hai| kyoMki jJAtA ke vyApAra ke sAtha bAhya ndriya kA saMbaMdha zakya nahIM hai / evaM mana se jJAtRvyApAra kA jaise anubhava hai vaise jJAtRvyApAra gata prAmANya Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 61 prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda B2b nApyanumAnataH prAmANya nizcayaH, pUrvoktasya phaladvayasya yathAvasthitArthatvalakSaNaprAmANyanizcaye liMgAbhAvAt / jJAtRvyApArasya pUrvoktaphaladvayasvabhAvakAliMgasambhave'pi na yathArthanizcAyakatvalakSaNaprAmANyanizcAyakatvam / yatalligaM saMvedanAkhyaM, yathArthatvaviziSTaM tannizcaye vyApriyeta, nivizeSaNaM vA ? prathamapakSe tasya yathArthatvavizeSaNagrahaNe pramANaM vaktavyaM. tacca na saMbhavatIti pratipAditam / nivizeSaNasya phalasya prAmANyapratipAdakatve mithyAjJAnaphalamapi prAmANyanizcAyakaM syAdityatiprasaMgaH / tatratatsyAt-pUrvokta phaladvayamarthasaMvedanArthaprakaTatAlakSaNamanubhavAnnizcIyate, yathA tasya svataH pUrvoktasvarUpanizcayaH tathA yathArthatvasyA'pi / yathAhi tatsaMvedyamAnaM nIlasaMvedanatayA saMvedyate, tathA kA anubhava nahIM hotA / sArAMza, pratyakSa se prAmANya kA nizcaya nahIM ho sakatA hai, kyoMki indriya se asambaddha viSaya se utpanna hote hae jJAna ko pratyakSa saMjJA hI prApta nahIM hotI-yaha pahale kaha diyA hai| [ anumAna se bhI prAmANya kA nizcaya asaMbhava ] aba agara kaheM-prAmANya ke nizcaya kA nimitta pratyakSa bhale na ho kintu anumAna ho sakatA hai arthAt anumAna se prAmANya kA nizcaya kareMge-to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki yathAvasthitArthatva arthA'parokSatA evaM tatsaMvedana ina donoM meM se eka bhI liMga rUpa nahIM hai| kAraNa, jJAtavyApAra ke svabhAva yA kAryarUpa meM ye donoM meM se koI bhI nahIM dikhAI par3atA jo prAmANya ke anumAna kA sAdhaka ho ske| [ B2b saMvedanarUpa liMga se prAmANyanizcaya asaMbhava ] __ agara Apa kaheM "yathArthatva nizcaya svarUpa prAmANya kA anumAna karane ke lie liGga kyA nahIM hai ? liGga milatA hai, vaha yaha ki jJAtA ke vyApAra svarUpa pramANajJAna ke jo do phala (kArya) hai vijJAna-saMvedana evaM arthaprAkaTya, ve hI kAryAtmaka liGga banakara kAraNabhUta yathArthatva svarUpa prAmANya kA anumAna karA sakate haiM, jaise kAryadhUma se kAraNa vahni kA anumAna" to yaha bhI ThIka nahIM, kyoMki yahAM jo saMvedana rUpa liGga liyA gayA, usa para savAla yaha hai ki yaha saMvedana (1) kyA yathArthatva viziSTa hokara hI anumiti rUpa nizcaya meM pravRtta hogA? yA (2) yathArthatva vizeSaNa vinA hI anumApaka hogA? tAtparya, kyA yathArtha hI saMvedana prAmANya kA nizcAyaka hai ? yA jaisA taisA bhI saMvedana prAmANyAnumApaka hai ? ( prathamapakSe )....pahale pakSa meM hetu ne jo 'yathArthatva' vizeSaNa grahaNa kiyA, arthAt yathArtha saMvedana hI hetu banA, isameM pramANa batAnA caahie| kisa pramANa se Apa kahate haiM, ki hetu 'saMvedana' yathArtha hI hai, ayathArtha nahIM ? yaha pramANa saMbhavita nahIM haiM, vayoMki isameM anta meM anavasthA AtI hai, yaha pahale va hA jA cukA hai| agara aisA kaheM-yathArthatva vizeSaNa vinA hI tatsaMvedana svarUpa phala (kArya) yaha hetu bana kara kAraNabhUta vijJAna ke prAmANya kA pratipAdaka yAnI anumApaka hotA hai taba to yaha AyA ki zAyada vaha saMvedana mithyAjJAna bhI ho sakatA hai, phira bhI usase isa taraha prAmANya kA pratipAdana mAnA jAyagA to kisI bhI mithyAjJAna ke ayathArtha phala se usake janaka pUrva mithyAjJAna meM bhI prAmANya kA nizcaya ho skegaa| isa prakAra 'hetu yathArthatvavizeSaNa vinA hI hetu banakara prAmANya kA nizcAyaka hai' isa dUsare pakSa meM atiprasaMga kI Apatti hai| Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yathArthatvaviziSTasyaiva tasya sNvittiH| na hi nIlasaMvedanAdanyA yathArthatvasaMvittiH-yadyevam, zuktikAyAM rajatajJAne'pi arthsNvednsvbhaavtvaadythaarthtvprsktiH| smRtipramoSAdayastu niSetsyante iti nAnumAnAdapi ttpraamaannynishcyH| yahA~ yaha bacAva kara sakate haiM ki-pahale do phala jo kahe gae, eka arthasaMvedana va dUsarA artha prakaTatA yAnI arthaniSTa jJAtatA ve donoM anubhava se nizcita hote haiM, to jaise unakA pUrvokta svarUpa arthAt saMvedanarUpatvAdi svarUpa svataH nizcita hotA hai, usa prakAra usakA yathArthatva-svarUpa bhI svata: nizcita ho jAtA hai| jisa prakAra bAhya nIla kA saMvedana jaba bhI hotA hai tabhI nIla saMvedana rUpa se hI saMvedana hotA hai arthAt 'idaM nIla-yaha nIla hai' aise anubhava ke antargata hI 'idaM nIlaM pazyAmimaiM isa nIla ko dekha rahA hU~'-yaha anubhava zAmila hai ThIka usI prakAra nIla saMvedana kA anubhava yathArthatva viziSTa hI hotA hai arthAt aisA anubhava hotA hai ki 'idaM nIlaM pramiNomi maiM isa nIla ko ThIka hI dekha rahA haM !' phalataH aise svata: nizcita prAmANya vAle saMvedana se hI vijJAna-prAmANya kA anumAna hotA hai| __ (na hi nIlasaMvedanAdanyA....) pra0-nIla saMvedana bhale hI svataH saMvedya hone se usake hote hI usakA saMvedana huA kintu tadgata yathArthatva kA saMvedana kaise huA ? u0-jaise nIla saMvedana kA saMvedana nIlasaMvedana se koI bhinna nahIM, isa prakAra yathArtha nIlasaMvedana ke yathArthatva kA saMvedana bhI nIla saMvedana se koI bhinna saMvedana nahIM hai| ata: nIla saMvedana jo saMvedya huA vaha yathArtha rUpa meM hI saMvedya huA yaha kaha sakate haiM / isa prakAra nirvizeSaNa arthAt yathArthatva vizeSaNa rahita artha saMvedana svarUpa phala yaha anumiti meM hetu banakara vijJAna ke prAmANya kA anumApaka ho sakatA hai| aba yahA~ isa bacAva kA khaNDana batAte haiM: (yadyavem zuktikAyAM....) agara Apa isa prakAra sabhI saMvedana ko yathArthatva viziSTa hI mAnate haiM, taba to zuktikA (motI kI sIpa) ko dekhakara kadAcit 'idaM rajatam-yaha rajata hai-yaha cAMdI hai' aisA jo jJAna hotA hai vaha bhI artha kA saMvedana hone ke nAte yathArtha hI saMvedana hone kI Apatti AegI, kyoMki Apa saMvedanamAtra ko yathArthatva viziSTa hI saMvedana mAnate haiN| agara Apa kaheM-"hAM yaha yathArtha hI hai, kyoMki 'idaM yaha' isa aMza meM to saMvedana yathArtha hai hI, kAraNa vastu 'yaha' yAnI purovartI hai hI, aura pUrovartI rUpa meM dekha rahe haiM, aura 'rajatam' isa aMza meM pUrovarto ke cAkacikya-cakacakATa ko dekhakara rajata kA smaraNa huA hai, aura smaraNa meM koI ayathArthatA nhiiN| yahA~ Apa itanA pUcha sakate haiM pra0-agara vaha rajata kA smaraNa ho taba to usameM 'tad rajataM'='vaha cAMdI' aisA 'tad=vaha' kA ullekha honA cAhie, kyoMki smaraNa meM 'tad vaha' kA ullekha hotA hI hai, udAharaNArtha-bAjAra meM mile kisI AdamI ko ghara para yAda karate haiM to 'vaha AdamI', isa prakAra 'vaha' ke ullekha ke sAtha hI yAda karate haiN| u0-ApakI bAta sahI hai kintu, yahAM itanA vizeSa hai ki zukti meM hone vAle rajata-jJAna meM 'smRti pramoSa' hotA hai, arthAt smaraNatva aMza curAyA jAtA hai, matalaba, vaha dhyAna meM nahIM aataa| Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1 prAmANyavAda kiM ca, pratyakSAnumAnayoH prAmANyanizcayanimittatve'bhyupagamyamAne svataH prAmANyanizcayavyAhatiprasaGgaH, tannAnyanimitto'pi prAmANyanizcayaH / yaduktam 'nApi prAmANyaM svanizcaye'nyApekSaM, tayapekSamANaM kiM kAraNaguNAnapekSate'....ityAdi[pa. 21] tadanabhyupagamopAlambhamAtram / na hyasmadabhyupagamaH yaduta jJAnAta prAmANyaM vijJAyate. kAraNagaraNAnAM saMvAdapratyayamantareNa jJAtamazakyatvAt / saMvadApratyayAttu kAraNaguNaparijJAnAbhyupagame tata eva prAmANyannizcayamyApi siddhatvAta vyarthaM guNanizcayaparikalpanam; prAmANyanizcayottarakAlaM guNajJAnasya bhAvAttanizcayasya prAmANyanizcaye'nupayogAcca / isalie vahA~ 'tat = vaha' kA ullekha nahIM hotA hai| isa prakAra zuktikA meM hone vAlA 'idaM rajataM' jJAna donoM aMza meM yathArtha hai| ___ athavA smaraNa meM Aye rajata kI purovartI zukti ke sAtha jo bhinnatA hai, jo bheda hai, usa bheda kA graha yAnI jJAna nahIM hotA hai, kintu bhedAgraha rahatA hai isa lie yAda Aye rajata evaM pUrovartI artha ekarUpa meM hI bhAsate haiN| . sArAMza vahAM 'idaM' padArtha to hai hI, evaM usase vahAM yAda AtA huA rajata bhI jagat meM kahIM hai hI, vizeSa itanA ki mAtra pUrovartI se usakI bhinnatA kA yAnI usake bheda kA jJAna nahIM hotA hai itanA hI, jisase samAna vibhakti se 'idaM rajataM' yaha ullekha hotA hai| phalataH zuktikA meM hotA huA 'yaha rajata hai' yaha jJAna bhI isa prakAra donoM aMza meM yathArtha hI hai|"-to yaha ThIka nahIM, kyoMki [saMvedanamAtra yathArtha hI-hotA hai' isa mata kA khaNDanaH-] ('smRtipramoSAdayastu....) zuktikA meM rajatabhrama ko yathArtha siddha karane kA yaha ApakA prayAsa niyuktika va lokAnubhavaviruddha hai, zuktikA meM hone vAle rajatajJAna ko loka to bhrama yAnI ayathAtha hI mAnate haiM / niryuktika isalie ki jo Apane smRti-pramoSa va rajata-bhedAgraha kA upanyAsa kiyA unakA Age khaNDana kiyA jAne vAlA hai| phalataH vahAM rajata smaraNa hai hI nahIM, agara hotA to 'vaha rajata' isa rUpa meM 'vaha' ke ullekha ke sAtha hI smaraNa kA saMvedana hotaa| ataH vahAM ayathArtha rajatajJAna hI prApta hone se 'sabhI saMvedana yathArtha va viziSTa hI saMvedana hotA hai' yaha ApakA pratipAdana galata hai| isa prakAra saMvedana aprAmANa bhI hotA hai isalie saMvedanamAtra se prAmANya kA anumAna nahIM kara sakate haiN| isa prakAra anumAna se bhI vijJAna ke pramANya ko siddhi nahIM ho sktii| (kiJca pratyakSAnumAnayo........ ) yaha bhI eka bAta hai ki prAmANya ke nirNaya meM agara pratyakSa evaM anumAna pramANa ko nimitta mAneMge, to 'prAmANya kA nizcaya svataH hotA hai' isa siddhAnta ke vyAghAta yAnI bhaGga kI Apatti AegI, kyoMki vijJAna to utpanna ho gayA, vaha bhI svata: saMvedya, kintu usake prAmANya kA nizcaya sAtha hI na hone se jaba bAda meM pratyakSa yA anumAna se karanA hai taba vahAM prAmANya-nirNaya svataH kahAM rahA ? aura pratyakSa anumAna pUrvoktAnusAra prAmANya-nizcaya karAne meM paMgu hai / isa lie phalita yaha hotA hai ki Apa ke mata meM prAmANya kA nizcaya B2 anya nimitta se bhI nahIM ho sktaa| . (yaduktam nApi prAmANya....) aba jo pahale Apatti dI gaI thI ki-prAmANya anya sApekSa bhI nahIM hai, kyoMki agara vaha anya kI apekSA karatA hai to....ityAdi, vaha to jo hama prAmANya jJAna ko Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApyekadA saMvAdAd guNAn nizcitya anyadA saMvAdamantareNApi guNanizcayAdeva tatprabhavasya jJAnasya prAmANyanizcaya iti vaktu zakyam ; atyantaparokSeSu cakSurAdiSu kAlAntare'pi nizcitaprAmANyasvakAryadarzanamantareNa guNAnuvRttenizcetumazakyatvAt / na ca kSaNakSayiSu bhAveSu guNAnuvRttirekarUpava sambhavati, aparAparasahakAribhedena bhinnarUpatvAt / kAraNaguNa sApekSa mAnate hI nahIM hai unake prati vyartha kA upAlambha hai / ('nahyasmadabhyupagamo....') kyoMki hamArA aisA mata nahIM hai, ki 'prAmANya-nirNaya vijJAna ke kAraNaguNa ke jJAna para AdhArita hai| 'kAraNaguNajJAna se prAmANya nirNIta hotA hai, yaha hameM svIkArya hI nahIM hai / yaha na mAnane kA kAraNa yaha hai ki vijJAna ke kAraNa ke guNoM kA jJAna itanA sahaja sarala nahIM hai ki vaha aise hI ho jaae| isake liye to saMvAdaka jJAna kI ora dekhanA paDatA hai, saMvAdaka jJAna ke binA kAraNa ke guNa jAnanA zakya nahIM hai / isakA kAraNa spaSTa hai-pratyakSa-vijJAna kA kAraNa hai indriya aura indriyoM ke guNa atIndriya hote haiM, pratyakSa dRzya nahIM / ataH ve to tabhI jJAta hote haiM ki jaba saMvAdaka jJAna ho / udAharaNArtha cakSu se dUra rajata ko dekhA, bAda meM nikaTa gae, vaha hAtha meM liyA aura vaha ThIka rajata hI mAluma par3A, yaha saMvAdaka jJAna huA / isase anumAna kareMge ki hamArI cakSu guNayukta yAnI nirmala haiM vAste ThIka rajata ko dekhA / isa prakAra cakSu kA nirmalatA guNa saMvAdaka jJAna se pratIta huaa| (saMvAdapratyayAttu") aba agara kAraNa guNoM kA jJAna saMvAdaka jJAna se honA mAna leM, taba to yaha AyA ki saMvAdaka jJAna se kAraNaguNajJAna huA va kAraNaguNa-jJAna se prAmANya kA nirNaya mAnanA huaa| aisA mAnane kI apekSA to yahI mAnanA ucita hai ki prAmANya.kA nizcaya saMvAdaka jJAna se hI siddha hotA hai| bIca meM kAraNaguNa ke nizcaya kI kalpanA karanA vyartha hai| jaba kAraNaguNa jJAna ke liye saMvAdaka jJAna taka to jAnA hI par3atA hai, to vahIM saMvAdaka jJAna prAmANya kA nirNaya karA degA phira vyarthaM kAraNaguNoM kA jJAna kyoM karanA ? ('prAmANyanizcayottarakAlaM....) agara Apa kA Agraha hai ki saMvAdaka jJAna se kAraNa guNoM kA jJAna hotA hI hai, taba to yaha samajha leM ki usakA koI upayoga nahIM hai, kyoMki saMvAdaka jJAna hote hI prAmANya kA nizcaya to ho hI gayA, aba isake bAda kAraNaguNoM kA jJAna hogA to prAmANyanizcaya ke pazcAd utpanna hone vAle aise kAraNaguNoM ke jJAna kA, prAmANyanizcaya karane meM koI upayoga na rhaa| [ eka bAra guNoM kA nirNaya sarvadA upayogI nahIM hotA] ( 'nApyekadA saMvAda....) yahAM Apa kaha sakate haiM ki-'kAraNa guNa jJAna kA upayoga isa prakAra hai,-ekabAra saMvAdaka jJAna se cakSunairmalyAdi kAraNaguNoM kA nizcaya kara liyA, to isase patA calA ki kAraNabhUta hamArI cakSu guNayukta yAnI nirmala hai / aba bAda meM dUsarI bAra jaba kisI vastu kA pratyakSa jJAna kareMge vahAM vaha kAraNa guNa nizcaya hI prAmANya kA nizcaya karA degA, vahAM prAmANyanizcaya ke kisI saMvAdaka jJAna kI koI apekSA nahIM rhegii|'-kintu ( atyantaparokSeSu.... ) yaha ApakA kathana vicArapUrNa nahIM haiM, kyoMki netrAdi indriya atyanta parokSa hai, atIndriya haiM, taba unameM eka nairmalyAdi guNa kA nirNaya kara bhI liyA, taba bhI kAlAntara meM una guNoM kI anuvRtti calatI hI rahegI-yaha nizcaya kaise kara sakate haiM ? atIndriya guNoM kA nirNaya pratyakSa rUpa se to hotA nahIM, ataH jaba bhI vaha kAraNaguNa Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 prAmANyavAda 65 saMvAdapratyayAccArthakriyAjJAnalakSaNAt prAmANyanizcayo'bhyupagamyata eva, "pramAraNamavisaMvAdijJAnam" [pra.vA.1-3] iti pramANalakSaNAbhidhAnAt / na ca saMvAditvalakSaNaM prAmANyaM svata eva jJAyata iti zakyamabhidhAtum / yataH saMvAditvaM saMvAdapratyayajananazaktiH pramANasya, na ca kAryadarzanamantareNa kAraNazaktinizcetu shkyaa| yadAha-'nahyapratyakSe kArye kAraNabhAvagatiH' iti / tasmAduttarasaMvAdapratyayAta pUrvasya prAmANyaM vyavasthApyate / na ca saMvAdapratyayAva pUrvasya prAmANyAvagame saMvAdapratyayasyAparasaMvAdAt prAmANyAvagama ityanavasthAprasaGgAt prAmANyAvagamAbhAva iti vaktu yuktaM, saMvAdapratyayasya saMvAdarUpatvenAparasaMvAdApekSAbhAvato'navasthAnavatArAt / kA nirNaya karanA hogA taba prAmANya nirNayAtmaka unake kArya ke darzana ke binA vaha hogA hI nahIM, prAmANya nizcaya svarUpa unakA kArya dekhakara ke hI anumAna se kAraNaguNa nirNaya karanA hogA / phalataH pahale kAraNaguNa nirNaya kA koI upayoga rahA nahIM yaha siddha hotA hai / tathA hamAre *kSaNikavAda meM to guNoM kI sthira anuvRtti bana hI nahIM sakatI, kyoMki jaba sabhI bhAva kSaNakSayI haiM taba cakSu Adi ke eka bAra nizcaya kiye gae gaNa bhI kSaNakSayI hone se dUsare kSaNa meM hI naSTa bhraSTa ho gaye, naye kSaNa meM jo gaNa utpanna hoMge ve una gaNoM se sarvathA bhinna hI haiM kyoMki unake sahakArI Adi kAraNa sAmagrI sarvathA bhinna hai / ataH pUrvakSaNavRtti guNoM kI uttarakSaNa meM anuvRtti hone kA koI saMbhava hI nahIM hai / ataH pUrva meM kiye gaye kAraNoM kA nirNaya bhI uttarakAla meM upayogI nahIM rahA / ___ phalita yaha hotA hai ki prAmANya kA nizcaya kAraNaguNa jJAna se nahIM hotaa| 'prAmANya kA nizcaya saMvAdaka jJAna se hotA hai' isa dUsare pakSa kA to hama svIkAra karate haiN| yahAM saMvAdaka jJAna arthakriyAjJAna svarUpa hai, arthakriyA kA tAtparya hai padArthajananakriyA, padArthotpatti-kAryotpatti / prastuta meM, vijJAna utpanna hone ke pazcAt jo usakI arthakriyA kA saMvedana hotA hai yaha hai vijJAna kI 'artha kriyA kA jJAna, vijJAna ke kArya kI jo utpatti, usakA jJAna hai saMvAdaka pratIti / kyoMki usase vijJAna ke viSaya kA saMvAda milatA hai / aura isa arthakriyAjJAna svarUpa saMvAdaka pratIti se prAmANya kA nizcaya honA hama mAnate haiM / pramANa kA lakSaNa bhI yahI kahA gayA hai ki "jo a-visaMvAdI jJAna hai vaha pramANa hotA hai matalaba jisameM visaMvAda nahIM, saMvAda milatA hai vaha pramANa hai| isa lakSaNa ke anusAra vijJAna yaha pramANa isalie hai ki bAda meM usakI saMvAdaka pratIti milatI hai| aura jo saMvAdi saMvedana milA isIse prAmANya nizcita ho gayA ataH yaha parataH prAmANya nirNaya huaa| ... (na ca saMvAditvalakSaNam) yadi yaha kahA jAya ki 'saMvAditva svarUpa hI prAmANya hai aura vaha svataH hI jJAta hotA hai, kyoMki saMvAditva yaha saMvAda sApekSa hai evam vijJAna svataHsaMvedya hone se vijJAnasaMvedana rUpa saMvAda bhI svataH huA to tatsvarUpa prAmANya bhI svataHsaMvedya huA hI na ?'-isa prakAra kahanA ThIka nahIM, kyoMki pramANavijJAna kA prAmANya Apa saMvAditvarUpa batA rahe haiM aura saMvAditva kyA hai ? pramANa jJAna meM jo saMvAda utpanna karane kI zakti hai arthAt saMvAdajananazakti yahI saMvAditva hai / pramANa meM rahI huI yaha zakti usake kArya saMvAda ko dekhe binA 'vaha pramANa meM hai' yaha kaise jAna sakate haiM ? kAraNa meM rahI huI kAryazakti tabhI jAnI jAtI hai ki jaba bAda meM usakA kArya * yaha dhyAna meM rahe ki vyAkhyAkAra svataH prAmANyavAda kA khaNDana bauddha ke muha se karavA rahe haiM-yaha aMta meM saSTa kara deNge| Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca prathamasyApi saMvAdApekSA mA bhUditi vaktavyam , yatastasya saMvAdajanakatvameva prAmANyam , tadabhAve tasya tadeva na syAta / arthakriyAjJAnaM tu sAkSAdavisaMvAdi, arthakriyAlambanatvAt , tasya svaviSaye saMvedanameva prAmANyam / tacca svataHsiddhamiti naanyaapekssaa| tena 'kasyacittu yadISyeta' [pR. 26 ] ityAdi parasya pralApamAtram / dekhA jAtA hai / aisA kahA bhI hai ki-'na hi apratyakSa kArye kAraNabhAvagati:, arthAt jaba taka kArya pratyakSa nahIM hotA hai taba taka kAraNa meM kAraNatA kA jJAna nahIM hotaa| isaliye mAnanA hogA ki pramANa meM saMvAdajanana zakti jAnane ke pahale saMvAda rUpa kArya ko dekhanA hogA, bAda meM usa zakti kA evaM tatsvarUpa prAmANya kA jJAna hogaa| isake upara agara yaha kaheM-'hA~ ! Apa saMvAda se prAmANya kA jJAna kara leMge, kintu yaha jJAtavya hai ki vaha saMvAda bhI pramANabhUta hI upayukta hogA aura isakA prAmANya isameM hI haI tatsaMvAdajananazakti rUpa hai. vaha bhI usake kArya ke saMvAda darzana vinA nahIM ho sktaa| agara saMvAda kI saMvAdajananazakti ko jJAta karane ke liye usake saMvAdarUpa kArya ke darzana taka jAyage, taba to isa prakAra anavasthA doSa kI Apatti AyegI, aura isase phalita yaha haA ki prAmANya kA jJAna hI nahIM ho skegaa|'-is prakAra kahanA ThIka nahIM hai kyoMki (saMvAdapratyayasya....) saMvAdaka jJAna svayaM saMvAda svarUpa hone se usakA prAmANya nizcita karane ke liye dUsare saMvAdI jJAna kI koI apekSA nahIM rahatI, isalie yahAM anavasthA doSa kI Apatti kA avatAra hI nahIM hai / isa para Apa pUcha sakate haiM [saMvAda kA prAmANyavodha svataH mAnane meM koI doSa nahIM hai ] pra0-taba to pahale vijJAna ko bhI saMvAda kI apekSA mata ho, vaha bhI saMvAdaka jJAna ke samAna svataH hI pramANabhUta hogA, evaM isakA prAmANya svataH hI nirNIta ho jaayegaa| u0-yaha nahIM kaha sakate, kyoMki hama kaha Aye haiM ki vijJAna kA prAmANya kyA hai ? saMvAdajananazakti arthAt saMvAdajanakatva yahI usakA prAmANya hai| agara usameM bhrAMtirUpa hone se saMvAdajanakatva nahIM hai taba to usameM prAmANya hI nahIM ho sakatA, yaha to mUla jJAna kI sthiti hai / aba saMvAda ko dekheM to samajhA jAtA hai ki saMvAda arthakriyAjJAna svarUpa hai, udAharaNArtha rAste para dUra meM dekhA, bAda meM vahA~ jA kara usako hAtha meM liyA to ThIka rajata hI mAluma par3A, to yaha rajata jJAna saMvAdarUpa huA, vahI prathama pramANa jJAna se utpanna hone ke nAte usakA arthakriyA jJAna hai, aura isa saMvAdajJAna jJAna to sAkSAt avisaMvAdI hai kyoMki vaha to arthakriyAsvarUpa rajataprApti ke AlaMbana se utpanna huA hai isaliye aba isameM 'yaha rajata jJAna pramANa hogA yA nahIM ?' isa zaMkA ko koI avasara hI nahIM hai| sArAMza saMvAdajJAna svata pramANa hai, usakA apane viSaya kA saMvedana vahI apanA prAmANya hai aura saMvAda kA yaha prAmANya svataH siddha hai| usameM aura kisI kI apekSA nahIM hai| (tena kasyacittu yadISyeta....) isase jo pahele kahA gayA thA ki 'kasyacittu yadISyeta' ityAdi, yaha to paravAdI kA pralApa mAtra hai kyoMki vijJAna kA prAmANya saMvAdaka jJAna se nizcita hotA hai aura saMvAdaka jJAna yAnI arthakriyA jJAna kA prAmANya svataH jJAta hai| isa para paravAdI kaha - sakatA hai ki Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 67 na cArthakriyAjJAnasyApyavastuvRttizaMkAyAmanyapramANApekSayA'navasthA'vatAra iti vaktavyam, arthaniyAjJAnasyArthakriyAnubhavasvabhAvatvenArthakriyAmAtrANinAM bhinnArthakriyAta etajjJAnamutpannam, uta tadvayatirekeNetyevaMbhUtAyAzcintAyA niSprayojanatvAt / tathA hi-yathArthakriyA kimavayavavyatiriktenAvayavinA'rthena niSpAditA, utA'vyatiriktena, pAhosvidubhayarUpeNa, athAnubhayarUpeNa, kiM vA triguNAtmakena, paramANusamUhAtmakena vA, atha jJAnarUpeNa, AhosvitsaMvRtirUpeNetyAdicintA'rthakriyAmAtrANinAM niSprayojanA, niSpannatvAdvAJchitaphalasya; tatheyamapi ki vastusatyAmarthakriyAyAM tatsaMvedanajJAnamupajAyate, AhosvidavastusatyAmiti / tRDdAhavicchedAdikaM hi phalamabhivAcchitam , taccAbhiniSpanna, tadviyogajJAnasya svasaMviditasyodaye iti taccintAyA niSphalatvam , avastuni jJAnadvayA'sambhavAt ca / --- pra0-aisI zaMkA kyoM na ho ki arthakriyA jJAna hI zAyada asad vastu kA huA hai, aba isa zaMkA ke nivAraNa ke lie anya saMvAdaka pramANa kI apekSA rahegI, evaM isa prakAra kyA anavasthA kA avatAra sulabha nahIM? u0:-aisA mata kahiye, kyoMki arthakriyA jJAna yaha arthakriyA arthAt kArya kA anubhavasvarUpa hai aura jo puruSa arthakriyA mAtra kA arthI hai usako 'yaha jJAna kisI bhinnaarthakriyA se utpanna huA yA abhinna arthakriyA se huA' isa prakAra kI cintA karanA niSprayojana hai-phijula hai / udAharaNArtha, jalArthI manuSya ko dUra se 'yaha jala hai aisA lagatA hai' isa prakAra jJAna haa| aba vaha pAsa meM jAkara jala hAtha meM letA hai to use jala prApti rUpa arthakriyA kA jJAna hotA hai / aba kyA vahA~ vaha cintA karegA ki 'yaha jo aba jalaprApti svarUpa arthakriyA kA jJAna ho rahA hai yaha sacamuca jala kA jJAna hai ? yA kisI jala bhinna padArtha kA jJAna hai ?' nahIM, aisI cintA-zaMkA karane kA koI prayojana nahIM, jaba jala hAtha meM hI A gayA / isalie mAnanA hogA ki arthakriyA jJAna svAnubhava svarUpa hone se svataH pramANa rUpa se hI pratIta hotA hai kintu isameM 'yaha mithyAjJAna hai yA satya-yathArtha jJAna hai| aisI zaMkA ko koI avasara hI nahIM jisase punaH usake saMvAdaka jJAna kI apekSA evaM tadanusArI anavasthA kI Apatti ho| [ arthakriyA ke Upara zaMkA-kuzaMkA anupayogI ] arthakriyA jJAna svAnubhavarUpa hone se usakI yathArthatA svasaMvidita hI hai aisA agara nahIM mAneMge to kaI prakAra kI phijula cintA-zaMkA upasthita ho sakatI hai / udAharaNArtha (tathAhi-yathArthakriyA kimavayava.... ) jaise ki yaha arthakriyA svarUpa jalaprApti jo huI vaha kyA avayava jala se bhinna kisI avayavI se niSpanna huI yA sacamuca avayavoM se abhinna avayavI jala se niSpanna jala prApti huI athavA avayava-avayavI ubhayarUpa jala se niSpanna huI ? yA donoM se bhinna anubhaya rUpa kisI padArtha se niSpanna huI ? athavA jala-jaletara koI padArtha nahIM kintu vayA sattva-rajas-tama isa triguNAtmaka kisI padArtha se huI ? yA alaga jala avayavI jaisA koI padArtha nahIM kintu kyA paramANu samUhAtmaka jala se niSpanna jala prApti hai ? athavA bAhya koI padArtha hI sat nahIM kintu kyA jJAnasvarUpa jala se niSpanna jalaprApti rUpa athakriyA hai ? yA Antara vijJAna bhI koI Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yatra hi sAdhanajJAnapUrvakamarthakriyAjJAnamutpadyate tatrA'vastuzaMkA naivA'sti / na hyanagnAvagnijJAne saMjAte pravRttasya dAhapAkAdyarthakriyAjJAna jJAnamartha kriyA'bhAve'pi dRSTamiti jAgradarthakriyAjJAnamapi tathA''zaMkAviSayaH / tasya tadviparItatvAt / tathAhi, svapnArthakriyAjJAnam apravRttipUrva vyAkulamasthiraM ca, tadviparItaM tajjAgraddazAbhAvi, kutastena vyabhicAraH! nAprasiddhametat / na ca svapnArthakriyA pAramArthika sat padArtha nahIM kintu kyA saMvRti svarUpa AbhAsa-jJAna mAtra se arthakriyA yAnI jala prApti niSpanna huI ? kintu ina prakAra kI cintAoM kA arthakriyA ke arthAt jala prApti Adi ke arthI ko koI prayojana nahIM hotA / prayojana na hone kA kAraNa yaha hai ki usake vAJchita phala siddha ho gayA hai, jala prApti ho gaI hai| (tathayemapi kiM vastu0.... ) jisa prakAra jalArthI ko jalajJAna ke anantara jalaprApti svarUpa arthakriyA se nisbata hai aura kisI zaMkA-kuzaMkA se nahIM, isa prakAra yahAM bhI vijJAna ke bAda jo arthakriyA kA saMvedana hotA hai isameM bhI kyA vaha arthakriyA sacamuca vastusat yAnI vAstavika hone para usakA saMvedana huA ? yA usase bhinna arthAt avastubhUta hone para saMvedana huA ? aisI zaMkA nahIM hotI hai| (tRDdAhavicchedAdi.... ) dekhiye, jalArthI jala ke pAsa jalapAna karake tRpta huA taba usakI tRSA chipa gaI, iSTa-vA~chita jo thA vaha siddha ho gayA, taba usako tRSAzAnti kA saMvedana svAnubhavaM siddha hai / aba kyA vaha cintA karegA ki yaha tRSA zAnti rUpa arthatriyA kA jJAna sadvastu meM huA hai yA asad vastu meM ? nahIM, isa cintA kA koI phala nhiiN| pra0-jahAM zaMkA hotI hai vahAM bhAva-abhAva donoM kA jJAna hone se use nizcaya to karanA paDatA hai ki kyA vaha jJAna vastu meM huA hai yA avastu meM ? u0-( avastuni jJAnadvayA.... ) arthakriyA yaha agara sahI padArtha na hotI arthAt avastu yAnI mithyA vastu hI hotI to usameM pramANa-apramANa donoM prakAra kA jJAna nahIM ho sakatA / jala prApti va isase tRSAzAnti ho gaI taba vahAM kauna cintA karane baiTatA hai ki yaha jJAna sacamuca jala prApti va tRSA zAnti meM huA yA kisI mithyA vastu meM huA ? 'avastuni jJAnadvayA'saMbhavAt' ! arthAt jo vastu AkAzakusumavat mithyA hai -asat hai-alIka hai usake viSaya meM do prakAra kA jJAna yAnI vidhi-niSadha ubhaya koTi kA saMzayAtmaka jJAna nahIM ho sakatA, jaise ki yahAM AkAzakusuma hai yA nahIM ? athavA yaha AkAzakusuma hai yA nahIM ? isa prakAra kA saMdeha nahIM ho sktaa| vaise hI arthakriyA agara asat hI hai to usake viSaya meM yaha zaMkA nahIM ho sakatI ki 'vaha hai yA nahIM !' pra0-bhale vaisI zaMkA nahIM, kintu arthakriyA svayaM vastusat hai yA asat ? aisI zaMkA to ho sakatI hai na ? u0-nahIM, jahAM arthakriyA jJAna sAdhanajJAna pUrvaka hI hotA hai vahAM avastu kI.zaMkA kadApi nahIM hotI / udAharaNArtha-dUra se hameM agni kA jJAna huA 'vaha jJAna pramANa hai yA apramANa' yaha zaMkA ho Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda yadi cArthakriyAjJAnamapyarthamantareNa jAgradRzAyAM bhaveta , kataradanyajJAnamarthA'vyabhicAri syAd yadvalenArthavyavasthA kriyeta ? parataH prAmANyavAdino bauddhasya pratikalamAcarAmItyabhiprAyavatA tasyAnukUlamevAcaritam / sa hi 'nirAlambanAH sarve pratyayAH, pratyayatvAt svapnapratyayavat' ityabhyupagacchatyeva, bhavatA tu jAgradRzA-svapnadazayorabhedaM pratipAdayatA tatsAhAyyamevAcaritam , na hi tadvyatiriktaH sakatI hai, kintu bAda meM hama pAsa gae va dAha-pAkAdi dekha kara- yaha dAha-pAkAdi viziSTa vastu agni hI hai aisA arthakriyA jJAna huA, vahAM aba zaMkA nahIM hogI ki zAyada yaha agni hai yA anagni ? kyoMki yahAM dAha-pAkAdi kA nirNaya usake sAdhanabhUta agnijJAna pUrvaka huA hai / agara sAdhana jJAna pUrvaka arthakriyA jJAna hote hue bhI zaMkA ho sakatI ki yaha agni hai yA nahIM? taba to phalita yaha hogA ki zAyada anagni se bhI dAha-pAkAdi ho sake / kintu aisA kabhI dekhA nahIM ki anagni ko agni samajha kara usameM koI pravRtta huA to usako dAha-pAkAdi arthakriyA kA jJAna hotA ho ! yaha bAta eka grAmINa anapaDha govAlana taka suvidita hai ki anagni se kabhI dAha-pAkAdi hotA nahIM hai| pra0-( na ca svapnArthakriyA.... ) agara arthakriyA avastubhUta hone para arthakriyA jJAna nahIM hI hotA ho taba svapna meM arthakriyA na hone para bhI kyoM arthakriyA jJAna dikhAI paDatA hai ? vaise hI jAgrat avasthA meM bhI arthakriyA ke abhAva meM bhI arthakriyA jJAna saMbhavita kyoM nahIM ? u0-( tasya tadviparItatvAt.... ) jAgrat avasthA kA arthakriyA jJAna svapnAvasthA ke arthakriyA jJAna se viparIta hai / yaha isa prakAra, svapna meM hone vAlA arthakriyA jJAna (1) pravRtti pUrvaka nahIM hotA hai evaM (2) vyAkula hotA hai, aura (3) asthira hotA hai; jaba ki jAgrad dazA kA arthakriyAjJAna isase viparIta arthAt pravRtti pUrvaka avyAkula va sthira hotA hai| udAharaNArtha, svapna meM modaka dekhA, modakArthI bana kara modaka khAyA va tRpti huI, isa saba svApnika arthakriyA jJAna meM (1) sacamuca pravRtti kahAM huI hai ? svapna vAlA puruSa to vaise hI nidrA meM nizceSTa paDA hai| modaka ke prati sacamaca usakI jAne kI pravRtti. sacamaca modaka grahaNa kI evaM sacamuca bhakSaNa kI koI pravati hai hI nhiiN| abhI svapna meM tRpti taka kI arthakriyA kA jJAna pravRtti pUrvaka nahIM huA hai, (2) yaha svApnika modakajJAna vyAkulajJAna hai, svastha cita kA jJAna nahIM ? isalie to do modaka khAne kI zaktivAlA puruSa svapna meM kabhI 20-20 modaka khA lene kA dekhatA hai| (3) svApnika modakatRpti kA arthakriyAjJAna asthira hotA hai, jAgane ke bAda vaha tapti gAyaba ho jAtI hai aura puruSa bhUkhA hI UThatA hai / inase viparIta, jAgraddazA kA arthakriyA jJAna, jaise ki modakatRptijJAna, pravRttipUrvaka hotA hai, avyAkula yAnI svastha citta kA hotA hai evaM sthira hotA hai, tRpti kaI samaya taka banI rahatI hai| ( kutastena vyabhicAra.... ) isalie svapna meM jaba sacamuca tRpti kA jJAna hI nahIM, sacamuca arthakriyAjJAna hI nahIM, taba isake dRSTAnta se jAgrad dazA ke arthakriyAjJAna meM vyabhicAra kaise lagA sakate haiM, ki binA arthakriyA hI arthakriyAjJAna hotA hai ? (yadi cArthakriyAjJAna0....) ajAgrad dazA meM agara arthakriyA ke binA bhI arthakriyAjJAna hotA ho ( jaise ki jalapAna binA bhI tRSA zAnti, agni pravRti binA bhI dAhapAkAdi hotA ho) taba aisA kauna sA jJAna hogA jo artha kA vyabhicArI na ho| saba jJAna meM arthavyabhicAra kI zaMkA ho sakatI hai taba aisA kaunasA artha kA avyabhicArI pramANAtmaka jJAna hogA ki jisa ke bala para prameya artha kI vyavasthA kara sakeMge ? Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pratyayo'sti ysyaarthsNsrgH| na cAvasthAdvayatulyatApratipAdanaM tvayA kriyamANaM prakRtopayogi / tathAhisAMvyAvahArikasya pramANasya lakSaNamidamabhidhIyate 'pramANamavisaMvAdijJAnaM' iti / tacca sAMvyavahArika jAgrahazAjJAnameva, tatraiva sarvavyavahArANAM loke paramArthataH siddhatvAt / svApnapratyayAnAM tu niviSayatayA loke prasiddhAnAM pramANatayA vyavahArAbhAvAt kiM svataH prAmANyamuta parata iti cintAyAH anavasaratvAt / tacca jAgrajjJAne dvitIyadarzanAta ki pramANaM kiM vA'pramANam ? tathA ki svataH pramANaM kiM vA parataH ? iti cintAyAH pUrvoktalakSaNe 'jAgratpratyayatve satI'ti vizeSaNAbhidhAne svapnapratyayena vyabhicAracodanaprastAvAnabhijJatAM parasya sUcayati / phalataH koI bhI jJAna artha kA nizcita avyabhicArI na hone se artha kI vyavasthA hI na ho sakane se arthamAtra kA lopa ho jaaegaa| isa prakAra parataH prAmANyavAdI bauddha ke prati pratikUla AcaraNa arthAt svataH prAmANya kA samarthana karane kA abhiprAya rakhane vAle Apa ke dvArA bauddhaM ke anukUla . hI AcaraNa kara diyA gyaa| yaha isa prakAra, ( sa hi nirAlambanA.... ) Apane artha vyavasthA lapta kara dI to bauddha bhI yahI mAnatA hai ki bAhya artha jaisA kucha hai hI nahIM; kyoM ki yaha anumAna hotA hai ki 'sarve pratyayAH nirAlambanAH, pratyayatvAt svapnapratyayavat = arthAt jaise svapna jJAna bAhyArtha binA hI nirAlaMbana hotA hai vaise hI sabhI jJAna nirAlambana, bAhya kisI viSaya ke binA hI hote haiM, kyoM ki ve jJAnasvarUpa hai|' ( bhavatA tu jAgraddazA........ ) Apane svapna dazA meM arthavyabhicArI jJAna kA dRSTAnta lekara : jAgrat dazA ke arthakriyA jJAna bhI arthavyabhicArI hone kI zaMkA UThA kara arthakriyA jJAna kI dRSTi se jAgrad dazA va svapna dazA meM abheda batA kara bAhyArthamAtra ke vilopaka bauddha ko sahAyatA hI kara dii| ( na hi tadvyatiriktaH pratyayo.... ) Apa yaha nahIM kaha sakate ki 'hama jisa arthakriyAjJAna meM aprAmANya zaMkA kI saMbhAvanA karate haiM vaha vilakSaNa hai kyoMki jAgrad dazA svapna dazA ke arthakriyA koI aisA alaga vilakSaNa jJAna hI nahIM ho sakatA jisameM arthasaMsarga ho| evaM Apake dvArA jAgradazA va svapna dazA ina donoM avasthAoM kI arthavyabhicArI jJAna se tulyatA batAne kA prayatna prastuta meM upayukta bhI nahIM hai / kyoMki prastuta hai arthakriyAjJAna ke pramANya meM svataH yA parata: saMvedyatA kA nirNaya / isameM donoM avasthAoM kI tulyatA batAne kA kyA upayoga hai ? ( tathA hi sAMvyAvahArikasya ) yaha isa prakAra-sAMvyAvahArika pramANa kA yaha lakSaNa kahA jAtA hai ki 'pramANaMm avisaMvAdi jJAnam' arthAt jisameM artha ke sAtha visaMvAda na hotA ho aisA jJAna pramANa hai, aisA sAMvyAvahArika jJAna jAgrata dazA vAlA hI jJAna hotA hai| kyoMki loka meM saba vyavahAra jAgratadazA ke jJAna ko lekara hI vAstava meM prasiddha hai yAnI calate haiM, kintu svApnika jJAna ko lekara nahIM, (udAharaNArtha-svapna se apane ghara meM modakoM kA ghar3A dekhakara koI logoM ko bhojana kA nimantraNa nahIM detA hai ) kAraNa yaha hai ki loga mAnate haiM ki svapnaavasthA kA jJAna sadviSaya zUnya hone ke kAraNa vaha pramANabhUta hai aisA vyavahAra nahIM hotA hai| aura isIlie svApnika jJAna meM 'yaha svata: pramANa hai yA parata: pramANa hai ?' aisI cintA kA koI avasara hI nahIM hai / taba jAgrata dazA ko arthakriyA jJAna meM yaha svataH pramANa nahIM, parata: pramANa hai, yaha svApnika jJAna kI tulanA se kaise kaha sakate ? Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 71 api ca, arthakriyAdhigatilakSaNaphalavizeSaheturjJAnaM pramANamiti lakSaNe tatphalaM naiva pramANalakSaNAnugatamiti kathaM tasyApi prAmANyamavasIyate iti codyAnupapattiH / yathAGkuraheturbIjamiti bIjalakSaNe nAkurasyApi bIjarUpatAprasaktistato na viduSAmevaM praznaH-kathamaMkure bIjarUpatA nizcIyate ? iti / yathA cAGakuradarzanAd bIjasya bIjarUpatA nizcIyate, tathAtrApyarthakriyAphaladarzanAtsAdhanajJAnasya prAmANyanizcayaH / na cArthakriyAjJAnasyApyanyataH prAmANyanizcayAdanavasthA, arthakriyAjJAnasya tadrUpatayA svata eva siddhatvAt / taduktaM-'svarUpasya svato gatiH' iti / (tacca jAgrajjJAne....iti cintAyAH....pUrvoktalakSaNe....sUcayati) jaba svApnika jJAna pramANabhUta hI nahIM hai evaM isameM svataH pramANa yA parataH pramANa isa cintA kA koI avasara hI nahIM, taba jAgradazA ke jJAna meM usake bAda dUsare arthakriyA darzana hone se yaha cintA khar3I hotI hai ki taba 'pUrva jJAna pramANa hai yA apnamANa ?' 'agara pramANabhUta hai to svataH pramANa hai yA parataH pramANa' aisI cintA hone para isakA nirNaya karane ke liye hama svApnika jJAna kI ora kyoM dekheM ? hama to pUrvokta lakSaNa meM jAgrad dazApanna jJAnatva ko vizeSaNavidhayA jor3a deNge| arthAt 'jo jAgrad dazApanna avisaMvAdi jJAna hai vaha pramANa hai' aisA lakSaNa banAeMge, taba isameM svapna jJAna ko lekara vyabhicAra batAnA yaha paravAdI kI prastAva kI anabhijJatA sUcita karatA hai / taba sAMvyAvahArika jAgrad dazApanna jJAna kA prakaraNa prastuta hai vahAM svApnika jJAna ko le AnA aprastuta hI hai| : aura bhI bAta hai ki, 'jaba arthakriyA ke adhigama svarUpa phalavizeSa meM hetubhUta jJAna pramANa hai' aisA pramANa kA lakSaNa kareMge taba pahalA jJAna to bAda meM hone vAle arthakriyA jJAna kA hetu hone se pramANa lakSaNa se lakSita haA, kintu usakA phala arthakriyAjJAna pramANa lakSaNa se lakSita kahA~ huA ? vaha to taba ho ki jaba vaha hetu banakara kisI aura arthakriyAjJAnarUpa phala ko utpanna kare / jaba isameM pramANa kA lakSaNa nahIM AyA taba isake prAmANya kA nirNaya kaise kareMge ? yaha prazna khaDA hogA, kintu yaha prazna upapanna nahIM-yuktisaMgata nahIM, kyoMki* (yathAGakurahetu/ja...) jisa prakAra bIja kA lakSaNa banAyA ki- aMkura kA hetu hai vaha bIja hai, to vahAM yaha koI Apatti nahIM dI jAtI hai ki 'aMkura meM bhI bIjarUpatA ho,' isalie vidvAnoM ke prati aisA prazna nahIM kiyA jAtA hai ki bIja meM to bIjarUpatA aMkura bIja meM to bIjarUpatA aMkurajanana se nizcita huI kintu aMkura meM bIjarUpatA kA kaise nirNaya kareMge ? ( yathA cAGakuradarzanAd....) kAraNa yaha hai ki, jisa prakAra aMkura ko dekhakara usake hetubhUta bIja meM bIjarUpatA nizcita hotI hai, kintu aMkura meM koI bIjarUpatA kA vicAra nahIM karatA hai, ThIka isI prakAra yahAM bhI arthakriyA svarUpa phala ko dekha kara usake sAdhanabhUta pUrva pramANa jJAna meM pramANarUpatA yAnI prAmANya nizcita hotA hai kintu arthakriyAjJAna meM pramANarUpatA kA vicAra nahIM hotA hai| ( na cArthakriyAjJAna0....) agara kaheM 'arthakriyAjJAna meM prAmANya to hotA hI hai taba koI prAmANya kA nizcaya karane ko jAya to anavasthA hogI', to yaha bhI kahanA ThIka nahIM kyoMki arthakriyA jJAna pramANajJAna ke phalarUpa hone se pramANarUpatA usa meM svataH siddha hai| tAtparya, usakA prAmANya svataH siddha hai, prAmANya siddha karane kI AvazyakatA nahIM, jaise, aMkura bIja ke phalasvarUpa hone se Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca svarUpe jJAnasya bhrAntayaH sambhavanti, svarUpAbhAve svasaMvittarapyabhedenA'bhAvaprasaGgAt / vyatiriktaviSayameva hi pramANamadhikRtyokta-'pramANamavisaMvAdijJAnaM, arthakriyAsthitiravisaMvAdanam'iti tathA 'prAmANyaM vyavahAreNArthakriyAlakSaNena' iti ca / tasmAdyatpramANasyAtmabhUtamarthakriyAlakSaNapuruSArthAbhidhAnaM phalaM yadartho'yaM prekSAvatAM prayAsaH tena svataHsiddhena phalAntaraM pratyanaGgIkRtasAdhanAntarAsmatayA 'pramAragamavisaMvAdijJAnaM' iti pramANalakSaNavirahiNA sAdhananirbhAsijJAnasyAnutkrAntarUpaphalaprApaNazaktisvarUpasya prAmANyAdhigame'navasthApreraNA kriyamANA parasyA'ptaMgataiva lkssyte| hI svataH siddha hai, vahAM prazna nahIM hotA hai ki vaha kauna se dUsare aMkura meM hetu bana kara bIjarUpa banatA hai? (taduktam-svarUpasya svato gati....) aisA kahA bhI hai ki 'svarUpa meM svataH gati hotI hai, usakA svataH jJAna hotA hai' udAharaNArtha, jala yA agni ko dekhA usakA to jalatva agnitva rUpa se svataH hI jJAta hotA hai, usake saMbandha meM bhrAnti hone kI koI saMbhAvanA nahIM, zakyatA nhiiN| ___ isI prakAra arthakriyAjJAna kA svarUpa svataH hI jJAta hotA hai, usameM bhrAnti kA koI saMbhava nahIM / svarUpa meM bhrAnti kA artha yaha hai ki vasta meM apanA svarUpa nahIM hai, aura vastu meM svarUpa hI na hone se vastu meM svarUpa jo abhedena arthAt abhinnatayA bhAsamAna hotA hai usakA abhedena bodha bhI nahIM ho skegaa| vyatiriktaviSayameva hi pramANaM....ityAdi jo bAta kahI gaI vaha apane se bhinna padArtha viSayaka pramANa ko lekara hI kahI gaI hai nahIM ki artha zUnya kevala vijJAnavAda ke hisAba se, kyoMki usameM pramANajJAnottara yathArthatA kA saMvAda milane kA koI avasara hI nahIM hai| jabaki pramANa ke lakSaNa isa prakAra milate haiM, (1) pramANamavisaMvAdijJAnam-jisa jJAna ke anantara usake viSaya meM visaMvAda nahIM hotA hai vaha jJAna pramANa hai / yahAM avisaMvAdana arthAt visaMvAda na honA, yaha kyA cIja hai ? 'arthakriyA sthitiH avisaMvAdanam' arthakriyA yAnI jJAna ke viSaya kI prApti kI sthiti yaha visaMvAda na honA hai| (2) 'prAmANyaM vyavahAreNa arthakriyAlakSaNena' yaha bhI lakSaNa yahI kahatA hai ki arthakriyA svarUpa vyavahAra se prAmANya nizcita hotA hai arthAt jisa jJAna ke anantara usake viSaya kI prApti rUpa vyavahAra hotA hai vaha pramANa hai, ityAdi pramANa lakSaNoM se sUcita hotA hai ki-. (tasmAd yat pramANasyAtmabhUtam....) isa lie jo jo pramANa kA arthakriyA yAnI iSTa prApti rtha nAma kA phala hai jo ki svAtmabhata hai aura jisake lie prakSAvAna puruSoM kA prayAsa hotA hai vaha phala svata: siddha nizcaya rUpa hotA hai / aisA svataHsiddha arthakriyAsvarUpa phala Age kisI aura phala ke prati ukta yukti se kAraNAntara rUpa (kAraNarUpa) hotA nahIM hai phira bhI vaha svata: siddha pramANa hai yaha sunizcita hai| isalie aba jo paravAdI kA kahanA hai ki 'arthakriyAjJAna rUpa phala ke pramANa kA jo avisaMvAdI jJAna vaha pramANa hai' isa lakSaNa se rahita huA aura usake dvArA sAdhana darzaka prathama jJAna kA prAmANya nizcita honA mAneMge to anavasthA AegI, kyoMki vaha arthakriyAjJAna kyoM pUrva jJAna kA prAmANyadarzaka banatA hai, isIlie ki agara pUrva jJAna meM anutkrAnta yAnI anullaMghanIya svarUpa kA phala prApta karAne kI zakti na hotI to isase saMvAdarUpa uttara jJAnaphala svarUpa paidA hI nahIM ho Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 73 ata evedamapi nirastaM yaduktaM-'anizcitaprAmANyAdapi sAdhanajJAnAt pravRttAvarthakriyAjJAnotpattAvavAptaphalA api prekSAvanto yathA sAdhanajJAnaprAmANyavicAraNAyAM manaH prariNadadhati, anyathA tatsamAnarUpAparasAdhanajJAnaprAmANyanizcayapUvikA'nyadA pravRttirna syAt,-tathA'rthakriyAjJAnasyApi prAmANyavicAraNAyAM prekSAvattayaiva te prAdriyante, anyathA'siddhaprAmANyAdarthakriyAjJAnAtpUrvasya prAmANyanizcaya eva na syAditi / 'avAptaphalatvamanarthakamiti'-tadapyayaktaM, arthakriyAjJAnasya svata eva prAmANya, sAdhanajJAnasya tu tajjanakatvena prAmANyamiti pratipAditatvAt [ pR. 71 paM. 5 ] / yadabhyadhAyi-'yadi saMvAdAtpUrvasya prAmANyaM nizcIyate tadA-zrotradhIrapramANaM syAditarAbhirasaMgateH' [ zlo0 vA02-77 ] iti-tadapyayuktam--gItAdiviSayAyAH zrotrabaddhararthakriyAnubhavarUpatvena svata eva praamaannysiddheH| tathA citragatarUpabaDherapi svata eva prAmANyasiddhiH. arthakriyAnubhavarUpatvAt / gandhasparzarasabuddhInAM tvarthakriyAnubhavarUpatvaM suprasiddhameva / sakatA / pUrva ke sAdhana nirmAsi jJAna meM aisI phala prApaNa zakti hai isIlie to phala darzana se pUrvajJAna kI yaha zakti jJAta hotI hai, phalataH prAmANya jJAta hotA hai| jaba aisA svIkAra kareMge taba phalarUpa arthakriyA jJAna meM bhI aisI phalAntara prApaNa zakti ho tabhI vaha pramANabhata ho sakatA hai, isake lie isakA phala dekhanA hogA jisase isakA phalaprApaNazaktirUpa prAmANya nizcita ho, isa prakAra paravAdA ke dvArA prerita anavasthA asaMgata hai, kyoMki saMvAdarUpa phala-arthakriyA kA jJAna svataHsiddha pramANa hai / . isIliye, pahale jo kahA thA ki-"jisa prakAra prekSAvAna puruSa pravartaka jJAna kA prAmANya * nizcita na rahane para bhI usa jJAna se agara pravRtti karate haiM aura unheM agara kArya-kriyA jJAna utpanna hotA hai taba to ve phalaprAptivAle ho gae, phira bhI prekSAvAna hone ke kAraNa jisa prakAra sAdhanabhUta pravartakajJAna ke prAmANya kI vicAraNA meM mana lagAte haiM ki lAo dekhane do ki merA sAdhanajJAna saccA hI thA yA nahIM ? (anyathA tatsamAnarUpAparasAdhana....) agara aisI prAmANya khoja na kare aura samajhatA rahe ki pahale "sAdhanajJAna saccA hai yA jUThA' yaha talAza kiye binA hI pravRtti kI thI aura vaha saphala huI thI, taba to usake samAna apara sAdhanajJAna kA bhI prAmANya nizcita kiye binA hI pravRtti kara letA, kintu daraasala sAdhanajJAna ke prAmANya nizciya pUrvaka hI pravRtti hotI hai, vaha na banatA / to jisa prakAra sAdhana jJAna ke prAmANya kA vicAra prekSAvAna puruSa karate haiM usI prakAra arthakriyA jJAna ke prAmANya kA vicAra karane meM bhI prekSAvattA ke kAraNa prayatna karate haiM, anyathA jisakA prAmANya nizcita nahIM hai vaise arthakriyA jJAna se pUrvajJAna kA prAmANya kaise nizcita ho sake ? nizcita na kara sakane se arthakriyA jJAna ke prAmANya kI khoja karanA jarUrI hai"- vaha saba nirasta ho jAtA hai| tathA pahale jo kahA ki-'avAptaphalatva' yAnI 'arthakriyA jJAna meM to phala prApta ho jA yaha kahanA nirarthaka hai, jaise sAdhana jJAna ke bAda meM prAmANya vicAraNA Avazyaka hai vaise arthakriyA jJAna meM bhI vaha Avazyaka hai|' ityAdi, ( tadapyayuktam, arthakriyA.... ) vaha bhI ayukta hai, kyoMki arthakriyA jJAna svataH hI pramANa hai. usakA prAmANya svataH nizcita rahatA hai, jabaki sAdhana jJAna kA prAmANya saMvAdI arthakriyA jJAna kA utpAdaka hone se pramANabhUta hai-yaha pahale kahA jA cukA hai| * akSaraza idaM noktaM kiMtu pR0 27 madhye'rthata uktamityavadheyam / Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 : __CG-GAMIOyaralarda yadapyuktam-[ pR0 28-6 ] 'kimekaviSayaM, bhinnaviSayaM vA saMvAdajJAnaM pUrvasya prAmANyanizcAyakami'tyAdi, tatraikasaMghAtattino viSayadvayasya rUpasparzAdilakSaNasyaikasAmagracadhInatayA parasparamavyabhicArAta, sparzAdijJAnaM jAgradavasthAyAmabhivAMchitasparzAdivyatirekeNA'sambhava svaviSayAbhAve'pyAzaMkyamAna-rUpajJAnasya prAmANyaM nizcAyayatIti (na ?) tatsaMgatameva (m ?) / prata eva rUpAdyarthAvinAbhAvitvAd dhvanInAM tadvizeSazaMkAyAM kasyAzcidvINAdirUpapratipattau tadvizeSazaMkAvyA nasaMvAdAdapi prAmANyanizcayaH siddho bhavati / pahale jo kahA gayA ki-yadi saMvAda se pUrva jJAna kA prAmANya nizcita kiyA jAtA hai, taba to zrotrendriya se hone vAlI buddhi apramANa ho jAegI kyoMki bAda meM hone vAlI anya zrotra buddhiyoM ke sAtha isakA saMbaMdha hI nahIM ho paataa| to ve isakA prAmANya kaise nizcita kara sake ? raktAdi rUpa avasthita rahatA hai to prathama baddhi ke bAda hone vAlI baddhi khoja kara sakatI hai ki yaha vahI rUpa hai yA anya / kintu zabda to sunate hI naSTa ho gayA, isakI buddhi kI yathArthatA kaise nizcita kara sakeMge? yaha na ho sakane se zrotrabuddhi pramANa rUpa se nahIM grahaNa kara sakate haiN| ( tadapyayuktam gItAdi.... ) yaha kathana bhI yukta nahIM, kyoMki gIta Adi zabdoM kI zrotrabuddhi svayaM arthakriyA ke anubhava rUpa hone se usakA prAmANya svataH siddha hai| rAste meM dekhA, 'vaha rajata hai kintu vahAM to jAkara use hAtha use hAtha meM UThAkara dekhanA par3atA hai ki vaha sacamuca rajata hai yA nahIM ? jaba ki gIta-zabda sunane ke bAda dekhanA nahIM par3atA ki ve sacamuca gIta-zabda hai yA nahIM ? ve to sunate hI usI rUpa meM hone kA nizcita ho jAtA hai / isa lie zrotrabuddhi svataH pramANa hai / (tathA citragatabaddharapi....) isI prakAra kisI citra meM Alekhita rUpa kI buddhi kA bhI prAmANya svataHsiddha hai / kyoMki vaha buddhi bhI svayaM arthakriyA ke anubhavarUpa hotI hai / gandha, sparza va rasa kI buddhiyAM svayaM arthakriyAnubhava rUpa hai yaha suprasiddha hai| jaise ki nAsikA ke sAtha gandha kA sambandha hote hI yaha sugandha hai yA durgandha isakA patA laga jAtA hai / yaha bhI jo pahale kahA gayA ki-pUrva jJAna kA saMvAdakajJAna kyA eka hI viSaya kA ho kara pUrvajJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hai yA bhinna viSaya kA ? ityAdi, vahAM bhI yaha samajhane yogya hai ki eka saMghAta arthAta avayavI meM rahe hae rUpa sparza svarUpa do viSaya eka sAmagrI ke adhIna hone se paraspara meM avyabhicarita hai, jaise ki mulAyama raktatantu se bane hue vastra meM rakta rUpa va mulAyama sparza eka dUsare ko vyApta ho kara hI rahate haiM, isaliye jAgrata avasthA meM abhivAMchita yAnI anubhUyamAna sparza-rUpAdi ke abhAva meM usakA saMbhava hI nahIM hai, ataH vaha sparzajJAna yadyapi rUpaviSayaka nahIM kintu rUpa bhinna sparza viSayaka hai phira bhI yAnI rUpaviSayatA na hone para bhI jisameM prAmANya AzaMkita hai aise rUpajJAna ke prAmANya kA nizcaya [ avinAbhAva ke kAraNa ] karA detA hai / ataH bhinnaviSayaka jJAna se bhI prAmANya nizcaya hone kI bAta sarvathA saMgata hI hai| _ (ata eva rUpAdyavinAbhAvinAM dhvanInAM....) prAmANya ekAntena ekaviSayaka saMvAdaka jJAna se hI nizcita ho aisA hai, nahIM kintu kahIM bhinna viSayaka saMvAda se bhI prAmANya kA nizcaya karanA par3atA hai / isIlie rUpAdi ke sAtha hI saMbaMdha rakhane vAle dhvaniyoM meM alabattA dhvani sunakara yaha dhvani hai aisA pramANabhUta jJAna ho jAtA hai to vahAM dhvanijJAna kA svataH prAmANya huA, tathApi vahA~ 'kaunase vAdya Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 75 yaccokta-[pR. 30-2] ki saMvAdajJAnaM sAdhanajJAnaviSayaM tasya prAmANyaM vyavasthApayati uta bhinnaviSayaM'-ityAdi, tadapyaviditaparAbhiprAyasyAbhidhAnam , na hi saMvAdajJAnaM tadgrAhakatvena tasya prAmANyaM vyavasthApayati kiMtu tatkAryavizeSatvena, yathA dhUmo'gnimiti parAbhyupagamaH / ___yacca saMvAdajJAnAtsAdhanajJAnaprAmANyanizcaye cakrakadUSaNamabhyadhAyi, [pR. 22-1]-tadapyasaMgatam / yadi hi prathamameva saMvAdajJAnAt sAdhanajJAnasya prAmANyaM nizcitya pravarteta tadA syAdetad dUSaNam , yadA tu vahnirUpadarzane satyekadA zItapIDito'nyArthaM taddezamupasarpastatsparzamanubhavati, kRpAlunA vA kenacittaddeza vaha rAnayane, tadA'sau vahnirUpadarzana-sparzanajJAnayoH sambandhamavagacchati-evaMsvarUpo bhAvaH evambhUtaprayojananirvartaka iti,-so'vagatasambandho'nyadA'nabhyAsadazAyAmanumAnAt mamA'yaM rUpapratibhAsA5bhimatA'rthakriyAsAdhanaH, evaMrUpapratibhAsatvAta , pUrvotpannavaMrUpapratibhAsavat-ityasmAtsAdhanani sijJAnasya prAmANyaM nizcitya pravartate iti kutazcakrakacodyAvatAraH ? ! vizeSa kI dhvani hai-vINA kI yA mRdaMga kI ?' aisI zaMkA par3ane para vahAM jAkara vAdya ko dekhanA par3atA hai aura dekhakara 'yaha vINA hai' aisA usake rUpa-raMga vizeSa se nirNaya karanA par3atA hai, yaha nirNaya hone para zaMkA nivRtta ho jAne se pUrva dhvani jJAna vINAsaMbaMdhI hone ke prAmANya kA nizcaya hotA hai, yahA~ saMvAdaka vINA kA rUpadarzana haa| isalie kaha sakate haiM ki kabhI bhinna viSayaka saMvAda se bhI prAmANya nirNaya siddha hotA hai| tathA. yaha jo kahA gayA ki kyA saMvAdaka jJAna jo sAdhana jJAna ke prAmANya kA nizcAyaka hotA hai vaha kyA sAdhana jJAna ke hI viSaya ko lekara pravRtta hotA hai yA isase bhinna viSaya ko lekara" ityAdi-yaha kathana bhI sAmane vAloM kA abhiprAya vinA samajhe hI kiyA gayA hai, kyoMki sAmane vAle kA abhiprAya yaha nahIM ki saMvAdaka jJAna pUrva jJAna ke viSaya kA grAhaka hai isalie usakA prAmANya nizcita karatA hai / aisA ho taba to prazna ho sakatA hai ki saMvAdaka jJAna pUrvajJAna ke viSaya ko viSaya karane vAlA hotA hai ? yA isase bhinna viSaya kA hotA haA usake prAmANya kA nizcAyaka hai ?-kintu yaha bAta nahIM hai| para kA abhiprAya yaha hai ki saMvAdakajJAna pUrvajJAna kA kAryavizeSa hone se usakA prAmANya nizcita karAtA hai| jaise agni ke bAda meM utpanna hone vAlA dhUma agni kA kAryavizeSa hone se vaha agni kA nirNaya karAtA hai / tathA, jo saMvAdajJAna se sAdhana jJAna ke prAmANya kA nirNaya karane meM cakraka dRSaNa diyA gayA thA vaha bhI asaGgata hai / kyoMki pahale se hI yadi saMvAda jJAna se sAdhana jJAna ke prAmANya kA nizcaya karake hI manuSya prati karatA ho taba to yaha dUSaNa lgtaa| kyoMki pahale saMvAda jJAna, bAda meM prAmANya jJAna, bAda meM pravRtti aura pravRtti se vastu kA saMvAda jJAna....isa prakAra cakraka lagatA / kintu aisI sthiti nahIM hai / udAharaNArtha, koI zIta se pIDita nara, jisane pahale agnirUpa ko dekhA hai vaha agni se bhinna kisI anya prayojana se jaMgala meM gayA, vahA~ Aga kA darzana hotA hai, evaM nikaTa jAne para Aga kI garamI kA sparzAnabhava bhI hotA hai athavA kisI kRpAla sajjana ke dvArA usI deza meM Aga lAne para agni ke rUpadarzana ke sAtha garamI kA spArzana jJAna hotA hai, taba ina donoM ke bIca ke saMbaMdha kA jJAna hotA hai ki isa prakAra kA rUpa vAlA padArtha isa prakAra ke zItApanayanAdi prayojana kA sAdhaka hai| Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'abhyAsadazAyAmapi sAdhanajJAnasyAnumAnAta prAmANyaM nizcitya pravartate ityeke / na ca tadRzAyAmanvayavyatirekavyApArasyA'saMvedanAnnAnumAnavyApAra ityabhidhAta zakyam , anupalakSyamANasyApi tadvacApArasyA'bhyupagamanIyatvAt , akasmAd dhamadarzanAt parokSAgnipratipattAviva, anyathA gRhItavismatapratibandhasyApi tadRzanAdakasmAta tatpratipattiH syAtAna cAdhyakSava sAdhanajJAnasya phalasAdhanaza kathamadhyakSe'numAnapravRttiH ? iti codyam , dRzyamAnapradezaparokSAgnisaMgateriva tajjananazaktera pratyakSatvena anumAnapravRttimantareNa nizcetumazakyatvAt / taduktamdRSTAveva dRSTeSa saMvitsAmarthyabhAvinaH / smaraNAdabhilASeNa vyavahAra: pravartate // [ 1 iti / ta ( so'vagata sambandho'nyadA.... ) aba aisA sambandha jAnane vAlA pUruSa jahAM taka abhyAsa nahIM huA vahAM taka kahIM gayA va aise rUpavAlA padArtha dekhA to usako anamAna hotA hai ki-'yaha dikhAI detA padArtha merI iSTa arthakriyA kA sAdhana hai, kyoMki yaha usI prakAra dRzyamAna rUpa vAlA padArtha hai jaise pUrvotpanna isa prakAra rUpavAlA padArtha iSTa arthakriyA kA sAdhana thA, vaisA yaha bhI sAdhana hogaa|'is prakAra ke anumAna se prathama jo sAdhananirbhAsI pravartaka jJAna haA thA usake arthakriyA kAritva kA nirNaya hone se usake prAmANya kA nirNaya hotA hai va nirNaya kara pravRtti karatA hai, taba batAIye yahAM cakraka doSa ko kahA~ avakAza hai ? [abhyAsa dazA meM prAmANyAnumAna ke bAda pravRtti-eka mata ] jaise anabhyAsa dazA meM cakraka kA avatAra nahIM hai, usI prakAra abhyAsadazA meM bhI vaha nahIM hai| yadyapi yahA~ do varga kA alaga alaga mantavya hai phira bhI donoM cakraka doSa ko nahIM mAnate haiN| prathamavarga kA kahanA hai ki abhyAsadazA meM bhI sAdhanajJAna kA prAmANya anumAna se nizcita kara ke pravRtti hotI hai isa liye yahAM cakraka avasaraprApta nahIM hai| pravatti ke AdhAra para prAmANya kA nizcaya karanA hotA taba cakraka kI saMbhAvanA kI jA sakatI, kintu aisA nahIM hai / yahA~ koI bhI yaha nahIM kaha sakatA ki-'anvaya-vyatireka vyApAra yAnI vyApti kA saMvedana na hone se anumAna kA vyApAra yahA~ nahIM mAna sakate'-kyoMki vyApti upalakSita na hone para bhI jaise akasmAta dharmadarzana ke bAda parokSa agni kA anumAna jahAM ho jAtA hai vahAM anvaya-vyatireka kA anusaMdhAna mAna liyA jAtA hai, usI prakAra yahA~ bhI vaha mAna lenA hogaa| agara vyApti Adi ke anusaMdhAna vinA bhI anumAna mAnA jAya taba to jisa ko vyApti kA atyaMta vismaraNa ho gayA hai usa ko bhI dhUmAdi ko dekha kara agni Adi kA jJAna ho jaaygaa| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-'sAdhana jJAna kI phalajananazakti pratyakSa hI hai arthAt usakA jJAna pratyakSa se hI ho jAyagA phira anumAnavyApAra vahAM mAnane kI kyA jarUra?'-kyoMki jaise dRzyamAna parvatAdi meM agnisaMbaMdha parokSa hotA hai, pratyakSa-agrAhya hai, isaliye vahAM anumAna vyApAra ke binA usakA nirNaya nahIM ho sakatA, usI prakAra vaha phalajanana kI zakti bhI parokSa hone se usakA nirNaya anumAnavyApAra ke binA nahIM ho sakatA, nirNaya karane ke liye anumAna kA vyApAra Avazyaka hI hai| kahA bhI hai-"arthasaMvedana ke prabhAva se [ anvaya vyatireka kA ] smaraNa hotA hai aura usase usakI dRSTi arthAt prAmANya kA anumAna hotA hai aura tabhI icchA hone para dRSTa-anubhUta padArthoM kA vyavahAra hotA hai|" Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 prAmANyavAda apare tu manyante 'abhyAsAvasthAyAmanumAnamantareNApi pravRttiH sambhavati / atha anumAne sati pravRttirdRSTA, tadabhAve na dRSTA ityanumAnakA sA, nanvevaM satyabhyAsadazAyAM vikalpasvarUpAnumAnavyatirekeNApi pratyakSAta pravattirdazyate iti tadA tatkAryA sA kasmAnna bhavati ? tathAhi-pratipAdoddhA. (? padodgA)raM na vikalparUpAnumAnavyApAraH saMvedyate atha ca pratibhAsamAne vastuni pravRttiH sampadyate iti| athAdAvanumAnAta pravRttidRSTeti tadantareNa sA pazcAta kathaM bhavati ? nanvevamAdau paryAlocanAd vyavahAro dRSTaH pazcAta paryAlocanamantareNa kathaM puraHsthitavastudarzanamAtrAd bhavati iti vAcyam ! yadi punaranumAnavyatirekeNa sarvadA pravRttirna bhavatIti pravartakamanumAnamevetyabhyupagamaH, tathA sati pratyakSeNa liMgagrahaNAbhAvAt tatrApyanumAnameva tanizcayavyavahArakAraNam , tadapyaparaliMganizcayavyatirekeNa nodayamAsAdayatItyanavasthAprasaMgato'numAnasyaivApravRttena kvacit pravRttilakSaNo vyavahAra ityabhyAsAvasthAyAM pratyakSaM svata eva vyavahArakRd abhyupeyam / yahAM koI bhI eka dUsare para avalambita na hone se cakraka doSa ko avakAza nahIM hai / [abhyAsadazA meM anumAna vinA hI pravRtti-dUsarA mata ] dUsare varga kA mantavya yaha hai ki abhyasta dazA meM anumAna vyApAra ke binA bhI vastu pratyakSa hone para usameM pravRtti ho sakatI hai| yaha zaMkA nahIM karanI cAhiye ki 'anumAna hone para hI pravRtti dekhI jAtI hai, va anumAna ke abhAva meM vaha nahIM hotI, isaliye pravRtti anumAna kA hI kArya hai arthAt pravRtti anumAna ke bAda hI hogI'-kyoMki abhyAsadazA meM vikalpAtmaka anumAna na hone para bhI pratyakSa se pravRtti hotI hai yaha jaba dekha tA hai to phira yahAM bhI pUrvapakSI ke mata meM pravRtti ko anumAnakArya kyoM nahIM mAnA jAtA? ! yaha to spaSTa hai ki eka eka zabda ke uccAraNa hone para bAra bAra vikalpa arthAt anumAna ke vyApAra kA koI saMvedana nahIM hotA, phira bhI usa zabdoccAraNa se sunane vAle ko jisa jisa artha kA pratibhAsa hotA hai usa artha meM usakI pravRti ho jAtI hai| [pratyakSa se anumAnanirapekSa pravRttivyavahAra ] ___yadi yaha prazna kiyA jAya ki 'prArambha meM to pravRtti anumAna se hI dekhI jAtI hai to phira bAda meM vinA anumAna pravRtti kaise mAnI jAya?'- to isake uttara meM yaha pUchanA hogA ki prAraMbha meM saba loga khUba soca-vicAra ke pravRtti karate haiM aura bAda meM abhyAsavaza purovartI vastu ke darzanamAtra se pravRtti kara lete haiM yaha kaise ? agara aisA hI mAnA jAya ki 'anumAna vinA pravRtti hotI hI nahIM hai isaliye anumAna hI pravartaka hai taba to kahIM bhI pravRtti zakya nahIM rahegI, kyoMki pratyakSa ke prAmANya ke anumAna meM upayukta liMga kA grahaNa pratyakSa se azakya hai isa liye vahAM liMga kA nizcaya aura vyavahAra, ubhaya kA upAya anumAna hI ho sakegA / aba vaha anumAna bhI usake liMganirNaya ke vinA azakya hogA, isa lie usa anumAna ke liMganirNaya ke liye anya anumAna karanA hogA, isa prakAra anavasthA calatI rahegI to anumAna kI pravRtti hI durghaTa ho jAyegI to pravRttirUpa vyavahAra kI to bAta hI kahAM? phalata: yahI mAnanA cAhiye ki bAra bAra abhyAsa ho jAne para anumAna se prAmANyanirNaya vinA bhI svataH hI pratyakSa se pravRttirUpa vyavahAra saMpanna ho jAtA hai| isa prakAra pratyakSa se pravRtti hone meM koI cakraka doSa nahIM lgtaa| Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'taH svata eva / tathAhi-yada yataH upa anumAnaM tu tAdAtmya-tadutpattibaddhaliMganizcayabalena svasAdhyAdapajAyamAnatvAdeva tatprApaNazAktayukta saMvAdapratyayodayAta prAgeva pramANAbhAsavivekena nizcIyate'taH svata eva / tathAhi jAyate tat tatprApaNazaktiyukta, tadyathA pratyakSa svArthasya, anumeyAdutpannaM cedaM pratibaddhaliMgadarzanadvArAyAtaM liGgijJAnamiti tatprApaNazaktiyukta nizcIyata iti / mUDhaM prati viSayadarzanena viSayIvyavahAro'tra sAdhyateH; saMketaviSayakhyApanena samaye pravartanAt / tathAhi-pratyakSe'pyarthAvyabhicAranibandhana evAnena prAmANyavyavahAraH pratipannaH, avyabhicArazca nAnyastadutpatteH, saiva ca jJAnasya prApaNazaktiracyate / taduktamarthasyA'sambhave'bhAvAt pratyakSe'pi prmaanntaa| pratibaddhasvabhAvasya taddhetutve samaM dvayam // [ ] iti / tasmAta mUDhaM prati parataH prAmANyavyavahAraH sAdhyate / anumAne prAmANyasya pratibaddhaliMganizcayAnaMtaraM svasAdhyA'vyabhicAralakSaNasya tata utpannatvena pratyakSasiddhatvAta na parataH prAmANyanizcaye cakrakacodyasyAvatAraH / pratyakSe tu saMvAdAt prAgarthAdutpattiH azakyanizcayA iti saMvAdApekSavAnabhyAsadazAyAM tasya praamaannyaadhyvsitiyuktaa| [ anumAna se svataH pravRttivyavahAra kI siddhi ] anumAna se pravRtti hone meM bhI cakraka doSa nahIM lgtaa| vaha isa prakAra-anumAna bhI pratyakSavat svataH hI vyavahAra prayojaka hai, kyoMki vaha tAdAtmya aura tadutpatti do saMbaMdha se vyApti vAle liMga ke nirNaya ke bala para apane sAdhya se utpanna hotA hai, isaliye vaha sAdhya-vahni Adi ko prApta karAne kI zakti yAnI usake vyavahAra prayojaka sAmarthya se viziSTa hI utpanna hotA hai evaM pramANAbhAsa rUpa jJAna se vibhinnarUpa meM svata: nizcita rahatA hai isa liye vahA~ saMvAdIjJAna ke udaya kI pratIkSA nahIM karanI paDatI, saMvAdIjJAna ke udaya se pUrva hI vaha pramANarUpa se nizcita rahatA hai isaliye anumAna se svata: hI pravRtti ho jAtI hai| yaha niyama hai ki jo jisa vastu se utpanna hotA hai vaha usa vastu kI prApaNazakti se yukta hotA hai, jaise pratyakSa jisa vastu se utpanna hotA hai usa vastu kI prApaNazakti vAlA hI vaha hotA hai| usI prakAra vyApti vAle liMga ke darzana dvArA apane sAdhya se sAdhyajJAna arthAt anumAna utpanna hotA hai isa liye vaha bhI sAdhya ko prApta karAne kI zaktivAlA nizcita hotA hai / jo isa viSaya meM anabhijJa hai usako prathama viSaya jJAta karAyA jAtA hai aura phira tadviSayaka vyavahAra dikhAyA jAtA hai| caki yogya samaya para viSaya meM pravRtti saMketa ke viSaya ko vyakta karane ke bAda hI ho sakatI hai| jaise ki pratyakSa meM bhI prAmANya kA vyavahAra artha ke avyabhicAra para hI avalambita hai, aura yahA~ avyabhicAra tadutpatti se bhinna nahIM hai aura isI ko jJAna kI prApaNazakti kahate haiM / kahA bhI hai "viSaya kA asambhava hone para pratyakSa hone kA sambhava hI nahIM hai isa liye jaise pratyakSa meM pramANatA hotI hai usI rIti se vyApyatvasvabhAva bhI anumeya artha ke vinA asambhavita hone se anumAna kA prAmANya akSuNNa hotA hai-isa prakAra anumAna ko pratyakSavat vyavahAra hetu mAnane meM arthAvinAbhAvitva aura usakA prAmANya donoM samAna hai|" uparokta rIti se, anabhijJa ke prati parata: prAmANya vyavahAra siddha kiyA jAtA hai| anumAna meM sAdhyAvinAbhAvitva asiddha bhI nahIM hai kyoMki vyAptiviziSTa liMga nizcaya ke bAda sAdhya se hI anumAnotpatti hone se svasAdhyAvyabhicAra rUpa prAmANya pratyakSa se siddha hai-isa liye parataH prAmANya Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 79 ata utpattI, svakArye, japtau ca sApekSatvasya pratipAditatvAd 'ye yadbhAvaM pratyanapekSAH' iti prayoge hetorsiddhiH| yatazca saMdehaviparyayaviSayapratyayaprAmANyasya parato nizcayo vyavasthito'taH 'ye saMdeha-viparyayAdhyAsitatanavaH' iti prayoge na vyaaptysiddhiH| yadapyuktam-'sarvaprANabhRtAM prAmANyaM prati saMdehaviparyayAbhAvAdasiddho hetuH' [ pR. 32-2] ityAdi-tadapyasat, yataH prekSApUrvakAriNaH pramANA'pramANacintAyAmadhikriyante netre| te ca kAsAMcid jJAnavyaktinAM visaMvAdadarzanAjjAtAzaMkA na jJAnamAtrAta 'evamevAyamarthaH' iti nizcinvanti, nApi tajjJAnasya prAmANyamadhyavasyanti, anyathaiSAM prekSAkttaiva hIyata iti saMdehaviSaye kathaM na saMdehaH ? tathA kAmalAdidoSaprabhave jJAne viparyayarUpatA'pyastIti tabalAd viparyayakalpanA'nyajJAne'pi saMgataiveti prakRte prayoge nAsiddho heturiti bhavatyato hetoH prtHpraamaannysiddhiH| ke nizcaya meM kahIM bhI cakrakadUSaNa kA avatAra nahIM hai| kintu pratyakSa meM vilakSaNatA yaha hai ki'vaha artha se utpanna huA hai' yaha nizcaya saMvAda ke pUrva karanA zakya hI nahIM hai isa liye anabhyAsa dazA meM prAmANya kA adhigama saMvAda sApekSa hI mAnanA yuktisaMgata hai| .. [pUrvapakSavyApti meM hetu kI asiddhi ] uparokta pratipAdana kA aba yaha niSkarSa phalita hotA hai ki prAmANya apanI utpatti, apanA kArya aura apanA nizcaya, tInoM meM parasApekSa hai, ataH svataH prAmANyavAdI ne yaha jo anumAna prayoga kiyA thA ki 'ye yadbhAvaM pratyanapekSAH te tatsvarUpaniyatAH'....ityAdi, usameM anapekSatva hetu asiddha hai| aura hamane yaha bhI siddha kiyA ki-saMdeha aura viparyaya se grasta jo jJAna hotA hai usake prAmANya kA nizcaya svataH nahIM kintu parata:=para sApekSa hotA hai isaliye parataHprAmANya pakSa kI siddhi meM jo anumAna prayoga hamane kiyA thA ki-'ye saMdehaviparyayAdhyAsitatanavaH te parato nizcitayathAvasthitasvarUpAH'-isameM vyApti asiddha nahIM hai / ... ( yadapyuktam,-sarvaprANabhRtAM.... ) yaha jo kahA gayA ki-'sarva jIvoM ko prAmANya nizcita karane meM saMdeha-viparyAsa nahIM hotA hai ataH hetu asiddha hai'....ityAdi,-yaha bhI kahanA mithyA hai, kyoMki jo prekSApUrvakArI arthAt soca-samajhakara kArya karane vAle hote haiM ve hI 'apanA jJAna pramANabhUta hai yA apramANa' usakI cintA karane ke adhikArI haiM, aura unako yaha cintA sahaja hotI hI hai, dUsare aprekSApUrvakArI jIvoM ko aisI cintA karane kA adhikAra hI nhiiN| to saba jIvoM ke lie aisA niyama kaise banAyA jAya ki unako apane jJAna ko prAmANya ke viSaya meM cintA hI nahIM hotI hai ki yaha jJAna pramANa hai yA saMdeha yA viparyAsa yAnI bhramarUpa hai ? _ [parataH prAmANyasAdhaka anumAna meM hetu asiddha nahIM hai ] ve prekSApUrvakArI puruSa kucha kucha jJAna vyaktioM kA bAda meM visaMvAda dekhakara, nayA koI jJAna hone para zaMkAzIla ho jAte haiM ki 'yaha jJAna saMvAdI hogA yA visaMvAdI' athavA 'pramANa hogA yA apramANa ?' isaliye vicAraka loka pratyakSAdijJAna hote hI 'yaha padArtha jaisA dIkhatA hai vaisA hI hai aisA nirNaya nahIM bA~dha lete haiM, evaM usa jJAna ko nizcita rUpa se pramANa bhI nahIM mAna lete haiM / anyathA 'yaha jJAna bhrAnta hai yA abhrAnta ?' aisI jAMca kiye binA hI usako pramANa mAna liyA jAyagA Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapi-[ pR. 32-7 ] 'pramANatadAbhAsayostulyaM rUpam' ityAdyAzaMkya 'apramANe avazyaMbhAvI bAdhakapratyayaH, kAraNadoSajJAnaM ca' ityAdinA parihatam , tadapi na cAru, yato bAdha-kAraNadoSajJAnaM mithyApratyaye'vazyaM bhAvi, samyakpratyaye tadabhAvo vizeSaH pradarzitaH, sa tu ki A bAdhakA'grahaNe, B tadabhAvanizcaye vA ? A pUrvasmin pakSe bhrAntadRzastadbhAve'pi tadagrahaNaM dRSTaM kazcit kAlaM, evamatrApi tadagrahaNaM syAt / tatraitat syAt-bhrAntadRzaH kaJcit kAlaM tadagrahe'pi kAlAntare bAdhakagrahaNam , samyagdRSTau tu kAlAntare'pi tadagrahaH, nanvetat sarvavidAM viSayaH, nArvAgdRzAM vyavahAriNAmasmAdRzAm / . _B bAdhakAmAvanizcayo'pi samyagjJAne B1 kiM pravRtteH prAgbhavati uta B2 pravRttyuttarakAlam ? yadi pUvaH pakSaH sa na yuktaH bhrAntajJAne'pi tasya saMbhavAt prabhANatvaprasaktiH syAt / atha pravRttyuttarakAlaM bAdhakAbhAvanizcayaH, so'pi na yuktaH, bAdhakA'bhAvanizcayamantareNaiva pravRtterutpannatvena tannizcayasyAkiMcitkaratvAt / na ca bAdhakAbhAvanizcaye pravRttyuttarakAlabhAvini kicinimittamasti / anupalabdhinimittamiti cet ? na, tasyA asambhavAt / taba unakI prekSAvattA yAnI buddhimatA meM kSati avazya hogii| isaliye agara saMdehAspada jJAna hogA to usameM saMdeha kyoM nahIM hogA ? avazya hogaa| ( tathA kAmalAdidoSaprabhave.... ) tathA dUsarI bAta yaha hai ki kamalAroga meM netra para pItta kA AvaraNa rUpa doSa se jo jJAna hotA hai vaha viparIta hotA hai, isaliye usake AdhAra para anya anya jJAna meM viparyaya kI kalpanA kA honA bhI yukti se saMgata hai| sArAMza, jJAna meM prathamata: prAmANya na mAna le kara prekSApUrvaka hI jJAna meM prAmANya nizcita kiyA jAtA hai, isaliye prastuta prayoga meM hetu asiddha nahIM hai, isa kAraNa prAmANya parata: siddha hotA hai| [samyagjJAna ke bAda bAdhAbhAvarUpa vizeSa kisa prakAra hogA ? ] "pramANa aura apramANa donoM utpatti meM tulyarUpa vAle hote haiM isaliye saMvAda ke binA prAmANya kA nizcaya azakya hai" isa AzaMkA ko UThAkara jo yaha parihAra kiyA gayA thA ki -'apramANa jJAna ke bAda bAdhaka pratyaya kA aura kAraNa doSa jJAna kA udaya avazya hone se aprAmANya nizcaya ho jAyagA, pramANa kI utpatti ke bAda donoM meM se eka kA bhI udaya na hone se vahA~ aprAmANya zaMkA niravakAza hai|'-yh parihAra bhI sundara nahIM hai kyoMki mithyAjJAna ke bAda bAdha aura kAraNa doSajJAna avazyaMbhAvI haiM aura pramANajJAna meM unakA abhAvarUpa jo vizeSa dikhAyA gayA hai usake Upara do vikalpa haiM / A eka yaha ki bAdhaka kA grahaNa na hone para usakA abhAva mAna liyA gayA hai yA B dUsarA, bAdhaka ke abhAva kA Thosa nizcaya kara ke usake abhAva ko vizeSa rUpa meM dikhAyA jAtA hai ? A prathama pakSa meM yaha jAnanA jarUrI hai ki bhrAnta puruSoM ko bAdhaka hone para bhI kucha samaya taka usakA bodha nahIM hotA hai yaha dekhA gayA hai to prastuta meM bhI usI prakAra bAdhaka kA agrahaNa ho sakatA hai / aisI sthiti meM yaha hogA ki agara vaha bhrAnta darzana hogA taba kucha kAla taka bAdhaka kA graha na hone para bhI kAlAntara meM bAdhaka graha hogaa| agara vaha samyaga bodha rUpa hogA to bAdhakagraha ka meM bhI nahIM hogaa| kintu isa prakAra kAlAntara meM bAdhaka kA graha hogA yA nahIM yaha to sarvajJa kA viSaya hai-hamAre jase alpajJa vyavahattAoM kA viSaya nahIM hai| [bAdhakAmAvanizcaya pUrvakAla meM yA uttarakAla meM ? ] B bAdhakAbhAvanizcaya rUpa dUsare vikalpa meM, vaha bAdhakAbhAvanizcaya B1 samyagjJAna ke Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda 81 tathAhi-bAdhakAnupalabdhiH kiM pravRtteH prAgbhAvinI bAdhakAmAvanizcayasya pravRttyuttarakAlabhAvino nimittam , atha pravRttyuttara kAlabhAvinI ? iti vikalpadvayam / tatra yadi pUrvaH pakSaH, sa na yukta', pUrvakAlAyA bAdhakAnupalabdheH pravRttyuttarakAlabhAvibAdhakAbhAvanizcayanimittatvA'saMbhavAt / na hyanyakAlA anupalabdhiranyakAlamabhAvanizcayaM vidadhAti, atiprasaMgAta / nApi pravRttyuttarakAlabhAvinI bAdhakAnupalabdhistannizcayanimitta, prAk pravRtteH 'uttarakAlaM bAdhakopalabdhirna bhaviSyati' iti arvAgdazinA nizcetumazakyatvena tasyA prasiddhatvAt / nApi pravRttyuttarakAlabhAvinyanupalabdhistadaiva nizcIyamAnA tatkAlabhAvivAdhakAbhAvanizcayasya nimittaM bhaviSyatIti vaktuM zakyaM, tatkAlabhAvino nizcayasyA'kiMcitkaratvapratipAdanAt / kiM ca bAdhakAnupalabdhiH sarvasambandhinI ki tannizcayahetuH, utA''tmasaMbaMdhinI ? iti punarapi pakSadvayam / yadi sarvasambandhinIti pakSaH, sa na yuktaH, tasyA asiddhatvAt / nahi 'sarve pramAtAro bAdhakaM bAda pravRtti hone ke pahale hI hotA hai yA B2 uttarakAla meM ? B1 pahale hI hotA hai yaha kahanA ayukta hai kyoMki pravRtti ke pahale bAdhakAbhAva kA nizcaya to bhrAntajJAna ke saMbaMdha meM ho sakatA hai to bhrAntajJAna meM prAmANya kI Apatti hogI / B2 yadi samyagjJAnasthala meM pravRtti ke uttarakAla meM bAdhakAbhAvanizcaya kA honA kahA jAya to vaha bhI ayukta hai kyoMki pravRtti to bAdhakAbhAvanizcaya ke binA bhI ho gayI, usake bAda cAhe vaha bAdhakAbhAva nizcaya hotA hai to bhI nikammA hai| tathA yaha bhI jJAtavya hai ki samyagjJAnajanita saphala pravRtti ke bAda 'bAdhaka nahIM hai' aisA nizcaya karane vAlA koI nimitta bhI nahIM hai| bAdhaka kI anupalabdhi ko nimitta nahIM mAna sakate kyoMki usakA sambhava nahIM hai| [ vAdhakAnupalabdhi kA asambhava ] bAdhakAnapalabdhi kA asambhava isa prakAra hai-yahAM do vikalpa UTha sakate haiM-/1) kyA pravRtti ke pahale hone vAlI anupalabdhi pravRtti ke uttarakAla meM hone vAle bAdhakAmAvanizcaya meM nimitta kAraNa hai ? (2) yA pravRtti ke bAda meM hone vAlI anupalabdhi usa nizcaya meM nimitta kAraNa hai ? vahA~ agara prathama pakSa liyA jAya to vaha ThIka nahIM hai kyoMki pravRtti ke pUrvakAla meM hone vAlI anupalabdhi, pravRtti ke uttarakAlabhAvI nizcaya kA nimitta bane yaha saMbhavita nahIM hai / kAraNa, anyakAlIna anupalabdhi anyakAla meM abhAvanizcaya nahIM karA sakatI kyoMki isameM atiprasaMga doSa haiAja to anupalabdhi hai aura do tIna varSa ke bAda abhAva kA nizcaya hone kI Apatti hogii| ( nAti pravRttyuttara0 ....) dUsarA vikalpa bhI nahIM bana sakatA ki-'pravRtti ke uttarakAla meM hone vAlI anupalabdhi uttarakAlabhAvI abhAvanizcaya meM nimitta kAraNa bane'-kyoMki jo vartamAnakAlIna viSaya kA hI pratyakSa kara sakatA hai usako pravRtti ke pahale yaha nizcaya kaise hogA ki 'pravRtti ke bAda bAdhaka kI upalabdhi nahIM rahegI' ? aisA nizcaya zakya nahIM hai isaliye vaha anupalabdhi asiddha hone se bAdhakAbhAvanizcaya kA nimitta nahIM ho sakatI / (nApi pravRttyu0....) yaha bhI kahanA zakya nahIM hai ki 'pravRtti ke uttarakAla meM hone vAlI anupalabdhi usa kAla meM hI nizcita ho kara usI kAla meM bAdhAkAbhAvanizcaya karAne meM nimitta ho sakegI'-kyoMki pravRtti ke uttarakAla meM hone vAlA abhAvanizcaya akiMcitkara hai, usakA koI u.yoga yA phala nahIM hai yaha to pahale kaha diyA hai| Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nopalabhante' iti prarvAgadazinA nizcetu zakyam / athAtmasaMbadhinItyabhyupagamaH, so'pyayuktaH, prAtmasaMbadhinyA anupalabdheH paracetovRttivizeSairanekAntikatvAt / tanna bAdhAbhAvanizcaye'nupalabdhinimittam / nApi saMvAdo nimittaM, bhavadabhyupagamenAnavasthAprasaMgasya pratipAditatvAt / na ca bAdhAbhAvo vizeSaH samyakpratyayasya sambhavatIti prAgeva pratipAditam [pR 56-2] / kAraNadoSA'bhAve'pyayameva nyAyo vaktavya iti nA'sAvapi tasya vizeSaH / kiM ca kAraNadoSa-bAdhakAmAvayorbhavadabhyupagamena kAraNaguNa-saMvAdakapratyayarUpatvasya pratipAdanAta tannizcaye tasya vizeSe'bhyupagamyamAne parataH prAmANyanizcayo'bhyupagata eva syAt , na ca so'pi yuktaH, anavasthAdoSasya bhavadabhiprAyeNa prAk pratipAditatvAt / ___ yadapyuktam-'evaM citraturajJAna'[pR. 33] ityAdi, tatraikasya jJAnasya prAmANyaM, punaraprAmANyaM, punaH prAmANyamityavasthAtrayadarzanAd bAdhake, tabAdhakAdau vA'vasthAtrayamAzaMkamAnasya kathaM parIkSakasya nA'parApekSA yenAnavasthA na syAt ?! yadapyuktam 'apekSAtaH' [pR. 32-10) ityAdi tadapyasaMgataM, yato [ bAdhakAnupalabdhi ke Upara nayA vikalpayugma ] bAdhakAbhAvanizcaya ke nimitta kAraNarUpa meM svIkRta bAdhakAnupalabdhi para punaH do pakSa UThA sakate haiM-(1) kyA vaha anupalabdhi sarvasambandhinI yAnI sabhI ko hone vAlI lete ho yA (2) mAtra AtmasaMbaMdhinI arthAt kevala apane se hI saMbaMdha rakhane vAlI ? agara sarvasaMbaMdhi anupalabdhi kA pakSa kiyA jAya to vaha ayukta hai kyoMki aisI anupalabdhi hI asiddha hai / 'sabhI pramAtAoM ko yAnI kisI bhI pramAtA ko bAdhaka kA upalambha nahIM hotA' aisA nizcaya kevalavartamAnadarzI puruSa nahIM kara sktaa| (athAtmasaMbaMdhi0....) agara-AtmasaMbaMdhi anupalabdhi nimitta banegI, yaha dUsarA pakSa mAnA jAya to vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki parakIya cittavRtti meM AtmIya anupalabdhi anaikAntika doSayukta hai / Azaya yaha hai ki anya anya puruSa kI cittavRtti meM mAyA-kapaTa ho phira bhI hameM usakA upalambha nahIM hotA, usakI anupalabdhi hone para bhI mAyA-kapaTa ke abhAva kA nizcaya nahIM ho jAtA / tAtparya, anupalabdhi bAdhAbhAva kA nizcaya karane ke liye nimitta nahIM bana sktii| [vAdhakAbhAvanizcaya saMvAda se zakya nahIM hai ] ' saMvAda bhI bAdhakAbhAvanizcaya kA nimitta nahIM bana sakatA, kyoMki Apake abhiprAya se to yahA~ anavasthA doSa lagane kA pratipAdana pahale ho cukA hai| yaha bhI pahale kaha diyA hai ki bAdhAbhAva samyak bodha kA aisA koI svarUpa vizeSa nahIM hai jisase arthatathAtvapariccheda usakA kArya ho ske| 'bAdhAbhAva samyaka bodha kA vizeSa nahIM bana sakatA isa bAta kI siddhi jina meM yuktiyoM kA upanyAsa kiyA hai ve sabhI yuktioM kA upanyAsa 'kAraNa doSa kA abhAva bhI samyag bodha kA vizeSa nahIM hai'-isa bAta kI siddhi meM karanA hai, arthAt kAraNadoSa kA abhAva bhI satya bodha kA vizeSa nahIM bana sktaa| ____yaha bhI jJAtavya hai ki Apa ke pUrvokta abhiprAya se to kAraNadoSa ke abhAva kA jJAna kAraNa guNajJAnarUpa hai aura bAdhaka ke abhAva kA jJAna saMvAdaviSayaka jJAnarUpa hai| ataH prAmANya ke nizcaya meM yadi bAdhAbhAva ko vizeSarUpa meM apekSita mAnA jAya to phalasvarUpa saMvAdakajJAna kI hI apekSA siddha hone se Apane parataH prAmANyanizcaya ko hI svIkAra liyA aura vaha Apake liye ucita nahIM hai kyoMki Apane hI pahale usameM anavasthA doSa kA pratipAdana kiyA hai| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAda nA'yaM chalavyavahAraH prastutaH yena katipayapratyayamAtraM nirUpyate / na hi pramANamantareNa bAdhakAzaMkAnivRttiH, na cAzaMkAvyAvartakaM pramANaM bhavadabhiprAyeNa sambhavatItyuktam / ___ tathA kAraNadoSajJAne'pi pUrveNa jAtAzaMkasya kAraNadoSajJAnAntarApekSAyAM kathamanavasthAnivRttiH ? -'kAraNadoSajJAnasya ttkaarnndossgraahkjnyaanaabhaavmaatrtHprmaanntvaannaa'traanvsthaa| yadAha __ yadA svataH pramANatvaM tadAnyannaiva mRgyte| - nivartate hi mithyAtvaM doSAjJAnAdayatnataH // [ zlo0 vA0 sU0 2 zlo0 52 ]' -etaccAnudghoSyam , prAgeva vihitottaratvAt / [ tIna-cAra jJAna kI apekSA karane meM parApekSA kA svIkAra ] yaha jo Apane kahA thA ki-"pUrva jJAna meM aprAmANya kI zaMkA vAlA dUsarA jJAna ho jAya to tIsare jJAna kI apekSA rahatI hai aura vaha tIsarA jJAna yadi prathama ke sAtha saMvAdI ho taba dUsare jJAna se AzaMkita aprAmANya kI zaMkA ko dUra kara detA hai aura prathama jJAna kA prAmANya svataH siddha hotA hai / agara tIsarA jJAna bhI AzaMkita ho jAya to cauthe jJAna se vaha dUra ho jAtI hai / isa prakAra tInacAra jJAna se adhika kI apekSA nahIM rahatI"-yaha bhI ThIka nahIM, kyoMki isameM aprAmANyazaMkA na hone taka prathama jJAna kA prAmANya, phira apramANyazaMkA hone para aprAmANya aura tIsare jJAna se zaMkA dUra hone para puna: prAmANya, aisI tIna avasthAe~ dekhI jAtI hai| isa liye bAdhaka ke viSaya meM parIkSaka ko anya anya jJAna kI apekSA avazya hogii| athavA bAdhaka Adi meM bhI usI prakAra tIna avasthA ke darzana se punaH punaH zaMkA karane vAle parIkSaka ko anya anya jJAna kI apekSA hone para anavasthA doSa kyoM nahIM lagegA? ! yaha bhI jo kahA thA ki-'saMvAda kI apekSA mAnane para svata: prAmANya kA vyAghAta aura anavasthA nahIM hai kyoMki saMvAda kevala aprAmANya zaMkA nivarttana meM hI upayukta hai' ityAdi vaha bhI saMgata nahIM hai kyoMki yaha buddhimAn vidvAnoM ke bIca carcA ho rahI hai, koI chala vyavahAra prastuta nahIM hai jisase kevala amuka amuka hI jJAna ke prAmANya kA vicAra kiyA jAya aura saMvAdakajJAnoM ke prAmANya kA vicAra choDa diyA jAya / yaha pahale bhI kaha diyA hai ki pramANa ke vinA bAdhakazaMkA kA nivarttana azakya hai aura Apa ke abhiprAya se bAdhakazaMkA kA nivartaka pramANa sambhavayukta nahIM hai| [ kAraNadoSajJAna kI apekSA meM anavasthA ] yaha bhI eka prazna hai-mithyAjJAna ke bAda jo usake kAraNoM meM doSAvagAhI jJAna hogA vaha pramANa hai yA nahIM aisI agara bhUtapUrva mithyAjJAna sAdharmya dekhakara jisako zaMkA ho jAyagI usake nivAraNa ke liye usa jJAna ke kAraNoM ke doSoM kA anveSaNa karane para anya anya kAraNadoSajJAna ko apekSA hotI calegI to isa prakAra anavasthA doSa kyoM nahIM lagegA? isake samAdhAna meM svataH pramANavAdI kaheM ki-"kAraNadoSajJAnotpatti ke bAda usa jJAna ke utpAdaka kAraNoM kA doSagrAhI jJAna agara utpanna hogA taba to vaha kAraNadoSajJAna ke aprAmANya ko prasiddha kara degA kintu aisA jJAna utpanna nahIM hogA taba to usake abhAva mAtra se hI kAraNadoSajJAna pramANarUpa se siddha ho jAne se koI anavasthA ko avakAza hI nahIM hogaa| jaise ki zlokavAttika meM kahA hai Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca doSAjJAnAd doSAbhAvaH, satsvapi doSeSu tadajJAnasya sambhavAt / samyagjJAnotpAdanazaktivaiparItyena mithyApratyayotpAdanayogya hi rUpaM timirAdinimittamindriyadoSaH, sa cAtIndriyatvAt sannapi nopalakSyate / na ca doSA jJAnena vyAptAH yena tannivRttyA nivarteran / doSAbhAvajJAne tu saMvAdAdyapekSAyAM saivA'navasthA prAk prtipaaditaa| etenaitadapi nirAkRtaM yaduktaM bhaTTana-[ dra0 tattvasaMgrahe 2861-2-3 ] tasmAta svataHpramANatvaM sarvatrautsagikaM sthitaM / bAdha-kAraNaduSTatvajJAnAbhyAM tdpodyte|| parAdhIne'pi caitasminnAnavasthA prasajyate / pramANAdhInametaddhi svatastacca pratiSThitam // pramANaM hi pramANena yathA nAnyena sAdhyate / na sidhyatyapramANatvamapramANa h|| iti / "jJAna kI jaba svataH pramANatA mAnate haiM taba dUsare kisI ( saMvAdAdi ) ke anveSaNa kI jarUra nahIM hai / aura kAraNa doSa kA jJAna na hone se aprAmANya kI zaMkA anAyAsa nivRtta hotI hai|" aise samAdhAna kI udghoSaNA bhI vyartha hai kyoMki kAraNadoSa jJAna aura saMvAdAdi kI carcA kara ke isa samAdhAna kA pratyuttara pahale hI pradarzita kiyA gayA hai| [doSa kA jJAna hone kA niyama nahIM hai ] doSajJAna na hone mAtra se doSoM ke abhAva kI kalpanA kara lenA ThIka nahIM hai kyoMki. doSa hone para bhI usakA jJAna na ho yaha saMbhavita hai| samyag jJAna ke utpAdana kI zakti se viparIta yAnI mithyAjJAna ko utpanna karane meM yogya aisA jo timirAdiroga nimitta indriya kA rUpa yaha eka aisA doSa hai jo atItindriya hone se vidyamAna hone para bhI upalakSita nahIM hotaa| kadAcit yaha tarka kiyA jAya ki-'doSa rahane para usakA jJAna avazya hotA, jJAna nahIM hotA hai usI se doSAbhAva siddha hotA hai'-to yaha tarka ThIka nahIM, kyoMki doSajJAna doSa kA vyApaka hotA taba to doSajJAna nivRtti se arthAt usake abhAva se doSoM kI nivRtti hone kI zakyatA thI kintu doSajJAna doSa kA vyApaka nahIM hai isaliye doSajJAna ke abhAva se doSa ke abhAva kA pratipAdana nahIM kiyA jA sakatA / kahane kA tAtparya yaha hai ki jJAna ke prAmANya kA nirNaya doSAbhAva ke nirNaya ke vinA nahIM ho sakatA, aura doSAbhAvanirNaya ke liye saMvAdAdi kI apekSA dhra va hone se anavasthA doSa lagatA hai yaha pahale kahA huA hai| [vistRta mImAMsakokti kA nirAkaraNa ] . pUrvokta vivecana se yaha kathana bhI nirAkRta ho jAtA hai jo 'tasmAt svataH' ityAdi kArikA se bhaTTa ne kahA hai-[ ye kArikA vartamAna meM zlokavAttika meM nahIM, tattvasaMgraha meM upalabdha haiN| ] "isaliye ( parataH prAmANya saMbhavita na hone se ) sabhI jJAnoM kA utsargamArga se svataH prAmANya siddha hotA hai / kevala do sthAnoM meM usakA apavAda hai-1 jahAM bAdha jJAna hotA hai aura 2jahAM kAraNoM ke duSTatva yAnI doSoM kA jJAna hotA hai| aprAmANya kA jJAna yadyapi parAvalaMbI yAnI bAdhajJAnAdi para avalambita hai phira bhI yahA~ anavasthA ko praveza nahIM hai| kyoMki bAdhajJAna pramANAdhIna hai aura pramANa kA prAmANya svataHsiddha hai| pramANa jaise anya pramANa se siddha nahIM hotA usI prakAra apramANya bhI apramANa jJAna se siddha nahIM hotaa| "kita pramANajJAna se hI siddha hotA hai|" ke nirAkRtamityasyAne 'tathAhi' [ pR086-1 ] ityAdinA yogaH / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-prAmANyavAda syAnmataM "yadapyanyAnapekSapramitibhAvo bAdhakapratyayaH, tathA'pyabAdhakatayA pratIta evAnyasyA'pramANatAmAdhAtukSamo nAnyatheti," so'yamadoSaH, yataH-[ dra0 tattva0 2865-70 ] bAdhakapratyayastAvadarthAnyatvAvadhAraNam / so'napekSapramANatvAt pUrvajJAnamapohate // tatrApi tvapavAdasya syAdapekSA kvacit punaH / jAtAzaMkasya pUrveNa * sApyanyena nivartate // bAdhakAntaramutpannaM yadyasyAnvicchato'param / tato madhyamabAdhena pUrvasyaiva pramANatA // jaathAnyadaprayatnena samyaganveSaNe kRte / mUlAbhAvAnna vijJAnaM bhaveda bAdhakabAdhanam // tato nirapavAdatvAt tenaivAdyaM balIyasA / bAdhyate tena tasyaiva prmaanntvmpodyte|| evaM parokSakajJAnatritayaM naativrtte| tatazcAjAtabAdhena nAzaMkyaM bAdhakaM punaH // iti / mImAMsaka apane pratipakSI ko kahatA hai ki kadAcit Apa yaha kaheM ki-'bAdhaka pratyaya kA prAmANya anya sApekSa na hone para bhI jaba taka vaha svayaM bAdhaka rahita hone kA nizcita na ho taba taka vaha apane bAdhyajJAna ke aprAmANya kA AdhAna yAnI pratipAdana karane meM samartha nahIM ho sakatA-' kintu isameM koI doSa nahIM hai kyoMki bAdhakapratyayastAvada........ityAdi kArikAoM meM hamane isa nirdoSatA kA isa taraha pratipAdana kiyA hI hai ki bAdhakapratyaya kA matalaba hai 'pUrvajJAna apane viSaya se viparIta hai' aisA avadhAraNa karane vAlA jJAna / yaha jJAna apane prAmANya meM parAvalambI nahIM hai isa liye usase pUrvajJAna kA apoha yAnI aprAmANya prakAzita hotA hai| [ 2865 ] : kadAcit isa bAdhakapratyaya meM bhI pUrvakAlIna mithyAjJAna ke sAdharmya se pramAtA ko zaMkA par3a jAne se apavAda kI apekSA ho jAya yAnI usameM aprAmANya hai yA nahIM isake nirNaya kI AvazyakatA ho jAya to usakI bhI nivRtti yAnI pUtti anya aprAmANyazaMkAnivAraka jJAna se ho jAtI hai|[2866] kadAcit pramAtA kI icchA na hone para bho bAdhakapratyaya kA hI anya bAdhajJAna utpanna ho gayA, taba to vaha madhyama bAdhakapratyaya hI bAdhita ho jAne se prathama jJAna kA prAmANya nirbAdha rahatA hai| [ 2867 ] .. kintu jaba yogya prayatna se kaDI jA~ca-paDatAla karane para bhI mUla yAnI kAraNa na hone se bAdhakapratyaya kA bAdha karane vAlA vijJAna utpanna nahIM huA taba to-[2868 ] . koI apavAda yAnI aprAmANya kA prayojaka na hone se vaha bAdhakapratyaya balavAna ho kara Adya jJAna ko bAdhita kara detA hai isaliye AdyajJAna kA prAmANya apodita ho jAtA hai arthAt vaha apramANa siddha hotA hai| [ 2869 ] . isa rIti se parIkSakapuruSa ko bhI tInajJAna se adhika Age jAne kI jarUra nahIM rahatI, ataeva bAdhaka ke bAdhaka kI utpatti na hone para puna:puna: bAdhaka kI zaMkA karanI nahIM cAhiye / [ 2870 ] tasmAt svataH....yahAM se lekara nAzaMkyaM bAdhakaM puna........yahAM taka bhaTTa ne uparokta rIti se jo kucha kahA vaha saba hamAre pUrvokta anavasthAdi doSa kI dhra vatA Adi pratipAdana se nirasta ho jAtA hai-vaha isa prakAra___ bhaTTa ne apane uparokta grantha se svataH prAmANya pakSa ke vyAdhAta kA parihAra kiyA hai aura parIkSaka ko tIna jJAna se adhika jJAna kI apekSA na hone se anavasthA doSa kA parihAra kiyA hai kintu *'sApyalpena' iti, ''athAnurUpayatnena' iti ca tattvasaMgrahe / Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tathAhi-anena sarveNA'pi granthena svataH prAmANyavyAhatiH parihatA parIkSakajJAnatritayAdhikajJAnAnapekSayA'navasthA ca, etadvitayamapi parapakSe pradazitaM prAka nyaayen| yaccAnyat pUrvapakSe parata:prAmANye dUSaNamabhihitaM taccAnabhyupagamena nirastamiti na pratipadamuccArya duussyte| . [ preraNAbuddhirna pramANam ] preraNAbuddhestu prAmANyaM na sAdhananirbhAsipratyakSasyeva saMvAdAt , tasya tasyAmabhavAt / nApyavyabhicAriliMganizcayabalAt svasAdhyAdupajAyamAnatvAdanumAnasyeva / kiM ca preraNAprabhavasya cetasaH prAmANyasiddhayartha svataHprAmANyaprasAdhanaprayAso'yaM bhavatAma, codanAprabhavasya ca jJAnasya na kevalaM prAmANyaM na sidhyati, kitvaprAmANyanizcayo'pi tava nyAyena sampadyate / tathAhi yad duSTakAraNajanitaM jJAnaM na tat pramANaM, yathA timirAdyupadravopahatacakSurAdiprabhavaM jJAnam , doSavatpreraNAvAkyajanitaM ca 'agnihotraM juhuyAt' ityAdivAkyaprabhavaM jJAnam, iti kAraNaviruddhohamAre pUrvokta yuktisaMdarbha se bhaTTa ke pakSa meM svataH prAmANya kA vyAghAta kaise hai aura anavasthA dUra karane para bhI punaH punaH kaise lagI rahatI hai yaha batA diyA hai / pUrvapakSI ne apane pUrvapakSa ke pratipAdana meM hamAre parataH prAmANya pakSa meM aura bhI jo jo dUSaNa anya anya vikalpa jAla raca kara udbhAvita kiyA hai, una vikalpoM kA abhyupagama na karane se hI ve dUSaNa Tala jAte haiM isa liye pUrvapakSa kI paMkti paMkti kA anuvAda kara usameM doSodbhAvana ko yahAM hama choDa dete haiN| [preraNAbuddhi pramANa hI nahIM hai ] pUrvapakSI ne joyaha kahAthA ki 'preraNAjanitA tu buddhi' [pR. 35] ityAdi arthAt pratyakSa, anumAna aura Aptokti kI bhA~ti preraNAvAkya arthAt vedavAkya janita buddhi bhI svataH pramANabhUta hai'-yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki sAdhana nirbhAsI pratyakSa kA prAmANya saMvAda para avalambita hai jaise tRpti Adi arthakriyA ke sAdhanarUpa jala kA pratyakSa hone para jaba samIpa meM jAte haiM to jalaupalabdhi hotI hai aura usase tarasa bhI miTa jAtI hai to isa saMvAda se usa pratyakSa kA prAmANya siddha hotA hai / preraNAbuddhi ke prAmANya ko siddha karane ke liye koI bhI saMvAda nahIM hai, 'agnihotraM juhuyAt svargakAmaH' isa preraNAvAkyajanita agnihotra meM svargahetutA kI buddhi kA saMvAdI anya koI jJAna nahIM hotA isaliye pratyakSa kI taraha usakA prAmANya kase mAnA jAya ? anumAna kI bhA~ti bhI usakA prAmANya nahIM mAna sakate kyoMki anumAna apane sAdhya se avyabhicArI liMganirNaya ke bala para khar3A hotA hai / prastuta meM agnihotra homa meM svargahetutA kA anumAna karAne vAlA koI avyabhicArI liMga hI nahIM hai| dUsarI bAta yaha hai ki bhaTTAdi mImAMsakoM kA svata: prAmANya prasiddha karane kA samUcA prayAsa anta meM to preraNAvAkyajanita cetas yAnI buddhi ke prAmApya ko nirbAdha siddha karane ke liye hI hai, kintu pariNAma aisA viparIta hai ki preraNAjanita buddhi kA prAmANya siddha honA to dUra rahA, usakA aprAmANya hI yuktisamUha se Apa ko prApta hotA hai / vaha yuktisamUha isa prakAra hai [preraNAjanita jJAna doSaprayukta hone se apramANa ] jo jJAna duSTa kAraNoM se utpanna hotA hai vaha pramANa nahIM hotA, jaise timirAdi doSa ke upadrava se grasta netrAdijanya jJAna / 'agnihotra kA homa kareM' ityAdivAkyajanya jJAna yaha doSayukta preraNA Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1 vedAprAmANya 87 palabdhiH / na cA'siddho hetuH, bhavadabhiprAyeNa preraNAyAM guNavato vakturabhAve tadguNairanirAkRtairdoSairjanyamAnatvasya preraNAprabhave jJAne siddhatvAt / __ atha syAdayaM doSo yadi vaktRguNaireva prAmANyApavAdakadoSANAM nirAkaraNamabhyupagamyate, yAvatA vakturabhAvenApi nirAzrayANAM doSAraNAmasadbhAvo'bhyupagamyata eva / taduktam-[ zlo0vA02, 62-63] zabde doSoddhavastAvada vaktradhIna iti sthitam / tadabhAvaH kvacita tAvad guNavadvaktRkatvataH // tadguNairapakRSTAnAM zabde saMkrAntyasambhavAt / yadvA vakturabhAvena na syurdoSA nirAzrayAH / / iti / bhavedapyevaM, yadyapauruSeyatvaM kutazcit pramANAta siddhaM syAt. tacca na siddhaM, tatpratipAdakapramANasya niSetsyamAnatvAta / ata eva cedamapyanudaghoSyam-zlo0 vA0 sa02-zlo068 ] ttraapvaadnimuktirvvtrbhaavaallghiiysii| vede tenA'pramANatvaM nAzaMkAmapi gacchati // __ tena guNavato vavaturanabhyupagamAd bhavadbhiH apauruSeyatvasya cAsambhavAdanirAkRtairdoSairjanyamAnatvaM hetuH preraNAprabhavasya cetasaH siddhaH, doSajanyatva-aprAmANyayoravinAbhAvasyApi mithyAjJAne'nyatra vAkya se utpanna jJAna hai / isa prakAra yahA~ kAraNaviruddhopalabdhi rUpa hetu prayoga hai-pramANajJAna ke kAraNa guNavAn hote haiM, usase viruddha doSayukta kAraNa yahA~ upalabdha haiM isaliye kAraNaviruddhopalabdhi huyI / agara yahA~ hetu asiddha hone kI zaMkA kI jAya ki-'doSavat preraNAvAkyajanyatva hetu meM, preraNA vAkya ke doSa hI kahA~ siddha haiM jisase doSavatpreraNAvAkyajanyatva hetu upalabdha ho sake'-to yaha hetuasiddhi kI zaMkA nirmUla hai kyoMki mImAMsaka matAnusAra preraNAvAkyoM kA koI guNavAn vaktA hai hI nahIM, vAkyAntargata doSoM kA nirAkaraNa vaktA ke guNoM se hotA hai, kintu yahA~ guNavAn vaktA na hone se doSa kA nirAkaraNa nahIM hogA, to yaha siddha hogA ki preraNAvAkya janita jJAna guNoM se anirAkRta doSa vAle aise vAkya se utpanna huA hai / isa prakAra hetu asiddha nahIM hai| [ vaktA na hone se doSAbhAva hone kI zaMkA ] / yadi yaha kahA jAya ki-"yaha tathAkathita doSa taba ho sakatA hai jaba prAmANya ke apavAdaka doSoM kA nirAkaraNa mAtra vaktA ke guNoM se hI hotA hai aisA mAnA jAya / kintu doSoM kA abhAva isa prakAra bhI ho sakatA hai-preraNAvAkya kA koI vaktA hI nahIM hai, vaktA na hone se doSa kahAM raheMge ? yagata gUNadASa to vaktAgata gUNadoSa se hI prayukta hotA hai| jaba vAkya kA koI vaktA hI nahIM hai to tadAzrita doSoM kA vAkya meM utara AnA bhI saMbhava nahIM hai / tAtparya, vaktA na hone se AzrayahIna doSoM ke abhAva ko hama mAnate hI haiM / kahA bhI hai - ___ "zabda meM doSa kA udbhava vaktA ko adhIna hai yaha to siddha hI hai| doSa kA abhAva kahIM para vaktA guNavAna hone se hotA hai| kyoMki usake guNoM se dUrotkSipta doSoM kA phira zabda meM saMkramaNa sambhavita nahIM hai| athavA vaktA hI na hone se AzrayahIna bane hue doSoM kA (vAkya meM) sambhava nahIM hotaa|" [veda meM apauruSeyatva siddha nahIM hai-uttara ] kintu yaha mImAMsaka kathana yukta nahIM hai, kyoMki vaisA taba ho sakatA yadi vedavacana meM puruSA Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nizcitatvAt tadviruddhatva-anekAntikatvayorapyabhAva iti bhavatyato hetoH preraNAprabhave jJAne praamaannyaabhaavsiddhiH| [ jJAtRvyApAraH na pramANasiddhaH ] kiMca, pramANe siddhe sati kiM tatprAmANyaM svataH parato vA' ? iti cintA yuktimatI, bhavadabhyupagamena tu tadeva na sambhavati / tathAhi-jJAtRvyApAraH pramANaM bhavatA'bhyupagamyate, na cAsau yuktaH, tadgrAhakapramANAbhAvAt / tathAhi-pratyakSa vA tadgrAhaka, anumAnaM, anyadvA pramANAntaram ? tatra yadi pratyakSaM tadagrAhakamabhyupagamyeta tadAtrApi vaktavyama-svasaMvedanam, bAhyandriyajaM, manaHprabhavaM vA? na tAvat svasaMvedanaM tadgrAhakam, bhavatA tadagrAhyatvAnabhyupagamAta tasya / nApi bAhyandriyaja, indriyANAM svasambaddha'rtha jJAnajanakatvAbhyupagamAt / na ca jJAtRvyApAreNa saha teSAM sambandhaH, pratiniyatarUpAdiviSayasvAt |naapi manojanyaM pratyakSa jJAtavyApAralakSaNapramANagrAhakam, tathA pratItyabhAvAt anabhyupagamAcca / 'janyatva kisI pramANa se siddha rahatA, kintu vahI asiddha hai kyoMki veda meM apauruSetva ke sAdhaka-pramANa kA Age nirAkaraNa kiyA jAne vAlA hai / isaliye yaha bhI udghoSa karane yogya nahIM hai ki 'vedavAkya kA koI vaktA na hone se vahA~ apavAda se mukti sulabha hai, ataH veda meM aprAmANya zaMkA ko prApta nahIM hotaa| kyoMki apauruSeyatva kA khaNDana Age kiyA jaayegaa| niSkarSa yaha AyA ki veda kA apauruSeyatva sambhava nahIM hai aura usakA koI guNavAn vaktA bhI nahIM hai isaliye preraNAvAkyajanya jJAna meM anirAkRta doSoM se janyamAnatva rUpa heta ta veda ke aprAmANya kI siddhi ke liye kahA gayA hai vaha siddha hotA hai| jahA~ doSajanyatva hotA hai vahA~ aprAmANya hotA hai yaha avinAbhAvarUpa niyama zukti meM rajata avabhAsaka jJAna meM siddha hai-nizcita hai| isaliye doSajanyatva hetu meM na to virodha kA udbhAvana ho sakatA hai, na to vyabhicAra doSa kA udbhAvana ho sakatA hai / isaliye isa doSajanyatva rUpa hetu se preraNAvAkyajanya jJAna meM prAmANya ke abhAva kI siddhi niSkaMTaka hai| [jJAtRvyApAra pramANa siddha nahIM hai ] 'prAmANya svataH hai yA parataH' isa sambandha meM svataHprAmANyavAdI ke sAtha jo kucha vicAra kiyA jAtA hai vaha bhI pramANa ke siddha hone para hI karanA yuktiyukta yAnI sArthaka hai / kintu mahattva kI bAta yaha hai ki svata: prAmANyavAdI ke matAnusAra pramANa kI siddhi hI sambhava nahIM hai / vaha isa rIti se-pUrvapakSI jJAtA ke vyApAra ko pramANa kahate haiM kintu vaha ghaTatA nahIM, kyoMki 'jJAtRvyApAra yaha pramANa hai' isakA grAhaka koI pramANa nahIM hai / pramANAbhAva isa prakAra-vaha kaunasA pramANa hai jo. 'jJAtRvyApAra yaha pramANa hai-isakA grAhaka ho ? A pratyakSa usakA grAhaka hai yA B anumAna athavA C anya koI pramANa ? ____A yadi pratyakSa ko usakA grAhaka mAnate ho to yahA~ bhI Apako kahanA hogA ki vaha A1 svasaMvedana pratyakSa hai yA A2 bahirindriyajanya pratyakSa hai athavA A3 manojanya hai ? A1 svasaMvedanapratyakSa to jJAtRvyApAra kA grAhaka nahIM hai kyoMki jJAtRvyApAra ko Apa svasaMvedanapratyakSagrAhya mAnate hI nhiiN| kyoMki svasaMvedanapratyakSa kA grAhya svamAtra hai, jJAtRvyApAra nhiiN| A2 bAhya ndriyajanya pratyakSa se bhI vaha agrAhya hai, kyoMki Apa bhI yaha mAnate haiM ki indriyoM se sambandhita artha ko hI jJAna Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 prathAnumAnaM tadgrAhakamabhyupagamyate, tadapyayuktam, yato'numAnamapi 'jJAtasaMbandhasyaikadezadarzanAdasaMnikRSTe'rthe buddhiH' ityevNlkssnnmbhyupgmyte| sambandhazcAnyasambandhavyudAsena niyamalakSaNo'bhyupagamyate / yata ukta-sambandho hi na tAdAtmyalakSaNo gamyagamakabhAvanibandhanam / yayohi tAdAtmyaM na tayorgamyagamakabhAvaH tasya bhedanibandhanatvAt, abhede vA sAdhanapratipattikAla eva sAdhyasyApi pratipannasvAt kathaM gamyagamakabhAvaH ? apratipattau vA yasmin pratIyamAne yanna pratIyate tat tato bhinnam, yathA ghaTe pratIyamAne'pratIyamAnaH paTaH, na pratIyate cet sAdhanapratItikAle sAdhyaM, tadA tat tato bhinnamiti kathaM tayostAdAtmyam ? kiMca, yadi tAdAtmyAda gamya-gamakabhAvo'bhyupagamyate tadA tAdAtmyA'vizeSAd yathA prayatnAnantarIyakatvamanityatvasya gamakam, tathA'nityatvamapi prayatnAnantarIyakatvasya gamakaM syAt / atha prayatnAnantarIyakatvamevA'nityatvaniyatatvena nizcitam nA'nityatvaM tanniyatatvena, nizcayApekSazca gamya indriyajanya hotA hai / jJAtRvyApAra indriyoM se sambandhita nahIM hai, kyoMki indriyoM se sambandhita viSaya rUpa-rasAdi hI hai yaha niyamataH siddha hai| A3 manojanya pratyakSa bhI jJAtRvyApAra rUpa pramANa kA grAhaka nahIM kyoMki na to aisA anubhava hotA hai, na to koI aisA mAnatA hai ki 'jJAtRvyApAra yaha pramANa hai'aisI mujhe mAnasika pratIti hotI hai / [ anumAna se jJAtRvyApAra kA grahaNa azakya ] aba kahA jAya ki-anumAna se jJAtRvyApAra rUpa pramANa kA grahaNa hotA hai-to yaha bhI ayukta hai, kyoMki anumAna kA sarvamAnya svarUpa yaha hai ki-do padArtha ke bIca sambandhajJAna hone para una sambandhIyoM meM se eka deza yAnI eka artha kA darzana hone para anya asaMnikRSTa yAnI adRzya artha kA bodha honA yaha anumAna hai| [ jaise dhUma aura agni ke bIca saMbandha jJAta hone para dhUma ke darzana se apratyakSa agni kA parokSabodha hotA hai / ] sambandha bhI jaisA taisA nahIM, avinAbhAvarUpa niyama yAnI vyApti nAmaka sambandha se anya saMbaMdhoM kA tyAga karake mAtra niyamarUpa sambandha hI yahAM vivakSita haimAnA jAtA hai / kyoMki kahA hai ki tAdAtmya rUpa saMbaMdha bodhya-bodhakabhAva kA niyAmaka nahIM hai / jina do ke bIca meM tAdAtmya hotA hai una do kA gamya-gamaka bhAva nahIM hotA hai kyoMki gamya gamaka bhAva bhedamUlaka hai / yadi gamya-gamakabhAvaniyAmaka saMbaMdha abheda hogA to jisa kAla meM gamaka yAnI sAdhana kA bodha hogA usI vakta gamya yAnI sAdhya kA bhI bodha ho jAne se sAdhya aura sAdhana meM gamyagamaka bhAva hI kaise ho skegaa| eka sAtha jina kA bodha hotA hai unakA gamya-gamaka bhAva nahIM hotaa| jisa kAla meM sAdhana kA bodha hotA hai usa kAla meM sAdhya kA bodha agara nahIM hotA hai to una donoM kA bheda siddha hogaa| kyoMki yaha vyApti hai ki jisakI pratIti kAla meM jo pratIta nahIM hotA vaha usase bhinna hotA hai| jaise ki ghaTa kI pratIti kAla meM paTa kI pratIti nahIM hotI hai to paTa ghaTa se bhinna hotA hai| usI prakAra sAdhana kI pratItikAla meM agara sAdhya pratIta nahIM hotA hai to sAdhana se sAdhya kA bheda siddha hotA hai phira una donoM kA tAdAtmya kaise ? 'prayatnAnantarIyakatva' kA artha hai jo prayatna ke vinA nahIM hotA hai| 'prayatna antarA (=vinA) na bhavati iti prayatnAnantarIyakatva' yaha usakI vyutpatti hai| Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 gamakabhAvaH iti; tahi 'yasminnizcIyamAne yanna nizcIyate' ityAdi pUrvoktameva dUSaNaM punarApatati / api ca prayatnAnantarIyakatvamevA'nityatvaniyatatvena nizcitamiti vadatA sa evA'smadabhyupagato niyamalakSaNasambandho'bhyupagato bhavati / nA'pi tadutpattilakSaNaH sambandho gamyagamakabhAvanibandhanam, tathA'bhyupagame vaktRtvAderapyasarvajJatvaM prati gamakatvaM syAt / atha sarvajJatve vaktatvAdebarbAdhakapramANAbhAvAta sarvajJatvAdibhyo vaktatvAdeyAvRttiH saMdigdheti saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAnnAyaM gamakastahi dhUmasyApyanagnau bAdhakapramANAbhAvAta tato vyAvRttiH saMdigdheti saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdagniM prati gamakatvaM na syAt / [tAdAtmya se gamyagamakabhAva nahIM bana sakatA] yaha jJAtavya hai ki do vastu ke bIca tAdAtmya hone se gamya-gamaka bhAva mAnA jAya to jaise prayatnajanyatva ko anityatva kA gamaka mAnA jAtA hai usI prakAra donoM ke bIca tAdAtmya hone para anityatva bhI prayatnajanyatva kA gamaka ho jAne kI Apatti hogii| bauddhamata meM do hI sambandha se gamya-gamaka bhAva mAnA jAtA hai, tAdAtmya aura tadutpatti / prayatnAnantarIyakatva aura anityatva ke dutpatti yAnI kAraNa-kArya bhAva to hai nahIM, kevala tAdAtmya hai, isaliye uparokta Apatti avazya hogii| yadi kahA jAya ki-'tAdAtmya hone para bhI prayatnAnantarIyakatva hI anityatva ke niyatarUpa se nizcita hai, anityatva prayatnAnantarIyakatva ke niyatarUpa se nizcita nahIM hai, isalie anityatva prayatnAnantarIyakatva kA gamaka hone kI Apatti nahIM hai, kyoMki gamya-gamakabhAva eka kA dUsare ke sAtha niyatarUpa se kiye gaye nizcaya para avalambita hai|'-to isa kathana se tAdAtmya gamyagamakabhAvaniyAmaka sambandharUpa se siddha nahIM ho sakatA kyoMki yahA~ bheda Apatti rUpa dUSaNa A par3atA hai, kyoMki pahale kaha Aye haiM ki jisakA nizcaya hone para jo anizcita rahatA hai vaha usase bhinna hotA hai / dUsarI bAta yaha hai ki 'prayatnAnantarIkatva anityatva ke niyatarUpa se nizcita hai' yaha jo Apane kahA usameM 'niyatarUpa se' isakA artha hai 'niyama viziSTa rUpa se' / ataH hamane jo pahale avinAbhAva rUpa niyama hI gamya-gamaka bhAva kA niyAmaka saMbaMdha siddha hone kA kahA thA usI kA Apane bhI svIkAra kara liyaa| [ tadutpattisaMbaMdha se gamyagamakabhAva nahIM bana sakatA ] gamya-gamaka bhAva ko tadutpattisaMbandhamUlaka bhI nahIM mAna sakate kyoMki aisA mAnane para vaktRtvAdi dharma asarvajJatA kA gamaka hone kI Apatti hogI, kyoMki asarvajJapuruSa se vacanavAkyoM kI utpatti dekhI jAtI hai / yadi yaha zaMkA kI jAya ki- 'vaktRtva dharma sarvajJapuruSa meM hone meM koI bAdhaka yukti yA pramANa nahIM hai aura sarvajJa asarvajJatA kA vipakSa hai, isaliye vipakSabhUta sarvajJa meM vaktRtva dharma kA abhAva hai yA nahIM, isa saMdeha ko avakAza hai / tAtparya, hetu bhUta vaktRtva dharma kI vipakSabhUta sarvajJa se vyAvRtti saMdigdha hone se saMdigdhavyabhicAra doSavAlA hetu ho gayA isaliye vaha asarvajJatA kA gamaka nahIM ho sakegA'-to aisI zaMkA ke viruddha yaha Apatti AyegI ki dhUma hetu bhI agni kA gamaka nahIM hogA, kyoMki agni ke vipakSabhUta arthAt jahA~ agni hone kA nizcita ho aisI sabhI gRha Adi meM dhUma kA abhAva hI ho yaha nizcaya karane kI sAmagrI na hone se usakA bhI saMdeha ho sakatA hai kyoMki vahA~ bhI dhUma kI sattA hone meM koI bAdhaka pramANa yA yukti nahIM hai| isaliye agni ke prati dhUma kI gamakatA bhI vilupta ho jaaygii| Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 atha "kArya dhUmo hutabhujaH, kAryadharmAnuvRttitaH, sa tadabhAve'pi bhavana kAryameva na syAt" ityanagnau dhUmasya sadbhAvabAdhakaM pramANaM vidyata iti nAsau sandigdhavipakSavyAvRttikastahi etat prakRte'pi vaktRtvAdau samAnamiti tasyApyasarvajJatvaM prati gamakatvaM syaat| ki ca, kAryatve satyapi vaktRtvAdeH saMdigdhavipakSavyAvRttikatvenA'sarvajJatvaM pratyaniyatatvAd yadyagamakatvaM tahi sa evA'smadabhyupagato niyamalakSaNaH saMbandho'bhyupagato bhavati / api ca, tAdAtmyatadutpattilakSaNasaMbandhAbhAve'pi niyamalakSaNasaMbandhaprasAdAta kRttikodaya-candrodgamana-adyatanasavitrudgamagahItANDapipIlikotsarpaNa-ekAmraphalopalabhyamAnamadhararasasvarUpANAM hetanAM yathAkramaM bhAvizakaTodayasamAnasamayasamudravRddhi-zvastanabhAnUdaya-bhAvivRSTi- tatsamAnakAlasindUrAruNarUpasvabhAveSu sAdhyeSu gamakatvaM suprasiddham / saMyogAdilakSaNastu saMbandho bhavataiva sAdhyapratipAdanAMgatvena nirasta iti taM prati na prysyte| [vipakSabAdhaka tarka ubhayatra samAna hai ] pUrvapakSI:-Apane jo kahA ki-'agni ke vipakSa meM dhUma kI sattA hone meM koI bAdhaka pramANa nahIM hai-yaha mithyA hai, kyoMki bAdhaka pramANa yaha rahA-dhUma agni kA kArya hai kyoMki kArya ke jo guNadharma hote haiM unakI usameM anuvRtti hai, aba yadi vaha agni ke abhAvasthala meM bhI rahegA to vaha usakA kArya hI na hogA, arthAt usake kAryatva ke bhaMga kI Apatti hogii| isa prakAra kA bAdhaka tarka vidyamAna hone se dhUma hetu kI vipakSa se vyAvRtti yAnI vipakSa meM usakA abhAva saMdigdha nahIM rahatA kintu nizcita ho jAtA hai| uttarapakSI:-aisA tarka to prastuta sthala meM bhI samAna hI hai vaktRtva asarvajJatA kA kArya dikhAI detA hai kyoMki usameM bhI kAryadharma kI anuvRtti upalabdha hai| yadi vaha asarvajJatA kA kArya hone para bhI asarvajJatA ke abhAvasthala meM rahegA to vaha usakA kArya na ho sakegA, arthAt usake kAryatva ke bhaMga kI Apatti hogI / to isa prakAra vaktRtva bhI asarvajJatA ke gamaka ho jAne kI Apatti tadavastha rahatI hai| [ vaktRtva ko aniyata mAnane para niyama kI siddhi ] dUsarI bAta yaha hai ki vaktRtva hetu yaha asarvajJa kA kArya hone para bhI usako vipakSavyAvRtti saMdigdha hone se asarvajJatva ke prati niyamataH saMbaddha na hone se asarvajJatA kA gamaka nahIM bana sakatA hai to usakA niSkarSa yaha phalita haA ki bauddha ne jo tadutpattirUpa saMbaMdha gamya-gamakabhAva niyAmaka mAnA hai vaha ayukta hai aura hamane jo avinAbhAvarUpa niyama yAnI vyApti ko gamya-gama kabhAva niyAmaka saMbandha rUpa meM mAnA hai vahI ThIka hai aura Apane bhI yahA~ usakA svIkAra kiyaa| isa bAta para bhI bauddha ko dhyAna denA jarUrI hai ki jahAM tAdAtmya aura tadutpatti meM se eka kA bhI sambhava nahIM hotA aise kaI sthaloM meM niyamAtmaka saMbaMdha kI kRpA se sAdhya kI gamakatA hetu meM suprasiddha hai-ve sthala kramaza: isa prakAra haiMhetU sAdhya A kRttikA nakSatra kA udaya huaa| A aba zakaTa nakSatra kA udaya hogaa| B candra kA udaya huaa| B isa kAla meM hI samudra meM bharatI AI hogii| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 evaM paroktasaMbaMdhapratyAkhyAne kRte sati / niyamo nAma saMbaMdhaH svamatenocyate'dhunA // kAryakAraNabhAvAdisaMbandhAnAM dvayI gatiH / niyamA'niyamAbhyAM syAdaniyamAvatadgatA // sarve'pyaniyamA hya te nAnumotpattikAraNam / niyamAta kevalAdeva na kiMcinnAnumIyate // ityAdi / ___ sa ca sambandhaH a kimanvayanizcayadvAreNa pratIyate, uta b vyatirekanizcayadvAreNa iti vikalpadvayam / tatra yadi prathamo vikalpo'bhyupagabhyate, tatrApi vaktavyam-ki al pratyakSaNAnvayAnazcayaH, a2 utAnu iti ? a1 na tAvat pratyakSeNAnvayanizcayaH, anvayasya hi rUpaM taddhAve taddhAvaH / na ca jJAtRvyApArasya pramANatvenAbhyupagatasya pratyakSeNa sadbhAvaH zakyate grahItum , tadgrAhakatvena pratyakSasya pUrvameva niSiddhatvAta tvayAnabhyupagamAcca / nApi jJAtRvyApArasadbhAve evArthaprakAzanalakSaNasya hetoH sadbhAvaH pratyakSeNa jJAtu zakyaH, tasyApondriyavyApArajena pratyakSeNa pratipattumazakteH, tadazaktizca prakSANAM tena saha sambandhAbhAvAt / nApi svasaMvedanalakSaNena pratyakSeNa pUrvoktasya hetoH sadbhAvaH zakyo nizcetum , bhavadabhiprAyeNa tatra tasyA'vyApArAt / tanna pratyakSeNa sAdhyasaddhAve eva hetusadbhAvalakSaNo'nvayo nizcetu zakyaH / / / C Aja sUryodaya huA hai| | C kala avazya sUryodaya hogaa| D ciTIyA~ apane aNDe lekara bhAga rahI hai| | D medhavRSTi hogii| E kisI eka Amra phala kA madhura rasa upalabdha | E usa kAla meM vaha Amra phala siMdura jaisA rkthuaa| varNa vAlA hogaa| uparokta hetuoM kA apane apane sAdhya ke sAtha koI tAdAtmya nahIM hai / evaM una sAdhyoM se hetuoM kI utpatti bhI nahIM huI hai| phira bhI ye hetu aneka AdhyoM kA avinAbhAvi haiM, arthAt una hetuoM ke hone para sAdhya ke hone kA atUTa niyama hai, isI niyama ke prabhAva se una hetuoM se apane apane sAdhyoM kA AnumAnika bodha udita hotA hai| saMyoga-samavAya Adi sambandha sAdhya kA bodha karAne meM aMgabhUta nahIM ho sakatA hai yaha to bauddha ne hI sva svagrantha meM siddha kara diyA hai isaliye gamya-gamakabhAvaniyAmaka saMbaMdhatA kA khaMDana karane ke liye pRthag prayAsa karane kI jarUra nahIM rhtii| uparokta rIti se bauddhavAdI kathita saMbaMdha kA nirAkaraNa kiye jAne para [ niyamavAdI kahatA hai ki ] aba hamAre mata se niyama nAma ke sambandha kI bAta kI jAtI hai / kArya-kAraNabhAva Adi sabhI saMbaMdhoM ke bAre meM do hI vikalpa haiM ki yA to ve niyamabaddha ho yA niyama se abaddha ho / niyama se abaddha hone para tadgatA yAnI tad kI gamakatA arthAt sAdhyabodhakatA nahIM ho sktii| __ niyamavikala sabhI sambandha anumAna kI utpatti ke kAraNa nahIM hai aura kevala niyamarUpa sambandha se aisI koI vastu nahIM hai jisakA anumAna na ho sake / [ jJAtRvyApAra kA niyama saMbaMdha kaise pratIta hogA ? ] [ saMdarbha:-anumAna se jJAtRvyApAra kA grahaNa nahIM ho sakatA yaha bAta cala rahI hai-usameM jina do kA saMbandha jJAta rahe taba eka ke darzana se anya parokSaartha kI anumAna buddhi hotI hai yaha kahA thA / vaha saMbaMdha niyamarUpa hI ho sakatA hai yaha siddha karane ke bAda aba yaha batAnA hai ki jJAtRvyApAra ke sAtha niyama saMbaMdha vAlA dUsarA koI nahIM hai isaliye jJAtRvyApAra asiddha hai kyoMki,] Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-jJAtavyApAra0 93 a2 nApyanumAnena tannizcayaH, anumAnasya nizcitAnvayahetuprabhavatvAbhyupagamAt / na ca tasyAnvayaH pratyakSasamadhigamyaH pUrvoktadoSaprasaMgAt / anumAnAt tanizcaye'navasthetaretarAzrayadoSAvanuSajyeta iti prAgeva pratipAditam / na ca pratyakSAnumAnavyatiriktaM pramANAntaraM sambhavati / tanna anvayanizcayadvAreNa jJAtRvyApAre sAdhye pUrvoktasya hetoniyamalakSaNaH sambandho nizcetu zakyaH / . vaha niyamAtmaka saMbandha kI pratIti a anvaya ke nizcaya se yA b vyatireka ke nizcaya se hotI hai ye do vikalpa vicAraNIya haiN| yadi prathama vikalpa liyA jAya to vahA~ bhI do prazna hai-a1 kyA vaha anvaya nizcaya pratyakSa se hotA hai athavA a2 anumAna se ? al pratyakSa se anvaya kA nizcaya nahIM ho sakatA kyoMki anvaya kA AkAra hai 'eka ke hone para hI dUsare kA honA' / prastuta meM anvaya kA yaha saMbhavita AkAra hai 'jJAtRvyApAra ke hone para hI arthaprakAzanarUpa hetu kA honA' / kintu pramANa pa se svIkRta yaha jJAtavyApAra pratyakSa se to gahIta hotA nahIM, kyoMki 'pratyakSa se jJAtavyApAra kA grahaNa nahIM hotA' yaha niSedha pahale hI kara diyA hai aura prativAdI jJAtRvyApAra ko pratyakSayogya mAnatA bhI nahIM hai / tAtparya, 'jJAtRvyApAra ke hone para' yaha anvaya kA eka aMza pratyakSa yogya nahIM hai| 'jJAtRvyApAra hone para hI arthaprakAzana rUpa hetu kA honA' isa anvaya kA jo dUsarA aMza artha zana hai vaha bhI pratyakSa se jAnA jA sake aisA nahIM hai, kyoMki usameM indriya ke vyApAra kI pahaMca na hone se indriya-vyApArajanya pratyakSa se usakI pratipatti azakya hai / azakya isa liye ki indriyoM kA arthaprakAzana ke sAtha koI saMbaMdha hI nahIM hai jo usakA pratyakSa karA sake / indrijanyapratyakSa jaise asamartha hai vaise svasaMvedana pratyakSa yAnI mAnasapratyakSa bhI asamartha hai, ata: usase bhI pUrvokta arthaprakAzanarUpa hetu ke sadbhAva kA nizcaya azakya hai| kyoMki prativAdI ke abhiprAya se, artha prakAzana se nizcaya meM svasaMvedana pratyakSa kA koI vyApAra nahIM hai| upasaMhAra:-'sAdhya jJAtRvyApAra ke sadbhAva meM hI hetu-artha prakAzana kA sadbhAva' isa anvaya kA nizcaya pratyakSa se nahIM ho sktaa| [anumAna se anvayanizcaya azakya ] a2 "anumAna se anvaya kA nizcaya hogA, arthAt 'jJAtRvyApAra hone para hI arthaprakAzanarUpa hetu kA honA' yaha nizcaya anumAna se hogA"- yaha bhI kahanA zakya nahIM hai, kyoMki yaha sarvamAnya hai ki jisa hetu meM sAdhya kA anvaya pUrva nizcata ho usI hetu se anumAna kA janma hotA hai| yahA~ artha prakAzanarUpa heta meM jJAtavyApAra rUpa sAdhya kA anvaya pratyakSa se pUrva nizcita hai yaha nahIM kahA jA sakatA kyoMki usa meM doSa prasaGga hai jo 'na tAvat pratyakSeNAnvayanizcayaH ityAdi se pahale batAyA hai| anumAna se jJAtRvyApAra ke sAtha artha kAzanarUpa hetu ke anvaya kA nizcaya karane jAoge to anavasthA hogI kyoMki vaha anumAna bhI nizcitAnvaya vAle hetu se hI mAnanA hogA aura usa hetu ke anvaya kA nizcaya karane ke liye anya anumAna DhaDhanA hogA, usake hetu ke anvayanizcaya ke liye bhI anya anumAna....isa prakAra anavasthA clegii| yadi kahA jAya ki-'dvitIya anumAna ke anvaya kA nizcaya anya anumAna se nahIM karanA hai kiMtu pUrva anumAna se hI siddha ho jAyagA'-to isameM anyonyAzraya doSa lagegA, kyoMki prathama anumAnajanaka hetu ke anvaya kA nizcaya dvitIya anumAna se hogA aura dvitIya anumAnajanaka hetu ke anvaya kA nizcaya prathama anumAna hone para hogA, isa prakAra anyonyAzrita hone se do meM se eka bhI na hogaa| yaha saba pahale bhI kahA jA cukA hai / anya koI pramANa se anvaya kA nizcaya hone kI saMbhAvanA hI nahIM hai kyoMki pratyakSa aura anumAna se Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 _b nApi vyatirekanizcayadvAreNa, yato vyatirekaH 'sAdhyAbhAve hetorabhAva eva' ityevaMsvarUpaH, na ca prakRtasya sAdhyasyAbhAvaH pratyakSeNa samadhigamyaH, tasyAbhAvaviSayatvavirodhAt , anabhyupagamAt , abhAvapramANavaiyarthyaprasaMgAcca / nApyanumAnAdisadbhAvagrAhakapramANanizcayaH, ata eva doSAt / athA'darzananizceya iti pakSaH, so'pi na yuktaH, yato'darzanaM kimanupalambharUpaM ? pAhosvid prabhAvapramANasvarUpamiti vaktavyam / ___ tatra yadyAdyaH pakSaH, sa na yuktaH, yato'trApi vaktavyam-anupalambhaH kiM dRzyAnupalambho'bhipretaH, Ahosvid adRzyAnupalambha iti ? tatra yadyadRzyAnupalambhaH prakRtasAdhyAbhAvanizcAyako'bhipretaH tadA'trApi kalpanAdvayam-ki svasambandhI anupalambhastannizcAyakaH, uta sarvasambandhI ? yadyAtmasambandhI tannizcAyakaH, sa na yuktaH, paracetovRttivizeSastasyAnekAntikatvAt / atha sarvasambandhI anupalambhastanizcAyaka ityabhyupagamaH, ayamapyayuktaH, sarvasambandhino'nupalambhasyA'siddhatvAt / anya koI tIsare pramANa kA saMbhava hI nahIM hai| niSkarSa- jJAtavyApAra ko siddha karane vAle arthaprakAzanarUpa hetu kA apane sAdhya ke sAtha niyamarUpa sambandha a anvaya nizcaya ke dvArA nizcita nahIM ho sktaa| [ vyatirekanizcaya se jJAtRvyApAra ke niyama kA anizcaya ] b vyatireka nizcaya dvArA bhI jJAtRvyApAra sAdhya ke sAtha arthaprakAzana hetu kA niyama sambandha kA bodha nahIM ho sktaa| kyoMki vyatireka kA svarUpa hai-'sAdhya na hone para hetu kA avazya abhAva honA' / aba savAla yaha hai ki prastuta 'jJAtRvyApAra sAdhya nahIM hai'- yaha kaise jAnA jAya ? pratyakSa se to yaha jAnanA azakya hai, kyoMki pratyakSajJAna kevala bhAvaviSayaka hI hotA hai, ataH abhAvaviSayakatva ke sAtha usakA virodha hai / isaliye Apa (mImAMsaka) ke mata meM pratyakSa meM abhAvaviSayakatva mAnya nahIM hai| agara vaha mAna bhI liyA jAya to abhAva grahaNa ke liye Apane jo eka svatantra abhAva pramANa mAnA hai vaha bekAra ho jAyagA kyoMki abhAva kA graha pratyakSa se hI ho jAyegA phira usakI kyA jarUra? anumAna se bhI sAdhyAbhAva kA nizcaya azakya hai, kyoMki usameM bhI pratyakSapakSat vavirodha, anabhyupagama aura abhAvapramANavyarthatA prasaGga, ye doSa laga sakate haiN| aba yadi yaha kahA jAya ki sAdhya ke adarzana se arthAt sAdhya kA darzana na hone se usake vikalpa prayukta haiM, (1) vaha adarzana kyA sAdhya ke anupalambharUpa hai yA (2) vaha abhAva pramANasvarUpa hai yaha kaho ! [ anupalambharUpa adarzana ke aneka vikalpa] anupalambha aura abhAvapramANa rUpa do vikalpa meM agara prathama pakSa mAnA jAya to vaha tarkasaMgata nahIM-kyoMki yahAM bhI batAnA hogA ki-anupalambha ke do prakAra meM se Apa ko kauna sA grAhya hai-dRzyAnupalambha yA adRzyAnupalambha ? yadi jJAtRvyApAra rUpa sAdhya adRzya hai isaliye usake anupalambha ko prakRta jJAtRvyApArarUpa sAdhya ke abhAva kA nizcAyaka mAnate ho to yahAM bhI batAnA hogA ki tatsambandhI do kalpanA meM se Apako kaunasI mAnya hai-svasambandhI anupalambha yA sarva sambandhI anupalambha ?, do kalpanA kA tAtparya isa prazna meM hai ki kevala apane ko sAdhya kA upalambha nahIM hai itane se hI sAdhyAbhAva siddha hai ? yA sabhI ko sAdhya kA upalambha nahIM hotA, isaliye usake Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 95 prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 atha dRzyAnupalambhastannizcAyaka iti pakSaH, so'pyasaMgataH, yato dRzyAnupalambhazcaturdhA vyavasthitaH-svabhAvAnupalambhaH, kAraNAnupalambhaH, vyApakAnupalambhaH, viruddhavidhizceti / tatra yadi svabhAvAnupalambhastannizcAyakatvenA'bhimataH, sa na yuktaH, svabhAvAnupalabdhasyaivaMvidhe viSaye vyApArA'sambhavAt / tathAhi-ekajJAnasaMsagiNastulyayogyatAsvarUpasya bhAvAntarasyA'bhAvavyavahArasAdhakatvena paryudA. savRtyA tadanyajJAnasvabhAvo'sAvabhyupagamyate, na ca prakRtasya sAdhyasya kenacit sahaikajJAnasaMsargitvaM saMbhaktIti nAtra svabhAvAnupalambhasya vyApAraH / nA'pi kAraNAnapalambhaH prakatasAdhyAbhAvanizcAyakaH, yataH siddha kAryakAraNabhAve kAraNAnupalammaH kAryAbhAvanizcAyakatvena pravartate, na ca prakRtasya sAdhyasya kenacit saha kAryatvaM nizcitam , tasyA'dRzyatvena prAgeva pratipAdanAt / pratyakSAnupalambhanibandhanazca kAryakAraNabhAva iti kAraNAnupala abhAva kI siddhi hotI hai ? yadi AtmasambandhI yAne apane ko upalambha nahIM hotA-yaha prathama vikalpa sAdhyAbhAva kA nirNAyaka kahA jAya to yaha ayukta hai kyoMki usameM vyabhicAra doSa hai, vaha isa prakArajisa vastu kA apane ko upalambha nahIM hotA phira bhI dUsare kI cittavRtti ko usakA upalambha ho sakatA hai-to vahA~ usa vastu kA abhAva nahIM mAnA jAtA, taba yahA~ bhI kevala apane ko sAdhya kA upalambha nahIM hotA hai, phira bhI dUsare kI cittavRtti meM usakA upalambha hotA ho to usakA inakAra nahIM ho sakatA, to yahA~ sAdhya kA abhAva kevala svasambandhI anupalambha se siddha nahIM ho sakatA hai-yahI vyabhicAra huaa| . ___ yadi dUsarA vikalpa mAnakara kahA jAya ki 'sabhI ko sAdhya kA upalambha nahIM hotA' to yaha bhI ayukta hI hai, kyoMki 'jJAtavyApAra rUpa sAdhya kA kisI ko bhI upalambha hI nahIM hotA' yaha sarvathA asiddha hai, kyoMki alpajJa vyakti aisA nahIM batA skte| [ dRzyAnupalambha ke vividha vikalpa ] aba yadi prathama vikalpa ko mAnakara yaha kaheM ki jJAtRvyApAra kA anupalambha yaha dRzya kA anupalambha hai aura usase jJAtRvyApAra ke abhAva kA nizcaya hogA, to yaha bhI saMgata nahIM hai, kyoMki dRzyAnupalambha kA cAra prakAra hai-svabhAvAnupalambha, kAraNAnupalambha, vyApakAnupalambha, aura viruddha vidhi yAnI viruddhopalabdhi / inameM se yadi pahalA svabhAvAnupalambha jJAtRvyApAra ke abhAva kA nizcAyaka mAnA jAya to vaha yukta nahIM hai, kyoMki jJAtavyApAra ke abhAva ke nirNaya meM svabhAvAnupalambha kA kucha bhI vyApAra saMbhavita nahIM hai| vaha isa prakAra-svabhAvAnapalambha meM anupalambha zabda meM natra kA prayoga paryudAsavRtti se hai, prasajyavRtti se nahIM hai, isaliye svabhAvAnupalambha kA artha hotA hai prakRta sAdhya se itara kA upalambha - jJAna / aisA artha phalita hone kA kAraNa yaha hai ki jahA~ do vastu ekajJAnasaMsargI hote haiM arthAt eka hI jJAna donoM ko viSaya karane vAlA hotA hai aura isa prakAra donoM kI ekajJAna ke viSaya hone kI tulya yogyatA hotI hai taba donoM meM se eka kA hI upalambha hone para dUsarI vastu ke abhAva kA vyavahAra kiyA jAtA hai| jaise bhUtala aura ghaTa tulya yogyatA vAle hone se tathA eka hI jJAna ke saMsagi hone se jaba zUnya bhUtalamAtra kA upalambha hotA hai taba ghaTa ke abhAva kA vyavahAra kiyA jAtA hai / prastuta meM prakRtasAdhya kA koI ekajJAnasaMsargI hone kI saMbhAvanA hI nahIM hai, isaliye svabhAvAnupalambha kI prastuta meM koI gati zakya nahIM hai| Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 mbho'pi na tannizcAyakaH / vyApakAnupalambhastu siddha vyApya vyApakabhAve vyApyAbhAvasAdhako'bhyupagamyate, na ca prakRtasAdhyavyApakatvena kazcit padArtho nizcetu zakyaH, prakRtasAdhyasyAdRzyatvapratipA. danAt / tanna vyApakAnupalambho'pi tannizcAyakaH / viruddhopalabdhirapyatra viSaye na pravartate / tathAhi-eko virodho'vikalakAraNasya bhavato'nyabhAve'bhAvAt sahAnavasthAnalakSaNo nizcIyate zItoSNayoriva viziSTAt pratyakSAta , na ca prakRtaM sAdhyamavikalakAraNaM kasyacid bhAve nivartamAnamupalabhyate tsyaa'dRshytvaadev| dvitIyastu parasparaparihArasthitilakSaNaH, so'pi lakSaNasya svarUpavyavasthApakadharmarUpasya dRzyatvAbhyupagamaniSTho dRzyatvAbhyupagamanimittapramANanibandhano na prakRtasAdhyaviSaye saMbhavati, tanna tato'pi prstutsiddhiH| tanna sAdhyasyAbhAvanizcayo'nupalambhanibandhanaH / [ kAraNAnupalambha se jJAtRvyApAra kA abhAvanizcaya azakya ] kAraNAnupalambha se prakRta sAdhya ke abhAva kA nizcaya mAnA jAya to yaha bhI saMbhava nahIM hai, kyoMki do vastu meM kAryakAraNabhAva siddha ho vahA~ kAraNa ke anupalambha se kArya ke abhAva kA nizcaya kiyA jA sakatA hai| kiMtu prakRta sAdhya ke prati kisI kI kAraNatA hI nizcita nahIM hai kyoMki vaha adRzya hai yaha pahale kahA jA cukA hai| yaha bhI samajhanA cAhiye ki kAryakAraNabhAva to pratyakSaanupalambhamUlaka hotA hai isaliye jaba taka anupalambha anizcita rahegA taba taka kArya-kAraNa bhAva hI siddha nahIM hogA to kAraNAnapalambha se prakRta sAdhya ke abhAva nizcaya kI bAta hI kahA~ ? vyApakAna palambha bho prakRta sAdhya ke abhAva kA nizcaya nahIM karA sktaa| usakA kAraNa yaha hai ki do vastu meM vyApyavyApaka bhAva siddha hone para vyApaka kI anapalabdhi se vyApya kA abhAva siddha hotA hai| prakRta sAdhya to dRzya nahIM adRzya hai aisA kahA gayA hai, isaliye usake vyApakarUpa meM kisI padArtha kA nizcaya hI zakya nahIM hai jisake anupalambha se usakA abhAva siddha ho ske| [viruddhopalabdhi se jJAtRvyApArAbhAva kA anizcaya ] prakRta sAdhya ke abhAva nizcaya meM viruddhopalabdhi bhI asaphala hai / jaise, virodha do prakAra kA saMbhavita hai 1 sahAnavasthAnarUpa, jaba eka bhAva kI kAraNasAmagrI avikala hone para bhI anya bhAva kI upasthiti meM usakI sadA anutpatti yA abhAva hI rahatA hai taba nizcita hotA hai ki yahA~ sahAnavasthAnarUpa virodha hai jaise ki viziSTa pratyakSa yAnI spArzana pratyakSa se, zIta sparza ke rahane para uSNa sparza vahAM nahIM raha sakatA aura uSNa sparza rahane para zIta sparza vahA~ nahIM raha sakatA / prastuta meM jo sAdhya hai vaha avikala kAraNavAlA hotA huA kisI anya bhAva kI upasthiti meM kabhI na rahatA ho -aisA dekhA nahIM gayA kyoMki vaha sAdhya hI adRzya hai| dUsarA parasparaparihAra rUpa virodha hai, do padArtha sadA ke liye eka-dUsare ke abhAva meM eka dUsare ke AkSepaka ho jaise gotva aura gotvAbhAva, to una donoM kA parasparaparihAra rUpa virodha kahA jAtA hai| yaha virodha go ke svarUpa kA vyavasthApaka asAdhAraNa gotva dharma ke dRzya hone para hI avalambita hai tathA gotva ko dRzya mAnane meM nimitta bhUta jA pratyakSa pramANa, tanmUlaka hai / tAtparya, pratyakSa pramANa se gotva jaba dRzya yAnI sAkSAtkAra viSayIbhUta hotA hai tabhI gotva aura gotvAbhAva ke bIca pratyakSa pramANa se parasparaparihArarUpa virodha kA nizcaya hotA hai / prastuta meM jo prakRta sAdhya hai vaha to adRzya hai isaliye usake dUsare prakAra kA virodhI bhI Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 sAdhanAbhAvanizcayo'pi nA'dRzyAnupalambhanimittaH, uktadoSatvAt / dRzyAnupalambhanimittatve'pi na svabhAvAnupalambhastannimittam , uddiSTaviSayAbhAvavyavahArasAdhakatvena tasya vyApArAbhyupagamAt / anuddiSTaviSayatve'pi yatra yatra sAdhyAbhAvastatra tatra sAdhAnAbhAva ityevaM na tataH sAdhanAbhAvanizcayaH, tanizcayazca niyamanizcayaheturiti na svabhAvAnupalambho'pi taniyamahetuH / nApi kAraNAnupalambhaH, yataH kAraNaM jJAtRvyApAra evArthaprakaTatAlakSaNasya hetorbhavatA'bhyupagamyate, na cAsau pratyakSasamadhigamya iti kutastasya samprati [ ? taM prati ] kAraNatvAvagamaH ? iti na kAraNAnupalambho'pi tadabhAvanizcayahetuH / vyApakAnupalambhe'pyayameva nyAyaH, yato vyApakatvamapi pUrvoktahetu prati jJAtRvyApArasyaivAbhyupagantavyam, anyathA'nyasya vyApakatve sAdhyavipakSAd vyApakanivRttidvAreNa nivartamAnamapi sAdhanaM na sAdhyaniyataM syAt / upalabdha nahIM ho sakatA. jisase usake abhAva kA nizcaya kiyA jA sake / niSkarSa yaha AyA ki prakRta sAdhya ke abhAva kA nizcaya anupalambhamUlaka nahIM hai / [ arthaprAkaTyarUpa sAdhana ke abhAva kA anizcaya ] ___jJAtRvyApAra rUpa sAdhya ke abhAva kA nizcaya jaise anupalambhanimittaka nahIM hai vaise arthaprakaTatA rUpa sAdhana ke abhAva kA nizcaya bhI anupalambhamUlaka honA zakya nahIM hai| yadi use adRzyAnupalambhamUlaka mAnA jAya to usameM bhI svasambandhI-sarvasaMbandhI Adi vikalpa lAgU karane para ve hI doSa AyeMge jo sAdhyAbhAva ke nizcaya meM lagAye haiN| dRzyAnupalambhamUlaka mAnA jAya to usameM cAra vikalpa pUrvavat lAgU karane para pahale vikalpa meM, sAdhanAbhAva kA nizcAyaka svabhAvAnupalambha nahIM hA sakatA kyoMki usakA vyApAra paryudAsanatra vRtti se pUrvakathita ekajJAnasaMsargi aise bhAvAntara ke abhAva kA vyavahAra siddha karane meM hI hai, kyoMki vaha anyajJAnasvabhAva hai| kadAcit pUrvakathitaviSayaka usakA vyApAra na bhI mAnA jAya to bhI 'jahA~ jahA~ sAdhyAbhAva ho vahA~ vahA~ sAdhana kA abhAva hotA hai' isa prakAra ke vyatireka nizcaya kA aMgabhUta sAdhanAbhAva kA nizcaya to usase kathamapi zakya nahIM hai| sAdhanAbhAva kA nizcaya to ukta vyatireka ke nizcaya meM aMgabhUta hone se jaba taka sAdhanAbhAva kA nizcaya svabhAvAnupalambha se nahIM hogA taba taka svabhAvAnupalambha yaha vyatireka nizcayamUlaka ukta niyama kI siddhi meM hetu bhI nahIM bana sakatA- yaha to spaSTa bAta hai| [ kAraNAnupalambha aura vyApakAnupalambha se sAdhanAbhAva kA anizcaya ] * kAraNAnupalambha bhI sAdhanAbhAva kA nizcAyaka nahIM ho sakatA, kyoMki arthaprakaTatArUpa hetu kA jo Apane janaka mAnA hai jJAtavyApAra, usakA adhigama pratyakSa se to saMbhava nahIM hai phira arthaprakaTatA ke prati usakI kAraNatA kA graha kaise kiyA jAya ? phalita yaha hotA hai kAraNAnupalambha bhI sAdhanAbhAva ke nizcaya kA hetu nahIM bana sktaa| vyApakAnupalambha meM bhI yahI nyAya lAgU hotA hai| kyoMki arthaprakaTatA hetu kA vyApaka prastuta meM sAdhyabhUta jJAtRvyApAra ko hI mAnanA hogaa| usako choDakara anya kisI ko vyApaka mAnane para usa vyApaka kI jahA~ jahA~ nivRtti (=abhAva) hogI vahA~ to sAdhanAbhAva kI siddhi ho sakegI kintu jJAtRvyApAra ke abhAvara thala meM sAdhanAbhAva kI nivRtti nizcita na ho skegii| phalataH vyatireka nizcaya dvArA sAdhana kA sAdhya ke sAtha niyama anizcita hI rhegaa| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 . pratha yathA sattvalakSaNo hetuH kSaNikatvalakSaNasAdhyavyatiriktanamayogapadyasvarUpapadArthAntaravyApakanivRttidvAreNA'kSaNikalakSaNAd vipakSAd vyAvartamAnaH svasAdhyaniyatastathA prakRto'pi heturbhvissyti| asamyagetata, yatastatrApi yadyarthakriyAlakSaNasattvavyApake krama siddhe bhavataH tadA tannivRttidvAreNa vipakSAd vyAvarttamAno'pi sattvalakSaNo hetuH svasAdhyaniyataH syAt, anyathA tatra vyApakavRttyanizcaye rAzyantare kSaNikA'kSaNikarUpe tasyAzaMkyamAnatvena tadvayApyasyApi naikAntataH kssnnikniyttvnishcyH| na ca prakRtasAdhye'yaM nyAyaH, tasyAtyantaparokSatvena hetavyApakabhAvAntarAdhikaraNatvA'siddheH / tanna vyApakAnupalambhanimitto'pi vipakSe sAdhanAbhAvanizcayaH / nApi viruddhopalabdhinimittaH, prakRtasAdhyasyAtyantaparokSatvena tadapratipattau tadabhAvaniyatavipakSasyApyapratipattitastena sahArthaprakAzanalakSaNasya hetoH shaanvsthaanlkssnnvirodhaasiddheH| parasparapari [ saca hetu se kSaNikatva ke sAdhana kA asaMbhava ] yahA~ koI zaMkA karate haiM ki-"jaise sattva hetu kA jo kSaNikatva sAdhya hai usase atirikta sattva kA vyApaka, krama yAnI krama se kAryoM ko karanA' aura 'yogapadya yAnI eka sAtha sarva kAryoM kA karanA' ye do anya padArtha haiM, unakI akSaNika bhAva se nivRtti bhI yaha kaha kara batAyI jAtI hai ki akSaNikabhAva krama se anya anya kAryoM ko nahIM utpanna kara sakatA, kyoMki ki taba svabhAvabheda kI Apatti AtI hai, evaM ekasAtha bhI sarva kArya nahIM kara sakatA kyoMki taba dUsare kSaNa bekAra bana jAne se sattva kA lakSaNa arthakriyAkAritva usameM nahIM rhegaa| isa prakAra akSaNikabhAvarUpa vipakSa se krama-yogapadya vyApakadvaya kI nivatti batA kara sattvarUpa vyApya kI nivRtti siddha karake kSaNikatva rUpa apane sAdhya ke sAtha usakI vyApyatA siddha kI jAtI hai, usI rIti se prakRta sAdhya se itara kI nivRtti dvArA arthaprakaTatArUpa hetu kI jJAtavyApAra rUpa sAdhya ke sAtha niyatatA kyoM nahIM dikhAI jA sakatI ?"-kintu yaha zaMkA samIcIna nahIM hai, kyoMki aisA tabhI kahA jA sakatA hai jaba kSaNikavAda meM kSaNika padArtha meM kisI pramANa se arthakriyA svarUpa sattva ke vyApaka krama aura yaugapadya nizcita ho taba akSaNika bhAva se unakI nivRtti se sattvarUpa hetu kI nivRtti batAne dvArA kSaNikatva sAdhya ke sAtha sattva hetu ke niyama kI siddhi kI jA sakatI hai, kintu kSaNika bhAva meM krama-yogapadya kA kisI pramANa se nizcaya hI nahIM hai| isa nizyaya ke vinA arthAt krama-yogapadyarUpa vyApaka kA kSaNika bhAva meM nizcaya kiye vinA bho yadi kSaNikatva ke sAtha sattva kA niyama pUrvokta rIti se mAna liyA jAya to rAzyantara vAdI arthAt padArtha kSaNika nahIM hai, akSaNika bhI nahIM hai kiMtu tIsare hI rAzi yAnI tIsare prakAra kA arthAt kSaNikAkSaNika ubhayarUpa hai aisA jo mAnate haiM ve bhI kaheMge ki krama aura yogapadya 'kSaNikAkSaNika' bhAva meM bhale anizcita ho kiMtu ve donoM kSaNikabhAva meM aura akSaNikabhAva meM ghaTita na hone se vahAM se nivRtta hotA huA usake vyApya arthakriyAtmaka sattva kI bhI nivRtti kara dene se Akhira 'kSaNikAkSaNika' bhAva se usakI vyApti kI kalpanA kI jA sakatI hai| to aisA kahane para ekAntakSaNikatva ke sAtha sattva kI vyApti kA bhI nizcaya nahIM ho skegaa| aura saca bAta to yaha hai ki prakRta sAdhya jJAtRvyApAra meM to ukta kathana bhI lAgU nahIM ho sakatA kyoMki sAdhya hI atyanta parokSa hai isaliye hetu kA usase anya koI vyApaka bhI siddha nahIM hai, taba usakA adhikaraNa bhI asiddha hone se vipakSAdi kA nizcaya na hone para sAdhana ke abhAva kA nizcaya dUrataravartI ho jAtA hai / niSkarSa yaha AyA ki vipakSa meM sAdhana ke abhAva kA nizcaya vyApakAnupalambha dvArA bhI zakya nahIM hai| Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 hArasthitilakSaNastu virodho'nyonyavyavacchedarUpayorarthaprakAzanA'prakAzanayoH saMbhavati, na punararthaprakAzanajJAtRvyApArayoH, anyonyavyavacchedarUpatvAbhAvAt / nApi jJAtavyApAraniyatatvAdarthaprakAzanasya sAdhyavipakSeNa virodha iti zakyamabhidhAtum , anyonyAzrayadoSaprasakteH / tathAhi-siddhe tanniyatatve tadvipakSavirodhasiddhiH, tatsiddhezca tanniyatatvasiddhiriti spaSTa evetaretarAzrayo dossH| tanna viruddhopalabdhinimitto'pi vipakSe saadhnaabhaavnishcy.| athA'darzanazabdena abhAvAkhyaM pramANaM vyatirekanizcayanimittamabhidhIyate, tadapyanupapannam , tasya tanimittatvA'saMbhavAt / tathAhi-niSedhyaviSayapramANapaMcakasvarUpatayA''tmano'pariNAmarUpaM vA tadabhyupagamyeta, tadanyavastuviSayajJAnarUpaM vA? gatyantarAbhAvAt / taduktam-[zlo0 vA0 sU0 5-zlo0 11] pratyakSAderanutpattiH pramANAbhAva ucyate / sAtmano'pariNAmo vA vijJAnaM vA'nyavastuni // tatra yadi 'niSedhyaviSayapramANapaMcakarUpatvenA''tmano'pariNAmalakSaNamabhAvAkhyapramANaM sAdhanAbhAvaniyatasAdhyAbhAvasvarUpavyatirekanizcayanimittaM' ityabhyupagamaH, sa na yuktaH, tasya samudrodakapalaparimANenAnaikAntikatvAt / [sAdhanAbhAva kA nizcaya viruddhopalabdhi se azakya ] viruddhopalabdhi se bhI sAdhanAbhAva kA nizcaya saMbhavita nahIM, kyoMki arthaprakAzanarUpa prakRta hetu kA jJAtRvyApAra rUpa sAdhya to atyantaparokSa hone se usakA avagama na hone para sAdhyAbhAva se niyata jo sAdhya kA vipakSa hai vaha bhI anavagata hI raha jAyegA aura usake anavagata rahane para usake sAtha arthaprakAzanarUpa hetu kA sahAnavasthAna rUpa virodha bhI siddha nahIM ho sakatA / parasparaparihArasthitilakSaNa virodha to eka dUsare kA vyavaccheda karane vAle artha-prakAzana aura artha ke bIca ho sakatA hai kinta arthaprakAzana aura jJAtavyApAra paraspara vyavaccheda rUpa na hone se una donoM ke bIca usakA saMbhava nahIM hai / yaha bhI kahanA zakya nahIM ki-'arthaprakAzana rUpa hetu jJAtRvyApAra rUpa sAdhya ke sAtha niyata yAnI vyApta hone se sAdhya ke vipakSa ke sAtha usakA virodha honA hI cAhiye |'-kaarnn, sAdhya ke sAtha hetu kA niyama siddha karane ke liye usake nizcAyaka vyatireka kA to abhI vicAra cala rahA hai taba usI niyama ko siddha jaisA mAnakara yaha kaise kahA jA sakatA hai ki virodha usa niyama se siddha hai ? aisA kahane para to anyonyAzraya doSa hI lagegA, kyoMki usa niyama ke siddha hone para sAdhya kA vipakSa ke sAtha virodha siddha hogA aura virodha siddha hone para vaha niyama siddha hogaa| isa prakAra yaha mAnanA hogA ki vipakSa meM sAdhana ke abhAva kA nizcaya jo ki niyama ke nizcaya meM upayogI hai vaha viruddhopalabdhi ke dvArA zakya nahIM hai / [ abhAva pramANa se vyatireka kA nizcaya duHzakya ] aba niyamasAdhaka vyatirekanizcaya kI siddhi ke liye pUrva meM kahe gaye 'adarzananizceyaH' zabda meM adarzana zabda se abhAvanAma ke pramANa ko lekara usako vyatireka nizcaya kA nimitta mAnA jAya to yaha saMgata hone vAlA nahIM hai, kyoMki do vikalpa se vicAra karane para abhAva pramANa usakA nimitta hI nahIM bana sktaa| prathama vikalpa-'jisa vastu kA niSedha karanA hai usako viSaya karane vAle pratyakSAdi pA~ca pramANarUpa meM AtmA kA pariNata nahIM honA' isI ko abhAvapramANa kahate haiM ? yA Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAnyavastuviSayavijJAnasvarUpamabhAvAkhyaM pramANaM vyatirekanizcayanimittamiti pakSaH, so'pi na yuktaH vikalpAnupapatteH / tathAhi-ki tat sAdhyaniyatasAdhanasvarUpAdanyad vastu yadviSayaM jJAnaM tadanyajJAnamityucyate ? yadi yathoktasAdhanasvarUpavyatiriktaM padArthAntaraM tadA vaktavyam-tad ekajJAnasaMsargi sAdhanena saha utAnyathA? iti / yadi yathoktasAdhanenaikajJAnasaMgi tadA tadviSayajJAnAta sidhyati yathoktasAdhanasyAbhAvanizcayaH pratiniyataviSayaH, kita 'yatra yatra sAdhyAbhAvastatra tatrAvazyaMtayA sAdhanasyApya- . bhAvaH' ityevaMbhUto vyatirekanizcayo na tataH sidhyati sarvopasaMhAreNa sAdhanAbhAvaniyatasAdhyAbhAvanizcayazca hetoH sAdhyaniyatatvalakSaNaniyamanizcAyaka iti nekajJAnasaMsargipadArthAntaropalambhAdabhAvAkhyAta pramANAd vyatirekanizcayaH / dUsarA vikalpa-usa viSaya se anya vastu kA jJAna haA-isako abhAva pramANa kahanA hai ? ina do vikalpa se atirikta tIsarI koI saMbhAvanA abhAvapramANa meM zakya nahIM / kahA bhI hai- . "pratyakSAdi arthApattiparyanta pAMca pramANa kI kisI viSaya meM anutpatti yaha abhAvapramANa kA lakSaNa hai-yaha anutpatti vivakSita viSaya ke jJAnarUpa meM AtmA ke apariNAmarUpa ho sakatI hai yA to usa viSaya se anya kisI viSaya ke jJAnarUpa ho sakatI hai / " [ zlo0 vA0 5-11 ] __ina do vikalpa meM se prathama vikalpa kA aMgIkAra karake yaha kahA jAya ki-niSedhyaviSaya spI pAMca pramANa rUpa meM AtmA kA apariNAmarUpa abhAvapramANa, sAdhanAbhAva vyApyabhUta sAdhyAbhAva yAnI 'jahA~ sAdhyAbhAva hai vahA~ sAdhanAbhAva hai' isa prakAra ke vyatireka ke nizcaya kA nimitta hogaa|-to yaha yakta nahIM hai, kAraNa, samadra jala kA jo pala parimANa hai usameM abhAvapramANa kA cAra hai| tAtpara dra ke jala kA parimANa kitane pala haiM yaha hama pratyakSAdi-arthApatti paryanta pramANoM se jAnate nahIM hai kyoMki usakI saMkhyA vizAla hai, isaliye pratyakSAdi pAMcoM pramANa se vaha agocara hai, kintu 'vaha hai hI nahIM' yaha to hama nahIM kaha sakate arthAt vahAM abhAva pramANa kI pravRtti mAnI nahIM jaatii| [ anyavastujJAna se vyatireka nizcaya kA asaMbhava ] yadi dUsare vikalpa ke aMgIkAra meM yaha kahA jAya ki jisa vastu kA niSedha karanA hai usase anya vastu kA jJAnarUpa abhAva pramANa vyatireka nizcaya kA nimitta banegA-to yaha pakSa bhI yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki yahAM jo Age do vikalpa dikhAyeMge unameM se eka bhI ghaTatA nahIM hai| pahA jisa viSaya ke jJAna ko anyajJAnarUpa abhAvapramANa kahA gayA hai vaha viSaya kyA sAdhyaniyatahetusvarUpa se anya koI vastu hai ? dUsarA vikalpa yA usa hetusvarUpa se bhinna apanA abhAva hI hai ? rA vikalpa vyAkhyAkAra Age cala kara batAyeMge ] prathama vikalpa meM bhI do avAntara vikalpa haiM(1) sAdhyaniyatahetusvarUpa se anya jo padArtha hai vaha hetu ke sAtha eka jJAna saMsargi hai (2) yA nahIM hai ? yadi sAdhyaniyata hetu ke sAtha eka jJAna saMsargi hai to usa viSaya ke jJAna se pratiniyata viSaya lA ukta heta ke abhAva kA nizcaya avazya siddha hogA kita 'jahA~ jahA~ sAdhya nahIM hai vahA~ vahA~ hetu nahIM hai' isa prakAra ke vyatireka kA nizcaya siddha nahIM ho sktaa| sAdhyAbhAva ke jitane bhI prasiddha adhikaraNa ho una sabhI ko uddeza karake yadi yaha nizcaya kiyA jA sake ki 'jahA~ jahA~ sAdhyAbhAva hai vahA~ vahA~ sAdhanAbhAva hai' tabhI aise nizcaya se 'hetu sAdhya kA niyatacArI hai' aise [ yaha dUsarA Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 101 atha tadasaMsargipadArthAntaropalambhasvarUpamabhAvAkhyaM pramANa sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvanizcayanimittam , tadapyasambaddham , atiprasaMgAd / na hi padArthAntaropalambhamAtrAdanyasya tadatulyayogyatArUpasya tena sahaikajJAnA'saMsargiNaH padArthAntarasyAbhAvanizcayaH, anyathA sahyopalambhAd vindhyAbhAvanizcayaH syAt / atha tathAbhUtasAdhanAdanyastadabhAvaH, tadaviSayaM jJAnaM tadanyajJAnaM, tad vipakSe sAdhanAbhAvanicayanimittam / nanu tadapi jJAnaM ki 'yatra yatra sAdhyAbhAvaH tatra tatra sAdhanAbhAvaH' ityevaM pravartate, uta 'kvacideva sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvaH' ityevaM ? tatra yadyAdyaH kalpaH sa na yuktaH, yathoktasAdhanaviviktasarvapradezakAlapratyakSIkaraNamantareNa evaMbhUtajJAnotpattyasambhavAt / sarvadezapratyakSIkaraNe ca kAlAdiviprakRSTAnantapradekSapratyakSIkaraNavat svabhAvAdivyavahitasarvapadArthasAkSAtkaraNAta sa eva sarvadazI syAdityanumAnAzrayaNaM sarvajJAbhAvaprasAdhanaM cAnupapannam / pratha dvitIyapakSAbhyupagamaH, tadA bhavati tataH pratiniyate pradeze sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvanizcayaH ghaTaviviktapratyakSapradeze iva ghaTAbhAvanizcayaH-kintu tathAbhUtAta sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvanizcayAnna niyamarUpa sambandha kA nizcaya ho sakatA hai, anyathA nhiiN| isaliye yaha phalita huA ki hetu ke sAtha ekajJAnasaMsagi padArthAntara ke jJAnarUpa abhAvapramANa se vyatireka kA nizcaya nahIM ho sktaa| dUsare avAntara vikalpa meM yaha kahA jAya ki-sAdhyAbhAva hone para sAdhanAbhAva kA nizcaya, hetU ke sAtha eka jJAna saMbaMdhI na hone vAle padArthAntara ke upalambhAtmaka abhAva pramANa se hogA-to bhI saMbaMdharahita pralApamAtra hai, kyoMki isameM eka atiprasaMga doSa lagatA hai| jo padArthAntara hetu kI tulya yogyatAsvarUpa vAlA nahIM hai aura hetU ke sAtha ekajJAnasaMsargi bhI nahIM hai aise padArthAntara ke upalambha mAtra se anya padArtha ke abhAva kA nizcaya ho jAya yaha bAta mAnane meM nahIM AtI, agara aisI bhI bAta mAna lI jAya to sahyAdri kA upalambha hone para vindhya parvata ke abhAva kA nizcaya ho jAne kA atiprasaMga hogA, kyoMki sahyAdri bhI vindhyaparvata ke sAtha eka jJAna saMsargi nahIM hai evaM tulya yogyatAsvarUpavAlA bhI nahIM hai| [sAdhanAnya svA'bhAva ke jJAna se sAdhanAbhAva kA nizcaya azakya ] dUsare mukhya vikalpa meM yaha kahA jAya ki jisa viSaya ke jJAna ko anyajJAnarUpa abhAva pramANa kahanA hai vaha viSaya sAdhyaniyatahetusvarUpa se anya hotA huA apanA abhAva hI hai aura isa abhAva saMbaMdhI jJAna hI tadanyajJAna rUpa hai jo vipakSa meM hetu ke abhAva ke nizcaya kA nimitta banegA-to yahA~ do prazna haiM-(1) isa prakAra ke tadanyajJAna rUpa abhAva pramANa kA kyA yaha AkAra hai-'jahA~ jahA~ sAdhya nahIM hai vahA~ vahA~ sAdhana bhI nahIM hai'-athavA (2) yaha AkAra ki 'kisI pradeza meM sAdhya nahIM hai to vahAM sAdhana bhI nahIM hai' ? ina do kalpa meM se prathama kalpa kA svIkAra ayukta hai-kyoMki evaM vidha sAdhana rahita jitane bhI pradeza aura jo jo kAla hai una sabhI kA pratyakSa jaba taka na ho taba taka sakala sAdhyAbhAva vAle deza kAla meM sAdhanAbhAva kA jJAna utpanna nahIM ho sktaa| yadi vyatireka nizcaya karane vAle ko sarvadeza-kAla kA pratyakSa hotA hai to jaise use kAlAdi se darataravartI ananta pradezoM kA pratyakSa hotA hai usI prakAra svabhAvAdi se vyavahita paramANu Adi samasta atIndriya padArthoM kA sAkSAtkAra ho jAne se anumAna kA AzarA lenA hI vyartha hogA evaM sarvajJa ke abhAva ko siddha karane kA prayAsa bhI niSphala hogaa| Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vyatireko nizcito bhavati / sAdhanAbhAvaniyatasAdhyAbhAvasya sarvopasaMhAreNa nizcaye vyatireko nizcito bhavati, anyathA yatraiva sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvo na bhavati tatraiva sAdhanasadbhAve'pi na sAdhyamiti na sAdhanaM sAdhyaniyataM syAditi vyatirekanizcayanimitto na hetoH sAdhyaniyamanizcayaH syAt / tanna dvitIyo'pi pkssH| atha na prakRtasAdhanAbhAvajJAnaM tadviviktasamastapradezopalambhanimittaM yena pUrvokto doSaH, kintu tadviSayapramANapaMcakanivRttinimittam / taduktam-[ zlo0 vA0 sU0 5 abhAva pa0 zlo0 1 ] pramANapaJcakaM yatra vasturUpe na jAyate / vastusattAvabodhArtha tatrAbhAvapramANatA // nanvatrApi vaktavyam-ki sarvadeza-kAlAvasthitasamastapramAtRsambandhinI tannivRttistathAbhUtasAdhanAbhAvajJAnanimittaM, uta pratiniyatadezakAlAvasthitAtmasambandhinI iti kalpanAdvayam / yadyAdyA kalpanA sA na yuktA, tathAbhUtAyAstanivRtterasiddhatvAt / na cA'siddhA'pi tathAbhUtajJAnanimittam , atiprasaMgAva-sarvasyApi tathAbhUtajJAnanimittaM syAva , kenacit saha pratyAsattiviprakarSAbhAvAt , anabhyupagamAcca / na hi pareNApi pramANapaMcakanivRtterasiddhAyA abhAvajJAnanimittatA'bhyupagatA, kRtayatnasyaiva pramANapaMcakanivRtterabhAvasAdhanatvapratipAdanAt / / gatvA gatvA tu tAn dezAn yadyartho nopalabhyate / tadAnyakAraNAbhAvAdasannityavagamyate / [zlo. vA. sU. 5 arthA zlo. 38 ] ityabhidhAnAt / yadi dUsarA praznakalpa mAna le to vahA~ jisa deza meM sAdhyAbhAva kA nizcaya hai usa pratiniyata deza meM sAdhanAbhAva kA nizcaya zakya hai, jaise ghaTazUnya bhUtala ko pratyakSa dekhane para ghaTAbhAva kA nizcaya bhUtala meM hotA hai| kiMtu isa prakAra ke abhAva pramANa se sAdhya ke abhAva meM sAdhanAbhAva kA nizcaya hone para bhI jisa prakAra ke vyatireka kA nizcaya abhipreta hai vaha nahIM ho sakatA / vaha to tabhI hotA yadi sAdhanAbhAvaniyata sAdhyAbhAva kA sarvopasaMhAra karake arthAta sabhI deza kAla ke 3 rbhAva se nizcaya ho / anyathA jahA~ sAdhyAbhAva rahane para bhI sAdhanAbhAva na rahegA vahA~ sAdhana ke rahane para bhI sAdhya na rahane se vaha sAdhana sAdhyaniyata nahIM hogaa| niSkarSa yaha.AyA ki hetu-sAdhya ke bIca niyamAtmaka saMbaMdha ke nizcaya meM vyatirekanizcaya nimitta nahIM ho sakatA / isaliye anvayanizcayavat vyatirekanizcaya se niyamanizcaya hone kA dUsarA pakSa bhI ayukta hai| ukta ke virodha meM prativAdI kahatA hai ki-arthaprakaTatArUpa prakRtasAdhana ke abhAvajJAna meM sAdhanazUnya sarvadezakAla kA upalambha nimitta hI nahIM hai, ata: usa upalambha ko azakya batAkara pUrva meM doSa diyA gayA hai vaha nahIM lgegaa| sAdhanAbhAvajJAna kA nimitta to 'pratyakSAdi pA~ca meM se usa viSaya meM kisI bhI pramANa kI pravRtti kA na honA' yahI hai| jaise ki kahA hai - jisa vastu ke svarUpa meM vastu kI sattA jAnane ke liye pramANa paMcaka pravRtta nahIM hotA vahA~ abhAva pramANa kI pravRtti hotI hai| isa kathana para vyAkhyAkAra prativAdI ko kahate haiM ki yaha batAIye ki-pUrvokta sAdhanAbhAvajJAna kA nimittabhUta pramANa paMcaka kI nivRtti kyA sarvadezakAlagata samasta pramAtRloka sambandhI mAnI jAya yA kevala sImita dezakAlagatasvamAtrasambandhI mAnI jAya? ye do kalpanA Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-jJAtRvyApAra0 103 na cendriyAdivadajJAtA'pi pramANapaMcakanivRttirabhAvajJAnaM janayiSyatIti zakyamabhidhAtum / pramANapaMcakanivRttestuccharUpatvAt / na ca tuccharUpAyA janakatvam , bhAvarUpatAprasakteH, evalakSaNasya bhAvatvAt / tanna sarvasambandhinI pramANapaMcakanivattivipakSe sAdhanAbhAvanizcayanibandhanam / nApyAtmasambandhinI tannimittam , yataH sA'pi kiM tAdAtvikI, atItAnAgatakAlabhavA vA ? na pUrvA, tasyA gaMgApulinareNuparisaMkhyAnenAnakAntikatvAt / nottarA, tAdAtvikasyAtmanastannivRtterasaMbhavAd asiddhatvAcca / tanna AtmasaMbandhinyapi pramANapaMcakanivRttistajjJAnotpattinimittam , tanna anyavastuvijJAnalakSaNamapyabhAvAkhyaM pramANaM vyatirekanizcayanimittam / prathama kalpanA yukta nahIM hai, kyoMki sarvadeza kAla meM sabhI pramAtA ko prakRta sAdhana ke viSaya meM pratyakSAdi pramANa paMcaka kI nivRtti hai yaha bAta asiddha hai| asiddha hone para bhI usa nivRtti se tathAbhUta sAdhana ke abhAva kI kalpanA kI jAya to aniSTa prasaMga hone vAlA hai kyoMki aisI asiddha nivRtti to sabhI pramAtA ko sulabha ho sakatI hai, usakI pratyAsatti kisI bhI pramAtA se dUra nahIM hai ataH sabhI pramAtA ko tathAbhUta sAdhana kA abhAvajJAna ho jaaygaa| yaha bAta Apako bhI mAnya nahA hai / Azaya yaha hai ki asiddha pramANa paMcaka nivatti ko abhAva jJAna kA nimitta Apa bhI nahIM mAnate kyoMki prayatna karane para bhI pratyakSAdi pramANapaMcaka kI pravRtti na ho tabhI usakI nivRtti ko abhAvasAdhanarUpa meM batAyA gayA hai / zlokavAttika meM bhI yahI kahA gayA hai ki.. "una dezoM meM bAra bAra jAne para bhI yadi padArthopalabdhi nahIM hotI to usakA dUsarA koI kAraNa na hone se vahA~ vaha padArtha hI asat samajhA jAtA hai" / [ ajJAta pramANapaMcakanivRtti se abhAvajJAna azakya ] . asiddha pramANapaMcaka nivRtti abhAva jJAna kA nimitta nahIM hai-isake viruddha yaha kahanA bhI zakya nahIM hai ki-'jaise indriya svayaM atIndriya hone ke kAraNa jJAta na hokara bhI jJAnajanaka hotI hai isa prakAra ajJAta bhI pramANapaMcakanivRtti abhAvajJAna ko utpanna kregii|'- kyoMki indriya to bhAvAtmaka vastu hai, pramANapaMcakanivRtti abhAvAtmaka tuccha hai. taccha kisI kA janaka nahIM ho sakatA, anyathA vaha tuccha na hokara bhAvarUpa bana jAyegA kyoMki utpAdakatAlakSaNayukta vastu bhAvAtmaka hotI hai| isa kA sAra yaha hai ki vipakSa meM sAdhanAbhAva kA nizcaya pramANapaMcakanivRttimUlaka nahIM hai / evaM AtmasaMbandhipramANapaMcakanivRttimUlaka bhI vaha nahIM ho sakatI kyoMki yahAM do vikalpa ghaTa nahIM sakate / prathama vikalpa-jisa kAla meM sAdhanAbhAva kA nizcaya karanA hai, kyA usa kAla meM AtmasaMbaMdhI pramANapaMcakanivRtti ko usakA nimitta mAneMge yA dUsarA vikalpa:-atIta-anAgata kAla saMbaMdhI nivRtti ko bhI usakA nimitta mAneMge? prathama vikalpa kI bAta yukta nahIM hai kyoMki yahAM anaikAntika doSa isa prakAra lagatA hai ki gaMgAtaTasaMgI jitane reNu kaNa haiM unakA saMkhyA parimANa jAnane ke liye tatkAlIna AtmasaMmbandhI pratyakSAdi sabhI pramANa vahAM niSphala hai phira bhI vahA~ saMkhyA parimANa kA abhAva nahIM mAnA jaataa| atItAnAgatakAlInavAlA dUsarA vikalpa bhI yukta nahIM, kyoMki tatkAlasaMbandhI AtmA meM atIta anAgata kAla saMbandhI pramANapaMcaka kI nivatti kI saMbhAvanA hI nahIM ho sakatI aura vaha siddha bhI kahA~ hai ? isaliye pramANapaMcaka nivRtti sAdhanAbhAva nizcaya kA nimitta nahIM bana sktii| sAre vicAroM kA niSkarSa yaha hai ki vijJAnamanyavastuni0' Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [prAsaMgikamabhAvapramANanirAkaraNam ] yacca-gRhItvA vastusadbhAvaM smRtvA ca pratiyoginam / mAnasaM nAstitAjJAnaM jAyate'kSAnapekSayA / / [ zlo0 vA0 sU0 5, abhAva pa0 zlo0 27 ] ityabhAvapramANotpattau nimittapratipAdanam , tatra ki vastvantarasya pratiyogisaMsRSTasya grahaNaM Ahosvid asaMsRSTasya ? tatra yadyAdyaH pakSaH sa na yuktaH, pratiyogisaMsRSTavastvantarasya pratyakSeNa grahaNe pratiyoginaH pratyakSeNa vastvantare graharaNAd nA'bhAvAkhyapramANasya tatra tadabhAvagrAhakatvena pravRttiH, pravRttau vA pratiyogisattve'pi tadabhAvagrAhakatvena pravRtteviparyastatvAnna prAmANyam / atha pratiyogyasaMsRSTavastvantaragrahaNaM tadA pratyakSeNaiva pratiyogyabhAvasya gRhItatvAttatrAbhAvAkhyaM pramANaM pravartamAnaM vyartham / atha pratiyogyasaMsRSTatAvagamo vastvantarasyAbhAvapramANasaMpAdyastahi tadapyabhAvAkhyaM pramANaM pratiyogyasaMsRSTavastvantaragrahaNe sati pravartate, tadasaMsRSTatAvagamazca punarapyabhAvapramANasaMpAdya itynvsthaa| tathA, pratiyogino'pi smaraNaM ki vastvantarasaMsRSTasya athA'saMsRSTasya ? yadi saMsRSTasya tadA nA'bhAvapravRttiriti pUrvavadvAcyam / athA'saMsRSTasya smaraNaM, nanu pratyakSeNa vastvantarA'saMsRSTasya pratikArikA kA anya vastu vijJAnAtmaka dvitIya prakAra kA abhAvapramANa 'sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvaH' isa vyatirekanizcaya kA nimitta nahIM bana sktaa| [ mImAMsaka mAnya abhAva pramANa mithyA hai ] abhAva pramANa kI utpatti meM vastvantara kA grahaNa aura pratiyogi ke smaraNa ko nimitta batAte hue jo yaha kahA jAtA hai ki "vastu (anya vastu) kI sattA gRhIta hone para pratiyogI ke smaraNa se indriyanirapekSa 'vaha nahIM hai' isa prakAra kA mAnasa jJAna hotA hai|" yahA~ do vikalpa saMgata nahIM hote / prathama vikalpa yaha hai ki jo anya vastu kA grahaNa hotA hai vaha pratiyogiviziSTa rUpa se yA dUsarA vikalpa-pratiyogi aviziSTa rUpa se ? prathama kA svIkAra ayukta hai kyoMki pratiyogi sahita anya vastu (bhRtalAdi) kA pratyakSa se grahaNa hone para anya vastu meM pratyakSa se pratiyogI kA hI grahaNa ho gayA phira usake abhAva ko grahaNa karane meM abhAvanAmaka pramANa kI pravRtti kaise ? agara pravRtti hogI aura pratiyogI ke rahane para bhI usase pratiyogI ke abhAva kA grahaNa hogA to kahanA hogA ki vaha azavagrahaNa mithyA hai isaliye usameM prAmANya hI nahIM hai| dUsare vikalpa kA svIkAra bhI yukta nahIM hai kyoMki pratiyogi se asaMsRSTa (=rahita) anya vastu kA grahaNa hone para pratyakSa se hI pratiyogI kA abhAva gRhIta ho gayA phira usake grahaNa meM abhAvanAmaka pramANa kI pravRtti vyartha ho jaayegii| yadi yaha kaheM ki-'anya vastu meM pratiyogI kI asaMsRSTatA pratyakSa se kahA~ gRhIta huI hai ? vaha to pahale bhI abhAva pramANa se hI gRhIta huyI hai'-to isa para bhI yahI kahanA hai ki jaise prastuta abhAva pramANa kI pravRtti ke pUrva asaMsRSTatA grAhaka abhAva pramANa kI pravRtti huyI vaise usa asaMsRSTatAgrAhi abhAvapramANa kI pravRtti bhI anya abhAvapramANa se pratiyogI asaMsRSTa anya vastu ke grahaNa ke bAda hI hogii| vahA~ bhI pratiyogiasaMsRSTatA kA bodha anya abhAva pramANa se karanA hogA isa prakAra anavasthA dunivAra hai| Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-abhAvapramANa0 105 yogino grahaNe tathAbhUtasya tasya smaraNaM nAnyathA, pratyakSeNa ca pUrvapravRttena vastatvantarA'saMsRSTapratiyogigrahaNe punarapyabhAvapramANaparikalpanaM vyartham / 'vastvasaMkarasiddhizca tatprAmANyasamAzrayA // ' [ zlo0 vA0 sU0 5, abhAva pa0 zlo0 2 ] ityabhidhAnAt tadarthaM tasya parikalpanam, tacca pratyakSeNaiva kRtamiti tasya vyrthtaa| prathA'trApyabhAvapramANasaMpAdyaH pratiyoginovastvantarA'saMsaSTatAgrahastarhi tathAbhUtapratiyogiprahaNe tathAbhUtasya tasya smaraNam, tatsadbhAve cA'bhAvapramANapravRttiH, tatpravRttau ca tasyA'saMsRSTatAgrahaH, tadgrahe ca smaraNamityevaM cakrakacodyaM bhavantamanubadhnAti / nApi vastumAtrasya pratyakSeNa grahaNamityabhidhAtu zakyam, tathAbhyupagame tasya vastvantaratvAsiddheH, pratiyogino'pi pratiyogitvasya ca, iti na pratiyogino niyatarUpasya smaraNamiti sutarAmabhAvapramANotpattyabhAvaH / -[pratiyogismaraNa se abhAvapramANa kI vyavasthA durghaTa ] pratiyogIsmaraNa ko nimitta kahA gayA hai vahA~ bhI do vikalpa sAvakAza hai prathama vikalpapratiyogI kA sparaNa anya vastu (bhUtalAdi) se saMsRSTarUpa meM mAnanA ? yA dUsarA vikalpa usa se asaMsRSTa mAnanA ? agara saMsRSTarUpa meM mAnA jAya to pahale kahe gaye anusAra abhAva pramANa kI pravRtti hI azakya hogI / yadi asaMsRSTa kA smaraNa mAneM to yahA~ yaha to mAnanA hI hogA ki pratyakSa se anya vastu se asaMsRSTarUpa meM pratiyogI kA grahaNa hone para hI vaise smaraNa ko avakAza hogA, : anyathA nahIM / aba smRti se pUrva pravRtta pratyakSa se hI pratiyogI meM anya vastu kI asaMsRSTatA kA grahaNa ho gayA to phira abhAva pramANa kI vyartha kalpanA kyoM kI jAya ? zloka vAttika meM-asaMkIrNa vastu kI siddhi usake grAhaka pramANa ke prAmANya para avalambita hai, aisA kahA gayA hai to usa kA tAtparya yaha hai ki bhAvagrAhaka pramANa pratyakSAdi bhAvAtmaka hai to abhAvagrAhaka pramANa abhAvAtmaka honA cAhiye anyathA bhAva aura abhAva kI saMkIrNatA ho jaaygii| isa se yaha siddha hotA hai ki abhAvapramANa ko kalpanA abhAva grahaNa ke liye ko gayI hai kiMtu pUrvokta rIti se yadi usakA grahaNa pratyakSa se hI ho gayA to phira abhAvapramANa kI vyarthatA spaSTa hai| [ abhAvapramANa pakSa meM cakrakAvatAra ] pratyakSa se-pratiyogI meM anyavastu se asaMsRSTatA kA grahaNa na mAna kara abhAvapramANa se hI mAnA jAya to yahA~ catraka doSa kA anubaMdha Apako lagegA kyoMki anyavastu se asaMsRSTa pratiyogI kA grahaNa hone para usa prakAra kA usa kA smaraNa hogA, smaraNa ke hone para tannimittaka abhAvapramANa kI pravRtti hogii| abhAvapramANa kI pravRtti hone para anyavastu kI asaMsRSTatA kA graha hogA aura yaha graha hone para smaraNa hogA / yaha kaheM ki-bhUtalAdi anya vastu kA jo grahaNa hotA hai vaha kevala tadvasturUpa se hI hotA hai pratiyogI saMsRSTa-asaMsRSTarUpa se nahIM hotA-to yaha zakya hI nahIM kyoMki taba vaha bhUtalAdianya vasturUpatA hI asiddha ho jAyegI, evaM pratiyogI ghaTAdi kevala ghaTAdirUpa se hI gRhIta hogA to usa kA pratiyogitva bhI asiddha ho jaaygaa| isa kA duSpariNAma yaha hogA ki anya vastu bhUtalAdi meM abhAva ke pratiyogIrUpa meM ghaTAdi kA niyatAkAra smaraNa hI nahIM hogA jo abhAvagraha meM ati jarUrI hai / smaraNa na hone para phira abhAvapramANa kI utpatti kA to nitAnta abhAva ho jaayegaa| Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiMca, yadi abhAvAkhyaM pramAraNamabhAvanAhakamabhyupagamyate tadA tameva pratipAdayatu, pratiyoginastu nivRttiH kathaM tena pratipAditA syAt ? athAbhAvapratipattau tannivRttipratipattiH / nanu sApi nivRttiH prati yogisvarUpA'saMspazinI, tatazca tatpratipattau punarapi kathaM pratiyoginivRttisiddhiH ? tannivRttisiddhera ? [? ddhaye'para]tannivRttisiddhayabhyupagame aparA tnnivRttistthaa'bhyupgmniiyetynvsthaa| kiMca abhAvapratipattau pratiyogisvarUpaM kimanuvartate vyAvarttate vA ? anuvRtau kathaM pratiyogino'bhAvaH ? vyAvRttau kathaM pratiSedhaH pratipAdayituzakyaH ? 'tadviviktapratipattestatpratiSedhaH' iti cet ? na, tadapratibhAsane tadviviktatAyA eva pratipattumazakteH / 'pratiyogipratibhAsAda nAyaM doSaH' iti cet ? kva tahi pratibhAsaH ? yadi pratyakSe, na yuktaH, tatsadbhAvasiddhayA tnnivRttysiddheH| 'smaraNe tasya pratibhAsa' iti cet ? na, tatrApi yena rUpeNa pratibhAti na tenA'bhAvaH, yena pratibhAti na tena niSedhaH / tadevaM yadi pratiyogisvarUpAdanyo'bhAvastathApi tatpratipattau na tannivRttisiddhiH / ananyatve'pi tatpratipattau pratiyoginaH pratipannatvAda na niSedhaH / [ abhAva pramANa se pratiyoginivRtti kI asiddhi ] nayI eka bAta yaha vicAraNIya hai ki agara abhAvanAmaka pramANa ko abhAva kA grAhaka mAnA hai to usa se pratiyogI Ullekha zunya kevala abhAva kA hI pratipAdana honA cAhiye, phira usase pratiyogI kI nivRtti yAnI pratiyogI gabhita abhAva kA pratipAdana kaise hogA? yadi kahA jAya ki abhAva kA bodha hone para bAda meM usase pratiyogI kI nivRtti kA bodha hotA hai to yahA~ bhI pratiyogI asparzI kevala nivRtti kA hI bodha mAnanA cAhiye / taba phira se yahI prazna uThegA ki abhAvapramANa se kevala nivRtti kA hI bodha ho sakatA hai to pratiyogInivRtti kI siddhi kaise hogI ? isa nivRtti kI siddhi ke liye agara anya tathAbhUta nivRtti kA aMgIkAra kare to usa kI bhI siddhi ke liye anya tathAbhUta nivRtti mAnanI paDegI to anavasthA clegii| [abhAva gRhIta hone para pratiyogI kA niSedha kaise ? ] abhAvapramANa vAdI ko yaha bhI prazna hai ki abhAvapnamANa se abhAvabodha hone para pratiyogI ke svarUpa kI anuvRtti hotI hai yA nivRtti ? agara anuvRtti hotI hai to phira usakA abhAva kaise ho sakatA hai ? pratiyogI kI anuvRtti hone para to usakA sadrUpa se bodha hone kI saMbhAvanA hai kiMtu usake abhAva kA bodha nahIM ho sakatA / agara kaheM anuvRtti nahIM, nivRtti mAnate haiM to vahA~ pratiyogI kA niSedha kaise hogA ? pratiyogI ke niSedha ke liye to usakA bhAna Avazyaka hai |-'prtiyogii se vivikta yAnI virahita kA bodha hotA hai isaliye pratiyogI kA niSedha karate haiM'-aisA nahIM kaha sakate kyoMki pratiyogI ke pratibhAsa ke binA pratiyogI viviktatA kA grahaNa honA azakya hai| yadi kahA jAya ki-'usa vakta pratiyogI kA pratibhAsa hotA hai isaliye viviktatA ke grahaNa se niSedha zakya hai'to isa para prazna hogA ki kaunase vijJAna meM vahA~ pratiyogI kA pratibhAsa hotA hai, pratyakSa meM yA smaraNa meM ? yadi pratyakSa meM pratiyogI kA pratibhAsa mAneM to vaha ayukta hai, kyoMki pratyakSa se to usake sadbhAva kI siddhi hone para usakI nivRtti hI asiddha ho jaaygii| smaraNa meM pratiyogI kA pratibhAsa mAnA jAya to vaha ThIka nahIM hai kyoMki jisa atItAdi rUpa se usakA pratibhAna hotA hai usa rUpa se to vahA~ usakA abhAva hai hI nahIM aura jisa vartamAnAdirUpa se usakA bhAna hotA hai Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-abhAvapramANa0 107 api ca tad abhAvAkhyaM pramANaM nizcitaM sata prakRtAbhAvanizcayanimittatvenA'bhyupagamyate ? Ahosvid anizcitaM ? iti vikalpadvayam / yadyanizcitamiti pakSaH, sa na yuktaH, svayamavyavasthitasya kharaviSANAderiva anyanizcAyakatvA'yogAt / indriyAdestvanizcitasyApi rUpAdijJAnaM prati kAraNatvAd nizcAyakatvaM yuktam na punarabhAvapramANasya, tasyAparajJAnaM prati kAraNatvA'sambhavAta , tadasambhavazca pramANAbhAvAtmakatvenA'vastutvAt / vastutve'pi tasyaiva prameyAbhAvanizcayarUpatvenA'bhyupagamAhatvAt / nApi dvitIyaH pakSaH, yatastannizcayo'nyasmAdabhAvAkhyAta pramANAdabhyupagamyeta ? prameyAbhAvAd vA? tatra yadi prathamapakSaH sa na yuktaH, anavasthAprasaMgAd / tathAhi-abhAvapramANasyAbhAvapramANAnizcitasyAbhAvanizcAyakatvama, tasyApyanyAbhAvapramANAda, itynvsthaa| atha prameyAbhAvAta tannizcayaH, so'pi na yuktaH itaretarAzrayadoSaprasaMgAta / tathAhi-prameyAbhAvanizcayAta pramANAbhAvanizcayaH, so'pi pramANAbhAvanizcayAda iti itaretarAzrayatvam / nApi svasaMvedanAta pramANAbhAvanizcayaH, tasya bhavatA'nabhyupagamAt / tanna abhAvAsyaM pramANa saMbhavati / sambhave'pi na tat pramANacintAhamiti pratipAditam, pratipAdayiSyate ca pramANacintAvasare'traiva / tannAbhAvapramANAdapi vipakSe sAdhanAbhAvanizcayaH / ato na pradarzananimitto'pi prakRtavyatirekanizcayaH, tadabhAvAda na prakRtasAdhye prakRtahetoniyamalakSaNasaMbandhanizcayaH / usa rUpa se usakA niSedha nahIM ho sakatA kyoMki usa rUpa se niSedha karane ke liye to usa rUpa se usakA pratibhAna jarUrI hai| isaprakAra yaha phalita hotA hai ki pratiyogIsvarUpa se abhAva yadi bhinna ho to bhI usakA bodha hone para pratiyogI kI nivRti siddha nahIM ho sktii| yadi vaha abhAva pratiyogI svarUpa se abhinna hai tava to abhAva kA grahaNa usa ke pratiyogI ke hI grahaNasvarUpa hone se usakA niSedha azakya hai| [ svayaM anizcita abhAvapramANa nirupayogI hai ] abhAvapramANa ke anya bhI do vikalpa nahIM ghaTa skte| prathama vikalpa-abhAvanAmaka pramANa svayaM nizcita hokara prakRta abhAvanizcaya ke nimittarUpa meM mAnA gayA hai ? yA dUsarA vikalpa-svayaM anizcita hokara ? svayaM anizcita hokara vaha abhAvanizcaya kA nimitta bane yaha prathama vikalpa ThIka nahIM hai kyoMki jo apane Apa meM vyavasthita yAnI nizcita nahIM hai jaise ki gadhe kA sIMga Adi, vaha anya padArtha kA nizcAyaka nahIM ho sktaa| yadyapi indriyAdi atIndriya padArtha svayaM ajJAta hote haiM phira bhI ve yata: rUpAdijJAna ke kAraNarUpa meM siddha hai ata: ravayaM anizcita hone para bhI usa kI anyanizcAyakatA ho sakatI hai, kintu abhAvapramANa kI to nahIM hI ho sktii| kAraNa, vaha kisI bhI prakAra ke jJAna kA kAraNa banatA ho yaha saMbhavita nahIM hai| sambhavita isaliye nahIM hai ki vaha svayaM pratyakSAdi pA~ca pramANa ke abhAvarUpa meM mAnA gayA hai aura abhAva tuccha hone se avastubhUta hai / agara vaha vastubhUta ho to use hI prameyAbhAva ke nizcayarUpa meM mAna lenA ucita hai na ki pramANa pNcknivRttiruup| [abhAvapramANa kA nizcaya karane meM anavasthAdi] abhAvanAmaka pramANa svayaM nizcita hokara prakRta abhAvanizcaya kA nimitta banatA hai- yaha dvitIya pakSa bhI ucita nahIM hai| kyoMki svayaM nizcita rahane vAlA vaha abhAvapramANa anya koI abhAvanAmaka pramANa se nizcita hotA hai yA prameyAbhAva se? yadi prathama pakSa liyA jAya to anavasthA Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAnvaya-vyatirekanizcayavyatirekeNAnyataH kutazcit tannizcayaH, niyamalakSaNasya saMbandhasya yathoktAnvayavyatirekavyatirekeNA'sambhavAt / tathAhi-ya eva sAdhanasya sAdhyasadbhAve eva bhAvaH ayameva tasya sAdhye niyamaH, sAdhyAbhAve sAdhanasyAvazyaMtayA'bhAva eva yaH a prato yadevAnvayavyatirekayoryathoktalakSaNayonizcAyakaM pramANaM tadeva niyamasvarUpasambandhanizcAyakam, tannizcAyakaM ca prakRtasAdhyasAdhane hetorna sambhavatIti pratipAditam / tannAnumAnAdapi jnyaatRvyaapaarlkssnnprmaannsiddhiH| athApi syAta-bAhya Su kArakeSu vyApAravatsu phalaM dRSTam, anyathA siddhasvabhAvAnAM kArakANA. meka dhAtvartha sAdhyamanaGgIkRtya kaH parasparaM sambandhaH ! atastadantarAlavattinI sakalakArakaniSpAdyA doSa kA prasaMga hone se vaha yukta nahIM hai vaha isa prakAra-prakRtAbhAvanizcAyaka abhAvanAmaka pramANa kA nizcaya anya abhAvanAmaka pramANa se hogaa| vaha anya abhAvanAmaka pramANa yadi svayaM anizcita rahegA to kAma nahIM AyegA isaliye usakA nizcAyaka anya abhAvapramANa anavasthA clegii| 'prameyAbhAva se abhAvapramANa kA nizcaya hogA' yaha dUsarA pakSa itareta rAzrayadoSa prasaMga ke kAraNa yukta nahIM hai / itaretarAzraya isa prakAra-prameyAbhAva ke nizcaya se pramANAbhAva kA yAnI pratyakSAdipramANa paMcakanivRttirUpa abhAvapramANa kA nizcaya hogA aura isa abhAvapramANa kA nizcaya hone para usa prameyAbhAva kA nizcaya hogA isa prakAra anyonyAzraya ho jAtA hai| pramANAbhAva yAnI abhAvapramANa svayaM svanizcAyaka hai arthAt svasaMvedana se hI usakA nizcaya hotA hai yaha to abhAva pramANavAdI mImAMsaka bola bhI nahIM sakatA kyoMki usake mata meM pramANa ko svaprakAza nahIM mAnA jAtA / niSkarSa yaha AyA ki kisI bhI rIti se abhAvanAmaka pramANa kA saMbhava nahIM hai| kadAcit saMbhava hone para bhI uparokta rIti se vaha asaMgata hone se usake viSaya meM pramANacintA karane lAyaka nahIM hai-yaha kucha aMza meM to kaha diyA hai aura Age cala kara isI grantha meM kahA bhI jAyegA jaba pramANa cintA kA avasara aayegaa| abhI to prastuta meM yaha siddha huA ki vipakSa meM sAdhanAbhAva kA nizcaya abhAva se nahIM hotaa| isI liye 'sAdhyAbhAva hone para sAdhanAbhAva hotA hai / yaha vyatireka-nizcaya adarzana ke nimita se bhI nahIM hotA hai yaha bhI siddha huaa| aura vyatireka nizcaya azakya hone para prakRta sAdhya aura prakRta hetu kA niyamAtmaka saMbaMdha bhI nizcita nahIM hotA hai| [ abhAva pramANa carcA samApta ] [niyamarUpa saMbaMdha kA anya koI nizcAyaka nahIM hai ] anvaya nizcaya aura vyatirekanizcaya ke abhAva meM anya koI aisA sAdhana nahIM hai jisase niyama kA nizcaya ho, kyoMki pUrvakathita anvaya-vyatireka nizcaya ke abhAva meM niyama rUpa sambandha kI koI saMbhAvanA hI nahIM hai / vaha isa prakAra-'sAdhya kA sadbhAva hone para hI jo sAdhana kA sadbhAva hotA hai yahI 'sAdhana kA sAdhya meM niyatabhAva' yAnI niyama hai| tathA 'sAdhya kA abhAva hone para jo sAdhana kA avazyameva abhAva hotA hai' yahI sAdhya kA sAdhana ke sAtha niyama hai| isa se yaha spaSTa ho jAtA hai ki pUrvakathitasvarUpa vAle anvaya-vyatireka kA nizcAyaka jo pramANa hai vahI niyamasvarUpa sambandha kA bhI nizcAyaka hai| yaha to pahale hI kaha diyA hai ki prakRta sAdhya jJAtRvyApAra ko siddha karane ke liye arthaprakAzana rUpa hetu meM niyamasambandha nizcAyaka koI pramANa nahIM hai| niSkarSa yaha hai ki dvitIya mUla vikalpa meM anumAna se bhI jJAtRvyApArarUpa pramANa kI siddhi nahIM ho sktii| Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 109 'bhimataphalajanikA vyApArasvarUpA kriyA'bhyupagantavyA, iti prakRte'pi vyApArasiddhiriti / etadasambaddha, vikalpAnupapatteH / tathAhi-vyApAro'bhyupagamyamAnaH ki kArakajanyo'bhyupagamyate Ahosvid ajanya iti vikalpadvayam / tatra yadyajanya iti pakSaH so'yuktaH, yato'janyo'pi ki bhAvarUpo'bhyupagamyate prAhosvidabhAvarUpa: ? yadyabhAvarUpa ityabhyupagamaH, so'pyayuktaH, yato'bhAvarUpatve tasyA'rthaprakAzalakSaNaphalajanakatvaM na syAta, tasya phalajanakatvavirodhAt / avirodhe vA phalArthinaH kArakAnveSaNaM vyartha syAt, tata evAbhimataphalaniSpattevizvamadaridraM ca syAt / tannAbhAvarUpo vyApAro'bhyupagantavyaH / atha bhAvarUpo'bhyupagamaviSayaH, tadA'trApi vaktavyam-kimasau nityaH Ahosvid anitya iti ? tatra yadi nitya iti pakSaH, so'saMgataH, nityabhAvarUpavyApArAbhyupagame'ndhAdInAmapyarthadarzanaprasaMgaH, suptAdyabhAvaH, sarvasarvajJatAbhAvaprasaMgazca / kArakAnveSaNavaiyarthyaM tu vyaktam / athA'nitya ityabhyupagamaH, so'pyalaukikaH, ajanyasya bhAvasyA'nityatvena kenacidanabhyupagamAt / atha vadet yupagataH, tatrApi vaktavyama-ki kAlAntarasthAyI uta kSaNikaH? [vyApAra siddhi ke liye navina kalpanAe~ ] jJAtRvyApAra ko siddha karane ke liye yadi punaH yaha kahA jAya ki-'koI bhI bAhya kAraka udAsIna rahe taba taka kAryotpatti nahIM ho pAtI kiMtu udAsInatA ko choDakara sakriya (=vyApAravaMta) bane hue bAhya kArakoM ke rahate hI phalotpatti dekhI jAtI hai| aisA na mAne to yaha prazna duruttara ho jAyagA ki apane apane svabhAva se sampanna bAhya kAraka cakra kisI eka 'chid' Adi dhAtu ke chedana kriyAdi artha ko siddha karane meM udyata hogA taba una kArakoM meM paraspara saMvAdI aisA kauna sambandha hogA jisase eka kArya ke sAtha una kArakoM kA mela bana sake ? isaliye yahI mAnanA hogA ki kArakoM kA saMnidhAna aura chedana kriyA niSpatti inake bIca meM sakala kArakoM se utpanna vAMchita phala niSpAdaka kuThAra kI dRr3ha prahArAdi koI eka vyApAra svarUpa kriyA hotI hai| to isI prakAra prastuta meM bhI pramANotpatti ke pUrva jJAtA kA koI na koI vyApAra siddha hotA hai|'* kiMtu yaha bAta saMbaMdharahita hai kyoMki isake upara koI vikalpa ghaTatA nahIM hai| jaise kiprathama vikalpa, bIca meM jisa vyApAra kI kalpanA kI jAtI hai vaha kArakoM se utpanna hotA hai yA (dUsarA vikalpa) utpanna hI nahIM hotA? dUsarA vikalpa nahIM ghaTa sakatA, kyoMki usake upara do prazna haiM-(A) vaha ajanya vyApAra bhAvarUpa mAnate haiM ? yA (B) abhAvarUpa? abhAvarUpa kA aMgIkAra kareMge to vaha ayukta hai yadi vaha abhAvarUpa hogA to usameM arthaprakAzana svarUpa phala kI janakatA nahIM ghaTegI, kyoMki abhAva ko kisI kArya kI utpAdakatA ke sAtha virodha hai| virodha nahIM hai yaha to nahIM kaha sakate kyoMki taba to phalArthI kI kArakoM kI khoja vyartha ho jAyagI, kAraNa, sarvatra sulabha abhAva se hI vAMchita phala utpanna ho jAne se vizva meM phira kauna daridra rhegaa| niSkarSaabhAvarUpa vyApAra nahIM mAnA jA sktaa| [ajanya bhAvarUpa vyApAra nitya hai yA anitya ? ] (A) ajanya vyApAra ko yadi bhAvasvarUpa mAnA jAya to yahA~ bhI kucha kahanA hai-kyA vaha nitya hai yA anitya ? agara nitya pakSa mAnA jAya to vaha saMgata nahIM hai, kyoMki kAraka-vyApAra ko nityabhAva rUpa mAnane para andha puruSa ko bhI padArthoM kA darzana hone kI Apatti hogI, evaM suSupti Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 ... sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadi kAlAntarasthAyI tadA "kSaNikA hi sA na kAlAntaramavatiSThate" [ ] iti vacaH pariplaveta / kArakAnveSaNaM cAtrApi pakSe phalArthinAmasaMgatam, kiyatkAlasthAyyajanyabhAvarUpavyApArAbhyupagame tatkAlaM yAvat tatphalasyApi niSpatteH AvyApAravinAzamarthaprakAzalakSaNakAryasaddhAvAdandhatvamUrchAdInAmabhAvaH syAt / atha kSaNika iti pakSaH, sopi na yuktaH, kSaNAnantaraM vyApArA'sattvenArthapratibhAsAbhAvAd apagatArthapratibhAsaM sarvaM jagat syAt / atha svata eva dvitIyAdikSaNeSu vyApArotpatte yaM doSaH, ajanyatvaM tu tasyAparakArakajanyatvAbhAvena / naitadasti, kArakAnAyattasya deza-kAlasvarUpapratiniyamAbhAvasvabhAvatAyAH pratipAdanAt / kiMca, anavaratakSaNikA'janyavyApArAbhyupagame tajjayArthapratibhAsasyApi tathaiva bhAvAt suptaadybhaavdossstdvsthH| tannAjanyavyApArAbhyupagama: zreyAn / dazA kA abhAva ho jAyagA, tathA sabhI loga sarvajJa bana jAne kI Apatti hogii| kArakoM kI khoja kA nirarthakatA to spaSTa hai kyoMki bhAvarUpa vyApAra se pramANaphaladhArA satata bahatI rahegI to suSupti meM jJAnAbhAva kaise hogA? agara kaheM ki ajanya bhAvAtmaka vyApAra anitya hai yaha hama mAnate haiM-to vaha bhI lokabAhya hai, kyoMki ajanya bhAva ko koI bhI buddhimAna loka anitya nahIM mAnate / aba Apa kaheMge ki-hama ajanyabhAva ko anitya mAnate haiM to usa para bhI do prazna haiM-C kyA vaha anyakAla meM [ kucha kSaNoM taka] rahane vAlA anitya hai ? yA D sarvathA kSaNika hai ? [ vyApAra kAlAntarasthAyI nahIM ho sakatA ] C yadi ajanya bhAvAtmaka anitya vyApAra ko kAlAntarasthAyI mAnA jAya to ApakA yaha vacana nirarthaka hogA ki "vaha (kriyA) kSaNika hone ke nAte anya kAla meM avasthita nahIM rahatI" / tathA isa pakSa meM bhI phalArthioM dvArA kArakoM kI khoja vyartha ho jAne kI Apatti dunivAra hai, kyoMki vyApAra kArakajanya nahIM hai / tathA, kucha samaya taka jIne vAle ajanya bhAvAtmaka vyApAra ko mAnane meM andhApana aura behozI kA bhI abhAva ho jAne kI Apatti hogI kyoMki jitane kAla vaha jIne vAlA hai utane kAla meM to usake phala kI niSpatti nirbAdharUpa se ho jAyegI, arthAt vyApAra naSTa ho jAya taba taka to (nAza ke pahale) arthaprakAza svarUpa kArya ho hI jAyagA phira andhA kisako kahanA, behoza kisako batAnA ? / [kSaNika ajanya vyApAra pakSa bhI ayukta hai ] (B) yadi ajanya bhAvAtmaka anitya vyApAra kSaNika hone kA pakSa kiyA jAya to vaha bhI ayukta hai, kyoMki eka hI kSaNa ke bAda tvarita vyApAradhvaMsa ho jAne se artha kA kisI ko bhI pratibhAsa hI nahIM hogA to sAre jagat meM artha pratibhAsa kA duSkAla paDa jAyegA / yadi yaha kaheM ki-dUsare kSaNa meM naye naye vyApAra kI utpatti ho jAne se koI duSkAla Adi doSa nahIM hogA evaM isa utpatti ke sAtha pUrvakathita ajanyatva ko koI virodha hone kI bhI saMbhAvanA nahIM hai kyoMki nayA nayA vyApAra apane Apa hI utpanna ho jAtA hai, anya kArakoM ko parAdhIna janyatA usameM nahIM hai|'to yaha ThIka nahIM hai| kyoMki pahale yaha kaha Aye haiM ki jo kArakAdhIna nahIM hotA usakA svabhAva kisI deza-kAla yA svarUpa ke bandhana meM nahIM hotA / dUsarA eka doSa yaha hai-nitya naye naye vyApAra Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 111 atha janyo vyApAra iti pakSaH kakSIkriyate, tadA'trApi vikalpadvayam-kimasau janyo vyApAraH kriyAtmaka uta tadanAtmaka iti ? tatra yadi prathamaH pakSaH sa na yuktaH, atrA'pi viklpdvyaantivRtteH| tathAhi-sApi kiyA ki spandAtmikA uta aspandAtmikA? yadi spandAtmikA tadA''tmano nizcalatvAd anyeSAM kArakANAM vyApArasadbhAve'pi vyApAro na syAt , yadartho'yaM prayAsastadeva tyaktaM bhvtaivmbhypgcchtaa| athA'parispandAtmikA kriyA vyApArasvabhAvA / na, tathAbhatAyAH parispandA'bhAvarUpatayA phalajanakatvAyogAta , abhAvasya janakatvavirodhAt / na ca kriyA kAraNaphalApAntarAlattinI parispandasvabhAvA tadviparItasvabhAvA vA pramANagocaracAriNI iti na tasyAH sadvyavahAraviSayatvamabhyupagantu yuktam / iti na kriyAtmako vyApAraH / nApi tadanAtmako vyApAro aMgIka yuktaH, tatrApi viklpdvyprvRtteH| tathAhi-kimasAvakiyA''tmako vyApAro bodhasvarUpaH, abodhasvabhAvo vA ? yadi bodhasvarUpaH, pramAtRvanna pramANAntaragamyatA'bhyupagantuyuktA / athA'bodhasvabhAvaH, nAyamapi pakSaH, bodhAtmakajJAtRvyApArasyA'bodhAtmakatvA'saMbhavAt / na hi cidrUpasyA'cidrUpo vyApAro yuktaH, 'jAnAti' iti ca jJAtRvyApArasya bodhAtmakasyaivAbhidhAnAt / tanna abodhasvabhAvo'pi vyApAraH / kI utpatti mAnane para usase janya nayA nayA arthapratibhAsa bhI Apa ko mAnanA par3egA, to pUrvavat pti Adi ke abhAva kI Apatti danivAra rhegii| niSkarSa-ajanya vyApAra kA aMgIkAra kisI bhI taraha kalyANakara nahIM hai| - [janya vyApAra kriyArUpa hai yA akriyArUpa ? ] vyApAra kArakajanya hai yaha pakSa mAnA jAya to yahAM bhI do vikalpa ko avakAza hai-[1] yaha janya vyApAra kyA kriyAtmaka hai, [2] yA kriyAnAtmaka hai ? yadi prathama kA pakSa kiyA jAya to vaha bhI yukta nahIM hai kyoMki yahA~ do vikalpa kA atikrama zakya nahIM hai, [A] kriyAtmaka vyApAra pakSa meM kriyA kA svarUpa spandAtmaka haiM, [B] yA aspandAtmaka ? agara kaheM-[A] spandAtmaka mAnate haiM, taba to anya kArakoM ke vyApAra kA astitva saMbhava hone para bhI AtmA nizcala - akriya hone se usameM kriyAtmaka vyApAra kI saMgati nahIM hogii| kyA acchA kiyA Apane ?! jJAtA ke vyApAra ko siddha karane ke liye to yaha upakrama kiyA aura yahAM Akara usI kA tyAga kara diyaa| [B] yadi aspandAtmaka kriyA ko vyApAra svabhAva mAnA jAya to yaha ucita nahIM, kyoMki vyApAra svabhAva aspandAtmaka kriyA kA artha huA parispandA bhAvarUpa triyA / aisI kriyA phalotpAdaka nahIM ho sakatI kyoMki abhAva kA utpAdakatA ke sAtha virodha hai / kriyA cAhe spandAtmaka ho yA usase viparIta svabhAva vAlI ho, kAraNoM kA saMnidhAna aura kAryotpatti ke bIca kisI bhI rUpa meM vaha kriyA pramANapatha saMcaraNazIlA yAnI pramANa se gRhIta nahIM hotI, ataH sadrUpa se vyavahAra ke viSayarUpa meM usa kriyA kA aMgIkAra yukta nahIM hai| niSkarSa, vyApAra kriyArUpa nahIM ho sktaa| [ akriyAtmaka vyApAra jJAnarUpa hai yA ajJAnarUpa 1 ] vyApAra ko akriyAtmaka rUpa meM mAna lenA bhI yukta nahIM hai| kAraNa, yahA~ bhI do vikalpa sAmane AyeMge, (1) kriyAnAtmaka vyApAra kyA bodhasvarUpa hai yA (2) abodhasvarUpa hai (1) yadi Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiM ca, asau jJAtRvyApAromisvabhAvaH, uta dharmasvabhAva: ? iti punarapi kalpanAdvayam / dharmisvarUpatve jJAtRvanna pramANAntaragamyatvamityuktam / dharmasvabhAvatve'pi miNo jJAturvyatirikto vyApAraH, avyatiriktaH, ubhayam , anubhayaM ceti catvAro viklpaaH| na tAvad vyatirikta, tattve saMbandhAbhAvena 'jJAtuApAraH' iti vyapadezA'yogAt / avyatireke jJAtaiva tatsvarUpavad nAparo vyaapaarH| ubhayapakSastu virodhamaparihRtya nAbhyupagamanIyaH / anubhayapakSastu anyAnyavyavacchedarUpANAmekavidhAnenAparaniSedhAdayuktaH iti pratipAditam / kiM ca vyApArasya kArakajanyatvAbhyupagame tajjanane pravartamAnAni kArakANi kimaparavyApArabhAJji pravartante, uta tannirapekSANi ? iti vikalpadvayam / yadyAdyo vikalpaH, tadA tadvayApArajanane'pi teraparavyApArabhAgbhiH pravattitavyam , tajjanane'pyaparavyApArayugbhiH pravattitavyamityanavasthitena phalajananavyApArodbhatiriti tatphalasyApyanutpattiprasAda na vyApAraparikalpanaM zreyaH / atha aparabyApAramantareNApi phalajanakavyApArajanane pravartante iti nAyaM doSaH, tahi prakRtavyApAramantareNApi phalajanane pravattiSyanta iti kimanupalabhyamAnavyApArakalpanaprayAsena? vaha bodhasvarUpa hogA to pramAtA ko jaise anya koI pramANa kA viSaya nahIM mAnate haiM usa prakAra bodhAtmaka vyApAra ko bhI anya pramANa kA viSaya mAnanA yUkta nahIM hogaa| (2) abodhasvabhAva vyApAra kA pakSa bhI yukta nahIM hai, kyoMki jJAtA kA vyApAra bodhAtmaka hI hone se usakI abodhasvarUpatA kA saMbhava nahIM hai / jJAtA svayaM jJAnamaya hai isaliye usake vyApAra ko ajJAnamaya mAnanA ayukta hai| 'jAnatA hai' isa prakAra bodhAtmaka hI jJAtRvyApAra bolA jAtA hai / phalita yaha hotA hai ki jJAtRvyApAra abodhasvarUpa nahIM ho sktaa| [ jJAtRvyApAra dharmarUpa hai yA dharmirUpa 1 ] yaha bhI vicAra karane yogya hai ki yaha jJAtRvyApAra svayaM mirUpa hai yA dharmarUpa ? misvarUpa hone para to jJAtA jaise pramANAntara gamya nahIM hai vaise vyApAra bhI pramANAntara gamya na hogA yaha to abhI hI bodhasvabhAva vikalpa meM kaha diyaa| dharmarUpa vyApAra pakSa meM cAra vikalpa haiM (1) mirUpa jJAtA se vaha vyApAra bhinna hai, (2) yA abhinna hai, (3) athavA bhinnAbhinna ubhayarUpa hai, (4) yA phira donoM meM se eka bhI nahIM? bhinna hai-yaha prathama pakSa ThIka nahIM hai kyoMki taba usakA dharmI ke sAtha koI saMbaMdha na hone se 'jJAtA kA vyApAra' isa prakAra nahIM bola skeNge| yadi abhinna mAnA jAya to vaha jJAtArUpa hI huA, jaise usa jJAtA kA svarUpa usase abhinna hotA hai to vaha jJAtArUpa hI hotA hai isaliye vyApAra dharmI se koI alaga tattva nahIM haa| bhinnAbhinna ubhaya pakSa virodha kA parihAra kiye vinA nahIM mAnA jA sakatA kyoMki bhinna aura abhinna paraspara virodhI hone se ekarUpa nahIM ho sakatA / 'bhinna-abhinna donoM meM se eka bhI nahIM yaha cauthe vikalpa ke Upara to pahale bhI kahA hai ki jo anyonya vyavaccheda svarUpa hote haiM unameM se eka kA vidhAna kare to dUsare kA niSedha balAd ho jAtA hai / isaliye cauthA vikalpa ayukta hI hai| [vyApAra kI utpatti meM anya vyApAra kI apekSA hai yA nahIM ?] vyApAra ko kArakajanya mAnane ke pakSa meM yaha bhI do vikalpa UThAne yogya haiM-[1] vyApArotpatti meM upayujyamAna kAraka anya koI vyApAra se sahakRta hokara pravRtta hote haiM ? yA [2] usakI Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-jJAtRvyApAra0 .. ki cAsau vyApAraH phalajanane pravartamAnaH kimaparavyApArasavyapekSaH ? atha nirapekSaH ? ityatrApi kalpanAdvayam / tatra yadyAdyA kalpanA, sA na yuktA, aparAparavyApArajananakSINazaktitvena vyApArasyApi phalajanakatvA'yogAt / atha vyApArAntarAnapekSaH eva phalajanane pravartate tahi kArakANAmapi vyApAranirapekSANAM phalajanane pravRttau na kazcicchaktivyAghAtaH sambhAvyate / atha vyApArasya vyApArasvarUpatvAnnAparavyApArApekSA, kArakANAM tvavyApArarUpatvAt tadapekSA / kA punariyaM vyApArasya dhyApArasvabhAvatA? yadi phalajanakatvam, tad vihitapratikriyam / atha kArakAzritatvam, tadapi bhinnasya tajjanyatva vihAya na sambhavatItyuktam / atha kArakaparatantratvam , tadapi na, anutpannasyA'sattvAt / nApyutpannasya, anyAnapekSatvAt, tathApi tatparatantratve kArakANAmapi vyApAraparatantratA syAt / apekSA kiye vinA hI pravRtta hote haiM ? agara prathama vikalpa mAnA jAya, to usa dvitIya vyApAra ke utpAdana meM upayujyamAna kArakoM anya koI tRtIya vyApAra se sahakRta hokara pravRtta hone cAhiye, tRtIya vyApAra ke utpAdana meM bhI evaM anya vyApAra sahakRta hokara kArakoM kI pravRtti hogii| isa prakAra anavasthA calegI to prastuta phalotpAdaka vyApAra kA janma hI na ho skegaa| taba prastuta phala ko utpatti ho na hone ko Apatti Ane se vyApAra kI kalpanA meM kisI kA zreya nahIM hai| yadi dUsare vikalpa ke pakSa meM kaheM ki anya koI vyApAra ke sahakAra vinA hI kArakasamUha prastuta vyApArotpatti meM pravRtta hoMge to ukta anavasthA doSa nahIM hogaa|'-to prastuta vyApAra kI apekSA vinA hI kAraka samUha arthaprakAzanarUpa phala meM pravRtta hogA, phira jisakA upalambha hI nahIM hai vaise vyApAra kI kalpanA kA kaSTa kyoM uThAyA jAya ?! [ vyApAra ko anya vyApAra kI apekSA hai yA nahIM ? ] vyApAra ke viSaya meM anya bhI do kalpanAe~ sAvakAza haiM, (1) phalotpatti meM pravarttane vAle vyApAra ko anya vyApAra kI apekSA rahatI hai ? (2) yA nahIM rahatI hai ? Adya kalpanA kA yadi svIkAra kareM to vaha ayukta hai / kAraNa, usa dUsare vyApAra ko bhI naye anya vyApAra kI apekSA rahegI, usa ko bhI naye anya vyApAra kI, isa prakAra anta hI nahIM AyegA to prastuta vyApAra kI' zakti to anya anya naye vyApAra ke utpAdana meM hI kSINa ho jAyegI, usase arthaprakAzanarUpa phala kI utpatti na ho skegii| dUsarI kalpanA meM, anya vyApAra kI apekSA mAne vinA hI phalotpatti meM pravRtti mAnI jAya to yaha bhI saMbhAvanA ho sakatI hai ki kArakasamUha bhI vyApAra kI apekSA kiye vinA hI ra phalotpatti meM pravRtta ho sakane se usakI bhI zakti kA vyAghAta nahIM hogaa| - yadi yaha kahA jAya ki- 'vyApAra to svayaM vyApArasvarUpa hai isaliye usako anya vyApAra kI apekSA na honA sahaja hai, kiMtu kArakasamUha vyApArAtmaka nahIM hai isaliye usako vyApAra kI apekSA ho sakatI hai / '- to isa para prazna hai ki 'vyApAra kI vyApArasvabhAvatA' yAnI kyA ? yadi vyApArasvabhAvatA ko phalajanakatArUpa mAne to usake pratikAra meM 'anyA kArakoM kI vyarthatA hI jAne kI Apatti' pahale batA cuke haiM / yadi vyApArasvabhAvatA ko 'kArakAzritatA' rUpa yAnI kArakoM se meM Azrita honA' isa svarUpa meM mAnI jAya to isa sambandha meM bhI pahale kArakoM kI zakti ke viSaya meM kahA hai ki- kArakoM se bhinnatA hone para yadi ve kArakajanya nahIM hoge to kArakoM meM 'Azrita nahIM hai ho sakate kyoMki tajjanyatva ke sivA aura koI sambandha bahA~ saMgata nahIM hotA ityaadi| yadi vyApAra / Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athavaM paryanuyogaH sarvabhAvapratiniyatasvabhAvavyAvartaka ityayuktaH / tathAhi-evamapi paryanuyogaH sambhavati-vahnadAhakasvabhAvatve AkAzasyApi sa syAt , itarathA vahrarapi sa na syAditi / syAdetat yadi pratyakSasiddho vyApArasvabhAvo bhavet , sa ca na tatheti pratipAditam / tata evoktamsvabhAve'dhyakSataH siddhe yadi paryanuyujyate / tatrottaramidaM yuktaM na dRSTe'nupapannatA // [ tanna vyApAro nAma kazcida yathAbhyupagataH prH| 'athAnumAnagrAhyatve syAdayaM doSaH, prata evArthApattisamadhigamyatA tasyAbhyupagatA' / nanu dRSTaH zruto vA'rtho'nyathA nopapadyate ityadRSTakalpanA'rthApattiH tatra kaH punarasau bhAvo vyApAravyatirekeraNa nopapadyate yo vyApAraM kalpayati ? 'artha' iti cet ? kA punarasya tena vinA'nupapadyamAnatA? notpattiH, svahetutastasyA bhAvAt / svabhAvatA ko kArakaparAdhInatA rUpa mAnI jAya to yaha bhI asaMgata hai kyoMki anutpanna vyApAra asat hone se kArakoM kA parAdhIna nahIM ho sakatA aura use utpanna mAnane para phira anya kI parAdhInatA kyoM hogI ? utpatti ke bAda bhI kArakoM kI parAdhInatA kahate haiM to usake viparIta, kArakasamUha ko hI vyApAraparAdhIna kyoM na mAnA jAya ! [vastu svarUpa ke anizcaya kI Apatti azakya ] pUrvapakSI:- vyApArasvabhAvatA ke Upara Apane jo vividha prazna kiye, aise prazna hara cIja para karate raheMge to una praznoM se sabhI padArthoM ke viziSTa svabhAva kA nivartana ho jAyagA, yAnI kisI bhI padArtha kA kucha bhI svarUpa hI nizcita na ho skegaa| isaliye aise prazna ayukta haiN| jaise, koI prazna kareM ki kyA agni dAhaka svabhAva ho sakatA hai ? nahIM ho sakatA, kyoMki taba to Aka dAhakasvabhAva mAnanA paDegA, usako dAhaka svabhAva na mAnanA ho to agni ko bhI dAhaka svabhAva kyoM mAneM ? ityAdi, to agni kA svabhAva anizcita rhegaa| uttarapakSI:- ho sakatA hai, yadi agni ke dAhakasvabhAva kI bhA~ti vyApArasvabhAva bhI pratyakSasiddha hotA / kiMtu vaha pratyakSasidva nahIM hai yaha bAta to pahale hI ho gayI hai / tAtparya yaha hai ki pratyakSa se jo siddha nahIM hotA usI ke viSaya meM tathokta praznoM ko avakAza hai, jo pratyakSasiddha hai usake viSaya meM nahIM, kyoMki kahA gayA hai- "svabhAva pratyakSa siddha hone para bhI usake Upara prazna koI kare to usakA yahI spaSTa uttara hai ki jo bAta dRSTa yAnI pratyakSa siddha hai usameM koI anupapatti nahIM hotii|" niSkarSa- anya vAdIoM ne jaise vyApAra ko mAnA hai vaisA koI vyApAra hai nhiiN| . 1 [vyApAra arthApattigamya hone kA kathana ayukta ] vyApAravAdI:- vyApAra pratyakSasiddha na hone se pUrvokta vikalpoM kI saMbhAvanA aura usameM doSaparamparA kA praveza vyApAra ko yadi hama anumAnasiddha mAneM taba to ThIka hai kiMtu isIliye vyApAra ko hama anumAnabodhya na mAna kara arthApattipramANabodhya mAnate haiM jisase ve saba doSa niravakAza baneM / uttarapakSI:- arthApatti se adRSTabhAva kI kalpanA vahA~ hotI hai jahA~ dRSTa yA zruta kisI eka padArtha kI upapatti usa adRSTa bhAva ke vinA zakya na ho / prastuta meM vaha kaunasA bhAva hai jo vyApAra ke abhAva meM anupapanna hone se vyApAra kI kalpanA karanI paDai ? Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-abhAvapramANavyarthatA 115 kiMca, asAvarthaH kim ekajJAtRvyApAramantareNAnupapadyamAnastaM kalpayati ? uta sarvajJAtRvyApAramantareNa ? iti vaktavyam / tatra padi sakalajJAtavyApAramantareNeti pakSaH tadAndhAnAmapi rUpadarzanaM syAt , tadvayApAramantareNArthAbhAvAt sarvajJatAprasaMgazca / atha ekajJAtRvyApAramantareNAnupapattistahi yAvadarthasadbhAvastAvat tasyArthadarzanamiti suptaadybhaavH| atha arthadharmo'rthaprakAzatAlakSaNo vyApAramantareNAnupapadyamAnaH taM kalpayati / nanu sA'pyarthaprakAzatA'rthadharmo yadyartha eva tadA'rthapakSokto doSaH, atha tadvayatiriktaH, tadA tasya svarUpaM vaktavyam / 'tasyAnubhUyamAnatA sA' iti cet ? na, paryAyamAtrametat na tatsvarUpapratipattiriti sa eva praznaH / kiM ca prakAzo'nubhavazca jJAnameva, tadanavagame tatkarmatAyAH sutarAmanavagama ityarthaprakAzatA-anubhUyamAnate svarUpeNAnavagate kathaM jJAtRvyApAraparikalpike ? vyApAravAdI:- artha hI aisA hai jisakI vyApAra ke vinA upapatti nhiiN| uttarapakSI:- vyApAra ke vinA artha kI anupapatti kA kyA matalaba hai? 'vyApAra ke vinA artha utpanna nahIM hotA' aisA Azaya ayukta hai kyoMki artha kI utpatti to apane kAraNoM se hI hotI hai, vyApAra se nhiiN| [ ekajJAtRvyApAra aura sarvajJAtRvyApAra arthApattigamya kaise ? ] dUsarI bAta- Apako yaha kahanA hogA ki artha kI anupapatti kyA eka jJAtA ke vyApAra ke vinA hotI hai ? yA sakalajJAtAoM ke vyApAra ke vinA ? yadi dUsarA vikalpa sakalajJAtAoM ke vyApAra ke vinA arthAnupapatti ko mAneMge taba to eka Apatti yaha hogI ki andha puruSa ko bhI rUpa kA darzana hogA, kyoMki vaha bhI sakalajJAtAoM meM antargata hai, ata: usake vyApAra ke vinA bhI artha anupapanna hI rahegA, phalataH artha kI upapatti se andha puruSa kA bhI rUpagrahaNAnukula vyApAra Apako mAnanA par3egA, to phira andhapuruSa ko rUpadarzana kyoM nahIM hogA ? dasarI Apatti yaha hogI ki sakala jJAtA sarvajJa bana jAyeMge, kyoMki kisI bhI artha kI upapatti hI tabhI hogI jaba usameM sakalajJAtA kA vyApAra mAnA . jAyegA, to phira koI bhI artha kisI bhI jJAtA ko ajJAta na rhegaa| ____ yadi prathama vikalpa-ekajJAtA ke vyApAra vinA artha kI anupapatti mAnI jAya to jaba taka artha kI sattA rahegI vahA~ taka usa eka jJAtA kA satata vyApAra bhI mAnanA hogA kyoMki usa ke vinA vaha anupapanna hai / vyApAra satata rahegA to tajjanya arthadarzana bhI satata cAlu rahegA, to vaha jJAtA kabhI so nahIM pAyegA, usakA ArAma hI harAma ho jAyegA, kyoMki arthadarzana cAlu rahane para kabhI bhI . nIMda nahIM aatii| [ arthaprakAzatA kI anupapatti se jJAtRvyApAra kI siddhi asaMbhava ] vyApAravAdI:- artha kI anupapatti se arthaprakAzatArUpa arthadharma kI anupapatti abhipreta hai| Azaya yaha hai ki jJAtRvyApAra ke vinA artha kI prakAzatA (yAnI jJAnaviSayatA) upapanna na hone se jJAtRvyApAra kI kalpanA hotI hai| uttarapakSI:- vaha arthaprakAzatArUpa arthadharma kyA artharUpa hI hai yA usase bhinnasvarUpa hai ? yadi artharUpa hI ho taba to arthapakSa meM jo doSa batAyA gayA vaha lagegA / yadi artha se bhinnarUpa arthaprakAzatA hai to usakA kyA svarUpa hai yaha btaao| Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiM ca, arthaprakAzatAlakSaNo'rthadharmo'nyathAnupapannatvenA'nizcitaH taM kalpayati ? pAhosvid nizcitaH ? iti / tatra yadyAdyaH kalpaH, sa na yuktaH, atiprasaGgAt / tathAhi-yadyanizcito'pi tathAtvena sa taM parikalpayati tadA yathA taM parikalpayati tathA yena vinA'pi sa upapadyate tamapi kiMna kalpayati vizeSAbhAvAt ? athA'nizcito'pi tena vinA'nupapadyamAnatvena nizcitaH sa taM parikalpayati tahi liMgasyApi niyatatvenA'nizcitasyApi svasAdhyagamakatvaM syAt , tathA cArthApattireva parokSArthanizcAyikA nAnumAnamiti paTapramANavAdAbhyupagamo vizIryeta / athAnyathAnupapadyamAnatvena nizcitaH sa dharmastaM parikalpayati tadA vaktavyam-kva tasyAnyathAnupapannatvanizcayaH ? yadi dRSTAntarmiNi tadA liMgasyApi tatra niyatatvanizcayo'stItyanumAnamevArthApattiH syAt / evaM cArthApattiranumAne'ntarbhUteti punarapi pramANaSaTakAbhyupagamo vizIryeta / / vyApAravAdIH- arthaprakAzatA yaha artha kI anubhUyamAnatA (yAnI anubhavaviSayatArUpa) hai / uttarapakSI:- yaha galata hai, kyoMki arthaprakAzatA kA svarUpa hamane pUchA usake uttara meM Apane kevala paryAyavAcI zabda hI diyA, svarUpa kA kucha bhI spaSTIkaraNa nahIM kiyA / isaliye vaha to apratipanna hI rhaa| to usakI pratipatti ke liye phira se Apako vahI prazna karanA ho arthaprakAzatA kA kyA svarUpa hai ? dUsarI bAta yaha hai ki prakAzatA aura anubhUya mAnatA kA artha hogA kramazaH prakAza kA karma tathA anubhava kA karma / isameM prakAza aura anubhava to jJAnAtmaka hI hai / jaba taka ve donoM ajJAta raheMge taba taka usakI karmatA to bezaka ajJAta hI rhegii| tAtparya, arthaprakAzatA aura anubhUyamAnatA hI svarUpa se ajJAta rahegI to usakI anyathA anupapatti se jJAtRvyApAra kI kalpanA kI to bAta hI kahA~ ? [ arthaprakAzatA dharma nizcita rahegA yA anizcita ? ] vyApAravAdI ko anya bhI do vikalpoM kA sAmanA karanA hogA- (1) vaha arthaprakAtAsvarUpa arthadharma vyApAra ke vinA anupapadyamAna hai isa prakAra nizcita na hone para bhI vyApAra kI kalpanA karAyegA? yA (2) nizcita hone para hI ? (1) isameM yadi prathama kalpa mAnA jAya to vaha ayukta hai kyoMki isameM yaha atiprasaMga hogA- agara vyApAra ke vinA anupapadyamAna hai isa prakAra nizcita na hone para bhI arthadharma vyApAra kI kalpanA karAyegA to jaise usakI kalpanA karAtA hai vaise hI-jisake vinA vaha upapadyamAna hai aise ghaTa paTAdi kI bhI kalpanA kyoM na karAyegA? jabaki donoM meM koI mukhya bheda to hai nhiiN| dUsarA doSa yaha hai ki agara 'arthadharma vyApAra ke vinA anupapadyamAna hai| isa prakAra nizcita na hone para bhI arthadharma jJAtRvyApAra kI kalpanA karAyegA to anumAna meM liMga (hetu) bhI 'sAdhya hone para hI hetu hotA hai' isa prakAra sAdhya ke sAtha niyatarUpa se jaba nizcita nahIM hogA taba bhI apane sAdhya kA bodha utpanna kara degaa| aisA hone para arthApatti hI parokSArthanirNaya ko utpanna kara degI, to anumAnapramANa kI AvazyakatA na rahane se mImAMsaka kA 'cha: pramANa hote haiM' isa vAda kA svIkAra hata-prahata ho jaayegaa| [arthApatti-anumAna kA bheda samApta hone kI Apatti ] vyApAravAdI:- (2) dUsarA kalpa hama mAna leMge ki 'arthaprakAzatAsvarUpa arthadharma vyApAra ke vinA anupapadyamAna hai' aisA nizcita hone para hI vaha arthadharma vyApAra kI kalpanA karAtA hai| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-abhAvapramANavyarthatA 117 atha sAdhyamiNi tannizcaya ityanumAnAta pRthagapattiH ? tadA'trApi vaktavyam-kutaH pramAgAt tasya tannizcayaH ? yadi vipakSe'nupalabhbhAta , tanna yuktam , sarvasambandhino'nupalambhasyAsiddhatvapratipAdanAt / prAtmasaMbaMdhinastu anaikAntikatvAditi naanythaanuppdymaantvnishcyH|| kiM ca prarthApattyupasthApakasyArthAnubhUyamAnatAlakSaNasyArthadharmasya ya eva svaprakalpyArthAbhAve'vazyaMtayA'nupapadyamAnatvanizcayaH, sa eva svaprakalpyArthasadbhAve evopapadyamAnatvanizcaya ityarthApattyupasthApakasyArthasya svasAdhyAnumApakasya ca liMgasya na kazcidvizeSa ityanumAnanirAse'rthApatterapi nirAsaH kRta eveti nArthApatterapi jJAtRvyApAralakSaNapramANanizcAyakatvam / uttarapakSI:- yahA~ bhI Apake sAmane do vikalpa hai- Apako kahanA hogA ki arthadharma kI anyathAnupapatti kA nizcaya Apane kahA~ kiyA ? [A] dRSTAnta ke dharmI meM ? ( yA [B] sAdhyadhI meM ? ) A yadi dRSTAnta meM jisa kA dharmIrUpa se nirdeza kiyA jAtA hai vahA~ anyathAnupapatti kA nizcaya hone kA kaheMge to aisA hI anumAna meM hotA hai, arthAt anumAna meM bhI dRSTAntadharmI meM hI liMga kA sAdhya ke sAtha niyatatva kA nizcaya hotA hai to ApakI arthApatti anumAnarUpa hI bana gayI / arthAt anumAna ke gRha meM arthApatti calI AyI, anumAna se pRthak na rahI, to phira se eka bAra ApakA SaTpramANavAda kA svIkAra hata-prahata ho jaayegaa| [ sAdhyadharmi meM anyathAnupapatti kA nizcaya kisa pramANa se 1] [B] yadi kaheM ki- sAdhya ko jahA~ siddha karanA hai usa dharmI meM arthadharma kI anyathAnupapatti * kA nizcaya vAlA dUsarA pakSa mAneMge, isaliye arthApatti anumAna se pRthag hogI-to yahA~ bhI vyApAravAdI ko uttara denA hogA ki sAdhyadharmI meM kisa pramANa se anyathAnupapatti kA nizcaya kiyA ? isake uttara meM yaha kahanA yukta nahIM hai ki vipakSa meM yAnI sAdhyazUnya sthala meM arthadharma kA anupalambha hone se usakI anyathAnupapatti kA nirNaya huA / yukta isaliye nahIM hai ki sAdhyazUnya vipakSa meM sabhI pramAtA ko arthadharma ke anupalambha kA nizcaya hotA hai yaha kahanA zakya na hone se vaha asiddha hai yaha kahA gayA hai / vyApAra vAdI ke hI kevala vipakSa meM anupalambha se anyathAnupapatti kA nizcaya nahIM mAnA jA sakatA kyoMki vipakSa meM arthadharma kI sattA hone para bhI kisI doSa vaza usakA upalambha vyApAravAdI ko na hone se vyApAravAdI kA anupalambha anaikAntikadoSa se ghirA huA hai| [ arthApattisthApaka artha aura liMga meM tAvikabheda kA abhAva ] . dUsarI bAta yaha hai ki-'arthApatti kA utthAna karane vAlA arthAnubhUyamAnatAsvarUpa arthadharma apane dvArA kalpanIya vyApArarUpa artha ke vinA niyamata: anupapadyamAna hai' isa prakAra kA nizcaya aura dUsarI ora, 'vaha arthadharma apane dvArA kalpanIya vyApArarUpa artha ke hone para hI upapadyamAna hai' isa rIti kA nizcaya, ina do nizciyoM meM eka nizcaya vyatireka mukhI hai aura dUsarA anvayamukhI hai kintu donoM eka hI artha ke nizcAyaka hone se una donoM meM koI bheda nahIM hai-donoM eka hI hai| tathA apane sAdhya ko siddha karane vAlA liMga bhI uparokta prakAra se anvaya-vyatireka AdhAra para avalamvita hai| to arthApatti kA utthAna karane vAlA artha (arthAnabhayamAnatA) aura apane sAdhya ko siddha karane liMga [ hetu ] ina donoM ke bIca kyA antara rahA ? kucha nhiiN| ata: jJAtRvyApAra grAhaka anumAna kA hI jaba khaMDana ho cukA hai to arthApatti kA bhI khaMDana ho hI jAtA hai / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ye'pi 'saMvittyAkhyaM phalaM jJAtRvyApArasadbhAve sAmAnyatodRSTaM liMgam' AhuH, tanmatamapyasamyak, yataH saMvedanAkhyasya liMgasya kim arthapratibhAsasvabhAvatvam ? uta tadviparItatvam ? iti kalpanAdvayam / tatrArthapratibhAsasvabhAvatve kimapareNa jJAtRvyApAreNa kathiteneti vaktavyam / 'tadutpattistena vinA na saMbhavati' iti cet ? na, indriyAdestadutpAdakasya sadbhAvAd vyartha tatparikalpanam / 'kriyAmantareNa kArakakalApAta phalA'niSpatteH tatkalpanA' iti ceta? nanvindriyAdisAmagracasya kva vyApAraH iti vaktavyama / 'kriyotpattau iti ceta? sA'pi kriyA kriyAntaramantareNa kathaM kArakakalApAdupajAyata iti punarapi codyam / kriyAntarakalpane'navasthA prAk pratipAditaiva, tannArthapratibhAsasvabhAvatve'nyo vyApAraH kalpanIyaH, niSprayojanatvAta / sArAMza, jJAtRvyApArAtmaka pramANasvarUpa kA nizcaya arthApatti se nahIM ho sktaa| [arthasaMvedana rUpa liMga se jJAtRvyApAra kI siddhi vikalpagrasta ] jina logoM kA kahanA hai ki-'saMvitti yAnI arthasaMvedana nAmaka phala, jJAtRvyApAra kI anumiti meM 'sAmAnyatodRSTa' saMjJaka liMga hai'| [ sAmAnyarUpa se jisameM anvaya aura vyatireka donoM vyApti upalabdha ho vaha sAmAnyato dRSTa liMga kahA jAtA hai| ]-yaha mata bhI samIcIna nahIM hai| kAraNa, isa mata meM virodhI do kalpanAe~ hai-[1] saMvedana liMga arthapratibhAsasvabhAva hai ? yA [2] usase viparIta hai ? yadi saMvedana svayaM hI arthapratibhAsasvabhAva ho taba usIko pramANa mAna lenA cAhiye, dUsare jJAtRvyApAra ke kathana kI phira kyA jarUra yaha batAo! vyApAravAdIH jJAtRvyApAra ke vinA saMvedana kI upapatti nahIM hotI, isaliye jJAtRvyApAra kI bAta kahane yogya hai| uttarapakSIH-yaha bAta asaMgata hai| saMvedana ke utpAdaka indriyAdi haiM aura ve vidyamAna haiM taba jJAtRvyApAra kI kalpanA nirarthaka hai / vyApAravAdI:-indriyAdi kArakavRda niSkriya hone para saMvedana kI utpatti nahIM hotI hai| tAtparya, kriyA ke vinA kArakavRda se saMvedanaphala kI utpatti na hone se bIca meM kriyArUpa vyApAra kI kalpanA hotI hai| uttarapakSIH- yadi kriyA se phala niSpatti hotI hai to indriyAdi sAmagrI kyA nirUpayogI hai yA kisI kArya meM usakA bhI vyApAra hai ? yaha btaao| vyApAravAdIH- indriyAdi sAmagrI kA vyApAra kriyA kI utpatti meM hai isaliye vaha nirarthaka nahIM hai| uttarapakSIH- isameM aura eka prazna hogA ki indriyAdi se jaise kriyA ke vinA saMvedana kI sIdhe hI utpatti nahIM hotI to indriyAdi se anya kriyA ke vinA vaha prathama kriyA bhI kaise utpanna hogI? yadi prathama kriyA kI utpatti ke liye dUsarI kriyA mAneMge to phira tIsarI-cauthI bhI mAnanI hogI aura isa prakAra anavasthA hogI yaha to pahale bhI kriyA pakSa meM kaha Aye haiM / sArAMza, saMvedana yadi arthapratibhAsarUpa ho to dUsare koI vyApAra kI kalpanA nahIM ho sakatI kyoMki usakA koI prayojana nahIM hai| Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-abhAvapramANavyarthatA 119 atha dvitIyA kalpanA'bhyupagamyate, sApi na yuktaa| yato'rthasya saMvedanaM tad bhavajjJAtRvyApAraliMgatAM samAsAdayati, sA ca tadasaMvedanasvabhAvasya kathaM saMgatA? zeSaM tu pUrvameva nirNItamiti na punrucyte| ___ki ca, arthapratibhAsasvabhAvaM saMvedanam , jJAtA, tadvayApArazca bodhAtmako naitat tritayaM kvacidapi pratibhAti / atha-'ghaTamahaM jAnAmi' iti pratipattirasti, na caiSA nihnotu zakyA, nApyasyAH kiMcid bAdhakamupalabhyate, tat kathaM na tritayasadbhAvaH ? tathAhi-'aham' iti jJAtuH pratibhAsaH, 'jAnAmi' iti saMvedanasya, 'ghaTam' iti pratyakSasyArthasya, vyApArasya tvaparasya pramANAntarataH pratipattirityabhyupagamaH |'-ayuktmett , yataH kalpanodbhUtazabdamAtrametat , na punareSavastutrayapratibhAsaH / ata evoktamAcAryeNa-'ekamevedaM saMvidrUpaM harSa-viSAdAdyanekAkAravivartta samutpazyAmaH, tatra yatheSTaM saMjJAH kriyantAm / kiM ca, vyApAranimitta kArakasambandhe vikalpadvayam-ki pUrva vyApAraH pazcAt saMbandha ? uta [ arthApratibhAsasvabhAva saMvedana saMbhava hI nahIM hai ] dUsarI kalpanA (arthapratibhAsasvabhAvaviparItasvabhAva) kA yadi svIkAra kareM to vaha bhI ayogya hai / kAraNa, artha kA apratibhAsa hote hue yadi vaha jJAtRvyApAra kA liMga banatA hai to usakI liMgarUpatA athasaMvedanasvabhAvatA prayukta huI / tAtparya yaha hai ki saMvedana aura pratibhAsa zabda meM to nAma mAtra kA antara hai, aba yadi jJAtRvyApAra kA liMgabhUta saMvedana arthasaMbaMdhI hai to vaha arthapratibhAsarUpa hI huA, arthAt arthapratibhAsasvabhAva hone se hI vaha jJAtRvyApAra kA liMga banA to arthApratibhAsasvabhAvatA yAnI arthAsaMvedanasvabhAvatA kI kalpanA svIkArane para saMvedana kI liMgarUpatA hI kaise saMgata hogI? zeSa bAta kA nirNaya to pahale hI ho gayA hai ki anvayanizcaya aura vyatireka nizcaya jJAtRvyApAra ke saMbaMdha meM ghaTate nahIM hai, isaliye yahAM punarukti nahIM kreNge| dUsarA yaha bhI jJAtavya hai ki arthapratibhAsasvabhAvasaMvedana, jJAtA aura usakA bodhAtmaka [pramANAtmaka ] vyApAra yaha traividhya kisI bhI anubhava meM pratiphalita nahIM hotA, phira saMvedanabhinna vyApAra ko kaise mAnA jAya ? zaMkAH-'ghaTamahaM jAnAmi'-"maiM ghaTa ko jAnatA hU~" yaha eka nirbAdha anubhava hai, isakA apalApa nahIM ho sakatA / usameM koI bAdhaka bhI upalabdha nahIM hai / to isameM traividhya kA sadbhAva kyoM na mAnA jAya ?! traividhya to spaSTa hI hai, jaise- 'aham' yaha jJAtA kA pratibhAsa hai 'jAnAmi' yaha saMvedana kA pratibhAsa huA, 'ghaTam' yaha pratyakSIbhUta artha kA pratibhAsa hai| hA~ eka vyApAra bAkI rahA, kintu vaha bhI anya pramANa se jJAta hotA hai isaliye usakA svIkAra kiyA hai| to yaha kaise kahA jAya ki-vaividhya anubhava meM nahIM hai ? ___uttara:-yaha prazna ayukta hai, kyoMki jina zabdoM se Apane vaividhya kA pratipAdana kiyA ve kevala kalpanA kA hI vilAsa hai arthazUnya hai, vAstava meM ukta rIti se tIna vastu kA pratibhAsa hotA nahIM hai| isIliye to pUrvakAlIna AcArya ne yaha kahA hai ki-'saMvedanarUpa yaha (caitanya) eka hI hai jisako hama kabhI harSa meM, kabhI gahare zoka meM, isa prakAra anya anya AkAroM meM palaTatA huA dekhate haiN| cAhe usakI jJAna, jJAtA Adi jo kucha bhI saMjJA karanI hai vaha kara lo|' Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "120 sammatiprakaraNa nayakINDa"1 pUrva sambandha ; pazcAd vyApAraH ? pUrvasmin pakSe naM vyApArArthaH sambandha, pUrvameva 'dhyApArasadbhAvAt / uttarasmin "punarvikalpadvaryam-saMbandhe sati ki parasparasApekSANAM svavyApArakartRtvam ? uta nirape sApekSatve svavyApArakartRtvAnUpapattiH, anekajanyatvAta tsyaa| nirapekSatve ki mIlanena ? tatazca saMsargAvasthAyAmapi svavyApArakaraNAdanavarataphalasiddhiH, na caitad dRSTamiSTa vaa| tanna yukta vyApArasyA'pratIyamAnasya kalpanam / ko vanyathA saMbhavati phale'pratIyamAnakalpanenA''tmAnamAyAsayati ? anyathAsaMbhavazva indriyAdiSu satsu phalasya prAgeva darzitaH, indriyAdeH tavAbhyupagamanIyatvAt / / ito'pi saMvedanA''khyaM phalamaparokSaM vyApArAnumApakamayuktam, svadarzanavyAghAtaprasaktaH / tathAhibhavatAzUnyavAdaparataHprAmANyaprasaktibhayAt smRtipramoSo'bhyupagataH, viparItakhyAtau tayoravazyaMbhAvitvAt / tathAhi-" / 1-tasyAmanyadezakAlo'rthastaddezakAlayorasana pratibhAti, na ca uddezatvAdyasattvasyAtyantA'sattvasya cAsatpratibhAMse kazcidvizeSaH yathA'nyadezAdyavasthitamAkAraM kutazcid bhramanimittAd jJAnaM darzayati tathA avidyAvazAdatyantAsantamapi ki na darzayati ? tathA ca kathaM zUnyavAdAda muktiH ? [ vyApAra aura kAraka saMbaMdha kA paurvApaye kaise ?] yaha jo kahA gayA thA ki indriyAdi sAmagrI antarbhUtakArakoM ke milana kI sArthakatA kriyAtmaka vyApAra ko utpanna karane meM hai-usa para bhI do vikalpa haiM-[A] pahale vyApAra hotA hai aura bAda meM kArakoM kA anyonya milana hotA hai ? athavA [B] pahale kArakoM kA milana hone ke bAda vyApAra utpanna hotA hai ? [A] Adya kalpa meM kArakoM kA milana vyApAra ke liye nahIM huA, kyoMki usake pahale hI vyApAra to vidyamAna hai / [B] dUsare kalpa meM phira se do vikalpa kA sAmanA karanA hogaa| 1-vyApAra ke liye kArakoM ke milane para ve saba kAraka anyonya kI apekSA se apane vyApAra ko janma dete haiM ? yA 2anyonya nirapekSa raha kara apane vyApAra ko janma dete haiM ? 1-anyonya kI apekSA karane para to sva yAnI svayaM vyApAra ke kartA hI nahIM haye kyoMki vyApAra koI ekakAraka janya nahIM rahA kintu aneka kArakajanya huaa| 2-anyonya kI apekSA na hone ke dUsare vikalpa meM to kArakoM ke milana kA prayojana hI kyA ? jaba milana nirarthaka huA to usakA matalaba yaha huA ki anya kArakoM kI asaMsarga dazA meM bhI kAraka apane vyApAra ko karatA hai / tAtparya, agara usako anya kI apekSA nahIM hai ka kAraka jIyegA taba taka nirantara saMvedanarUpa phala utpanna hotA rhegaa| na to aisA kisI ne dekhA hai, 'na to vaha icchanIya hai, isaliye niSkarSa yaha huA ki pratIti meM na Ane vAle vyApAra kI kalpanA ayukta hai / vyApAra ke vinA bhI yadi phalotpatti kA saMbhava ho to apratIta vyApAra kI kalpanA kA kaSTa kauna karegA? / indriyAdi ke rahane para vyApAra vinA bhI phalotpatti kA saMbhava to pahale batAyA hai, tathA vyApAravAdI ko bhI indriyAdi avazya mAnanA hai|| [zUnyavAdAdi bhaya se smRtipramoSAbhyupagama ] 6; yaha bhI eka kAraNa apane hI darzana kA vyAghAtarUpa hai jisase mAnanA hogA ki saMvedanasaMjJaka , aparokSa phala se vyApAra kI anumiti kA honA ayukta ThaharegA / vaha isa prakAra-zUnyavAda kI Apatti / / Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-smRtipramoSaH 121 tathA parataHprAmANyamapi mithyAtvAzaMkAyAM kasyacijjJAnasya bAdhakAbhAvAnveSaNAd vaktavyam , tadanveSaNe ca sApekSatvaM pramANAnAmaparihArya viparItakhyAtau / tato na kasyacid jJAnasya mithyAtvam, tadabhAvAnnAnyadezakAlAkArArthapratibhAsaH, nApi baadhkaabhaavaapekssaa| bhrAntAbhimateSu tu tathAvyapadezaH smRtipramoSAt / yatra tu smRtitve'pi 'smarAmi' iti rUpA'pravedanaM kutazcita kAraNAt tatra smRtiprmosso'bhidhiiyte| evaM parataH prAmANyasvIkAra ke bhaya se Apane bhrama sthala meM viparItakhyAti na mAnakara smRti kA pramoSa yAnI smRtiaMza meM guptatA mAnI hai| yadi viparItakhyAti mAneM to zUnyavAda kI Apatti aura parataH prAmANya kI Apatti nirbAdha hone vAlI hai| vaha isa prakAra- viparItakhyAti meM anya deza aura anya kAla meM avasthita rajatAdi vastu zukti deza meM usa kAla meM na hote huye bhI dikhAI detI hai yaha mAnA jAtA hai| aba yaha socanA cAhiye ki bhAsamAna vastu kA 'usa deza-kAla meM asattva' mAne yA 'atyanta asattva' mAne, cAhe jo kucha mAne, phira bhI asatrUpa se usa vastu ke pratibhAsa meM koI bheda nahIM hotA / agara jJAna anyadezavartI vastu ke AkAra ko kisI bhrAntinimitta se usa deza meM dikhAtA hai to avidyArUpa bhrAntinimitta se atyantAsat artha ko bhI kyoM nahIM dikhA sakatA? ! isa prakAra yadi asat hI padArtha kA bhAna avidyA se mAnA jAya to zUnyavAda kI Apatti se chUTakArA kaise hogA ? kyoMki bhAsamAna samasta vastu atyanta asat hone para bhI avidyA se usakA pratibhAsa ho sakatA hai| . [jJAnamithyAtvapakSa meM parataH prAmANyApatti ] parataH prAmANya kI Apatti bhI viparItakhyAti meM saMbhava hai / bAdhaka upasthita hone para jJAna ko bhramAtmaka yAnI viparIta khyAtirUpa mAnA jAtA hai| mAna lo ki kisI jJAna meM vaha mithyA hone kI zaMkA kA udaya huaa| aba isa ke nirAkaraNa ke liye bAdhakAbhAva kA anveSaNa karanA hogA, arthAt usa jJAna ke prAmANya kA samarthana bAdhakAbhAva pradarzana se karanA hogA to parata: prAmANya bhI kahanA hogaa| isa prakAra viparItakhyAti meM bAdhakAbhAva ke anveSaNa meM pramANoM kI sApekSatA anivArya ho jaaygii| isase bacane ke liye mImAMsako ne yaha mAnA hai ki koI bhI jJAna mithyA nahIM hotA / mithyA na hone se anyadezakAlavartI padArtha ke AkAra kA pratibhAsa bhI nahIM mAnanA par3egA, isaliye viparItakhyAti aura zUnyavAda kI Apatti nahIM hogii| tathA bAdhakAbhAva kI apekSA na rahegI, taba parataH prAmANya svIkAra kI Apatti bhI nahIM hogii| jisa jJAna ko bhrAnta mAnA jAtA hai vaha vastutaH bhrama na hone para bhI smRti aMza kA pramoSa hone se use bhrAnta kahA jAtA hai vaha isa prakAra-'idaM rajatam' yaha eka zuktisthala meM rajatAvabhAsI pratIti hai [ jisa ko bhrama mAnA jAtA hai ] isa pratIti meM 'idaM' aMza se sAmane paDai huye zukti Adi vastu ke pratibhAsa kA ullekha hotA hai, 'rajatam' isa aMza se pUrvAnubhUta rajata ke sAmya Adi kisI nimitta se hone vAle smaraNa kA arthAt usa smRti meM bhAsamAna rajata kA ullekha hotA hai / yadyapi usakA smRtiviSayatva rUpa se ullekha nahIM hotA, arthAt rajata smaraNa kA smaraNarUpa se bhAna usameM nahIM hotA, usI ko smRtipramoSa kahA jAtA hai / tAtparya yaha hai ki jahA~ "maiM yAda karatA hUM" isa prakAra smaraNa kI spaSTa pratIti hotI hai vahA~ smRti kA apramoSa hai yAnI smRti aMza gupta nahIM rahatA / kiMtu jahA~ "maiM Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 asmin mate 'rajatam' iti yat phalasaMvedanaM tava ki pratyakSaphalasya sata:, kiM vA smateH ? yadi pratyakSaphalasya tadA yathA 'idam' iti pratyakSaphalaM pratibhAti tathA 'rajatam' ityapi, tatazca tulye pratibhAse 'ekaM pratyakSam-aparaM smaraNaM' iti kiMkRto vizeSaH ? atha uktam 'smaraNasyApi satastadrUpAnavagamAt tenAkAreNAvagamaH' / tat ki 'rajatam' ityatrApratipattireva? tasyAM cAbhyupagamyamAnAyAM kathaM smRtipramoSaH ? anyathA mUrchAdyavasthAyAmapi syAt / atha 'idam' iti tatra pratyayAbhAvAnnAsau / nanu 'idam' ityatrApi vaktavyaM-kimAbhAti ? 'puro'vasthitaM zuktizakalaM' iti cet ? nanu kiM pratibhAsamAnatvena tava pratibhAti ? uta saMnihitatvena ? pratibhAsamAnatvena tathAbhyupagame na smatipramoSaH, zuktikAzakale hi svagatadharmaviziSTe pratibhAsamAne kuto rajatasmaraNasaMbhAvanA ? na hi ghaTagrahaNe paTasmaraNa saMbhavaH / atha zuktikA-rajatayoH sAhayAda karatA hU~" isa prakAra smatirUpa kA pravedana kisI kAraNa se nahIM hotA vahA~ smRti pramoSa kahA jAtA hai, yAnI vahA~ smRti aMza gupta rahatA hai, isa liye vaha anubhava meM sphurita nahIM hotaa| [ 'rajatam' yaha saMvedana pratyakSarUpa yA smRtirUpa ?] [smRtipramoSavAdI ke mata meM aba svadarzana vyAghAtadoSa hone se kaise aparokSa saMvadena nAmaka phala, vyApAra kA anumApaka nahIM ho sakatA isakI mImAMsA kA prArambha karate pahale, smRtipramoSa hone para 'idaM rajatam' jJAna kI AlocanA kI jAtI hai-] 'idaM rajatam' isa jJAna meM 'rajatam' yaha jo aparokSa phala saMvedana hai vaha pratyakSAtmaka phala kA saMvedana hai yA smRtirUpa kA saMvedana hai ? arthAt 'rajatam' isa saMvedana ko pratyakSarUpa mAnate haiM yA smRti rUpa ? yadi pratyakSaphala kA saMvedana mAnA jAya to yaha prazna uThegA ki-jaise 'idam' isarUpa se pratyakSaphala kA pratibhAsa hotA hai usI prakAra 'rajatam' yaha bhI pratyakSaphala kA pratibhAsa hone para, vaha kaunasA vizeSa pharka hai jisase pratibhAsa donoM sthala meM samAna hone para bhI eka 'idaM' pratibhAsa ko pratyakSa mAnA jAtA hai aura dUsare 'rajatam' pratibhAsa ko smaraNa mAnA jAya ? pramoSavAdI:-hamane kahA to hai ki smaraNAtmaka vaha saMvedana hote huye bhI smRtisvarUpa kA vedana na hone se pratyakSa jaise AkAra se hI usakA bodha hotA hai| uttarapakSIH-yahA~ prazna hai ki kyA 'rajatam' isa aMza meM koI pratipatti yAnI bodha hI nahIM hai ? yadi 'nahIM hai' aisA mAneMge to usa aMza meM smRti kA pramoSa bhI kyoM mAnA jAya ? kucha bodha ke na hone para bhI smRtipramoSa mAnanA ho taba to behoza avasthA meM bhI smRtipramoSa mAnanA hogA, kyoMki usa vakta kucha bodha nahIM hotaa| pramoSavAdI:-behozI meM 'idaM' isa prakAra rajata ke viSaya meM jJAna nahIM hotA isa liye smRti pramoSa vahA~ nahIM maante| uttarapakSI:-yahA~ bhI prazna hai ki 'idaM' isa aMza meM bhI kyA bhAsatA hai ? yaha batAIye / pramoSavAdIH-sAmane par3A huA sIpa kA ttukdd'aa| uttarapakSIH-yahA~ bhI do prazna hai 1-pratibhAsa hotA hai isaliye sIpa kA vedana hotA hai, yA 2-saMnihita hone se sIpa kA vedana hotA hai ? Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-smRtipramoSaH 123 zyAt zuktipratibhAse rajatasmaraNam / na, tasya vidyamAnatve'pyakiMcitkaratvAt / yadA hyasAdhAraNadharmAdhyAsitaM zuktisvarUpaM pratibhAti tadA kathaM sadRzavastusmaraNam ? anyathA sarvatra syAt ? sAmAnyamAtragrahaNe hi tat kadAcid bhavedapi, nA'sAdhAraNasvarUpapratibhAse / tanna 'idam' ityatra zuktikAzakalasya pratibhAsanAt tathA vypdeshH| ____saMnihitatvenA'pratibhAsamAnasyApi tadviSayatvAbhyupagame indriyasambaddhAnAM taddezattinAmaNvAdInAmapi pratibhAsaH syAt / na cA'pratibhAsamAnAnAmindriyAdInAmiva pratItijanakAnAmapi tadviSayatA saMgacchate / tanna 'idaM' ityatra zuktikAzakalapratibhAsaH, nApi 'rajatam' ityatra smRtitve'pi tasyAH svarUpeNAnavagamAt 'pramoSaH' ityabhyupagamo yuktaH / [zukti pratibhAsamAna hone para smRtipramoSa durghaTa hai] (1) pratibhAsamAna hone se yadi sIpa kA vedana mAnate haiM to usase rajatasmRti kA pramoSa mAnane kI jarUra hI nahIM hai| yadi usa vakta rajata ke smaraNa kA sambhava hotA taba to smRti kA pramoSa mAnanA jarUrI thA kintu usa vakta rajatasmaraNa kI koI saMbhAvanA hI nahIM hai jabaki apane meM rahe huye dharma se saMvalita sIpa kA Tukar3A hI bhAsa rahA hai| aisI saMbhAvanA bhI nahIM ki jAtI ki ghaTa kA jJAna ho rahA ho usa vakta paTa kA smaraNa hove / pramoSavAdI:-sIpa aura rajata meM itanA sAmya hai ki eka sIpa kA pratibhAsa hone para rajata kA smaraNa ho AtA hai / . uttarapakSI:-yaha hama nahIM mAnate, kyoMki sAmya hone para bhI vaha akiMcitkara hone se rajatasmaraNa kA saMbhava nahIM hai / kyoMki Apake mata meM to 'idaM' rUpa se jaba asAdhAraNadharmaviziSTa sIpa kA svarUpa hI bhAsatA hai to vahA~ sadRza vasta ke smaraNa kI saMbhAvanA kaise kI jAya? anyathA hara cIja ke vedana karate samaya unake sadRza vastuoM kA smaraNa hotA hI rahegA jo kisI ko iSTa yA mAnya nahIM hai| hA~ ! yadi sIpa kA vedana viziSTarUpa se na mAna kara kevala sAmAnyarUpa se mAnA jAya taba to sadRzavastu ke smaraNa kI saMbhAvanA ThIka hai| kintu jaba Apa usakA asAdhAraNarUpa se hI 'idaM' isa prakAra pratibhAsa mAnate haiM to sadRzavastu ke smaraNa kI saMbhAvanA nahIM ho sktii| ataH 'idam' isa rUpa se sIpa khaNDa kA pratibhAsa hotA hai isaliye 'rajatam' isa aMza meM smRti pramoSa kA vyapadeza aura mUrchA meM 'idaM' pratibhAsa na hone se smRti pramoSa nahIM hotA yaha kathana ucita nahIM hai| [sIpa kA pratibhAsa aura rajata kA smRtipramoSa ayukta hai] (2) yadi kaheM ki pratibhAsamAna hone se nahIM kiMtu vahA~ sIpakhaNDa saMnihita hone se hI 'idaM' isa jJAna ko sIpakhaNDaviSayaka mAnate haiM to saMnihita hone ke kAraNa usa deza meM vidyamAna aura indriya se saMbaddha aise aNu-dhUlIkaNa Adi kA bhI pratibhAsa ho jaayegaa| saca bAta yaha hai ki jo pratibhAsamAna nahIM hotA baha pratIti kA janaka hone para bhI usameM pratItiviSayatA mAnanA saMgata nahIM hai jaise indriyAdi / indriyAdi pratIti ke kAraNa hai phira bhI usakA pratibhAsa jJAna meM na hone se jJAna ko tadviSayaka nahIM mAnate haiN| uparokta kathana kA sAra yaha hai ki-'idaM' isa rUpa meM sIpakhaNDa kA pratibhAsa hotA hai aura 'rajatam' isa aMza meM smaraNa hone para bhI smRti kA svakIyarUpa se bodha na hone se smRti aMza meM 'pramoSa' hotA hai-yaha ApakI mAnyatA yukta nahIM hai / Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha smRtirapyanubhavatvena pratibhAtIti tatpramoSo'bhyupagamyate / nanvevaM saiva zUnyavAda-parataH prAmANyabhayAdanabhyupagamyamAnA vipriitkhyaatiraaptitaa| na cAtrA'pratipattireva 'rajataM' ityevaM smaraNasyAnubhavasya vA prtibhaasmaanaav| idamadamparyam-arthasaMvedanamaparokSaM sAmAnyato dRSTaM ligaM yadi jJAtavyApArAnumApakamabhyupagamyate tadA smRtipramoSe 'rajatam' ityatra saMvedanam ? utA'saMvedanam ? pratibhAsotpatteH saMvedane'pi rajatamanubhUyamAnatayA na saMvedyate, smatipramoSAbhAvaprasaMgAta , nApi smaryamANatayA, pramoSAbhyupagamAva, viparItakhyAtistu nAbhyupagamyate, tada 'rajatam' ityatra saMvedanasyA'parokSatvAbhyupagamApa me'pi pratibhAsAbhAvaH prsktH| ki ca, smatipramoSaH pUrvoktadoSadvayabhayAdabhyupagataH, tacca tadabhyupagame'pi samAnam / tathAhisamyag rajatapratibhAse'pi prAzaMkotpadyate-'kimeSa smatAvapi smatipramoSaH, uta samyaganubhavaH' iti sApekSatvAd bAdhakAbhAvo [? vA] nveSaNe parataH prAmANyam, tatra ca bhavanmatenAnavasthA pradarzitaiva / yatra hi smRtipramoSastatrottarakAlabhAvI bAdhakapratyayaH, yatra tu tadabhAvastatra smRtipramoSA'saMbhava iti kathaM na bAdhakAbhAvApekSAyAM parataHprAmANyadoSabhayasyAvakAzaH ? [smRti kI anubhavarUpa meM pratIti meM viparItakhyAti prasaMga] yadi 'smRti kA hI anubhavarUpa meM bhAsita honA' isako smRtipramoSa kahA jAya taba to viparItakhyAti jisakA zUnyavAda aura parataH prAmANya Apatti ke bhaya se Apa svIkAra karanA nahIM cAhate-vahI sAmane Akara khaDI ho jaaygii| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-vahA~ kevala zukti kA 'idaM' isa rUpa se anubhava hotA hai aura kucha bhI anubhava meM nahIM AtA-kyoMki 'rajataM' isa prakAra rajata kA pratibhAsa vahA~ niSpratibandha hotA hai, cAhe vaha pratibhAsa smRtirUpa ho yA anubhavarUpa ho-yaha bAta alaga hai| [ vyApAravAdI ko svadarzanavyAghAta prasakti ] aba yaha dekhanA hai ki saMvedanAtmaka phala ko aparokSa mAnate huye jJAtRvyApAra kA anumApaka mAnane para vyApAravAdI ke apane siddhAnta kA vyAghAta kaise hotA hai-smRtipramoSa uparokta Apatti ke bhaya se mAnanA hogA ityAdi pUre kathana kA tAtparya yaha hai ki saMvedanarUpa phala ko aparokSa mAnanA hai aura usako sAmAnyatodRSTa liMga banAkara jJAtRvyApAra kI anumiti ko phalita karanA hai| kiMtu isameM svadarzana vyAghAta prasakta hogaa| smRtipramoSa meM jo 'rajatam' yaha saMvedana aparokSa hai yaha sarvavidita hone para usakI mImAMsA karanI par3egI ki vaha vAstava meM saMvedanarUpa hai ? aisA prazna isaliye ki rajata pratibhAsa kI utpatti hone se yadi vahA~ rajata kA saMvedana mAnA jAya to bhI anubhUyamAnatva yAnI anubhavaviSayatvarUpa se vaha saMvedana nahIM ghaTegA kyoMki taba to vahAM rajata kA 'anubhava' siddha hone para svadarzana kA vyAghAta hai| sbharyamANarUpa se vahAM rajata kA saMvedana bhI nahIM mAnA jA sakatA kyoMki vyApAravAdI to vahA~ smRti kA pramoSa mAnatA hai, smRti kA ullekha mAnegA to punaH svadarzana vyAghAta hogaa| viparItakhyAti mAnane para saMvedanarUpatA ghaTa sakatI hai kintu usako mAnanA nahIM hai / pariNAma yaha huA ki 'rajatam' isa saMvedana ko aparokSa mAnane para bhI usake pratibhAsa kI anubhUti yA smRtirUpa se saMgati na ho sakane ke kAraNa usakA abhAva hI anta meM prasakta huaa| Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-smRtipramoSaH 125 zUnyavAdadoSabhayamapi smRtipramoSAbhyupagame'vazyaMbhAvi / tathAhi-dhvastazrIharSAdyAkAraH anutpannazaMkhacakravAMdyAkArazca jJAne yaH pratibhAti so'vazyaM jJAnaracito'san pratibhAti, rajatAdismRterapyasannihitarajatAkArapratibhAsasvabhAvatvAt tatsattvaM tadutpattAvasaMnihitaM nopayujyate iti asadarthaviSayatve jJAnasya kathaM zUnyavAdabhayAd bhavataH smRtipramoSavAdino muktiH ? tanna smRtiprmossH| ___ kazcAyaM smRtipramoSaH ? ki smRterabhAvaH ? utAnyAvabhAsaH ? Ahosvid anyAkAraveditvam ? iti vikalpAH / tatra nAsau smaterabhAvaH, pratibhAsAbhAvaprasaMgAt / athAnyAvabhAso'sau tadA'trApi vaktavyaM-kiM tatkAlo'nyAvabhAso'sau ? athottarakAlabhAvI ? yadi tatkAlabhAvI anyAvabhAsaH smRteH pramo TAdijJAnaM tatkAlabhAvi tasyAH pramoSaH syAt / athottarakAlabhAvyasau tasyAH pramoSaH, tadapyayuktam , atiprasaMgAt / yadi nAmottarakAlamanyAvabhAsaH samutpannaH, pUrvajJAnasya smRtipramoSatvenA'bhyupagatasya tattve kimAyAtam ? anyathA sarvasya pUrvajJAnasya smRtiprmosstvprsNgH| [ smRti pramoSa ke svIkAra meM bhI parataHprAmANya bhaya ] svadarzana vyAghAta uparAMta dUsarI bAta yaha hai ki pUrvokta doSayugala ke bhaya se jo smRtipramoSa mAnA hai, usako mAnane para bhI vaha bhaya tadavastha hI hai| vaha isa prakAra-jaba kabhI rajata kA saccA pratibhAsa hogA vahAM bhI yaha zaMkA saMbhavita hai ki 'kyA yahAM rajata kI smati hone para bhI vaha gupta hai yA yaha saccI anubhUti hI hai ?' isa zaMkA ko haThAne ke liye yadi bAdhakAbhAva kI zodha kareMge to vaha apekSita hone se prAmANya parataH ho jAyagA, aura isameM to Apake matAnusAra anavasthA dikhAI gayI hai| jahA~ smRtipramoSa hogA vahA~ uttarakAla meM bAdhakajJAna utpanna hogA, aura jahA~ bAdhakajJAna kA abhAva rahegA vahA~ usa jJAna ke satya hone se smRtipramoSa kA saMbhava nahIM rahegA-isa prakAra bAdhakAbhAva kI apekSA rahane para parataHprAmANyadoSa bhaya ko avakAza kyoM nahIM milegA? [smRtipramoSa svIkAra meM bhI zUnyavAda bhaya ] smRti pramoSa mAnane para zUnyavAdadoSa ke bhaya se bhI mukti nahIM hai / zrI harSAdi AkAra kA dhvaMsa aura zaMkhacakravartI Adi AkAra kI anutpatti se viziSTa jo kucha bhI jJAna meM pratibhAsita hotA hai vaha kevala jJAna se hI racita yAnI jJAnabhinna koI usakA kAraNa na hone se asat hI pratibhAsita hotA hai yaha mAnanA jarUrI hai, kyoMki usako smRti kA viSaya nahIM mAna sakate / kAraNa, rajata smati se jo rajatAkAra pratibhAsa hogA vaha asaMnihita rajata kA hogA kintu 'idaM rajatam' yahA~ to asaMnihita rUpa se rajatapratibhAsa hotA hai| isaliye 'idaM rajatam' isa bhrama jJAna meM asaMnihita rajatasattva kA koI upayoga nahIM hai| tAtparya 'idaM rajataM' jJAna kA viSayabhUta rajata asat hai / isa prakAra jJAna jaba asadartha viSayaka bhI hogA to kisI bhI jJAna ke viSaya ko paramArtha sat mAnane kI AvazyakatA na rahane se zUnyavAda prasakta hogaa| aisA hone para smRti pramoSavAdI ko zUnyavAda ke bhaya se bhI mukti kahA~ hai ? sArAMza, smRti kA pramoSa AdaraNIya nahIM hai| [smRtipramoSa ke Upara vikalpatrayI ] smRtipramoSa ke sambandha meM aura bhI tIna vikalpa haiM-smRtipramoSa kyA ? (1)smRti kA abhAva hai ? (2) athavA anyAvabhAsa yAnI anya jJAnarUpa hai ? (3) yA anyAkAravedana hai ? Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAnyAkAraveditvaM tasyA asau, tadA viparItakhyAtiH syAt na smRtiprmossH| kazcAsau viparIta AkArastasyAH ? yadi sphuTArthAvabhAsitvam, tadasau pratyakSasyAkAraH kathaM smRtisambandhI ? tatsambandhitve vA tasyAH pratyakSarUpataiva syAt na smRtirUpatA / ata eva zuktikAyAM rajatapratibhAsasya na smRtirUpatA tatpratibhAsena vyavasthApyate, tasya pratyakSarUpatayA pratibhAsanAt / nApi ba dhakapratyayena tasyAH smatirUpatA vyavasthApyate, yato bAdhakapratyayaH tatpratibhAtasyArthasyA'sadrUpatvamAvedayati, na punastajjJAnasya smatirUpatAm / tathAhi-bAdhakapratyaya evaM pravattate 'nedaratajam' / na punaH 'rajatapratibhAsaH prakRtaH smatiH' iti / tanna smRtipramoSarUpatA bhrAntadRzAmabhyupagaMtu yuktA / ato nAyamapi stpkssH| (1) smRti kA abhAva yaha to smRti pramoSa nahIM hI hai kyoMki taba pratibhAsa kA hI abhAva Apanna hogA / kyoMki 'rajata' aMza meM Apa smRti ke alAvA dUsare jJAna ko mAnate nhiiN| (2) aba kahiye ki vaha anya jJAnAtmaka hai-arthAt 'rajataM' yaha jJAna hotA hai usa vakta smRtibhinna kisI jJAna kA honA yaha smRtipramoSa hai to yahA~ do prazna haiM [A] vaha anyAvabhAsa 'rajataM' isa jJAna kA samAnakAlIna hai ? yA [B] uttarakAla bhAvI hai ? A, agara samAnakAlabhAvi anyAvabhAsI jJAna ko smRti kA pramoSa kahA jAya taba to 'rajataM' isa jJAna ke kAla meM kisI ko bhI ghaTAdijJAna hogA vaha smRti kA pramoSa bana jaaygaa| B, uttarakAlIna anyAvabhAsa smRti kA pramoSa hai to yaha bhI yukta nahIM hai kyoMki isameM atiprasaMga isa prakAra hogA-yadi uttarakAla meM koI bhI anyAvabhAsa utpanna haA to usase vaha pUrvakAlIna jJAna saMbaMdha vinA hI smRtipramoSa rUpa mAna lene ma kyA siddha huA ? yadi vinA saMbaMdha hI pUrvajJAna ko smRtipramoSa kaha denA hai to jisa jisa jJAna ke uttarakAla meM koI anya jJAna utpanna hogA ve sabhI jJAna pUrvakAlIna jJAna ho jAne se smRti pramoSarUpa kahanA hogA-yahI atiprasaGga hai / (3) tRtIya vikalpa meM smRtipramoSa ko anyAkAravedanarUpa mAnA jAya laba to vaha smRti pramoSa nahIM haA kintu spaSTarUpa se viparIta khyAti hI hii| vahAM yaha bhI prazna hogA ki vaha anyAkAra yAnI viparIta AkAra kaisA hai ? yadi sphuTa arthAvabhAsa ko hI viparIta AkAra kaheMge to vaha pratyakSa kA hI AkAra huA kyoMki pratyakSa ke alAvA kisI bhI jJAna meM sphuTArthAvabhAsa nahIM hotA / phira use smRtisaMbaMdhI kyoM mAnate ho ? athavA vaha anyAkAra sphuTArthAvabhAsa rUpa hokara yadi smRti sambandhI hogA to sphuTAvabhAsavAlI hone se smRti bhI pratyakSarUpa hI ho jAyagI, smRtirUpa nahIM raha skegii| yahI kAraNa hai ki sIpa meM hone vAle rajatAvabhAsa meM smRtirUpatA rajata pratibhAsa se hI siddha nahIM kI jA sakatI kyoMki rajatAvabhAsa vahA~ pratyakSa rUpa hI pratIta hotA hai, vaha smRtirUpatA meM kaise sAkSi hogaa| __ bhramajJAnottarabhAvI bAdhakajJAna se bhI 'rajataM' isa jJAna kI smRtirUpatA siddha nahIM hotI kyoMki bAdhaka pratIti se to bhramajJAna meM bhAsita rajata kI asadpatA hI Avedita hotI hai kintu bhramajJAna kI smRtirUpatA kA usase Avedana nahIM hotaa| vaha isa prakAra-bAdhaka pratIti 'yaha rajata nahIM hai' isa prakAra hI utpanna hotI hai, 'prastuta rajatapratibhAsa smRti hai' isa rUpa meM utpanna nahIM hotii| Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-prAmANyavAdaH 127 tannArthasaMvedanasvarUpamapyaparokSaM sAmAnyato haSTaM liMgaM prAbhAkararabhyupagamyamAnaM jJAtRvyApAralakSaNapramANAnumApamiti, mImAMsakamatena pramANasyavAsiddhatvAt kathaM yathAvasthitArthaparicchedazaktisvabhAvasya prAmANyasya svataH siddhiH? na hi dhamiNo'siddhau taddharmasya siddhiyuktaa| ato na sarvatra svataH prAmANyasiddhiriti sthitam / isaliye bhrAnta dRSTivAloM kA bhramajJAna smRtipramoSagabhita hai yaha mAnanA ThIka nahIM hai / sArAMza, smRtipramoSa vAda yaha koI Adara yogya pakSa nahIM hai / [ arthasaMvedana se jJAtavyApArAtmaka pramANa kI asiddhi ] uparokta kA sAra yaha nikalA ki prabhAkara ke anugAmIyoM ne jo aparokSa arthasaMvedana ko sAmAnya to dRSTa liMgarUpa se mAnakara usase jJAtRvyApArasvarUpa pramANa kI anumiti kA honA kahA hai vaha nitAnta ayukta hai| are ! jaba mImAMsaka ke mata meM pramANarUpa se abhimata jJAtRvyApAra hI asiddha hai to yathAvasthitArya kI paricchedazakti rUpa svata: prAmANya kI siddhi hI kaise? dharmI pramANa hI jaba siddha nahIM ho sakatA to svataH prAmANyarUpa usake dharma kI siddhi yukta nahIM ho sktii| isalie, antataH yahI siddha hotA hai ki utpatti Adi meM kahIM bhI svataH prAmANya kI siddhi nahIM hai| [prAmANyavAda samApta ] Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [vedApauruSeyatAvAdaprArambhaH] "zabdasamutthasya tu abhidheyaviSayajJAnasya yadi prAmANyamabhyupagamyate tadA apauruSeyatvasyA'saMbhavAd guNavatpuruSapraNItastadutpAdakaH zabdo'bhyupagaMtavyaH, atha tatpraNItatvaM nA'bhyupagamyate tadA tatsamutthajJAnasya prAmANyamapi na syAdi"tyabhiprAyavAnAcAryaH prAha-'jinAnAm / rAgadveSamohalakSaNAn zatrUn jitavanta iti jinAsteSAM 'zAsana' tadabhyupagantavyamiti prasaGgasAdhanam / na cAtredaM preryam-"yadi-jinazAsanaM jinapraNItvena siddhaM nizcitaprAmANyamabhyupagamanIyam, anyathAprAmANyasyApyamabhyupagamanIyatvAta - iti prasaMgasAdhanamatra pratipAdyatvenA'bhipretam-tatkimiti bauddhayuktyA''rhatena tvayA svataH prAmANyanirAso'bhihitaH ?"-yataH sarvasamayasamUhAtmakatvamevAcAryeNa pratipAdayitumabhipretam / yad vakSyatyasyaiva prakaraNasya parisamAptau, yathA bhaI micchadasaNasamUhamaiyassa amayasArassa / jiNavayaNassa bhagavao saMviggasuhAhigammassa // [sammati0 3/70] . ityAdi / ayamevArtho bauddhayuktyupanyAsena sathitaH / anyatrApyanyamatopakSepeNAnyamatanirAse'yamevAbhiprAyo dRSTavyaH, sarvanayAnAM parasparasApekSANAM samyagmatatvena, viparItAnAM viparyayatvenAcAryasyeSTatvAt / ata evoktamanenaiva dvAtriMzikAyAm udadhAviva sarvasindhavaH samudIrNAstvayi nAtha ! dRSTayaH / na ca tAsu bhavAn pradRzyate, pravibhaktAsu sarisvivodadhiH // [ 4/15 ] [ 'jinAnAM' padaprayoga kI sArthakatA kA pradarzana ] . ' prathama kArikA meM jo 'jinAnAM zAsanaM' yaha kahA hai usakI sArthakatA ke liye vyAkhyAkAra mahaSi eka prasaMgApAdana dikhalAte haiM "agara zabda se utpanna abhidheyaviSayaka jJAna ko pramANa mAnanA hai to usa pramANajJAna kA utpAdaka zabda apauruSeya yAnI puruSa prayatna se ajanya tIna kAla meM bhI saMbhavita na hone se guNavAn puruSa ke prayatna se janya hI mAnanA cAhIye / " isa abhiprAya ko manogata rakhakara AcArya zrI siddhasena divAkarajI ne 'jinAnAm zAsanaM' yaha prayoga kiyA hai| rAga-dveSa aura moha ye tIna AtmA ke anAdikAlIna zatra haiM, una para vijaya pAne vAle prabuddhAtmA ko 'jina' kahA jAtA hai| pramANabodhajanaka zabdarUpa 'zAsana' unhIM kA hotA hai yaha mAnanA cAhIye / isa prakAra yaha prasaMgasAdhana huaa| [bauddhamatAvalambana se svataH prAmANya ke pratIkAra meM abhiprAya ] yaha zaMkA nahIM karanI cAhIye ki-"yadi Apa jinazAsana ko jinapraNIta yAnI jinopadiSTa hone ke kAraNa siddha yAnI sunizcitaprAmANya viziSTa mAnate ho aura 'jinapraNIta na hone para prAmANya hI asvIkArya ho jAyagA' isa prakAra ke prasaMgasAdhana ko 'jinAnAM zAsanaM' isa prayoga se pratipAdya hone kA abhiprAya dikhalAte ho to phira Apane jo svataH prAmANya kA nirAkaraNa, svayaM Ahata =arihaMta ke matAnugAmI hone para bhI bauddhapratipAdita yuktioM se kyoM kiyA?" isa zaMkA ke niSedha kA kAraNa yaha hai ki AcArya divAkarajI ne yahA~ 'sarva darzanoM ke samUhA Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-apauruSeyavimarzaH 129 athApi syAt-yadi prAmANyApavAdakadoSAbhAvo guNanimitta eva bhavet tadA syAdetat prasaGgasAdhanam , yAvatA'pauruSeyatvenApi tasya sambhavAt kathaM prasaGgasAdhanasyAvakAzaH ? asadetat-apauruSeyatvasyA'siddhatvAt / tathAhi-kimapauruSatvaM zAsanasya A prasajyapratiSedharUpamabhyupagamyate ? uta B paryu dAsarUpam ? tatra yadi A prasajyarUpaM tadA kiM C sadupalambhakapramANagrAhyam / D uta abhAvapramANavedyam ? yadi C sadupalambhakapramANagrAhyam , tadayuktam, sadupalambhakapramANaviSayasthAbhAvatvAnupapatteH, abhAvatve vA na tadviSayatvam , tasya tadviSayatvavirodhAd , anabhyupagamAcca / tmaka hI jaina darzana hai' yahI pratipAdana karane kA abhiprAya rakhA hai| ve svayaM hI isa sammatiprakaraNa kI samApti meM kaheMge ___ 'saMvignajanoM ke liye sukhabodhya, mithyAdarzano ke samUhAtmaka, sudhAniSyandatulya, aizvaryasamRddha jinavacana kA kalyANa ho !' ityAdi...... / hamane jo bauddhayakti ke upanyAsa se svataH prAmANyavAda kA prativAda kiyA isa meM bhI uparokta artha kA hI samarthana kiyA gayA hai / anyatra bhI isa grantha meM jahA~ jahA~ eka mata kI yukti se anyamata kA khaMDana kiyA gayA hai usameM aMtanihita Azaya yahI hai ki paraspara nirapekSa sabhI nayavAda mithyA hai aura anyonyasApekSa samUhAtmaka sabhI nayavAda hI jinazAsanarUpa yAnI pramANabhUta-samyak haiM / AcArya zrI ko bhI yahI iSTa hai / jaisA ki unhoMne hI dvAtrizikA grantha meM kahA hai "he nAtha ! jaise samudra meM sarva saritAoM kA milana hotA hai vaise Apa meM bhI dRSTioM kA milana huA hai| hA~, una eka eka dRSTi meM ApakA darzana nahIM hotA, jaise ki pRthak saritAoM meM samudra kA bhI darzana nahIM hotaa|" [ granthakAra viracita dvAtriMzikAprakaraNoM meM cauthI dvA0 zlo0 15 ] [doSAbhAvApAdaka apauruSeyatva ho asiddha hai ] yadi yaha kahA jAya ki-kisI vAkya meM prAmANya kA apavAda doSaprayukta hotA hai, doSa na rahane para vAkya svataH pramANa hotA hai / doSa kA viraha guNa ke hone para hI ho aisA yadi koI niyama hotA taba to Apane jo prasaMgasAdhana dikhAyA hai vaha ThIka thA kiMta vAkya ko apauruSeya mAnane para bhI doSa viraha kA pUrNa saMbhava hai / to Apake prasaMgasAdhana ko aba kahA~ avakAza rahegA ? to yaha ThIka nahIM hai / kyoMki apauruSeya zAsana hI sarvathA asiddha hai / vaha isa prakAra-zAsana - meM jo apauruSeyatva abhipreta hai usameM pauruSeyatva kA pratiSedha [A] prasajyapratiSedharUpa mAnate haiM yA [B] paryu dAsapratiSedharUpa ? prasajyapratiSedha mAnane para yaha artha hogA ki vedazAstra puruSa ke prayatna vinA hI utpanna hai / to yahA~ puruSaprayatnAbhAva kisa pramANa se grAhya hai-[C] sad vastu ke upalambhaka pramANa se? yA [D] abhAva pramANa se grAhya hai ? vedApauruSeyavAdI mImAMsaka ke mata meM pratyakSa se arthApatti taka pA~ca sadupalambhaka pramANa haiM aura abhAvapramANa abhAvagrAhI hai / inameM se [C] sadupalambhakapramANa se vAkyajanaka puruSAbhAva ko grAhya batAnA ayukta hai, kyoM ki sadupalambhakapramANa kA viSaya kabhI bhI abhAvAtmaka nahIM ghaTatA, athavA abhAva meM sadAlambhakapramANa kI viSayatA nahIM ghaTa sktii| kyoMki abhAva meM sadupalambhaka pramANa kI viSayatA viruddha hai aura Apa use mAnate bhI nahIM hai / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 abhAvapramANagrAhyatvAbhyupagame'pi vaktavyam-kimabhAvapramANaM jJAnavinirmuktAtmalakSaNam ? uta anyajJAnasvarUpam ? prathamapakSe'pi ki sarvathA jJAnavinimuktAtmasvarUpam ? Ahosvid niSedhyaviSayapramANapaMcakavinirmuktAtmalakSaNam ? iti / prathamapakSe nA'bhAvaparicchedakatvam , paricchedasya jJAnadharmatvAta , sarvathA jJAnavinirmuktAtmani ca tadabhAvAt / niSedhyaviSayapramANapaMcakavinirmuktAsno'pi nAbhAvavyavasthApakatvama , AgamAntare'pi tasya saddhAvena vyabhicArAt / tadanyajJAnamapi yadi tadanyasattAviSayaM syAt nAbhAvapramANaM syAt , tasya sadviSayatvavirodhAt / __ 'pauruSeyatvAdanyastadabhAvastadviSayajJAnaM tadanyajJAnam abhAvapramANamiti cet ? atrApi vaktavyam-kimasyotthApakam ? pramANapaMcakAbhAvazcet ? nanvatrApi vaktavyam-kimAtmasaMbandhI, sarvasambandhI vA pramANapaMcakAbhAvastadutthApakaH ? na sarvasambandhI, tasyA'siddhatvAt / nAtmasaMbandhI, tasyAgamAntare'pi saddhAvena vyabhicAritvAta / 'AgamAntare pareNa puruSasadbhAvAbhyupara bhAvo nAbhAvapramANasamutthApaka' iti cet ? na , parAbhyupagamasya bhavato'pramaNatvAt / pramANatve. vA vede'pi nAbhAvapramANapravRttiH, pareNa tatrApi karta puruSasaddhAvAbhyapagamAta,pravRttI vA''gamAntare'pi syAt, avizeSAt / na ca vede puruSAbhyupagamaH parasya mithyA, anyatrApi tanmithyAtvaprasavateH / [ puruSAbhAvagrAhaka abhAvapramANa ke saMbhakti vikalpoM kA nirAkaraNa ] [D] puruSAbhAva ko abhAvapramANagrAhya mAnane para kahiye ki-[E] vaha abhAvapramANa jJAnazUnya AtmapariNAma rUpa hai ? yA [P] anya vastu ke jJAnarUpa hai ? [ zlo0 vA abhAvapariccheda ke 11 ve zlokAnusAra ye do vikalpa kiye gaye haiM ] prathama pakSa [E] meM bhI do vikalpa haiM-[G] sarvathA jJAnazUnya AtmasvabhAva rUpa hai ? yA [H] jisakA niSedha abhipreta hai usake viSaya meM pratyakSAdi pA~ca pramANa jJAna se rahita AtmasvabhAvarUpa hai ? prathama vikalpa meM [G] vaisA sarvajJAnazUnya AtmapadArtha abhAva kA paricchedaka nahIM hogA kyoMki pariccheda yaha jJAna kA dharma hai aura sarvathA jJAnazUnya AtmA meM pariccheda rUpa jJAna dharma kA to abhAva hai| [H] niSedhya viSayaka pratyakSAdi pramANapaMcakarahita AtmA se bhI abhAva kI vyavasthA durghaTa hai kyoMki vedabhinna bauddhAdi Agama meM bhI kartR puruSa ke viSaya meM pratyakSAdi kisI pramANa kI gati na hone se bauddhAgama meM niSedhya viSaya pramANapaMcakarahita AtmasvarUpa abhAvapramANa hai kintu apauruSeyatva ko vahA~ Apa nahIM mAnate haiM to vaisA abhAva pramANa vyabhicArI huA, arthAt vaha vedavAkya meM puruSAbhAva kA sAdhaka na rahA / [F] anya vastu ke jJAna rUpa abhAvapramANa yadi anya vastu kI sattA ko viSaya karane vAlA hogA to vaha abhAva pramANa hI nahIM hogA kyoMki abhAvapramANa kA saviSayatva ke sAtha tIvra virodha hai / Azaya yaha hai ki puruSAbhAva ke sAdhaka abhAvapramANa ko kisI anya vastu ke jJAna rUpa mAnA jAyegA to vaha anya vastu jo bhI hogI usakI sattA kA vaha grAhaka avazya hogaa| aisA hone para usakA apanA svarUpa ho miTa jAyagA / kyoMki sattA ke grAhaka pramANa pratyakSAdi pAMca hI hote haiM-abhAva pramANa nahIM / [pauruSeyatvAbhAvaviSayaka jJAna abhAvapramANarUpa ghaTa nahIM sakatA ] apauruSeyavAdI:-anya jJAnarUpa abhAvapramANa kA Azaya yaha hai ki-pauruSeyatva se anya jo usI kA abhAva, usako viSaya karane vAlA jJAna / tAtparya, pauruSeyatvAbhAvaviSayaka jJAna hI abhAvapramANa hai| Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-apauruSeyavimarzaH 131 kiMca, pramANapaMcakAbhAvaH kiM jJAto'bhAvapramANajanakaH ? utAjJAtaH ? yadi jJAtaH tadA na tasyAparapramANapaMcakAbhAvAdjJaptiH, anavasthAprasaGgAt / nA'pi prameyAbhAvAt , itaretarAzrayadoSAt / prathAjJAtastajjanakaH, na, samayAnabhijJasyApi tajjanakatvaprasaGgAt , na cAjJAtaH pramANapaMcakAbhAvo'bhAvajJAnajanakaH, 'kRtayatnasyaiva pramANapaMcakAbhAvo'bhAvajJApakaH' ityabhidhAnAt / na cendriyAderiva ajJAtasyApi prabhANapaMcakAbhAvasyAbhAvajJAnajanakatvam , abhAvasya sarvazaktirahitasya janakatvavirodhAt / avirodhe vA bhAve'pi 'abhAva' iti nAma kRtaM syAt / uttarapakSIH- isa prakAra ke abhAva pramANa kA kauna upasthApaka hai yaha kaho ! apauruSeyavAdI:-pratyakSAdi pAMca pramANa kA abhAva / ye ki AtmasaMbaMdhI pramANapaMcakAbhAva usakA utthApaka hai ? yA sarvasaMbaMdhI ? tAtparya, pramANapaMcaka kI upalabdhi kevala Apako hI nahIM hai ? yA sabhI ko nahIM hai ? 'sabhI ko nahIM hai' yaha bAta to asiddha hai / 'kevala Apako nahIM hai' itane se veda meM puruSAbhAva siddha nahIM ho sakatA kyoMki isameM anaikAntika doSa hai, anya bauddhAdi Agama ke praNetA puruSa ke viSaya meM bhI Apako pramANapaMcaka kI upalabdhi nahIM hai kiMtu Apa use apauruSeya nahIM mAnate haiN| ___ apauruSeyavAdI:--anya bauddhAdivAdIyoM unake AgamoM ko to puruSapraNIta mAnate haiM isaliye vahA~ pramANapaMcakAbhAva koI abhAvapramANa kA prayojaka nahIM hogaa| - uttarapakSIH--anyavAdiyoM kA mantavya Apake liye pramANabhUta na hone se Apa aisA nahIM kaha sakate / yadi Apa anyavAdI ke mantavya ko pramANa mAnate haiM taba to veda meM bhI abhAvapramANa pravRtti azakya hai kyoMki anyavAdI to veda ke bhI kartA puruSa ko mAnate haiN| isa tathya kI ora AMkha muda kara bhI Apa veda meM abhAvapramANa kI pravRtti mAneMge to anya bauddhAdi Agama meM bhI abhAva pramANa kI pravRtti anivArya hogI kyoMki donoM ke Agama meM koI vizeSa antara nahIM hai| ___ apauruSeyavAdI:-- veda puruSaracita hone kI anyavAdIyoM kI mAnyatA mithyA hai isaliye abhAvapramANa kI pravRtti nirbAdha hogii| uttarapakSIH--taba to anyavAdIyoM kI unake Agama meM puruSapraNItatva kI mAnyatA meM bhI mithyAtva kA prasaMga hogA aura taba unake Agama ko bhI apauruSeya mAnane kI Apatti hogii| [pramANapaMcakAbhAva ke saMbhavita vikalpoM kA nirAkaraNa ] ... yaha bhI vicAraNIya hai ki - (1) pramANapaMcaka kA abhAva pragaTa raha kara abhAvapramANa kA upasthApaka hogA? yA (2) gupta raha kara ? (1) yadi 'pragaTa raha kara' aisA kaheMge to usakA jJAna kisase hogA? anya pramANapaMcakAbhAva se usakA jJAna nahIM mAna sakeMge kyoMki usa anya pramANapaMcakAbhAva ko bhI pragaTa hokara usake jJApaka mAnane para anavasthA calatI rhegii| prameya ke abhAva se pramANapaMcakAbhAva kI jJapti nahIM mAnI jA sakegI kyoMki, prameyAbhAva kA jJAna pramANapaMcakAbhAva se aura pramANapaMcakAbhAva kA jJAna prameyAbhAva se isa taraha anyonyAzraya doSa lgegaa| (2) gupta rahakara pramANapaMcakAbhAva abhAvapramANa kA upasthApaka nahIM ho sakatA kyoMki [zlokavAttika 5-38 meM] Apane hI pahale yaha kahA hai ki 'jaba prayatna karane para bhI pAMca meM se kisI Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'na tucchAttadabhAvAt tadabhAvajJAnam' kintu pramANapaMcakarahitAdAtmana' iti cet ? na, AgamAntare'pi tathAbhUtasyAtmana sambhavAdabhAvajJAnotpattiH syaat| 'prameyAbhAvo'pi taddhatustadabhAvAda nAgamAntare'bhAvajJAna'-iti ceta? na, abhAvAbhAvaH prameyasadbhAvaH, tasya pratyakSAdyanyatamapramANenAsnizcaye kathamabhAvAbhAvapratipattiH ? 'abhAvajJAnAbhAvAt tatpratipattirna sadupalambhapramANasadbhAvAd' iti cet ? na, abhAvajJAnasya prameyAbhAvakAryatvAt tadabhAvAd nAbhAvAvagatiH, kAryAbhAvasya kAraNAbhAvavyabhicArAt / apratibaddhasAmarthyasyAbhAvapratItAvapi nessttsiddhiH| pramANa kI prameya meM pravRtti na ho tabhI pramANapaMcaka kA abhAva usa prameya ke abhAva kA jJApaka ho sakatA hai|'-prmaannpNckaabhaav ko gupta mAnane para yaha kathana viruddha hogaa| ___ yaha nahIM kahA jA sakatA ki-jaise indriya gupta raha kara bhI jJAnajanaka hotI hai usI prakAra pramANapaMcakAbhAva bhI gupta raha kara abhAva jJAna ko utpanna kyoM nahoM karegA ?- kyoMki pramANapaMcakAbhAvabhAvAtmaka na hone se, usameM koI bhI zakti hI nahIM hai| zaktihIna abhAva meM kAryajanakatA virodhagrasta hai / virodha na hone para to vaha bhAva hI honA cAhiye phira 'abhAva' zabda to usake liye nAmamAtra kA rhegaa| [pramANapaMcakarahita AtmA se puruSAbhAva kA jJAna ativyApta hai ] apauruSeyavAdIH-hama yaha nahIM kahate ki tucchatApanna pramANapaMcakAbhAva se puruSAbhAva kA jJAna hotA hai, kintu hamArA kahanA hai ki pramANapaMcakAbhAvaviziSTa AtmA se abhAvajJAna hotA hai| uttarapakSI:-anya bauddhAdi Agama meM bhI pramANapaMcakAbhAvaviziSTa AtmA kA sadbhAva hone se, tathAbhUta AtmA se anya AgamoM meM bhI puruSAbhAva ke jJAna kI utpatti hogI to kyA Apa unako apauruSeya mAneMge? apauruSeyavAdIH-kevala tathAbhUta AtmA hI abhAvajJAna kA hetu nahIM hai kintu jisa prameya kA abhAvajJAna karanA ho usa prameya kA abhAva bhI usameM hetu hai| anya AgamoM meM racayitA puruSAtmaka prameyAbhAva rUpa hetu kA abhAva hone se anya AgamoM meM puruSAbhAva kA yAnI apauruSeyatA kA jJAna duHzakya hai| uttarapakSI:-yaha kathana ThIka nahIM hai kyoMki prameyAbhAvarUpa hetu ke abhAva kA artha hai prameya kA sadbhAva / bauddhAdi ke Agama racayitA puruSAtmaka prameya kA sadbhAva pratyakSAdi kisI bhI pramANa se nirNIta nahIM hai, to Apane anya Agama meM racayitA pUruSAtmaka prameya ke abhAva ke abhA kaise kara liyA? apauruSeyavAdIH-hamane prameyAbhAvAbhAva yAnI prameya kA jJAna sadupalambhaka kisI pratyakSAdi pramANa ke sadbhAva se nahIM kiyA hai kintu 'anya Agama meM racayitA puruSa kA abhAva hai' isa prakAra ke jJAna ke na hone se kiyA hai| uttarapakSI:-yaha galata bAta hai, anya Agama meM prameyAbhAva kA jJAna to prameyAbhAva kA kArya hai isaliye prameyAbhAva ke jJAna ke abhAva se prameyAbhAva yAnI prameya kA bodha ho nahIM sakatA / kyoMki prameyAbhAva ke jJAna kA abhAva yaha kAryAbhAvarUpa hai aura prameyAbhAva usa Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-apauruSeya vimrsh| 133 kvacit pradeze ghaTAbhAvapratipattistu na ghaTajJAnAbhAvAt kitvekajJAnasaMsagipadArthAntaropalambhAt / na ca puruSAbhAvAbhAvapratipattAvayaM nyAyaH, tadekajJAnasaMsargiNaH kasyacidapyabhAvAt / na puruSa eva tadekajJAnasaMsargI, puruSAbhAvAbhAvayovirodhenaikajJAnasaMsagitvA'sambhavAt , sambhave'pi na puruSopalambhabhAvAt tadabhAvAbhAvapratipattiH, tadupalambhasyaiva tatpratipattirUpatvAt , ata eva viruddhavidhirapyatra na pravartata iti / 'kiM ca kasyAbhAvajJAnAbhAvAt prameyAbhAvAbhAvaH-vAdinaH ? prativAdinaH ? sarvasya vA ? yAdi vAdino'bhAvajJAnAbhAvAnnAgamAntare prameyAbhAvaH, vede'pi mA bhUka, tatrApi prativAdino'bhAvajJAnAbhAvasyA'vizeSAta / athAgamAntare vAdi-prativAdinorubhayorapyabhAvajJAnAbhAvAnna prameyAbhAvaH, vede tu prativAdino'bhAvajJAnAbhAve'pi vAdino'bhAvajJAnasadbhAvAt / na, vAdino yadabhAvajJAnaM tat sAMketikam , nAbhAvabalotpanna; AgamAntare prativAdino'prAmANyAbhAvajJAnavat / na ca sAMketikAdabhAvajJAnAdabhAvasiddhiH, anyathA''gamAntare'pi tato'prAmANyAbhAvasiddhiprasaMgaH / tannAgamAntare vAdino kArya kA kAraNa hai, kAraNa hone para bhI kabhI anya sahakArI ke abhAva meM kAryAbhAva ho sakatA hai isaliye kAryAbhAvarUpa prameyAbhAvajJAnAbhAva yaha prameyAbhAvarUpa kAraNa ke abhAva kA vyabhicArI hone se kAraNa ke abhAva kA yAnI prameyAbhAva kA arthAt prameya kA bodhaka nahIM ho sktaa| 'prameyAbhAvajJAnarUpa kAya kA abhAva hone para prameyAbhAvarUpakAraNa kA abhAva avazya honA cAhiye isa prakAra kA pratibandha [=vyApti rUpa sAmarthya agara kAryAbhAva meM hotA taba to ThIka thA lekina usa prakAra ke sAmarthya se zUnya 'prameyAbhAvajJAna kA abhAva' pratIta hone para bhI ApakI iSTasiddhi yAnI prameyAbhAvarUpa kAraNa ke abhAva kI siddhi [ arthAt anyaAgama meM puruSa kI siddhi ] nahIM ho sktii| [ ghaTAbhAvabodha aura puruSAbhAvAbhAvabodha meM nyAya samAna nahIM hai ] kisI bhUtalAdi pradeza meM jo ghaTAbhAva kA bodha hotA hai vaha kevala ghaTajJAna ke na hone mAtra se nahIM hotA kintu ghaTa ke hone para usake sAtha samAnajJAna kA saMsargI yAnI tulyavittivedya bhUtalarUpa padArthAntara ke upalambha se hotA hai puruSAbhAvAbhAva kA bodha isa nyAya se nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki puruSAbhAvAbhAva kA koI ekajJAnasaMsargi anya kisI padArtha kA hI abhAva hai| puruSa hI puruSAbhAva kA ekajJAnasaMsargI nahIM mAnA jA sakatA jisase kevala puruSa upalabdha hone para puruSAbhAva kA abhAva jJAta ho sake / kAraNa, puruSa kA bhAva aura abhAva paraspara viruddha hone se puruSa aura puruSAbhAva kabhI ekajJAnasaMsargI nahIM ho sakate / kadAcit isakA saMbhava mAnale to bhI puruSa ke upalambha se puruSAbhAvAbhAva kA bodha nahIM mAna sakate kyoMki puruSa kA upalambha puruSAbhAvAbhAva kA hI upalambha hai, arthAt donoM meM aikya hone se janya-janaka bhAva nahIM hai / yahI kAraNa hai ki yahA~ viruddha vidhi kA pravartana nahIM hai / paraspara meM virodha hone para eka ke abhAva meM usake virodhI kA vidhAna zakya hotA hai kintu yahA~ aisA koI virodha nahIM hai| [vAdi-prativAdI ke yA kisI ke bhI abhAvajJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhAvasiddhi azakya ] yaha bhI vicAraNIya hai ki kisake abhAvajJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhAva mAneMge? [1] vAdI ke ? [2] prativAdI ke ? [3] yA sabhI ke ? [1] yadi vAdI ko yAnI apauruSeyavedavAdI ko anya Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'bhAvajJAnAbhAvAd gatiH / nApi prativAdino'bhAvajJAnAbhAvAt tatra tadgatiH, vede'pi tatprasaMgAd / ata eva na sarvasyAbhAvajJAnAbhAvAta / prasiddhazca sarvasyAbhAvajJAnAbhAvaH, tannAtmA prmaannpNckvinimukto'bhaavjnyaanjnkH| atha vedAnAdisattvamabhAvajJAnotthApakam / nanvatrApi vaktavyam-jJAtamajJAtaM vA tat tadutthApakam / na jJAtam , tajjJAnA'sambhavAt , pratyakSAdestajjJApakatvenApravRttaH, pravRttau vA tata eva puruSAbhAvasiddherabhAvapramANavaiyarthyama, anAdisattvasiddheH puruSAbhAvajJAnanAntarIyakatvAt / nApyajJAtaM tat tadutthApakam , agRhItasamayasyApi tatra tadutpattiprasaMgAt kenacit pratyAsatti-viprakarSAbhAvAt / tanna anAdisattvamapi tadutthApakamiti nAbhAvapramANAt puruSAbhAvasiddhiH / na cAbhAvapramANasya prAmANyam , prAk pratiSiddhatvAt prtissetsymaantvaacc| bauddhAdi Agama meM prameyAbhAva kA niSedha yAnI prameya ko mAnA jAya to usI prakAra, prativAdi ko svAgama se bhinna vedAgama meM abhAvajJAna kA abhAva hone se veda meM bhI prameyAbhAva nahIM hogA arthAt racayitA puruSAtmaka prameya kA niSedha nahIM hogaa| kyoMki veda meM prativAdi ko jo abhAvajJAnAbhAva hai vaha anya Agama meM jaisA vAdI ko hai vaisA hI hai, koI antara usameM nahIM hai| apauruSeyavAdIH-anya bauddhAdi Agama meM hameM vAdI ko aura prativAdI ko, donoM ko racayitA puruSa ke abhAva kA jJAna nahIM hai, isaliye usameM prameyAbhAva nahIM hai, arthAta prameya-puruSa kA sadbhAva mAna sakate haiM / kintu veda meM aisA nahIM hai, yahA~ prativAdI ko abhAvajJAna kA abhAva hone para bhI hameM vAdI ko abhAvajJAna hai hI / yahI donoM meM vizeSa antara hai| uttarapakSI:-yaha koI tAttvika antara nahIM hai kyoMki vAdI ko jo veda meM abhAvajJAna hai vaha abhAva ke bala se yAnI vAstava meM abhAva hai isa hetu se nahIM huA hai kintu sAMketika hai, yAnI vAdI ko apanI paramparA bhakti se yaha vAsanA bana gayI hai ki veda meM raciyatA puruSa kA abhAva hai| jaise ki-anya bauddhAdi Agama meM prativAdIko aprAmANya ke abhAva kA jJAna apanI pAraMparikavAsanA se rahatA hai / isa prakAra ke sAMketika abhAvajJAna se vastu kA abhAva kabhI siddha nahIM hotA, anyathA prativAdI ke Agama meM bhI prativAdI ke aprAmANyAbhAvajJAna se aprAmANyAbhAva yAnI prAmANya siddha hogA / niSkarSa, vAdI ke abhAvajJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhAva kA bodha zakya nahIM hai / [2] prativAdI ke abhAvajJAnAbhAva se bhI Agama meM prameyAbhAvAbhAva kA bodha nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki prativAdI ko veda meM abhAvajJAna na hone se veda meM bhI prameyAbhAvAbhAva yAnI prameya racayitA puruSa ke sadbhAva kI Apatti hogI [3] jaba vAdI-prativAdI ke abhAvajJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhAva kI siddhi nahIM mAnI jA sakatI to sabhI ke abhAvajJAnAbhAva se prameyAbhAvAbhAva kI siddhi hone kI saMbhAvanA hI nahIM hai / dUsarI bAta yaha hai ki sarvasaMbandhI abhAvajJAnAbhAva ho bhI nahIM sakatA / sArAMza, pramANapaMcakarahita AtmA veda meM puruSAbhAvajJAna kA janaka nahIM bana sktaa| [anAdi vedasatva abhAvajJAna prayojaka nahIM hai ] apauruSeyavAdI:-'veda kI sattA anAdikAlIna hai' yahI vedaracayitA puruSa ke abhAvajJAna kA utthApaka mAna lo| Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 apauruSeyavimarzaH 135 atha paryudAsarUpamapauruSeyatvam / kiM tat pauruSeyatvAdanyat sattvam ? tasyAsmAbhirapyabhyupagamAt / nA'nAdisattvam , tadgrAhakapramANAbhAvAt / tathAhi-na tAvat tadgrAhaka pratyakSam , akSAnusAritayA tathAvyapadezAt , akSANAM cAnAdikAlInasaMgatyabhAvena tatsambaddhatatsattvenA'pyasambandhAd na tatpUrvakapratyakSasya tathA pravRttiH / pravRttau vA tadvad anAgatakAlasambaddhadharmasvarUpagrAhakatvenApi pravRttena dharmajJaniSedhaH / tathA, "satsaMprayoge puruSasyendriyANAM buddhijanma tat pratyakSamanimittama , vidyamAnopalambhanatvAt" [jaimi0sU01-1-4] iti sUtram, "bhaviSyati na dRSTaM ca, pratyakSasya mnaagpi| sAmthya".... [ zlo0 vA0 sa02 zlo0 115 ] iti ca vAttikaM vyAhataM syAditi na pratyakSAta tatsiddhiH / uttarapakSI:-yahA~ bhI batAIye ki (1) anAdisattva jJAta hokara abhAvajJAnotthApaka hogA ? yA (2) ajJAta raha kara bhI? [1] jJAta raha kara abhAvajJAnotthApaka nahIM ho sakatA / kAraNa, veda ke anAdisattva kA jJAna honA hI asambhava hai| pratyakSAdi koI pramANa usake jJApakarUpa meM pravatta nahIM hai aura yadi kadAcit pratyakSAdi kI pravRtti ho taba abhAva pramANa hI nirarthaka ho jAyagA kyoMki usase hI puruSa kA abhAva anumAna se siddha ho jAyegA, veda meM anAdisattva yaha vedakartR puruSAbhAvajJAna rUpa sAdhya kA nAntarIyaka yAnI avinAbhAvI hetu hai, isaliye hetu se sAdhyasiddhi duSkara nahIM hai / [2] ajJAta anAdi sattva abhAvapramANajanaka nahIM ho sakatA, kyoMki jina logoM ko samaya kA yAnI 'veda anAdi hai' isa prakAra ke pArasparika saMketa kA jJAna nahIM hai una saba ko bhI veda meM puruSAbhAvajJAnakI utpatti ho jaaygii| kAraNa, vAdI ko jaise prattyAsatti kA viprakarSa yAnI saMnikarSa kA abhAva nahIM hai vaise sabhI ko bhI nahIM hai / arthAt vAdI ko jaise veda kA anAdi sattva ajJAta hai vaise sabhI ko ajJAta hai| sArAMza, anAdisattva kisI bhI prakAra abhAvajJAnotthApaka na hone se abhAvapramANa se vedakartA , puruSa kA abhAva siddha nahIM ho sktaa| abhAvapramANa yaha koI vAstava meM pramANa bhI nahIM hai kyoMki pahale usake prAmANya kA khaMDana kiyA gayA hai, evaM Age bhI kiyA jaayegaa| [ prasajyapratiSedha rUpa apauruSeyatva kA A vikalpa samApta ] __[B] prasajyapratiSedha vikalpa kA tyAga kara yadi dUsarA vikalpa-apauruSeyatva meM paryu dAsa pratiSedha hai-yaha svIkAra liyA jAya to usa para prazna hai-vaha kyA pauruSeyatva se anya sattva rUpa hai ? aisA apauruSeyatva to hama bhI mAnate haiM kintu isase vedapraNetA kA abhAva kaise siddha hogA? 'apauruSeyatva anAdisattvarUpa hai aisA paryudAsa nahIM mAna sakate kyoMki isa prakAra ke apauruSeyatva kA yAnI veda meM anAdisattva kA grAhaka koI pramANa nahIM hai| vaha isa prakAra-pratyakSa to usakA grAhaka nahIM hai, kyoMki jo indriya yAnI akSa kA anusaraNa kare usakI pratyakSa saMjJA kI jAtI hai / indriya kA anAdikAla ke sAtha sambandha na hone para anAdikAla se sambaddha vedasattva ke sAtha bhI sambandha na ghaTane se indriyA nusArI pratyakSa kI vahAM pravRtti nahIM ho skegii| yadi atItakAla meM pravRtti zakya ho to phira bhaviSya kAla se sambaddha dharma ke svarUpa ko grahaNa karane meM bhI usakI pravRtti zakya hai-to phira Apa dharmajJa kA niSedha nahIM kara sakeMge / Azaya yaha hai ki mImAMsaka dharmatattva kA jJAna kevala veda ke vidhivAkya se hI janya mAnate haiM / kAraNabhUta-bhaviSyakAlIna dharmatattva ke sAtha indriya sambandha na hone se dharma kA koI pratyakSa jJAtA [ =dharmajJa ] nahIM ho sktaa| jaise ki jaiminI sUtra meM kahA hai [ satsamprayoge....ityAdi ]-"indriyoM kA sad viSaya ke sAtha saMbaMdha hone para jisa buddhi kA janma hotA hai vaha pratyakSa hai / yaha dharmajJAna meM nimitta nahIM ho sakatA kyoMki vidyamAna vartamAna vastu kA hI Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 sammatiprakaraNa-jayakANDa 1 nApyanumAnAta, tasyAbhAvAt / athaatItAnAgatau kAlau vedakAravijitau / kAlatvAt , tadyathA kAlo vartamAnaH samIkSyate / [ ] ityato'numAnAta ttsiddhiH| na, asya hetorAgamAntare'pi samAnatvAt / kiMca, yathAbhUto vedakaraNA'samarthapuruSayukta idAnIM tatkartR puruSarahitaH kAla upalabdhaH, atIto'nAgato vA tathAbhUtaH kAlatvAt sAdhyate ? uta anyathAbhUtaH ? yati tathAbhUtastadA siddhsaadhytaa| athAnyathAbhUtastadA saMnivezAdivadaprayojako hetuH| ___ tathAhi-yathAbhUtAnAmabhinavakUpaprAsAdAdInAM sannivezAdi buddhimatkAraNapUrvakatvena vyAptamupalabdhaM tAthAbhUtAnAmeva jIrNakUpa-prAsAdAdInAM tad buddhimatkAraNatvaprayojakatvAnanyathAbhUtAnAm [ ? prayojakaM nAnyathAbhUtAnAm yadi punaranyathAbhatasyApyatItasyAnAgatasya kAlasya tadrahitatvaM sAdhayet kAlatvam , tadA'nyathAbhUtAnAmapi bhUdharAdInAM sannivezAdi buddhimatkAraNapUrvakatvaM sAdhayet , na tasya [ ? tatazca] sarvajagajjJAtuH kartuzcezvarasya siddhezcAnyathAbhUtakAlabhAvasiddhiratIvA' [ ? ddha ratIvA' ] pauruSeyatvasAdhanaM ca vedAnAmanavasaram / indriya se upalambha hotA hai|" aisA arthavAlA jaiminI sUtra [ 1-1-4 ] tathA usa grantha kI TIkA zlokavAttika meM kahA hai-[ bhaviSyati na dRSTaM ca....ityAdi]-"bhAvi dharmarUpa artha ke grahaNa meM pratyakSa kA leza bhI sAmarthya dekhA nahIM gyaa|" aba anAdisattva ke viSaya meM yadi pratyakSa pravRtti mAneMge to sUtra aura vRtti vacana kA vyAghAta hogaa| [veda kA anAdisattva anumAna se siddha nahIM ] anumAna se bhI veda kA anAdi sattva siddha nahIM hai kyoMki tatsAdhaka koI anumAna nahIM hai| apauruSeyavAdIH-isa anumAna se apauruSeyatva kI siddhi ho sakatI hai-"atIta aura anAgata kAla vedakartA se zUnya haiM, kyoMki ve kAlAtmaka haiM-jaisA ki vartamAna kAla vedakartA se zUnya dekhA jAtA hai|" uttarapakSI:-isa anumAna se apauruSeyatva kI siddhi nahIM ho sakatI, kyoMki veda se itara bauddhAdi Agama kA bhI vartamAnakAla to karta zanya dekhA jAtA hai isaliye samAne heta se hetu se anya Agama meM bhI atItAnAgatakAlIna kartRzUnyatA siddha hone kI Apatti hogii| dUsarI bAta yaha hai ki-(1) vartamAna meM vedaracanA meM asamartha puruSavAlA jaisA kAla vedakartA rahita upalabdha hotA hai, kyA vaisA hI yAnI vedaracanA meM asamarthapuruSaviziSTa hI atIta-anAgata kAla kartR zUnyatayA siddha karanA hai ? yA (2) isase viparIta yAnI vedaracanAsamarthapuruSa sahita kAla kartRzUnyatayA siddha karanA cAhate haiM ? (1) yadi veda racanA meM asamarthapuruSaviziSTa kAla kartR zUnyatayA siddha karanA hai to yahAM jo hamAre mata se bhI siddha hai usI ko Apa sAdhya banA rahe ho, arthAt ApakA parizrama vyartha hai| (2) yadi usase viparIta kAla meM kartR viraha siddha karanA hai to kAlatva hetu aprayojaka yAnI asamartha ho jAyagA jaise ki saMnivezAdi hetu nyAyamata meM aprayojaka bana jAtA hai| [ kAlatva hetu kI aprayojakatA] saMniveza hetu kI aprayojakatA isa prakAra hai-saMniveza yAnI avayavoM kI racanA vizeSa ko hetu karake Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-vedApauruSeyavimazaH 137 atha tathAbhUtasyaivAtItasyAnAgatasya vA kAlasya tadrahitatvaM sAdhyate / na ca siddhasAdhyatA, anyathAbhUtasya kAlasyAbhAvAt / na. 'anyathAbhUtaH kAlo nAsti' iti kutaH pramANAdavagatam ? yadyanyataH tata evApauruSeyatvasiddhiH, kimanena ? 'ato'numAnAt' cet ? na, 'anyathAbhUtakAlAbhAvAt prato'numAnAt tadrahitatvasiddhistatsiddhestasiddhiH' itItaretarAzrayadoSaprasaMgAt / tadevamanyathAbhUtakAlasyAbhAvA'siddhastathAbhUtasya tadrahitatvasAdhane siddhasAdhanamiti / nApi zabdAttatsiddhiH, itaretarAzrayadoSaprasaMgaH [ ? gAta, ] tadevamanyathA kathaM vedavacanamastika [? na caivaM vedavacanama pa vidhivAkyAdaparasya bhavadbhiH prAmANyamabhyupagamyate / abhyupagame vA pauruSeyatvameva syAt / tathAhi tatpratipAdakAni vedavacAMsi zrUyante-"hiraNyagarbhaH samavarttatAgne" naiyAyika madharAdi meM jaba Izvara kartatva siddha karanA cAhatA hai taba usako yaha kahA jAtA hai ki saMniveza hetu sakala bhUdharAdi meM buddhimatkArapUrvakatva kA jJApaka nahIM hai, kintu naye kiye gaye kUpaprAsAdAdi meM jaise 'yaha kisI kA banAyA huA hai' yaha buddhi hotI hai isa prakAra kI kRtabuddhi jisa jIrNakUpAdi meM ho usI meM buddhimatpUrvakatva ke sAtha saMniveza kI vyAkti hone se jIrNakUpAdi meM hI kartRtva kI siddhi hotI hai, bhUdharAdi meM tathAprakAra kI kRtabuddhi kA udaya na hone se, saMniveza hetu tathA prakAra ke buddhimatkAraNapUrvakatva ke sAtha vyApta na hone se bhUdharAdi meM buddhimatkAraNapUrvakatva kI siddhi nahIM hotii| aba yadi vedakAraNA'samarthapuruSayakta kAla se viparIta kAla meM bhI kAlatva hetu puruSAbhAva kA sAdhaka hogA to kRtabuddhi jahA~ nahIM hotI aise bhUdharAdi meM avyApta bhI saMnivezAdi ko siddha kara degA / bhUdharAdi meM buddhimatkAraNapUrvakatva siddha hone para to jagatkartA aura akhila vizvajJAtA Izvara siddha ho jAne para vedakaraNasamarthapuruSayukta kAlarUpa bhAvI kI siddhi ho jAne se arthAt vedakartA puruSa Izvara siddha ho jAne se mImAMsakoM kA veda meM apauruSeyatva siddha karane kA prayAsa atIva=atyaMta avasara anucita ho jaaygaa| [ anyathA bhUtakAla kA asambhava siddha nahIM hai ] apauruSeyavAdI:- vedakaraNAsamarthapuruSa viziSTa atIta aura anAgata kAla meM hI hama apauruSeyatva veda meM siddha karate haiN| isameM jo siddhasAdhyatA doSa batalAyA, vaha ThIka nahIM hai, kyoMki usase viparIta kAla kI saMbhAvanA kara ke Apa siddha sAdhyatA kahate haiM kiMtu usase viparIta kAla hI nahIM hai / uttarapakSoH-'usase viparIta kAla nahIM hai / yaha Apane kisa pramANa se jAna liyA ? agara prastutAnumAna se bhinna kisI pramANa se Apane yaha jAnA hai to usI pramANa se veda meM atItAnAgata kAla meM apauruSeyatva siddha ho jAyagA, to prastuta anumAna kA kyA prayojana ? yadi kaheM ki 'prastuta anumAna se hI 'usa se viparIta kAla ke abhAva kA patA lagAyA'- to yaha asaMgata hai kyoMki usase viparIta kAla kA abhAva siddha hone para prastuta anumAna se atItAdikAla meM puruSarahitatva siddha hogA aura puruSarahitatva siddha hone para 'usase viparIta kAla kA abhAva' siddha hogA-isa prakAra anyonyAzraya doSa lgegaa| to isa prakAra vedakaraNAsamarthapuruSa viziSTa atItAdi kAla se viparIta * etadviSaye prameyakamalamArtaDe "na cA'pauruSeyatvapratipAdaka vedavAkyamasti, nApi vidhivAkyAdaparasya paraiH prAmA___Nya miSyate' [ pR.366 paMkti 15-16 ] iti pAThaH / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [ Rgveda aSTa 0 8, maM0 10, sU0 121] "tasyaiva caitAni niHzvasitAni" [ bRha0 u0 a0 2, brA04, sU0 10 ] "yAjJavalkya iti hovAca" [ bRha0 u0 a02, bA* 4, sU01 ], tanna zabdAdapi tatsiddhiH / nApyupamAnAta tatsiddhiH / yadi hi codanAsadRzaM vAkyamapauruSeyatvena kiMcit siddhaM syAt tadA tatsAdRzyopamAnena vedasyApauruSeyatvamupamAnAt siddhaM syAt, na ca tatsiddham, ityupamAnAdapi na ttsiddhiH| nApyarthApatteH / apauruSeyatvavyatirekeNAnupapadyamAnasya vede kasyaciddharmasyAbhAvAt / nA'pramANyAbhAvalakSaNo dharmo'nupapadyamAno vedasyA'pauruSeyatvaM parikalpayati, prAgamAntare'pi tasya dharmasya bhAvAdapauruSeyatvaM syAt / na cAso tatra mithyA, vede'pi tanmithyAtvaprasaMgAt / athAgamAntare puruSasya kartu rabhyupagamAt puruSANAM ca sarveSAmapi prAgamAdiSu raktatvAt tadveSa [ ? doSa ]janitasyA'-prAmANyasya tatra saMbhavAd nA'prAmA yAbhAvalakSaNo dharmastatra satyaH, vede tvaprAmANyajanakadoSAspadasya puruSasya kartu rabhAvAdaprAmANyAbhAvalakSaNo dharmaH styH| yAnI vedakaraNasamarthapuruSaviziSTa atItAdi kAla kA abhAva jaba siddha nahIM hai to vedakaraNAsamarthapuruSaviziSTa atItAdi kAla meM kAlatva hetu se veda racayitApUruSAbhAva ko siddha karane meM siddha sAdhyatA doSa anivArya hai| [ apauruSeyatvasAdhaka koI zabdapramANa nahIM hai ] zabdapramANa se bhI apauruSeyatva siddha nahIM ho sakatA kyoMki yahA~ anyonyAzraya doSa baiThA haizabda prAmANya siddha hone para veda kA apauruSeyatva siddha hogA aura apauruSeyatva siddha hone para tatpratipAdaka zabda kA prAmANya siddha hogA / dUsarI bAta yaha hai ki "veda apauruSeya hai" aisA koI vedavacana bhI nahIM hai| yaha bhI ullekhanIya hai ki Apa veda meM bhI jo vidhivAkya haiM kevala unhIM ko pramANa mAnate haiM, anuvAda paraka vAkyoM ko pramANa nahIM mAnate / yadi unako bhI pramANa mAna le taba to veda pauruSeya siddha hoMge / jaise ki- veda kartA ke sUcaka aneka vacana upalabdha hote haiM 1- hiraNyagarbhaH samavartatAgre / 2- tasyaiva caitAni ni.zvasitAni / 3- yAjJavalkya itihovAca / ina vAkyoM se hiraNyagarbha aura yAjJavalkya kI vedakartRtA spaSTa sUcita ho rahI hai / niSkarSaH-zabda pramANa se veda kA apauruSeyatva siddha nahIM hai| ___ [upamAna se apauruSeyatva kI asiddhi ] upamAna pramANa se bhI apauruSeyatva kI siddhi dUra hai / preraNAvAkya ko apauruSeya siddha karane ke liye unake jaisA anya koI vAkya apauruSeya mAnanA cAhiye jisake sAdRzya rUpa upamAna se preraNAvAkya kI apauruSeyatA siddha kI jAya / kintu aisA koI bhI anya vAkya mImAMsaka ko apauruSeya rUpa meM svIkArya hI nahIM hai - siddha bhI nahIM hai / isa liye upamAna pramANa se bhI usakI siddhi nahIM hai / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-vedApauruSeyavimarza: 139 kutaH punastatra puruSAbhAvaH nizcitaH ? 'anyataH pramANAditi cet ? tadevocyatAm , kimarthApattyA ? 'arthApattitazcet ? na, itaretarAzrayadoSaprasaGgAt / tathAhi-prarthApattitaH puruSAbhAvasiddhAvaprAmANyA'[bhAva siddhiH, etatsiddhau cArthApattitaH puruSAbhAvasiddhiritItaretarAzrayatvam / cakrakacodya 'cA'trApi-tathAhi, yadyaprAmANyAbhAvalakSaNo dharmo'nupapadyamAno vede'pauruSeyatvaM kalpayati, prAgamAntare'pyaso dharmastat ki na kalpayati ? tatra puruSadoSasambhavAdasau dharmo mithyA, tena tatra tanna kalpayati, vede kuta: puruSAbhAvaH ? arthApattazcet , tadAgamAntare sa syAd , ityAdi tadevAvartate iti ckrkaanuprmH| ____ nApyatIndriyArthapratipAdanalakSaNo dharmo'nupapadyamAno vede puruSAbhAvaM kalpayati, AgamAntare'pi samAnatvAt / na cA'prAmANyAbhAve puruSAbhAvaH sidhyati, kAryAbhAvasya kAraNAbhAvaM prati vyabhicAritve [ arthApatti se apauruSeyatva kI asiddhi ] arthApatti pramANa se bhI apauruSeyatva siddha nahIM hai / kAraNa, veda meM koI aisA dharma nahIM hai jo veda apauruSeya na mAne to na ghaTa sake / apauruSeyavAdaH-aprAmANyAbhAva yaha aisA dharma hai jo veda ko apauruSeya na mAnane para nahIM ghaTa sakatA, isaliye vaha apauruSeyatva kI kalpanA karavAtA hai| uttarapakSI:-yaha . galata bAta hai kyoMki anya bauddhAdi Agama meM bhI aprAmANyAbhAvarUpa dharma saMbhavita hone se anya Agama ko bhI apauruSeya mAnanA pdd'egaa| anya Agama meM aprAmANyAbhAvarUpa dharma mithyA nahIM mAna sakate, anyathA veda meM bhI aprAmANyAbhAvarUpa dharma mithyA mAnanA pddegaa| apauruSeyavAdIH-anya AgamoM meM puruSa ko kartA mAnA hai / puruSa to saba apane apane AgamoM meM sarAgI hone se una puruSoM ke doSoM se unake AgamoM meM aprAmANya kA janma saMbhava hone se vahA~ aprAmANyAbhAvarUpa dharma vAstava meM satya nahIM hai| jaba ki veda kA aprAmANyApAdakadoSayukta koI kartA puruSa na hone se usameM aprAmANyAbhAvasvarUpa dharma satya hai| . [puruSAbhAvanizcaya meM koI pramANa nahIM ] uttarapakSIH veda meM puruSa kA abhAva kaise nizcita kiyA ? yadi dUsare kisI pramANa se veda meM puruSa ke abhAva kA nizcaya kiyA hai to usa pramANa kA hI upanyAsa karo, arthApatti kI kyA jarUra? arthApatti se yadi usakA nirNaya mAneMge to itaretarAzraya doSa hogA jaise, arthApatti se puruSAbhAva siddha hone para veda meM aprAmANyAbhAva siddha hogA aura vaha siddha hone para arthApatti se puruSAbhAva siddha kregaa| isa prakAra spaSTa anyonyAzraya doSa hai / cakraka doSa kA bhI yahA~ bhaya hogA-jaise, agara aprAmANya abhAvarUpa dharma anupapanna ho kara veda meM puruSAbhAva kI kalpanA karAyegA to anya Agama meM bhI vaha dharma puruSAbhAva kI kalpanA karAyegA? isa prazna ke utara meM Apako kahanA par3egA ki anyatra puruSa doSa kA sambhava hone se aprAmANyAbhAvarUpa dharma mithyA ho gayA isaliye anya Agama meM aprAmANyAbhAvarUpa dharma puruSAbhAva kI kalpanA nahIM karAyegA / to isa para punaH yaha prazna AyegA-veda meM puruSAbhAva kaise nizcita kiyA ? to isake uttara meM Apa apatti ko prastuta kareMge, taba phira se yahI bAta AyegI ki anyAgama meM bhI arthApatti se puruSAbhAva kA nizcaya ho jAyagA ityAdi vahI kA vahI cakra ghumatA rahegA usakA anta nahIM aayegaa| Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nAnyathAnupapannatvA'saMbhavAt / apratibaddhA'samarthasya puruSasyAbhAvasiddhAvapi na sarvathA puruSAbhAvasiddhiH, puruSamAtrasyApi[ ?syA' ]nirAkaraNAt / iSTasiddhizca aprAmANyakaraNasya tatkartRtvenAsmAkamapyaniSTatvAt / nApi prAmANyadharmo'nyathAnupapadyamAno vede puruSAbhAvaM sAdhayati, AgamAntare'pi tulyatvAt / zeSamatra cititamiti na punarucyate / [zabdanityatvasiddhipUrvapakSaH ] 'parArthavAkyoccAraNAnyathA'nupapattestatpratipatti'riti cet ? ayamarthaH-svArthenAvagatasaMbaMdhaH zabdaH svArtha pratipAdayati, anyathA'gRhItasaMketasyApi pusastato vAcyArthapratipattiH syAt / sa ca sabadhAvagamaH pramANatrayasaMpAdyaH / tathAhi-yadaiko vRddho'nyasmai pratipannasaMgataye pratipAdayati'devadatta ! gAmabhyAja enAM zuklAM daNDena' iti-tadA pArzvasthito'vyutpannasaMketaH zabdAthI pratyakSataH pratipadyate, zrotuzca tadviSayakSepaNAdiceSTAdarzanAd anumAnato gavAdiviSayAM pratipattimavagacchati, tatpratItyanyathA'nupapattyA zabdasya ca tatra vAcikA zaktiM sa eva parikalpayati / sa ca pramANatrayasaMpAdyo'pi saMgatyavagamo na sakRdvAkyaprayogAt saMbhavati, vyAkyAt saMmugdhArthapratipattAvavayavazakterAvApodvApAbhyAM nizcayAt / tadabhAve nAnvaya-vyatirekAbhyAM vAcakazaktyavagamaH, tadasattvAd na prekSAvadbhiH parAvabodhAya vaakymuccaarym| uccAryate ca parAvabodhAya vAkyama. prataH parArthavAkyo thAnupapattyA nizcIyate dhamAdiriva gahItasaMbaMdho'rthapratipAdakaH zabdo nityH| taduktam-"darzanasya parArthatvAnnityaH zabda" iti / [ atIndriyArthapratipAdana apauruSeyatvasAdhaka nahIM hai ] apauruSeyavAdIH-veda meM aise artha dikhAye haiM jo atIndriya haiM, to 'atIndriyArthapratipAdana' rUpa dharma arthApatti se puruSAbhAva kI kalpanA karAyegA kyoMki usake vinA vaha anupapanna hai| uttarapakSI:-yaha anucita hai, kyoMki anya Agama ke liye bhI yahI bAta samAnarUpa se kahI jA sakatI hai / dUsarA yaha bhI jJAtavya hai ki veda meM aprAmANya na hone para bhI puruSAbhAva siddha nahIM ho sakatA kyoMki-aprAmANya puruSa kA kArya hai, kAryAbhAva hone para kAraNa kA avazya abhAva rahe yaha koI niyama na hone se kAryAbhAva kAraNAbhAva kA vyabhicArI hai ata: puruSAbhAva ke vinA bhAva kI anupapatti kA koI saMbhava hI nahIM hai| hA~, jisa puruSa kA veda ke sAtha koI pratibandha yAnI saMbaMdha hI nahIM hai athavA jo veda kI racanA meM samartha nahIM hai aise puruSa kA abhAva kisI pramANa se siddha ho sakatA hai kiMtu sarvathA puruSakartRtva kA abhAva kisI bhI prakAra siddha nahIM hai / kyoMki puruSamAtra kA kisI bhI pramANa se nirAkaraNa nahIM hotA / aisA veda kartA jo aprAmANyotpatti kA asAdhAraNa kAraNa ho vaha to hameM bhI iSTa na hone se vaise puruSa kI abhAva siddhi meM to hamArI bhI iSTa siddhi hI hai| ___yaha bAta bhI nahIM hai ki veda kA prAmANya puruSAbhAva ke vinA na ghaTa sakane se prAmANya puruSAbhAva ko siddha kara sake, kyoM ki taba anya Agama meM bhI samAnarUpa se prAmANyadvAraka puruSAbhAva siddhi hogii| 'anya Agama meM prAmANya mithyA hai / ityAdi carcA pUrvavat hI kI jA sakatI hai isa liye punarukti karanA vyartha hogaa| "vedApauruSeyatva nirAkaraNa samApta" Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatvavimarzaH 141 atha matam-bhUyobhUya uccAryamANaH zabdaH sAdRzyAdekatvena nizcIyamAno'rthapratipatti vidadhAti, na punanityatvAta , tanna kicinnityatvaparikalpanena pramANabAdhitena / tadayuktam , sAdRzyena zabdAdarthAs. pratipatteH / na hi sadRzatayA zabdaH pratIyamAno vAcakatvenAdhyavasIyate, kitvekatvena / tathA havaM pratipatti: 'ya eva saMbandhagrahaNasamaye mayA pratipannaH zabdaH sa evAyam' iti / / [ anityapakSa meM zabda ke parArthoccAraNa kA asaMbhava ] zabda ko nitya siddha karane ke liye mImAMsaka apane pakSa kI vistAra se pratiSThA karatA hai zabda kA anAdisattva parArthavAkyoccAraNa kI anyathAnupapatti se gRhIta ho sakatA hai / kahane kA bhAva yaha hai-zabda se apane artha kA pratipAdana tabhI hotA hai jaba apane artha ke sAtha usakA saMketarUpa saMbaMdha zrotA ko jJAta ho / anyathA jisa puruSa ko saMketajJAna nahIM hai usako bhI zabda se vAcyArtha kA bodha ho jAyegA / yaha saMketajJAna tIna pramANoM se saMpanna hotA hai-jaise, jaba koI vRddha puruSa anya kisI saMketajJa ko yaha sUcana karatA hai-he devadatta ! daMDa se usa zveta gAya ko yahA~ lAo! isa vakta nikaTa meM avasthita saMketajJAna rahita puruSa ina zabdoM kA pratyakSataH zravaNa karatA hai aura usa vAkya ke artha ko bhI pratyakSa dekhatA hai / tathA saMketajJa zrotA kI viSayakSepaNAdi yAnI dhenu-AnayanAdi ceSTA ko dekhane se usa vAkya ke dhenu Adi arthabodha kA anumAna karatA hai| dhenu Adi artha kA bodha zabdagata pratipAdanazakti ke vinA anupapanna ho kara arthApatti se usakI kalpanA karavAtA hai| isa prakAra pratyakSa, anumAna aura arthApatti tIna pramANoM se saMketajJAna kevala eka vAra vAkya suna lene se nahIM ho jAtA / kintu ekabAra vAkya se saMmugdhArtha yAnI zabdasamudAya kA artha jJAta hone para AvApa aura udvApa se usa zabdasamudAya ke avayava zabdoM ke artha kA nizcaya hotA hai / AvApa-udvApa yAnI ina zabdoM meM se kauna se zabda kA dhenu artha huA aura kisa zabda kA Anayana artha haA ityAdi UhApoha / isa prakAra ke UhApoha barAbara usa vAkya ko suna ne para hI hotA hai| yadi zabda anitya hogA to usakA punaH punaH uccAraNa asaMbhava ho jAne se anvaya aura vyatireka se jo 'go' zabda kI vAcakazakti kA bodha honA cAhiye [ jaise ki pahale 'go' zabda ke sAtha Anayana kriyA kA prayoga sunakara dhenu kA Anayana kiyA kintu bAda meM 'go' ke badale 'azva' kA prayoga hone para 'go' ke badale azva kA Anayana huA kintu go kA Anayana nahIM huA-isa prakAra ke anvaya-vyatireka se go zabda kI dhenu artha meM vAcakazakti kA bodha honA cAhiye ] vaha nahIM hogA aura saMketajJAna na hone para dUsare ko prabodhita karane ke liye buddhi mantoM ko vAkya prayoga hI nahIM karanA hogaa| kintu ve dUsare ko prabodhita karane ke liye vAkyaprayoga karate haiM-yaha aneka bAra kiyA jAne vAlA vAkyaprayoga zabda kI nityatA ke vinA anupapanna hone se yaha nizcita hotA hai ki dhUmAdi kI bhA~ti vyApti jaisA saMbaMdha [ saMketa ] jJAta rahane para agni Adi artha kA bodha karAne vAlA zabda nitya hai| kahA bhI gayA hai ki 'veda vAkya kA upadeza dUsare ke liye hotA hai isaliye zabda nitya hai|' [ sAdRzya se zabda meM ekatvanizcaya se arthabodha kA asaMbhava ] yadi yaha kahA jAya ki-'bAra bAra zabda prayoga hone para sAmya ke kAraNa aikyarUpa se zabda kA nizcaya hotA hai aura usIse artha kA bodha hotA hai| Azaya yaha hai ki zabda nitya hone se artha Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 kiM ca, sAdRzyAdarthapratipattau bhrAntaH zabdAdarthapratyayaH syAt / nAnyasmin gRhItasaMkete'nyasmAdarthapratyayo'bhrAntaH, yathA gozabde gRhItasambandhe'zvazabdAd gavArthapratyayaH / na ca bhUyo'vayavasAmAnyayogasvarUpaM sAdRzyaM zabde saMbhavati, viziSTavarNAtmakatvAcchabdasya, varNAnAM ca niravayavatvAt / na ca samAnasthAnakaraNajanyatvalakSaNaM sAdRzyaM pratipatta zakyama, parakIyasthAnakaraNAderatIndriyatvena tajjanya (nyatva)syApyapratipatteH / na ca gatvAdiviziSTAnAM gAdInAM vAcakatvamabhyupagantu yuktam, gatvAdisAmAnyasyAbhAvAta / tadabhAvazca gAdInAM nAnAtvA'yogAta. tadayogazca pratyabhijJayA gAdInAmekatvanizcayAt / ata eva na sAmAnyanibandhanA gAdiSu pratyabhijJA, bhedanibandhanasya sAmAnyasyaiva gAdijvabhAvAt , kutastannibandhanA gAdiSu pratyabhijJA ? kA bodha nahIM karavAtA kintu sAmya ke kAraNa ekatvAdhyavasAya se artha bodha hotA hai / isaliye pramANa bAdhita nityatva kI kalpanA se kyA lAbha ? !' yaha bAta ayukta hai-kAraNa, sAdRzya zabdahetuka arthabodha kA hetu na hone se usase. arthabodha nahIM mAnA jA sakatA / jisa zabda kI sAmyarUpa se pratIti hotI hai usakA aikyarUpa se adhyavasAya ho sakatA hai, kiMtu vAcaka rUpa se usakA adhyavasAya hone kA anubhava nahIM hai / sAmya ke kAraNa jo bodha hogA vaha isa prakAra hogA ki-'saMketa jJAna ke kAla meM jisa zabda kA bodha kiyA thA, yaha vahI zabda hai|' isameM to ekatva kA anubhava hai-vAcakatva kA nhiiN| vAcakarUpa se zabda kA anubhava na hone para usase arthabodha kaise mAnA jAya ? - [sAdRzya se hone vAle zabdabodha meM bhrAntatA Apatti ] yaha bhI socanA cAhiye ki-yadi arthabodha zabda se na hokara sAdRzya se mAneMge to zabda se jo arthabodha hotA hai vaha bhramAtmaka ho jAyegA cUMki jisameM vAcakarUpa saMketajJAna kiyA hai usase arthabodha na hokara anya se hone vAlA arthajJAna bhramabhinna nahIM ho sakatA hai jaise ki. 'go' zabda meM saMketa jJAna hone ke bAda azvazabda se dhenurUpa artha kA jJAna bhramabhinna nahIM hotaa| . dUsarI bAta yaha hai ki sAdRzya kA artha hai do padArtha meM aneka samAna aMzoM kA yoga / aise sAdRzya kA zabda meM saMbhava hI nahIM hai| kAraNa, zabda viziSTa prakAra ke varNa rUpa haiM aura varNa svayaM niravayava hotA hai| niravayava hone ke kAraNa zabda meM aneka samAna aMzoM kA yoga yAnI sAdRzya kA saMbhava nahIM ho sktaa| yadi kaheM ki yahAM 'samAna tAlu Adi sthAna aura samAna kAraNa se utpatti' rUpa sAdRzya vivakSita hai to isakA zabda meM grahaNa bhI saMbhava nahIM hai kyoMki prayoga karane vAle puruSa / kA sthAna-karaNAdi saba atIndriya hai, isaliye tajjanyatva kA grahaNa asaMbhava hai| yadi kahe ki-'saketa jJAnakAla meM jo gakArAdi vyakti kA zravaNa kiyA thA usa vakta usa gakArAdigata gatvAdi jAti se viziSTa gakArAdi meM hI saMketa jJAna kiyA thA isaliye vyavahAra kAla meM bhI gatvAdi jAti viziSTa hI gakArAdi ke zravaNa se arthabodha hone meM koI Apatti nahIM hai'-to yaha mAnanA ThIka nahIM hai, kyoMki gatvAdi koI jAti hI nahIM hai| jAti to aneka vyakti samaveta hotI hai jaba ki gakArAdi vyaktioM kI vibhinnatA asiddha hai / asiddhi isaliye ki-"yaha vahI gakAra hai" aisI pratyabhijJA se gakArAdi kA ekatva sunizcita hai / yahI kAraNa hai ki vaha pratyabhijJA eka gatvAdiavalambinI bhI nahIM mAnI Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatvavimarzaH 143 kiM ca, kiM gatvAdInAM vAcakatvam uta gAdivyaktinAm ? na tAvad gatvAdInAm , nityatvenAsmadabhyupagamAzrayaNaprasaGgAt / nApi gAdInAM vAcakatvam , vikalpAnupapatteH / tathAhi-ki gatvAdiviziSTaM vyaktimAnaM vAcakam , uta gAdivyaktivizeSaH ? tatra na tAvad gAdivyaktivizeSaH, sAmAnyayuktasyApi tasyAnanvayAt / ananvitAcca naarthprtibhaasH| nApi gAdivyaktimAtram , yatastadapi vyaktimAtraM ki sAmAnyAntarbhUtam uta vyaktyantabhUtam ? iti kalpanAdvayam / yadi sAmAnyAntaHpAti tadA punarapi nityasya vAcakatvamityasmatpakSapravezaH / atha vyaktyantabhUtamiti pakSaH tadA'nanvayadoSastadavasthita iti / kiM ca, yadyanityaH zabdaH tadA''lambanarahitAcchabdapratibhAsamAtrAdarthapratipattirabhyupagatA syAt / tathAhi-zabdazravaNam , tataH saMketakAlAnubhUtasmaraNam , tataH tatsadRzatvenAdhyavasAyaH, na cetAvanta kAlaM zabdasyAvasthAnaM bhavatparikalpanayA, tad vAcakazUnyAt tatpratibhAsAdarthapratipattiH syAt / ato'rthapratibhAsAbhAvaprasaMgAda nAnityatvaM zabdasya // jA sakatI kyoMki vyaktibheda asiddha hone se tanmUlaka gatvAdi jAti kA gakArAdi meM saMbhava hI nahIM hai to gakArAdi meM 'yaha vahI gakAra hai' isa pratyabhijJA ko gatvAdijAtigataekatvamulaka kaise mAnA jAya ? [gakArAdi meM vAcakatA kI anupapatti ] taduparAMta, Apako yaha sIdhA prazna hai ki Apa gatvAdi ko vAcaka mAnate haiM ? yA gakArAdi vyakti ko ? gatvAdi jAti ko Apa vAcaka nahIM mAnate haiM cUMki taba to jAti nitya hone se 'nitya zabda vAcaka hai' isa hamAre pakSa meM Apa ko cale AnA pddegaa| gakArAdi vyakti isaliye vAcaka nahIM haiM ki usa para lagAye jAne vAle vikalpa saMgata nahIM hote| jaise-gatvAdi jAti viziSTa vyaktimAtra vAcaka hai ? yA koI viziSTa gakArAdi vyakti ? dvitIya vikalpa meM viziSTa gAdi vyakti vAcaka nahIM ho sakatI kyoMki vaha gatvAdisAmAnya yukta hone para bhI usakA koI saMbaMdha artha ke sAtha vyakti Anantya ke kAraNa sambhava nahIM hai aura saMbaMdha ke vinA artha kA pratibhAsa zakya nahIM hai| gakArAdi kevala vyakti bhI arthavAcaka nahIM ho sakatI cUMki usake Upara do kalpanA hogI 1-sAmAnya meM antabhUta vyakti vAcaka hai ? 2-vyakti antarbhUta vyakti vAcaka hai ? isameM prathama kalpanA sAmAnyAntaH pAtI vyakti ko vAcaka mAne taba to sAmAnyAntarbhUta vyakti sAmAnyarUpa hone se nitya kI hI vAcakatA kA ghoSa karane vAle hamAre mata meM Apa cale aaye| dUsarI kalpanA-vyakti meM jo jAti rUpa nahIM hai aisI vyakti ko vAcaka mAne to aisI vyakti anaMta hone ke kAraNa artha ke sAtha unake niyata sambandha kI anupapatti kA doSa tadavastha rahatA hai / - taduparAMta-yadi zabda ko anitya yAnI kSaNika mAneMge to zabda pratibhAsa kAla meM usakA Alambana zabda to rahegA nahIM to AlambanazUnya kevala zabdapratibhAsa se hI arthabodha mAnanA pdd'egaa| vaha isa prakAra-sabase pahale to zabda kA zravaNa hogA, pazcAt saMketakAla meM anubhUta zabda kA smaraNa hogA, pazcAt 'yaha usake samAna hai' aisA sAdRzyAdhyavasAya hogaa| itane kAla taka Apa ke matAnusAra zabda kA avasthAna to rahegA nhiiN| to yahI mAnanA par3egA ki arthabodha vAcaka zabda se zunya zabda pratibhAsa se hI huA hai| yaha to ho nahIM sakatA ki vAcaka zabda vinA arthabodha ho jAya tAtparya, vAcaka zabda vinA arthabodha hI nahIM hogA, isaliye zabda ko nitya mAnanA cAhiye / [ pUrva pakSa samApta ] Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 11 [zabdAnityatvasthApana-uttarapakSa ] atra pratividhIyate-yaduktam 'darzanasya parArthatvAnnityaH zabdaH, anityatve punaH punaruccAraNA'sambhavAd na samayagrahaH, tadabhAve zabdAdarthapratipattirna syAditi parArthazabdoccAraNAnyathAnupapanityaH zabdaH'-tadayuktam , anityasyApi dhamAderivAvagatasaMbandhasyArthapratyAyakatvasambhavAt zabdasya / na hi dhUmAdInAmapyekaiva vyaktiragnyAdipratipAdikA kintvanyaiva / na cAnAzritasamAnapariNatInAM sarvadhUmAdivyaktInAmarvAgdRzA svasAdhyena sambandhaH zakyo grahItum , asAdhAraNarUpeNa sarvadhUmAdivyaktInAmadarzanAt / . na ca liMgAnumeyasAmAnyayoH tatra saMbandhagrahaNaM, zabde'pyasya nyAyasya samAnatvAt / na ca 'dhUmatvAd mayA pratipanno'gniH' iti pratipattiH kintu dhamAditi / sA ca liMgAnumeyayoH sAmAnyaviziSTavyaktimAtrayoH saMbandhagrahaNe sati sAmAnyaviziSTa mAnyAdagnisAmAnyasya / yathA ca-sAmAnyaviziSTasya vizeSasya anumeyatvaM vAcyatva vA'bhyupagamanIyam anyathA sAmAnyamAtrasya dAhAdyarthakriyA'janakatve jJAnAdyarthakriyAyAzca sAmAnyasAdhyAyAstadaiva samudbhaH terdAhArthinAmanumeyavAcyapratibhAsAt pravRttyabhAvena liMgi-vAcyapratibhAsayoraprAmANyaprasaMgaH-tathA dhUmazabdayostadviziSTayoH tattvamabhyupagantavyam , nyAyasya samAnatvAt / [zabda anitya hone para bhI arthabodha kI upapatti ] zabdanityatvavAda kA aba pratIkAra kiyA jAtA hai-pUrvapakSI ne jo yaha kahA-"darzana yAnI veda parAvabodhArtha hone se zabda nitya hai| yadi vaha anitya hogA to usakA punaruccAraNa zakya na hone se usameM saMketajJAna na hogaa| saMketajJAna ke abhAva meM zabda se arthabodha nahIM hogaa| isa prakAra parArthazabdaprayoga kI anyathA anupapatti hone se zabda nitya siddha hotA hai"-yaha galata hai| jaise dhUmAdi anitya hone para bhI vyAptisambandhajJAtA ko agnirUpa artha kA bodha utpanna karatA hai vaise zabda anitya hone para bhI arthabodhaka ho sakatA hai| yaha bAta nahIM hai ki jaba jaba agnibodha hotA hai taba eka hI dhUmavyakti hetu hotI hai, kintu pRthak pRthak hI hotI hai| tathA, jinakI samAna pariNati kA avalambana nahIM kiyA gayA hai aise sarva dhUmAdi vyaktioM kA apane sAdhya ke sAtha vyAptirUpa saMbaMdha grahaNa vartamAna dRSTA ke liye zakya nahIM hai / kyoMki vartamAna dRSTA ko kabhI samasta dhUmavyaktioM kA unake asAdhAraNarUpa se darzana hI nahIM hotA to unakA vyAptirUpa sambandha grahaNa vaha kaise karegA? yaha nahIM kaha sakate ki-'vyAptirUpa sambandha grahaNa kAla meM vyakti-vyakti ke bIca saMbaMdha grahaNa nahIM hotA kintu liMga sAmAnya kA sAdhya sAmAnya ke sAtha hI grahaNa hotA hai'-kyoMki aisA to zabda ke liye bhI kahA jA sakatA hai ki artha sAmAnya kA zabda sAmAnya meM hI saMketa graha kiyA jAtA haizabda vyakti meM nhiiN| [jAtiviziSTa meM hI vyApya-vyApakabhAvasaMgati] dUsarI bAta yaha hai ki dhUma sAmAnya se agni sAmAnya kA bodha anubhavaviruddha hai kyoMki-"maiMne dhUmatva se agni kA bodha kiyA" aisA anubhava nahIM hotA kiMtu "dhUma se maiMne agni kA bodha kiyA" aisA anubhava hotA hai| yaha anubhava tabhI saMgata ho sakatA hai jaba pUrva meM dhUmatva jAti viziSTa aura agnitvajAtiviziSTa mAtra kA vyApya-vyApaka bhAva saMbaMdha gRhIta kiyA ho aura abhI usa saMbaMdha ke smaraNa se agnitva jAti viziSTAgni kA bodha hotA ho / usake badale kevala dhUmasAmAnya (dhUmatva) se agni sAmAnya kA bodha mAne to vaha anubhava saMgata nahIM hogaa| Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatva0 145 na cAnumeyatva-vAcyatvasAmAnya vyaktivyatirekeNAnupapadyamAnaM tAM lakSayatIti lakSaNayA pravR. ttirbhaviSyatIti vaktu zakyam , kramapratIterabhAvAt / na hi liMgavAcaka-janita-ligivAcyapratibhAse prAk sAmAnyapratibhAsaH pazcAd vyaktipratibhAsaH-iti kramapratItyanubhavaH / na ca lakSaNA saMbhavatIti prapaMcataH pratipAdayiSyAmaH-ityAstAM tAvat / evaM sAmAnyaviziSTadhamAdiliMgasya gamakatvavada gatvAdiviziSTagAdivAcakatve na kiMcinnityatvena, tadabhAve'pi dhUmAdibhya ivArthapratipattisaMbhavAt / ___atha dhUmAdau sAmAnyasya saMbhavAt pUrvoktena nyAyena gamakatvamastu, zabde tu na kiMcit sAmAnyamasti yadviziSTasya zabdasya vAcakabhAvaH / 'zabdatvaM' iti cet ? na, gozabdasya zabdatvaviziSTasya svavAcye na saMbaMdhagrahaH, na ca zabdatvamapi gAdiSu vidyate, gozabdatva-gatvAdInAM tu sattve kA kathA ? ! zabdatvAdInAM svabhAvo varNAntaragrahaNe varNAntarAnasaMdhAnAbhAvAta / yatra sAmAnyamasti tatraikagrahaNe'parasyAnusaMdhAnaM dRSTam yathA zAbaleyagrahaNe bAhuleyasya, varNAntare ca gAdau gRhyamANe na kAdInAmanusaMdhAnam / tanna tatra zabdatvAdisambhavaH / etadayuktam yaha bhI jJAtavya hai ki-jaise sAmAnya viziSTa vizeSa yAnI agnitvaviziSTAgni Adi ko hI anumeya athavA zabdavAcya mAnanA par3atA hai, yadi viziSTa ko anumeya athavA vAcya na mAna kara agni sAmAnya ko hI anumeya athavA vAcya mAne to agni sAmAnya se dAhAdirUpa arthakriyA kA janma na hone se, tathA agnisAmAnyasAdhyajJAnAdirUpa arthakriyA kA to usI samaya udbhava hone se, tathA dAhAdi ke arthI ko agni kA pratibhAsa na hokara kevala agnisAmAnyarUpa anumeya athavA vAcyArtha kA bhAna hone se, dAhAdi meM pravRtti na hogI aura dAhAdipravRtti rUpa arthakriyA siddha na hone se usa sAmAnyarUpa anumeya athavA vAcyArtha ke pratibhAsa ko apramANa mAnane kA aniSTa hogA-isa liye viziSTa ko hI anumeya athavA vAcya mAnanA Avazyaka hai-[ yaha to sAdhya aura vAcya kI bAta huI-aba hetu aura vAcaka kI bAta-] usI prakAra, liMga dhUma aura vAcaka zabda bhI sAmAnya rUpa se vAcaka na mAna kara jAtiviziSTa rUpa se hI liMga athavA vAcaka mAnanA hI par3egA-kyoMki 'anyathA aprAmANyApatti'rUpa yukti donoM ora samAna hai| tAtparya, jAtiviziSTa zabda meM ho saMketajJAna Avazyaka hai, kevala jAti athavA vyakti meM nhiiN| yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki-"zabda athavA liMga vAcyatvasAmAnya athavA anumeyatvasAmAnya ko hI upasthita karatA hai, kinta vyakti ke vinA sAmAnya kI upapatti na hone se vyakti ko bhI lakSita karatA hai yAnI upasthApita karatA hai, isa prakAra lakSaNA se vyakti kA bodha hone para pravRtti bhI usameM ho sakegI"-isa kathana kI avAcyatA kA kAraNa yaha hai-ukta prakAra kI kramapratIti kisI ko hotI nahIM hai / tAtparya, liMga athavA vAcakazabda se prathama sAmAnya kA pratibhAsa pazcAta vyakti kA pratibhAsa isa prakAra ke krama kI pratIti kA anubhava liMga aura vAcaka ke pratibhAsa meM kisI ko bhI nahIM hotA / tathA, 'yahA~ la.NA kA saMbhava bhI nahIM hai' yaha vistAra se Age dikhAyA jAyegA, abhI zAMti rkkho| uparokta rIti se, yAnI jaise dhUmatvAdi sAmAnya viziSTa dhUmAdi liMga agnitvaviziSTa agni . kA bodha karAtA hai usa prakAra, gatvAdiviziSTa gAdi zabda ko artha kA vAcaka bhI mAnA jA Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ____ yataH kimidamanusaMdhAnaM bhavato'bhipretaM yad varNAntare gRhyamANe varNAntarasya nAstIti pratipAdyate ? yadi gAdI varNAntare gRhyamANe 'ayamapi varNaH' ityanusaMdhAnAbhAvaH-tadayuktama-evaMbhUtAnusaMdhAnasyAnubhUyamAnatvenA'bhAvA'siddhaH / atha gAdau varNAntare gRhyamANe 'ayamapi kAdiH' ityanusaMdhAnAbhAvAnna sAmAnyasadbhAvastadA'tyalpamidamucyate, zAbaleyAdAvapi vyaktyantare gRhyamANe 'ayamapi bAhuleyaH' ityanusandhAnAbhAvAd gotvasyApyabhAvaH prsktH| atha tatra 'gau gauH' ityanugatAkArapratyayasyA'bAdhitasya sadbhAvAd na gotvA'sattvam-etadgAdiSvapi samAnam / tatrApi 'varNo....varNa....' ityanugatAkArasyAbAdhitasya pratyayasya sadbhAvAt kathaM na varNeSu varNatvasya, gAdiSu gatvAdeH, zabde zabdatvasya saMbhavaH, nimittasya samAnatvAta? sakatA hai to phira nityatva se kyA prayojana ? zabda nitya na hone para bhI anitya dhUmAdi se agnibodha kI taraha anitya zabda se arthabodha saralatA se ho sakatA hai| [zabda meM jAti kA saMbhava hI na hone kI zaMkA] nityatvavAdIH-dhUmAdi meM dhamatva sAmAnya kA saMbhava hai isa liye pUrvokta rIti se vaha agnibodhaka ho sakatA hai| kintu, zabda to sarvathA sAmAnyazUnya hai to sAmAnyaviziSTa ho kara zabda kA vAcakabhAva kaise mAnA jAya ? ! zabda meM zabdatvarUpa sAmAnya hone kI zaMkA nahIM kI jA sktii| cUMki zabdatvajAti se viziSTa gozabda meM kisI ko bhI dhenuartha pratipAdaka saMketa kA graha nahIM hotaa| [ yadi zabdatva jAtyavacchedena dhenuartha kA saMketa mAnA jAya to zabdatva jAti sarvazabdasAdhAraNa hone se pratyeka zabda dhenu artha kA bodhaka ho jAyagA ] dUsarI bAta, gakArAdi vargoM meM zabdatva jAti kI bhI vidyamAnatA nahIM hai to tadavyApya gozabdatva athavA gatva Adi jAti hone kI bAta hI kahA~ ? zabdatvAdi jAti zabda meM na hone meM tarka yaha hai-yadi usameM jAti hotI to eka varNa ke grahaNakAla meM anya varNa kA bhI anusaMdhAna hotA, kintu vaha nahIM hotA hai / jaise ki gotvAdi jAti dhenu Adi meM vidyamAna hai to eka citravarNa vAlI dhenu ko dekhane para anya zyAmAdivarNaviziSTa dhenu kA bhI sAmAnyamUlaka anusaMdhAna hotA hai / tAtparya, jahA~ jAti hotI hai vahA~ eka vyakti ke grahaNa kAla meM anya vyaktioM kA bhI tanmUlaka anusaMdhAna hotA hai, gakArAdivarNa kA zravaNa hone para kakArAdivarNa kA anusaMdhAna pratIta nahIM hotA isaliye usameM koI zabdatvAdi jAti kA saMbhava nahIM hai / uttarapakSI:-uparokta kathana ayukta hai| [varNAntarAnusaMdhAna kI upapatti ] [ ayukta isa prakAra-] vaha kauna sA anusaMdhAna Apako cAhIye jo ekavarNa ke grahaNa kAla meM anya varNa kA grahaNa nahIM hone kA Apa kahate haiM ? gakArAdi anya varNa gRhIta hone para yaha bhI varNa hai' isa prakAra kA anusaMdhAna na hone kI bAta yadi karate ho to yaha ThIka nahIM, kyoMki jaba gakArAdi varNAntara kA anubhava hotA hai taba 'yaha bhI varNa hai' isa prakAra kA anusaMdhAna spaSTataH anubhUta hone se usakA abhAva asiddha hai| nityatvavAdIH-gakArAdivarNAntara kA jaba grahaNa hotA hai taba 'yaha bhI kakAgadi hai' aisA anusaMdhAna na hone se sAmAnya kI sattA nahIM hai / uttarapakSI:-yaha to Apane bahuta kama kahA, isa prakAra ke anusandhAna kI vivakSA karane para Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatva0 147 tathAhi-samAnA'samAnarUpAsu vyaktisu kvacit samAnA' iti pratyayo'nveti, anyatra vyAvartate, yatra ca pratyayAnuvRttistatra sAmAnyavyavasthA, nAnyatra / sA ca pratyayAnuvRttirgAdiSvapisamAnA iti katha na tatra sAmAnyavyavasthA ? yadi punargAdiSvanugatAkArapratyayasattve'pi na gatvAdisAmAnyamabhyupagamyata tahi zAbaleyAdiSvapi na gotvasAmAnyamabhyupagamanIyam, na hi tatrApi tathAbhUtapratyayAnuvRttimantareNa sAbhAnyAbhyupagame'nyad nimittamutpazyAmaH / akSajanyatvam-abAdhitatvAdi ca pratyayasyobhayatrApi vizeSaH smaanH| yadi cAnugatA'bAdhitA'kSajapratyayavizeSaviSayatve satyapi gatvAderabhAvaH, gAderapi vyAvRttatathAbhUtapratyayaviSayasyAbhAvaH syAt , tatazca kasya darzanasya parArthatvAnnityatvaM sAdhyeta ? atha gAdau zrotragrAhyatvanimitto'nugataH pratyayo na sAmAnyanimittaH / tadapyayuktam , zrotragrAhyatvasyAtIndriyatvenAnavagame nimittA'grahaNe tadgrahaNanimittAnugatapratyayasya gAdAvabhAvaprasaMgAt / to gotva kA bhI sadbhAva lupta ho jAyagA, kyoM ki jaba citra varNavAlI dhenu rUpa anya vyakti kA grahaNa hotA hai taba 'yaha bhI zyAmavarNa vAlI hai' aisA anusaMdhAna kisI ko hotA nahIM hai / nityavAdIH-dhenu meM to 'gau....gau....' isa prakAra abAdhita anugatAkAra pratIti hotI hai isaliye usakA sattva surakSita rhegaa| uttarapakSIH-gakArAdi meM bhI samAna uttara hai, vahA~ bhI yaha 'varNa....varNa....' ityAdi anugatAkAra pratIti hotI hai jo abAdhita bhI hai to vargoM meM varNatva sAmAnya kA, gakArAdi meM gatvAdisAmAnya kA aura zabda meM zabdatva sAmAnya kA asaMbhava kaise ? anugatAkAra pratItirUpa nimitta donoM pakSa meM samAna hai| [ anugatAkArapratIti ke nimitta kA pradarzana ] ... nimitta samAnatA isa prakAra hai-go-azva Adi aneka prakAra kI vyaktioM ke samudAya meM kahIM kahIM to 'ye saba samAna hai' isa prakAra kI pratIti hotI hai jaise dhenu ke samudAya meM, tathA kahIM kahIM 'ye saba samAna hai' aisI pratIti nahIM hotI jaise go-azva-mahiSa Adi meM / jahA~ samAnAkAra pratIti hotI hai vahA~ usake nimittabhUta sAmAnya kI kalpanA kI jAtI hai, anyatra nahIM kI jAtI / yaha samAnAkAra pratIti kA anvaya gakArAdi varNa meM bhI talya hai to usameM sAmAnya kI kalpanA kyoM na kI jAya ? samAnAkAra pratIti hone para bhI agara gakArAdi meM sAmAnya nahIM mAnanA hai to citravarNa vAlI-zyAmavarNavAlI Adi sakala dhenu meM eka gotva sAmAnya kI bhI kalpanA mata kro| samAnAkAra pratyaya ke anvaya ko choDa kara anya to koI nimitta vahA~ dikhatA nahIM hai jo sAmAnya ko vahA~ manAve / dhenu kI samAnAkAra pratIti meM jaise yaha vizeSatA hai ki vaha indriyasaMnikarSa janya aura abAdhita hotI hai vaise gakArAdi kI pratIti meM bhI yaha vizeSatA samAna hI hai / dUsarI bAta yaha hai ki yadi samAnAkAra abAdhita indriyajanya buddhi vizeSa kA viSaya hote hue bhI vahA~ gatvAdi sAmAnya ko nahIM mAnA jAyegA to asamAnAkAra abAdhita indriyajanya buddhivizeSa kA viSaya hote hue bhI vahA~ gakArAdi kI sattA na mAnane kI Apatti hogI, kAraNa-abAdhita-indriyajanya buddhivizeSa kI viSayatA donoM ora tulya hone para bhI eka ora gakArAdi kI sattA mAnI jAya aura dUsarI ora gatvAdi kI sattA na mAnI jAya isameM kevala svamatAgraha hI nimitta ho sakatA hai| yadi ukta rIti se gakArAdi zabda ko bhI nahIM mAnA jAyagA to zabda ke abhAva meM veda ke parArthatvarUpa hetu se Apa kisakA nityatva siddha kareMge? ! Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca pratyabhijJayA gAdInAmekatvasiddharbhedanibandhanasya teSu gatvAdisAmAnyasyAbhAva iti yuktamabhidhAnam , gAyekatvagrAhikAyA lUnapunarjAtakezanakhAdiSviva tasyA bhrAntatvAt / atha dalitapunarudite nakhazikharAdau pratyabhijJAyAH bAdhitatvena bhrAntatvaM na punargAdau / nanu tatra pratyabhijJAyAH kiM bAdhakam ? 'antarAle'darzanaM' iti cet ? nanu gAdAvapyantarAle'darzanaM samAnam / atha dalitapunarudite nakhazikharAdAvabhAvanimittamantarAle'darzanam , na gAdAvabhAvanimittam, kiM punaratrA'darzananimittamiti vaktavyam / ... kimatra vaktavyam ? abhivykterbhaavH| atha keyamabhivyaktiryadabhAvAdantarAle gAdyapratipattiH ? varNAdisaMskAraH / atha ko'yaM varNAdisaMskAraH ? 'prAtma-manaHsaMyogapUrvakaprayatnapreritena koSThyena vAyunA tAlvAdisaMyoga-vibhAgavazAt pratiniyatavarNA [ gakArAdizabda meM sAmAnya kA samarthana ] nityavAdIH-gakArAdivarNa meM jo samAnAkAra pratIti hotI hai usakA nimitta sAmAnya nahIM hai kintu zrotrendriyagrAhyatva hai| uttarapakSI:-yaha galata hai / kAraNa, zabda kI zrotragrAhyatA to atIndriya hai isaliye pratyakSa se usakA grahaNa hI nahIM hogA aura usa nimitta ke agRhIta rahane para zrotragrAhyatArUpanimittagrahamUlaka yAnI usake nimitta se hone vAlI samAnAkAra pratIti bhI gakArAdi meM nahIM hone kI Apatti hogii| nityavAdI:-gatvAdi sAmAnya kA svIkAra vyaktibhedamUlaka hI hai-arthAt vyaktioM ko aneka mAnane para hI aneka meM ekAkAra pratIti kA nimitta sAmAnya ko mAnA jA sakatA hai / kintu yahA~ gakArAdi kI anekatA yAnI bheda siddha nahIM hai apit 'yaha vahI gakAra hai' isa pratyabhijJA se unakA ekatva hI siddha hotA hai / jaba vyaktibheda hI nahIM hai to tenmUlaka gatvAdi kA bhI abhAva siddha huaa| uttarapakSI:-aisA mata kaho, kyoMki ekatva sAdhaka vaha pratyabhijJA to bhrama hai usase ekatva siddha nahIM ho sakatA / jaise bAra bAra kATane para puna: punaH utpanna hone vAle keza aura nakha Adi meM 'yaha vahI nakha hai' isa prakAra pratyabhijJA ho jAtI hai kintu usakA viSaya to samAnAkAra anya nakhAdi hone se vaha bhrAnta mAnI jAtI hai, aisA hI prastuta meM hai| nityavAdI:-kATa dene para bhI phira se utpanna hone vAle nakha aura vRkSAdi ke zikhara meM jo ekatva pratyabhijJA hotI hai, uttara kAla meM usakA bAdha hone se usa pratyabhijJA ko bhrAnta mAnanA ThIka hai kintu gakArAdi meM uttarakAlIna bAdha hone se usake ekatva kI pratyabhijJA bhrama nahIM hai| uttarapakSI:-nakhAdi pratyabhijJA meM kisa bAdha kA Apako darzana nityavAdIH-prathama nakha kA cheda aura naye nakha kI utpatti-donoM ke madhya kAla meM nakha kA darzana nahIM hotaa| uttarapakSIH-eka gakAra ke zravaNa ke bAda dUsare gakAra kA jaba taka zravaNa nahIM hotA usa madhya kAla meM gakAra kA bhI darzana nahIM hotA yaha bAta donoM pakSa meM samAna hai| nityavAdIH-nakha-zikharAdi kA cheda hone para jo madhya meM usakA adarzana hotA hai vahA~ to usakA abhAva hI nimitta hotA hai, gakArAdi kA madhya meM adarzana usake abhAva ke kAraNa nahIM hai| uttarapakSIH-to phira usake adarzana kA nimitta kyA hai ? Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatva0 149 dyabhivyaJjakatvena bhedamAsAdayatA vaktRmukhasamIpagataiH sparzanendriyapratyakSaraNa, taddezasya ca tUlAdeH preraNAt kAryAnumAnena, dezAntare zabdopalabdhyanyathA'nupapattyA ca pratIyamAnena nityasarvagatasya gakArAdevarNasya, zrotrasya, ubhayasya cA''vArakANAM vAyUnAmapanayanaM yathAkramaM varNasaMskAraH, zrotrasaMskAraH, ubhayasaMskArazceti cet ? nanu 'varNasaMskAro'bhivyaktiH' ityabhyupagame AvArakavAyuvijJAnajananazaktipratighAtAd varNo'pAntarAle jJAnaM na janayatIti abhyupagantavyam / sA ca zaktivarNasvarUpAta kathaJcidabhinnA'bhyupagaMtavyA, ekAntabhede tato varNAdanupakAre 'tasya zaktiH' iti sambandhAnupapatteH, upakAre vA tadupakArikA aparA zaktirabhyupagaMtavyA, tasyA api tato bhede'navasthA, abhede prathamaiva zaktiH kathaJcidabhinnA'bhyupagamanIyA, evaM hi pAramparyaparizramaH parihato bhavati / tathAbhyupagame ca tacchaktipratighAte varNasvarUpameva tadabhinnamAvArakeNa pratihataM bhavati / tatazca kathaM nA'nityatvam ? [varNAdisaMskArasvarUpa abhivyakti kI prakriyA ] nityavAdI:-isameM kyA kahanA ! madhya meM gakArAdi ke adarzana kA nimitta hai 'abhivyakti kA abhaav| uttarapakSI:-jisa ke abhAva se madhya meM gakArAdi kA bodha nahIM hotA vaha 'abhivyakti' kyA hai ? . nityavAdIH-varNAdi kA saMskAra / uttarapakSIH-yaha varNAdi kA saMskAra bhI kyA hai ? nityavAdI:-abhivyaMjaka vAyU se nitya evaM sarvadezavyApaka gakArAdi varNa, zrotra tathA tadubhaya ke AvAraka vAyuoM kA jo apasAraNa kiyA jAtA hai yahI kramazaH varNasaMskAra, zrotrasaMskAra aura tadubhayasaMskAra hai / apasAraNa karane vAle vAyu kA mUla upAdAna koSThagata vAyu hai| usako Atma-mano dravya ke saMyoga se utpanna prayatna dvArA preraNA milatI hai yAnI vaha kriyAnvita hotA hai| usase vaha prerita hokara oSTa-tAlu Adi sthAna meM jaba AtA hai to usake sAtha abhighAta aura bAda meM vibhAga hone se vaha mUlataH eka hotA huA bhI sthAna bheda se vibhakta yAnI bhinna bhinna ho jAtA hai arthAt akAra kA abhivyaMjaka, kakAra kA, cakAra kA abhivyaMjaka, isa prakAra tattadvarNa ke abhivyaMjakarUpa meM vibhaktatA usa vAyu meM A jAtI hai| isa abhivyaMjaka vAyu kI pratIti vaktA ke mukha samIpa rahane vAle ko sparzanendriyapratyakSa se hotI hai, dUravartI sajjanoM ko mukhasamIpa rahe hue ruI ke AMdolana rUpa kArya ko dekhakara anumAna se hotI hai, tathA dUradezAntara meM abhivyaMjaka vAyu vinA zabdopalabdhi kI anupapatti se bhI usa vAyu kI pratIti hotI hai-isa prakAra tIna pramANa se vaha abhivyaMjaka vAyu pratItisiddha hai / isa vAyu kA dhakkA lagane para varNa zrotra aura tadubhaya kA AvAraka vAyu haTha jAne se varNoM kI abhivyakti hotI hai / .. [varNasaMskArapakSa meM zabda anityatva prApti ] uttarapakSI- varNa saMskAra ko yadi abhivyakti mAnI jAya to yaha bhI mAnanA hogA ki AvAraka vAyu se varNa kI vijJAnotpAdaka zakti kA pratighAta hone ke kAraNa madhyakAla meM varNa jJAnotpAdaka nahIM hotA hai / usa zakti aura varNa donoM kA kiMcid abheda bhI mAnanA hogA / kAraNa, yadi usa .varNa se usakA ekAnta bheda mAneMge to bhinna zakti se varNa kA koI bhalA na hone se 'varNa kI zakti' Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vyaMjakenApi zaktipratibandhApanayanadvAreNa vijJAnajananazaktyAvirbhAvana varNasvarUpamevAvirbhAvitaM bhavatIti kathaM na varNasya vyaMjakajanyatvam ? vyaMjakAvAptavijJAnajananasvarUpo varNo yadi tenaiva svarUpeNAvatiSThate tadA sarvadA tadavabhAsijJAnaprasaMgaH, sarvadA tajjananasvabhAvasya bhAvAt , 'sahakAryapekSA ca nityasya na bhavati' iti prtipaadyissyaamH| ajanane vA na tatsvabhAvateti prathamamApa jJAna na yo hi yanna janayati na sa tajjananasvabhAvaH yathA zAlibI yavAMkuramajanayanna tajjananasvabhAvam / na janayati ca varNo vyaMjakAbhimatavAyvabhivyakto'pi sarvadA svapratibhAsijJAnamiti na sarvadA tajjananasvabhAvaH / tatsvabhAvAbhAve cottarakAlaM tadevA'nityatvamiti vyarthamabhivyaktikalpanam / ___ api ca, varNAbhivyaktipakSe koSThyena vAyunA yAvadvegamabhisarpatA yAvAn varNavibhAgo'panItAvaraNaH kRtastAvata eva zravaNaM syAt na samastasya varNasyeti khaMDazastasya pratipattiH syAt / atha varNasya isa prakAra kA SaSThI vibhakti se pratipAdya sambandha ghaTita nahIM hogaa| yadi bhinna zakti se varNa kA kucha upakAra mAnA jAya to upakAra karane vAlI zakti meM upakArAnukUla anya zakti mAnanI par3egI, ye donoM zaktiyoM meM ekAnta bheda hone para nayI nayI zakti kI kalpanA kA anta hI nahIM aayegaa| bheda na mAna kara abheda mAne to prathama zakti ko hI varNa se kiMcid abhinna mAnanA hogA jisase anavasthA ApAdaka paramparA mAnane kA vyartha parizrama na karanA paDe / phalita yaha huA ki AvAraka vAyu se jisa zakti kA pratighAta kiyA jAtA hai vaha zakti apane Azraya varNa se yadi kiMcid abhinna mAnate haiM to zakti ke pratighAta se aba tadabhinna varNa svarUpa kA bhI kucha pratighAta yAnI nAza siddha ho gayA to phira varNa meM anityatA kA prasaMga kyoM nahIM hogA ? [vyaMjaka vAyu se varNasvarUpa kA AvirbhAva-janma ] yaha bhI sociye ki jaba vijJAnotpAdana zakti ke pratibandha ko dUra karane dvArA vyaMjaka se jaba vijJAnajananazakti kA AvirbhAva kiyA jAtA hai to usase tirobhUta varNasvarUpa kA hI AvirbhAva huA to phira vyaMjaka se varNasvarUpa kA AvirbhAva yAnI dUsare zabdoM meM janma hI haA yaha kyoM na mAne ? nAza bhI isa prakAra mAnanA hogA--vyaMjaka sAMnidhya meM varNa ko vijJAnajanana svarUpa eka bAra prApta ho jAne ke bAda vaha varNa yadi usI svarUpa meM sadA avasthita rahegA to satata usa varNa kA avabhAsa hotA hI rahegA / kAraNa, vijJAnajananasvabhAva sArvadika ho gayA hai| 'sahakArI kadAcit anupasthita rahane ke kAraNa satatAvabhAsa kA prasaGga nahIM hogA' yaha nahIM kaha sakate kyoMki 'nitya padArtha ko kabhI sahakArI kI apekSA nahIM rahatI' yaha Age dikhAyA jaayegaa| isaliye satatAvabhAsApAdaka 'usa svarUpa se varNa kI avasthiti' ko nahIM mAna sakeMge taba usa svarUpa se varNa kA nAza nahIM mAnoge to kahA~ jAoge? vyaMjaka ke rahane para bhI yadi varNa ko vijJAna jananasvabhAva nahIM mAneMge to prathama jJAna kI bhI utpatti na ho skegii| yaha niyama hai ki 'jo jisako utpanna nahIM karatA vaha tajjananasvabhAva nahIM hotaa| jaise zAlibIja java ke aMkura ko utpanna nahIM karatA to zAlibIja javAMkurajananasvabhAva bhI nahIM hotaa| vyaMjakatvena abhimata vAyU se abhivyakta varNa bhI yadi sarvadA svAvabhAsI jJAna utpanna nahIM karatA to vaha bhI jJAnajananasvabhAva nahIM ho sktaa| jJAnajananasvabhAva na hone para uttarakAla meM vaha avazya tadrUpa se nahIM rahegA to varNa kA anityava hI phalita huA yAnI abhivyakti kI kalpanA vyartha huyii| Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatva0 151 niravayavatvAdekatrotsAritAvaraNaH sarvatrApanItAvaraNaH iti nAyaM doSastahi nivibhAgatvAdevakatrApanItAvaraNaH sarvatra tatheti manAgapi zravaNaM na syAt / sarvatra sarvAtmanA varNasya parisamAptatvAt sAmastyena zravaNAbhyupagame varNasyA'vyApakatvaM anekatvaM ca dunivAram / yadi caikatrA'bhivyakto nivibhAgatvena sarvatrAbhivyaktastadA sarvadezAvasthitastasya zravaNaM syAt / yadapyucyate-yathaivotpadyamAno'yamutpattivAdinAM pakSe digAdInAmavibhAgAdavibhaktadigAdisaMbaMdhitvena svarUpeNA'sarvagato'pi sarvAna prati bhavannapi na sarvairavagamyate, kintu yaccharIrasamIpavartI varNa utpanastenaivA'sau gRhyate tathA'smatpakSe'pi svataH sarvagato'pi varNo na sarvairdU rasthairavagamyate kintu yaccharIrasamIpastho'bhivyaktastaireveti vyaMjakadhvanisaMnidhAnA'saMnidhAnakRtaM varNasya zravaNam prazravaNaM ca yuktam / etadevAha-[ zlo0 vA0 6/84-85 ] yathaivotpadyamAno'yaM na sarvairavagamyate // digdezAdivibhAgena sarvAn prati bhavannapi / tathaiva yatsamIpasthaidiH syAdyasya saMskRtiH // taireva gRhyate zabdo na dUrasthaiH kathaMcana / iti tadapi pralApamAtram - - [ abhivyakti pakSa meM khaMDita zabda pratIti Apatti ] abhivyakti pakSa meM khaMDazaH bodha kI bhI Apatti hogI jaise-koSThIya vAyU vega pUrvaka jahA~ taka prasaregA utanA varNa vibhAga hI anAvRta hogA to zravaNa bhI utane vibhAga kA hI hogA, saMpUrNa varNa kA zravaNa nahIM hogA, to khaNDita varNa kI hI pratIti hogI, akhaNDa kI nhiiN| abhivyaktivAdI:-varNa yaha niraMza vastu hone se kisI eka bhAga meM AvaraNa ke haTha jAne para samasta varNa Upara se AvaraNa haTa jAyegA isa liye khaNDita pratIti kA doSa nahIM hai| uttarapakSI:-oha ! taba to kisI eka bhAga meM AvaraNa ke raha jAne para samasta varNa Upara AvaraNa raha jAegA cUMki varNa svayaM niraMza hai, to lezamAtra bhI varNa kA zravaNa na hogaa| yadi yaha mAneMge ki-'varNa sarvatra saMpUrNa rUpa se parisamApta yAnI abhivyApta hai-koI khUNA aisA nahIM hai jahA~ vaha saMpUrNatayA avasthita na ho / isa liye jisa jisa bhAga meM AvaraNa dUra hogA vahA~ saMpUrNa hI varNa kI upalabdhi hogii|'-to isameM varNa meM anekatA kI Apatti kA nivAraNa na hogA kyoMki koNe meM eka eka alaga saMpUrNa varNa kI taba upalabdhi hogI vaha varNa ko eka mAnane para azakya hai| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-"AvaraNa kA apasAraNa kisI eka meM hone para bhI usa bhAga meM abhivyakta varNa puNarUpa se sarvatra hI abhivyakta ho jAtA hai. AMzika rUpa se kisI eka bhAga meM nahIM kyoMki varNa kA koI aMza hI nahIM hai |"-kyoNki aisA mAnane para to bolane vAlA kahIM bhI bolegA to pUre brahmANDa meM rahe huye sarva logoM ko vaha sunAI dene kI Apatti aayegii| yaha bhI jo Apa kahanA cAhate hai vaha saba pralApa tulya hai - [utpatti-abhivyakti pakSa meM samAnatA kA udbhAvana-zaMkA ] "utpattivAdIoM ke pakSa meM zabda utpanna hotA hai to vaha yadyapi svarUpa se sarvagata nahIM hotA kintu jina dizAoM meM vaha utpanna huA hai una dizAoM kA koI vibhAga-aMza nahIM hai, dizA sarvatra vyApaka haiM, to avibhakta dizAdisaMbaMdhI hone ke kAraNa vaha sarva dizAoM meM rahe hue zrotAoM ke liye Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yato yadi vyaMjakA vAyavo yatraiva saMnihitAstatraiva varNasaMskAraM kuryustadA syAdapyetat , kiMtu tathAbhyupagame varNasya sAvayavatvam anabhivyaktasvarUpAdabhivyaktasvarUpasya ca bhedAdanekatvaM ca syAt / sarvAtmanA tu saMskAre yaccharIrasamIpasthairnAdaH syAd yasya sNskRtiH| tairyathA zrayate zabdastayA dUragatairna kim ? / [ ] utpattipakSe tu avyApakatvAd yatsamIpavartI varNa utpannastenaivAsau gRhyate na dUrasthariti yuktam / 'digdezAdyavibhAgena' iti cAtIvA'saMgatam , avibhAgasya kasyacid vastuno'saMbhavenAnabhyupagamAt / __kiMca, vyApakatvena varNAnAmekavarNA''varaNApAye samAnadezatvena sarveSAmanAvRtatvAd yugapata sarvavarNazrutizca syAt / athApi syAt pratiniyatavarNazravaNAnyathAnupapattyA vyaMjakabhedasiddheH pratiniyatasAdhAraNa ho jAtA hai / isa prakAra sarva ke prati sAdhAraNa hone para bhI vaha sarva ko nahIM sunAI detA kintu jisa deha ke nikaTa varNa utpanna haA ho, kevala usa dehI ko hI vaha sunAI detA hai / usI prakAra hamAre abhivyaktipakSa meM bhI varNa jo ki dikasaMbaMdhI hone ke kAraNa nahIM kiMtu svataH hI sarvagata hai, phira bhI varNa sabhI ko nahIM sunAI detA kintu jisa dehI ke nikaTa meM vaha abhivyakta hotA hai unako hI vaha sunAI detA hai| isa prakAra abhivyaMjaka dhvaniyoM kA sAMnidhya aura asAMnidhya hI varNa ke zravaNaazravaNa kA prayojaka hai-yaha yukta hai| hamAre kumArila bhaTTane bhI yahI kahA hai-[ utpattipakSa meM ] utpanna hotA huA bhI zabda jaise dig Adi kA koI vibhAga na hone ke kAraNa sarva prati sAdhAraNa hotA huA bhI sarva ko nahIM sunAI detaa| usI prakAra [ abhivyakti pakSa meM ] zrotA ke samIpa utpanna nAdoM se jisako saMskAra hotA hai usako hI vaha sunAI detA hai-dUra rahe hue sabhI ko nahIM / [varNa meM sAvayavatva aura anekatva kI Apatti-uttara ] abhivyaktivAdI kA yaha kathana pralApatulya isaliye hai ki-abhivyaMjaka vAyuoM jinake nikaTa meM hoMge vahA~ hI varNasaMskAra niSpanna kare aisA hone para to vaha kathana TIka thA, kintu aisA mAnane para varNa ko sAvayava mAnanA paDegA kyoMki varNa vyApaka hai aura saMskAra samagra varNa meM na hokara kisI niyata aMza meM hI hai-yaha niraMza vastu meM nahIM ho sktaa| tathA amUka deza meM varNa abhivyakti aura anya deza meM anabhivyakti isa prakAra varNasvarUpa meM bheda Apanna hone se varNa aneka ho jAyeMge to varNa ke ekatvavAda kA bhaMga hogaa| kisI niyata aMza meM varNa kA saMskAra na mAnakara sarvAtmanA yAnI akhaNDa varNa meM saMskAra mAneMge to jisa dehI ke nikaTa meM rahe haye nAdoM se jisakA saMskAra hotA hai usako jaise zabda sunAI detA hai vaise dUra rahe hue ko bhI kyoM nahIM sunAI detA? [ saMskAra to akhaNDa varNa meM sarvatra hone kA mAnate haiM ] / utpattipakSa meM-varNa vyApaka nahIM hai isaliye jisake zrotra ke nikaTa varNa utpanna hotA hai usI ko zravaNa hotA hai dUra rahe huye sajjanoM ko nahIM hotA hai-yaha ghaTa sakatA hai| dig-deza Adi kA 'vibhAga na hone se avibhaktadig saMbaMdhI hone ke kAraNa varNa sarva ke prati sAdhAraNa hotA hai' yaha jo Apane kahA vaha to atyanta ayukta hai| kyoMki dig Adi kisI padArtha kA [ jaina mata meM ] saMbhava na hone se svIkArya nahIM hai| Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-zabdA'nityatva0 153 vyaMjakaiH pratiniyatA''vArakanirAkaraNadvAreNa pratiniyatavarNasaMskArAda na yugapatsarvavarNazrutidoSaH / syAdetad yadi vyaMjakAnAM vAyUnAM bhedaH syAt , sa cA''vArakabhedanibandhanaH, anyathA tadabhede'bhinnAvArakApanetRtvena kuto vyaJjaka bhedaH ? AvArakabhedo'pi varNadezabhedanibandhanaH, anyathA samAnadazAnAM yadebaikasyAvArakaM tadevAparasyApi ityAvArakabhedo na syAt / dezabhedo'pi varNAnAmavyApakatve sati syAta , vyApakatve tu parasparadezaparihAreNa varNAnAmavasthAnAbhAvAnna deshbhedH| na cA'vyApakatvaM varNAnAmabhyupagamyate bhavadbhiriti na dezabhedaH, tadabhAvAnnAvArakabhedaH, tadasattvAnna vyaMjakabheda iti yugapatsarvavarNazrutiriti tadavastho dossH| nApi "AvArakANAM na varNapidhAyakatvenAvArakatvaM kintu varNe dRzyasvabhAvakhaMDanAt / vyaMjakAnAmapi na tadAvArakApanetRtvena vyaMjakatvaM kintu varNe dRzyasvabhAvAdhAnAt , iti pUrvoktadoSAbhAva" iti vaktu zakyam , yata evamabhidhAne svavAcaiva tasya pariNAmitvamabhihitaM syaadityviprtipttiprsNgH| tanna varNasaMskAro'bhivyaktiriti pakSo yuktaH / [ sakala vargoM kA eka sAtha zravaNa hone kI Apatti ] yaha bhI sociye ki- sabhI varNa vyApaka haiM evaM samAnadezavartI bhI haiM- to eka varNa kA AvaraNa yadi dUra hogA to sabhI ka kha Adi vargoM kA AvaraNa dUra ho jAne se eka sAtha sabhI vargoM kA zravaNa hone kI Apatti AyegI / aba yadi yaha AzaMkA kareM ki- "eka sAtha sabhI varNa kA zravaNa nahIM hotA kiMtu pratiniyata deza Adi meM hI pratiniyata varNAdi kA zravaNa hotA hai, yaha tabhI ghaTa sakatA hai jaba vyaMjakoM meM bheda mAnA jAya / vyaMjakabheda isa prakAra siddha hone para pratiniyata vyaMjaka se pratiniyata varNa ke AvAraka vAyu kA hI apasAraNa hone se pratiniyata varNa kA hI saMskAra hogA aura vahI varNa sunAI degaa| isa prakAra eka sAtha sabhI vargoM ke zravaNa kA doSa nahIM hogaa| yaha AzaMkA tabhI ho sakatI agara vyaMjaka vAyuoM kA bheda mUlataH siddha hotA / kiMtu Apake kathanAnusAra to vaha AvArakabhedamulaka phalita hotA hai, kyoMki yadi AvAraka vAya eka hI hogA to eka hI * "vyaMjaka se eka AvaraNa kA apasAraNa ho jAne para vyaMjakabheda kaise siddha hogA? AvArakabheda bhI varNadezabhedamUlaka hI mAnanA hogA, anyathA sabhI varNa kA yadi eka hI deza mAneMge to eka varNa kA jo AvAraka hogA vahI anya vargoM kA AvAraka hogA to AvAraka bheda nahIM ho skegaa| varNoM kA dezabheda bhI vargoM ke avyApaka mAnane para hI ghaTa sakatA hai| vyApaka varNa hone para eka-dUsare ke deza ko choDakara varNoM kA avasthAna honA cAhiye vaha nahIM hogA, to dezabheda nahIM mAna sakeMge / aba Apa varNoM ko vyApaka to mAnate nahIM hai to dezabheda nahIM hogA, usake na hone para AvaraNabheda na hogA, usake na hone para vyaMjaka bheda bhI nahIM mAnA jA sakegA, to eka sAtha sabhI vargoM ke zravaNa kA doSa tadavastha hI rahatA hai| [zabda meM zravya svabhAva kA mardaina aura AdhAna mAnane meM pariNAmavAda prApti ] yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki- "AvAraka vAyu vargoM kA pidhAna yAnI Dhakkana banakara unakA AvAraka nahIM hai kintu varNa kA jo pratyakSayogyasvabhAva hai usa kA mardana kara dete haiM isaliye AvAraka haiM / evaM vyaMjaka vAyu AvaraNa kA apasAraNa karate haiM isaliye ve vyaMjaka nahIM hai meM pratyakSayogyasvabhAva kA AdhAna karane se ve vyaMjaka kahe jAte haiN| isa prakAra koI bhI Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApi zrotrasaMskAro'bhivyaktiriti pakSo yuktaH / tasminnapi pakSe sakRt saMskRtaM zrotraM sarvavarNAn yugapat zruNuyAt / na hi aMjanAdinA saMskRtaM cakSaH saMnihitaM svaviSayaM kiMcit pazyati kicinneti dRSTam / atha vyaMjakAnAM vAyanAM bhinneSa karNamalAvayaveSa vartamAnAnAM saMskArAdhAyakatvenApittyA pratiniyatavarNazravaNAnyathAnupapattilakSaNayA pratiniyatavarNagrAhakatvena saMskArAdhAyakatvasya pratItenekavarNagrAhakatvena saMskRtaM zrotraM sarvavarNAn yugapad gRhNAti iti|| tathAhi-vAyavIyazabdapakSe yathA gakArAdeniSpattyarthaM prayatnaprerito vAyunayiM varNamutpAdayati tathA'smatpakSe'pyanyavarNagrAhakazrotrasaMskAre samartho nA'nyavarNagrAhakazrotrasaMskAraM vidhAsyati / yeSAM tu tAlvAdisaMyoga-viyoganimittaH zabda iti pakSaH teSAM yathA'nyagakArAdijanakaH saMyoga-vibhAgai nyo varNo janyate tathA'smatpakSe'pi nAnyavarNagrAhakazrotrasaMskArAdhAyakavyaMjakaprerakairanyavarNagrAhakazrotrasaMskArAdhAyakavAyupreraNaM kriyata ityutpattya-bhivyaktipakSayoH kAryadarzanAnyathAnupapattyA samaH sAmarthya bhedaH prayatnavivakSayoH siddhH| pUrvokta doSa ko avakAza nhiiN|"-aisaa kahane para to Apane apanI jabAna se hI zabda meM svabhAva parivartanasva rUpa pariNAmitva kA svIkAra liyA, phira to koI vivAda hI nahIM rahatA / sArAMza, / Abhavyakti kA pakSa asaMgata hai, kyoM ki antataH utpatti meM hI usakA paryavasAna phalita hotA hai| [ zrotrasaMskArasvarUpa abhivyakti pakSa kI samIkSA ] vyaMjaka vAyuoM se zrotra kA saMskAra hotA hai-yaha pakSa bhI yuktisaMgata nahIM hai / isa pakSa meM bhI yaha Apatti hai ki eka bAra zrotra kA saMskAra ho jAne para sabhI varNa eka sAtha hI sunAI deNge| aisA nahIM dekhA gayA ki netra meM aMjanAdi lagAne para nikaTa meM avasthita apanA eka viSaya to dekhane meM Ave aura dUsarA na aave| [zrotrasaMskAravAdI kA vistRta abhiprAya ] . saMskAravAdI:-zrotra saMskAra pakSa meM, bhinna-bhinna karNamUla ke avayavoM meM rahe hue vyaMjaka vAyu zrotra ke saMskAra kartA haiM, vyaMjakavAyu sarvavarNoM kA grahaNa eka sAtha ho jAya isa prakAra ke saMskAra kA AdhAna nahIM karate kiMta pratiniyata varNa kA grahaNa ho isaprakAra ke hI zrotra saMskAra kA AdhAna karate haiM, kyoMki isaprakAra na mAne to varNoM kA eka sAtha zravaNa na hokara pratiniyata varNa kA hI zravaNa hotA hai yaha bAta nahIM ghttegii| isa arthApatti se hone vAlI pratiniyata varNagrahaNAnukula zrotrasaMskAra ko pratIti se yaha kahA jA sakatA hai ki ekavarNagrAhakarUpa meM hI zrotra kA saMskAra hone para sarvavarNoM kA eka sAtha grahaNa hone kI Apatti nahIM hai / [ekasAtha sakalavarNazravaNApatti kA pratikAra ] eka sAtha sabhI vargoM ke grahaNa kI anApatti isa prakAra hai-jo sajjana vidvAn zabda ko vAyu pariNAmarUpa mAnate haiM unake mata meM gakArAdi uccAraNa ke liye kiye gaye prayatna se prerita vAyu se jaise anya kakArAdi varNotpatti nahIM hotI, usI prakAra hamAre mata meM bhI eka varNa kA grahaNa karAne vAle zrotrasaMskAra karane meM samartha vyaMjaka jo vAya hotA hai vaha kisI anya varNa grahaNa karAne vAle zrotrasaMskAra ko nahIM karatA hai / jo vidvAn zabda ko tAlu Adi sthAnoM meM vAyu ke saMyoga Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-zabdA'nityatva0 155 atazca yaduktaM kaizcit-"samAnendriyagrAhya dhvartheSu vyaMjakeSu na dRSTo niyamaH" iti-etadayuktam , arthApattadRSTAntAnapekSatvAta / dRSTazca tailAbhyaktasya marIcibhiH, bhUmestudakasekena gandhAbhivyakti kathaM na vyaMjakaniyamaH? taduktam [ zlo0 vA0 sU0 6 ] vyaMjakAnAM hi vAyUnAM bhinnAvayavadezatA / [79 uttarArddham ] jAtibhedazca tenaiva saMskAro vyavatiSThate / anyArtha prerito vAyuryathAnyaM na karoti vaH // 50 // tathAnyavarNasaMskArazakto nAnyaM kariSyati / anyastAlvAdisaMyogai nyo varNo yathaiva hi // 1 // tathA dhvanyantarAkSepo na dhvanyantarasAribhiH / tasmAdutpattyabhivyaktyoH kAryArthApattitaH samaH // 82 // sAmarthyabhedaH sarvatra syAt prytn-vivkssyoH||83 pUrvArddha // iti / etadasambaddham-indriyasaMskArakANAM vyaMjakAnAM samAnadeza-samAnendriyagrAhya SvartheSu pratiniyataviSayagrAhakatvenendriyasaMskArakatvasya kadAcidadarzanAt / nahya janAdinA saMskRtaM cakSuH saMnihitaM svaviSayaM vibhAga se zabda kI utpatti mAnate haiM, una ke mata meM eka gakArAdi varNa ke janaka saMyogavibhAgoM se jaise anya varNa kI utpatti nahIM hotI, usI prakAra hamAre pakSa meM bhI eka varNa grahaNa karAne vAle zrotra saMskAra ke AdhAyaka vyaMjaka vAyu kA preraka prayatna anya varNa grahaNa karAne vAle zrotra saMskAra ke AdhAyaka vyaMjaka vAya ko AMdolita nahIM karatA hai| isa prakAra kAryadarzana kI anUpapatti se utpatti pakSa aura abhivyakti pakSa meM prayatna aura vivakSA kA bhinna-bhinna sAmarthya tulyarUpa se siddha hotA hai| [vyaMjaka kA svabhAva vicitra hotA hai ] uparokta hetu se, yaha jo kisI ne kahA hai- [vaha bhI yukta nahIM hai-] "eka indriya se grAhya arthoM aura vyaMjakoM- ina kA koI niyama nahIM hotA [ki amuka vyaMjaka se amuka hI artha kA grahaNa ho, anya kA nahIM ]''-yaha ayukta hai-kAraNa, arthApatti se jo siddha hotA hai usa meM koI bhI dRSTAnta sAdhaka yA bAdhakarUpa apekSita nahIM hotaa| kyoMki yaha bhI dekhA jAtA hai ki tailAbhyaMgana karane ke bAda usake gandha kI abhivyakti mirace ko chiDakane se hotI hai jaba ki bhUmi ke gandha kI abhivyakti jala ke chiDakane se hotI hai, donoM kA gandha eka hI ghrANendriya se grAhya hai phira bhI artha aura vyaMjaka kA niyata bheda dikhA jAtA hai to una kA niyama kyoM nahIM hai ? zlokavAttika [sU0 6] meM bhI kahA hai vyaMjaka vAyuoM kA deza bhinna-bhinna avayava haiM / tathA unameM jAtibheda bhI hai, isIse saMskAra kI vyavasthA hotI hai / jaise Apake mata meM eka varNa ke liye prerita vAyu anya varNa ko utpanna nahIM krtaa| aise hI anya varNa ke saMskAra meM samartha [prayatna anya varNa ko utpanna nahIM kregaa| jaise bhinna tAlu Adi ke saMyoga se bhinna varNa utpanna nahIM hotA, usI prakAra anya dhvani [nAdavAyu] kA AkSepaNa anya dhvanijanakoM se nahIM hotA / ataH kArya kI arthApatti se utpatti-abhivyakti pakSa meM prayatna aura vivakSA kA sAmarthya bheda sarvatra samAna hI hai| [indriyasaMskArAdhAyaka vyaMjakoM meM vaicitrya nahIM hai-uttara pakSa ] saMskAravAdI kA pakSa sambandhavihIna hai / indriya saMskAra karane vAle vyaMjaka vAyu, samAnadezavartI samAnendriya se grAhya arthoM meM pratiniyata kisI do cAra viSaya kA hI grahaNa ho isa prakAra kA Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiMcit pazyati, kiMcinnetyupalabdham / tathA bAdhiryanirAkaraNadvAreNa balAtailAdinA saMskRtaM zrotraM svagrAhyAn gakArAdIn varNAna vizeSeNaivopalabhamAnamupalabhyate / evaM ghrANAdInIndriyANi svavyaMjakaiH saMskR. tAni svaviSayagrAhakatvenAvizeSeNa pravarttamAnAni pratIyanta iti prakRte'pyayameva nyAyo yuktaH / kiMca, indriyaM saMskurvad vyaMjakaM yadi yathAvasthitavarNagrAhakatvenendriyasaMskAraM vidadhyAt tadA sakalanabhastalavyApinI gAdeH pratipattiH syAta, na cAso dRSTA, prathA'nyathA na tohavaNasvarUpaprAtabhAsa iti na ttsvruupsiddhiH| tanna zrotrasaMskAro'bhivyaktiH / nApyubhayasaMskAro'bhivyaktiH, pratyekapakSoktadoSaprasaMgAt / na cAnyaprakAraH saMskAro'bhivyaktiH saMbhavati, tad abhivyakterasaMbhavAd nAnabhivyaktinimitto'ntarAle gAdInAmanupalambhaH, kintu dalitanakhazikharAdiSvivAbhAvanimittaH-iti lunapunarjAtanakhAdiSvivApAntarAlAdarzanena gAdipratyabhijJAyA baadhymaantvaadpraamaannym| atha khaMDitapunaruditakararuhasamUhaviSayAyA api pratyabhijJAyAstatsAmAnyaviSayatvena nA'prAmAhI saMskAra indriyoM para kareM, aisA kabhI dekhA nahIM gayA hai / aMjanAdi lagAne para netrendriya nikaTavartI koi eka apane viSaya kA grahaNa kare aura tatsamAna anya kA na kare aisA dekhane meM nahIM AyA hai / evaM valAtailAdi se saMskRta zrotra badhiratA ko dUra karane dvArA svagrAhya gakArAdi sabhI vargoM ko vinA koI pakSapAta suna letA hai-yaha spaSTa dikhAI detA hai / tathA, apane apane vyaMjakoM se pariSkRta ghrANAdi indriya, vinA kisI pakSapAta se apane viSayoM ke grAhakarUpa meM pravartatI huyI dikhAI detI haiM, isaliye prastuta meM bhI yahI nyAya svIkAra lenA yukta hai| dUsarI bAta yaha hai ki-indriya saMskAra karane vAlA vyaMjakavAyu agara yathArtharUpa meM varNa ko grahaNa karane meM sazakta aise indriyasaMskAra ko janma degA to samasta brahmANDa vyApaka gakArAdi varNa kA bodha hone lgegaa| kintu aisA kabhI dekhA nahIM hai / tathA yadi yathArtha rUpa meM varNagrahaNasazakta saMskAra ko janma nahIM degA to varNasvarUpa kA avabhAsa hI nahIM ho skegaa| phalata: koI svarUpa hI varNa kA siddha nahIM hogaa| sArAMza, abhivyakti zrotrasaMskAra rUpa bhI nahIM hai| . [ ubhaya saMskArasvarUpa abhivyakti kI anupapatti ] tathA 'varNa aura zrotra tadubhaya kA saMskAra abhivyakti hai' yaha bhI nahIM ho sakatA kyoMki ubhaya pakSa meM prayukta doSoM kA praveza isa pakSa meM ho jaaygaa| anya kisI prakAra se saMskAra svarUpa abhivyakti kA koI saMbhava bhI nahIM hai, to isa prakAra kisI bhI rIti se abhivyakti pakSa ucita na hone se gakArAdi kA do uccAraNa kAla ke madhya meM anupalambha usakI anabhivyakti ke kAraNa nahIM mAnA jA sktaa| kiMtu yahI mAna lenA cAhiye ki usa kAla meM usakA abhAva hotA hai jaise ki nakha ke agra bhAga ko eka bAra kATa dene para kucha kAla taka usake adarzana meM usakA abhAva hI nimitta hotA hai| isase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki gakArAdi kI punarukti meM 'yaha vahI gakAra hai' aisI jo pratyabhijJA hotI hai vaha pramANa nahIM kintu bhrAnta hai, jaise ki madhyakAla meM na dekhane ke bAda punarjAta nakha ko dekha kara bhI yaha pratIti hotI hai ki 'yaha vahI nakha hai'-kintu vaha bhrAnta hotI hai| [zabdaekatva pratyabhijJA meM bAdhAbhAva kI AzaMkA ] nityavAdIH- bAra bAra kATa dene para naye naye ugane vAle nakhAdi ke samUha ko viSaya karane Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdA'nityatva0 157 Nyam , tasyAstadviSayatayA'bAdhyamAnatvAt / na cAyaM prakAro gAdiviSayapratyabhijJAyAH sambhavati, tathA bhUtakezAdiSviva gAdibhedaviSayAbAdhitapratibhAsAbhAvena tadbhedA'siddhau 'samAnAnAM bhAvaH sAmAnyam' iti kRtvA tatra sAmAnyasyaivA'sambhavAt / asadetat gAdiSvapi 'pUrvopalabdhagAdeH sakAzAd ayamalpaH, mahAn , karkazaH, madhuro vA gAdiH' ' ityabAdhitAkSajapratibhAsasadbhAvena bhedanibandhanasAmAnyasaMbhavasya nyAyAnugatatvAt / na ca yathA turagajavasya puruSe'dhyAropAt 'puruSo yAti' iti pratyayaH vyapadezazca tathA vyaMjakadhvanigatasyAlpakakazAdergAdAvupacArAt tathApratyayaH vyapadezazcetyabhyupagaMtu zakyam-tathA'bhyupagame vAhIke gopratyayavad gAdipratyayasya bhrAntatvena gAdisvarUpA'siddhiprasaMgAt / na hi bhrAntapratyayasaMvedyA dvicandrAdayaH svarUpasaMgatimanubhavanti / na cAlpamahattvapratyayayontitve'lpamahattve eva gAdiviSaye avyavasthitasvarUpe na punargAdikA varNaH, tatpratyayasyA'bhrAntatvAt, na cA'nyaviSayapratyayasya bhrAntatve'nyasya tathAbhAvo'tiprasaMgAditi vaktu yuktam / yato yadyalpamahattvAdidharmavyatiriktasya gAdedvitvarahitasyeva nizIthinInAthasya pratyayaviSayatva syAt tadaiva tad yujyetA'pi vaktu, na ca svapne'pi taddharmAnadhyAsito gAdiH kenacit pratIyata iti kathaM tasya mahattvAdidharmarahitasya svarUpavyavasthA ? vAlI pratyabhijJA usa samudAya meM rahe hue sAmAnya nakhatva Adi ko viSaya karatI hai aura vaha sAmAnya eka hone se aikya grAhaka pratyabhijJA ke prAmANya kI upapatti kara sakate haiM kyoMki usa sAmAnya ko pratyabhijJA kA viSaya mAnane meM koI bAdha nahIM hai| kintu isa prakAra se gakArAdi pratyabhijJA ke prAmANya ko upapatti nahIM kI jA sakato / kAraNa, sAmAnya se anuviddha bhinna bhinna kezAdi kI jaise abAdhita pratIti hotI hai vaise gakArAdi ke bheda ko viSaya karane vAlA koI abAdhita anubhava nahIM hotaa| ataH unakA bheda bhI siddha nahIM hotaa| jaba bheda siddha nahIM hai to unameM sAmAnyatattva hone kA bhI saMbhava nahIM hai kyoMki vyakti aneka hote hue samAna hone para 'samAnoM kA bhAva-sAmAnya' isa prakAra ke sAmAnya kA usameM saMbhava ho sake, kintu yahA~ gakArAdi kI anekatA yAnI bheda asiddha hone se unameM sAmAnya kI siddhi nahIM hogii| to sAmAnyaviSayaka mAnakara gakArAdi kI pratyabhijJA ke prAmANya kA upapAdana nahIM hogaa| [phalata: gakArAdi ko ekamAtra vyaktirUpa mAnakara usakI pratyabhijJA ko pramANa mAnanA hI hogaa|] [gakArAdi varNa meM bhedapratIti nidhi hai--uttara pakSa ] nityavAdI kA pUrvokta kathana ayukta hai| kAraNa, kezAdi meM bhedapratIti hotI hai vaise gakArAdi meM bhI-'pUrva meM zruta gakArAdi se yaha alpa [ ghanatA vAlA ] hai, athavA mahAn hai, yA karkaza athavA madhura hai' isa prakAra bhedapratIti indriyoM se nirbAdha hotI hai| to bhedamUlaka sAmAnya kA gakArAdi meM sadbhAva mAnanA nyAyayukta hI hai| yaha nahIM mAna sakate ki-'jaise azva ke vega kA azvarUDha puruSa meM adhyAropa-upacAra karane para 'puruSa jA rahA hai aisI buddhi yA vyavahAra hotA hai-usI prakAra vyaMjaka dhvani meM antarbhUta alpatvakarkazatvAdi kA gakArAdi meM adhyAropa hone para 'karkazo gakAraH' ityAdi pratIti aura vyavahAra ho jaayegaa|' yadi aisA mAneMge to-bailavAhaka meM gobuddhi jaise bhramAtmaka hotI hai, gakArAdi buddhi bhI Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 ata eva mahattvAdidharmayuktasya sarvadA pratIyamAnatvAd gAdena taddharmayuktatayA pratIyamAnasya upacaritapratyayaviSayatA / taduktam-yo'hyanyarUpasaMvedyaH saMvedyetAnyathA'pi vaa| sa bhrAnto na tu tenaiva yo nityamupalabhyate // [ ] iti / tanna vyaMjakadharmAdhyAropAdupacaritapratyayaviSatvaM tathAbhUtasya gAdeH, sarvabhAvAnAmupacaritapratyayaviSayatvena svarUpAbhAvaprasaMgAda / na ca vyaMjakasya pradIpAderalpa mahattvabhedAd vyaMgyasya ghaTArelpamahattvabhedapratibhAso dRssttH| atha vyaMjakadharmAnukAritvaM vyaMgye upalabhyate / tathAhi-ekasvarUpamapi mukhaM khaDge pratibimbitaM dIrgham , Adarza vartu lam , nIlakAce gauramapi zyAma, vyaMjakadharmAnukAritayA pratibhAsaviSayamupalabhyate iti prakRte'pi tathA syAt / etadapyasaMgatam-dRSTAntamAtrAdarthA'siddha:, tasya hi sAdhya-sAdhanapratibaMdhasAdhakapramANaviSayatayA sAdhyasiddhAvapayogo na svatantrasya / anyathA-"eka eva hi bhUtAtmA bhUte bhUte vyavasthitaH" [ amRtabiMdu u0 12-15 ] ityAdidRSTAntamAtrato'dvaitavAdino'pi puruSAdvaitasiddha : zabdasvarUpasyApyabhAvAt kasyopacArAd mahattvAdipratibhAsa ityucyate ? usI taraha bhrAnta ho jAne se usake svarUpa kI bhI siddhi nahIM ho skegii| bhramAtmaka buddhi se jaba candrayUgala kA darzana hotA hai to vaha candra ke ekatva svarUpa ke sAtha saMgativAlA nahIM hotaa| ___ yadi yaha kahA jAya-'gakArAdi saMbaMdhI alpatva-mahattva kI buddhi ko hama bhrAnta kahate haiM to gakArAdi saMbaddha alpatva aura mahattva ko Apa avyavasthitasvarUpa vAle kaha sakate haiM, kintu gakArAdi varNa avyavasthita svarUpa vAlA nahIM mAna sakate / kAraNa, usakI pratIti abhrAnta hai / eka viSaya kI pratIti bhrAnta yAnI bAdhita hone para anya viSaya pratIti ko bhrAnta nahIM kahA jA sakatA, anyatha eka bhrAntapratIti ke udAharaNa se sabhI pratItiyoM meM bhrAntatA mAnane kI Apatti hogii|'-to yaha kathana yukta nahIM hai kyoMki isako tabhI yukta mAna sakate haiM jaba dvitva rahita candra jaise pRthak pratIti kA viSaya hotA hai vaise alpatva-mahattvAdidharma ko choDakara pRthaka hI gakArAdi kI pratItiviSayatA siddha hotI / are ! svapna meM bhI kisI ko alpatvAdi se vinirmukta gakArAdi kI.pratIti nahIM hotI to phira mahattvAdi dharma kA parityAga kara kaise gakArAdi varNa kI svarUpa vyavasthA ho sakegI? [gakArAdi meM bhedapratibhAsa upacarita nahIM hai ] mahattvAdidharmavirahita gakArAdi kabhI bhI pratIta nahIM hote isIliye mahattvAdi dharma saMlagna tayA pratIta hone vAle gakArAdi ko upacarita yAnI bhrAnta pratIti kA viSaya nahIM mAnA jA sakatA kyoMki mahattvAdidharmasaMlagnatayA hI sarvadA gakArAdi pratIta hote haiN| jaise ki kahA hai-'jisa eka rUpa se jo saMvedya hotA hai, yadi vaha viparItarUpa se saMvedyamAna ho to vaha bhrAnta yAnI bhrama viSaya bana jAtA hai, kintu jo harahameza usI rUpa se saMvedyamAna hotA hai vaha bhrAnta nahIM hotaa|' sArAMza, mahattvAdidharma-viziSTa gakArAdi ko vyaMjakadharma kA adhyAropa mAna kara upacarita buddhi yAnI bhramabuddhi kI viSayatA mAnanA saMgata nahIM hai| anyathA, sakala padArthoM ke svarUpAbhAva kA atiprasaMga hogA kyoMki upacaritabuddhiviSayatA sabhI meM mAnI jA sakatI hai / aisA kabhI bhI nahIM dekhA gayA ki vyaMjaka pradIpa-prakAzAdi alpa-mahAn Adi bhinna bhinna hone para prakAzya ghaTa-paTAdi meM choTe-bar3e kA bheda pratibhAsita hotA ho / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatvavimarzaH 159 mukhAdInAM ca chAyA khaDgAdau saMkrAntA taddharmAnukAriNI pratibhAti na mukhAdayaH / na ca gAdAnA chAyA vyaMjakadhvanisaMkrAntA taddharmAnukAriNI pratibhAtIti zakyam vaktu, zabdasya bhavatA'mUttatvanAmyu pagamAta , amUrtasya ca mUrtadhvanau chAyApratibimbanA'saMbhavAt / mUrtAnAmeva hi mukhAdInAM mUta Ada diau chAyApratibimbanaM dRSTa, nA'mUrtAnAmAtmAdInAm / adRSTe ca dhvanau chAyA pratibimbitA'pi na gRhyata kathaM taddharmAnukAritayA pratItiviSayaH ? na ca dhvane: zabdapratibhAsakAle zravaNapratipattiviSayatvam , ubhayAkArapratipatterasaMvedanAt / tanna vyaMjake dhvanau pratibimbitA gakArAdicchAyA pratibhAti / nApyamarte gAdau dhvanicchAyApratiAbambanaM yuktam , pramUrte AkAzAdau ghaTAdicchAyApratibimbanAnupalabdheH / tadayuktamuktam-'khaDgAdA dAya [vyaMjakadhvaniyoM ke dharmoM kA zabda meM upacAra hone kI zaMkA ] upacAravAdI:-aise bhI vyaMgya [=prakAzya ] padArtha hote haiM jo vyaMjaka ke dharmoM kA anukaraNa karate haiM / udA0 muMha kA eka hI svarUpa khaDga meM pratibimbata hone para khar3agavat lambA, vattu lAkAra darpaNa meM golAkAra, tathA gauravarNa hote haye bhI nIlavarNa kAca meM zyAmavarNavAlA. isa prakAra una una vyaMjakoM ke sadRzadharma kA anukaraNa karatA huA upacaritabUddhi kA viSaya banatA hai / to prakRta meM vyaMjakadhvanioM kA alpa-mahAn dharma vyaMgya meM upalabdha hone meM koI asaMgati nahIM hai / uttarapakSI:- yaha bAta bhI asaMgata hai / kAraNa, kevala eka do dRSTAnta mAtra mila jAne se padArtha siddhi nahIM hotI / dRSTAnta to sAdhya aura hetu kI vyApti ke liye sAdhaka pramANa ke viSayarUpa meM sAdhyAnumAna meM upayogI hotA hai, usakA koI svatantra upayoga nahIM hai / anyathA "eka hI bhUtAtmA bhUta bhUta meM avasthita hai" [ ekadhA bahudhA caiva dRzyate jalacandravat ] isa prakAra ke upaniSad vAkya se pratipAdita candrapratibimba ke dRSTAntamAtra se advaitavAdI kA pUruSAdvaitavAda bhI siddha ho jAyegA-phira na rahegA zabda, na rahegA mahattvAdi, to kisake upacAra se mImAMsaka mahattvAdi pratibhAsa kI bAta karegA ? [ amUrta kA mUrta meM pratibimba saMbhava nahIM hai ] khaDagAdivyaMjaka dharma kA anukaraNa karatI hayI jo dikhAI detI hai vaha mukhAdi kI chAyA [ = pratibimba ] hotI hai, mukhAdi svayaM nahIM hote / yaha nahIM kahA jA sakatA ki-"gakArAdi kI chAyA kA vyaMjakanAdoM meM saMkramaNa hotA hai to gakArAdi kI chAyA alpatvAdi dharma kA anukaraNa karatI huyI dikhAI detI hai kintu svayaM gakArAdi alpatvAdiviziSTa nahIM hote|"- kyoMki Apake matAnusAra zabda ko amUrta mAnA gayA hai| amUrta zabda kI mUrta vyaMjaka nAdoM meM chAyA pratibimbata hone kA koI saMbhava nahIM hai / murtta darpaNAdi meM mUrta mukhAdi kI chAyA kA pratibimba dikhAI detA hai kintu amUrta AtmAdi kI chAyA kA pratibimba nahIM dekhA gyaa| dUsarI bAta yaha hai ki vyaMjakanAda bhI adRzya hote haiM to usameM pratibimbita hone para bhI chAyA kA grahaNa honA zakya nahIM hai to phira vyaMjakadharmoM ke anukaraNakartArUpa meM chAyA kA darzana kaise mAnA jAya ? [ mahattvAdidharmabhedapratibhAsa yathArtha hone se gAdibhedasiddhi ] yaha bhI dhyAna dene kI bAta hai ki jaba zabdapratibhAsa hotA hai usa kAla meM nAda zrAvaNa pratyakSa kA viSaya nahIM bntaa| kyoMki usake pratyakSa hone para 'nAda aura zabda' kA ubhayAkAra saMvedana honA Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 mukhAdipratibhAsavad alpa-mahattvAdiyuktazabdapratibhAsaH' iti, dRSTAnta daarttaantikyovssmyaat| atA'bAdhitamahattvAdibhedabhinnagAdipratibhAsAd gAdibhedasiddha stannibandhanasya sAmAnyasya gAdau sadbhAvAd tannibandhanA pratyabhijJA dalitoditanakhazikharAdiSviva gaadaavbhyupgmniiyaa| ___ ata eva dhamAdInAmivA'nityatve'pi gAdInAM sAmAnyasadbhAvataH saMgatyavagamasya sambhavAd na parArthazabdoccAraNAnyathAnupapattyA tannityatvakalpanA yuktA / tada gatvAdiviziSTasya gAderavivakSitavizeSasya svArthena saMgatyavagamena na kiMcinnityatvena / yathA gotvAdiviziSTasya govyaktimAtrasya vAcya. tve na kazciddoSaH, tadvad vAcakatve'pi / tad arthapratipAdakatvasya anyathApi sambhavAt 'darzanasya parArthatvAd nityaH zabdaH' ityayuktamabhihitam / yat punaruktam-'sadRzatvenA'grahaNAd na sAdRzyAdarthapratipattiH' iti tatra yadi sadRzapariNAmalakSaNaM sAmAnya vyakteH sAdRzyamabhipretaM tadA tasya yathA vyaktivizeSaNasya vAcakatvaM tathA pratipAditam / athA'nyathAbhUtaM sAdRzyamatra vivakSitaM tadA tasya vAcakatvAnabhyupagamAt sa eva prihaarH| yattUktam cAhiye, vaha nahIM hotA / niSkarSa yaha huA ki vyaMjaka nAdoM meM gakArAdi kI pratibimbita chAyA kA bhAna nahIM hotaa| tathA, amUrta gakArAdi meM dhvani kI chAyA pratibimbita hone se dhvanigate mahattvAdi kA upacAra se gakArAdi meM bhAna bhI yukta nahIM hai| kyoMki amUrta meM kisI padArtha kA pratibimba upalabdha nahIM hotA / udA0 amUrta AkAzAdi meM ghaTa-paTAdi kI chAyA kA pratibimba upalabdha nahIM hotA / ataH yaha jo kahA thA ki 'khaDgAdi meM jaise mukha kA lamba-vartulAdi AkAra pratibhAsa hotA hai vaise alpamahattvAdi dharmayukta zabda kA pratibhAsa hotA hai' yaha ayukta kahA gayA hai| kAraNa, dRSTAnta mUrta kA hai aura dArTAntika to amUrta kA hai-isa prakAra donoM meM pUrA vaiSamya hai| uparokta rIti se mahAn-karkazAdi bheda se bhinna bhinna gakArAdi kA pratibhAsa nirbAdha siddha hone se gakArAdi kA bheda bhI siddha hotA hai aura tanmulaka gatvAdi sAmAnya kA saddhAva bhI gakArAdi meM mAnanA pdd'egaa| phalataH, kATa dene para naye ugane vAle nakhAna Adi meM sAmAnyamulaka pratyabhijJA kI bhAMti gakArAdi meM bhI aikya pratyabhijJA ko sAmAnyamUlaka mAnanA pdd'egaa| [parAthoMccAraNa se zabdanityatva kalpanA asaMgata ] uparokta hetu se, parArthazabdoccAraNa kI anyathAnupapatti se zabda meM nityatva kI kalpanA karanA ThIka nahIM hai / kAraNa, jisa prakAra dhUmAdi liMga anitya hone para bhI dhUma sAmAnya ke prabhAva se vyApti saMbaMdha kA bhAna hotA hai usI prakAra anitya gakArAdi ko sunane para gatvAdi sAmAnya ke prabhAva se saMketopasthiti dvArA zAbdabodha ho sakatA hai| jaba gatvAdiviziSTa gakArAdi vyakti kA apane artha ke sAtha saMbaMdha kA avagama kisI vizeSa kI apekSA kiye vinA hI zakya hai to nityatva mAnane kA koI bhI prayojana nahIM hai / dUsarI bAta yaha hai ki gotvAdi sAmAnya se anuviddha gotvAdi mAtra ko vAcya mAnane meM mImAMsaka ko koI doSa nahIM lagatA hai to gatvAdisAmAnyAnuviddha gakArAdi zabda vyakti ko vAcaka mAnane meM bhI koI doSa nahIM hai| isaliye Apane jo yaha kahA thA ki 'darzana parArtha hone se zabda nitya hai' yaha bhI ThIka nahIM hai| kAraNA, zabda anitya hone para bhI usase artha pratipAdana hone kA pUrA saMbhava hai / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1- zabdAnityatva0 161 'varNAnAM niravayavatvAd na bhUyo'vayavasAmAnyayogalakSaNasya sAdRzyasya sambhavaH'-tadatyantA'saMgatam , varNAnAM bhASAvargaNArUpapariNatapudagalapariNAmasyeva sAvayavatvAt / atha paudgalikatve varNAnAM mahatI adRSTa kalpanA prasajyate / tathAhi-zabdasya zravaNadezA''gamanam , mUtti sparzAdimattvaM cAnupalabhyamAnaM parikalpanIyam / teSAM ca mUtti-sparzAnAM satAmapyanudbhUtatA kalpanIyA, tvagagrAhyatvaM ca parikalpanIyam / ye cAnye sUkSmA bhAgAstasya kalpyante teSAM ca zabdakaraNaMvelAyAM sarvathAnupalabhyamAnAnAM kathaM racanAkramaH kriyatAm ? upalabhyamAnatve'pi kI zAd racanAbhedAd gakArAdivarNabhedaH ? dravatvena ca vinA kathaM varNAvayavAnAM parasparataH saMzleSo varNaniSpAdakaH ? yadyapi ca kathaMcita kartA niSpAditA varNAstathApi AgacchatAM kathaM na vAyanA vizleSaH ? laghUnAM tadavayavAnAmudakAdinibandhanAbhAvAt nibaddhAnAmapyAgacchatAM vRkSAdyabhihitAnAM vizleSo loSTa vat / na caikazabdasyakazrotrapraveze mUrtatvena pratibaddhatvAdanyeSAM zrotaNAM taddezavyavasthitAnAmapi zravaNamupapadyate, prayatnAntarasyAsattvena punaniSkramaNA'saMbhavAt / na caikagozabdApekSayA'vAntaravarNanAnAtvakalpanAyAmasti prayojanam , ekasmAdeva gozabdAdarthapratIteH, ato gakArAdivarNanAnAtvamadRSTaM parikalpanIyam / na caikasyaiva gozabdAvayavinaH sarvAsu dikSu gamanaM yujyata ityanekAdRSTaparikalpanA syAt / taduktam [sadRzatvena gAdi kA grahaNa asaMgata nahIM hai ] yaha jo kahA thA ki-'vargoM se paraspara sAdRzya kA grahaNa na hone se sAdRzya se arthabodha nahIM hA sakatA isameM do bAta hai (1) yadi Apa vyakti ke sAdRzya ko samAnapariNAmarUpa sAmAnyAtmaka zana kara yaha bAta karate ho to aisA gatvAdisAmAnya gakArAdi zabda vyakti kA vizeSaNa hokara jisa prakAra vAcaka bana sakatA hai usakA pratipAdana abhI hI ho cukA hai| (2) yadi ukta prakAra se anyathAanyavidha sAdRzya ke grahaNa na hone kA kahate haiM to hama usa prakAra ke sAdRzya kA svIkAra hI nahIM karate haiM isaliye vaha asvIkAra hI ApakI bAta kA parihAra kara detA hai| yaha bhI jo Apane kahA thA-'varNa niraMza padArtha hone se aneka avayavoM ke sAmyarUpa sAdRzya kA varNa meM honA saMbhava nahIM hai'-vaha bhI atyanta asaMgata hai kyoMki audArikAdi ATha pudgala vargaNA meM se eka bhASAvargaNA ke rUpa meM pariNata pudgaloM kA skandhAdi pariNAma hI varNa hai aura skandha pariNAma aneka pudgalanirmita hone se sAvayava hI hotA hai| [zabda paudgalikatva ke viruddha aneka ApattiyA~-mImAMsaka ] mImAMsaka:- zabda ko yadi paudgalika mAnA jAya to baDI baDI adRSTa kalpanAoM kA kaSTa hogaa| jaise-anyatra utpanna zabda kA zrotradezaparyanta Agamana tathA mUrttatva yAnI sakriyatA evaM sparza-rUpAdi ye saba upalabdha na hone para bhI unakI kalpanA karanI pddegii| marttatva aura sparzAdi mAna leMge to vidyamAna hone para bhI una ko adRzya yAnI anubhUta bhI mAnanA hogaa| tathA sparza ko tvagidriya se agrAhya kahanA hogaa| zabda ke sUkSmAvayavoM kI kalpanA karanI hogii| sUkSmAvayavoM ko nane para bhI jaba zabdaracanA kI icchA hogI usa vakta unakI upalabdhi sarvathA na hone se usakI racanA kaise kI jAyegI? kadAcida unakI upalabdhi mAna le to kisa prakAra ke racanAbheda se gakArAdivarNabheda nippanna hogA yaha dikhAnA hogaa| tathA una avayavoM meM dravatva na hone se varNani Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 zabdasyA''gamanaM tAvadadRSTaM parikalpyate // [107 uttarArddham] mUttisparzAdimattvaM ca teSAmabhibhavaH satAM / tvagagrAhyatvamanye ca sakSmA bhAgAH prklpitaaH|| teSAmadRzyamAnAnAM kathaM ca racanAkramaH? kIdRzAda racanAbhedAdvaNabhedazca jAyatAm / / 109 // dravatvena vinA caiSAM saMzleSaH kalpyatAM kathama ? AgacchatAM ca vizleSo na bhavedvAyunA kathaM // 'vayavA hyate nibaddhA na ca kenacit / vRkSAdyabhihitAnAM tu vizleSo loSTabada bhavet // 111 // ekazrotrapraveze ca nAnyeSAM syAtpunaH zrutiH / na cAvAntaravarNAnAM nAnAtvasyAsti kAraNam // . na caikasyaiva sarvAsu gamanaM dikSu yujyte| [113 pUrvArddham zlo0 vA0 sU0 6] iti / etad bhavatpakSe'pi sarva samAnam / tathAhi-'vAyorAgamanaM tAvadadRSTaM parikalpyate' ityA'dyapi vakta zakyata eva, kevalaM varNasthAne vAyuzabdaH paThanIya iti kathaM na bhavatpakSe'pi bhUyasyadRSTaparika ca bhavatpakSe'yamaparaH parikalpanAgauravadoSaH sampadyate-varNasya pUrvA'parakoTayoH sarvatra deze'nupalabhyamAnasya sattvaM parikalpanIyam, tasya cAvArakAH stimitA vAyavaH pramANato'nupalabhyamAnAH SpAdaka eka dUsare avayavoM kA saMzlaSa bhI kaise hogA? yadyapi kisI prakAra kartA ne saMzvaSa kara ke varNoM ko banA bhI liyA, kiMtu dUra deza se Ate samaya vAyu ke jhapATe se ve bikhara kyoM nahIM jAyeMge ? jalAdi AzleSaka dravya ke viraha meM kevala eka dUsare saMyoga mAtra se nibaddha sUkSma avayavoM jaba dUra se AyeMge to bIca meM vRkSAdi ke sAtha TakarA kara bikhara jAyeMge bhI, jaise miTTI kA golA / mUrta hone ke kAraNa jaba eka zabda eka zrotra meM praveza karegA to vahA~ hI cipaka jAyegA to anya zrotAoM usa deza meM hone para bhI una ko usakA zravaNa nahIM hogaa| kAraNa, vinA koI anya prayatna kiye aise hI vaha phira se bahAra nikala Ane kA saMbhava nhiiN| tathA jaba eka hI akhaMDa gozabda kI apekSA 'ga-o' Adi avAntara varNavibhAga kI kalpanA meM koI prayojana nahIM hai, tathApi Apa kareMge to yaha gakArAdi varNavaividhya kI adRSTa kalpanA hogii| tathA eka hI avayavIrUpa gozabda kA sarva dizAoM meM prasaraNa buddhigamya na hone se usakI bhI adRSTakalpanA karanI hogii| yaha saba hamAre zlokavAttika kAra bhaTTa kumArIla ne bhI kahA hai - [ zlo0 vA0 sUtra 6 ] ___ "zabda ke adRSTa hI Agamana kI kalpanA kI jAtI hai / zabda kI mUrttatA, sparzAdimattA, tathA vidyamAna (sparzAdi kA) abhibhava, tvagindriya se agrAhyatA aura unake sUkSma vibhAgoM kI kalpanA kI jAtI hai / adRzya unakI racanA kA krama kaisA hogA ? kisa prakAra ke racanAbheda se varNabheda hogA? dravatva ke vinA unake saMzaSa kI kalpanA kaise hogI? (dara se) Ate hae unakA vAyU se vizeSa kyoM nahIM hogA ? ye sUkSma avayava kisI se bhI abaddha [anAzlipTa] rahate huye Ate samaya vRkSAdi se abhighAta hone para miTTI piMDa kI bhA~ti kyoM na bikhara jAyegA? eka zrotra meM praviSTa ho jAne para dUsare ko ve nahIM sunAI deMge / avAntara varNoM ke vaividhya kA koI kAraNa bhI nahIM hai / tathA eka hI zabda kA sarva dizAoM meM gamana bhI ayukta hai / '' ityAdi / [ mImAMsakamata meM bhI una samasta doSoM kA praveza tadavastha-uttarapakSa ] uttarapakSI:-uparokta samagra doSaparamparA Apake mata meM samAna hI haiH jaise ki-'Apako vAyu ke adRSTa hI Agamana kI kalpanA karanI hogI........' ityAdi saba kahA jA sakatA hai, kevala 'zabda' ke sthAna meM 'vAyu' zabda ko lagA denA hogA / to Apake mata meM vesumAra adRSTa kalpanA kaise Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdAnityatva0 163 tadapanodakAzcAnye tathAbhUtA eva vyaMjakAH priklpniiyaaH| teSAM cobhayarUpANAmapi zaktinAnAtvaM parikalpanIyam / asmatpakSe tat sarvamapi nAstIti kathamadRSTaparikalpanA gurvI ? paudgalikatvaM ca zabdasya ambaraguNapratiSedhaprastAve pramANopapannaM kariSyata ityAstAM tAvat / yata panardhAntatvaM zabdArthapratyayasyAbhihitaM tada dhamAlligAlligipratyayena pratyaktam / 'gatvAdiviziSTasya gAdervAcakatvamayuktam, gatva deH sAmAnyasyA'sambhavAta' tadanantaraM nirAkRtam / yata punaruktam-'gAdivyaktisAtraM gatvAdiviziSTaM nopapadyate, tasya sAmAnyavizeSayoranyataratrAntarbhAva ekatra vAcakasya nityatvaprasaMgAd , anyatrA'nanvayAt vAcakatvA'yogAt'-etadasAram, vyaktimAtrasya sAmAnya viziSTasya pUrva vAcakatvavyavasthApanAtU / tA evaM vyaktayo'vivakSitA'sAdhAraNavizeSAH sAmAnyaviziSTa vyktimaatrshbdaabhidheyaaH| kiMca, ki varNAnAM nityatvamabhyupagamyate, uta varNakramasya, pAhosvid varNAbhivyakte , kiM vA tatkramasya ? tatra na tAvat abhivyanityatvaM, tasyA niSiddhatvAt, aniSedhe'pi puruSaprayatnapreritavAyunahIM hai ? taduparAMta, Apake pakSa meM to ora bhI kalpanAoM kA gaurava doSa labdhaprasara hai: jaise-varNa kI pUrvakoTi aura apara koTi ke sattva kI, jo kisI bhI deza meM pratyakSata: upalabhyamAna nahIM hai, kalpanA karanI hogii| usake AvAraka zAnta vAyu kI, jo pramANa se upalabhyamAna nahIM hai, kalpanA karanI paDaigI / tathA usa vAyu ke apasAraka vAyu bhI pramANa se upalabdha nahIM hai unakI vyaMjakarUpa meM kalpanA karanI hogii| tathA, donoM vAyu samAna hone para bhI unake alaga-alaga sAmarthya kI kalpanA karanI hogii| hamAre pakSa meM aisA kucha bhI nahIM hai to adRSTa kalpanA kA gaurava kaise hogA ? [ sAdRzya se arthabodhapakSa meM dI gayI ApattioM kA pratIkAra] 'zabda paudgalika hai' isa tathya kI pramANa se upapatti zabda ke AkAzaguNatva ke nirAkaraNa ke avasara meM kI jAyegI-usa ko abhI rahane do| kiMtu Apane yaha jo kahA thA 'sAdRzya se artha pratipatti mAnane para zabda se utpanna arthabodha bhramAtmaka hogA' isakA to, dhUmAtma ka liMga se liMgI agni kA bodha hotA hai kiMta vaha bhrAnta nahIM hotA hai isaliye-pratyakta yAnI pratyuttara ho jAtA hai / tAtparya, sadRza zabda se arthabodha bhI bhrAnta nahIM kahA jA sakatA / tathA, 'gatvAdiviziSTa gakArAdi ko vAcaka mAnanA ayukta hai kyoMki gatvAdi sAmAnya kA asaMbhava hai' yaha jo kahA thA vaha bhI gatvAdi sAmAnya kA saMbhava pradarzita kara dene se nirAkRta ho jAtA hai| tathA yaha jo kahA thA-'gatvAdi viziSTa gakArAdi vyakti mAtra vAcaka nahIM ho sakatA kyoMki yadi usako sAmAnyAntarbhUta mAneMge to nitya kI hI vAcakatA phalita hogI aura vizeSAntarbhUta mAneMge to usakA artha ke sAtha saMketAdi anvaya ghaTita nahIM hone se vAcakatca na hogA'-yaha bhI sArahIna ukti hai / kyoMki pahale hI hamane sAmAnyaviziSTa gakArAdi vyakti kI vAcakatA kA upapAdana kara diyA hai / Azaya yaha hai ki hama sAmAnya-vizeSa ko atyanta bhinna nahIM mAnate kiMtu vyaktiantargata asAdhAraNa vizeSa kI jaba vivakSA choDa de taba unhIM vyaktioM ko 'sAmAnya viziSTa vyaktimAtra' kahA jAtA hai / [ apauruSeyavAdI varNAdi cAra meM se kisako nitya mAnegA ? ] ___ yaha bhI vicAraNIya hai-A kyA Apa varNoM ko nitya mAnate haiM ? B yA varNakrama ko? athavA varNAbhivyakti ko? yA D abhivyakti ke krama ko? Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 janyatvenA'pauruSeyatvA'sambhavAt / nApyabhivyaktikramasya, abhivyaktyabhAve tatkramasyApyabhAvAt, tatpauruSeyatve tasyApi poruSeyatvAt / . athaivaM pauruSeyatvasyAnAdisiddhasya kenacidAdAvakRtasya sarvapuruSaiH parigrahAta puruSANAM svA. tantryAbhAvAdapauruSeyatvamucyate / taduktam-[zlo0 vA0 sU-6 zlo0 288-290] "vaktA na hi krama kazcit svAtantryeNa prapadyate / yathaivAsya pararuktaH tathaivainaM vivakSati // paro'pyevaM tatazcAsya sNbndhvdnaaditaa| teneyaM vyavahArAta syAdakauTasthye'pi nityatA / / yatnataH pratiSedhyA naH puruSAraNAM svtntrtaa|" iti / etadasaMbaMddham - apauruSeyatvapratipAdakapramANasyA'siddhatvAt / atha varNakramasyA'pauruSeyatvamA bhyupagamyate / tadapyacAru, varNAnAM nityatvena kAlakRtasya tantupaTavat vyApakatvena dezakRtasya muktAvalImuktAphalamAlAvad asyaa'sNbhvaat| C abhivyakti to nitya nahIM hai kyoMki varNasaMskArAdi kisI bhI rUpa meM usakI upapatti na hone se usakA niSedha kiyA jA cukA hai| yadi niSedha kA svIkAra na kare to bhI puruSaprayatna se AMdolita vAyU dvArA usa abhivyakti kA janma hone se, abhivyakti ko mAnane para bhI usa kA apauruSeyatva nahIM ghaTa skegaa| D abhivyakti ke krama ko bhI nitya nahIM kaha sakate / kAraNa, jaba D abhivyakti hI asat hai to usakA krama bhI asat hai aura yadi abhivyakti ko sat mAne to bhI vaha uparokta rIti se pauruSeya hone se usakA krama bhI pauruSeya hI mAnanA pddegaa| [puruSasvAtaMtrya niSedhamAtra meM abhiprAya hone kI zaMkA ] apauruSeyavAdI:-Apane jo abhivyakti aura usake krama ko pauruSeya dikhalAyA usameM hamArA virodha nahIM hai kiMtu isa prakAra kI abhivyakti pravAha se anAdikAlIna siddha hai| aisA kabhI nahIM huA ki pahale kisI ne aisI abhivyakti na kI ho aura bAda meM kisI ne usakA prathama prathama prAraMbha kiyA ho| tAtparya, sabhI sajjanoM ne pUrvakAla meM jaisI abhivyakti calI AtI thI aisI hI abhivyakti ko apnaayaa| svataMtrarUpa se kisI ne bhI veda racanA nahIM kii| isa prakAra veda racanA meM kisI bhI puruSa kA svAtantrya na hone se hama use apauruSeya kahate haiM / jaise ki zlokavAttika meM kahA hai- / "koI bhI vaktA ne svatantrarUpa se kama nahIM banAyA / jaisA krama usa ko pUrvajo ne batAyA vaisA hI usane bhI bolane ko cAhA / dUsare ne bhI aisA kiyaa| isaliye saMbaMdhavat isa kI bhI anAditA huyI / to abhivyakti nitya na hone para bhI usa vyavahAra se nityatA huyii| hama to puruSa kI svatantratA ke pratiSedha meM hI prayatnazIla haiN|" uttarapakSI:-apauruSeyatva kA kathana saMbaMdhazUnya hai kyoMki aba taka isa prakAra ke apauruSeyatva kA sAdhaka koI pramANa siddha nahIM huaa| B varNakrama ko apauruSeya arthAt nitya mAnate haiM' aisA kahe to vaha bhI sundara nahIM hai kyoMki varNa nitya hone se 'tantu aura usake bAda vastra' isa prakAra ke kAlakrama kA, evaM vyApaka hone se, motI kI mAlA meM 'eka baDai motI ke bAda dUsarA choTA motI' isa prakAra ke dezakrama kA koI saMbhava nahIM hai| Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabdanityatva0 165 atha varNAnAmapauruSeyatvamaGgIkriyate, tadapyasaMgatam, "ya eva laukikAH zabdAsta eva vaidikAH" ityabhidhAnAta vedavallokAyatazAstramapi pramANaM syAditi ta bhavataH prasajyate / laukike ca vAkye yo visaMvAdaH kvacidupalabhyate sa bhavannItyA na prApnoti / atha laukika-vaidikazabdayorbhedo'bhyupagamyate, tathA (? tadA) rAgAdisamanvitatvAbhyupagamAta sarvapuruSANAM na teSAM yathAvasthitavedAthaparijJAnam, svayaM vedo'pi na bhavatAM vedArtha pratipAdayati, nA'pi vedArthapratipAdakamapauruSeyaM vedavyAkhyAnamavagatArtha siddhaM yena tato vedArthapratipattiH, laukikazabdAnusAreNa vedazabdArthaprakalpanamapi tadbhedAbhyupagame'nupapannamiti na vedArthaprasiddhiH syAditi na vaidika-laukikazabdayorbhedAbhyupagamaH zreyA niti laukikavad vaidikasyApi pauruSeyatvamabhyupagantavyam / na ca laukika-vaidikazabdayoH zabdasvarUpA'vizeSe, saMketagrahaNa[sa] vyapekSatvenArthapratipAdakatve, anuccAryamANayozca puruSaNAzravaNe samyate [ ? samAne]'paro vizeSo vidyate yato vaidikA apauruSeyAH laukikAH pauruSeyAH syuH / tathA, niyoge ? yathAniyogaM] cArthapratyAyanamubhayorapi / na ca nityatve puruSecchAvazAdarthapratipAdakatvaM yukta, upalabhyante ca yatra puruSaiH saMketitAstamarthamavigAnena pratipAdayantaH, anyathA niyogAdyarthabhedaparikalpanamasAraM syAt / [ varNa nitya-apauruSeya hone para lokAyatazAstraprAmANya Apatti] A yadi vargoM ko apauruSeya (nitya) svIkAra karate haiM to vaha bhI asaMgata hai kyoMki yaha kahA jAtA hai ki "jo laukika zabda haiM ve hI vaidika zabda haiM" to yadi veda kI taraha lokAyata=nAstika ke zAstra ko bhI Apa nitya apauruSeya mAneMge to usameM kahe gaye artha kA anuSThAna bhI Apa kA kartavya hogaa| tathA laukika vAkya bhI apauruSeya bana jAne se unameM jo visaMvAda kahIM para dikhatA hai vaha bhI Apa kI nIti anusAra prApta nahIM hogaa| [yAnI kisI bhI prakAra usakI upapatti hI karanI hogii|] yadi aisA bheda kareM ki vaidika vAkya apauruSeya haiM aura laukika vAkya pauruSeya haiM to kisI bhI puruSa ko veda ke sahI artha kA patA nahIM lagegA kyoMki sabhI puruSa rAga-dveSa se abhivyApta hote haiM / Azaya yaha hai ki rAga-dveSayukta kisI bhI puruSa kA kiyA huyA vedArthavyAkhyAna vizvasanIya nahIM hogA / tathA Apake mata meM veda svayaM to apane artha kA pratipAdana karatA nahIM hai / taduparAMta, veda ke sahI artha kA pratipAdaka apauruSeya koI veda kA vyAkhyAna siddha nahIM hai jo spaSTArtha ho aura jisase veda kA sahI artha jAna ske| tathA vaidika-laukika vAkyoM kA bheda mAnane para laukika zabda ke arthoM kA anusaraNa kara ke veda ke zabdoM ke artha kI kalpanA yogya nahIM hai| isa prakAra sabhI rIti se veda kA sahI artha aprasiddha hI rahegA ataH vaidika aura laukika vAkyoM meM bheda kA svIkAra zreyaskara nahIM hai isaliye laukika zabdoM kI taraha vaidika zabdoM ko pauruSeya mAnanA hI buddhisaMgata hai / [vaidika aura laukika zabdoM meM koI aMtara nahIM hai ] laukika evaM vaidika zabdoM meM itanI bAta to samAna hI hai ki donoM zabdoM kA svarUpa tulya hai, artha kA pratipAdana saMketajJAna para abalaMbita hai, yadi unakA prayoga na kiyA jAya to kisI puruSa ko nahIM sunAI detA / jaba itanI samAnatA hai to aisI aba kaunasI vizeSatA veda meM hai jisake Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ____ ataH pauruSeyatvanumAnAdavasIyate / tathA hi- ye nararacitaracanA'viziSTAH te pauruSeyAH yathA'bhinavakUpa-prasAdAdiracanA'viziSTA jIrNakUpa-prAsAdAdayaH, nararacitavacanaracanA'viziSTaM ca vaidikaM vacanamiti pryogH| na cAtrA''zrayAsiddho hetuH, vaidikInAM racanAnAM pratyakSataH upalabdheH / nApyaprasiddha vizeSaNaH pakSaH, abhinavakapaprAsAdAdiSu puruSapUrvakatve'sya sAdhyadharmalakSaNasya vizeSaNasya siddhatvAt / na ca hetoH svarUpA'siddhatvam, vaidikoSu vacanaracanAsu vizeSagrAhakaprAmANAbhAvena tasyA'bhAvAt / - na cA'prAmANyAbhAvalakSaNo vizeSastatra iti zakyamabhidhAtum, tathAbhUtasya vizeSasya vidyamAnasyApi pauruSeyatvA'nirAkaraNatvAt / yAdRzo hi vizeSa upalabhyamAnaH poruSayatvaM nirAkaroti tAdRzasya vizeSasyA'bhAvAdaviziSTatvamucyate, na punaH sarvathA vizeSAbhAvAt, ekAntenA'viziSTasya kasyacidabhAvAt / aprAmANyAbhAvalakSaNazca vizeSo doSavantamaprAmANyakAraNaM puruSa nirAkaroti, na ca guNavantamaprAmANyanivartakam / na ca guNavataH puruSasyAbhAvAta anyasya ca tena vizeSeNa nittitatvAt siddhamevA'pauruSeyatvaM vede ityabhyupagamanIyam, apauruSeyatvasya nirakRtatvAda, guNavatpuruSAbhAve'prAmANyAbhAvalakSaNasya vizeSasyAbhAvaprasaMgAta nA'siddho nararacitavacanaracanA'viziSTatvalakSaNo hetuH| ' kAraNa vaidika zabdoM ko apauruSeya samajhA jAya aura laukika zabdoM ko pauruSeya samajhA jAya ? saMketa ke anusAra artha kA pratipAdana to donoM prakAra meM tulya hai| yadi veda nitya ho to usake saMketa ko nitya mAnane kI apekSA puruSecchA rUpa anitya saMketa dvArA artha kA pratipAdana mAnanA yukta nahIM hai / kiMtu jisa zabda meM jisa artha kA puruSoM ne saMketa kiyA hai usa artha ko visaMvAda vinA pratipAdana karane vAle hI zabda upalabdha hote haiM isase zabda ko bhI anitya hI mAnanA cAhiye / yadi puruSa kRta saMketoM ko na mAnA jAya to vaidika zabdoM meM bhinna-bhinna saMketa anusAra bhinna-bhinna artha kI pratipAdakatA kI kalpanA nirarthaka ho jaayegii| [ anumAna se veda meM pauruSeyatvasiddhi ] isa anumAna se bhI veda kI pauruSeyatA jJAta hotI hai / jaise-"jo padArtha manuSyaracita kRtioM se bhinna nahIM hote ve puruSaracita hote haiM, jaise ki purAne kuvA aura mahala Adi abhinava niSpanna kuvAmahala Adi se bhinna nahIM hai to ve puruSaracita hI hote haiN| vaidika vAkya bhI manuSyaracita kRti se bhinna hai ataH pauruSeya siddha hote haiN|" isa prayoga meM hetu ke Azraya kI asiddhi nahIM hai kyoMki vaidika vAkyaracanA abhI bhI pratyakSataH upalabdha haiN| pakSa kA vizeSaNa yAnI sAdhyarUpa se abhimata dharma bhI aprasiddha nahIM hai / kAraNa, nUtananirmita kuvA-mahalAdi puruSa prayatna pUrvaka hone se sAdhyadharma pauruSeyatva rUpa vizeSaNaM jagatvidita hai| pakSa meM hetU kI svarUpataH asiddhi bhI nahIM hai kyoMki-'pakSabhUta vaidika vAkya racanA meM manuSyaracitakRti sAmya nahIM hai aura vaha kevala jIrNakUpAdi meM yA bauddhAdi Agama meM hI hai' isa prakAra ke bheda kA grAhaka koI pramANa nahIM hai isaliye svarUpAsiddhatvadUSaNa kA abhAva hai| [aprAmANyAbhAvarUpa vizeSatA akiMcitkara hai ] apauruSeyavAdIH-vedaracanA meM yaha vizeSatA hai ki veda meM aprAmANya kA aMza bhI nahIM hai / uttarapakSI:-aisA kahanA sarala nahIM hai kyoMki yaha koI aisI vizeSatA nahIM hai ki jisakI Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-zabda nityatva0 167 pauruSeyeSu prAsAdAdiSu nararacitaracanA'viziSTatvadarzanAdapauruSeyeSvAkAzAdiSvadarzanAcca nAnakAntikaH / athA'pauruSeyeSvadRSTamapi nararacitaracanA'viziSTatvaM tatra virodhAbhAvAdAzaMkyamAnaM saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntikam / na, apauruSeyeSvapi nararacitaracanA'viziSTatvasya bhAve pauruSeyatvena nizciteSu prAsAdAdiSu sakRdapi tasya sadbhAvo na syAta, anyahetu kasya tataH kadAcidapyabhAvAta, bhAve vA taddhetuka evA'sAviti nA'pauruSe tasya sadbhAvaH shNkniiyH| * ata eva na viruddhaH / pakSadharmatve sati vipakSa eva vRttiryasya sa viruddhaH, na cAsya vipakSa vRttiriti pratipAditam / nApi 1. kAlAtyayApadiSTa-2. prakaraNasamA-3. 'prayojakatvAni hetodoSAH vidyamAnatA se pauruSeyatva kA nirAkaraNa ho jaay| hama aviziSTatva-yAnI vizeSAbhAva isa liye kahate haiM ki jisa prakAra ke vizeSa kI upalabdhi hone para pauruSeyatva kA nirAkaraNa ho jAya isa prakAra ke vizeSa kA abhAva hai| sarvathA aviziSTatA to kisI meM bhI nahIM hotI hai| Apane jo aprAmANya ke abhAva ko vizeSarUpa meM upanyasta kiyA vaha to aprAmANya ke hetubhUta sadoSa puruSa ke nirAkaraNa meM sazakta hai kintu aprAmANya ke nivartaka guNavAn puruSa kA nirAkaraNa nahIM ho sktaa| - apauruSeyavAdIH-puruSa koI bhI guNavAn ho nahIM sakatA isaliye guNavAn puruSa kI svataH nivRtti hotI hai, doSavAn puruSa pUrvokta aprAmANyAbhAva vizeSa se nivRtta hotA hai to veda meM apauruSeyatva siddha ho gyaa| : uttarapakSIH-aisA Apa mata mAnIye, kyoMki apauruSeyatva kA to nirAkaraNa ho gayA hai / yadi vedakartA guNavAn puruSa nahIM mAneMge to veda meM aprAmANyAbhAvarUpa vizeSa bhI nahIM raha skegaa| usase anya aisA koI vizeSa nahIM hai jisase guNI puruSa kI bhI nivRtti ho| ataH puruSamAtranivartaka koI vizeSa na hone se 'manuSya racitakRti se aviziSTatA yAnI tulyatA' yaha hetu asiddha nahIM hai / [anaikAntika doSa uttarapakSI ke hetu meM nahIM hai ] 'nararacitaracanA aviziSTatA' isa hetu meM anaikAntikadoSa bhI nahIM hai kyoMki puruSaracita mahala Adi sapakSa meM hetu dRzyamAna hai evaM puruSa-aracita AkAzAdi vipakSa meM vaha adRzyamAna hai / apauruSeyavAdI:-apauruSeya AkAzAdi meM nararacitaracanA'viziSTatva hetu kA darzana bhale na ho kintu usakI vahA~ vidyamAnatA kI saMbhAvanA meM koI bAdhaka virodhI nahIM hai isaliye 'zAyada vaha hetu vahA~ bhI hogA' isa prakAra kI zaMkA se vipakSa meM hetu kI vyAvRtti =abhAva zaMkita ho jAne se saMdigdhavipakSavyAvRttirUpa anaikAntika doSa laga jaayegaa| uttarapakSaH-vaha nahIM laga sakatA / kAraNa, apauruSeya AkAzAdi meM yadi nararacita racanA:viziSTatva hetu vidyamAna hogA to pauruSeyarUpa meM nizcita prAsAdAdi meM kahIM bhI nararacitaracanA'viziSTatva kA sadbhAva nahIM hogA, kyoMki pauruSeya kA artha hai puruSahetuka, yadi nararacitaracanA'viziSTatva puruSahetuka nahIM hotA yAnI puruSAnya hetuka hotA to usakA sadbhAva kabhI bhI puruSAtmaka hetu se nahIM ho sakatA / yadi nararacita racanA'viziSTatva apauruSeya meM raha jAve to apauruSeya prAsAdAdi meM bhI rahegA to prAsAdi puruSAnyahetuka ho jAne se usameM pauruSeyatva kA sadbhAva kaise hogA? yadi vahA~ usakA sadbhAva mAnanA hai taba to siddha huA ki puruSakRta prAsAdAdi meM hI nararacita racanA'viziSTatva raha sakatA hai apauruSeya meM kadApi nahIM, isaliye vipakSa apauruSeya meM heta kI zaMkA nahIM karanI caahiye| Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 sambhavanti / tathAhi-pratyakSAgamabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktatvaM hetoH kAlAtyayApadiSTatvamucyate / yatra svasAdhyA'vinAbhUto hetumiNi pravarttamAnaH svasAdhya vyavasthApayati tatraiva pramANAntaraM pravRttimAsAdayat tameva dharma vyAvarttayati, ekasyaikadaikatra vidhi-pratiSedhayovirodhAt / tanna bAdhA'vinAbhAvayoH sambhava iti na kAlAtyayApadiSTatvamavinAbhUtasya hetordoSaH sambhavati / 2. prakaraNasamatvamapi pratihetoviparItadharmasAdhakasya prakaraNacitApravartakasya tatraiva dharmiNi . sadbhAva ucyate / na ca svasAdhyAvinAbhUtahetusAdhitadharmaNo dharmiNo viparItatvaM sambhavati, iti na viparItadharmAdhAyino hetvantarasya tatra pravRttiriti na prakaraNasamatvamavinAbhUtasya hetordoSaH / 3. aprayojakatvaM tu pakSadharmAnvaya-vyatirekANAmanyatamarUpAbhAvaH, na ca prakRte hetau tadabhAva iti drshitm| athAnumAnalakSaNayuktasya pratyanumAnasyA'pauruSeyatvasAdhakasya sadbhAvAta prakaraNasamatA prakRtasya hetoH, anumAnabAdhitatvaM vA pakSasya doSaH / pratyanumAnaM ca darzitam-[ zlo0 vA0 sa0 7 zlo0 366] vedAdhyayanamakhilaM gurvadhyayanapUrvakam / vedAdhyayanavAcyatvAdadhunA'dhyayanaM yathA ||iti|| [ uttarapakSI kA hetu meM viruddhAdi doSa kA abhAva ] hetu vipakSavRtti hone kI zaMkA dUra ho jAne ke viruddha bhI nahIM hai / jo hetu pakSa meM vidyamAna hone ke sAtha sapakSa meM vidyamAna na ho kara, kevala vipakSa meM nivAsa nararacitaracanA viziSTatva hetu vipakSanivAsI nahIM hai-yaha to kaha diyA hai| 1. kAlAtyayApadiSTa [ =bAdha ]-2. prakaraNasama [ -- satpratipakSa] aura 3. aprayojakatva ye tIna doSa bhI prastuta hetu meM saMbhava nahIM hai| jaise ki- (1) pratyakSa athavA Agama se karma yAnI sAdhya kA nirdeza bAdhita hone para kisI hetu kA prayoga kAlAtyayApadiSTa kahA jAtA hai / kintu aisA saMbhava nahIM hai ki apane sAdhya kA avinAbhAvi hetu pakSa meM pravRtta ho kara jaba apane sAdhya kI siddhi kA udyama kare usI vakta (pUrva meM nahIM.) dUsarA koI pramANa Akara usa dharma (=sAdhya) kA nivartana kare, kyoMki eka hI kAla meM eka pakSa meM eka hI dharma kA vidhi-niSedha paraspara viruddha hai / isa liye bAdha aura anya pramANa kA avinAbhAva ye donoM kA eka kAla meM saMbhava ki avinAbhAvI hetu meM kAlAtyayApadiSTatA doSa kA saMbhava nahIM hai / (2) prastuta sAdhya kI siddhi ke prakaraNa meM cintA upasthita kare aisA viparIta sAdhya kA sAdhaka pratipakSI hetu kA usI pakSa meM astitva honA-isako prakaraNasama doSa kahA jAtA hai| kintu jisa dharmI meM apane sAdhya ke avinAbhAvi hetu ne apane kA vaiparItya yAnI prastutasAdhya virodhI sAdhyavattA kA vahA~ saMbhava hI nahIM hai / prastuta pakSa meM bhI hetu apane sAdhya kA nitAnta avinAbhAvi hone se viparIta sAdhya kA sAdhaka pratipakSI hetu kI pravRtti hI nahIM hai isaliye prastuta avinAbhUta hetu meM prakaraNasamatva doSa bhI nahIM hai| (3) jisa hetu meM pakSadharmatA tathA sAdhya ke sAtha anvaya athavA vyatireka ina meM se kisI eka kA abhAva ho usako aprayojaka doSa kahA jAtA hai| [ apane sAdhya kA dRDha prayojaka yAnI ApAdaka na ho vaha aprayojaka hai ] prastuta hetu meM kisI bhI eka kA abhAva nahIM hai yaha pahale dikhAyA gayA hai| [ hetu meM prakaraNasamatva kA ApAdana-pUrvapakSa ] yadi yaha zaMkA kI jAya Tonese . Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA.0,1-vedApauruSeyavimarzaH na caitadAzaMkanIyam-'evaMvidhe pratyanumAne'bhyupagamyamAne kAdambaryAdInAmapyapauruSeyatvasiddhiH'yatasteSu bANAdInAM kartRNAM nizcayaH, tathAhi-kAlidAsakRtatvena kumArasaMbhavAdIni kAvyAni avigAnena smrynte| ___ atha-'vede'pi kartR smaraNamasti, tathA ca kecid hiraNyagarbha vedAnAM kartAraM smaranti, apare praSTakAdIn RSIn / 'satyam , asti na tvavigItaM yathA bhAratAdiSu, tathA chinnamUlaM ca / smaraNasyAnubhavo mUlaM, na ca vede kartR smaraNasya kenacit pramANena mUlAnubhavo vyavasthApayituM zakyaH yadapi kartR saddhAcapratipAdakaM vacanaM kaizcita kRtama-"hiraNyagarbhaH samavartatAne" [ Rgveda aSTa08 maM0 10, sU0 121 ] ityAdi, tadapi mantrArthavAdAnAM zrayamANe'rthe prAmANyA'yogAMda na tatsadbhAvAvedakam / taduktam-[ zlo0 vA0 7-367 ] "bhArate'pi bhavedevaM kartRsmatyA tu bAdhyate / vede tu tatsmatiryA tu sArthavAdanibandhanA // etadapyayuktam-yataH kimatra pratisAdhanatvena vivakSitam ? kimadhyayanazabdavAcyatvam ? uta karturasmaraNam ? pUrvasmin pakSe nivizeSaNo vA heturapauruSeyatvapratipAdakaH ? kaJasmaraNaviziSTo vA ? prakRta hetu meM prakaraNasamatA doSa tadavastha hai / kAraNa, anumAna ke lakSaNa se paripUrNa pratipakSI anumAna apauruSeyatA kA sAdhana karane meM sajja hai / athavA pratipakSI anumAna se pakSa meM sAdhya bAdhita hone kA doSa hogaa| pratipakSI anumAna, zlokavAttika grantha meM isa prakAra dikhAyA hai- "saMpUrNa vedAdhyayana pUrva pUrva guruparamparAgatAdhyayana kA anugAmI hai kyoMki vaha veda kA adhyayana hai, jaise ki Adhunika vedAdhyayana [ jo guru paramparA se hI ho rahA hai ] / " [ pUrvapakSa cAlu ] . . zaMkAH-aise pratipakSI anumAna ko mAna lene para kAdambarI Adi grantha meM bhI apauruSeyatvasiddhi kI Apatti hogii|' 1uttaraH-yaha zaMkA karane lAyaka nahIM hai kyoMki kAdambarI Adi ke to bANabhaTTa Adi kartA sunizcita haiM / nirvivAdarUpa se kAlidAsa kI kRti ke rUpa meM loga kumArasaMbhavAdi kAvyoM ko yAda karate haiN| zaMkA:-veda ke kartA ko bhI yAda kiyA jAtA hai-udA0 koI hiraNyagarbha ko vedaka rUpa meM yAda karate haiN| dUsare vidvAn aSTaka Adi RSi ko yAda karate haiM / / / uttaraH-ThIka hai ApakI bAta, kiMtu mahAbhAratAdi ke kartA jaise nirvivAda haiM vaise vedakartA nirvivAda nahIM hai / aparaMca, vedakartA kA smaraNa vicchinna mUla hai / smaraNa kA mUla hai anubhava / vedakartA ke smaraNa kA mUlabhUta anubhava kisI bhI pramANa se sthApita nahIM kiyA jA sktaa| tathA 'Age hiraNyagarbha haA thA' ityAdi jo vedakartA sadbhAva pratipAdaka-vacana kisI ne banAyA hai vaha bhI mantra vibhAga aura arthavAda meM paThita vAkyoM jisa artha meM sunate haiM usa artha meM pramANa na hone se kartA ke sadbhAva kA Avedaka nahIM ho sakate / kahA bhI hai-mahAbhArata meM apauruSeyatA ho sakatI hai kintu usake kartA kA smaraNa bAdha pahuMcAtA hai| veda ke kartA kA jo smaraNa hai vaha kevala arthavAdamUlaka hai / [anubhava mUlaka nahIM hai] / [ pUrvapakSa samApta ] ... [ vedAdhyayana vAcyatva hetu kI samAlocanA-uttarapakSa ] yaha zaMkA bhI ayukta hai-Apane jo pratipakSI anumAna meM hetu prayoga kiyA hai usameM vedAdhyayana Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nivizeSaNasya nizcitakarta keSu bhAratAdiSvapi bhAvAdanakAntikatvam / kiMca, ki yathAbhUtAnAM puruSANAmadhyayanapUrvakaM dRSTaM tathAbhUtAnAmevAdhyayanavAcyatvamadhyayanapUrvakatvaM sAdhayati, utAnyathAbhUtAnAm ? yadi tathAbhUtAnAM tadA siddhasAdhanam / athA'nyathAbhUtAnAM tadA saMnivezAdivadaprayojako hetuH| ___ atha tathAbhUtAnAmeva sAdhayati / na ca siddhasAdhanam , sarvapuruSANAmatIndriyArthadarzanazaktivakalyena atIndriyArthapratipAdakapreraNApraNetRtvAsAmarthya nedRzatvAt / syAdetadyadi preraNAyAstathAbhUtArthapratipAdane'prAmANyAbhAvaH siddhaH syAta, yAvatA guNavadvakturabhAve tad guNairanirAkRtairdoSairapoditatvAt sApavAdaM prAmANyamityuktam / tathAbhUtAM ca preraNAmatIndriyadarzanazaktivikalA api kattuM samarthA iti kutastathAbhUtapreraNApraNetRtvA'sAmarthyena sarvapuruSANAmIzatvasiddhiryataH siddhasAdhanaM na syAt ? vAcyatva yAnI kyA ? A adhyayanazabdanirUpitavAcyatA athavA B kartA kI smRti na honA ? tathA, prathama pakSa meM-A1 apauruSeyatvasAdhaka hetu A2 vizeSaNazUnya hI samajhanA yA 'kartR-asmaraNa hone para' aisA vizeSaNa lagAnA hai ? A1 yadi vizeSaNa nahIM lagAyeMge taba to jisake kartA prasiddha haiM aise mahA ma bhA anaka adhyayana hone se adhyayanazabdavAcyatA hetu raha jAyegA kitu sAdhya vahA~ nahIM hai to hetu sAdhya kA drohI [vyabhicArI] huaa| dUsarI bAta yaha hai- jisa prakAra ke puruSoM [arvAgdI puruSoM kA adhyayana guruparamparApUrvaka dekhA jAtA hai, kyA vaise hI puruSoM ke adhyayana meM hI adhyayanazabdavAcyatva. se adhyayanapUrvakatva siddha karanA cAhate ho ? yA una se bhinna [sarvajJa Adi] puruSoM ke adhyayana meM bhI ? prathama pakSa meM arvAgdarzI puruSoM kA adhyayana adhyayanapUrvaka hI hotA hai-isako hama bhI mAnate haiM to siddhasAdhana hI huA / agara dUsare pakSa meM-alpaprajJAvAle puruSoM se bhinna puruSoM ke adhyayana meM bhI adhyayanapUrvakatva siddha karanA cAhate ho to hetu meM aprayojakatva doSa upasthita hogA jaise ki pahale buddhimatkAraNapUrvakatva kI siddhi meM saMniveza Adi hetu ko aprayojaka dikhAyA gayA hai / tAtparya yaha hai ki tIkSNa prajJAvAle vidvAnoM se kiye gaye vedAdhyayana meM vedAdhyayanavAcyatva hetu to rahatA hai kiMtu vahA~ vedAdhyayanapUrvakatva nahIM bhI hotA hai ata: sAdhya vinA hetu raha gyaa| [ tathAbhUtapuruSa se anya sarvajJAdi koI puruSa asambhAvya nahIM hai ] apauruSeyavAdIH- hama prathama pakSa kA svIkAra karate haiM ki tathAbhUta [alpaprajJAvAle] puruSoM ke adhyayana meM adhyayanapUrvakatva kI siddhi abhipreta hai| isameM siddhasAdhana kI koI bAta nahIM hai| kAraNa, tathAbhUta puruSa se anyathAbhUta [sarvajJAdi] puruSa siddha nahIM hai / hara manuSya atIndriyArthadarzanazakti se vikala hI hotA hai isaliye vedAntargata atIndriyArthapratipAdaka preraNAvAkyoM ke praNayana meM asamartha hI hote haiM / tAtparya, saba tathAbhUta hI ho gaye, jaba anyathAbhUta koI hai hI nahIM to siddhasAdhana kaise ? uttarapakSIH-ApakA yaha kathana ThIka tabhI ho sakatA yadi atIndriyArthapratipAdaka preraNAvAkyoM meM aprAmANyAbhAva svataH siddha rhtaa| kiMtu pahale hI hamane kaha diyA hai ki vedavAkya kA prAmANya bhI sApavAda hai| Azaya yaha hai ki vedavAkya kA yadi koI guNavAn vaktA nahIM mAneMge to vAkyagata doSoM kA nirAkaraNa guNa se nahIM hogA, ve doSa raha jAyeMge aura prAmANya kA apavAda kara deMge arthAt vedavAkya meM aprAmANya kA nizcaya yA saMzaya ho jaaygaa| . Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 vedApauruSeyatvavimarza: 171 atha na guNavadvaktRkRtatvena codanAyAH aprAmANyanivRttiH, kintvapauruSeyatvena, tato nAyaM dossH| ruSeyatvaM codanAyA avagatam ? yadyanyato'numAnAt tadA tata evA'pauruSeyatvasiddharvyarthaM prakRtamanumAnam / 'ata evAnumAnAt' cet ? nanvato'numAnAdapauruSeyatvasiddhau preraNAyA aprAmANyAbhAvaH, tadabhAvAcca tathAbhatapreraNApraNeta yAsAmayena sarvaparuSANAmIhazatvasiddhiritItaretarAzrayadoSasadbhAvaH / ataH sthitametat-tathAbhUtAnAM tathAbhUtAdhyayanasAdhane siddha sAdhanam / tanna nivizeSaNo hetuH prAktano'pauruSoyatvaM sAdhayati / ___atha savizeSaNo hetuH pUrvoktaH prakRtasAdhyagamakastadA vizeSaNasyaiva kevalasya gamakatvAd vizeSyopAdAnamanarthakam / 'bhavatu vizeSaNasyaiva gamakatvam , sarvathA'pauruSoyatvasiddhyA naH prayojanamiti cet ? asadetat , yataH katrasmaraNaM vizeSaNaM kimabhAvAkhyaM pramANam , arthApattiH, anumAnaM vA ? yadyabhAvAkhyamiti pakSaH, sa na yuktaH, abhAvapramAraNasya prAmANyAbhAvAt / dUsarI bAta yaha hai ki- jisakA prAmANya siddha nahIM hai aise preraNAvAkya kI racanA to atIndriyadarzana-zakti se vikala puruSa bhI karane meM samartha haiM to phira 'atIndriyArthapratipAdaka preraNAvAkya ke praNayana meM koI bhI puruSa samartha na hone se 'saba puruSa tathAbhUta hI haiM-anyathAbhUta koI nahIM hai'isakI siddhi kahA~ se ho gayI jisase siddhasAdhanatA na hone kI bAta Apa karate ho ? [apauruSeyatva kI siddhi duSkara-duSkara ] apauruSeyavAdI:-vaidika preraNAvAkyoM meM aprAmANyAbhAva, isa liye hama nahIM mAnate ki ve guNavAn vaktA se uccArita haiN| kintu apauruSeya hone se hI ve aprAmANyarahita haiN| uttarapakSI:-are! yaha preraNAvAkyoM kA apauruSeyatva kauna se pramANa se jAna liyA ? kyA dUsarA koI anumAna kiyA? taba to usa anumAna se hI iSTa apauruSeyatva kI siddhi ho jAne se preraNAvAkyoM ko apauruSeya siddha karane vAlA prakRta anumAna bekAra hai / taba to anyonyAzraya doSa prasakta huA-prakRta anumAna se apauruSeyatva siddha hone para preraNA vAkyoM meM aprAmANyaabhAva kI siddhi aura usa kI siddhi hone para atIndriyArthapratipAdaka preraNAvAkya racanA meM sAmarthya na hone se sakala puruSoM ke tathAbhUtatva yAnI samAnatA kI siddhi / isa se yaha ni:saMdeha siddha hotA hai ki tathAbhUta (alpajJa) puruSoM ke adhyayana meM tathAbhUtAdhyayanapUrvakatva kI siddhi karane meM siddhasAdhana hai| niSkarSa:vizeSaNarahita adhyayana zabdavAcyatva hetu se sAdhyasiddhi nahIM ho sktii| A2 yadi prakRta sAdhya adhyayana pUrvakatva kI siddhi meM adhyayanazabdavAcyatva hetu kA 'kartA kA asmaraNAdi koI vizeSaNa mAnA jAya to vizeSyaaMza kA upAdAna hI vyartha ho jAyagA, kyoMki kevala vizeSaNa hI sAdhya kI siddhi meM samartha hai| apauruSeyavAdI:-vyartha ho jAne do-koI cintA nahIM hai| hamArA to yahI prayojana hai kisarvathA-yena kena prakAreNa apaurapeyatva siddha honA caahiiye| uttarapakSI:-B jaba vaha vizeSaNa kartA kA asmaraNa hI abhipreta hai, to yaha batAIye ki kartA kA asmaraNa yaha kauna sA pramANa hai jisase apauruSeyatva siddhi kI AzA rakhate haiM ? kyA [1] abhAvapramANarUpa hai ? [2] arthApattirUpa hai ? yA [3] anumAna ? abhAvapramANa vAlA pakSa bilakula yukta nahIM hai kyoMki abhAvapramANa meM prAmANya hI asiddha hai| Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiM ca, sadupalambhakapramANapaMcakanivRttinibandhanA'sya pravRttirabhyupagamyate bhavatA, "pramANapaMcakaM yatra"....[ zlo0 vA0 sU0 5-abhAva0 zlo01] ityAdyabhidhAnAt / na ca pramANapaMcakasya vede puruSasadbhAvAvedakasya nivRttiH, nararacitaracanA'viziSTatvasya pauruSNeyatvapratipAdakatvenA'numAnasya pratipAdanAt / na cA'syA'prAmANyamabhidhAtu zakyam / yato'syA'prAmApyaM kiM a abhAvapramANabAdhitatvena ? uta b svasAdhyAvinAbhAvitvAbhAvena ? tatra na a tAvadabhAvapramAraNabAdhitatvena, cakrakadoSaprasaMgAt / tathAhi-na yAvadabhAvapramANapravRttirna tAvat prastutAnumAnabAdhA, yAvacca na bAdhA na tAvatsadupalambhakapramANanivRttiH, yAvacca na tasya nivRttirna tAvat tannibandhanA prabhAvAkhyapramANapravRttiH, tadapravRttau ca nAnumAnabAdheti duruttaraM cakrakam / tnnaabhaavprmaannbaadhittvaatprstutaanumaansyaa'praamaannym| na cA'bAdhitatvamanumAnaprAmANyanibandhanam,- tathA'bhyupagame tasya prAmANyameva na syAt , tasya nizcatumazakyatvAt / tathAhi-bAdhA'bhAvo nA'nupalambhAnnizcIyate, vidyamAnabAdhakeSvapi bAdhAnupalambhasya bhAvAt / nA'pi bAdhakAmAvajJAnAt , yatastadapi jJAnaM yadi tadaiva bAdhakAbhAvaM nizcAyayati tadA na tat prAmANyanibandhanam , tathAbhUtajJAnasya saMbhavabAdhakeSvapi bhAvAt / atha sarvadA tadbAdhakAmAvaM [apauruSeyatva meM abhAvapramANa kA asaMbhava ] yaha bhI socie ki Apa abhAvapramANa kI pravRtti tabhI mAnate haiM jaba satpadAtha-upalambhaka pratyakSAdi pA~co pramANa kA nivartana ho, Apane hI kahA hai-"jahA~ pramANapaMcaka pravRtta nahIM hote........" ityAdi / to prastuta meM vedaracayitA puruSa kA sAdhaka nararacitaracanA'viziSTatva hetuka anumAna hamane dikhA diyA hai isaliye veda meM puruSasadbhAvasAdhaka pramANapaMcaka kI nivRtti nahIM hai / hamArA yaha anumAna apramANa nahIM kaha sakate / kisaliye Apa usako apramANa kaheMge A kyA abhAvapramANa se bAdhita hone ke kAraNa ? athavA to B hetu apane sAdhya kA avinAbhAvi na hone ke kAraNa ? A abhAva pramANa se bAdhita hone kI bAta mithyA hai kyoMki usameM cakraka doSa haiN| jaise ki cakraka doSa isa prakAra hai-jaba laga abhAvapramANa pravRtta na hogA laba laga hamAre prastuta anumAna meM bAdha na hogaa| jaba laga vaha abAdhita hai taba laga sadupalambhakapramANa kI nivRtti nahIM kaha sakate / jaba laga vaha anivRtta hai taba laga pramANapaMcaka nivRttimUlaka abhAvapramANapravRtti ko avakAza nahIM hai / abhAvapramANa kI pravRtti niravakAza hone se hamAre prastuta anumAna ko koI bAdhA nahIM hogii| isa prakAra cakraka kA prasara dunivAra hai| ataH 'abhAvapramANa se bAdhita hone ke kAraNa hamArA prastuta anumAna 'apramANa pramANa hai' yaha nahIM kahA jA sktaa| [ abAdhitatva anumAna ke prAmANya kA mUla nahIM hai ] yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki abhAvapramANa kA bAdha doSarUpa tabhI ho sakatA yadi anumAna kA prAmANya abAdhitatva ke Upara avalambita hotA, kiMtu aisA nahIM hai, kAraNa, abAdhitatva ko anumAna meM prAmANya kA prayojaka kahane para, koI bhI anumAna pramANa na ho sakegA kyoMki bAdhAbhAva kA nizcaya hI azakya hai| jaise bAdha kA anupalambha bAdhAbhAva kA nizcAyaka nahIM ho sakatA, kyoMki bAdhaka kI vidyamAnatA meM bhI bAdha kA anupalambha ho sakatA hai kintu 'itane mAtra se bAdhAbhAva kA nizcaya ho jAtA hai' yaha kahanA kaThina hai / bAdhaka ke abhAvajJAna se bAdhAbhAva kA nizcaya bhI Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA-vedApauruSeyavimarzaH 173 nizcAyayati / tadasat , 'na pUrva bAdhakamatra pravRttam , nApyuttarakAlaM pravattiSyate' ityevaMbhUtasya jJAnasyA'rvAgdRzAmabhAvAt, bhAve vA tasyaiva sarvajJatvAd na "preraNaiva dharme pramANam" ityanyayogavyavacchedena tadviSayatatprAmANyAvadhAraNopapattiH syAt-kiMtu nizcitasvasAdhyAvinAbhUtaliMgaprabhavatvam / svasAdhyAvinAbhAvanizcAyakaM ca prakRtasya hetoH pauruSoyatvena kAryakAraNabhAvanizcAyakam , tadeva ca svasAdhyaviparyaye tasya sadabhAvabAdhakama, tasya ca prakRte hetau sattvena dazitatvAda na tatprabhavasyAnumAnasyA'prAmANyam / bata eva svasAdhyAvinAbhAvivAbhAvena tasyA'prAmANyamiti dvitIyo'pi pakSo na yuktaH / tannAbhAvAkhyaM kaJasmaraNalakSaNaM pramANamapauruSoyatvasAdhakam , nApi pauruSNeyatvabAdhakam / athArthApattiH kaJasmaraNam , tadapyasaMgatam , arthApatteranumAne'ntarbhAvasya pratipAdayiSyamANatvAt , tadUSaNaizcAsya pakSasya dUSitatvAt / athAnumAnam . tadapyasaMgatam , 'apauruSeyo vedaH karcasmaraNAda' ityevaM prayoge hetoya'dhikaraNatvadoSAt / atha 'asmaryamANakartRkatvAd' iti hetuprayogAnna vyadhikaraNatvadoSastahi "asmaryamANakartRkatvaM bhAratAdiSu nizcitakartR keSvapi vidyate ityanaikAntika tvam / prathAgamAntare paraiH kartuH smaraNAt tato zakya nahIM hai, kyoMki yaha bAdhakAbhAvajJAna kisa kAla meM bAdhakAbhAva kA nizcaya karAyegA ? anumAna kAla meM hI yadi vaha tathAbhUta nizcaya karAyegA to isase vaha prAmANya saMpAdaka nahIM ho jAyegA, kyoMki bAdhakoM kA saMbhava rahane para bhI anumAnakAla meM bAdhakAbhAva jJAna ho sakatA hai-isase anumAna ko pramANa kaise mAna liyA jAya ? yaha kahanA-'bAdhakAbhAva jJAna sarva kAla bAdhakAbhAva kA nizcaya karatA hI rahegA'-satya nahIM hai, kyoMki 'pahale yahA~ kabhI bhI bAdhaka vidyamAna nahIM thA, aura bhAvi uttarakAla meM nahIM hogA' aisA jJAna vartamAnaSTi vAle ko ho nahIM sktaa| yadi ho sakatA hai taba to jisako vaha huA vahI sarvajJa bana gayA, taba phira Apane jo bhAra dekara yaha kahA hai(arthAt ) atIndriya dharma viSaya meM preraNA se anya pramANa ke yoga kA vyavaccheda karate huye 'preraNA hI dharma meM pramANa hai' isa prakAra bhAra dekara preraNA ke dharmaviSayaka prAmANya kA pratipAdana kiyA hai vaha nahIM ghaTegA / isa prakAra abAdhitatva ko prAmANyasaMpAdaka nahIM mAnA jA sakatA kiMtu-'apane sAdhya ke sAtha jisakA avinAbhAva sunizcita hai aise liMga se anumAna kI utpatti'-yahI anumAna prAmANya kA mUla hai / hamAre prastutAnumAna meM pauruSeyatva hetu kA apane sAdhya nararacitaracanA'viziSTatva ke sAtha avinAbhAvanizcAyaka prasiddha hai| jaise-manuSya aura manuSya racita kArya ke samAna kArya-inake bIca kAraNakArya bhAva kA nizcAyaka jo anvaya-vyatireka haiM vahI hetu meM sAdhya-avinAbhAva ke bhI nizcAyaka haiN| tathA isI anvaya-vyatireka kA nizcaya pauruSeyatvarUpa sAdhya na hone para AkAzAdi meM nararacita racanAviziSTatva ke sadbhAvakA bAdhaka bhI hai| yaha bAdhaka hamAre heta meM bhI (vyabhicAra zaMkA ke nivAraNArtha) vidyamAna hai isaliye aise anvaya-vyatirekAvalambita svasAdhyAvinAbhAvitva nizcaya viziSTa liMga se utpanna hamArA anumAna apramANa nahIM ho sakatA / ata: b apane sAdhya ke sAtha avinAbhAva na hone se kartA ke asmaraNa rUpa abhAva pramANa se hamAre anumAna kA aprAmANya dikhAne vAlA dvitIya pakSa bhI yuktisaMgata nahIM hai / niSkarSa yaha ki kartA kA asmaraNa rUpa abhAva pramANa na to apauruSeyatva kA sAdhaka hai, na pauruSeyatva kA bAdhaka hai| _ [2] kartA kA asma raNa arthApatti pramANa hai aura usase veda kA apauruSeyatva siddha hotA hai yaha dUsarA vikalpa bhI asaMgata hai / kAraNa, anumAna meM apatti kA antarbhAva hama Age batAyeMge Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vyAvRttamasmaryamANakartR katvamapauruNeyatvena vyApyata iti nAnakAntikatvam / na, parakIyasya kartu: smaraNasya bhavatA pramANatvenA'nabhyupagamAt , abhyupagame vA parairvede'pi kartuH smaraNAt 'prasmaryamANakartRkatvAt iti prativAdyasiddho bhavan bhavato'pyasiddhaH syAt / / atha vede savigAnaM kartR vizeSavipratipatteH kartR smaraNamasatyam / tathAhi-kecid hiraNyagarbham , apare'STakAdIn vedasya kartRna smarantIti kartR vishessviprtipttiH| nanvevaM kartu vizeSavipratipattestadvizeSasmaraNamevA'satyaM syAttatra, na kartRmAtrasmaraNam / anyathA kAdambaryAdInAmapi kartR vizeSavipratipatta: kartR mAtrasmaraNasyA'satyatvena tatrApyasmaryamANakartRkatvasya sadbhAvAt punarapyanaikAntikatvaM prakRtahetoH / ata: apauruSeyatvasAdhaka anumAna meM jo doSa dikhAye jAyeMge una se hI yaha dUsarA vikalpa bhI dUSita ho jAtA hai| [ kattoM kA asmaraNa anumAnapramANarUpa nahIM ho sakatA ] [3] anumAna pramANa bhI asaMgata hai| 'veda apauruSeya hai kyoMki usake karttA rUpa meM kisI kA smaraNa nahIM hai|' aise anumAna prayoga meM hetu aura sAdhya kA vaiyadhikaraNya doSa hai, apauSeyatva kA pakSa veda hai, usameM smaraNAbhAva hetu na rahakara vaha to AtmA meM rahatA hai| anumAna meM hetu-sAdhya kA sAmAnAdhikaraNya Apake mata meM avazya honA cAhiye / 'jisake kartA kA smaraNa nahIM hai aisA hone se' isa prakAra pariSkAra yukta hetu kA prayoga karane para aba to yaha hetu vedarUpa pakSa meM hI hone se yadyapi . vaiyadhikaraNya doSa nahIM hogA kiMtu mahAbhAratAdi jo ki nizcitarUpa se sakartRka hai, phira bhI usake kartA kA smaraNa na hone se-usameM bhI vaha hetu raha jAyegA, to vahAM apauruSeyatvarUpa sAdhya na hone se vyabhicAra doSa hogaa| apauruSeyavAdIH-anya bauddhAdi Agama [ athavA mahAbhArata Adi meM ] kartA kA asmaraNa nahIM hai kintu smaraNa hI hai isaliye vipakSIbhUta Agama se nivRttimAna 'asmaryamANakartRkatva' hetu kI apauruSeyatva ke sAtha hI,vyApti siddha ho jAtI hai / aba anaikAntika doSa nahIM rhegaa| __ uttarapakSI:-anya AgamoM meM anya dArzanikoM ko kartA kA smaraNa hone para bhI Apa usako pramANa to mAnate nahIM hai, isaliye ApakI apekSA to vahAM asmaryamANa kartR katva raha jAne se yaha hetu vyabhicArI hogA hii| yadi Apa anya dArzanikoM ke mata ko pramANa mAna lete haiM taba to veda meM bhI una logoM ko kartA kA smaraNa hone se prativAdIoM ke liye ApakA hetu vedarUpa pakSa meM svarUpAsiddha hone para Apake liye bhI svarUpAsiddha hI hogA kyoMki Apa unako pramANa mAnate haiM / : [ veda meM kata sAmAnya kA smaraNa nirvAdha hai ] apauruSeyavAdI:-veda ke ka vizeSa ke viSaya meM vividha matabheda hone se kartA kA smaraNa sta hai isaliye vaha mithyA hai| jaise-koI kahate haiM ki veda kA katA hiraNyagarbha hai, koI kahate haiM ki aSTakAdi RSIoM ne veda banAye haiN| isa prakAra kasmiraNa vivAdagrasta hai| uttarapakSI:-ka vizeSa vivAdagrasta hai taba ka vizeSa ke smaraNa ko hI asatya kahanA cAhiye kintu sAmAnyataH kasmiraNa [ =koI na koI usakA kartA to jarUra hai ] ko asatya nahIM kaha skte| yadi usako bhI asatya kaha deMge taba to kAdambarI Adi grantha ke kartAvizeSa meM bhI Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-vedapauruSeyavimarzaH 175 atha vede kartR vizeSavipratipattivat kartR mAtre'pi vipratipattiriti tatra kartR smaraNamasatyam , kAdambaryAdInAM tu kartR vizeSa eva vipratipattirna kartR mAtra, tena tatra kartuH smaraNasya viruddhasya satyatvAd nA'smaryamANakartRkatvaM teSu vartata iti nAnaikAntikatvam / nanu 'vede saugatAH kartR mAtraM smaranti * na mImAMsakAH' ityevaM kartR mAtre'pi vipratipatteryadi kartR smaraNaM mithyA tadA kartR smaraNavad asmaryamANakartRtvamapyasatyaM syAt . vipratipatteravizeSAt , tathA ca punarapyasiddho hetuH / etena 'satyam , vede kartR smaraNamasti na tvavigItaM, yathA bhAratAdiSu' iti nirastam / yadapyuktam-'tathA chinnamUlaM ca vede kartR smaraNam / tasyAnubhavo mUlam , na cA'sau tatra tadviSayatvena vidyate' iti, tadapyasaMgatam / yataH ki pratyakSeNa tadanubhavAbhAvAt tatra tacchinnamUlatvam , uta pramANAntareNa? tatra yadi pratyakSeNeti pakSa:, tadA vaktavyam-kiM bhavatsambandhinA pratyakSeNa tatra tadanubhavAbhAvaH ? uta sarvasambandhinA tatra tadanubhavAbhAvaH ? yadi bhavatsambandhinA, tadA''gamAntare'pi tatkartR grAhakatvena bhavetpratyakSasyA'pravRtta statkartR smaraNasya chinnamUlatvenA'smaryamANakartRkatvasya bhAvAdanakAntikaH punarapi hetuH / atha sarvasambandhinA pratyakSeNAnanubhavaH, asAvasiddhaH, na hyagdRizA 'sarveSAmatra tadgrAhakatvena pratyakSaM na pravRttimat' iti nizcetu zakyamiti tatra tatsmaraNasya chinnamUlatvA'siddheH 'prasmaryamANakartRkatvAt' ityasiddho hetuH| vivAda saMbhava hone se usake bhI sAmAnyataH kasmiraNa ko mithyA kahanA hogA aura prastuta hetu 'asmaryamANakartRkatva' aba kAdambarI meM bhI raha jAne se phira se ekabAra vyabhicArI ho jAyegA kyoMki kAdambarI Adi meM Apa apauruSeyatva nahIM mAnate / [ vedaka smaraNa mithyA hone para kata-asmaraNa bhI mithyA hogA | apauruSeyavAdIH-veda meM kartR vizeSa ke liye jaisA vivAda hai, kartR sAmAnya ke liye bhI vaisA hI vivAda hai, ataH veda ke kartA kA smaraNa asatya honA cAhiye / kAdambarI Adi ke viziSTa kartA meM vivAda hone para bhI sAmAnyataH kartAmAtra me koI vivAda nahIM hai kyoMki usameM to hamAre sahita saba vAdIgaNa kartA ko mAnate hI haiN| isa prakAra kAdambarI meM asmaryamANakartR katva kA virodhI kasmiraNa hI satya hone se usakA virodhya asmaryamANakartakatvarUpa hetu vipakSIbhUta kAdambarI meM nahIM rahegA to anaikAntika doSa bhI nahIM rhegaa| uttarapakSIH-aho ! Apane 'veda meM bauddhoM ko kasmiraNa hai kintu mImAMsakoM ko nahIM hai, aise vivAda se kasmiraNa ko yadi mithyA mAnA to kartA-asmaraNa bhI mithyA hI mAnanA cAhiye kyoMki vivAda to eka dUsare ke prati tulya hai / kartA-asmaraNa isa prakAra mithyA hone para phira se eka bAra asmaryamANakartRkatva hetu svarUpA'siddha huA, kyoMki veda meM bhI vaha nahIM rhaa| isase yaha pralApa bhI khaMDita ho jAtA hai jo Apane kahA thA ki-"veda meM kartA kA smaraNa hai yaha bAta saca hai, kintu vaha nirvivAda nahIM hai jaise bhAratAdi meM vaha nirvivAda hai" ityAdi ... / kita smaraNa kI chinnamUlatA kA kathana asatya ] * yaha jo Apane kahA thA-'veda ke kartA kA smaraNa chinnamUla hai / smaraNa kA mUla anubhava hotA hai, vedakartA ko viSaya karane vAlA koI anubhava nahIM hai'."ityAdi vaha bhI asaMgata hai / Apa A kartA Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ra atha pramANAntareNa tadanubhavAbhAvaH, tatrApi vaktavyam-AgamalakSaNaM kiM tat pramANAntaramabhyupagamyate ? utAnumAnasvarUpam ? aparasya prAmANyA'sambhavAt / tatra yadyAgamalakSaNena tadananubhava iti pakSaH, sa na yuktaH, "hiraNyagarbhaH samavartatA'gre" [ Rgveda ] ityAderAgamastha tantra-tatsaddhAvA''vedakasya saMbhavAt / na ca mantrArthavAdAna svarUpArthe prAmANyabhAvaH iti vaktuM zakyam , yato mantrArthavAdAnAM svAbhidheyapratipAdanadvAreNa kAryArthopayogitA, teSAM tatrA'prAmANye vidhyarthAGgatA'pi na syAt / ... __ athAnumAnena tatra tadananubhavaH, so'pi na yuktaH, anumAnena tatra tadanubhavasya pratipAditatvAt / 'athAnupalambhapUrvakamasmayamANakartRkatvaM yadyasmAbhihetutvenocyeta tadA pUrvoktaprakAreNA'siddhatvAnakAntikatve syAtAm / na tu tatkacaeNnupalambhapUrvakamasmaryamANakartRkatvaM hetuH kiMtu tadabhAvapUrvakam' / nanvatrA'pi yadi tadabhAvaH pramANAntarAta siddhaH tadA'syAnumAnasya vaiyarthyam / na ca tadabhAvapratipAdakamanyat pramANamastItyuktam / asmAdevAnumAnAt tadabhAvasiddhistadA'to'numAnAt tadabhAvasiddhau tatpUrvakamasmaryamANakartR katvaM sidhyati tatsiddhau cA'tonumAnAt tadabhAvasiddhiritItaretarAzrayadoSAt tadavasthaM savizeSaNasyA'pyasya hetorasiddhatvam / kA pratyakSAnubhava na hone se smaraNa ko chinnamUla dikhAte haiM ? B yA anyapramANa se kartA kA anubhava na hone se ? A pratyakSa se anubhava na hone kA pakSa yadi mAnA jAya to yahA~ bhI batAIye C kevala Apa ko hI pratyakSa se kartA ke anubhava kA abhAva hai ? yA D sabhI ko pratyakSa se kartA ke anubhava kA abhAva hai ? C kevala Apako hI....yaha pakSa mAnate haiM to phira se eka bAra A vyabhicArI ho jAyagA / kAraNa, Apako to anya bauddhAdi Agama meM bhI kartA kA pratyakSa anubhava nahIM hai, ataH anya Agama ke kartA kA smaraNa bhI isa prakAra chinnamUla ho gayA, to anya Agama meM bhI ApakA hetu 'asmaryamANakartRkatva' raha gayA, kintu vahA~ apauruSeyatva sAdhya nahIM hai| (D) yadi sabhI ko pratyakSa se kartA ke anubhava kA abhAva vAlA dUsarA pakSa mAnA jAya to isa prakAra kA anabhavAbhAva hI asiddha hai, kyoMki 'vartamAnadRSTA ko kisI kA bhI pratyakSa, ka rUpa meM pravRtta nahIM hai' aisA nizcaya honA zakya hI nahIM hai / ataH veda meM kartA ke pratyakSa se anubhava kA abhAva siddha na hone se smaraNa kA chinnamUlatva hI asiddha hai-isa prakAra smaryamANakartRkatva hI veda meM raha jAne se asmaryamANa kartR katva asiddha hai| (B) yadi anyapramANa se kartA kA anubhava na hone se smaraNa chinnamUla hone kA dUsarA pakSa mAnA jAya vahA~ bhI batAIye ki vaha anya pramANa E AgamasvarUpa hai yA F anumAnasvarUpa ? kyoMki anya kisI pramANa kA saMbhava nahIM hai| E AgamasvarUpa pramANAntara se vedakartA kA ananubhava hai yaha pahalA pakSa'yadi mAnA jAya to vaha yukta nahIM hai kyoMki "hiraNyagarbhaH samavarttatAgre" yaha AgamavAkya vidyamAna haiM jo vedakartA ke sadabhAva kA spaSTa Avedaka hai| 'mantrArthavAdavAkya yathAzrata artha meM pramANa nahIM haiM aisA nahIM kaha sakate kyoMki mantrArthavAda vAkya apane vAcyArtha' ke pratipAdana dvArA vidhibodhitasA dhyArtha' meM upayogI hote haiM / aba yadi ve apane vAcyArtha meM hI apramANa hoMge to vidhyartha ke aMgabhUta yAnI vidhyartha meM upayogI nahIM bana skege| [abhAvaviziSTa kartR-asmaraNa hetu nirdoSa nahIM hai ] Ti....(F) anumAna se vedakartA kA asubhava nahIM hai' yaha pakSa bhI yukta nahIM hai| kyoMki nararacanAracitA'viziSTatvahetuka anumAna se vodakartA ke anubhava kA pratipAdana pahale kara diyA hai| Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-vedApauruSeya0 177 atha mataM-"yatra siddhakartR keSu bhAveSvasmaryamANakartakatvaM tatra kartuH smaraNayogyatA nAstIti nivizeSaNasyAnaikAntikatvaM, vaidikAnAM tu racanAnAM sati pauruSeyatve'vazyaM puruSasya kartuH tadarthAnuSThAnasamaye'nuSThAtRNAM smaraNaM syAt / te hi adRSTaphaleSu karmasvevaM nivicikatsAH pravarttante yadi teSAM tadviSayaH satyatvanizcayaH, tasyApyevambhAvo yadi tadupadeSTuH smaraNam , yathA pitrAdiprAmANyavazAt svayamadRSTaphaleSvapi karmasu tadupadezAt pravartante 'pitrAdibhiretadupadiSTaM tenA'nuSThIyate' / evaM vaidikeSvapi karmasvanuSThIyamAneSu tatra smaraNaM syAt / na cAbhiyuktAnAmapi vedArthAnuSThAtaNAM traivaNikAnAM kartaH smaraNamasti, ataH smaraNayogyasya kartu rasmaraNAta apauruSeyo vedaH / evaM cAyaM hetvarthaH-kartuH smaraNayogyatve'pi sati asmaryamANakarta katvAt apauruSeyo vedaH / na caivaMvidhasya hetoH siddhakarta keSu bhAveSu vRttiH, ato nAnaikAntikaH / yatra pauruSeyatvaM tatra savizeSaNo hetuH na saMbhavatIti viruddhatvamapi na vidyate, vipakSe vartamAna: sapakSe'san viruddha ucyate, asya tu savizeSaNasya prasiddhapauruSeye vastunyapravRttiH, nApi sapakSe AkAzAdAvasattvam , ataHparizuddhAnvayavyatirekahetusadbhAvAt kartR smaraNayogyatve sati asmaryamANakartRkatvAdapauruSeyo vedaH sidhyati / " __ apauruSeyavAdIH-hama anupalambhaviziSTa asmaryamANakartRkatva hetu kA yadi prayoga kareM taba to Apake kathanAnusAra hetu kI asiddhatA aura anaikAntikatA ye do doSa prasakta ho sakate haiN| kintu hama kartA ke anupalambha se viziSTa asmaryamANakartRkatva ko hetu hI nahIM banAte, hama to kartA ke abhAva se viziSTa asmaryamANakartRkatva ko hetu banAte haiN| Azaya yaha hai ki veda kartA kA abhAva hai evaM usake kartA kA kisI ko bhI anubhava mUlaka smaraNa nahIM hai isa liye veda apauruSeya mAnate haiM / uttarapakSI:-hetu kA vizeSaNa kartR-abhAva kyA anya koI pramANa se siddha hai ? yadi siddha hai taba to usI se iSTa siddhi ho gayI, prastuta anumAna to vyartha huaa| kintu 'kartA ke abhAva kA sAdhaka vaisA koI anya pramANa hai hI nahIM' yaha to kaha diyA hai| yadi isI anumAna se kartR-abhAva rUpa vizeSaNa kI siddhi mAneMge to anyonyAzraya doSa lagegA, jaise-prastuta anumAna se kartA kA abhAva (rUpa vizeSaNa) siddha hogaa| aura prastuta anumAna se kartA kA abhAva siddha hone para tadviziSTaasmairyamANakartR katva rUpa hetu kI siddhi hogI aura viziSTa hetu siddha hone para prastutAnumAna se kartA kA abhAva (rUpa vizeSaNa) siddha hogA ataH hetusiddhimUlaka anumAna aura kartA kA abhAva (rUpa vizeSaNa) ina donoM ke bIca anyonyAzraya doSa huaa| isa prakAra abhAvapUrvakatvavizeSaNa viziSTa hetu meM bhI asiddhi doSa tadavastha hI rahatA hai / . [kata smaraNayogyatvaviziSTa hetu nidoSa hone kI AzaMkA ] aba apauruSeyavAdI apanA mantavya vistAra se prastuta karatA hai - paristhiti aisI hai ki jina padArthoM kA karttA siddha hai phira bhI unameM asmaryamANakartR katva raha jAtA hai, vahA~ to unake kartA smaraNayogya hI nahIM hotA hai isaliye smaraNayogyatAvizeSaNarahita kevala asmaryamANakartakatva ko hetu banAveM to anaikAntika avazyaka hogA hii| [ tAtparya, smaraNayogyatve sati asmaryamANakartR katva hameM hetu rUpa se abhipreta hai / yaha savizeSaNa hetu kA siddhakartRka bhAvoM meM vizeSaNAbhAvaprayukta abhAva hone se anaikAntika doSa nahIM rhegaa|] vaidika racanAoM kI sthiti kucha bhinna hai-vaidika racanAe~ yadi pauruSeya hotI to tadukta artha ke anuSThAnakAla meM anuSThAtAoM ko usa kartA puruSa Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tadapyasaMbaddham-AgamAntare'pi 'kartu: smaraNayogyatve satyasmaryamANakartR katvAd' ityasya hetoH sadbhAvabAdhakapramANAbhAvena sadbhAvasaMbhavAta saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntikatvasya tadavasthatvAt / kiMca, vipakSaviruddhaM hi vizeSaNaM vipakSAndyAvarttamAnaM svavizeSyamAdAya nivartate iti yuktam , na ca pauruSeyatvena saha kartuH smaraNayogyatvasya sahAnavasthAnalakSaNaH, parasparaparihArasthitalakSaNo vA virodhaH siddhH| siddhau vA tata eva sAdhyasiddheH 'asmayamANakartRkatvAt' iti vizeSyopAdAnaM vyartham / kA smaraNa bhI avazya hotaa| kAraNa yaha hai ki vedokta artha ke anuSThAtA ko adRSTaphalaka kriyAoM meM unake phala ke viSaya meM satyatva kA nizcaya ho tabhI ni saMdeha ho kara una kriyAoM meM pravRtti karate hai| phala ke viSaya meM satyatva kA yAnI phalA'vyabhicAra kA nirNaya tabhI ho sakatA hai yadi usake upadezaka kA smaraNa ho| udA0 pUtra-parivAra Adi ko apane pitA Adi meM prAmANya kA vizvAsa rahane para jina kriyAoM kA phala apane ko adRSTa haiM aisI kriyAoM meM bhI pitA Adi ke upadeza se pravRtti hotI hai 'hamAre pitA Adi ne isakA upadeza kiyA hai isa liye hamAre dvArA yaha anuSThAna kiyA jA rahA hai' aisA samajha kara / isa prakAra vaidika karmoM ke anuSThAna kAla meM bhI yadi koI veda kartA upadezaka hotA to usakA smaraNa avazya kiyA jAtA / kiMtu vedokta artha ke anuSThAtA brAhmaNa-kSatriya yA vaizya vizvasanIya hone para bhI kisI ko veda kartA kA smaraNa nahIM hai| isa prakAra kA smaraNayogya hone para bhI usakA smaraNa na hone se veda apauruSeya siddha hote haiN| to aba hamAre anumAna meM ukta hetu kA artha yaha hai ki-'kartA smaraNayogya hone para bhI kartA kI smRti na hone se' veda apauruSeya haiN| jina bhAvoM kA kartA siddha hone para bhI usakA smaraNa nahIM ho rahA hai vahA~ to usakA kartA smaraNayogya hI nahIM hai isa liye 'smaraNayogyatve sati asmaryamANakartR katva' rUpa savizeSaNa hetu una bhAvoM meM avidyamAna hone se anaikAntika doSa niravakAza hai / jo pauruSeya hotA hai, usameM yadi kartA kA smaraNa hotA hai to asmaryamANakartRkatva vizeSya nahIM rahegA aura yadi rahegA to usakA kartA smaraNayogya na hone se unameM vizeSaNa nahIM rahegA, arthAt savizeSaNa hetu kI vidyamAnatA usameM na rahane se hetu meM virodha doSa kA saMbhava nahIM hai / viruddha isako kahate hai jo vipakSa meM hI rahe aura sapakSa meM na rahe / pauruSeyarUpa meM prasiddha siddhakartRka bhAva yahA~ vipakSa hai, usameM yaha savizeSaNa hetu rahatA hI nahIM hai, AkAzAdi apauruSeya sapakSa haiM usameM yaha savizeSaNa hetu avidyamAna nahIM hai kiMtu vidyamAna hai| isa prakAra vizuddha anvaya-vyatirekazAlI hetu kA pakSa meM sadbhAva hone se yAnI 'kartA smaraNayogya hone para bhI asmaryamANakartRkatva' hetu se veda apauruSeya siddha hotA hai| | smaraNayogyatvaghaTita hetu anya Agama meM saMdigdhavyabhicArI hai ] uttarapakSI.-apauruSeya vAdI kA yaha pUrA kathana saMbaMdhavihIna hai / kAraNa, savizeSaNa hetu meM bhI anaikAntika doSa tadavastha hI hai| jaise-anya bauddhAdi Agama meM bhI 'kartA smaraNayogya hone para amaryamANakartRkatva' rUpa hetu ke sadbhAva meM koI bhI bAdhaka pramANa na hone se anya Agama meM bhI isa hetu ke sadbhAva kI zaMkA kA saMbhava hai, kiMtu vahA~ sAdhya nahIM hai, ataH hetu kI vipakSa se nivRti saMdigdha hone se anaikAntika doSa anivArya rahegA / dUsarI bAta yaha hai-vizeSaNa yadi vipakSa kA virodhI hotA taba to vipakSa se vyAvRtta hotA huA vaha vizeSya ko bhI vipakSa se nivRtta kara detA, yaha ThIka hai| kiMtu pauruSeya bhAvarUpa vipakSa ke sAtha smaraNayogyatvarUpa vizeSaNa kA na to sahAnavasthAnarUpa virodha siddha hai, na to parasparaparihArasthitisvarUpa virodha prasiddha hai| taba usakI vipakSa se vyAvatti kaise mAnI Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-vedApauruSeya0 179 yadapyuktam-'tadarthAnuSThAnasamaye'vazyaMtayA traivarNikAnAmanizcitatatprAmANyAnAmapravRttiprasaMgAva sati kartari tatsmaraNaM syAt na cAbhiyuktAnAmapi tadasti' iti, tadAgamAntare'pi samAnaM naveti cintyatAM svayameva / na cAyaM niyamaH-anuSThAtAro'bhipretArthAnuSThAnasamaye tatkartAramanusmRtyaiva pravarttante, nahi pANinyAdipraNItavyAkaraNapratipAditazAbdavyavahArAnuSThAnasamaye tadanuSThAtAro'vazyaMtayA vyAkaraNapraNetAraM pANinyAdikamanusmatyaiva pravartante iti dRSTam , nizcitatatsamayAnAM kartR smaraNavyatirekeNA'pyavilambena 'bhavati' AdisAdhuzabdoccAraNadarzanAt / tat sthitametat-savizeSaNasyApi 'asmaryamANakartakatvAt' iti hetorvAdisaMbandhino'naikAntikatvam. prativAdisambandhino'siddhatvam , sarvasambandhino'pi tadeveti nA'smAddha torpaurusseytvsiddhiH| ato'pauruSeyatvaprasAdhakapramANAbhAvAcchAzanasyA'pauruSeyatvA'sambhave yadi sarvajJapraNItatvaM nAbhyupagamyate tadA prAmANyamapi na syAta; tathA ca 'dharma preraNA pramANameva' ityyogvyvcchedenaavdhaarnnmnuppnnm| atha preraNAprAmANyasiddhayarthaM sarvajJaH preraNApraNetA'bhyupagamyate tadA "codanaiva ca bhUtam , bhavantam , jAya ? kadAcit mAna liyA jAya ki virodha siddha hai, to pauruSeyatva ke virodhI smaraNayogyatva ko hI hetu kara dene se veda meM pauruSeyatva kA abhAva siddha ho jAyagA phira 'asmaryamANakartR katva' vizepyapada kA hetu meM lagAnA vyartha hI hogaa| [ mukhya bAta to yaha hai ki kartR smaraNayogyatva kA pauruSeyatva ke sAtha kucha bhI virodha hI nahIM hai / aidaMyugIna pauruSeyabhAvoM meM pauruSeyatva aura kartR-smaraNayogyatva kA sahAvasthAna dekhA jAtA hai, isa liye do meM se eka bhI prakAra ke virodha kI saMbhAvanA nahIM hai| ] [kartA ke smaraNapUrvaka hI pravRtti hone kA niyama nahIM hai ] Apane jo yaha kahA thA-'veda kA yadi koI kartA hotA to brAhmaNAdi tInoM varNa ke loka vedokta artha ke anuSThAna kAla meM usakA smaraNa avazya karate ki usake vinA prAmANya anizcita raha jAne se una anuSThAnoM meM ve pravRtti hI nahIM krte| kiMtu kartA ke smaraNa vinA bhI abhiyukta yAnI prAmANika vizvasanIya loga pravRtti karate haiM isaliye veda kA koI kartA nahIM hai'-ityAdi isa bAta ke Upara to Apa khuda hI soca lijI ye ki anya bauddhAdi Agama ke viSaya meM bhI isI yukti kA tulparUpa se prayoga ho sakatA hai yA nahIM ? tAtparya yaha hai ki uparokta yukti anya Agama meM bhI tulyarUpeNa lAgU hone se vaha anya Agama me bhI apauruSeya mAnane kI Apatti aayegii| dUsare, yaha niyama bhI nahIM hai ki-'vA~chita artha ke anuSThAna kAla meM usake kartA kA anusmaraNa karake hI anuSThAtA loga pravRtti kare' / aisA kahIM dekhA nahIM hai ki pANinI Adi viracita vyAkaraNa se upadiSTa zAbdika vyavahAra kA jaba jaba pAlana kiyA jAtA hai taba ve vyavahArakartA pahale niyamataH pANinI Adi vyAkaraNa racayitAoM kA smaraNa kare hI, aura bAda meM usa vyavahAra meM pravatti kreN| yaha to spaSTa dikhAI detA hai ki 'bhavati' Adi zabdoM kA pANinI Adi racita vyAkaraNa kI sahAyatA se jisane samaya-saMketa nizcita kara liyA hai vaha pANinI Adi kartA kA smaraNa kiye vinA hI, dera lagAye vinA hI 'bhavati' Adi zuddha zabdoccAra karate haiN| [zAsana meM apauruSeyatva kA asaMbhava hone se jinakata katAsiddhi ] uparokta carcA se yaha siddha hotA hai ki-asmaryamANakartR katva ko vizeSaNa lagAne para bhI vAdi ke pakSa meM, hetu anaikAntika aura prativAdI ke pakSa meM tathA sabhI ke pakSa meM hetu asiddha doSagrasta hI rahatA Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 bhaviSyantam , sUkSmam, vyavahitam-evaMjAtIyakamarthamavagamayitumalam, nAnyat kiMcanendriyam"-ityAdyabhidhAnamasaMgataM prApnotItyubhayataH pAzArajjurmImAMsakasya / tat sthitametad prAcAryeNa mImAMsakApekSayA prasaGgasAdhanametadupanyastam-yadi siddha zAsanamabhyupagamyate bhavadbhistadA jinAnAM tat-jinapraNItamabhyupagantavyamiti / [savejJavAdaprArambhaH ] atha bhavata preraNAprAmANyavAdinAM mImAMsakAnAmetata prasaMgasAdhanama.yeta tadaprAmANyavAdinacArvAkAstAn prati svapratipattau vA bhavataH kiM pramANaM? na ca pramANA'viSayasya sadvyavahAraviSayatvaM yuktam / tathA hi-'ye dezakAlasvabhAvaviprakarSavantaH sadupalambhakapramANaviSayabhAvamanApannA bhAvAH na te prekSAvatAM sadvyavahArapathAvatAriNaH yathA nAka pRSThAdayastathAtvenAbhyupagamaviSayAH, tathA ca samastavastuvistAravyApijJAnasaMpatsamanvitaH puruSa, iti sdvyvhaarprtissedhphlaa'nuplbdhiH| hai / ataH isa hetu se apauruSeyatva siddhi kI AzA nahIM kI jA sktii| isase yaha siddha hotA hai ki apauruSeyatva kA sAdhaka koI pramANa na hone se zAsana (Agama)kI apauruSeyatA kA kucha bhI saMbhava nahIM hai, ataH yadi zAsana ko sarvajJa-upadiSTa na mAnA jAya to usakA prAmANya kathamapi sthira nahIM rhegaa| aisA hone se mImAMsaka jo bhAra dekara yaha kahanA cAhate haiM ki 'dharma ke viSaya meM preraNA pramANa hI hai' aisA preraNA meM prAmANya ke ayoga kA vyavaccheda nahIM dikhA sakate kyoMki sarvajJa pramANa hai| aba yadi preraNA kA prAmANya siddha karane ke liye usake racayitA sarvajJa kA svIkAra kiyA jAya taba Apa mImAMsakoM kA yaha vacana asaMgata ho jAyagA ki-"preraNA hI bhUta, vartamAna, bhAvi, sUkSma aura vyavahita aise aise arthoM kA bodha karAne meM samartha hai-dUsarA koI indriyAdi nahIM" [ mImAM. zAba. sU02 meM ] yaha vacana asaMgata ho jAne se mImAMsaka donoM ora bandhanarajju se baddha ho jaaygaa| samagra vAda-vivAda kA niSkarSa yaha hai ki 'jinAnAM zAsanama' aise prayoga se AcArya divAkarajI ne mImAMsakoM ke samakSa prasaMgApAdana kiyA hai-yadi zAsana ko Apa siddha yAnI pramANabhUta mAnate haiM to usako jinoM kA yAnI jinezvara se viracita hai yaha avazya mAnanA hogaa| [sarvajJa kI sattA meM nAstikoM kA vivAda-pUrvapakSa ]. nAstika:-vidhivAkyAtmaka veda ko hI pramANa mAnane vAle mImAMsakoM ke prati 'jinAnAM zAsanam' yaha kaha kara jo Apane prasaMgasAdhana dikhalAyA vaha ho sakatA hai, kyoMki veda ko hama bhI pramANa nahIM mAnate haiM / kintu, 'zAsana kA praNetA jina sarvajJa hai' isameM bhI hamArA vivAda hai, to veda ko apramANa mAnane vAle jo cArvAkamatavAdI haiM unake prati sarvajJa kI siddhi ke liye Apake pAsa kaunasA pramANa hai ? tathA Apane bhI jo sarvajJa kA svIkAra kiyA hai usake mUla meM kaunasA pramANa hai ? yadi usameM koI pramANa hI nahIM hai to usako, sadrUpa meM yAnI 'vaha vidyamAna hai' isa rUpa meM vyavahAra kA viSaya banAnA yuktisaMgata nahIM hai / dekhiye-jo padArtha dezaviprakRSTa, kAlaviprakRSTa aura svabhAvaviprakRSTa haiM [yAnI kisI bhI deza meM-kisI bhI kAla meM yatkicitsvabhAvarUpa meM buddhi-agocara haiM ], tathA jo satpadArtha ke upalabhaka pratyakSAdi pramANa kI viSayatA se anAzliSTa haiM unakA buddhimAnoM ke dvArA kiye jAne vAle 'yaha sat hai' isa prakAra ke sadvyavahArarUpa mArga meM avataraNa nahIM hotA, jaise-ki dezakAlasvabhAvaviprakRSTa rUpa meM sarvamAnya nAka pRSThAdi (svarga Adi) pdaarth| samastavastusamUhavyApakajJAnasaMpatti se samanvita puruSa bhI deza-kAla-svabhAva se viprakRSTa evaM sadUpalambhakapramANaviSayatA se anAzliSTa hI haiM, Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 181 na cA'siddho hetuH / tathAhi-sakalapadArthasAkSAtkArijJAnAMganAligitaH puruSaH pratyakSasamadhigamyo vA'bhyupagamyeta, anumAnAdisaMvedyo vA? na tAvadadhyakSagocaraH, pratiniyatasaMnihitarUpAdiviSayaniyamitasAkSAtkaraNasvabhAvA hi cakSarAdikaraNavyApArasamAsAditAtmalAbhAjJaptayo na parasthaM saMvedanamAtramapi tAvadAlambitukSamAH, kimaGga! punaranAdyanantAtItA-'nAgata-vartamAnasUkSmAdisvabhAvasakalapadArthasAkSAskArisaMvedana vizeSam , tadadhyAsitaM vA puruSam ? praviSaye cakSurAdikaraNaprattitasya jJAnasya pravRttyasambhavAt / sambhave vA'nyatamakaraNapravattitasyA'pi jJAnasya rUpAdisakalaviSayagrAhakatvena saMbhavAt zeNendriyaparikalpanA vyarthA / na ca sUkSmAdisamastapadArthagrahaNamantareNa pratyakSeNa tatsAkSAtkaraNapravRttajJAnagrahaNam , grAhyA'grahaNe tadgrAhakatvasyApi tadgatasya tenA'grahaNAt / tadagrahe ca taddharmAdhyAsitasaMvedanasamanvitasyApi na pratyakSataH pratipattiH / ___ nApyanumAnataH sakalapadArthajJapratipattiH, anumAnaM hi nizcitasvasAdhyadharma dharmisambandhAd hetorudayamAsAdayat . pramANatAmApnoti, pratibandhazca samastapadArthajJasattvena svasAdhyena hetoH ki pratyakSeNa arthAt vaise puruSa kA kisI bhI deza-kAla meM yatkicitsvabhAvopeta rUpa meM upalambha nahIM hotaa| yaha anupalabdhirUpa hetu huA jisase sarvajJatayA abhipreta puruSa meM sadvyavahAra kA pratiSedha phalita hotA hai / [anupalabdhi hetu kI asiddhi kA nirAkaraNa] nAstika:-'sarvajJa sadvyavahAraviSaya nahIM hai' isa sAdhya kI siddhi meM hamane jo hetu kA upanyAsa kiyA hai-vaha hetu asiddha bhI nahIM hai| vaha isa prakAra jisa puruSa ko Apa sakalapadArtha ko sAkSAt karane vAle jJAna se AliMgita mAnate ho vaha puruSa 1. pratyakSagocara hai ? 2. yA anumAna se saMvedya hai ? 1. prathama vikalpa-pratyakSa gocara nahIM kaha sakate / kAraNa, cakSu Adi bAhyakaraNabhUta indriya ke vyApAra se utpanna hone vAle vijJAnoM kA svabhAva hI aisA hai ki ve amuka amuka nikaTavartI rUpa Adi viSayoM se niyamita yAnI tanmAtraviSayoM kA hI sAkSAtkAra kareM. anya kA nahIM, to aise vijJAnoM * meM jaba parakIya jJAnamAtra ko bhI grahaNa karane kA sAmarthya nahIM hai to phira anAdi-anaMta atIta anAgata aura vartamAnakAlIna sUkSma vyavahitasvabhAva vAle sakala padArthoM ko sAkSAt karane vAle saMvedana vizeSa ko yA tathAbhUtasaMvedanaviziSTa puruSa ko grahaNa karane kA sAmarthya una vijJAnoM meM hone kI bAta hI kahA~ ? kyoMki cakSuAdiindriyajanya jJAna kI apanI viSayamaryAdA ke bAhara rahe huye padArtha meM grahaNapravRtti hone kA sambhava nahIM hai| yadi cakSu Adi koI eka indriya se utpanna jJAna meM yaha guMjAiza hotI to pA~ca meM se kisI bhI eka indriya se utpanna jJAna rUpAdi sakala viSayoM ke grAhakarUpa meM saMbhava hone se zeSa cAra indriya kI kalpanA hI vyartha ho jaayegii| yaha bhI vicAraNIya hai ki sarvajJagrAhI pratyakSa jaba taka sUkSma-vyavahita samasta padArthoM kA grahaNa na kara legA taba taka una padArthoM ko sAkSAt karane meM pravarttamAna sarvajJa ke jJAna kA bhI grahaNa na ho skegaa| kyoMki 'sarvajJa kA jJAna samastajJeyagrAhI hai' aisA jJAnagata samastajJeyagrAhakatA kA jJAna hamAre liye taba taka asambhava hai jaba taka hamArA jJAna samastajJeyagrAhI na ho / yaha to prasiddha hI hai ki hamArA jJAna sakalajJeyagrAhI nahIM hai, isaliye sakalajJeyagrAhi saMvedana se samanvitapuruSavizeSa kA grahaNa (prathama vikalpa meM) pratyakSa se hone kA sambhava nahIM hai| Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 182 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 gRhyate, utAnumAnena ? na tAvadadhyakSeNa, adhyakSasyAtyakSajJAnavatsattvasAkSAtkaraNAkSamatvena tadavagatinimittahetupratibandhagrahaNe'pyakSamatvAt , na zanavagatasaMbandhinA tadgatasambandhAvagamo vidhAtu zakyaH / nApyanumAnena tadgatasambandhAvagamaH, tathAbhyupagame'navasthetaretarAzrayadoSadvayAnativRtteH / na cA'gRhItapratibandhAddhetorupajAyamAnamanmAnaM pramANatAmAsAdayati / tathA, dharmisambandhAvagamo'pi na pratyakSataH, anakSajJAnavatpratyakSe'kSaprabhavasyAdhyakSasyA'pravRttaH, pravRttau vA'dhyakSeNaiva sarvavidaH saMvedanAd anumAnanibandhanahetuvyApAraNaM vyartham / na cAnumAnato'pyanakSajJAnavato'vagamaH, hetu-pakSadharmatAvagamamantareNAnumAnasyaiva migrAhakasyA'pravRtteH, na cA'pratipannapakSadharmatvo hetuH pratiniyatasAdhyapratipattiheturiti nA'numAnato'pi sarvajJapratipattiH / [sarvajJa kA upalambha anumAna se azakya ] anumAna se bhI sakalapadArthajJAtA kA upalambha zakya nahIM hai| anumAna tabhI pramANa bana sakatA hai, jaba vaha aise hetu se utpanna ho jisakA apane sAdhyabhUta dharma ke sAtha (vyApti rUpa sambandha) aura dharmI ke sAtha sabandha hone kA nizcaya ho| sAdhyadharma prastuta meM sakalapadArthajJAtA kI sattA hai, usake sAtha hetu kA vyApti sambandha kisa pramANa se nizcita hogA? pratyakSa se yA anumAna se ? pratyakSa se vyApti kA nizcaya zakya nahIM hai| kAraNa, sAdhya atIndriyavastujJAna ke sattva ke grahaNa meM pratyakSa samartha nahIM hai isaliye atIndriyavastujJAtAgrahaNamUlaka vyApti ke grahaNa meM bhI pratyakSa kI kSamatA nahIM hai / jisakA sambandhI ajJAta hai usake sambandha kA bhI jJAna ho nahIM sktaa| anumAna se bhI hetuniSTha vyAptisambandha kA bodha azakya hai kyoMki yahA~ itaretarAzraya aura anavasthA doSayugala dunivAra haiM-1 itaretarAzrayaH-hetuniSThavyApti kA bodha jisa anumAna se karanA hai usa anumAna kI kAraNIbhata vyApti bhI yadi prathama anamAna se gahIta hogI to prathama au anumAna eka-dUsare ke Azrita bana jAyeMge / 2-anavasthA:-yadi dvitIya anumAna kAraNIbhUta vyApti kA bodha tRtIya anumAna se kareMge to tRtIya anumAna meM Avazyaka tadIyavyAptijJAna ke liye cauthA anumAna karanA par3egA to isakA kahIM bhI anta nahIM aayegaa| yadi kaheM ki-'vyAptijJAna ke vinA hI prathama anumAna ho jAyegA isaliye koI doSa nahIM hogA'-to yaha samajha lo ki-vyAptigraha zUnya hetu se hone vAlA anumAna kabhI bhI pramANamudrA se aMkita nahIM hotaa| [dharmI sambandha kA jJAna pratyakSa-anumAna se azakya ] sarvajJasattvarUpa sAdhya dharma kA dharmI jo sarvajJa hai usake sAtha hetu kA sambandhajJAna bhI Avazyaka hai kintu pratyakSa se vaha nahIM ho sakatA kyoMki atIndriyajJAnavAna ke sAkSAtkAra meM indriyajanya pratyakSa kI pahuMca nahIM hai| yadi indriyajanyapratyakSa kI vahA~ pravRtti zakya hai to usa pratyakSa se hI sarvajJa kA saMvedana siddha ho jAne se anumAna ke liye hetu kA prayoga nirarthaka ho jAyegA / dharmo atIndriyajJAnavAna kA anumAna se bhI bodha zakya nahIM hai, kyoMki hetu kI pakSavRttitA ke jJAna ke vinA dharmigrAhaka anumAna kI pravRtti hI zakya nahIM hai aura hetu kI pakSavRttitA yAnI atIndriyajJAnavAna meM hetu kI vRttitA jaba taka jJAta na ho taba taka, pratiniyata yAnI apane iSTa sAdhya, ke anumAna meM vaha hetu kAraNa nahIM bana sakatA / isa prakAra yaha phalita hotA hai ki anumAna se bhI sarvajJa kA jJAna zakya nahIM hai| Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1.sarvajJavAda: 183 kiMca, sarvajJasattAyAM sAdhyAyAM trayoM doSajAti hetu tivartate--asiddha-viruddhA-naikAntikalakSaNAm / tathAhi-sakalajJasattve sAdhye kiM bhAvadharmo hetuH, utAbhAvadharmaH, pAhosvidubhayadharmaH ? tatra yadi bhaavdhrmstdaa'siddhH| athAbhAvadharmastadA viruddhaH, bhAve sAdhye'bhAvadharmasyA'bhAvA'vyabhicAritvena viruddhatvAt / athobhayadharmastadobhayavyabhicAritvena sattAsAdhane'naikAntikatvamiti na sakalajJasattvasAdhane kazcit samyag hetuH sambhavati / ___' api ca yadyaniyataH kazcit sakalapadArthajJaH sAdhyo'bhipretastadA tatkRtapratiniyatAgamAzrayaNaM nopapannaM bhavatAm / atha pratiniyata eka evAhana sarvajJo'bhyupagamyate tadA tatsAdhane prayuktasya hetoraparasarvajJasyAbhAvena dRSTAntAnuvRttyasaMbhavAdasAdhAraNAnakAntikatvAdasAdhakatvam / kiMca, yata eva hetoH pratiniyato'rhana sarvajJastata eva baddho'pi sa syAditi kutaH pratiniyatasarvajJapraNItAgamAzrayaNamupapattimat ? ! iti na kazcit sarvajJasAdhako hetuH / atha sarve padArthAH kasyacitpratyakSAH prameyatvAt , agnyAdivaditi tatsAdhanahetusadbhAvaH / tadasatyato'tra ki sakalapadArthasAkSAtkAra / sakalapadArthasAkSAtkAryakajJAnapratyakSatvaM sarvapadArthAnAM sAdhyatvenA''bhipretama, Ahosvita pratiniyata viSayAnekajJAnapratyakSatvamiti kalpanAdvayam / yadyAdyaH pakSaH, sa na yuktaH, pratiniyatarUpAdi [sarvajJa siddhi meM asiddha-viruddha-anaikAntika doSatrayI ] yaha bhI jJAtavya hai-sarvajJa kI sattA ko siddha karane meM hetu tIna doSajAti kA ullaMghana nahIM kara skeNgaa| 1-asiddhi, 2-virodha, 3-vyabhicAra / vaha isa prakAra-sarvajJasattArUpa sAdhya ke Upara tIna prakAra kA hetu saMbhavita hai-A-bhAvadharmarUpa, B-abhAvadharmarUpa, C-ubhydhrmruup| ye tInoM nahIM ghaTa sakate haiM, jaise sarvajJa sattA ko siddha karane vAlA bhAvadharmasvarUpa koI hetu prasiddha nahIM hai isaliye vaha asiddha huA / abhAvadharmarUpa hetu virodhI hogA kyoMki yahA~ sAdhya bhAvAtmaka hai jaba ki hetu abhAvadharma hara hameza abhAva kA hI avinAbhAvI hotA hai bhAva kA nahIM, balki bhAva kA to vaha sadAtyAgI hI hogA ataH abhAvadharmarUpa hetu viruddha ho gyaa| yadi bhAvAbhAvaubhayadharmasvarUpa hetu kI AzaMkA kI jAya to yahA~ vyabhicAra doSa lagegA kyoMki sAdhya bhAvAtmaka hai jo bhAva meM hI rahegA aura hetu to ubhaya dharmarUpa hone se bhAva aura abhAva ubhayatra rahegA ataH sAdhyAbhAvavAle meM bhI raha gyaa| ataH yaha niSkarSa mAnanA hogA ki sarvajJa kI sattA ko siddha karane vAlA koI vAstavika nirdoSa hetu nahIM hai / . yaha bhI vicAraNIya hai ki Apa aniyatarUpa se buddha mahAvIra bhagavAna Adi kisI bhI eka sarvajJa ko siddha karanA cAhate haiM to vaise sarvajJa se racita pratiniyata yAnI kevala jaina AgamoM kA ho AzarA lenA Apake liye zobhAspada nahIM hai, Apako bRddhAdipraNIta Agama bhI mAnya karanA cAhiye / yadi pratiniyata hI ekamAtra arihaMta deva kA sarvajJarUpa meM svIkAra karake usako sAdhya banAyeMge to vaha anumAna sarvajJasattA kA sAdhaka nahIM ho sakegA, kyoMki Apake mAne hue sarvajJa se anya to aisA koI sarvajJa hai nahIM jisako dRSTAnta banAkara hetu kI anuvRtti yAnI sapakSavRttitA dikhA sake aura hetu jaba sarva sapakSa vyAvRtta hotA hai to asAdhAraNa-anaikAntika doSa lagatA hai / dUsarI bAta yaha hai ki jisa hetu se Apa arihaMtadeva ko sarvajJa siddha kareMge, usI hetu se buddha bhI sarvajJa siddha ho sakate haiM jo Apako iSTa nahIM hai to kisI niyata hI mahAvIrasvAmI Adi viracita-pratipAdita AgamazAstra kA AzarA lenA yuktiyukta nahIM hai / kathana kA tAtparya yaha hai ki sarvajJasattva kA sAdhaka koI bhI hetu nahIM hai / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 viSayagrAhakAnekapratyaya pratyakSatvena vyAptasyAgnyAdidRSTAntarmiNi prameyatvalakSaNasya hetorupalambhAd hetuviruddhatva-sAdhyavikaladRSTAntadoSadvayAdhrAtatvAt / atha dvitIyaH, so'pyasaMgataH, siddhsaadhytaadossprsNgaat| tathA, prameyatvamapi hetutvenopanyasyamAnaM 1. kimazeSajJeyavyApipramANaprameyatvavyaktilakSaNamabhyupagamyate 2. uta asmadAdipramANaprameyatvavyaktisvarUpam, 3. pAhosvida ubhayavyaktisAdhAraNasAmAnyasvabhAvam ? iti viklpaaH| tatra yadi 1. prathamaH pakSaH, sa na yuktaH, vivAdAdhyAsitapadArtheSu tathAbhUtapramANaprameyatvasyA'siddhatvAt , siddhatve vA sAdhyasyapi hetuvat siddhatvAd vyartha hetUpAdAnam , tathAbhUtapramANaprameyatvasya dRSTAnte'gnyAdilakSaNe'siddheH saMdigdhAnvayazca hetuH syAt / 2. athAsmadAdipramANaprameyatvaM hetustadA tathAbhUtapramANaprameyatvasya vivAdagocareSvatIndriyeSvasambhavAdasiddho hetuH, siddhau vA tatastathAbhUtapratyakSatvasiddhireva syAta, tatra cA'vivAda iti na hetUpanyAsaH saphalaH / 3. athobhayaprameyatvavyaktisAdhAraNaM prameyatvasAmAnyaM heturiti pakSaH, so'pyasaMgataH, atyantavilakSaNAtIndriya-indriyaviSayapramANaprameyatvavyaktidvayasAdhAraNasya sAmAnyasyA'sambhavAta, na hi zAbaleya-karkavyaktidvayasAdhAraNamekaM gotvasAmAnyamupalabdhamiti prameyatvasAmAnyalakSaNo heturasiddha iti nAnumAnAdapi sarvajJasiddhiH / [ sarvapadArtha meM jJAnapratyakSatvasAdhyaka anumAna kA nirAkaraNa ] sarvajJasiddhi ke liye yaha anumAna lagAyA jAya ki-sampUrNa padArtha kisI puruSa ko pratyakSa haiM kyoMki ve prameya haiM jaise agni Adi- isa prakAra sarvajJa sAdhaka hetu kA sadbhAva dikhAyA jAya to vaha bhI anucita hai kyoMki yahA~ do kalpanA prAptAvakAza hai-1-sarva padArtha meM samastajJeyasAkSAtkArI eka jJAna kI pratyakSatA sAdhyatayA abhipreta hai ? yA 2-pratiniyata tad tad viSaya ko sAkSAt karane vAle bhinna-bhinna aneka jJAna kI pratyakSatA sarva padArthoM meM abhimata hai ? ina do meM se yadi Adya pakSa kA svIkAra kareM to vaha yukta nahIM hai kyoMki prameyatva hetu sakalapadArtha sAkSAtkAriekajJAnapratyakSatA kA vyApya nahIM dekhA gayA balki agni Adi dRSTAnta dharmI meM usase viparIta yaha dekhA gayA hai ki prameyatva hetu to pratiniyata tad tad rUpAdiviSayagrAhaka bhinna bhinna aneka jJAnapratyakSatA kA hI vyApya hai / phalataH hetu virodhI sAdhya kA sAdhaka hone ke kAraNa hetu meM yahA~ viruddhatva doSa lagegA aura agni Adi dRSTAnta meM prastuta sAdhya na rahane se sAdhyavaikalya doSa AyegA / yadi dUsare vikalpa meM, sarva padArthoM meM pratiniyata tad tad viSaya grahaNa karane vAle aneka jJAna kI pratyakSatA ko sAdhya mAnA jAya to yaha mImAMsaka ko iSTa hone se siddhasAdhyatA doSa lagegA, ata: vaha dUsarA vikalpa bhI asaMgata hai| [prameyatva hetu kA tIna vikalpa se vighaTana ] sarvajJasiddhi ke liye upanyasta anumAna meM jo prameyatva hetu kahA gayA hai usake upara saMbhavita vakalpa haiN| prameyatva kA artha hai pramANaviSayatva. to yahA~ pramANa zabda kA kyA artha samajhanA? kyA 1. sakala jJeya vastu kA vyApaka yAnI grAhaka aisA koI atIndriyaarthagrAhIpramANa abhipreta hai? 2. athavA hama Adi ko jo pramANajJAna hotA hai vaha abhipreta hai ? 3. yA ukta ubhaya vikalpa sAdhAraNa sAmAnya pramANa abhimata hai ? ina tIna meM se kisa prakAra ke pramANa se nirUpita prameyatva ko Apa hetu karate haiM ? Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0 1 sarvajJasiddhiH 185 nA'pi zabdAta , yataH zabdo'pi tatpratipAdako'bhyupagamyamAnaH ki nityaH utA'nityaH ? iti kalpanAdvayam / na tAvad nityaH, sarvajJabodhakasya nityasyAgamasyAbhAvAta , bhAve'pi tatpratipAdakatvena tasya prAmANyA'sambhavAt , kArye'rthe tatprAmANyasya vyavasthApitatvAt / athA'nityastatpratipAdaka iti pakSaH, so'pi na yuktaH, yato'nityo'pi ki tatpraNItaH sa tadavabodhakaH, atha puruSAntarapraNIta iti vikalpadvayam / tatra na sarvajJapraNotaH sa tadavabodhaka iti pakSo yuktaH, itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / tathAhitatpraNItatve tasya prAmANyam , tataH tasya tatpratipAdakatvamiti vyaktamitaretarAzrayatvam / nA'pi puruSAntarapraNItastadavabodhakaH, tasyonmattavAkyavadapramANatvAta / tanna zabdAdapi tasya siddhiH / agara prathama vikalpa kA grahaNa kiyA jAya to vaha ayukta hai, kAraNa, jina padArthoM ke bAre meM vivAda haiM aise atIndriya padArthoM meM sakalajJeyavyApaka pramANa kA prameyatva kahIM bhI siddha nahIM hai / kadAcit kisI prakAra vaha siddha hai taba to sAdhya siddhi uparokta prakAra ke hetu kI siddhi meM hI antabhUta ho jAne se sarvajJasiddhi ke liye hetu kA prayoga vyartha hai / dUsarI bAta yaha hai ki agni Adi rUpa dRSTAnta meM sakalajJeyavyApakapramANaprameyatvarUpa hetu siddha na hone se sAdhya ke sAtha hetu kI anvayavyApti bhI saMdigdha bana jAtI hai| dUsare vikalpa meM, hama Adi ke pramANajJAna kA prameyatva hetu banAyA jAya to hetu kI asiddhi ho jAyegI, kyoMki vivAdAspada atIndriyapadArthoM meM hamAre pramANajJAna kA viSayatvarUpa prameyatva kabhI bho siddha nahIM hai| agara vaha siddha hotA, taba to atIndriyapadArthoM meM tathAprakAra ke pratyakSatva kI-jo sAdhyarUpa se abhimata hai, anAyAsa siddhi ho jAne se vivAda hI samApta ho jAtA hai, aba hetu kA prayoga karanA niSphala hai| tIsare vikalpa meM, atIndriyArthagrAhipramANaprameyatva aura aindriyakArthagrAhipramANaprameyatva etadubhayasAdhAraNa sAmAnyaprameyatva ko hetu banAyA jAya to yaha pakSa bhI asaMgata hai kyoMki atIndriyaviSayapramANaprameyatva aura indriyaviSayapramANaprameyatva ye donoM vyakti atyanta vilakSaNa hai isaliye tadubhaya sAdhAraNa prameyatvasAmAnya kA koI saMbhava nahIM hai / zabala varNa dhenu aura zyAmavarNa dhenu meM gotva sAmAnya ho sakatA hai kintu atyantavilakSaNa zabalavarNa dhenu aura zvetaazva meM sAdhAraNa ho aisA koI sAmAnya dharma upalabdha nahIM hai / ataH tIsare vikalpa meM prayukta prameyatvasAmAnya hetu asiddha hone se isa niSkarSa para AnA par3egA ki anumAna se sarvajJa kI siddhi nahIM kI jA sktii| [zabdapramANa se sarvajJa kI siddhi azakya ] sarvajJasiddhi ke liye zabda bhI pramANa nahIM hai / sarvajJa kI siddhi kA saMpAdaka jisa zabda ko mAnA jAyegA usake upara do kalpanA sAvakAza hai ki vaha zabda nitya hogA yA anitya ? nitya zabda se sarvajJasiddhi kI AzA vyartha hai, kAraNa, sarvajJa sAdhaka koI bhI nitya Agama prasiddha nahIM hai / kadAcit kisI ke mata meM sarvajJa kA pratipAdaka nitya Agama prasiddha ho to bhI usa Agama meM prAmANya asaMbhavita hai / kAraNa, usa mata meM yaha vyavasthA kI gayI hai ki nitya AgamavAkya kArya yAnI prayatnasAdhya svargAdi sAdhanabhUta yajJAdi artha meM hI pramANa hai kintu siddha nadI-parvata Adi artha meM pramANa nahIM hai| anitya Agama sarvajJa kA pratipAdaka ho yaha pakSa mAnA jAya to vaha bhI yuktisaMgata nahIM hai / . kAraNa, yahAM bhI do vikalpa sAvakAza haiM-1. vaha sarvajJabodhaka anitya Agama sarvajJapraNIta hai yA Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nA'pi upamAnAt tatsiddhiH, yata upamAnopameyayoradhyakSatve sAdRzyAlambanaM tadabhyupagamyate, na copamAnabhUtaH kazcit sarvajJatvena pratyakSataH siddho yena tatsAdRzyAdanyasya sarvajJatvamupamAnAt sAdhyate, siddhau vA pratyakSata eva sarvajJasya siddhatvAnnopamAnAdapi ttsiddhiH| sarvajJasadbhAvamantareNAnupapadyamAnasya pramANaSaTakavijJAtasyArthasya kasyacidabhAvAda nArthApatterapi sarvajJasattvasiddhiH / na cAgamaprAmANyalakSaNasyArthasya tamantareNAnupapadyamAnasya tatparikalpakatvam , atIndriye svargAdyarthe tatpraNItatvanizcayamantareNa tasya prAmANyA'nizcayAt , apauruSeyatvAdapi tatprAmANyasambhavAt kutastasya tamantareNAnupapadyamAnatA? tannApattito'pi tatsiddhiH / __ abhAvAsyasya tu pramANasyAbhAvasAdhakatvena vyApArAd na tatsaddhAvasAdhakatvam / na copamAnA'rthApattyabhAvapramANAnAM bhavatA prAmANyamabhyupagamyata iti na tebhyastatsiddhiH / taduktam sarvajJo dRzyate taavnnedaaniimsmdaadibhiH| dRSTo na caikadezo'sti ligaM vA yo'numApayet / / na cA''gamavidhiH kazcinnityaH sarvajJabodhakaH / na ca mantrArthavAdAnAM tAtparyamavakalpate / / asarvajJapuruSapraNIta hai ? prathama vikalpa-sarvajJabodhaka Agama sarvajJapraNIta hai yaha pakSa itaretarAzraya doSa hone ke kAraNa anucita hai / jaise, sarvajJapraNIta hone para vaha Agama pramANabhUta hogA, aura pramANabhUta hone para usase sarvajJa kA yathArtha pratipAdana kiyA jAyagA-isa prakAra itaretarAzraya doSa spaSTa hI hai / 2. asarvajJapraNIta anitya Agama vAkya sarvajJa ke pratipAdana meM samartha nahIM hai kyoMki vaha unmatta vAkya tulya ho jAne se apramANa hai / niSkarSaH-zabda pramANa se sarvajJasiddhi azakya hai| upamAnapramANa se sarvajJasiddhi kI AzA nahIM hai / kAraNa, upamAnapramANa kA viSaya sAdRzya hotA hai aura sAdRzya kA bhAna upamAna aura upameya donoM ko pratyakSa karane para hotA hai, yahA~ kamanasIbI yaha hai ki aisA koI sarvajJapuruSa kA dRSTAnta pratyakSa se siddha nahIM hai jisake sAdRzya dvArA anya kisI puruSa meM upamAnapramANa se sarvajJatA kI siddhi kI jA ske| tathA vaicitrya yaha vaisA koI sarvajJapuruSa dRSTAnta pratyakSa se siddha hotA taba to pratyakSa pramANa se hI sarvajJa kI siddhi ho jAne se, upamAna se sarvajJa kI siddhi mAnanA nitAnta vyartha hai| ___ arthApatti se bhI sarvajJa kI sattA siddha nahIM ho sktii| kAraNa, pratyakSAdi chaha pramANa se aisA koI artha hI prasiddha nahIM hai jisakI sarvajJa kA sattva na mAnane para upapatti na ho sake / Agama kA prAmANya yaha koI aisA artha nahIM hai jo sarvajJa ke vinA upapanna na hone se sarvajJa kI kalpanA kA prayojaka ho ske| kAraNa yaha hai ki jaba taka usa Agama meM sarvajJapratipAditatva kA nizcaya saMbhavabAhya hai taba taka atIndriya svargAdi artha ke svIkAra meM vaha Agama pramANa hI nahIM hai| uparAMta, Agama kA prAmANya [ mImAMsakamatAnusAra ] apauruSeyatAprayukta bhI hone kA saMbhava hai, ataH sarvajJa ke vinA Agama ke prAmANya kI anupapatti kaise kahI jAya? tAtparya, arthApatti sarvajJasadbhAva kI sAdhaka nahIM ho sktii| abhAvapramANa se bhI sarvajJasiddhi duHzakya hai kyoMki vaha abhAva kA sAdhaka hai, kisI ke sadbhAva kA sAdhaka nahIM hai| dUsarI bAta yaha hai ki upamAna-arthApatti aura abhAvapramANa ko Apa (jaina vidvAn) pramANa hI nahIM mAnate haiM, ataH una se sarvajJa kI siddhi saMbhava nahIM hai / zlokavAttika aura tattvasaMgraha Adi meM kahA bhI hai Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-sarvajJasiddhiH 187 na cAgamena sarvajJastadIye'nyonyasaMzrayAt / narAntarapraNItasya prAmANyaM gamyate katham // [ dRSTavyaM tattva saM0 3185-86, tathA zlo0 vA sU0 2-117/18 ] tato 'ye deza-kAla.' ityadiprayoge nA'siddho hetuH| sadvyavahAra niSedhazca anupalambhamAtranimitto'nekadhAnenAnyatra pravattita iti atrApi tannimittasadbhAvAt prvrtyituyuktH| . pratha yathA'smAkaM tatsaddhAvA''vedakaM pramANaM nAsti tathA bhavatAM tadabhAvAvedakamapi nAsti-iti sadvayavahAravadabhAvavyavahAro'pi na pravattitavyaH / tathAhi sarvavido'bhAvaH ki pratyakSasamadhigamyaH, pramANAntaragamyo vA ? tatra na tAvat pratyakSasamadhigamyaH, yataH pratyakSaM sarvajJAbhAvA''vedakamabhyupagamyamAnaM ki 'sarvatra sarvadA sarvaH sarvajJo na' ityevaM pravartate ? uta 'kvacita kadAcit kazcit sarvajJo nAsti' ityevaM ? iti kalpanAdvayam / tatra yadi 'sarvatra sarvadA sarvo sarvajJo na' iti pratyakSasya pravRttishi na sarvajJAbhAvaH, tajjJAnavata eva sarvajJatvAt / na hi sakaladezakAlavyavasthitapuruSapariSatsAkSAtkaraNamantareNa tadAdhAramasarvajJatvamavaganta zakyama , tatsAkSAtkaraNe ca kathaM na tajjJAnavataH sarvajJatvam ? iti nAdyaH pkssH| dvitIye'pi pakSe na sarvathA sarvajJAbhAvasiddhiriti na pratyakSAt sarvajJAbhAvasiddhiH / "isa kAla meM hama logoM ko sarvajJa kA darzana nahIM hotA hai. athavA usakA koI eka deza (yAnI aMza athavA pakSadharma) bhI nahIM dikhatA jo liMga banakara usakA anumAna karAve / sarvajJa kA bodhaka koI nitya Agama-vidhivAkya bhI nahIM hai / vedamantroM meM arthavAdaparaka vAkyoM kA sarvajJa meM tAtparyagraha kalpita yAnI nizcita nahIM hai| tathA (anitya ) Agama se sarvajJasiddhi zakya nahIM hai kyoMki vaha Agama sarvajJapraNIta mAneMge to anyonyAzraya doSa hai aura anya asarvajJapuruSapraNIta mAneMge to usako pramANa kaise mAnA jAya?" . aba taka kiye gaye parAmarza kA niSkarSa yahI hai ki nAstika kI ora se jo yaha anumAna prayoga kiyA gayA hai-"jo deza-kAla-svabhAva se viprakRSTa hote hue sadvastu ke upalambhaka pramANa ke viSayabhAva se anApanna padArtha hote haiM ve buddhimAnoM ke sadvyavahAramArga ke rAhI nahIM hote" ityAdi, isa prayoga meM sad-upalambhakapramANaviSayabhAva-anApannatA hetu sarvajJAbhAva kI siddhi meM asiddha nahIM hai / tathA yaha to suprasiddha hai ki jisa vastu kA upalambha nahIM hotA usake sadrUpa se vyavahAra kA niSedha anyatra aneka bAra kiyA gayA hai to sarvajJa ke viSaya meM bhI anupalambharUpa nimitta vidyamAna hone se sadvyavahAra kA niSedha ucita hai / ____nAstika yahA~ prativAdI kI ora se vistRta AzaMkA ko upasthita karatA hai-prativAdI AzaMkA karatA hai ki,- hamAre pAsa jaise sarvajJa ke sadbhAva kA pradarzaka koI pramANa nahIM hai, tathaiva Apake pAsa sarvajJAbhAva kA pradarzaka bhI koI pramANa nahIM hai to jaise sadavyavahArapravartana kA Apa niSedha karate haiM. usI prakAra abhAvavyavahArapravartana kA bhI niSedha karanA cAhiye / jaise ki sarvajJa kA abhAva kyA pratyakSagamya hai yA pratyakSAnyapramANagamya hai ? pratyakSa se to sarvajJAbhAva nahIM jAnA jA sktaa| kAraNa, yadi Apa pratyakSa ko sarvajJAbhAva bodhaka mAneMge to usake Upara do prazna kalpanA sAvakAza hai-1. kyA'kahIM bhI kabhI bhI koI bhI sarvajJa nahIM hai' isa prakAra se pratyakSa kI pravRtti hotI hai, 2. yA 'kisI jagaha koI eka kAla meM koI koI puruSa sarvajJa nahIM hai' isa prakAra ke pratyakSa kI pravRtti hotI hai ? Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha na pravartamAnaM pratyakSaM sarvajJAbhAvasAdhakaM kintu nivartamAnam / nanu yadi nikhiladezakAlAdhArasakalapuruSapariSadAzritAnantapadArthasaMvidvayApakam kAraNaM vA tat syAt tadA tannivartamAnaM tathAbhUtaM sarvajJatvaM vyAvartayed nAnyathA, atathAbhUtanivRttau tannivRtterasiddhaH tathAbhyupagame vA sa eva sarvajJa iti na tena tanniSedhaH / ki ca, pratyakSanivRttiyadi pratyakSameva tadA sa eva doSaH / atha pratyakSAdanyA tadA'sau pramANaM, apramANaM vA? apramANatve nAta: srvjnyaabhaavsiddhiH| pramANatve nAnumAnatvam , sarvAtmasaMbandhinyAstanivRtteryathAsaMkhyamasiddhAnakAntikatvadoSadvayasadbhAvAt / na ca tucchA tannivRttistadabhAvajJApikA, tucchAyAH kenacit saha pratibandhAbhAvena sarvasAmarthya viraheNa ca jJApakatvA'sambhavAt / tanna pravarttamAnaM nivartamAnaM vA pratyakSaM tadabhAvaM sAdhayati / yadi prathama vikalpa mAneM ki 'kahIM bhI kabhI bhI koI bhI sarvajJa nahIM hai' isa prakAra kisI vyakti ke pratyakSa kI pravRtti mAnI jAya taba to sarvajJAbhAva siddha nahIM haA, balki isa prakAra ke jJAnavAla vyakti hI sarvajJarUpa meM siddha huI / kAraNa, sarvadeza-kAlavartI samagra vyaktioM meM rahI huyI asarvajJatA kA, sarvadeza-kAlavartI samasta puruSavyakti kA sAkSAtkAra kiye vinA patA lagAnA zakya nahIM hai / aura vaisA sAkSAtkAra kiyA jAya taba vaha jJAnI puruSa hI sarvajJa kyoM nahIM hogA ? dUsarI kalpanA'kisI jagaha koI eka kAla meM koI koI puruSa sarvajJa nahIM hai' aisA mAnA jAya to isameM kisI bhI prakAra sarvajJAbhAva siddha nahIM hotA kintu 'amuka vyakti sarvajJa nahIM hai' itanA hI siddha hotA hai| ataH pratyakSa pramANa se sarvajJa kA abhAva siddha nahIM hai| [ nivartamAna pratyakSa sarvajJAbhAvasAdhaka nahIM hai ] yadi nAstika kahegA ki-'pratyakSa isaliye sarvajJAbhAva ko siddha nahIM karatA ki vaha sarvajJAbhAvarUpa viSaya meM pravatti karatA hai, kiMta sarvajJa ke viSaya meM pratyakSa kI pravatti nahIM apita nivRtti hai ataH yaha nivartamAna pratyakSa se sarvajJa kA abhAva siddha kiyA jAtA hai'-to isa para prativAdI AzaMkA kAra kA kahanA hai ki nivRtta hone vAlA pratyakSa sarvajJatA kI vyAvRtti yAnI niSedha tabhI kara sakatA hai jaba akhila deza-kAlavartI samastapuruSa varga ke Azrita ananta ananta padArtha saMvedana kA vaha nivartamAna pratyakSa vyApaka hotA athavA to kAraNa hotA, anyathA nhiiN| yadi nivartamAna pratyakSa ukta prakAra ke saMvedana kA vyApaka yA kAraNa nahIM hogA to usase sarvajJatA kA niSedha nahIM ho sakegA aura yadi vaha nivartamAna pratyakSa ukta prakAra ke saMvedana kA vyApaka yA kAraNa mAneMge taba to tathAbhUta pratyakSa karane vAlI vyakti hI sarvajJa bana jAyegI, ata eva sarvajJa kA niSedha nahIM ho skegaa| yaha bhI sociye kI vaha sarvajJaniSedha karane vAlI pratyakSanivRtti kyA hai ? yadi pratyakSajJAnAtmaka hai taba to sarvajJa abhAva pratipAdaka pratyakSa pakSa meM jo doSa diyA gayA hai vahI doSa lgegaa| yadi pratyakSabhinnajJAnarUpa hai to usako apramANa mAneMge yA pramANa? yadi apramANa mAneMge to sarvajJAbhAva siddhi ko AzA mata krnaa| agara pramANa mAneMge to vaha doSayugalagrasta hone se anumAna pramANarUpa nahIM hogI kyoMki-1. 'samasta vyakti ko sarvajJa kA anumAna nahIM hotA' isa prakAra kI nivRtti asiddha hai aura 2. kevala AtmIya yAnI Apa ko hI sarvajJa sAdhaka anumAna nahIM hotA ata: sarvajJAbhAva mAneMge to anekAntika doSa lagegA kyoMki jisa viSaya kA Apa ko anumAna nahIM hotA usa vastu kA bhI sadbhAva to prasiddha hai / yadi usa nivRtti ko tuccha mAnege to vaha sarvajJAbhAva kI bodhaka nahIM hogii| Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH 189 pramANAntaragamyatve'pi tadabhAvo na tAvadanumAnagamyaH, tadabhAvasAdhakAnumAnAbhAvAt / atha 'vivAdAdhyAsitaH puruSaH sarvajJo na bhavati, vaktRtvAt . rathyApuruSavat' ityanumAnaM tadabhAvasAdhakam / nanvatra ki pramANAntarasaMvAdino'rthasya vaktatvaM hetuH, uta tadviparItasya, Ahosvid vaktRtvama miti vaktavyam / yadi 'pramANAntarasaMvAdyarthasya vaktRtvAt' iti hetustadA viruddho hetuH, tathAbhUtavaktRtvasya sarvajJa eva bhAvAt / atha pramANAntaravisaMvAdino'rthasya vaktRtvAt' iti hetustadA siddhasAdhanam, tathAbhUtasya vakturasarvajJatvenA'smAbhirapyabhyupagamAt / atha vaktRtvamAtraM hetuH / na, tasya sAdhyaviparyayeNa sarvajJatvenA'nupalabdhana sahAnavasthAnalakSaNasya, tadavyavacchedasvabhAvena ca parasparaparihArasvarUpasya ca virodhasyA'bhAvAd na tato vyAvRttisiddhiriti na svasAdhyaniyatatvam , tadabhAvAnna svasAdhyasAdhakatvam / ___ atha sarvajJo vaktA nopalabdha iti tato vyAvRttisiddhiH / na, sarvasambandhino'nupalambhasyA'sambhavAt, sarvajJa eva vaktRtvamAtmanyupalapsyate sarvajJAntareNa vA tat tatra saMvediSyata iti na sambhavaH sarvasamba. ndhino'nupalambhasya / atha sarvajJasya kasyacidabhAvAt sarvasambandhino'nupalambhasya saMbhavaH / nanu sarvajJAkAraNa, tucchasvarUpa nivRtti ko kisI bhI vastu ke sAtha koI bhI sambandha na hone se usa vastu ke vidhi-niSedha karane kA koI sAmarthya usameM na hone se vaha sarvajJAbhAva kI jJApaka nahIM ho sktii| phalita yaha huA ki prathama vikalpa meM pravarttamAna yA nivartamAna kisI bhI prakAra kA pratyakSa sarvajJAbhAva ko siddha nahIM kara sktaa| [ sarvajJAbhAva anumAnagamya nahIM hai ] dUsare vikalpa meM, sarvajJa kA abhAva pratyakSAnya pramANa gamya yadi mAna liyA jAya to bhI vaha pratyakSAnya pramANa anumAna se gamya nahIM mAnA jA sakatA, kAraNa, sarvajJAbhAva kA sAdhaka koI anumAna astitva meM nahIM hai| zaMkAH-vivAdAspada puruSa vyakti sarvajJa nahIM hai kyoMki vaha vaktA hai jaise ki zerI meM ghumanephirane vAlA puruSa / isa anumAna se sarvajJa kA abhAva siddha ho sakatA hai / uttaraH-yahA~ vaktRtva hetu ke Upara tIna vikalpa haiM, 1-pramANAntara se saMvAdI artha kA vaktRtva, 2-pramANAntara visaMvAdI artha kA vaktRtva aura 3-kevala vaktRtva / ye tIna vikalpa meM se yadi prathama vikalpa meM yaha kahA jAya ki pramANAntara se jisa vAkya meM saMvAda milatA hai aise vAkya kA vaktRtva yAnI bhASakatva hetu hai to hetu viruddha bana jAyegA kyoMki aisA bhASakatva sarvajJa ke vinA dUsare kA sambhava na hone se hetu sarvajJa sAdhaka hI bana jaaygaa| dUsare vikalpa meM usase viparIta, pramANAntaravisaMvAdI arthabhASakatva hetu kiyA jAya taba to siddhasAdhana doSa lagegA, kAraNa-visaMvAdI bhASaNa karane vAle puruSa ko hama kabhI bhI sarvajJa nahIM mAnate / yadi tIsare vikalpa meM kevala vaktRtva sAmAnya ko hetu kiyA jAya to vaha sarvajJavirodhI na hone se sarvajJAbhAva ko siddha nahA kara sakatA kyoMki sAdhyAbhAva sarvajJAbhAvAbhAva yAnI sarvajJa Apako kahIM bhI upalabdha hI nahIM hai aura jo anupalabdha hotA hai usake sahAnavasthAnarUpa virodha nahIM hotA / evaM jo anya kA vyavacchedakasvabhAvavAlA nahIM hotA usakA paraspara parihAra rUpa virodha bhI nahIM mAnA jaataa| vaktRtva sarvajJa kA vyavacchedakana hone se sarvajJaparihAreNa avasthita nahIM mAnA jA sktaa| ata: kevala vaktRtva hetu se sarvajJa kI nivRtti siddha Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 bhAvaH kutaH siddhaH ? anyataH pramANAt cet tata eva tadabhAvasiddha rasya vaiyarthyam / 'ata evAnumAnAt' iti na vaktavyam , itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / siddhe'tonumAnAt sarvajJAbhAve sarvasambandhyanupalambhasaMbhavasAmAda hetovipakSato vyAvRttiH syAt , tasya ca vipakSAd vyAvRttasya tatsAdhakatvamiti vyaktamitaretarAzrayatvam / bhavatu vA sarvasambandhyanupalambhasaMbhavastathApi sakalapuruSacetovRttivizeSANAmasarvajJena jJAtumazakterasiddhaH sarvasambandhyanupalambha iti na tato vipakSavyAvRttinizcayo vaktRtvasyeti kutaH saMdigdhavipakSavyAvRttikAd hetostadabhAvasiddhiH? nApi svasambandhino'nupalambhAt tadvayatirekanizcayaH tasya svapitRvyapadezahetunA'pyanaikAntikatvAt / na caivaMbhUtAdapi hetoH sAdhyasiddhiH / tathAbhyupagame na kazcid sarvajJAbhAvamavabudhyate, vaktRtvAta, rathyApuruSavata' iti tadabhAvAvagamAbhAvasyApi siddhiH syAta / athAnyatrApi hetAvayaM doSaH samAnaH iti sarvAnumAnocchedaH / tadayuktam-anyatra vipakSavyAvRttinimittasyAnupalambhavyatirekeNa bAdhakapramANasya sadbhAvAt / na cAtrApi tasya sadbhAvaH zakyaM vaktum , tadabhAvasya hetulakSaNaprastAve vakSyamANatvAt / na hone se vaktRtva hetu kI apane sAdhya ke sAtha vyApti ghaTa nahIM sakatI aura vyApti ke binA vaktRtva hetu se sarvajJAbhAvarUpa apane sAdhya kI bhI siddhi dUra hai / [vipakSIbhUta sarvajJa se vaktRtva hetu kI nivRtti asiddha / yadi yaha mAnA jAya ki 'sarvajJa puruSa kI vaktA ke rUpa meM kabhI upalabdhi nahIM hai ata: sarvajJa ke vaktRtva kI nivRtti siddha hotI hai to yaha saMgata nahIM hai / kAraNa, 'kisI ko bhI sarvajJa puruSa kI vaktA ke rUpa meM upalabdhi nahIM hai aisA to sambhava hI nahIM hai kyoM ki jo svayaM sarvajJa hai vaha apane meM vaktatva kI upalabdhi kara hI legA athavA anya sarvajJa puruSa sarvajJAntara vyakti meM vaktutva kA saMvedana kara legA, ataH 'kisI ko bhI sarvajJaniSTha vaktRtva kA upalambha nahIM hotA' yaha kahanA asaMbhava hai| yadi yaha kahA jAya-"sarvajJa koI hai hI nahIM isa liye 'sarvajJa ko apane meM vaktRtva kI upalabdhi hogI' ityAdi kahanA vyartha hone se 'sarva ko sarvajJa kI anupalabdhi' kA pUrNa saMbhava hai"- to yaha bhI ThIka nahIM, kAraNa-'sarvajJa nahIM hai' yaha kaise siddha huA ? yadi dUsare kisI pramANa se, taba to usI se usakA abhAva siddha ho gayA to sarvajJAbhAvasiddhi ke liye aba vaktRtva kI vyAvRtti kA pradarzana bekAra hai| agara kaheM ki-"hamane jo anumAna dikhAyA hai 'vivAdAspadavyakti sarvajJa nahIM hai kyoM ki vaktA hai"-isI anumAna se sarvajJAbhAva siddha hai"-to isameM spaSTa anyonyAzraya doSa khaDA hai-Apake isa anumAna se sarvajJAbhAva siddha hone para sarvasambandhi anupalambha ke saMbhava bala para vaktRtva hetu kI vipakSa se vyAvatti siddha hogI aura vaha siddha hone para vaktRtva hetu se sarvajJAbhAva siddha hogA-isa prakAra itaretarAzraya doSa nirvivAda hai / kadAcit udAra ho kara hama sarvasambandhI anupalabdhi ko mAna leMge to bhI samastapuruSoM kI cittavRtti meM kyA hai yaha vizeSataH jAnane meM asarvajJa vyakti samartha nahIM hai ata: sarvasambandhI sarvajJAnupalabdhi kI siddhi dUra hai / isa prakAra sarvajJAbhAva kA vipakSIbhUta sarvajJa se vaktRtva hetu kI nivRtti siddha na hone se yaha saMdeha to kama se kama hogA hI ki 'sarvajJa meM vaktRtva hotA hai yA nahIM' / jaba taka isa saMdeha kA nirAkaraNa nahIM hogA taba taka vaktRtva hetu se sarvajJa kA abhAva kaise siddha hogA? Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 191 prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH kiM ca, sarvajJapratipAdakapramANAbhAve tasyA'siddhatvAt tadabhAvasAdhanAyopanyasyamAnaH sarvo'pi heturAzrayAsiddha iti na tasmAdabhAva saddhiH / atha tadgrAhakatvena pramANaM pravartata ityAzrayA'siddhatvAbhAvastahi tatsAdhakapramANabAdhitatvAt pakSasya na tatsAdhanAya hetuprayogasAphalyamiti nAnumAnAvaseyaH sarvajJAbhAvaH / apauruSeyatvasya prAktananyAyenA'siddhatvAt sarvajJapraNItatvAnabhyupagame zabdasya puruSadoSasaMkrA*ntyA'prAmANyAnna tato'pi tadabhAvasiddhiH / [ svakIya anupalambha se vipakSavyAvRttinizcaya azakya ] kevala Apako 'sarvajJapuruSa vaktA nahIM hotA' isa prakAra kI anupalabdhi ho jAya itane mAtra se sarvajJapuruSa se vaktRtva kI nivRtti kA nizcaya nahIM mAnA jA sakatA kyoMki Apako to 'yaha mere pitA hai' isa vyapadeza kA nimitta svajanakatva bhI upalabdha nahIM hai phira bhI Apake pitA meM se svajanakatva kI nivRtti ko Apa nahIM mAnate haiM ataH kevala svakIya anupalabdhi vyAvRtti kI vyabhicAriNI hai| jisa hetu kI vipakSavyAvRtti saMdigdha ho aise hetu se sAdhyasiddhi nahIM mAnI jA sktii| phira bhI yadi vaha mAna lI jAya taba to "koI bhI puruSa sarvajJAbhAva kA jJAtA nahIM hai kyoMki vaktA hai jaise zerI meM ghumatA phiratA koI puruSa" isa prakAra ke anumAna prayoga meM vaktRtva hetu kI sarvajJAbhAvajJAtA rUpa vipakSa se vyAvRtti nizcita na hone para bhI sAdhyasiddhi anAyAsa ho jAyegI, yAnI sarvajJAbhAva ke jJAna kA abhAva siddha ho jaaygaa| zaMkAH-yadi pratyeka hetu para sarvasambandhI aura AtmasaMbandhI anupalabdhi ke vikalpoM kA prahAra karate raheMge to dhUma hetu kI vipakSa jalahRdAdi meM anupalabdhi para bhI vikalpayugala prayukta doSa samAnarUpa se sambhava hai-isakA kaTa pariNAma yaha hogA ki sabhI anamAna dharAzAyI ho jaayeNge| ___ uttaraH-yaha zaMkA anucita hai kyoMki anyatra dhUmAdihetuka agni ke anumAna meM to vipakSavyAvRttinirNAyaka kevala anupalambha hI nahIM apitu bAdhakapramANa tarkAdi bhI upasthita hai / prastuta meM, ta sarvajJa meM vaktatva kA sadbhAva mAnA jAya to usameM koi bAdhaka pramANa kA sadbhAva Apa nahIM kaha sakate kyoMki sarvajJa meM vaktatvasaMbandha kA koI pramANa bAdhaka nahIM hai yaha to hama sarvajJasAdhaka hetu prayoga meM Age cala kara dikhAyeMge / [sarvajJAbhAvasAdhaka hetu meM AzrayAsiddhi doSa ] yaha bhI sociye ki jaba Apake mata meM sarvajJapratipAdaka koI pramANa nahIM hai to vaktRtva hetu kA Azraya pakSa sarvajJa svayaM asiddha hone se usake abhAva ko siddha karane ke liye jo koI hetu Apa dikhAyege vaha becArA AzrayAsiddha ho jaaygaa| yadi kaheMge ki -sarvajJa ke grAhakarUpa meM pramANa kI pravRtti hotI hai ataH hetu kA Azraya sarvajJa asiddha nahIM hai taba to usI sarvajJasAdhakapramANa se Apa kA pakSa yAnI sardhajJAbhAva, bAdhita hone se usakI siddhi ke liye hetuprayoga niSphala hai| sArAMza, sarvajJa kA abhAva anumAna se bhI buddhigamya nahIM hai| ___ zabda se bhI sarvajJAbhAva kI siddhi dUra hai| kAraNa, zabdaprAmANyaprayojakarUpa meM AzaMkita apauruSeyatva kI to pUrvokta nyAya se asiddhi ho gayI hai| aba yadi zabdapratipAdaka ko sarvajJa nahIM mAneMge to una zabdoM meM puruSadoSoM kA saMkramaNa saMbhava hone se prAmANya nahIM rahagA to una aprAmANika zabdoM se sarvajJAbhAva kI siddhi kI AzA hI kahA~ ? ! ICTUOto Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca tadabhAvAbhidhAyakaM kiMcid vedavAkyaM zrUyate, kevalaM tadbhAvA''vedakavedavacanopalabdhiravigAnena samasti apANipAdo javano grahItA pazyatyacakSuH sa zruNotyakarNaH / / sa vetti vizvaM nahi tasya vettA tamAhuragryaM puruSaM mahAntam / / [zvetAzva0 3.19] tathA hiraNyagarbha prakRtya "sarvajJaH0" ityAdi / na ca svarUpe'rthe tasyA'prAmANyam , tatra tatprAmANyasya pratipAdayiSyamANatvAta / tanna zabdAdapi tadabhAvasiddhiH / nA'pyupamAnAt tadabhAvAvagamaH, yata upamAnopameyayoradhyakSatve sAdRzyAlambanamudeti, anyathA tasmAd yat smaryate tat syAt sAdRzyena vizeSitam / prameyamupamAnasya sAdRzyaM vA tadanvitam // [zlo. vA upamA0.37] ityabhidhAnAt pratyakSeNopamAnopameyayoragrahaNe upameyasmaraNA'sambhavAt kathaM smaryamANapadArthaviziSTaM sAdRzyam sAdRzyaviziSTaM vA smaryamANaM vastu upamAnaviSayaH syAt ? tasmAdidAnIMtanopamAnabhUtAzeSapuruSapratyakSatvam , upameyAzeSAnyakAlamanuSyavargasAkSAtkaraNaM cAvazyamabhyupagamanIyama , tadabhyupagame ca sa eva sarvajJa iti kathamupamAnAt tavabhAvAvagamo yuktaH ? ato yaduktam-[ zlo.vA.sU. 2.113 ] 'yajjAtoyaH pramANastu yajjAtIyArthadarzanam / dRSTaM samprati lokasya tathA kAlAntare'pyabhUt // ' tannirastam , upamAnasyoktanyAyenAtra vstunyvRttH| [ sarvajJa vedavacana se prasiddha hai ] dUsarI bAta yaha hai ki-sarvajJAbhAva kA pratipAdaka to koI bhI vedavAkya nahIM hai, balki dUsarI ora usake sadbhAva kA udghoSaka aneka vedavacana nirvivAda upalabdha hote haiN| jaise ki zvetAzvatara upaniSad meM kahA hai ''jisa ko hAtha-paira nahIM hai, jo javana evaM grahotA hai, tathA vinA cakSu hI dekhatA hai, vinA zrotra hI sunatA hai, jo samagra vizva ko jAnatA hai kintu usako jAnane vAlA koI nahIM hai, aise puruSAgraNI ko mahAna kahate haiN| ___ tathA hiraNyagarbha ko uddeza kara kahA gayA hai ki 'vaha sarvajJa hai sarvavid hai' ityaadi| ina vedavacanoM ko yathAzruta artha meM apramANa nahIM kaha sakate kyoMki inakA prAmANya hama Age cala kara batAne vAle haiM / ata: phalita hotA hai ki zabda pramANa se sarvajJa kA abhAva siddha nahIM hai / [ upamAnapramANa se sarvajJAbhAva kI siddhi duSkara] upamAnapramANa se bhI sarvajJa kA abhAva nahIM jAnA jA sakatA, kAraNa, upamAna aura upameya kA pratyakSa prasiddha ho taba sAdRzya ke nimitta se upamAna pramANa kA udbhava hotA hai| yadi aisA na mAnA jAya to "gavaya ke pratyakSa se jisa dhenu kA smaraNa hotA hai vahI dhenu gavayamAdRzya se viziSTarUpa meM, athavA usa dhenu se viziSTa sAdRzya -upamAna pramANa kA prameya (yAnI grAhya) hotA hai" isa kathanAnusAra pratyakSa se upamAna aura upameya kA grahaNa nahIM hogA to upameya kA smaraNa jo ki Avazyaka hai usakA saMbhava na hone se smRti meM upasthita dhenu se viziSTa sAdRzya athavA sAdRzya se viziSTa hI Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 163 nApyarthApattitastadabhAvAvagamaH, tasyAH pramANatve'numAne'ntarbhUtatvAt / tathAhi-'dRSTaH zruto vA'rtho'nyathA nopapadyata ityadRSTArthakalpanA'rthApattiH' [ mImAM0 zAbara0 sU0 5 pR0 8, paM0 17 ] / nacAsAvartho'nyathAnupapadyamAnatvAnavagame adRSTArthaparikalpanAnimittam-anyathA sa yena vinopapadyamAnatvena nizcitastamapi parikalpayet, yena vinA nopapadyate tamapi vA na kalpayet-anavagatasyAnyathAnupapannatvene arthApattyutthApakasyArthasyAnyathAnupapadyamAnatve satyapyadRSTArthaparikalpakatvA'saMbhavAt , saMbhave liMgasyAsyanizcitaniyamasya parokSArthAnumApakatvaM syAditi tadapi nArthApattyutthApakAdarthAd bhidyeta / sa cAnyathAnupapadyamAnatvAvagamastasyArthasya na bhUyodarzananimittaH sapakSe, anyathA 'lohalekhya vajram , pArthivatvAt , kASThavat' ityatrApi sAdhyasiddhiH syAt / nApi vipakSe tasyAnupalambhanimitto'sau, smRti-upasthita dhenurUpa vastu upamAna pramANa kA viSaya kaise hogA? aba yadi Apa upamAna pramANa se apUrNa pratyakSa vAle vartamAna sakala alpajJapuruSa kI bhAMti atIta-anAgata sabhI puruSa ko apUrNapratyakSavAle siddha karanA cAhate ho to yahA~ vartamAnakAlIna sakala puruSa upamAna huA aura atItAnAgata sakala puruSa upameya huA-una sabhI kA yAnI atIta-vartamAna-anAgata sakala puruSoM kA sAkSAtkAra mAnanA Apake liye Avazyaka ho gayA / yadi yaha mAna liyA taba to aise sAkSAtkAra kA kartA hI sarvajJa siddha huA phira upamAna pramANa se sarvajJa kA abhAva mAnanA kahA~ taka ucita hogA? isaliye, atItaanAgatakAlIna logoM ke jJAna meM vartamAnakAlIna logoM ke jJAna kI tulyata ko siddha karane ke liye Apane zloka vAttika meM jo yaha kahA hai ki-"vartamAna logoM meM jisaprakAra ke pramANoM se jisaprakAra kA artha darzana dikhA jAtA hai, atItAnAgata kAla meM bhI vaha aisA hI hotA thA"-yaha ApakA kathana dhvasta ho jAtA hai, kyoMki uparokta roti se prastuta vivAdAspada viSaya meM upamAna pramANa kI pravRtti hI zakya nahIM hai, kAraNa, vartamAna meM sakala puruSoM ke pratyakSa kA saMbhava nahIM hai| [ anumAna meM antabhUta arthApatti svatantra pramANa hI nahIM hai ] .arthApatti pramANa se sarvajJAbhAva kA patA nahIM laga sktaa| kAraNa, yadi vaha pramANa mAnI jAya to bhI usakA anumAna meM hI antarbhAva ho jAtA hai / vaha isa prakAra - _ "dekhA huA yA sunA huA artha anya prakAra se upapanna na hone para adRSTa artha kI kalpanA kI jAya-yahI arthApatti hai" yaha zAbarabhASya kA vacana hai| isase to yaha phalita hotA hai ki jisa artha kI anyathAnupapatti ajJAta ho vaha adRSTa-kalpanA kA nimitta nahIM bana sakatA / anyathA, yadi anyathAnupapattijJAna vinA bhI vaha adRSTArthakalpanAnimitta hogA to jisa ke vinA usakI upapatti nizcita hai usa artha kI bhI kalpanA karA degA kyoMki anyathAnupapatti na ho yA ajJAta ho donoM meM koI pharka nahIM hai / athavA jisake vinA usakI anupapatti hai kiMtu ajJAta hai usakI bhI kalpanA nahIM karAyegA kyoMki arthApatti kA upasthApaka artha, anyathAnupapatti ke hone para bhI 'anyathA anupapanna hai' isa prakAra se jJAta nahIM hogA taba taka vaha adRSTArtha kI kalpanA kA nimitta bane yaha saMbhava nahIM hai| yadi saMbhava ho, taba anumAna meM bhI, jisa liMga kA apane sAdhya ke sAtha niyama jJAta nahIM hai vaha bhI parokSa artha ke anumAna ko janma degA, isa prakAra anumAna aura arthApatti ke prayojaka kramazaH liMga aura artha meM kyA antara rahA? Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vyatirekanizcAyakatvenAnupalambhasya pUrvameva niSiddhatvAt / kintu, viparyaye tadbAdhakapramANanimittaH, tacca bAdhakaM pramANamarthApattipravRttaH prAgevAnupapadyamAnasyArthasya tatra pravRttimadabhyupagantavyam , anyathA'rthApattyA tasyAnyathAnupapadyamAnatvAvagame'bhyupagamyamAne yAvat tasyAnyathAnupapadyamAnatvaM nAvagataM na taavdaapttiprvRttiH| ata eva yaduktam-[ zlo0 vA0 sU0 5-arthApatti0 30-33 ] avinAmAvitA cAtra tadaiva parigRhyate / na prAgavagatetyevaM satyapyeSA na kAraNam // tena sambandhavelAyAM sambandhyanyataro dhruvam / arthApattyeva mantavyaH pazcAdastvanumAnatA // ityAdi, tannirastam , evamabhyupagamezrthApatteranutthAnasya pratipAditatvAt / sa ca tasya pUrvamanyathA'nupapadyamAnatvAvagamaH kiM dRSTAntarmipravRttapramANasaMpAdyaH, Ahosthita svasAdhyamipravRttapramANasaMpAdya iti ? tatra yadyAdyaH pakSastadA'trApi vaktavyam-kiM tat dRSTAntardhAmaNi pravRttaM pramANaM sAdhyamiNyapi sAdhyA'nyathAnupapannatvaM tasyArthasya nizcAyayati, Ahosvit dRSTAntadharmiNyeva ? tatra yadyAdyaH pakSaH tadA'rthApattyutthApakasyA'rthasya liMgasya vA svasAdhyapratipAdanavyApAra prati na kazcida vizeSaH / atha dvitIyaH. sa na yaktaH, na hi dRSTAntamaNi nizcitasvasAdhyAnyathA'nupapa .. [vipakSabAdhakapramANa se anyathAnupapatti kA bodha ] arthApatti ke prastAva meM, artha kI anyathAnupapatti kA bodha Avazyaka hai yaha nizcita huA, aba vaha kisa nimitta se hogA yaha sociye-sapakSa meM bAra bAra kalpanIya adRSTa artha kA usa artha ke sAtha sAhacarya nimitta nahIM hai, kyoMki pArthivatva aura lohalekhyatva kA kASThAdi meM anekazaH hone para bhI pArthivatva hetu se vajra meM lohalekhyatvarUpa sAdhya kI siddhi nahIM hotii| yadi kevala anekazaH sahacAradarzana mAtra nimitta hotA taba to vajra meM bhI lohalekhyatva kI siddhi hone kI Apatti hotii| 'vipakSa meM adarzana' yaha bhI anyathAnupattigamaka nahIM hai, kAraNa-vipakSa meM abhAva kA nizcaya kevala adarzanamAtra se zakya nahIM hai yaha niSedha to pahale bhI kiyA jA cukA hai| saca bAta yaha hai ki vipakSa meM bAdhaka pramANa kA sadbhAva hI anyathAnupapatti kA bodhaka ho sakatA hai / vipakSa meM 'kalpanIya artha ke vinA anupapadyamAna artha' kI sattA meM bAdha karane vAle pramANa kI pravRtti bhI arthApatti pramANa kI pravRtti ke pahale hI mAnanI hogI / aisA na mAnakara arthApatti se hI usakI anupapadyamAnatA kA bodha mAneMge to yaha anyonyAzraya doSa hogA ki jahA~ taka anyathAnupapatti kA bodha nahIM huA hai vahA~ taka arthApatti kI pravRtti nahIM hogI aura jahA~ taka arthApatti kI pravRtti nahIM hogI vahA~ taka arthApattiprayojaka artha kI anyathA-anupapatti kA bodha nahIM hogaa| phalataH arthApatti kI pravRtti hI ruka jaayegii| zloka vAttika meM anumAna se arthApatti ko bhinna pramANa siddha karane ke liye jo yaha kahA gayA hai ki-"arthApatti se adRSTa artha kalpanA ke bAda hI, anupapadyamAna artha ke sAtha usakA avimAbhAva gRhIta hotA hai, usake pUrva vaha vidyamAna hone para bhI jJAta nahIM hotA, ataH vaha anumAna udbhAvaka nahIM hotA hai / ata. avinAbhAva saMbaMdha ke grahaNa kAla meM do meM se eka saMbaMdhI kA bhAna arthApatti se hI mAnanA hogaa| hA~, tatpazcAd avinAbhAva jJAta ho jAne para vahA~ anumAna ho sakatA hai|" ityAdi yaha bhI uparokta anyonyAzraya doSa se dhvasta ho jAtA hai| kyoMki yahA~ arthApatti kA utthAna asaMbhava hai yaha kahA jA cukA hai| Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 165 dyamAnatvo'rtho'nyatra sAdhyamiNi tathA bhavati / na ca tathAtvenA'nizcitaH sa sAdhyamiNi svasAdhyaM parikalpayatIti yuktam , atiprasaMgAt / ___ atha liMgasya dRSTAntardhAmapravRttapramANavazAt sarvopasaMhAreNa svasAdhyaniyatatvanizcayaH,arthApattyusthApakasya tvarthasya svasAdhyamiNyeva pravRttAta pramANAt sarvopasaMhAreNAdRSTArthAnyathAnupapadyamAnatvanizcayaH, iti liMgA'rthApattyutthApakayorbhedaH / nAsmAd bhedAdarthApatteranumAnaM bhedamAsAdayati / anumAne'pi svasAdhyamiNyeva viparyayAddhetuvyAvartakatvena pravRttaM pramANaM sarvopasaMhAreNa svasAdhyaniyatatvanizcAyakamabhyupagantavyam , anyathA 'sarvamanekAntAtmakam , sattvAd' ityasya hetoH pakSIkRtavantuvyatirekeNa dRSTAntamiNo'bhAvAt kathaM tatra pravarttamAnaM bAdhakaM pramANamanekAntAtmaka tvaniyatatvamavagamayeva sattvasya ? ! [liMga aura sAdhya ke vinA anupapanna artha-donoM meM vizeSAbhAva ] arthApatti ke utthAna meM anyathAnUpapatti kA bodha prathama apekSita hai yaha nizcita ho jAne ke bAda yaha bhI socanA hogA ki vaha bodha dRSTAnta meM dikhAye gaye dharmI ke viSaya meM jo pramANa pravRtta - hogA, usase sampanna hogA ? athavA apane sAdhya kA jo dharmI hai usameM pravRtta hone vAle pramANa se sampanna hogA ? yadi anyathAnupapatti kA pUrva nizcaya dRSTAntarmipravRttapramANa se sampanna hone kA pahalA vikalpa mAnya kareM to yahA~ bhI do kalpanA haiM-1- dRSTAntadharmo meM pravRtta pramANa, sAdhyadharmI meM bhI 'yaha artha amuka sAdhya ke vinA yahA~ anupapanna hai' isa prakAra kA nizcaya utpanna karegA ? yA 2kevala dRSTAnta dharmI meM hI vaisA nizcaya utpanna karegA ? yadi prathama kalpanA kA svIkAra kiyA jAya to apatti kA utthApaka artha aura anumAna kA prayojaka liMga ina donoM meM apane apane sAdhya ko pratipAdita karane ke DhaMga meM koI antara nahIM rahA / kAraNa, anyathAnupapatti kA dRSTAnta meM grahaNa aura pakSa-dharmI meM sAdhya kA ApAdana ubhayatra samAna hai| dUsarI kalpanA kA svIkAra bhI ucita nahIM hai kyoMki dRSTAnta ke dharmI meM sAdhya ke vinA upapanna na hone vAle artha kA tadrUpa se nizcaya dRSTAnta ke dharmI meM sAdhya kI kalpanA meM upayogI ho sakatA hai kintu sAdhyadharmI ko usase kyA lAbha huA? vahAM to anyathAnupapatti kA bodha na hone se sAdhya kI kalpanA kA anutthAna hI rahegA / artha kI sAdhya ke vinA anupapatti kA sAdhyadharmI meM jahAM taka nizcaya na ho vahAM taka usa artha se sAdhyadharmI meM apane sAdhya kI kalpanA kI jAya yaha jarA bhI ucita nahIM hai, kyoMki taba to kisI bhI artha se kisI bhI dharmI meM kisI bhI prakAra ke sAdhya kI kalpanA kara sakane kA atiprasaMga aayegaa| [dRSTAntadharmI aura sAdhyadharmI ke bheda se bheda asiddha ] yadi dUsare vikalpa meM yaha kahA jAya ki-"liMga meM jo svasAdhyaniyatatva arthAt apane sAdhya se nirUpita vyApti hai usakA nizcaya dRSTA ta dharmI meM pravartamAna pramANa ke bala para sarvopasaMhAra se yAnI sarvatra ho jAtA hai, pramANa pravRtti kevala dRSTAnta dharmI meM hotI hai kintu vyAptigraha saMnikarSavizeSa se dhUma-agni ke sabhI adhikaraNa ke viSaya meM ho jAtA hai / arthApattisthala meM kucha antara yaha hai ki yahA~ sAdhyadharmI meM jo pramANa pravRtta hotA hai, usase arthApatti utthApaka artha kA apane sAdhya adRSTArtha ke sAtha niyatatva sarvopasaMhAreNa avagata hotA hai / isa prakAra arthApatti meM aura anumAna meM kramazaH svasAdhyadharmI meM pramANa-pravRtti aura dRSTAntadharmI meM pramANapravRtti hone kA antara hai|"-prtipkssii kahatA hai ki yaha antara bhedApAdaka antara nahIM hai yAnI itane mAtra bheda se arthApatti se anumAna Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca sAdhyamiNi dRSTAntAmaNi ca pravartamAnena pramANenA'rthApattyutthApakasyArthasya liMgasya ca yathAkramaM pratibaMdho gRhyata ityetAvanmAtreNA'rthApattyanumAnayorbhedo'bhyupagaMtuyuktaH, anyathA pakSadharmatva* sahitahetusamutthAdanumAnAta tadrahitahetusamutthamanumAnaM pramANAntaraM syAditi pramANaSaTkavAdo vizIryeta / . 'niyamavato liMgAt parokSArthapratipattera vizeSAda na tatastad bhinnam ityabhyupagame svasAdhyA'vinAmUtA* darthAdarthapratipatteravizeSAdanumAnAdarthApatteH kartha nA'bhedaH ? ! tadeva pramANatve'rthApatteranumAne'ntarbhAvAda anumAnasya sarvajJAbhAvapratipAdakasya niSedhAta tamniSedhe cArthApatterapi tadabhAvagrAhakatvena niSedhAnnArthApattisamadhigamyo'pi srvjnyaabhaavH| prabhAvAkhyaM tu pramANamapramANatvAdeva na tadabhAvasAdhakam / pramANatve'pi kimAtmano'pariNAmalakSaNaM tat, AhosvidanyavastuvijJAnalakSaNamiti ? tatra yadyAtmano'pariNAmalakSaNaM tadabhAvasAdhakamiti pakSaH sa na yuktaH, tasya sattvenA'bhyupagate paracetovRttivizeSe'pi sadbhAvenAnakAntikatvAt / athAnyavijJAnalakSaNamiti pakSaH, so'pyasaMbaddhaH, yataH sarvajJatvAdanyad yadi kiMcijjatvaM, tadviSayaM jJAnaM tadanyajJAna-tadA kA bheda phalita nahIM hotA / kAraNa, anumAna meM bhI yaha to mAnanA hI hogA ki kabhI kabhI apane sAdhyadharmI meM hI, sAdhya vyatireka dvArA hetu kI ghyAvRtti dikhAne meM pravarttamAna pramANa sarvopasaMhAreNa svasAdhyaniyatatva kA nizcaya utpanna karatA hai| yadi yaha nahIM mAneMge to Apako eka anupapatti yaha hogI ki-'sabhI vastu anekAntAtmaka hai kyoMki sat haiM isa tamAma varatu praviSTa ho jAne se koI dRSTAntadharmI hI bacA nahIM to anumAna meM svasAdhya niyatatva kA nizcaya kevala dRSTAntadharmI meM hI pravarttamAna pramANa se hone kA mAnane vAloM ke mata meM yahA~ prastuta meM sattva hetu kA anekAntAtmakatvarUpa svasAdhyaniyatatva avagata karAne vAlA, vipakSa meM bAdhaka kauna sA pramANa hogA jo dRSTAntadharmI meM pravRtta hokara sAdhya kA bodha karAyegA? __ [ hetubheda se anumAnapramANabheda kI Apatti ] ___ yaha ucita nahIM hai ki arthApatti utthApaka artha kA pratibandha sAdhyadharmI meM gRhIta hotA hai aura liMga kA vyAptigraha dRSTAntadharmI meM hotA hai itane bheda mAtra se arthApatti-anumAna kA sarvathA bheda mAna liyA jAya / kyoMki isa taraha pramANabheda mAnane para to pakSadharmatAviziSTa hetu se utpanna anumAna aura pakSadharmatA rahita hetu se utpanna anumAna ina donoM kA bhI bheda mAna kara alaga alaga pramANa mAnane para SaT pramANa saMkhyA kA avadhAraNavAda titara bitara ho jaayegaa| yadi vahA~ aisA tarka kiyA jAya-donoM jagaha yaha samAnatA hai ki vyAptiviziSTa liMga se hI parokSa artha kA bhAna hotA hai, ataH pakSadharmatA se zUnya aura azUnya hetudvaya janita anumAnadvaya meM bheda nahIM ho sakatA"-to arthApatti-anumAna sthala meM bhI yaha tarka samAna hai ki donoM jagaha svasAdhya ke avinAbhUta padArtha ( cAhe vaha apatti utthApaka artha ho yA liMga ho) se parokSa artha kA bhAna hotA hai / jaba tarka samAna hai to arthApatti aura anumAna kA bhI abheda kyoM na mAnA jaay?| - uparokta kA sAra yaha hai ki arthApatti pramANarUpa hone para anumAna pramANa meM usakA antarbhAva ho jAtA hai aura sarvajJAbhAva pratipAdaka anumAna kA niSedha pahale kiyA gayA hai ata: usake niSedha se, sarvajJAbhAvagrAhaka arthApatti kA bhI niSedha phalita ho jAne se yaha niSkarSa mAnanA cAhiye ki sarvajJAbhAva arthApattigamya bhI nahIM hai| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 197 atrApi vaktavyam-ki sakaladezakAlavyavasthitapuruSAdhAraM kiMcijjatvamabhyupagamyate, AhosvitkatipayapuruSavyaktisamAzritamiti? tatra yadi samastadezakAlAzritapuruSAdhAraM kiMcijjatvaM tadviSayaM jJAnaM tadanyajJAna, tat sarvajJAbhAvaprasAdhakam , tadayuktam ,-sakaladeza-kAlavyavasthitapuruSapariSatsAkSAtkaraNavyatirekeNa tadAvArasya kicijjatvasya viSayokartamazaktena tadviSayasya tadanyajJAnasya sarvajJAbhAvAvagamanimittatva yuktam , sarvadezakAlavyavasthitAzeSapuruSasAkSAtkaraNe ca sa eva sarvadarzI iti na tadabhAvAbhyupagamaH zreyAn / - atha katipayapuruSavyaktivyavasthitaM kiMcijjatvaM tadanyat , tadviSayaM jJAnaM tadanyajJAnaM sarvajJAbhAvA. s'vedakam tadapyayuktam , tajjJAnAva tadabhAvAvagame katipayapuruSavyavasthitasyaiva sarvajJatvAbhAvaH sidhyet , na sarvatra sarvadA sarvapuruSeSu, tathA ca siddhasAdhanam , asmAbhirapi kutracit kasyacid rathyApuruSAderasarvajJatvenA'bhyupagamAt / [abhAvapramANa se sarvajJa kA pratiSedha azakya ] jo loga abhAvapramANa mAnate haiM unakA vaha pramANa vAstava meM pramANa hI na hone se sarvajJAbhAvasAdhaka nahIM ho sktaa| kadAcit use pramANa mAnA jAya to bhI sarvajJAbhAvasiddhi ke viSaya meM vaha vikalpasahya nahIM hai| jaise ki-usake Upara do vikalpa hai-1. AtmA kA jJAnarUpa meM apariNAmarUpa vaha hai yA 2. anyavastu ke vijJAnasvarUpa vaha hai ? [ pahale, abhAvapramANa ke ye do prakAra hote haiM yaha dikha khAyA hai ] yadi prathama vikalpa -'jJAnarUpa meM AtmA ke apariNAma'rUpa abhAvapramANa sarvajJAbhAvasAdhaka hai yaha mAnA jAya to vaha yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki isameM anaikAntika doSa kA saMcAra hai jaise-parakIya cetovRtti ke jJAnarUpa se apanI AtmA kA pariNamana nahIM hotA phira bhI parakIya cittavRtti ko Apa asat nahIM, sat mAnate haiM / [anyavijJAnasvarUpa abhAvapramANa kA asaMbhava ] yadi dUsare vikalpa meM sarvajJAbhAva sAdhaka abhAvapramANa anya vijJAnarUpa mAnA jAya to yaha bhI saMbaMdharahita hai, kyoMki, sarvajJatva se anya kiMcijjJatva [=alpajJatva] aura tadviSayaka jJAna yaha anya vijJAna-aisA ApakA abhiprAya yahA~ ho to yahA~ hameM do vikalpa dikhAnA hai ki sakaladezavartI sarvakAlIna puruSoM meM Azrita kicijjJatva ko yahA~ Apa prastuta karanA cAhate haiM yA kucha alpa pUruSa vyakti meM Azrita kiMcijjJatva ko? yadi prathama vikalpa meM, sarvadeza-kAlavartIpuruSa samAzrita jo kiMcijjJatva, tadviSayaka jJAna yahI anyajJAna abhAvapramANarUpa huA aura isako Apa sarvajJAbhAva kA sAdhaka mAna rahe ho to vaha yuktibAhya hai kyoMki jaba taka sarvadeza-kAla meM rahe hue sakala puruSaparSadA kA sAkSAtkAra na kiyA jAya taba taka unameM rahA haA kiMcijjJatva apane jJAna ko gocara na ho sakane se aisA kiMcijjJatvaviSayaka jJAnAtmaka anya jJAna sarvajJAbhAva ke bodha kA nimitta kabhI nahIM ho sakatA / yadi sarvadezakAlavartIpuruSa ke sAkSAtkAra ko zakya mAnA jAya taba to aisA sAkSAtkAra karane vAlA puruSa hI sarvajJa-sarvadarzI siddha ho jAne se usakA abhAva mAna lenA zreyaskara nahIM hai| yadi kaI eka puruSoM meM rahe hue kiMcijjJatva kA 'anya' zabda se grahaNa kiyA jAya aura tadviSayakajJAnarUpa tadanyajJAna ko sarvajJAbhAvasAdhaka kahA jAya-to yaha bhI yukta nahIM hai, kyoMki isa prakAra ke tadanyajJAna se sarvajJatvAbhAva siddha hone para bhI vaha sarvajJAbhAva kaI eka puruSoM meM rahA huA hI Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 - sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha sarvajJatvAdanyaH tadabhAvaH, tadviSayaM jJAnaM tadanyajJAnaM, tadA'trApi ki 'sarvadA sarvatra sarvaH sarvajJo na' ityevaM tat pravartate, uta 'kutracit kadAcit kazcit sarvajJo na' ityevaM ? tatra nAdyaH pakSaH, sakaladezakAlapuruSA'sAkSAtkaraNe tadAdhArasya tadabhAvasyAvagaMtumazakyatvAt , pradezA'pratyakSIkaraNe tavAdhArasya ghaTAbhAvasyeva / tatsAkSAtkaraNe ca tadeva sarvajJatvama , iti na tadabhAvasiddhiH / atha dvitIyaH pakSaH, tadA na sarvatra sarvadA sarvajJAmAvasiddhiriti tadeva siddhasAdhanam / 'pramANapaMcakanivRttestadabhAvajJAnam' ityAdi sarva prativihitamiti nAbhAvapramANAdapi tadabhAvAvagamo'bhyupagantuyuktaH / ............ ityAdi yat tadapyaviditaparAbhiprAyasya sarvajJavAdino'bhidhAnam / yato nAsmAkaM 'atIndriyasarvajJAdipadArthabAdhakaM pratyakSAdipramANaM svatantra pravartate' ityabhyupagamaH, atIndriyeSu svatantrasya pratyakSAdipramANasya bhavadamihitaprAktanadoSaduSTatvena pravRttyasambhavAt / kiMtu. prasaMgasAdhanAbhiprAyeNa sarvameva sarvajJapratikSepapratipAdakaM yuktijAlamabhihitaM yathArthamabhidhAnamudvadbhirmIsiddha hogA, kiMtu sarvatra sarvadA sarvapuruSoM meM sarvajJAbhAva siddha nahIM hogaa| yaha to siddha sAdhana huA yAnI hamArI hI iSTasiddhi huI kyoMki kahIM para kisI eka zerI Adi meM bhaTakate hue puruSAdi ko hama bhI sarvajJa mAnane ke liye tayyAra nahIM hai / [ sarvajJatvAbhAvajJAnarUpa anyajJAna se sarvajJAbhAvasiddhi azakya ] yadi tadanyajJAna' zabda se, sarvajJatva se anya jo usIkA abhAva-tadviSayakajJAna ko liyA jAya to yahA~ bhI pUrvavat do vikalpa haiM-1. aisA tadanyajJAna 'sarvatra sarvadA koI bhI sarvajJa nahIM hai isa rUpa meM pravRtta mAnate haiM yA-2. 'kahIM para koI kAla meM koI eka sarvajJa nahIM hai' isa rUpa meM ? prathama vikalpa yukta nahIM hai kyoMki, jaise dezavizeSa kA pratyakSa na hone para tadAzrita ghaTAbhAva kA pratyakSa nahIM hotA usI prakAra sarvadezakAlavartI sarvapuruSa kA pratyakSa na hone para tadAzrita sarvajJatva kA abhAva bhI nahIM jAnA jA sktaa| yadi kisI ko sarvadezakAlavartI puruSoM kA sAkSAtkAra mAna liyA jAya taba to usakI sarvajJatA siddha ho jAne se usakA abhAva siddha nahIM ho skegaa| dvitIya pakSa bhI ayakta hai kyoMki isameM sarvatra sarvadA sarvapUruSoM meM sarvajJatva kA abhAva to siddha nahIM hotA kiMtu kahIM para kisI kAla meM koI eka puruSa meM sarvajJatA kA abhAva siddha hotA hai jisameM hamAre iSTa kI siddhi hone se siddha sAdhana doSa anivArya hai| sarvajJavAdI kI ora se kI gayI uparokta carcA kA sAra yaha hai ki 'sarvajJa ke viSaya meM pAMco pramANa nivartamAna hone se sarvajJa ke abhAva kA jJAna hotA hai" aisA jo prativAdI kA kahanA hai kA pUre jora se pratIkAra kara dene se abhAvapramANa se bhI sarvajJa ke abhAva kA bodha Adara yogya nahIM hai| ___ nAstika kahatA hai ki sarvajJavAdI kA yaha (atha yathA'smAkaM....se kiyA gayA) pUrA pratipAdana hamAre abhiprAya ko vinA samajhe hI kiyA gayA hai / [ sarvajJavAdI kathana kI ayuktatA kA hetu-nAstika ] nAstika kahatA hai ki-hama yaha nahIM mAnate haiM ki atIndriyasarvajJAdipadArtha kI siddhi meM bAdha karane vAle pratyakSAdi pramANa kI svatantra rUpa se pravRtti hotI hai / kyoMki yaha to hama bhI jAnate haiM ki Apane Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 166 mAMsakaiH / ata eva tadabhiprAyaprakAzanaparaM bhagavato jaimineH sUtram-"satasamprayoge puruSasyendriyANAM buddhijanma tat pratyakSam [ jaiminIsUtra 1.1.4 ] iti, yato nAnenApi sUtreNa svAtantryeNa pratyakSalakSaNamabhyadhAyi bhagavatA kiMtu lokaprasiddhalakSaNalakSitapratyakSAnuvAdena tasya dharma pratyanimittatvaM vidhIyate / na caitadatrApi vaktavyam-"katarasya pratyakSasya dharma pratyanimittatvaM vidhIyate ? asmadAdipratyakSasya-sarvajJapratyakSasya vA ? asmadAdipratyakSasya tadanimittatvapratipAdane siddhasAdhanam / sarvajJapratyakSasya bhavanmatenA'prasiddhatvAcchazaviSANasyeva kathaM taM pratyanimittatAvidhiH ? athApi syAt-pareNa tasyAbhyupagatatvAt taM pratyAnimittatvaM tatprasiddhyaivocyate-tadayuktam , parIkSApUrvakatvenAbhyupagamasya sthitatvAt , tatpUrvakazcet parasyAbhyupagamastadA bhavato'pi tasya sadbhAvaH, parIkSAyAH pramANarUpatvAt , pramANasiddhaM ca na parasyaiva siddham , pramANasiddhasya sarvairevAbhyupagamanIyatvAt / atha pramANavyatirekeNa pareNa sarvajJapratyakSamabhyupagataM tadA'sau pramANAbhAvAdeva nAbhyupagamo yuktH| na ca pramANAbhyupagatasyAsmadAdipratyakSavilakSaNasya sarvavitpratyakSasya taM pratyAnimittatvaM vidhAtuyuktam , yato'smadAdipratyakSavilakSaNatvaM sarvavitpratyakSasya dharmAdigrAhakatvenaiva, taccet pramANato'bhyupagatama kathaM tasya taM pratyanimittatvamupapagheta, tadgrAhakapramANabAdhitatvAt ? kiM ca, ayaM parasparaviruddho'pi vAkyArthaH syAt-'pramANato dharmAdigrAhakaM sarvavitpratyakSaM yat prasiddhaM tad dharmAdigrAhakaM na bhavatIti / " -- jo doSa dikhAyeM haiM unase sadoSa hone ke kAraNa atIndriya padArthoM meM svatantra rUpa se pratyakSAdi pramANa kI pravRtti kA saMbhava nahIM hai / kintu sarvajJavirodhIyoM kA abhiprAya yaha hai ki, sat-asat Adi kI mImAMsA karane meM nipuNa, ata eva sArthaka nAma dhAraNa karane vAle mImAMsaka vidvAnoM ne jo sarvajJa kA virodha karane vAlA yuktikadambaka prastuta kiyA hai vaha saba sarvajJa ke abhAva kA svatantrarUpa se sa karane ke liye nahIM kintu sarvajJa ke sAdhana meM Ane vAlI bAdhAyeM hI prasaMgasAdhana ke rUpa meM prastuta kI gayI hai / isI abhiprAya ke yAnI prasaMgasAdhanarUpa abhiprAya ke prakAzana meM tatpara bhagavAn jaiminI kA yaha sUtra bhI hai 'satsaMprayoge puruSasyendriyANAM buddhijanma pratyakSam'-jisakA artha hai puruSa kI indriyoM kA satpadArtha ke sAtha samparka hone para jisa buddhi kA janma hotA hai use pratyakSa kahA jAtA hai / 'yahA~ ukta sUtra se svatantrarUpa se pratyakSa ke lakSaNa nirmANa meM bhagavAn sUtrakAra kA tAtparya nahIM hai kintu logoM meM jo pratyakSa kA lakSaNa pracalita hai usakA anuvAda mAtra kiyA gayA hai| isa prakAra lokapracalita pratyakSalakSaNa kA anuvAda karake sUtrakAra ko to yahI vidhAna karanA hai ki ukta prakAra ke lakSaNa vAlA pratyakSa dharmaviSayaka tattvajJAna meM nimittabhUta nahIM ho sakatA / isI Azaya se ukta sUtra ke a meM kahA hai 'animittaM vidyamAnopalambhanatvAt'-arthAt pratyakSa to vidyamAna vastu kA hI upalambha . karane vAlA hone se dharmajJAna kA vaha nimitta nahIM ho sakatA, kyoMki dharma ke tattvajJAna kAla meM dharma bhAvi meM niSpAdya hone se svayaM avidyamAna hotA hai isaliye usake pratyakSa kA sambhava nahIM hai / [ sarvajJavAdI kI ora se animittatva kA pratikSepa ] nAstika yahA~ sarvajJavAdI kI ora se punaH prastuta eka dIrgha nivedana ko anucita dikhAtA hai sarvajJavAdI jaiminI sUtrakAra ke ukta abhiprAya Upara yaha pUchanA cAhate haiM ki-kisa pratyakSa ko Apa dharmajJAna kA animitta dikhA rahe ho ? hama Adi ke pratyakSa ko yA sarvajJa ke pratyakSa ko ? hamAre pratyakSa ko dharmajJAna kA animitta kahA jAya to isameM hamArI iSTasiddhi hone se siddhasAdhana doSa Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yato na prasaMgasAdhane AzrayAsiddhatvAdidUSaNaM kramate, nahi pramANamUlaparAbhyupagamapUrvakameva prasaMgasAdhanaM pravartate / kiM tahi ? 'yadi' arthAbhyupagamadarzanapUrvakam / ata eva "prasaMgasAdhanasya viparyayaphalatvam , viparyayasya ca pratIndriyapadArthaviSayapratyakSa niSedhaphalatvam , taniSedhe ca-"ki pratyakSasya dharmiNo niSedhaH, atha taddharmasya pratyakSatvasyeti ? pUrvasmina pakSe hetUnAmAzrayAsiddhateti pratipAditam / uttaratra pratyakSatvaniSedhe pramANAntaratvaprasaktiH, vizeSapratiSedhasya zeSAbhyanujJAnalakSaNatvAt" iti na preryam , yato vizeSaniSedhe tasya vizeSarUpatvena sattvasyaiva pratiSedhaH, na ca dharmyasiddhatvAdidoSaH, 'ydi'arthsyaabhyupgttvaat| lgegaa| dUsarI ora sarvajJa kA pratyakSa to Apake mata meM aprasiddha hai to zazasiMgavat usake dharmajJAna meM animitta hone kA vidhAna kaise ho sakatA hai ? __ yadi mImAMsaka kahegA ki-para vAdI ko sarvajJa mAnya hone se usake prati paramataprasiddhi dvArA para vAdI ke prati 'sarvajJa kA pratyakSa dharmajJAna kA animitta hai' yaha vidhAna kara rahe haiM-to yaha ayukta hai / kAraNa, 'abhyupagama to parIkSAmUlaka hI honA cAhiye' yaha maryAdA hai, para vAdI kA abhyupagama yadi parIkSApUrvaka hai to vaha ApakA bhI parIkSAmUlaka honA jarUrI hai / tathA parIkSA svayaM pramANarUpa hone se yadi koI parakIya amyUpagama pramANasiddha hai to vaha kevala para ke liye nahIM kintu sabhI ke liye pramANasiddha hogA kyoMki pramANasiddha bhAva sabhI ko mAnanIya hotA hai| yadi pramANa ke vinA hI para vAdI ne sarvajJa pratyakSa ko mAna liyA hai taba to vaha pramANa ucita nahIM hai / yadi hamAre pratyakSa se sarvathA vilakSaNa sarvajJa pratyakSa kA svIkAra pramANamUlaka hai taba to 'vaha dharmajJAna kA animitta hai' aisA vidhAna nahIM kara sakate kyoMki sarvajJapratyakSa aura hamAre pratyakSa meM yahI to vilakSaNatA hai ki sarvajJapratyakSa dharmAdi kA grAhaka hai, hamArA vaisA nahIM hai / aise vilakSaNa sarvajJa pratyakSa kA svIkAra yadi pramANamUlaka hai to dharmajJAna ke prati usakI animittatA kaise yuktisaMgata kahI jAya? kyoMki dharmAdi ke grAhaka rUpa meM siddha hone vAle sarvajJapratyakSa ke sAdhaka pramANa se hI usakI dharmajJAna-animittatA bAdhita ho jAtI hai| dUsarI bAta yaha hai ki "dharmajJAna pramANa se dharmAdigrAhakarUpa meM prasiddha jo sarvajJa pratyakSa hai vaha dharmAdi kA grAhaka, nahIM hai" isa vAkya kA artha parasparaviruddhArthapratipAdaka hai ataH vaha pramANa nahIM hai| [ sarvajJavAdI kathana samApta ] [ nAstika dvArA sarvajJavAdikathita dRSaNoM kA pratIkAra ] nAstika ne sarvajJavAdI ke ukta pratipAdana ko avaktavya yAnI 'na kahe jAne yogya' isaliye kahA hai ki prasaMga sAdhana jisa viSaya ko lekara kiyA jAtA hai vahAM vaha viSaya asiddha rahane para bhI AzrayAsiddhi Adi dUSaNa lAgU nahIM hote| kyoMki yaha koI siddhAnta nahIM hai ki prasaMgasAdhana jisa parakIya abhyupagama ke upara kiyA jAtA hai vaha parakIyamata pramANamUlaka hI honA cAhIye / 'pramANa mUlaka nahIM to kaisA honA cAhIye' ? isa prazna kA uttara yaha hai ki 'yadi' pada kA jo artha hai kRtrima svIkAra [ icchA na hone para bhI kSaNabhara mAna liye gaye ] usake pradarzana pUrvaka honA cAhIye / aba sarvajJavAdI ko yaha bhI kahane kA avasara na rahA ki-"jahA~ prasaMga sAdhana kiyA jAtA hai vahAM pariNAmataH usakA viparyaya hI phalita kiyA jAtA hai| prastuta meM sarvajJa ke viSaya meM prasaMga sAdhana karane para usakA viparyaya yAnI sarvajJAbhAva phalita hogaa| viparyaya kA bhI phala to yahI nipajAnA hai ki atI Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 201 'kathaM punaratra prasaMgaH viparyayo vA kriyate?' iti ceta? taducyate-"sArvajJaM pratyakSaM yadyabhyupagamyate tavA tad dharmagrAhakaM na bhavati, vidyamAnopalambhanatvAt / na cAsiddho hetu / tathAhi-vidyamAnopalambhaH namatIndriyArthajapratyakSama, satsaMprayogajatvAt / asyApyasiddhatoddhAvane evaM vaktavyam vivAdagocara pratyakSa satsaMprayogajam , prtyksstvaat-tcchbdvaacytvaadvaa| asmadAdipratyakSa sarvatra dRSTAntaH / " iti prasaMgaH / viparyayastvevam-"tad dharmagrAhaka ceta na vidyamAnopalambhanam , avidyamAnatvAd dharmasya / avidyamAnopalambhenatve na satsaMprayogajam / asatsaMprayogajatve na pratyakSam nApi tcchndvaacym"| prasaMgasAdhanAbhiprAyeNaiva 'yadi' arthopakSepeNa vAttikakRtApyabhihitam "yadi Sabhi pramANaiH syAt sarvajJaH kena vAryate ? // [ 1[ zlo0vA sU0 2-111 u0 ] ekena tu pramANena sarvajJo yena kalpyate / nanaM sa cakSuSA sarvatrasAdIna (? sarvAn rasAdIn) pratipadyate // ndriya padArthoM ko viSaya. karane vAlA pratyakSa nahIM hai| yahAM do prazna hai-1. ukta niSedha meM atIndriyapadArthaviSayakapratyakSAtmaka dharmI kA niSedha abhimata hai ? yA atIndriyapadArthaviSayakajJAna meM pratyakSatvadharma kA niSedha abhimata hai ? prathama pakSa meM jisa hetu se Apa dharmI kA niSedha karanA cAhate ho vaha AzrayAsiddha ho jAyegA kyoMki dharmIsvarUpa Azraya hI asiddha hai| dasare pakSa meM pratyakSatva dharma kA niSedha karane para atIndriyapadArthaviSayakajJAna ko anya pramANarUpa se mAnane kI Apatti AyegI kyoMki jaise brAhmaNya kA niSedha vaizyatvAdi meM sammati sUcaka hotA hai vaise yahAM pratyakSatvarUpa eka vizeSa kA niSedha anya pramANarUpa vizeSa ke vidhAna meM phalita hogaa|" sarvajJavAdI ke isa kathana ko aprerya yAnI avasarazunya dikhAne meM nAstika kA yaha abhiprAya hai ki hama vizeSa niSedha ko anya artha meM sammatiphalaka nahIM mAnate kiMtu usa vizeSarUpa se tad tad vastu ke sattva kA niSedha hI sammata hai / Apane jo dhIrUpa Azraya kI asiddhi kA doSa dikhalAyA hai vaha bhI anavasara hai kyoMki pahale hI hamane kaha diyA hai ki hama dharmI ko 'yadi' pada ke artharUpa meM hI svIkArate haiN| . [sarvajJAbhAvapratipAdaka prasaMga aura viparyaya ] sarvajJavAdI ko yaha jAnanA ho ki ye prasaMga-viparyaya kisa prakAra kahate ho to yaha hama dikhAte haiM prasaMgaH- sarvajJa kA pratyakSa kadAcit mAna bhI liyA jAya to vaha dharmagrAhaka nahIM hotaa| kyoMki vaha pratyakSa vidyamAna kA hI grAhaka hai / isa prayoga meM hetu asiddha nahIM hai, jaise-atIndriyArthajanya pratyakSa vidyamAna kA grAhaka hai kyoMki satpadArthasamparka se janya hai| yahA~ bhI hetu meM asiddhi kA udbhAvana kiyA jAya to pratIkAra meM yaha kaheMge ki-vivAdAspada pratyakSa satpadArthasamparka janya hai kyoMki pratyakSa hai, athavA pratyakSazabdavAcya hai isaliye / tInoM sthala meM hamAre pratyakSa ko dRSTAntarUpa meM prastuta samajhanA / yaha.prasaMga huaa| viparyayaH- yadi vaha pratyakSa dharmagrAhI hai to vaha vidyamAna kA grAhaka nahIM honA cAhiye kyoMki dharma usakAla meM vidyamAna nahIM hotA [ kintu bhAvi meM niSpAdya hotA hai ] / vidyamAna kA upalambhaka-grAhaka na hone para vaha pratyakSa satpadArthasaMparkajanya nahIM hogA aura satpadArthasaMparkajanya na hone para vaha na to pratyakSa hogA, na to pratyakSa zabda se vyavahAra yogya hogaa| Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yajjAtIyaH pramANaistu yajjAtIyArthadarzanam / dRSTaM samprati lokasya tathA kAlAntare'pyabhUta" // [ zlo0 vA0 sU0 2/113 ] punarapyuktamye'pi sAtizayA dRSTAH prajJAmedhAdibhirnarAH / stokastokAntaratvena na tvatIndriyadarzanAt // [tattva0 3159 ] yatrApyatizayo dRSTaH sa svArthAnatilaMghanAt / dUrasUkSmAdidRSTau syAnna rUpe zrotravRttitaH // [ zlo0 vA0 sU0 2-114 ] ityAdi / tenA'trApi-svatantrAnumAnAbhiprAyeNAzrayAsiddhatvAdidUSaNam. upamAnopanyAsabuddhyA vA'zeSo. pamAnopameyabhUtapuruSapariSatsAkSAtkaraNe upamAnaM pravartate-ityAdi dUSaNAbhidhAnaM ca sarvajJavAdinaH svajAtyAviSkaraNamAtrakameva / ataH 'atIndriyasarvavido na pratyakSa pravRttidvAreNa nivRttidvAreNa vA'bhAvasAdhanam' ityAdi sarvamabhyupagamavAdAnirastam / [ zlokavAttikakAra ke abhiprAya kA samarthana ] zlokavAttikakAra ne bhI 'yadi' padArtha ke AropaNa dvArA prasaMga sAdhana meM abhiprAya rakha kara yaha kahA hai-- __ "yadi (veda sahita) chaha pramANoM se sarvavastujJAtA koI maujUda ho to usakA kauna nivAraNa karatA hai ? / [tAtparya, yadi sarvajJa mAnA jAya to vaha pratyakSAdi chaha pramANoM se sarva vastu kA jJAtA hone kA kadAcit mAna sakate haiM-aisA kahane meM, Akhira hamane sarvajJa ko mAna liyA-yaha bAta nahIM hai, agara mAnA jAya to aisA mAnA jAya-yaha abhiprAya hai ] / _ "eka hI (pratyakSa)pramANa vAle sarvajJa kI jo kalpanA karate haiM ( unake mata meM to) vaha sarvajJa kevala netra se hI sabhI rasa-gandhAdi ko dekha letA hogaa|"[ tAtpa eka hI netrAdiindriya se usakI viSayamaryAdA kA atikramaNa karake rasAdi kA jJAna mAnanA yuktiyukta nahIM hai ] __ "vartamAna kAla meM jisa jAti ke pramANa se jisa jAti ke artha kA darzana upalabdha hotA hai, kAlAntara meM bhI vaha aisA hI thA" [ tAtparya, vartamAnakAlIna pramANoM kA jaisA svabhAva hai katipayArthadarzana, yaha svabhAva bhUtakAla meM bhI aisA hI thA, anya prakAra kA nahIM ]. aura bhI kahA gayA hai-- "( bhinna bhinna prakAra kI ) prajJA aura buddhi Adi se atizaya vAle jo manuSya dikhAyI dete haiM ve bhI atIndriya artha darzana se sAtizaya nahIM hai kintu ( thoDe thoDe ) antara se haiM" [ atparya, koI 25-50 hAtha dUrastha vastu ko dekha sakatA hai to koI hajAra do hajAra hAtha dUrastha vastu ko dekha sakatA hai-yahI atizaya hai ] "jahA~ bhI atizaya dekhA jAtA hai vaha apanI viSaya maryAdA kA atikramaNa na karatA huA hI dekhA jAtA hai, dUravartI padArtha kA darzana aura sUkSma vastu kA darzana-isa rUpa meM hI dekhA jAtA hai kintu zrotrendriya se rUpa kA grahaNa hotA ho aisA nahIM dekhA jAtA hai| uparokta se yaha phalita hotA hai ki sarvajJavAdI ne hamAre prasaMgasAdhana ko svatantra anumAnarUpa jha kara jo AzrayAsiddhi Adi dUSaNa kahA hai, tathA atIta anAgata puruSoM meM vartamAnapuruSatulyatA Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 sarvajJavAda: 203 yaccAnumAnena sarvajJAbhAvasAdhane dUSaNamabhihitam , ki pramANAntarasaMvAdyarthasya vaktRtvAt' ityAdi-tad dhUmAdagnyanumAne'pi samAnam / tathAhi-tatrApi vaktuM zakyate-ki sAdhyamisambandhI dhUmo hetutvenopanyasta, uta dRSTAntarmisambandhI ? tatra yadi sAdhyamisambandhI hetustadA tasya dRssttaante'smbhvaadnnvydossH| atha dRSTAntarmisambandhI so'siddhaH, dRSTAntamidharmasya sAdhyamiNyasambhadhAta / athobhayasAdhAraNaM dhamatvasAmAnyaM hetastadA tasya vipakSe'nagnau virodhAsiddheH saMdigdhavipakSavyAvRttikatvena svasAdhyA'gamakatvam / atha vipakSe'nagnau dhUmasyAnupalambhAd, virodhasiddherna saMdigdhavipakSavyAvRttikatvam / nanvatrApi vaktuM zakyaM sarvasambandhino'nupalambhasyA'sambhavAt anagnau dezAntare kAlAntare vA kenacid dhUmasyopalambhAt |-'tduplbdhimt. kasyacidabhAvAt sarvasambandhino'nupalambhasya sambhava' iti cet ? kena punaH pramANenAnagnau dhUmasattvagrAhakapuruSAbhAvo pratipannaH ? yadyanyataH pramANAt , tata evAnagnedhU masya vyAvattisiddheya'thaM sarvasambandhyanupalambhalakSaNasya vipakSe dhUma virodhasAdhakasya pramANasyAbhidhAnam / atha siddhi ke liye hamArI ora se upamAna pramANa ke upanyAsa kI AzaMkA buddhi se jo yaha kahA hai ki upamAnabhUta aura upameyabhUta sakala naraparSadA ke sAkSAtkAra hone para hI upamAna pramANa pravRtta ho sakatA hai-ityAdi-ityAdi-yaha saba apanI tuccha jAti kA hI anAvaraNa karane jaisA hai / tathA 'sarvajJatA atIndriyaM hone se pravarttamAna yA nivartamAna kisI bhI prakAra ke pratyakSa se usakA abhAva siddha nahIM ho sakatA' ityAdi yaha bhI jo sarvajJavAdI ne kahA hai vaha saba abhyupagamavAda se hI dhvasta ho jAtA hai| kyoMki hama bhI yaha mAnate hI haiM ki pratyakSa kI pravRtti yA nivRtti se sarvajJAbhAva siddha nahIM hotaa| [ dhUma se agni ke anumAna meM samAna doSAropaNa-virodhI ] __ Age calakara sarvajJavirodhI kahatA hai ki sarvajJavAdI kI ora se sarvajJAbhAva kI siddhi meM jo dUSaNa diye gaye haiM-"pramANAntarasaMvAdi artha kA vaktRtva hetu banAyeMge yA usase viparIta...." ityAdi, yaha saba dhUma hetu se agni-anumAna meM bhI samAnarUpa se lAgU kiyA jA sakatA hai jaise yahAM bhI kahA jA sakatA hai-'agnimAn dhUmAt' yahA~ sAdhyadharmIparvatavRttidhUma kA heturUpa se upanyAsa karate haiM yA dRSTAntadharmI pAkazAlAgata dhUma ko hetu karate haiM ? yadi parvatavRttidhUma ko hetu kareMge to dRSTAnta -pAkazAlA meM vaha na hone se Apa anvaya vyApti ko hI siddha nahIM kara skeNge| agara dRSTAnta pAkazAlA gata dhUma ko hetu karate haiM to sAdhyadharmI parvata meM dRSTAnta pAkazAlA kA dharmabhUta dhUma kA saMbhava na rahane se hetu asiddha ho jaaygaa| yadi ubhaya sAdhAraNa dhUmatva rUpa sAmAnyadharma ko hetu banAyeMge to agnizUnya vipakSa tAlAba Adi meM dhUmatva kA kisI vastu ke sAtha virodha siddha na hone se vahA~ tAlAba Adi meM dhUmatva ke astitva kA saMdeha zakya hone se hetu kI vipakSa se nivRtti saMdigdha ho jAyegI jisa se vaha sAdhyasiddhi meM durbala bana jaayegaa| [dhRma meM vipakSavyAvRtti ke saMdeha kA samarthana ] yadi yaha kahA jAya ki-'agnizUnya vipakSa meM dhUma kA upalambha na hone se virodha siddha ho jAtA hai ataH vipakSa se hetu kI nivRtti saMdigdha nahIM rhtii|'-to yahA~ bhI prativAdI kaha sakatA haiagnizUnya kisI dezAntara meM koI eka kAla meM kisI puruSa ko dhUma kI upalabdhi zakya hone se sabhI Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tathAbhUtAnupalambhAta tadabhAvAvagamaH / nanu tathAbhUtapUruSAbhAve tadanupalambhasaMbhavaH, tatsaMbhavAcca tathAbhUtapuruSAbhAvasiddhiritItaretarAzrayatvAd na sarvambandhino'nupalambhasya saMbhavaH, saMbhave'pi tasyA'ri ddhana viparyaye virodhasAdhakatvam / __ athAtmasambandhino'nupalambhasya dhUmatvalakSaNahetovipakSAd vyAvRttisAdhaka tvam / na, tasya paracetovRttivizeSairanaikAntikatvAta / athAnupalambhavyatiriktaM dhamalakSaNasya hatoviparyaye bAdhaka pramANamasti, na tu vaktRtvalakSaNasya / kiM punastaditi vaktavyam ? 'agni-dhUmayoH kAryakAraNabhAvalakSaNapratibandhagrAhakamiti cet ? kaH punarasau kAryakAraNabhAvaH, kiM vA tadgrAhakaM pramANam ? 'agnibhAve eva dhUmasya bhAvastadabhAve cAbhAva evAsau, tadgrAhakaM ca prama masya bhAvastadabhAve cAbhAva evAsau, tadagrAhakaM ca pramANe pratyakSAnupalambhasvabhAvam / nanu kicijjJatvasya tavyApakasya vA rAgAdimattvasya bhAve eva vaktRtvasya bhAvaH svAtmanyeva dRSTaH, tadabhAve cAbhAva evopalAdAvavigAnenAnupalambhato jJAta iti kathaM na viparyaye sarvajJatve vItarAgatve vA vaktRtvalakSaNasya hetobadhika kAryakAraNabhAvalakSaNapratibandhagrAhakaM pratyakSAnupalambhAkhyaM pramANaM darzanA'darzanazabdavAcya yuktam ? na ca darzanA'darzanazabdavAcyasyAsmadabhyupagatapramANasya pratyakSAnupalambhazabdavAcyasya vA bhavadabhipretasya kazcidvizeSaH prakRtahetusAdhyapratibandhasAdhana upalabhyate / ko vipakSa meM dhUma kI upalabdhi na hone kA saMbhava nahIM hai| yadi vipakSa meM dhUma ko upalabdha karane vAle puruSa kA abhAva hone se sabhI ko vipakSa meM anupalabdhi kA sambhava hai-aisA kahA jAya to yaha prazna hai ki vipakSa meM dhama sattA ke grAhaka puruSa kA abhAva Apako kisa pramANa se upalabdha haA? yadi anya kisI pramANa se upalabdha haA ho taba to usI pramANa se vipakSa meM dhUmanivRtti bhI siddha ho jAne se, vipakSa meM dhUmavirodha kA sAdhaka, sarvasambandhIanupalambhasvarUpapramANa kA upanyAsa vyartha hai| yadi kaheM ki-sarvasambandhI anupalambha se hI vipakSa me dhumasattAgrAhaka puruSa kA abhAva jJAta kiyAto isameM anyonyAzraya doSa isa prakAra lagegA-vipakSa meM dhUmasattA grAhaka puruSAbhAva se sarvasambandhI anupalambha kI siddhi hogI aura sarvasambandhI anupalambha siddha hone para vaise puruSAbhAva kI siddhi hogii| isa doSa ke kAraNa sarvasambandhI anupalambha kA koI saMbhava nahIM haiN| dUsarI bAta yaha hai ki kisI prakAra saMbhava mAna le, to bhI usakI kisI pramANa se siddhi jaba taka na kI jAya taba taka vipakSa meM kevala saMbhavamAtra se sarvasaMbadhI anupalabdhi virodha kI sAdhaka nahIM bana sakatI / [AtmIya anupalambha se dhUma kI vipakSa vyAvRtti asiddha ] sarvasaMbandhI anupalambha pakSa ko choDa kara Apa yadi yaha kaheM ki 'AtmasaMbaMdhI anupalambha yAnI Apako upalambha na hone ke kAraNa dhUma hetu kI vipakSa se vyAvRtti siddha kI jaayegii|' to yaha lIka nahIM hai kyoMki paracittavRttivizeSa se yahA~ vyabhicAra doSa lagegA / tAtparya, Apako to parakIyacitavRtti kA bhI kabhI upalambha nahIM hotA kitu isa anupalara bha se usakI vyAvRtti siddha nahIM hotI hai| yadi anupalambha ko choDa kara vipakSa meM dhUmAtmaka hetu kI sattA meM bAdhaka dUsarA koI pramANa vidyamAna hai ki tu vaktRtvahetu ke liye vaha nahIM hai aisA kahA jAya to vaha kauna sA pramANa hai yaha Apako bolanA cAhiye / yadi agni aura dhUma ke bIca kArya kAraNabhAvAtmaka sambandha grahaNa karAne vAlA pramANa hI vipakSa bAdhaka hone kA kahA jAya to yaha dikhAIye ki usa kArya kAraNabhAva kA kyA svarUpa hai aura kisa pramANa se vaha gRhIta hotA hai ? Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA. 1-sarvajJavAda: 205 atha kicijjJatva-rAgAdimattvasadbhAve'pi svAtmani na ta tukaM taktRtvaM pratipannam kiMtu vaktukAmatAhetukam , rAgAdisadbhAve'pi vaktukAmatA'bhAve'bhAvAdvacanasya / namvevaM vyabhicAre vivakSApi na vacane nimittaM syAt tatrApyanyavivakSAyAmamanyazabdadarzanAta, anyathA gotraskhalanAderabhAvaprasaMgAt / athArthavivakSAvyabhicAre'pi zabdavivakSAyAmavyabhicAraH / na, svapnAvasthAyAmanyagatacittasya vA zabdavivakSA'bhAve'pi vaktRtvasaMvedanAt na ca vyavahitA vivakSA tasya nimittamiti parihAraH, evamabhyupagame pratiniyatakAryakAraNabhAvAbhAvaprasaMgAta sarvasya ttpraapteH| tanna vaktukAmatAnimittamapyekAntato vacanaM siddham , vytirekaa'siddheH| anvayastu kicijjJatvena rAgAdimatvena vA vacanasya siddho, na vktukaamtyaa| yadi yaha kahA jAya ki-'agni ke sadbhAva meM hI dhUma hotA hai aura agni ke abhAva meM yahI dhuma nahIM hI hotA hai agni-dhuma kA kAraNa-kArya bhAva hai aura pratyakSa evaM anupalambha hI usa kAraNakArya bhAva kA grAhaka pramANa hai / tAtparya, agni hone para dhUma kA pratyakSa aura agni ke abhAva meM dhUma kA anupalambha una donoM ke bIca kAraNa-kAryabhAva kA upalambhaka hai|'-to yaha kucha ThIka hai kintu vaktRtva ke liye bhI samAna hai jaise -alpajJatA athavA to usakA vyApaka rAgAdimattva jaba hotA hai tabhI tRtva hotA hai yaha apanI hI AtmA meM dikhAI detA hai, tathA alpajJatA yA rAgAdimattva na hone para vaktatva nahIM hotA yaha pASANa khaNDa Adi meM nivivAdarUpa se vaktatva ke anapalambha se prasiddha hai| to phira, alpajJatA yA rAgAdimattva ke sAtha vaktRtva ke kAraNakAryabhAvAtmaka saMbandha kA grAhaka jo pratyakSa anupalambhasvarUpa pramANa hai jisa ke liye darzanA'darzana zabda kA bhI prayoga hotA hai vaha pramANa vipakSabhUta sarvajJa athavA vItarAga meM vaktRtva hetu kI sattA meM bAdhaka kyoM na mAnA jAya ? hama jisa prabhANa kA darzanAdarzana zabda se prayoga karate haiM, athavA Apa jisa pramANa kA pratyakSAnupalambha zabda se prayoga karate haiM usameM koI aisA pakSapAtarUpa vizeSa upalabdha nahIM hai jo vaktRtva hetu kA alpajJatA yA rAgAdimattvarUpa sAdhya ke sAtha vyAptisaMbandha ke sAdhana meM lagAyA jA ske| . [vaktRtva meM vacanecchAhetutva kI AzaMkA anucita ] ___ yadi yaha kahA jAya 'apanI AtmA meM alpajJatA aura rAgAdimattA avazya hai, phira bhI vaha vaktatva kA hetu nahIM hai, vaktatva kA kAraNa to bolane kI icchA-kAmanA hai, jaba bolane kI kAmanA nahIM hotI taba rAgAdi ke rahane para bhI vacana kA uccAra nahIM hotA hai |'-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki isa prakAra volane kI icchA [-vivakSA] ko bIca meM lAkara rAgAdimattA kI hetutA meM vyabhicAra dikhAyA jAyegA to vivakSA bhI vacanoccAra kA hetU na bana skegii| kAraNa, kabhI kabhI bolane kI icchA kucha anya zabda kI hotI hai aura zabdoccAra kucha anya ho jAtA hai yaha dekhane meM AtA hai| isa bAta ko asatya mAnage to gotra skhalanAdi-yAnI gautama Adi gautra ke uccAra ko icchA hone para skhalanA se kauNDinyAdi gotra kA uccAra ho jAtA hai yaha sarvajanaanubhavasiddha hai usakA abhAva ho jAyagA / yadi yaha tarka kare ki-'arthavivakSA yAnI anya koI artha ke pratipAdana kI icchA rahane para anya hI kisI artha kA pratipAdana ho jAtA hai isa prakAra kA vyabhicAra ho sakata zabda vivakSA yAnI anya zabda bolane kI icchA ho taba anya zabda kA uccAra ho jAya aisA vyabhicAra nahIM hotaa|'-yh tarka saMgata nahIM hai| kAraNa, zabdoccAra kI koI icchA na hone para bhI AdamI svapnAvasthA meM bakavAsa karatA hai aura jaba cita kA ThIkAnA nahIM hotA usa vakta bolane kI ho sakatA hai kinta Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 __ atha kiMcijjatvAdyabhAve sarvatra vaktRtvaM na bhavati-ityatra pramANAbhAvAnnA'sarvajJa-vaktRtvayoH kArya-kAraNabhAvalakSaNaH pratibandhaH sidhyati, tahi-vahnayabhAve dhUmaH sarvatra na bhavati-ityatrApi pramANAbhAvastulya iti na pratibandhagrahaH / athAgnyabhAve'pi yadi dhUmaH syAt tadA'sau taddhetuka eva na bhavet-iti sakRdapyahetoragnestasya na bhAvaH syAt , dRzyate ca mahAnasAdAvagnita iti nAnagnedhUmasadbhAva iti prtibndhsiddhiH| nanu yathendhanAderekadA samudbhUto'pi vahniranyadA'raNito maNyAdervA bhavannupalabhyate, dhamo vA vahnita upajAyamAno'pi gopAlaghaTikAdau pAvakodabhatadhamAdapyapajAyate ityavagamastathA cidagnyabhAve'pi bhaviSyatIti kutaH pratibandhasiddhiH ? atha yAdRzo vahnirindhanAdisAmagrIta upajAyamAno dRSTo na tAdRzo'raNito maNyAdervA, dhUmo'pi yAdRzo'gnita upajAyate na tAdRza eva gopAlaghaTikAdAvagniprabhavadhUmAt / anyAdRzAta tAdRzabhAve tAdRzatvamahetukamiti na tasya kvacidapi pratiniyamaH syAt , ahetordeza-kAla-svabhAvaniyamA'yogAditi nAgnijanyadhUmasya tatsadRzasya vA'nagnerbhAvaH, bhAve vA tAdRzadhUmajanakasyAgnisvabhAvataiveti na vyabhicAraH / taduktam"agnisvabhAvaH zakrasya mUrddhA yadyagnireva saH / athAnagnisvabhAvo'sau dhUmastatra kathaM bhavet" // ityAdi / tadetad vaktRtve'pi samAnam - icchA na hone para bhI sahasA zabdoccAra ho jAtA hai isa prakAra vacanoccAra kAmanA ke abhAva meM bhI vaktRtva kA saMvedana sabhI ko prasiddha hai| isa vyabhicAra kA nivAraNa yaha kaha kara nahIM ho sakatA ki 'vahA~ pUrvakAlIna (yAnI jAgrat kAlIna) vivakSA hI hetu hai' kyoMki aisA mAna lene para to vivakSA aura zabdoccAra ke bIca niyata DhaMga kA kArya kAraNabhAva na rahane se sabhI ko jAgrad avasthA Adi meM bhI pUrva pUrva kAlIna vivakSA se hI zabdoccAra hone kI Apatti hogii| sArAMza yaha ki vacana kA nimitta vivakSA hai aisA ekAntaniyama siddha nahIM hai kyoMki 'vivakSA ke abhAva meM zabdoccAra kA bhI abhAva honA cAhIye' yaha vyatireka siddha nahIM hai / tathA 'jaba bhI vivakSA hotI hai taba zabdoccAra hotA hI hai' aisA anvaya to siddha hI nahIM hai balki jaba alpajJatA yA rAgAdimattA hotI hai taba zabdoccAra hotA hai yaha anvaya siddha hI hai / [ asarvajJatA-caktRtva ke kArya-kAraNabhAva kI asiddhi anyatra tulya ] yadi yaha kahA jAya ki-'alpajJatAdi ke abhAva meM kahIM bhI vaktRtva nahIM hotA hai isa tathya meM koI pramANa nahIM hone se asarvajJa aura vaktRtva kA kAryakAraNabhAvAtmaka vyApti niyama siddha nahIM hotA hai'-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki anyatra bhI dhUmAgni meM yaha bAta samAna hai-jaise, 'agni ke abhAva meM vUma kahIM bhI nahIM hotA hai isa bAta meM bhI pramANa kA na honA tulya hai ataH dhUma-agni meM bhI vyApti siddha nahIM hogii| yadi yaha kahA jAya ki -"agni ke viraha meM yadi dhUma rahegA to vaha agnijanya nahIM hogA, phira to eka bAra bhI agni se dhUma kI utpatti nahIM hogii| kintu dekhate to haiM ki pAkazAlA meM agni se usakI utpatti hotI hai| ataH agni ke viraha meM dhUmotpatti na hone se donoM kI vyApti siddha hai"- to yaha ThIka nahIM hai kyoMki indhanAdi se eka bAra agni kI utpatti hotI huyI dekhane para bhI dUsarI bAra araNikASTha ke gharSaNa se athavA sUryakAMta maNi Adi se bhI Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH 207 tathAhi-yadi sarvajJe vItarAge vA vacanaM syAda , asarvajJAda rAgAdiyuktAd vA kadAcidapi na syAd , ahetoH sakRdapyasambhavAd , bhavati ca tat tataH, ato na sarvajJe tasya ta-sadRzasya vA sambhavaHiti pratibandhasiddhiH / atha dezAntare kAlAntare vA'sarvajJakAryameva vacanaM na sarvajJaprabhavamiti na darzanA'darzanapramANagamyam, darzanasyeyadvayApArA'sambhavAd adarzanasya ca prAgevaivaMbhUtArthagrAhakatvena niSiddhatvAt / . tahi, sarvadA'gniprabhava eva dhamo'gnyabhAve kadAcanApi na bhavatItyatrApi pratyakSasya sannihitavartamAnArtha usakI utpatti dekhane meM AtI hai / taduparAMta, agni se dhUma kI ekabAra utpatti hotI huyI dekhane para bhI dUsarI bAra gopAla ghuTikA * (lokabhASA meM hakkA) Adi meM agnijanya pUrvadhUma se naye dhUma kI utpatti dekhane meM AtI hai to isa prakAra agni ke vinA bhI dhUmotpatti ho jAyegI / aba Apa agni aura dhUma kI vyApti kaise siddha kareMge? [ dhUma meM agni vyabhicAra na hone kI AzaMkA kA uttara ] __yadi yaha kahA jAya-"indhanAdi sAmagrI se jisa prakAra kA agni utpanna hotA hai vaisA agni araNikASThagharSaNa yA maNi Adi se utpanna nahIM hotaa| tathA, agni se jisa prakAra kA dhUma utpanna hotA hai vaisA dhUma gopAlaghaTikA Adi meM agnijanyadhUma se utpanna nahIM hotA hai / tAtparya, donoM jagaha bhinna bhinna jAti ke agni aura dhUma utpanna hote haiM / jaise ki-indhanAdi se jvAlArUpa agni Ara kASThaghaSaNa se mumura AdirUpa utpanna hotA hai| yadi eka prakAra ke sAdhana se jaisA agni aura dhUma utpanna hotA hai vaisA kA vaisA agni aura dhUma anya prakAra ke sAdhana se bhI utpanna ho sakatA hai taba to yaha mAnanA hogA ki usa agni aura dhama kA tAdRza prakAra nihatuka hI hai kyoMki usakA kisI ke bhI sAtha niyata anvaya-vyatireka hI nahIM hai| isa prakAra, amuka se hI amuka prakAra ke agni kI yA dhUma kI utpatti hotI hai-aisA koI niyata bhAva nahIM rahane kI Apatti hogii| kyoMki jo nirhetuka hotA hai usakA na hI koI niyata deza hotA hai, na koI niyata kAla hotA hai aura na usake svabhAva kA kucha ThIkAnA hotA hai / ataH ukta Apatti TAlane ke liye yaha mAnanA hogA ki agni se jo dhUma utpanna hotA hai yA usake jaisA jo dhama hotA hai vaha agni ke viraha meM utpanna nahIM hotA / yadi usake viraha meM koI dhUma utpanna hotA hai to usa dhUma kA utpAdaka, agnisAbhAvavAlA nahIM honA cAhiye / isa prakAra kArya-kAraNa bhAva mAnane meM koI vyabhicAra ko avakAza nahIM hai / jaisA ki kahA gayA hai - "zakramUrdhA yAnI valmIka [ jisameM se kabhI dhUma nikalatA dikhatA hai ] yadi agnisvabhAva hai to vaha agni hI hai (usase bhinna nahIM hai) aura yadi vaha agnisvabhAva vAlA nahIM hai taba to vahA~ ghUmotpatti kI zakyatA kaise ?" __ sarvajJavAdI ke uparokta vaktavya ke viruddha virodhIyoM kA kahanA yaha hai ki vaktRtva ke liye bhI uparokta sabhI tarka kiye jA sakate haiM - ke taMbAku ke dhUmrAna ke liye kASTa yA khopare ke kocale kA banAyA huyA lambI nAlayukta sAdhanavizeSa jisake nimnabhAga meM vartulAkRti eka jalapAtra rahatA hai usako ghUTikA kahate haiM aura tAmbAku kA dhUma jalasaMparka se ThaNDA hokara mukha meM AtA hai / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 grAhakatvenA'pravRtteH, anupalambhasyApi tadviviktapradezaviSayapratyakSasvabhAvasyAtra vastuni vyApArA'sambhavAd na kAryakAraNabhAvalakSaNaH pratibandhaH pratyakSAnupalambhasAdhanaH syAt / . nApyanumAnato'pi prakRtaH pratibandha: siddhimAsAdayati, itaretarAzrayA'navasthAdoSaprasaMgasya pradAzatatvAt |n cA'nyata pratibandhaprasAdhakaM pramANamastIti prasiddhAnumAnasyApi sarvajJA'bhAvA''vedakAnumAnanirAsayuktyupakSepamicchato'trAbhAvaH prasaktaH / atha prasiddhAnumAne sAdhya-sAdhanayoH pratibandhaH tatprasAdhakaM ca pramANaM kiMcidasti tahi sa eva pratibandhaH kiMcijjJatva-vaktRtvayoH, tatprasAdhakaM ca tadeva pramANaM bhaviSyatIti siddhaH pratibaMdhaH kicijjJatva-vaktRtvayoragnidhUmayoriva / ata eva 'vyApyAbhyupagamo vyApakAbhyupagamanAntarIyako yatra darzyate tat prasaMgasAdhanam' iti tallakSaNasya yuSmadabhyupagamenAtra saddhAvAda bhavatyevAto'namAnAta srvjnyaabhaavsiddhiH| pakSadharmatA'bhAvapratipAdanaM ca yata prakRtaprasaMgasAdhane pratipAditaM tada abhyupagamavAdAnirastam / tatra pakSadharmatAyA heto [ asarvajJa aura bhASAvyavahAra ke pratibandha kI siddhi ] vaha isa prakAra-sarvajJa athavA vItarAga se yadi bhASotpatti hotI to vaha asarvajJa athavA rAgAdimAna pUruSa se kabhI bhI nahIM hotii| akAraNIbhUta vastu se kabhI bhI ka yahA~ asarvajJAdi se bhASA utpatti hotI hai, ata eva bhASA yA tatsadRza vastu sarvajJa-vItarAga se utpanna hone kA sambhava hI nahIM hai / isa prakAra asarvajJa aura vaktRtva kA vyAptisaMbandha siddha hotA hai / yadi yaha kahA jAya ki-'dezAntara aura kAlAntara se bhASA asarvajJa kA hI kArya hotI hai, sarvajJakArya nahIM hotI aisA upalambha darzanA'darzanapramANa se to nahIM hotA, kyoM ki darzana kA vyApAra itanA samartha hone kA sambhava nahIM hai aura adarzana isa prakAra ke upalambha ke heturUpa meM pahale niSiddha ho cukA hai |'-to yaha anyatra bhI kahA jA sakatA hai ki dhUma hamezA agni se hI utpanna hotA haiagni binA kabhI utpanna nahIM hotA, aisA upalambha karane meM pratyakSa kI pravRtti zakya nahIM hai kyoMki vaha kevala saMnihita vartamAna artha kA hI grAhaka hotA hai| anupalabhbha bhI jo vastu zUnya pradeza ko pratyakSa karane kA svabhAva vAlA hotA hai ata:-prastuta viSaya meM usakA vyApAra sambhava nahIM hai| isaliye yaha phalita hotA hai-dhUma aura agni kA kAryakAraNabhAvarUpa saMbandha ke grahaNa meM pratyakSAnupalambha sAdhanabhUta nahIM hai| [prasiddha dhUmahetuka anumAna ke abhAva kI Apatti ] anumAna se bhI dhUma kA agni ke sAtha saMbaMdha siddhi pada prApta nahIM hai kyoMki prastutAnumAnaprayojaka vyApti kA grahaNa yadi pUrvAnumAna se mAneMge to anyonyAzraya aura naye anumAna se mAnase to anavasthA doSa lagegA yaha pahale hI batAyA hai / aura to koI vyAptisAdhaka pramANa hai nahIM, phalata: sarvajJAbhAva sAdhaka anumAna ke khaMDanArtha yukti kA upanyAsa karane kI vAMchA vAle ke mata meM prasiddha dhUmahetuka agni anumAna ke bhI uccheda kI Apatti prasakta hyii| yadi kaheM ki-'prasiddha agni-anumAna meM to dhUma aura agni kA pratibandha vyApti saMbaMdha, evaM usakA sAdhaka koI pramANa, donoM maujUda hai to vahI alpajJatA aura vaktRtva kA bhI prati jAyegA aura vaha pramANa yahAM bhI pratibandha kA sAdhaka ho skegaa| tAtparya, jaise dhUma aura agni kA pratibandha siddha hai vaise alpajJatA aura vaktRtva kA bhI pratibandha siddha ho sakatA hai| Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 209 rabhAve'pi gamakatvasya siddhatvAt / zeSastu pUrvapakSagrantho'nabhyupagamAnirasta iti na pratyuccArya dUSitaH / ato'yuktamuktaM 'sarvajJavAdinAM yathA tatsAdhakapramANAbhAvAda na tadviSayaHsadvyavahAraH tathA tadabhAvavAdinoM mImAMsakAdInAM tadabhAvagrAhakapramANAbhAvAdeva na tadabhAvavyavahAraH' iti, prasaMgasAdhanasya tadabhAvasAdhakasya samarthitatvAt / - atha yad abhyAsavikalacakSurAdijanitaM pratyakSaM, tad dharmAdigrAhakaM na bhavati, iti prasaMgasAdhanAt sidhyati, na punaranyAdRgbhUtam , codanAvadanyAdRzasya dharmagrAhakatvA'virodhAt / nanu kiM 1. tajjJAnaM pratiniyatacakSurAdijanitaM dharmAdigrAhakam , 2. utAbhyAsajanitaM, 3. Ahosvit zabdajanitam , 4. kiMvA'numAnaprabhAvitam ? tatra yadi cakSurAdiprabhavam , tadayuktam , cakSurAdInAM pratiniyatarUpAdiviSayatvena tatprabhavasya tajjJAnasya dharmAdigrAhakatvA'yogAt / ata eva "yadi SaDbhiH"........ityAdyuktaM dUSaNamatra pksse| [prasaMgasAdhana se sarvajJabhAvasiddhi kA samarthana ] sarvajJavirodhI kahatA hai ki sarvajJAbhAva ke sAdhana meM sarvajJavAdI ne jo jo dUSaNa dikhAye haiM ve saba dhUma se agni anumAna meM bhI samAna hai yaha uparokta carcA se siddha huA itanA hI nahIM apitu vaktRtva hetuka hamAre anumAna se sarvajJa kA abhAva bhI aba siddha hotA hai kyoMki prasaMgasAdhana kA jo lakSaNa hai-'vyApya kA svIkAra vyApaka ke svIkAra kA avinAbhAvI hai aisA jahA~ dikhAyA jAtA hai vaha prasaMgasAdhana kahA jAtA hai'-isa prakAra kA prasaMgasAdhana kA lakSaNa jo Apako svIkRta hai vaha Apake ho matAnusAra hamAre ukta anumAna meM maujUda hai| __sarvajJavAdI ne hamAre prasaMgasAdhana meM pratipAdita hetu meM jo pakSadharmatA ke abhAva doSa kA udbhAvana kiyA hai vaha to doSarUpa na hone se hama usakA svIkAra karake hI nirAkaraNa lA dete haiM / kAraNa, svataMtra sAdhana meM pakSadharmatA'bhAva doSa bana sakatA hai kintu prasaMga sAdhana meM hetu pakSadharma na hone para bhI vyApti bala ke AdhAra para svasAdhyapratipAdaka ho sakatA hai| avaziSTa kA pUrvapakSa hai-usameM jisa jisa vidhAna para doSAropaNa kiyA gayA hai -ve vidhAna hamAre na hone se hI ukta doSoM kA vidhvaMsa ho jAtA haiM, ata una eka eka vidhAna ko lekara usa para diye gaye dUSaNoM ko TAlane kA prayAsa Avazyaka nahIM hai / ataH sarvajavAdI ne apane vaktavya ke prArambha meM jo kahA thA-"sarvajJavAdI ke pAsa jaise sarvajJa kA sAdhaka koI pramANa na hone se usake viSaya meM sadvyavahAra zakya nahIM, usI prakAra sarvajJavirodhI mImAMsakoM ke pAsa sarvajJa ke abhAva kA grAhaka koI pramANa na hone se usake bAre meM abhAva vyavahAra bhI nahIM ho sakatA-" ityAdi, yaha saba yuktivikala kaha diyA hai / sarvajJAbhAva kI siddhi meM pratipAdita prasaMgasAdhana kA savistara samarthana kiyA gayA hai| [ dharmAdigrAhakatayA abhimata pratyakSa ke Upara cAra vikalpa] mImAMsakoM ne jo yaha kahA thA ki-'pratyakSa dharmAdigrahaNa kA animitta hai kyoMki vidyamAnopalambhaka hai' ityAdi, usake Upara sarvajJavAdI zaMkA kareM ki-yogAnuSThAnAdi ke abhyAsa viraha meM jo netrAdijanya pratyakSa hotA hai vahI dharmAdi kA agrAhaka hotA hai-prasaMgasAdhana se kevala itanA hI siddha kiyA jA sakatA hai| kintu jaise codanA yAnI vidhivAkya se janya jJAna uparyakta pratyakSa se vilakSaNa hotA Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athA'bhyAsajanitaM taditi pakSaH-tathAhi-jJAnAbhyAsAt prakarSataratamAdiprakrameNa tatprakarSasambhave taduttarottarAbhyAsasamanvayAt sakalabhAvAtizayaparyantaM saMvedanamavApyata iti / tadapi manorathamAtram , yato'bhyAso hi nAma kasyacita pratiniyatazilpakalAdau pratiniyatopadezasadbhAvavato janmato janasya saMbhAvyate na tu sarvapadArthaviSayopadezasaMbhavaH / na ca sarvapadArthaviSayAnupadezajJAnasaMbhavo yena tajjJAnAbhyAsAt sakalajJAnaprAptiH, tatsaMbhave vA sakalapadArthaviSayajJAnasya siddhatvAt kimabhyAsaprayAsena ! kiM ca, tadabhyAsapravartakaM jJAnaM yadi cakSarAdipratiniyatakaraNaprabhavamapyanyendriyaviSayarasAdigocaram atIndriyArthagocaraM ca syAt tadA padArthazakteH pratiniyatatvena pramANasiddhAyAH prabhAvAt pratiniyatakAryakAraNabhAvAbhAvaprasaktisaddhAvAta sakalavyavahAroccheda prsktiH| huA dharma kA grAhaka hotA hai usI prakAra uparyukta pratyakSa se vilakSaNa yogI ke pratyakSa se dharmAdi gRhIta hone meM koI virodha nahIM hai| sarvajJavirodhI kahatA hai ki isa vilakSaNa pratyakSa ke Upara cAra meM se eka bhI vikalpa ghaTa nahIM sakatA jaise 1-vaha pratyakSajJAna kyA amuka hI prakAra ke netrAdi se janya hai ? yA 2-abhyAsajanya hai ? athavA 3-zabdajanya hai ? yA 4-anumAna ke sahakAra se upakRta hai ? prathama vikalpa-dharmAdigrAhaka jJAna ko netrAdijanya nahIM mAnA jA sakatA kyoMki netrAdi indriya tad tad rUpa-rasAdi viSaya ke grahaNa meM hI sazakta hone kA niyama sarvavidita hone se netrAdijanya jJAna dharmAdi kA grAhaka nahIM ho sktaa| isIliye to isa vikalpa meM 'yadi SaDbhiH' ityAdi kArikA se jo pUrva meM upahAsa rUpa dUSaNa kahA gayA hai ki eka hI pramANa se sarva vastu kA jJAtA jinako mAnya hai unake pakSa meM netrAdi se sarva rasa gandha Adi kA bhI grahaNa hotA hogA-ityAdi, yaha nahIM TAla skte| [ sarvajJa kA pratyakSa abhyAsajanita nahIM hai ] . yadi yaha pakSa mAnA jAya ki-"dharmAdigrAhaka pratyakSa abhyAsa janita hai, jaise ki-jJAnAbhyAsa se bodha ke prakarSa meM tara-tama bhAva Adi kA prakrama yAnI paramparA se jJAna ke utkarSa kA jaba saMbhava dikhAI detA hai to uttarottara abhyAsa ke samanvaya yAnI samyagAsevana se sakala padArthoM kI carama sImA ko lA~ghane vAlA saMvedana pragaTa hotA hai|" to isa para virodhI kA kahanA hai ki yaha niSphala manoratha mAtra hai| kAraNa, janma se lekara kramaza: amuka amuka zilpa kalAdi ke viSaya meM uttarottara tat tat prakAra ke upadeza kA sadbhAva yAnI prApti jisa paruSa ko hotI hai usako amUka amuka zilpakalAdi ke abhyAsa hone kI saMbhAvanA hai kintu sarva padArthoM ke viSaya kA upadeza AyU alpatAdi ke kAraNa, saMbhavata hI nahIM hai / tathA upadeza vinA sarva padArthaviSayaka jJAna kA saMbhava bhI nahIM hai jisase ki upadezaprayojya jJAnAbhyAsa kA saMbhava ho, aura sarvaviSayaka jJAnAbhyAsa kA saMbhava na hone se sakalAthajJAnaprApti bhI kalpanAmAtra hai / yadi sarvArthaviSayakopadezAnukUla jJAna kA saMbhava mAnA jAya taba to usIse sarvArthaviSayaka jJAna bhI siddha ho jAne se abhyAsa dvArA dharmAdigrAhaka pratyakSasiddhi kA prayAsa vyatha hai / dUsarI bAta yaha hai ki yadi vaha abhyAsa pravartaka jJAna, netrAdi tat tat indriyarUpa karaNa se janya hone para bhI anyendriya ke viSayabhata gandha-rasAdi ko viSaya karegA. athavA atIndriya artha ko grahaNa karegA, to 'padArthoM kI zakti pratiniyata yAnI maryAdita hI hotI hai| yaha bAta pramANasiddha nahIM ho Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-sarvajJasiddhiH 211 prathAbhyAsasahAyAnAM cakSurAdInAmapi sarvajJAvasthAyAmatIndriyadarzanazaktiH / na ca vyavahArocchedaH-asmadAdicakSurAdInAmanabhyAsadazAyAM zaktipratiniyamAda asmadAdaya eva vyavahAriNa iti / etadapyasamIcInam , na khalvabhyAse satyapyanyato vA hetoH kasyacidatIndriyadarzanaM cakSurAdibhya upalabhyate, dRSTAnusAriNyazca kalpanA bhavantIti / kiM ca, sarvapadArthavedane cakSurAdijanitajJAnAt tadabhyAsaH, tatsahAyaM ca cakSurAdikaM sarvajJAvasthAyAM sarvapadArthasAkSAtkAri jJAnaM janayatIti kathamitaretarAzrayametat kalpanAgocaracAri caturacetaso bhavata iti na dvitIyo'pi pakSo yuktikssmH| ___ atha zabdajanitaM tajJAnasanatu zandasya tasmItatvena prAmANye sarvapadArthaviSayajJAnasambhavaH, tajjJAnasaMbhave ca sarvajJasya tathAbhUtazabdapraNetRtvamitItaretarAzrayadoSAnuSaGgaH / ata evoktam-[ zlo0 vA0 sU0 2-142 ] 'narte tadAgamat sidhyed na ca tenAgamo vinA' / / iti / na ca zabdajanitaM spaSTAbhamiti na tajjJAnavAn sakalajJa ityabhyupagamyate, evaM ca preraNAjanitajJAnavato dharmajJatvam / ata evoktam"codanA hI bhUtaM bhavantaM".... ityAdi / tanna tRtIyapakSo'pi yuktisNgtH| sakane se, maryAdita zakti kI mahImA se jo niyata prakAra kA kArya-kAraNa bhAva mAnA jAtA hai vaha tUTa jAne kI Apatti AyegI aura isase 'netra se rUpajJAna utpanna hotA hai' ityAdi sarva vyavahAra ucchedAbhimukha ho jaayeNge| - [cakSu Adi se atIndriya arthadarzana kA asaMbhava ] yadi sarvajJavAdI kI ora se yaha kahA jAya-sarvajJadazA meM abhyAsa kI sahAyatA se netrAdi indriya meM atIndriyArthadarzana kI zakti kA prAdurbhAva hotA hai| yahA~ 'netra se rUpa kA hI grahaNa hotA hai, rasa kA nahIM' ityAdi vyavahAra ke uccheda ho jAne kI Apatti prApta nahIM hotI kyoMki isa prakAra ke vyavahAra karane vAle to hama loga hI haiM aura hamArI netrAdi indriyoM ko abhyAsa kI sahAyatA na hone kI dazA meM ukta zakti kA pratiniyatabhAva tadavastha hI rahatA hai| virodhI : - sarvajJavAdI kA yaha kathana anucita hai, kyoMki yaha to nizcaya hI hai ki- cAhe abhyAsadazA ho yA anya koI bhI hetu ho, netrAdi indriya se atIndriya artha kA darzana kisI ko bhI hotA ho yaha dekhA nahIM gayA / kalpanA niraMkuza nahIM ho sakatI kintu jaisA dekhA jAya tadanusAra hI ho sakatI hai| dasarI bAta yaha hai ki anyonyAzraya doSa ko avakAza prApta hogA jaise, sarvapadArtha kA jJAna siddha hone para upadeza dvArA netrAdijanya uttarottara jJAna se abhyAsa siddha hogA aura siddha abhyAsa kI sahAyatA se netrAdi indriya sarvajJadazA meM sakala padArtha ko sAkSAt karane vAle jJAna ko utpanna karegIisa prakAra jahA~ anyonyAzraya doSa hai aisA tathya Apa jaise catura puruSa kI kalpanA kA viSaya kaise ho sakatA hai ? niSkarSa abhyAsa se sakalArthavedi pratyakSotpatti sambhava nahIM hai| [ sarvajJa kA jJAna zabdajanya nahIM hai ] yadi tIsare pakSa meM, dharmAdigrAhaka pratyakSajJAna ko zabdajanya mAnA jAya to itaretarAzraya doSa isa prakAra lagegA-sarvajJa kathita hone se zabda kA prAmANya siddha hone para usa zabda se sarvapadArthaviSayaka pratyakSa jJAna kA saMbhava hogA aura aisA jJAna yAnI sarvajJatA siddha hone para vaha pramANabhUtazabdoM kA upadezaka hogA / isI doSa kA pratipAdana zlokavAttika meM 'narte tadAgamAt'....ityAdi se kiyA hai ki Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 anumAnajanitajJAnena tu sarvavittve na dharmajJatvam , dharmAderatIndriyatvena tajjJApakaliMgatvenA'bhyupagamyamAnasyArthasya tena saha saMbandhAsiddhaH, asiddhasambandhasya cA'jJApakatvAnna tato dharmAdyanumAnamityanumAnajanitaM jJAnaM na sakaladharmAdipadArthA''vedakam / kiM ca, tathAbhUtapadArthajJAnena yadi sarvavidabhyupagamyate tadAsmadAdInAmapi savavittvamanivAritaprasarama. 'bhAvAbhAvobhayarUpaM jagat , prameyatvAt' ityanumAnasyAsmadAdInAmapi bhAvAt / aspaSTaM cAnumAnamiti tajjanitasyApyavaizadyasaMbhavAnna tajjJAnavAn sarvajJo yuktaH / prathAnumAnajJAnaM prAgavizadamapi tadevA'zeSapadArthaviSayaM punaH punarbhAvyamAnaM bhAvanAprakarSaparyante yogijJAnarUpatAmAsAdayad vaizadyabhAga bhavati, dRSTaM cAbhyAsabalAd jJAnasyAnakSajasyApi kAma-zokabhayonmAda-caurasvapnAyupaplutasya vaizadyam / nanvevaM tajjJAnavadatIndriyArthavidvijJAnasyApyupaplutatvaM syAditi tajjJAnavataH kAmAdhupaplutapuruSavad viprysttvm| . Agama ke binA sarvajJa siddha nahIM hogA aura sarvajJa ke vinA pramANabhUta Agama niSpanna nahIM hogaa| dUsarI bAta yaha hai ki pratyakSajJAna spaSTAnubhavarUpa hotA hai jaba ki zabdajanyajJAna aspaSTa hotA hai, ataH zabdajanitajJAnavAn puruSa sakalArthapratyakSakArI nahIM mAnA jA sktaa| phalita yaha huA ki zabda janita pratyakSajJAnavAn koI dharmavettA kA sabhbhava nahIM hai kintu preraNA (=vidhivAkya) janita jJAnavAn hI dharmavettA hai| ata eva zAbarabhASya meM kahA gayA hai ki-"preraNA hi bhUta, vartamAna, bhaviSyat kAlIna sarvapadArthoM ke bodhana meM samartha hai, aura koI indriyAdi nhiiN| sArAMza, tRtIya pakSa bhI ayukta hai| [ anumAna se sarvajJatA prApti kA asaMbhava ] cauthe vikalpa meM, yadi anumAnajaya sarvapadArthajJAna dvArA sarvajJatA mAnI jAya to bho isase dharmajJatA siddha nahIM ho sktii| kAraNa, dharmAdi padArtha atIndriya haiM, ataH una atIndriyapadArthoM ke jJApaka jisa padArtha ko Apa hetu banAyeMge usakA apane sAdhyabhUta atIndriya padArthoM ke sAtha sambandha hI siddha nahIM ho sakatA / asiddha saMbaMdha vAlA hetu sAdhya kA jJApaka na ho sakane se dharmAdi kA anumAna nahIM kiyA jA sktaa| ata: cauthe pakSa meM anumAnajanyajJAna sakala dharmAdi padArtha kA jJApaka nahIM ho sktaa| dUsarI bAta yaha hai ki anumAnajanyajJAna se sarvajJatA mAnI jAya to hama Adi meM bhI sarvajJatA kI ativyApti kA nivAraNa azakya hogA, kyoMki "jagat bhAvAbhAvobhaya svarUpa hai kyoMki prameya hai" isa anumAna se prameyatvahetuka bhAvAbhAvAtmaka akhila jagat kA anumAnajJAna sabhI ko ho sakatA hai / tIsarI bAta yaha hai ki anumAna spaSTa nahIM kintu aspaSTa hotA hai ataH tajjanyajJAna meM vizadatA yAnI sarvavizeSagrAhakatA kA saMbhava na hone se anumAnajanyajJAnavAn puruSa kabhI sarvajJa nahIM ho sktaa| __[ sarvajJa jJAna meM viparyAsa kI Apatti ] yadi yaha tarka kiyA jAya ki-prArambha meM to anumAnajJAna avizada hI hotA hai kintu akhilapadArthasaMbaMdhI vahI anumAna punaH punaH jaba bhAvita kiyA jAtA hai taba bhAvanA caramotkarSa ko prApta hone se vahI anumAnajJAna yogijJAnamaya bana jAtA hai, usa samaya ati vizada bana jAtA hai / yaha koI adRSTa kalpanA nahIM hai kyoMki yaha dekhA jAtA hai ki jJAna indriya janya yadyapi na hone para bhI abhyAsa Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-sarvajJasiddhiH 213 atha yathA rajo-nohArAdyAvaraNAvRtavRkSAdidarzanamavizadaM tadAvaraNApAye vaizadyamanubhavati evaM rAgAdyAvArakANAM vijJAnA'vezadyahetUnAmapAye sarvajJajJAnaM vizadatAmanubhaviSyatIti / asadetat , rAgAdInAmAvaraNatvA'siddheH, kuDyAdInAmeva hyAvArakatvaM loke prasiddhaM na rAgAdInAm / tathAhi-rAgAdisadbhAve'pi kuDyAdyAvArakAbhAve vijJAnamutpadyamAnaM dRSTam , rAgAdyabhAve'pi kuDyAdyAvArakasadbhAve na vijJAnodaya ityanvaya-vyatirekAbhyAM kuDyAdInAmevA''varaNatvAvagamo na rAgAdInAmiti na rAgAdaya AvArakA iti na tadvigamo'pi sarvavidvijJAnasya vaishdyhetuH| _kiM ca, sarvavedanaM sarvajJajJAnena kiM samastapadArthagrahaNamuta zaktiyuktatvam , pAhosvit pradhAnabhUtakatipayapadArthagrahaNam ? tatra yadyAdyaH pakSastatrApi vaktavyam-ki krameNa tadgrahaNam ? Ahosvid yogapayena ? tatra yadi krameNa tadgrahaNam , tadayuktam , pratItAnAgatavartamAnapadArthAnAmaparisamAptestajjJAnasyApyaparisamAptitaH sarvajJatA'yogAt / atha yugapadanantAtItAnAgatapadArthasAkSAtkAri tadvedanamabhyupagamyate. tadapyasata. parasparaviruddhAnAM zItoSNAdInAmekajJAne pratibhAsA'sambhavAta, sambhave vA na kasyacidarthasya pratiniyatasya tad grAhakaM syAditi kiM tajjJAnena asmadAdibhyo'pi vyavahAribhyo honatara (? reNa) iti kathaM sarvajJaH ? yAnI dRDha saMskAra ke bala se, kAmarAga, zoka, bhaya, unmAda, corabhaya, svapnAdi se jaba citta upapluta yAnI atibhAvita ho jAtA hai taba tad tad viSaya kA vizada jJAna hotA hai [ jaise kAmAndha ko apanI priyatamA kA sAkSAt AbhAsa stambhAdi meM hotA hai ] / isa tarka ke viruddha hameM yaha kahanA hai ki abhyAsa ke bala se kAmI puruSa Adi ko yadyapi sopaplava jJAna kA udaya hotA hai kintu vaha viparyAsamaya hotA hai, satya nahIM hotaa| usI prakAra abhyAsabala se jo atIndriyArthajJAtA kA vijJAna hogA vaha bhI sopaplava hone se viparyAsamaya hI hogA, satya nahIM hogaa| [rAgAdi jJAnAvAraka nahIM hai ] aba yadi aisA kahA jAya ki-jaba vAyumaNDala dhUlivyApta ho jAtA hai athavA tuhinavyApta ho jAtA hai taba samIpavartI bhI dhUmAdi kA darzana dhuMdhalA hotA hai spaSTa nahIM hotA / kintu tuhina yA dhUli ke bikhara jAne para vRkSAdi kA spaSTa darzana hotA hai-isI prakAra vijJAna kI avizadatA ke hetubhUta AvAraka rAgAdi dhvasta ho jAne para sarvajJa kA jJAna atyanta vizadatA ko prApta kara leMge-koI doSa nahIM hai| virodhI ke abhiprAya se uparokta AvaraNa kI bAta asat hai, kyoMki rAgAdi kI AvaraNarUpa meM siddhi nahIM hai| loka meM bhI divAra Adi hI AvaraNarUpa meM siddha hai. rAgAdi nhiiN| jaiserAgAdi ke hone para bhI divAra Adi kI ADa na hone para jJAnotpatti hotI hai kiMtu rAgAdi ke na hone para bhI divAra Adi kI ADa hone para jJAnotpatti nahIM hotI-isa prakAra ke anvaya-vyatireka se divAra Adi kA hI AvaraNarUpa meM bhAna hotA hai na ki rAgAdi kaa| ata: rAgAdi AvaraNarUpa na hone se usake vinAza ko sarvajJajJAna kI vizadatA kA saMpAdaka nahIM mAnA jA sktaa| [ sarvajJajJAna kI tIna vikalpoM se anupapatti ] sarvajJajJAna ke Upara nimnokta tIna vikalpa bhI saMgata nahIM haiN| vikalpa isa prakAra ke haiM Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ki ca yadi yugapat sarvapadArthagrAhaka tajjJAnaM tadaikakSaNe eva sarvapadArthagrahaNAd dvitIyakSaNe'kicijjJa eva syAt , tatazca kiM tena tAdRzAkicijjJena sarvajJatvena ? na cAnAdyanantasaMvedanasya parisamAptiH, parisamAptau vA kathamanAdyanantatA? kiMca, sakalapadArthasAkSAtkaraNe parastharAgAdisAkSAtkaraNamiti rAgAdimAnapi sa syAd viTa iva / atha rAgAdisaMvedanameva nAsti na tahi sakalapadArthasAkSAtkaraNam / tanna prathamaH pkssH| atha zaktiyuktatvena sakalapadArthasaMvedanaM tajjJAnamabhyupagamyate, tadapi na yuktam , sarvapadArthAvedane tacchakterjAtumazakteH, kAryadarzanAnumeyatvAcchaktInAm / ki ca, sarvapadArthajJAnaparisamAptAvapi 'iyadeva sarvam' iti kathaM paricchedazaktiH ? atha 'vedanA'bhAvAdabhAvo'parasyeti sarvasaMvedanam' / avedanAdabhAvo 1. sarvajJajJAna se jo sarvavedana Apa mAnate haiM vaha samasta padArthoM kA grahaNarUpa hai ? yA-2. samasta vastu ko grahaNa karane kI zaktimattArUpa hai ? athavA 3. mukhya mukhya kaI eka padArthoM kA grahaNarUpa hai ? .. ___ yadi prathama pakSa para socA jAya to yahA~ bhI batAIye ki A krama se sarvavastu kA grahaNa hotA hai yA B eka sAtha hI ? yadi krama se sarvavastu kA grahaNa mAne to usameM koI yukti nahIM hai| kyoMki atIta-anAgata aura vartamAna kAlIna padArthoM kA kahIM bhI anta na hone se kramazaH sarvapadArthoM ko viSaya karane vAle jJAna kA bhI anta nahIM Ane se ananta kAla kI avadhi meM bhI sarvapadArthoM kA grahaNa saMbhava nahIM hai| yadi eka sAtha ananta atIta-anAgata padArthoM ko sAkSAt ka jJAna mAnate ho to vaha bhI ThIka nahIM hai kAraNa. zItasparza-uSNasparzAdi jo parasparaviruddha padArtha haiM una kA eka jJAna meM eka sAtha pratibhAsa saMbhavaviruddha hai| yadi usakA saMbhava mAnA jAya, to samuditarUpa se sarvavastu kA jJAna hone para bhI kisI bhI pratiniyata artha kA pratiniyatarUpa se grahaNa karane vAlA vaha jJAna nahIM hogA, to hama Adi vyavahartA ko jo kaI eka padArthoM kA vizeSarUpa se jJAna hotA hai-usase bhI hIna kakSA vAle usa jJAna se kyA prayojana ? aura vaha sarvajJa bhI kaisA ? [eka sAtha sarvapadArthagrahaNa kI sadoSatA ] yaha bhI sociye ki ekasAtha hI sarvapadArtha ko grahaNa karane vAlA sarvajJajJAna hogA to prathama kSaNa meM hI sabhI padArtha ko grahaNa kara lene se dUsare kSaNa meM ApakA sarvajJa kucha bhI na jAna pAyegA to isa prakAra ke kucha bhI na jAnane vAlI usa sarvajJatA se kyA lAbha? tathA jisa saMvedana kA prArambha aura anta hI nahIM hai aise saMvedana kI kisI bhI viSaya meM parisamApti yAnI paripUrNaarthagrAhakatA saMbhava nahIM hai, yadi saMbhava ho to usa saMvedana ko anAdi-ananta kaise kahA jAyagA jo kisI eka artha ke grahaNa meM hI parisamApta ho jAtA ho ? tathA jo sarvArtha kA sAkSAtkAra karegA vaha paraMpurUSagatarAgAdi doSa kA bhI sAkSAtkAra avazya karegA, ataH vaha bhI Thaga puruSa kI bhA~ti rAgAdiyukta ho jAyagA / tAtparya yaha hai ki Thaga puruSa jaise parakIya kapaTa ko pIchAnatA haA svayaM bhI pracchanna kapaTI hotA hai vaise ApakA sarvajJa bhI parakIya kapaTAdi rAga-dveSa ko pIchAnatA huA svayaM kapaTI-rAgI-dveSI kyoM nahIM hogA / sArAMza, sarvapadArthagrahaNa vAle prathama pakSa meM koI saMgati nahIM hai / [ sakalapadArthasaMvedana kI zaktimattA asaMgata hai ] dUsare vikalpa meM, yadi yaha kahA jAya ki sarvajJa kA jJAna sarva padArthoM ko grahaNa karane meM zaktizAlI hotA hai, ata eva sarvajJajJAna ko sakalapadArthasaMvedI mAnA jAtA hai'-to yaha bhI ayukta Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhi: 215 'parasyeti kuto nizcayaH ? 'tadapekSayA tasyopalabdhilakSaNaprAptatvAta tathAbhUtAnupalabdhyA'bhAvanizcayaH' iti ceta? evaM sati sa evetaretarAzrayadoSa:-'sarvajJatvanizcaye tadabhAvanizcayaH, tadabhAvanizcaye ca sarvajJa tvanizcayaH' iti naikasyApi siddhiH / tanna dvitIyo'pi pkssH| atha yAvadupayogi pradhAnabhUtapadArthajAtaM tAvadasau vettIti tatparijJAnAt sakalajJaH, tadapi sarvapadArthAvedane niyamena na saMbhavati, 'sakalapadArthavyavacchedena teSAmeva prayojananirvartakatvam' iti sakalaparijJAnamantareNA'zakyasAdhanamiti na tRtIyo'pi pakSo yuktaH / __kiMca, nityasamAdhAnasaMbhave vikalpAbhAvAt kathaM vacanam ? vacane vA vikalpasambhavAt samAdhAnavirodhAnna samAhitatvamiti bhrAntachAdmasthikajJAnayuktaH sa syAt / kathaM vA'tItAnAgatagrahaNam , atItAdeH svarUpasyA'saMbhavAta? asadAkAragrahaNe ca taimirikajJAnavata pramANatvaM na syAta / athA dikamapyasti, evaM satyatItatvAderapyabhAva eveti sarvajJavyavahArocchedaH / atha pratipAdyApekSayA tasyAbhAvaH, tadapyayuktam , nahi vidyamAnamevApekSayA tadaivA'vidyamAnaM bhavati / tsyaanuplbdhervidymaanhai| kAraNa, zaktiyA~ saba apane se utpAdita kAryAtmaka liMga se anumeya hotI hai ataH jaba taka sakala padArtha kA saMvedanAtmaka kAryaliMga anupalabdha rahe taba taka sarvapadArthagrahaNa karane kI zakti mAnya nahIM ho sakatI / yaha bhI sociye ki kadAcita sarvapadArtha ke grahaNa meM jJAna kI parisamApti mAna lI jAya, phira bhI usa jJAna se gRhIta padArtha "ye saba itane hI haiM [ ina se aba koI adhika nahIM hai ]" isa prakAra ke jJAna kI zakti kA nirNaya kaise karoge ? yahA~ yaha uttara diyA jAya ki 'utane hI padArthoM kA vedana hotA hai, atirikta kisI bhI padArtha kA saMvedana nahIM hotA ata: usakA abhAva hai yaha nirNaya ho jAyegA to yahA~ phira se prazna hogA ki atirikta kisI bhI artha kA saMvedana na hone se usakA abhAva hai-yaha nizcaya kaise huA ? isake uttara meM yadi kahA jAya-jahA~ taka sarvajJajJAna kA vicAra hai, sarva padArtha 'agara hotA to jarura upalabdha hotA' isa prakAra upalabdhilakSaNa prApta hI hote haiM, phira bhI atirikta padArtha kI upalabdhi nahIM hotI isase unake abhAva kA nizcaya kiyA jAyegA'-to yahA~ aisA mAnane meM spaSTa anyonyAzraya doSa hai-jaise, sarvajJatA kA nizcaya hone para atirikta padArtha kA abhAva siddha hogA aura atirikta padArtha kA abhAva siddha hone para sarvajJatA kA nizcaya hogA' / phalataH donoM meM se eka kI bhI nirapekSasiddhi nahIM hogii| sArAMza, dUsarA vikalpa bhI asaMgata hai| [ mukhya-upayogI sarvapadArtha jJAna kA asaMbhava ] tIsare vikalpa meM, yadi aisA kahA jAya-upayoga meM Ane vAle mukhya mukhya padArthoM ke jitane samUha hai utane ko vaha jAnatA hai aura utane padArtha ke jJAna mAtra se hI vaha sarvajJa mAnA jAtA hai| yaha bhI saMbhava nahIM hai kyoMki samasta vastu samUha ko jAne vinA kauna se padArtha upayogI evaM mukhya haiisakA jJAna saMbhavabAhya hai / anya sakala padArthoM ko eka ora rakha kara 'itane hI padArtha hamAre prayojana ke niSpAdaka haiM' yaha sarva padArtha ke jJAna vinA siddha nahIM kiyA jA sakatA / ataH tIsarA vikalpa bhI mahattvazUnya hai| [ samAdhimagna sarvajJa kA vacanaprayoga asaMbhava ] yaha bhI to sociye ki jaba Apa sarvajJa kevali ko sadAsamAhita yAnI nitya samAdhimagna Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tvameva' iti cet ? tadanupalabdhirevAstu kathamavidyamAnam ? na hyanyasyAbhAve'nyasyApyabhAvaH, atiprasagAt / 'tasyAsAvavidyamAnatvena pratibhAti' iti ceta ? sa tahi bhrAntaH, asadvikalpasambhavAta tasyA'sadvikalpasya viSayIkaraNAt sarvajJo'pi bhrAnta eveti kathaM sarvavit ? . ___atha vikalpasyApi svarUpe'bhrAntatvameva, tena tasya vedanaM sarvajJajJAnamabhrAntam / evaM tahi svarUpasAkSAtkaraNameva kevalaM, kathamatItAdyavidyamAnasAkSAtkaraNam ? tatazcAtItAnAgatapadArthAbhAvAt tatsA. kSAtkaraNA'saMbhavAnna tadgrahaNAt sarvajJaH / kiM ca svarUpamAtravedane tanmAtrasyaiva vidyamAnatvAt tadvedane'dvaitavedanAd na sarvajJavyavahAra, tadbhAve vA sarvaH sarvavit syAt / athApi syAt satyasvapnadarzanavadatItAnAgatAdidarzana, tato vyavahAra iti / tadapyayuktam . satyasvapnadarzanasya svarUpamAtravedane na satyA'satyavibhAgaH kintvAnumAnikaH satyasvapnasvarUpasaMvedanasya tanmAtraparyavasitatvAta / mAnate haiM to samAdhi usI kA nAma hai jisameM sarva vikalpa zAnta ho jAte haiM ataH samAdhimagna sarvajJa citta meM vikalpoM kI saMbhAvanA hI nahIM hai| jaba vikalpoM kA saMbhava nahIM hai to vacana prayoga kI sabhAvanA kI to bAta hI kahAM? kyoMki citta meM vikalpajanma vinA vacana prayoga saMbhava nahIM hotaa| . yadi Apa sarvajJa ko vaktA mAneMge to usake citta meM vikalpa bhI avazya hogA hI jo samAdhibhAva kA pUrA virodhI hai-phalataH ApakA sarvajJa samAdhirahita ho jaayegaa| tAtparya, ApakA vaha sarvajJa samAdhizUnya hone se chAnasthika yAnI AvRta avasthA meM hone vAle jJAna kA Azraya ho jAyegA jo jJAna prAyaH bhramAtmaka hI hotA hai| tathA yaha bhI prazna hai ki jaba atItAdi padArtha naSTa-ajAta hone se usakA koI svarUpa hI baca nahIM pAyA hai to phira una atIta aura bhAvi padArthoM kA jJAna hI kaise hogA? yadi atIta Adi ke vartamAna meM asad hI AkAra kA vedana mAneMge to timira doSagrasta netra vAleM kA jJAna jaise viparIta hone se pramANabhUta nahIM hotA usI prakAra yaha sarvajJajJAna bhI pramANa nahIM hogaa| yadi kahA jAya ki atItAdi bhI vidyamAna haiM-taba to vaha vartamAnarUpa ho jAne se atIta jaisA kucha raha to aba atIta-anAgata kA jJAtA bhI na rahane se sarvajJa kA vyavahAra bhI ucchinna ho jaayegaa| yadi kaheM ki atItAdi vidyamAna hone para bhI usa vakta pratipAdyarUpa kI apekSA vidyamAna na hone se usakA abhAva bhI hotA hai'-to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jo vidyamAna hotA hai vaha kisI bhI apekSA se usa kAla meM avidyamAna nahIM ho sktaa| yaha nahIM kaha sakate ki "usa vakta usakI upalabdhi na hone se vaha avidyamAna hai" kyoMki jisa kI upalabdhi nahIM hotI usako anupalabdha hI mAnA jAya, avidyamAna bhI mAnane kI kyA jarUra? eka vastu kA abhAva hone para kahIM bhI dUsarI vastu ke abhAva kA vyavahAra nahIM ho sakatA / anyathA atiprasaMga yaha hogA ki ghaTa na hone para paTa ke abhAva kA vyavahAra kiyA jaayegaa| yaha bhI nahIM kaha sakate ki "sarvajJa ko vaha atItAdi padArtha avidyamAnarUpa meM hI bhAsita hotA hai-vidyamAnarUpa se nhiiN| kintu sarvathA usakA bhAna nahIM hotA aisA nahIM hai"-yaha isaliye nahIM kaha sakate ki avidyamAna vastu ko grahaNa karane vAlA sarvajJa bhrAnta ho jAyegA, kyoMki asat vastu kA bhI (bhramAtmaka) vikalpajJAna hotA hai to atItAdi ko amad vikalpa kA viSaya karane se vaha sarvajJa bhrAnta hI ho gayA, phira to vaha sarvajJa bhI kaise rahA ? [ svarUpamAtra ke pratyakSa se sarvajJatA kA asaMbhava ] yadi yaha kahA jAya ki-'vikalpajJAna bhI svasvarUpa ke saMvedana meM abhrAnta hI hotA hai, viSaya Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 217 kiMca, atItAnAgatakAlasaMbandhitvAt padArthAnAmatItAnAgatatvam / taddhi bhavat kimaparAtItAnAgatakAlasambaddhAdabhyupagamyate Ahosvit svata eva ? yadyaparAtItatAnAgatakAlasaMbandhAt kAlasyAtotAnAgatatvaM tadA tasyApyaparAtItAnAgatakAlasambandhAdatItAnAgatatvam , tsyaapyprsmaaditynvsthaa| apAtItAnAgatapadArthakriyAsaMbandhAt kAlasyAtItAnAgatatvaM tenAyamadoSaH / nanu padArthakriyANAmapi kuto'tItAnAgatatvam ? yadyaparAtItatAnAgatapadArthakriyAsadbhAvAt tadA'trApi saivaanvsthaa| pratItAnAgatakAlasambandhAt padArthakriyANAmatItAnAgatatvaM tahi kAlasyApyatItAnAgatapadArthakriyAsambandhAdatItAnAgatatvamiti vyaktamitaretarAzrayatvam / tanna prathamaH pkssH| saMvedana meM bhale hI vaha bhrAnta ho / ataH svasvarUpa ke saMvedanarUpa sarvajJajJAna abhrAnta hI hai| phira sarvajJa kA abhAva kase hogA?'-to isa para yaha prazna khaDA hogA ki jaba vaha sarvajJajJAna kevala apane svarUpa kA hI sAkSAtkAri hai to vaha atItAdi jo avidyamAna hai usake sAkSAtkAra vAlA kaise hogA? niSkarSa yaha AyA ki atIta-anAgatAdi padArtha vidyamAna na hone se usakA sAkSAtkAra bhI sambhava na hone se atItAdi kA grahaNa zakya nahIM hai, ataH koI sarvajJa bhI nahIM hai| dUsarI bAta yaha hai ki jaba sarvajJa kA vikalpajJAna apane svarUpa kA hI saMvedI hai to usakA artha yaha huA ki jisakA saMvedana hotA hai vaha svarUpamAtra hI vidyamAna hai, aura kucha bhI nhiiN| to svarUpamAtra ke vedana meM ekamAtra svarUpAdvaita tattva kA hI vedana siddha hone se sarvajJa kA vyavahAra kaise kiyA jAyagA? yadi kevala svarUpAdvaita kA vedana hI sarvajJa vyavahAra kA nimitta ho taba to hamaApa Adi saba sarvajJa ho jaayeNge| . yadi yaha kahA jAya-svapna meM jaise avidyamAna bhI bhAvi padArtha kA saMvedana hotA hai usI prakAra sarvajJa ko bhI atIta-anAgata sabhI vastu kA darzana hotA hai ataH usakA sarvajJarUpa meM vyavahAra bhI hotA hai to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, jo svapnadarzana satya hotA hai vaha bhI svarUpamAtra kA hI yadi vedana karatA hogA to usake satya-asatya hone kA viveka usIse nahIM hogA kintu anumAna se karanA hogA / kyoMki satyasvapna kA svarUpa saMvedana apane satyatva-asatyatva kA grAhaka nahIM hotA kintu apane saMvedanAtmakasvarUpa ke grahaNa meM hI vaha paryavasita yAnI caritArtha hotA hai / tAtparya, sarvajJa jJAna svapnajJAna ke udAharaNa se yadi bhUtabhAvi artha darzanarUpa mAneMge to usake satya yA asatya hone kA nirNaya adhUrA hI raha jaayegaa| [ atItatva aura anAgatatva kI anupapatti ] yaha bhI vicArane yogya hai ki-padArthoM kI bhUta-bhaviSyattA bhUtakAla aura bhaviSyakAla para avalambita hai to kAla kI bhUta-bhaviSyattA kisake Upara avalambita hai ? kyA anya bhUtakAla-bhaviSyakAla para avalambita kahI jAya athavA usako svAvalambI hI mAnI jAya ? prathama pakSameM yadi anya bhUta-bhaviSyakAla ke sambandha ko kAla kI bhUta-bhaviSyattA kA AdhAra mAnA jAya to usa anya kAladravya kI bhUta-bhaviSyattA kA AdhArabhUta anya bhUta-bhaviSyakAla sambandha kI kalpanA karanI hogI aura usake liye bhI apara apara bhUta-bhAvi kAla kalpanA kA kahIM anta hI nahIM AyegA / yadi aisA kaheM ki kAla kI bhUta-bhaviSyattA to bhUta-bhAvi padArthoM kI kriyA ke sambandha se ( udA0 sUrya-candra kI kriyA ke sambandha se ) hotI hai / ataH pUrvokta anavasthA doSa niravakAza hai / '- to yahA~ bhI prazna hai ki padArthoM Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha svarUpata eva kAlasyAtItAnAgatvaM tadA padArthAnAmapi svata evAtItAnAgatatvamastu kimatItAnAgatakAlasaMbandhitvena ? tacca padArthasvarUpamasmadAdijJAne'pi pratibhAtIti nAtItAnAgatapadArthagrAhitvenAsmadAdibhyaH sarvajJasya vishessH| api ca sambandhasyAnyatra vistarato niSiddhatvAnna kasyacit kenacita sambandha ityatItAnAgatAdisaMbaddhapadArthanAhijJAnamasadarthaviSayatvena bhrAntaM syAditi na bhrAntajJAnavAn sarvajJaH kalpayituM yuktaH / bhavatu vA sarvajJaH, tathApyasau tatkAle'pyasarvajJAtuM na zakyate, tadgrAhyapadArthA'jJAne tadgrAhakajJAnavataH kenacit pramANena pratipattumazakteH / taduktam--[ zlo0 vA0 sU02/134-35 ] sarvajJo'yamiti o tat tatkAle'pi bubhutsubhiH| tajjJAnajJeyavijJAnarahitairgamyate katham ? // kalpanIyAsta sarvajJA bhaveyarbahavastava / ya eva syAdasarvajJaH sa sarvajJaM na badhyate // __ na ca tadaparijJAne tatpraNItatvenAgamasya prAmANyamavagantu zakyam , tadanavagame ca tadvihitAnuSThAne prvRttirpysNgtaa| taduktam - [ zlo0 vA0 sU02-136 ] ke kriyA kI bhUta bhaviSyattA kA AdhAra kauna hai ? yadi anya atItAnAgatapadArthakriyA ke sambandha se pUrva padArthakriyA meM bhUta-bhaviSyattA mAnI jAya to yahA~ bhI puna: punaH anya anya atItAnAgata padArtha kriyA kI apekSA kA anta nahIM AyegA yAnI anavasthA hogii| tathA padArthakriyA kI bhUta bhaviSyattA kA AdhAra bhUta-bhAvikAlasambandha ko mAnA jAyegA to kAla kI bhUta-bhaviSyattA padArthakriyA para avalaMbita hone se khullamakhullA itaretarAzraya doSa laga jAyegA / sArAMza, padArthoM kI bhUta-bhaviSyattA kAlasambandha se mAnane kA pahalA pakSa asaMgata hai| [svarUpataH padArthoM kA atItatvAdi mAnane meM Apatti ] , agara dUsare pakSa meM, kAla kI bhUta-bhaviSyattA ko svarUpataH yAnI svAvalambI hI mAna liyA jAya to padArthoM kI bhUta-bhAvitA bhI svata: svAvalambI hI bhale ho, bhUta-bhAvikAlasambandha dvArA hI mAnane kI kyA jarUra? isa vicAra kA tAtparya yaha dikhAne meM hai ki jaba padArtha kI bhUta-bhaviSyattA svarUpataH hI hai taba to padArthasvarUpa kA hI apara nAma haA bhUta-bhaviSyattA aura padArtha kA svarUpa to hamAre jJAna meM bhI sphurita hotA hI hai to phira atItAnAgatakAlInapadArthagrahaNa ko puraskRta karake sarvajJa kI vizeSatA yAnI hamAre aura sarvajJa ke jJAna kA antara dikhAnA vyartha hai| dUsarI bAta yaha hai ki kisI bhI do padArthoM ke bIca kisI bhI prakAra ke saMbadha ke sadbhAva kA anya sthAna meM vistAra se pratiSedha kiyA gayA hai usakA bhI sAra yaha hai ki kisI bhI padArtha kA anya kisI vastu ke sAtha koI saMbandha nahIM hai ataH atIta aura anAgata kAla ke sAtha sambandha se viziSTa padArthoM kA grAhaka jJAna, sambandharUpa asat padArtha kA viSayI hone se bhramAtmaka siddha hotA hai / ataH vaise bhrAntajJAna vAle sarvajJa kI va _ [ 'yaha sarvajJa hai' aisA kaise jAnA jAya ?] koI pramANa na hone para bhI kSaNa eka sarvajJa ko mAna liyA jAya, phira bhI jisa kAla meM sarvajJa ko Apa mAnate haiM usa kAla meM bhI asarvajJapuruSoM kI yaha zakti nahIM hotI ki ve sarvajJa ko pIchAna sake / kAraNa, sarvajJajJAna se grAhya jo sarva padArtha haiM una saba kA jJAna kiye vinA una padArthoM ke jJAna karane vAle puruSa ko jAnane meM koI pramANa samartha nahIM hai| zlokavAttika meM bhI kaha. hai Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 216 sarvajJo nAvabuddhazced yenaiva syAnna taM prati / tadvAkyAnAM pramANatvaM mUlAjJAne'nyavAkyavat // tadevaM sarvajJasadbhAvagrAhakasya pramANasyAbhAvAt tatsadbhAvabAdhakasya cAnekadhA pratipAditatvAt sarvajJAbhAvavyavahAraH pravarttayitu yuktaH / tathAhi-ye bAdhakapramANagocaratAmApannAH te 'asad' iti vyavahartavyAH, yathA aMgulyane kariyUthAdayaH, bAdhakapramANagocarApannazca bhavadabhyupagamaviSayaH sakalapadArthasArthasAkSAtkArItyasadvyavahAraviSayatvaM sarvavidozyupagantavyam / // iti pUrvapakSaH // "sarvajJagRhIta padArthoM ke jJAna ke abhAva meM sarvajJa hayAta hone para bhI 'yaha sarvajJa hai yA nahIM' aiso jijJAsA vAloM ko kaise yaha patA calegA ki 'yaha sarvajJa hai' ? (yadi isake liye dUsarA sarvajJa mAnA jAya to usa sarvajJa ko bhI jAnane ke liye dUsare sarvajJa kI AvazyakatA hone para) Apako aneka sarvajJa kI kalpanA karanI hogI / kyoMki jo svayaM sarvajJa nahIM hai vaha dUsare sarvajJa ko nahIM jAna sktaa|" . sarvajJa ajJAta hone para usake dvArA racita hone ke kAraNa usake Agama ko pramANa mAnanA zakya nahIM hai / Agama prAmANya ajJAta rahane para usa Agama se vihita anuSThAna meM pravRtti karanA bhI asaMgata hai / jaisA ki kahA hai - "jisa ko sarvajJa ajJAta hai usake vAkyoM kA prAmANya bhI nahIM ho sakatA kyoMki una vAkyoM kA mUla hI ajJAta hai, jaise ki anya sAdhAraNa manuSya kA vAkya / " [sarvajJa 'asad' rUpa se vyavahArayogya-pUrvapakSa pUrNa ] pUrvapakSa ke upasaMhAra meM sarvajJavirodhI kahatA hai ki jaba uparokta rIti se sarvajJa ke sadbhAva kA grAhaka koI pramANa hI nahIM hai aura hamane sarvajJa ke sadbhAva ke virodhI aneka yaktiyAM dikhAI haiM to aba sarvajJa ke abhAva kA vyavahAra kA pravartana karanA ucita hI hogaa| jaise-jinameM bAdhaka pramANa kI viSayatA prApta hai ve 'asad' rUpa se vyavahAra ke liye ucita haiM, jaise aMguli ke agrabhAga meM hastIvRdAdi / ApakI mAnyatA kA viSayabhUta sarvapadArthasAkSAtkArI sarvajJa bhI bAdhakapramANaviSayatAprApta hI hai ataH sarvajJa 'asad' rUpa se vyavahAra karane lAyaka hai yaha Apa ko avazya mAnanA hogaa| sarvajJavirodhI pUrvapakSa samApta / [ siMhAvalokana:-sarvajJavirodhI pUrvapakSa meM sarvajJa pramANaviSaya na hone se asadvyavahArocita hone kA pratipAdana kiyA, tadanaMtara sarvajJavAdI kI ora se yaha vistRta AzaMkA peza kI gayI ki sarvajJAbhAva meM pramANa na hone se asadvyavahAra kI pravRtti anucita hai| isake uttara meM sarvajJavirodhI ne prasagasAdhana kA abhiprAya prastuta karake apanA samarthana kiyaa| tadanaMtara, pUrvokta AzakA meM jo vaktRtvahetuka sarvajJatAbhAvasAdhaka anumAna kA khaMDana kiyA gayA thA usake pratikhaMDana meM dhUmahetuka agni anumAna ke uccheda kI vibhISikA vistAra se prastuta kI gayI / tadanantara sarvajJapratyakSa kI dharmAdigrAhakatA kA cAra vikalpa se khaMDana kiyA gyaa| tadanantara sarvajJa kI sarvavedanatA kA tIna vikalpa se khaMDana kiyA gyaa| usake bAda avaziSTa zaMkAoM kA utthAna samAdhAna karake pU - iaryoM kA u:zAta samAdhAna karake parvapakSa samApta kiyA gayA hai / aba uttara pakSa meM sarvajJa kI siddhi aura bAdhakoM kA nirAkaraNa paDhiye / ] Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [ sarvajJasadbhAvAvedanam-uttarapakSaH] atra pratividhIyate-yattAvaduktam 'ye dezakAlasvabhAvavyavahitAH pramANaviSayatAmanApannA na te sadvyavahAragocaracAriNaH' ityAdi-tadayuktama , sarvavidi pramANaviSayatvasya pratipAdayiSyamANatvAd asiddho hetustadaviSayatvalakSaNaH / yadapyabhyadhAyi-'na tAvadakSasaMbhavajJAnasaMvedyastaddhAvaH, prakSANAM taviSayatvena tatsAkSAtkaraNacyApArA'sambhavAta' tata siddhameva saadhitm| yadapyuktam-'nApyanumAnasya tatra vyApAraH, taddhi pratibandhagrahaNe pakSadharmatAgrahaNe ca hetoH pravartate; na ca pratibandhagrahaNaM pratyakSatastatra saMbhavati' ityAdi....tad dhUmAderagnyAdiprabhavatvAnumAne'pi samAnam / athAnyAdeH pratyakSatvAt tata eva tatprabhavatva-kAryavizeSatvayodhU mAdau pratibandhasiddhiH / nanu dhUmasya kimagnisvarUpagrAhakapratyakSeNa pAvakapUrvakatvamavagamyate, uta dhUmasvabhAvagrAhiNeti kalpanAdvayam / ___ tatra na tAvadAdyaH pakSaH, pAvakarUpagrAhi pratyakSaM tatsvabhAvamAtragrahaNaparyavasitameva na dhUmarUpapravedanapravaNam , tadapravedane ca na tadapekSayA tena vahnaH kAraNatvAvagamaH; na hi pratiyogisvarUpA'grahaNe taM prati kasyacit kAraNatvamanyadvA dharmAntaraM grahItu zakyam , atiprasaGgAt / atha dhUmasvarUpapratipattimatA pratyakSeNa tasya citrabhAnu prati kAryatvasvabhAvaM tatprabhavatvaM gRhyate / nanu tasyApi pAvakasvarUpagrAhakatvenA'pravRttestadagrahaNe tadapekSaM kAryatvaM dhUmasya kathamavagamaviSayaH ? athAgni-dhUmadvayasvarUpagrAhiNA pratyakSeNa tayoH kAryakAraNabhAvanizcayaH / tadapyasaMgatam-dvayagrAhiNyapi jJAne tayoH svarUpameva bhAti na punaragne-- maM prati kAraNatvam dhUmasya vA taM prati kAryatvam / na hi padArthadvayasya svasvarUpaniSThasyaika. jJAnapratibhAsamAtreNa kAryakAraNabhAvapratibhAsaH, anyathA ghaTa-paTayorapi svasvarUpaniSThayorekajJAnapratibhAsaH kvacidastIti tayorapi kAryakAraNabhAvAvagamaprasaGgaH / [ sarvajJasattAsiddhi nirbAdha hai-uttarapakSaprArambha / aba sarvajJavirodhI yuktioM kA pratikAra kiyA jAtA hai-pUrvapakSI ne jo yaha kahA thA ki deza kAla aura svabhAva se viprakRSTa hote huye jo pramANa ke viSaya nahIM hoteM ve sadvyavahAraviSayocita nahIM hote-ityAdi....vaha yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki 'sarvajJa pramANa kA viSaya hai' yaha Age dikhAyA jAyegA, ataH pUrvapakSI kA pramANA'viSayatva heta prasiddha hai| yaha bhI jo kahA thA 'sarvajJa kA sadbhAva indriyajanyajJAnasaMvedya nahIM hai kyoMki indriyoM kI viSayamaryAdA saMkucita hone se sarvajJa ko sAkSAt karane meM usakI gujAIza nahIM hai' vaha to iSTa hone se siddhasAdhana hI hai / aura bhI jo kahA thA 'anumAna bhI sarvajJa ke viSaya meM niSkriya hai, hetu-sAdhya kI vyApti aura hetu kI pakSadharmatA kA grahaNa hone para anumAna kI pravRtti saMbhava hai, vyApti kA grahaNa pratyakSa se saMbhava nahIM hai' ityAdi ...vaha saba dhUma ke agnijanyatva ke anUmAna meM samAnayukti vAlA hai| yadi taka kara ki-'agni Adi to pratyakSAMsaddha hone se dhUma meM agnijanyatva athavA viziSTa kAryatva kA avinAbhAva siddha kara sakate haiM'-to isa para do kalpanA sAvakAza haiM - 1 agnisvarUpa kA grAhaka pratyakSa hI dhUma meM agnipUrvakatva kA bodhaka hai ? yA 2-dhUmasvabhAva kA grAhaka pratyakSa dhUmagata agnipUrvakatva kA grAhaka hai ? [prasiddha anumAna meM vyAptigraha azakyatA kA samAna doSa ] prathama pakSa yukta nahIM hai-agnisvarUpa kA grAhaka pratyakSa to agni ke svabhAvamAtra ke grahaNa Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 221 atha yasya pratibhAsAnantaraM yatpratibhAsa ekajJAnanibandhanaH tayoH taMdavagama iti nAyaM doSaH / tadapi ghaTapratibhAsAnantaraM paTapratibhAse kvacid jJAne samAnam / na ca kramabhAvipadArthadvayapratibhAsamanvayyekaM jJAnamiti zakyaM vaktuma, pratibhAsabhedasya bhedanibandhanatvAta, anyatrApi tadamedavyavasthApitvAd bhedasya, sa ca kramabhAvipratibhAsadvayAdhyAsitajJAne samastIti kathaM na tasya bheda: ? na caikameva jJAnaM janmAnantarakSaNAdikAlamAsta iti bhavatAmabhyupagamaH / taduktaM-"kSaNikA hi sA, na kAlAntaramAste" iti / meM tatpara rahane se hI dhUmasvarUpa ke saMvedana meM tatpara ho nahIM sktaa| jaba dhUma ke saMvedana kA abhAva hai taba dhUmanirUpita agni kI kAraNatA kA bhI bodha azakya hai| pratiyogI (=saMbaMdhI) ke svarUpa kA bhAna na rahane para usake prati kisI kI kAraNatA kA yA tatsaMbaMdhI kisI anya dharma kA grahaNa zakya nahIM hai / kAraNa, atiprasaMga kI saMbhAvanA hai, arthAt kisI eka vastu kA jJAna ho jAne para vinA saMbaMdha hI sAre jagat kA bodha ho jAne kI aniSTa Apatti ko yahA~ AmantraNa hai|| dvitIya pakSa meM, dhUma ke svarUpa kA grAhaka pratyakSa dhUma meM agnisApekSa yAnI agninirUpita kAryatvasvabhAva kA yA agnijanyatvasvabhAva kA grAhaka hai-yaha yadi mAnA jAya to yahA~ yaha sociye ki jaba dhUmagrAhaka pratyakSa agnisvarUpa ke grahaNa meM pravRtta hI nahIM huA hai to agni gRhIta na hone para agninirUpita dhUmaniSTha kAryatA kA bodha kaise zakya hai ? ___ yadi yaha kahA jAya ki-hama nayA hI pakSa mAnate haiM ki dhUma aura agni donoM ke svarUpa ko grahaNa karane vAlA pratyakSa una donoM ke kArya-kAraNa bhAva kA nizcAyaka hogA-to yaha bhI asaMgata hI hai kyoMki donoM kA grAhaka pratyakSa kevala unake svarUpa ko hI prakAzita karatA hai, kintu dhUma ke prati agni kI kAraNatA athavA agni ke prati dhUma kI kAryatA ko prakAzita nahIM krtaa| apane apane svarUpa meM avasthita eka sAtha eka jJAna ke viSaya bana jAne mAtra se unake bIca kArya-kAraNa bhAva prakAzita nahIM ho jAtA hai / anyathA ghaTa paTa kA bhI eka jJAna meM pratibhAsa hone se una donoM ke bIca kArya-kAraNabhAvagraha ho jaayegaa| ___.. [eka jJAna kA pratibhAsadvaya meM anvaya asiddha | yadi yaha kahA jAya ki -"jisa jJAna meM eka bAra eka vastu kA pratibhAsa huA aura usI jJAna se tatpazcAd dUsarI vastu kA pratibhAsa hotA hai una do vastu ke bIca usI jJAna se kArya-kAraNabhAva kA bhI bodha hotA hai, ata: kAryakAraNabhAva kA bodha na hone kA koI doSa nahIM hai|"-to yaha ghaTapaTa ke pratibhAsa meM bhI samAna hai, arthAt jaba koI eka jJAna meM ghaTa pratibhAsa ke bAda paTa kA pratibhAsa hogA to vahA~ ghaTa aura paTa ke bIca meM bhI kAryakAraNabhAva avagata ho jAne kI Apatti hogii| dUsarI bAta yaha hai ki kArya aura kAraNa kramabhAvi vastu hai, kramabhAvi vastu dvaya kA pratibhAsa eka hI anvayI jJAna meM hotA hai yaha nahIM kahA jA sakatA kyoMki pratibhAsa kA bheda vastuta: bheda kA kAraNa hotA hai / yaha vyavasthA anya sthAna meM bhI kahI gayI hai ki sarvatra vastubheda pratibhAsabhedamUlaka hI hotA hai| yahA~ jisa eka jJAna meM Apa bhinna bhinna vastu kA pratibhAsadvaya mAnate haiM vaha jJAna bhI kramazaH hone vAle do pratibhAsa se AkrAnta hI hai to usa jJAna kA bhI bheda kyoM na mAnA jAya ? tAtparya, usako eka jJAna nahIM mAna sakate / Apa yaha mAnate bhI nahIM hai ki eka hI jJAna janmakSaNa ke bAda dUsarItIsarI Adi kSaNoM ke kAla meM TIkatA hai / jaise ki Apane kahA hai ki-saMvid kSaNasthAyI hotI hai, Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha vahni-dhUmasvarUpadvayagrAhijJAnadvayAnantarabhAvismaraNasahakAri indriyaM savikalpajJAnaM janayati tatra tavayasya pUrvAparakAlabhAvinaH pratibhAsAta kAryakAraNabhAvanizcayo bhaviSyati / tadapyasaMgatam, pUrvapravRttapratyakSadvayasya tatrA'vyApArAva taduttarasmaraNasya ca padArthamAtragrahaNe'pyasAmarthyAccakSurAdInAM ca tadavagamajJAnajanane'zakteH / zaktau vA prathamAkSasaMnipAtavelAyAmeva tadavagamajJAnotpattiprasaMgAd akicitkarasya smaraNAderanapekSaNIyatvAt / parimalasmaraNasavyapekSasya locanasya 'surabhi caMdanam' ityaviSaye gandhAdau jJAnajanakatvasyeva tatrApi tajjanakatvavirodhAda atha tatsmaraNasavyapekSalocanavyApArAnantaraM 'kAryakAraNabhUte ete vastuno' ityetadAkArajJAnasaMvedanAt kAryakAraNabhAvAvagamaH savikalpakapratyakSanibandhano vyavasthApyate-nanvevaM parimalasmaraNasahakAricakSurvyApArAnantarabhAvI surabhi malayajam' iti pratyayaH samanubhUyate iti parimalasyApi cakSurjapratyayaviSayatvaM syAt / anyasaMvit kAla meM vaha TIkatI nahIM hai| [ zAbara bhASya meM aisA pATha upalabdha hotA hai-"kSaNikA hi sA, na buddhayantarakAlamavasthAsyate iti' pR0 7 paM. 24 ] [savikalpajJAna se kAryakAraNabhAva kA avagama azakya ] aba yadi aisA kahA jAya ki-"prArambha meM agni aura dhUma kA svarUpagrAhI do jJAna ho jAne ke bAda una donoM kA eka smRtijJAna hotA hai aura isa smRtijJAna ke sahakAra se indriya eka savikalpa jJAna ko utpanna karatI hai-isa jJAna meM 'agni ke bAda dhUma utpanna huA' isa prakAra se agni dhUma kA pUrvAparakAlabhAvitva kA pratibhAsa hotA hai aura isa paurvAparya ke jJAna se agni-dhUma kA kAraNa-kArya bhAva nizcita hotA hai |"-kiNtu yaha bhI asaMgata hai / kAraNa, uparokta rIti se phalita kiye gaye kAraNakArya bhAva ke nizcaya meM, prArambhika agni aura dhama kA pratyakSadvaya kA kucha bhI vyApAra saMbhava nahIM hai, tathA usake bAda utpanna hone vAlA smaraNa to ukta pratyakSa yA usake viSaya ke grahaNa meM hI samartha hotA hai ataH anya kisI bhI padArtha ke grahaNa meM vaha smaraNa asamartha hai to kAryakAraNabhAva nizcaya meM to sutarAM asamartha hogaa| tathA cakSu Adi indriya bhI tathokta nizcaya karAne vAle jJAna ke utpAdana meM asamartha hai / yadi kAraNakAryabhAva nizcAyaka jJAna meM usakA sAmarthya mAnA jAya taba to prathama velA meM hI indriya ke sAtha artha kA saMnikarSa hone para usake nizcAyaka jJAna kI utpatti hone kA prasaMga hogaa| to phira smaraNa to bicArA akiMcitkara ho jAne se Avazyaka nahIM rhegaa| yaha isa prakAra ki-jaise sugandhiparimala ke smaraNa se sahakRta locana ke saMnikarSa ke bAda, gandhAdi yaha netra kA viSaya na hone se 'yaha caMdana sugandhi hai' isa jJAna kA janakatva arthAt smaraNasahakRtanetrAdi meM gandhAdijJAnajanakatva mAnane meM virodha hai, usI prakAra pUrvokta smaraNa sahakRta indriya meM kAryakAraNabhAvanizcayajanakatva mAnane meM bhI virodha hI hai| yadi yaha kaheM ki-"agni-dhUma ke smaraNa se sahakRta netra ke saMnikarSa ke bAda 'ye donoM kAraNabhUta aura kAryabhUta vastu hai' isa AkAra se jJAnarUpa saMvedana hotA hai ataH hama yaha vyavasthA karate haiM ki 'kAryakAraNabhAva kA nirNaya savikalpapratyakSamUlaka hai |"-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki parimalasmaraNa se sahakRta locana saMnikarSa ke bAda 'yaha caMdana surabhi hai' isa prakAra kA jJAna anubhava siddha hai, ataH sugandhi parimala ko bhI netrajanya bodha kA viSaya mAnanA hogA / tAtparya yaha hai ki agni-dhUmasmaraNa sahakRta indriya se utpanna jJAna ko kAryakAraNabhAvaviSayaka mAnA jAya to yaha Apatti hai ki sugandhiparimalasmaraNasahakRtalocanaindriyasaMnikarSa ke bAda surabhi caMdanam' isa jJAna ko bhI locana ja ya hI mAnanA hogaa| Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 223 - atha parimalasya locanAviSayatvAd nAyaM pratyayaH tajjaH, kintu gandhasahacaritarUpadarzanaprabhavAnumAnasvabhAvaH / tadetat prakRte'pi kAryakAraNabhAve locanA'viSayatvaM samAnam , pratyayasya tu tadadhyavasAyino'paraM nimittaM kalpanIyam / tanna pratyakSataH savikalpakAdapi dhUma-pAvakayoH kAryakAraNatvAvagamaH / mAnasapratyakSaM tu tadavagamanimittaM bhavatA naabhyupgmyte| api ca kArya-kAraNabhAvaH sarvadezakAlAvasthitAkhiladhamapAvakavyaktikoDIkaraNena avagato'numAnanimittatAmupagacchati; na ca pratyakSasyeyati vastuni savikalpakasya nirvikalpakasya vA vyApAraH saMbhavatItyasakRta pratipAditam / kiMca, na kAraNasya prAgbhAvitvamAtrameva bauddhAnAmiva kAraNatvam ,-yena tasya kAraNasvarUpAmevAt tatsvarUpagrAhiNA pratyakSeNa tadabhinnasvabhAvasya kAraNatvasyA'pyavagamaH, kevalaM kAryadarzanAduttarakAlaM tanizcIyate,-kintu kAraNasya kAryajananazaktiH kAraNatvam ; sA ca zaktirna pratyakSAvaseyA api tu kAryadarzanasamavagamyA bhavatA parikalpitA / taduktam - "zaktayaH sarvabhAvAnAM kAryA'rthApattigocarAH" [ zlo0 vA0 sU0 5 zUnya0-254 ] tataH kathaM pratyakSAta kAraNasya kAraNatvAvagamaH ? [ kAryakAraNabhAvagraha meM pratyakSAnyanimitta kI AvazyakatA] yadi yaha kahA jAya ki "parimala (sugandha) netra kA viSaya nahIM hai ataH 'yaha caMdana sugandhi hai' isa pratIti ko netrajanya hama nahIM kahate haiM kintu gandha (smaraNa) se saMkalita rUpa kA darzana hone para ukta 'yaha candana surabhi hai' isa prakAra kA anumAna utpanna hotA hai / tAtparya, yaha bodha anumAnasvabhAvarUpa hai, pratyakSarUpa nahIM hai|"-to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki aisA to kAryakAraNabhAva meM bhI samAna hai-yahA~ bhI kaha sakate haiM ki kAryakAraNabhAva netra kA viSaya nahIM hai / ataH agni-dhUma kI pratIti meM kAraNa-kAryabhAva kA adhyavasAyI kisI anya nimitta kI kalpanA karanI hogI / ataH itanA to siddha .ho gayA ki pratyakSa se, cAhe vaha savikalpa bhI kyoM na ho-dhUma aura agni ke kArya-kAraNabhAva kA avagama zakya nahIM hai / yaha to indriyajanya pratyakSa kI bAta huyI, 'mAnasa pratyakSa kAryakAraNabhAva grahaNa kA nimitta hai' yaha to Apa bhI nahIM mAnate haiN| yaha bhI vicAra kiyA jAya ki-sarvadezakAlavartI sakala dhUma aura agni vyaktiyoM kA pratyakSAdi se kroDIkaraNa yAnI saMgrahaNa dvArA kAryakAraNabhAva ko yadi jAna liyA ho tabhI vaha anamA nimitta yAnI viSayatApanna ho sakatA hai, kintu savikalpa yA nirvikalpa pratyakSa kI yaha zakti hI nahIM hai ki itane bar3e dhUma-agni samudAya vastu ko kramazaH yA eka sAtha vaha grahaNa kare / yaha bAta bAra bAra pahale bhI kaha dI gayI hai| (kAraNatA pUrvakSaNavRttitArUpa nahIM kintu zaktirUpa hai ] dUsarI bAta yaha hai ki-bauddhoM kI bhAMti kAraNa kI pUrvakSaNavRttitA ko hI kAraNatA nahIM kahI jAtI, yadi kAraNatA pUrvakSaNavRttitA rUpa hI hotI to kAraNasvarUpa se vaha abhinna hone ke kAraNa, kAraNasvabhAvagrAhaka nirvikalpa pratyakSa se kAraNAbhinnasvabhAva kAraNatA kA bhI bodha mAna liyA jAtA, sirpha usakA nizcayAtmaka vikalpa kAraNa se kAryotpatti ke darzana ke uttarakAla meM hI hotA, kAraNadarzana Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha kAryAdeva kAraNasya kAraNatvAvagamo'stu, ki nazchinnam ? nanu kAryAta kAraNasya kAraNatvAvagame'numAnAcchaktyavagamaH, tatra ca tadapi kArya liMgabhUtaM yadi kAraNazaktimavagamayati tadA zaktikAryayoH pratibandhagrahaNamabhyupagantavyam , sa ca pratibandhAvagamo na pratyakSAditi pratipAditam / anumAnAtadavagame itaretarAzrayAnavasthAdoSAvatAro'trApi samAnaH / arthApattestvanumAne'ntarbhAvaH pratipAditaH / iti na prasiddhAnumAnasyApi pravRttirbhavadabhiprAyeNa / / - atha vahnigatadharmAnuvidhAnAd dhUmasya tatpUrvakatvaM kutazcit pramANAta prasiddhamiti ghUmatvasya tatpUrvakatvavyAptisiddhiH / anyathA dhamAdagnyasiddhaH sakalalokaprasiddhavyavahArAbhAvaH, anumAnA'bhAve pratyakSato'pi vyavahArA'saMbhavAt / tarhi vacanavizeSasyApi yadi viziSTa kAraNapUrvakatvaM tata eva pramANAt prasiddhaM vivAdAdhyAsite vacane vacanavizeSatvAta sAdhyeta tadA ko'parAdha: ?! ke sAtha nahIM hotaa| kiMtu svamata meM kAraNatA yaha kAraNasvarUpAbhinna kAryapUrvakSaNavRttitArUpa hI nahIM kintu kAryajanmAnukUla kAraNagata zakti rUpa hai| aba ApakI to yaha ciraparikalpita mAnyatA hai ki koI bhI zakti pratyakSagrAhya nahIM hai kintu kAryadarzana se hI jAnI jAtI hai| jaise ki zlokavAttika meM kahA hai-"sarvapadArthoM kI zakti yaha kArya se prayukta arthApatti se jAnI jAtI hai|" [ anumAna meM kAryakAraNabhAva graha kI azakti ] zaMkA:-Apane jo kahA ki kAryadarzana ke uttara kAla meM kAryakAraNabhAva kA nizcaya hotA hai to aisA sahI, hama yaha mAna lete haiM ki kArya se hI kAraNa kI kAraNatA avagata hotI hai-isameM hamArA kyA bigaDA? uttaraH-are, Apa itanA bhI nahIM samajha pAye ki kArya se kAraNatA kA bodha mAnane meM to zaktirUpa kAraNatA kAryaliMgaka anumAna gamya huyI-aba Apako yaha mAnanA hogA ki yadi vaha liMga bhUta kArya se zaktisvarUpa kAraNatA kA anumAna hotA hai to isameM zakti aura kArya ke bIca vyApti pUrvagRhIta avazya honI cAhIye aura yaha vyAptigraha pratyakSa se nahIM ho sakatA yaha to hamane cirapUrva meM kaha diyA hai / yadi anumAna se vyAptigraha ko mAneMge to vyAptigrAhaka anumAna meM bhI vyAptigraha Avazyaka hone se naye anumAna mAnane jAyeMge to anavasthA hogI aura pUrvAnumAna se uttarAnumAnajana vyApti kA graha yadi mAnege to anyonyAzraya doSa AyegA-yaha saba bAta dhU ma aura agni ke vyAptigraha meM samAna hai / tathA yahA~ arthApatti se vyAptigraha kI saMbhAvanA vyartha hai kyoMki arthApatti kA anumAna meM hI antarbhAva ho jAtA hai yaha to vistAra se kaha diyA hai| . uparokta carcA kA sAra yaha hai ki pUrvapakSI yadi vyApti graha kI asaMbhAvanA se sarvajJa sAdhaka anumAna pravRtti kA asaMbhava kahane jAyegA to dhUmahetuka agni kA prasiddha anumAna bhI usake matAnusAra ucchedAbhimukha ho jaayegaa| [prasiddhAnumAnavat sarvajJAnumAna meM bhI vyAptigraha kA saMbhava ] zaMkA:-dhUma agniantargata dharma kA anusaraNa karatA huA dikhAI detA hai ataH aise kisI pramANa se dhUma meM agnipUrvakatva nizcita kiyA gayA hai, isa prakAra dhUmatva aura agnipUrvakatva donoM kI vyApti siddha ho jAyegI / yadi yaha nahIM mAneMge to dhUma se agni ke anumAna kA bhaMga ho jAne Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH yadapyuktam 'pakSadharmatvanizcaye sati hetoranumAnaM pravartate, na ca sarvavita kutazcit pramANAta siddhaH' ityAdi....tadapyayuktam , yato yadi sarvavido mitvaM kriyeta tadA tasyA'siddhatvAt syAdapyapakSadharmatvalakSaNaM dUSaNam , yadA tu vacanavizeSasya dharmitvaM tasya viziSTakAraNapUrvakatvaM sAdhyatvenopakSipta tadA tatra tadvizeSatvAdilakSaNo heturupAdIyamAnaH kathamapakSadharmaH syAt ? na cA'pakSadharmAdapi hetorupajAyamAna manumAnaM pramANaM bhavatA'bhyupagacchatA pakSadharmatvAbhAvalakSaNaM dUSaNamAsaJjayituyuktam / anyathA, "pitrozca bAhmaNatvena putrabrAhmaNatA'numA / sarvalokaprasiddhA na pakSadharmamapekSate // " [ ] ityAdyapakSadharmahetusamutthAnumAnaprAmANyapratipAdanaM bhavato'pyayuktaM syAt / ___ yadapyabhyadhAyi-'sarvajJasattAyAM sAdhyAyAM trayoM doSajAti hetu tivartate' ityAdi....tatra syAda / tatsattA sAdhyatvenAbhyupagamyate, yAvatA pUrvoktaprakAreNa vacanavizeSasya viziSTakAraNa se sarvajanasAdhAraNa meM prasiddha jo yaha vyavahAra hai ki 'dhama jahA~ hotA hai vahA~ agni prApta hotA hai usakA uccheda ho jaayegaa| kyoMki jaba anumAna saMbhavita nahIM rahA to pratyakSa se bhI ukta vyavahAra kI saMbhAvanA sutarAM nahIM kI jA sktii| uttaraH-ThIka hai ApakI bAta, kintu isI prakAra hama bhI savajJasiddhi ke viSaya meM kaheMge ki viziSTa prakAra kA satyavacana viziSTa prakAra ke rAgarahitapuruSAdi kAraNapUrvaka sunA jAtA hai yaha bhI kisI pramANa se nizcita kiyA gayA hai to usI pramANa se prasiddha viziSTakAraNapUrvakatvarUpa sAdhya, vizeSatvarUpa heta se hama vivAdApanna vacanoM meM bhI siddha kareMge to yahA~ kyA doSa hai ? ! kucha nhiiN| tAtparya, vacanavizeSatvarUpa hetu se Agama meM sarvajJarUpa viziSTakAraNapUrvakatva kI siddhi hone para sarvajJasiddhi niSkaMTaka hai / .. [pakSadharmatAvirahadoSa kA nirAkaraNa ] Apane jo yaha kahA thA ki-'hetu meM pakSadharmatA kA nizcaya ho jAne para anumAna kA udbhava hotA hai kintu sarvajJarUpa pakSa kisI pramANa se siddha nahIM hai' ityAdi....yaha ThIka nahIM hai / kAraNa, yadi hama sarvajJa kA hI pakSatayA nirdeza kare taba to adyAvadhi vaha asiddha hone se hetu meM pakSadharmatA kA abhAva rUpa dUSaNa sAvakAza hai, kintu, jaba hama prasiddha hI vacana vizeSa ko (hamAre Agamika vacana ko) pakSa kareM, aura usameM viziSTa (yAnI sarvajJAtmaka) kAraNapUrvakatva sAdhya karanA cAheM to aba vacanavizeSatvarUpa hetu ke upanyAsa meM pakSadharmatA kA abhAva kaise hogA? dUsarI bAta yaha hai ki Apa mImAMsaka to pakSadharmatArahi ne anumAna ko pramANa mAnate ho (jaise ki abhI Age dikhAyA jAyegA) to phira hamAre anumAna meM pakSadharmatAviraha kA dUSaNarUpa se udbhAvana karanA yuktipUrNa nahIM hai / yadi pakSadharmatAviraha ko doSa mAnA jAyegA to - "mAtA-pitA ke brAhmaNatvarUpa hetu se putra meM brAhmaNatva kA anumAna hotA hai yaha sarvajana siddha hai, jahA~ pakSadharmatA kI kucha apekSA nahIM hai" isa prakAra ke pakSadharmatArahita hetu se utpanna anumAna ke prAmANya kA jo Apa pratipAdana samarthana karate haiM vaha yaktivikala ho jaayegaa| kyoMki hetubhUsta brAhmaNatva mAtA-pitA antargata hai aura pakSa hai putra jisameM brAhmaNatva siddha karanA hai, kintu mAtApitRgatabrAhmaNatva dharma pakSa meM nahIM hai, vaha to mAtA-pitA meM hai / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pUrvakatvaM sAdhyamityuktaM, tatra cAsya doSasyopakSepo'yukta eva / yadapyabhyadhAyi-'yadyaniyataH kazcita sakalapadArthajJaH sAdhyo'bhipretaH' ityAdi....tadapyasaMgatameva, yato nAsmAbhiH pratiniyata eva kazcit sarvajJo'numAnAta sAdhyate kinta viziSTakAraNapUrvakatvaM viziSTa zabdasya, tacca svasAdhyavyAptatabalAta sAdhyamiNi siddhimAsAdayad hetupakSadharmatvabalAt pratiniyatasarvajJapUrvakatvenaiva siddhimAsAdayati / na ca 'tata eva hetoranyasyApi sarvajJasya siddheranyAgamAzrayaNamapi bhavatAM prasajyate' iti dUSaNam , anyAgamAnAM dRSTaviSaya eva pramANaviruddhArthapratipAdakatvenAprAmANyasya vyavasthApAya pi srvjnytvsiddhiH?| yaccAnyadabhihitam-'na kazcit sarvajJapratipAdakaH samyag hetuH saMbhavati'-tadapyasaMgatam , tatpratipAdakasya samyagdhetorvacanavizeSatvAdeH pratipAdayiSyamANatvAt / yaccAnyadabhihitam-'sarve padArthAH kasyacit pratyakSAH prameyatvAt , agnyAdivat' ityatra 'yadi sakalapadArthagrAhipratyakSatvaM sAdhyam' ityAdi.... tadapyasaMgatam; evaM sAdhyavikalpane'gnyAderapyanumAnAnna siddhiH syAt / tathAhi-atrApyevaM vakta zakyate, yadi pratiniyatasAdhyamidharmo vahniH sAdhyatvenA'bhipretastadA tadviruddhena dRSTAntamiriNa taddhamidharmeNa pAvakena vyAptasya dhUmalakSaNasya hetorasiddhatvAd viruddho hetuH syAt sAdhyavikalazca dRSTAntaH / atha dRSTAntamidharmaH sAdhyamiNi sAdhyate tadA pratyakSAdivirodhaH / athobhayagataM vahnisAmAnyaM tadA siddhsaadhytaadossH| [ asiddhi Adi tIna doSa kA nirAkaraNa ] yaha jo pUrvapakSI ne kahA thA ki-'sarvajJasattA ko siddha karane meM hetu ko tIna doSa laga jAte haiM, asiddha-viruddha aura anaikAntika'-ityAdi....yaha bhI asaMgata hai kyoMki ina doSoM ko taba avakAza thA yadi hama sarvajJa kI sattA ko hI sIdhA sAdhya banA deN| jaba ki hama to vacana vizeSa meM viziSTakAraNapUrvakatva ko siddha karanA cAhate haiM yaha kaha diyA hai| __aura bhI jo Apane kahA hai-aniyatarUpa se ho yadi sarvapadArthajJAtA sAdhyarUpa se abhimata ho taba usake banAye huye kisI amuka hI Agama kA svIkAra anucita hai....ityAdi....yaha bhI saba asaMgata hai kyoMki hama kisI amuka hI vyakti ko sarvajJa siddha karane meM nahIM lage haiM kintu viziSTazabda meM viziSTakAraNapUrvakatva hamArA iSTa sAdhya hai / yadi apane sAdhya ke sAtha avinAbhAvI hetu ke bala se viziSTazabda meM vaha siddha hotA hai to pakSadharmatA ke bala se hI vaha sAdhya amuka hI zrI mahAvIra Adi sarvajJapUrvakatvarUpa se siddha hone vAlA hai-kyoMki viziSTazabda se hama hamAre Agamavacana ko pakSa banAte haiM to vizeSazabdatva hetu se viziSTakAraNarUpa meM usa Agama ke upadezakarUpa meM prasiddha mahAvIra bhagavAna Adi hI sarvajJarUpa meM arthataH siddha hone vAle haiN| isa samAdhAna ke Upara yaha dUSaNa nahIM lagA sakate ki vizeSazabdatva hetu se anyadIyAgama praNetA bhI sarvajJarUpa se siddha hone ke kAraNa Apako anya Agama bhI pramANarUpa se svIkAranA hogaa|'-yh dUSaNa to taba lagatA yadi anyadIya Agama viruddhArthapratipAdaka na hote / dRSTa viSaya meM hI anya vedAdi Agama pramANaviruddhArtha pratipAdaka hone se apramANa haiM yaha Age siddha kiyA jaayegaa| phira kaise anya AgamapraNetAoM meM sarvajJatA kI siddhi hogI? [prameyatvahetuka anumAna meM sAdhyavikalpa ayukta hai ] yaha jo Apane kahA thA-sarvajJa kA sAdhaka koI nirdoSa yathArtha hetu nahIM hai yaha asaMgata hai Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 227 tathA 'prameyatvamapi hetutvenopanyasyamAnam'....ityAdi....yaduktaM tad dhUmalakSaNe'pi heto samAnam / tathAhi-atrApi ki sAdhyamidharmo hetutvenopAttaH, uta dRSTAntamidharmaH, athobhayagata sAmAnyaM ? tatra yadi sAdhyamidharmoM hetuH sa dRSTAntardhAmaNi nAnvetItyananvayo hetudossH| atha dRSTAntadhamidharmaH, sa sAdhyamiNyasiddhaH ityasiddhatA hetudoSaH / athobhayagataM sAmAnyaM, tadapi pratyakSA'pratyakSamahAnaMsaparvatapradezavilakSaNavyaktidvayAzritaM na saMbhavatIti hetorasiddhatA tdvsthitaa| kyoMki vacanavizeSatvarUpa nirdoSa hetu sarvajJa kA sAdhaka hai, yaha Age dikhAyA jAne vAlA hai / aura bhI jo Apane kahA hai-"sabhI padArtha kisI puruSa ko pratyakSa hai kyoMki ve saba prameyarUpa haiM, jaise agni Adiisa sarvajJa sAdhaka anumAna meM agara sakaMlapadArthagrAhakapratyakSatva sAdhyarUpa se abhimata hai yA tad tad viSaya kA grAhaka aneka jJAna pratyakSazabda se abhimata hai ?"....ityAdi, aura inameM se Adyavikalpa kA jo bAda meM khaNDana kiyA gayA hai ki "yadi sakalapadArthagrAhaka pratyakSa sAdhya kareMge to hetu meM virodha aura dRSTAnta meM sAdhya kI asiddhi ye doSa lageMge" ityAdi....yaha saba asaMgata hai, kyoMki sAdhya ke Upara isa prakAra ke vikalpa karate rahane para to dhUma hetuka anumAna se agni bhI siddha nahIM ho skegaa| jaise dekhiye, agni ke anumAna meM bhI yaha kahA jA sakatA hai-yadi kisI amaka hI parvatAntargata agni kA sAdhyadharmI parvata meM sAdhyadharmarUpa se upanyAsa kiyA jAya to dRSTAntarUpa pAkazAlA dharmI meM parvatIyaagni kA virodhI jo pAkazAlIya agnirUpa dRSTAntadharmI kA dharma, usake sAtha hI jisakI vyApti prasiddha hai aisA pAkazAlAntargata dhUma, parvata meM asiddha hai itanA hI nahIM viruddha bhI hai aura pAkazAlA meM parvatIya agnirUpa sAdhya kA abhAva hone se dRSTAnta bhI sAdhyazanya hai ye doSa samAnarUpa se AyaMge / Azaya yaha hai ki jaba pratiniyata parvatIya agni ko hI sAdhya kiyA jAtA hai taba pAkazAlAdi dRSTAntadharmI meM usakA sadbhAva nahIM hotA / tathA parvatIya agni ke sAtha dhUmavyApti siddha bhI nahIM rahatI, kintu usake virodhI pAkazAlAntargata agni kI hI pAkazAlIya dhUma meM vyApti siddha rahatI hai ataH pAkazAlIya dhUma kA yadi heturUpa se upanyAsa ho to vaha parvatarUpa sAdhyadharmI meM parvatIyAgnivirodhI pAkazAlIyAgni kA sAdhaka hone se virodha doSa anivArya hogaa| ___ yadi dRSTAnta dharmI pAkazAlAdi antargata agni ko parvata meM siddha karane kI ceSTA kI jAya to pratyakSAdi se usakA sIdhA hI bAdha yAnI virodha hogaa| tathA yadi sAdhyadharmI aura dRSTAntadharmI ubhaya sAdhAraNa agnisAmAnya ko sAdhya kiyA jAya to siddhasAdhana doSa hogA kyoMki vaha prativAdI ko iSTa hI hai| isa prakAra agni ke anumAna meM bhI saba doSa samAna haiN| [prameyatvahetuvat dhUmahetu meM bhI samAna vikalpa] taduparAMta prameyatvahetuka anumAna meM Apane jo ye tIna vikalpa kiye the-heturUpa meM upanyAsa kiye jAne vAlA prameyatva kyA sakalajJeyavyApaka pramANaprameyatvavyaktirUpa lete haiM....ityAdi....vaha saba dhUmahetu meM bhI samAna hai, jaise dekhiye-agni ke anubhAna meM kyA Apa sAdhyadharmI parvata ke dharmabhUta dhUma ko hetu karate haiM ? yA pAkazAlArUpa dRSTAntadharmI ke dharmabhUta dhUma ko ? athavA ubhayasAdhAraNa dhUmasAmAnya ko ? yadi prathama vikalpa meM, parvatIyadhUma ko hetu kareMge to dRSTAntadharmI pAkazAlA meM usakA anvaya na hone se ananvaya nAma kA hetu doSa prasakta hogA / yadi pAkazAlA ke dhUma ko hetu Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 atha parvatapradezAzritAgnitaddhamavyakteruttarakAlabhAvipratyakSapratIyamAnatvena na mahAnasopalabdhadhUmavyaktyA'tyantavailakSaNyamiti nobhayagatasAmAnyAbhAvaH / nanu ubhayagatasAmAnyapratipattau tato'numAnapravRttiH, tatpravRttau ca tadarthakriyArthinaH tatra pravarttamAnasya pratyakSapravRttiH, tasyAM ca satyAmatyantavalakSaNyAbhAvastadvayakteH, tatsadbhAve cobhayagatasAmAnyasiddhitaH tadanumAnapravRttiriti cakrakadUSaNAvakAzaH / atha kaNThakSINatAdilakSaNadharmakalApasAdhAnna mahAnasa-parvatapradezasaMgatadhUmavyaktyoratyantavailakSaNyamityubhayagatasAmAnyasiddhau na dhUmAnumAne hetvasiddhatAdidoSaH, tahi vAcyAvisaMvAdAdidharmakalApasAdharmyasya vacanavizeSavyaktidvaye'pyatyantavalakSaNyanivartakasya sadbhAvena kathaM na tadvizeSatvasAmAnyasaMbhava: ? prameyatvaM tu yathA prakRtasAdhye heturbhavati tathA pratipAdayiSyAmaH, prAstAM tAvat / kareMge to vaha pakSa meM na rahane se asiddhatA nAma kA hetu doSa hogaa| aba yadi ubhayasAdhAraNa dhUma sAmAnya ko hetu kareMge to usakI kalpanA nimnokta hetu se asaMbhavagrasta hone se hetu kI aprasiddhi kA doSa tadavastha hI rahegA / tathAvidha dhUma sAmAnya kI kalpanA isa liye saMbhava nahIM hai ki-gotva jaise go aura azva jaise vilakSaNa vyaktidvaya kA Azrita nahIM hone se tadubhaya kA sAmAnya nahIM ho sakatA, usI prakAra-pAkazAlIya agnipradeza pratyakSa hotA hai aura parvata kA agnipradeza apratyakSa hotA hai to isa prakAra pratyakSa aura apratyakSa aise vilakSaNa vyakti dvaya meM koI sAmAnya dhUma kI kalpanA bhI anucita hai / [dhUma sAmAnya kI kalpanA meM cakraka dUSaNa prApti ] yadi yaha kahA jAya ki-'parvata meM agnipradeza anumAna ke pahale bhale apratyakSa hai kintu anumAna ke uttarakAla meM jaba agni kA arthI vahA~ jAtA hai to use vaha agnipradeza aura dhUmavyakti kI pratyakSa pratIti hotI hai ataH pAkazAlAntargata dhUmavyakti aura parvatIya dhUma vyakti meM koI vailakSaNya na rahane se parvata-pAkazAlA ubhaya sAdhAraNa dhUma sAmAnya kI kalpanA kA asaMbhava nahIM hai to yahA~ cakraka dUSaNa kA avatAra hogA, jaise dekhiye-yaha to nizcita hai ki ubhayagatadhUmasAmAnya kA avagama hone para hI usase agni kA anumAna pravRtta hogA, aba anumAna pravRtta hone para agni sAdhya arthakriyA kA arthI vahA~ jAyegA aura usake agnipratyakSa kI pravRtti hogii| yaha pratyakSa hone para donoM dhUma vyakti atyantavilakSaNa nahIM hai yaha patA calegA, vailakSaNya kA abhAva siddha hone para ubhaya sAdhAraNa dhUmasAmAnya kI siddhi hogii| taba aMta meM anumAna kI pravRtti hogii| yaha eka cakrabhramaNa huA, isa prakAra phira se cakrabhramaNa cAlu hogaa| yadi isa prakAra dhUma sAmAnya kI siddhi kI jAya ki pAkazAlA aura parvata ubhayAntargata jo dhUma dvaya hai una meM, kaMTa yAnI agrabhAga meM kSINatA yAnI kramaza. mUla se lekara Urdhva Urdhva bhAga meM kSINa hote jAnA ityAdi samAnadharmasamUha ubhayasAdhAraNa hone se atyanta vibhinnatA nahIM hai, ataH samAna dharmasamUha se ubhayagata sAmAnya siddha ho jAne para dhUmahetuka anumAna meM hetu kI asiddhatA Adi koI doSa nahIM hai-to vacanavizeSatva ko bhI sAmAnya rUpa se hetu kiyA jA sakatA hai arthAt yaha kahA jA sakatA hai ki dRSTAnta meM aura sAdhyadharmI meM jo vacana vizeSa haiM, unameM apane pratipAdya artha ke sAtha avisaMvAda Adi samAna dharmasamaha jo atyanta vibhinnatA kA nivartaka hai-vaha vidyamAna hai to vacanavizeSatva rUpa sAmAnya ko hetu kyoM na kiyA jAya ? (prastuta meM to prameyatva hetu kI bAta calatI hai to isake liye kahate haiM ki) sakalajJeyapadArtha meM pratyakSatva kI siddhi ke liye prameyatva sAmAnya ko hetu kiyA jA sakatA hai yaha bAta agrima grantha meM dikhAyeMge / yahA~ kucha dhIraja rakhIye / Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 229 yattu 'nApi zabdAt tatsiddhiH' ityAdi pratipAditaM, tat siddhasAdhyatAdoSAghrAtatvAnnirastam / yadapyuktam 'ye deza-kAla-ityAdiprayoge nA'siddho hetuH' iti, etadapyayuktam , anumAnasya tadupalambhasvabhAvasya pratipAdayiSyamANatvenA'nupalambhalakSaNasya hetoH paraprayuktasyA'siddhatvAt / ata eva 'sadvyavahAraniSedhazcAnupalambhanimitto'nena' ityAdyasAratayA sthitam / ____ 'atha yathA'smAkaM tatsaddhAvA''vedakaM pramANaM nAsti tathA bhavatAM tadabhAvA''vedakamapi nAsti' ityAdi yAvat 'prasaMgasAdhanAbhiprAyeNa sarvameva sarvajJapratikSepapratipAdakaM yuktijAlamabhihitam' iti yaduktaM tadapyacAru / yataH 'sarvajJo dRzyate tAvannedAnIm'.... [zlo0 sU0 2-117] ityAdinA tatsadbhAvopalambhakapramANapaMcakanivRttipratipAdanadvAreNa yad abhAvasyapramANapravRttipratipAdanaM tat tadabhAvAvedakasvatantrAbhAvAkhyapramANAbhyupagamavyatirekeNA'saMbhavad bhavatAM mithyAvAditAM sUcayati / yadapyavAdi tathA ca prasaMgasAdhanAbhiprAyeNa bhagavato jaimineH sUtram' ityAdi, tadapyasaMgatam , yataH prasaMgasAdhanasya tatpUrvakasya ca viparyayasya vyApyavyApakabhAvasiddhau yatra vyApyAbhyupagamo vyApakA 'zabda se sarvajJa kI siddhi nahIM ho sakatI' ityAdi jo Apane kahA hai vaha to hamAre liye iSTa hone se Apake liye siddhasAdhyatA doSAkrAnta hone se hI vidhvasta ho jAtA hai / "jo dezakAlasvabhAva se dUratamavartI hote hue sad vastu ke upalambhaka pramANa ke viSayabhAva ko prApta nahIM hote haiM ve sadvyavahAra mArga ke rAhI nahIM ho sakate" isa anumAnaprayoga ke samarthana ke upasaMhAra meM Apane jo kahA thA ki hetu asiddha nahIM hai-yaha bAta bhI ayukta hai kyoMki hama Age yaha dikhAne vAle haiM ki sarvajJopalambhakasvabhAva anumAna kA sadbhAva hai / ataH ApakA pratipAdita anupalambhasvarUpa hetu asiddha hI hai / ata eva Apane jo kahA hai ki-'anupalambhamAtranimitta ke bala se aneka sthAna meM sadvyavahAra kA niSedha kiyA jAtA hai'-ityAdi vaha saba prastuta meM upayogI na hone se sArahIna hai| [prasaMgasAdhana meM pratipAdita yuktiyoM kA parihAra ] sarvajJavAdI kI ora se AzaMkA ko vyakta karate huye-'jaise hamAre pAsa sarvajJa kA sadbhAva pradarzaka pramANa nahIM hai vaise usakA abhAva pradarzaka pramANa bhI nahIM hai'....ityAdi....jo Apane kahA thA aura usake khaNDana meM phira "sarvajJa ke khaNDana meM jo yuktivRda kahA gayA hai vaha saba prasaMgasAdhana ke abhiprAya se kahA gayA hai" ityAdi....kahA gayA thA, vaha bhI acAru-azobhana hai / kAraNa, Apane zlo0 vA0 ke 'sarvajJa abhI to dekhA nahIM jAtA'....ityAdi mImAMsaka mata kA avalambana karate huye sarvajJa ke viSaya meM usake sadbhAva ke pratipAdaka pratyakSAdi pA~coM pramANa kI nivRtti ke pradarzana dvArA jo abhAvanAmaka * pramANa kI pravRtti kA sarvajJa ke viSaya meM pradarzana kiyA hai vaha sarvajJAbhAvapradarzaka svatantra abhAvanAmaka pramANa ko mAne vinA saMbhava hI nahIM hai, jaba ki Apa nAstika pratyakSa se atirikta pramANa hI nahIM mAnate haiM phira abhAvapramANa kA Alambana karake sarvajJa kA prativAda karanA yaha ApakI mithyAvAditA kA hI pradarzana hai| [pratyakSatva aura satsaMprayogajatva kI vyApti asiddha ] yaha jo Apane kahA thA-'bhagavAn jaimini kA jo yaha sUtra hai, satsamprayoge....ityAdi, vaha bhI prasaMgasAdhana ke abhiprAya se hI hai' ityAdi....vaha bhI asaMgata hai, kyoMki sarvajJa ke viSaya meM prasaMga aura viparyaya kI pravRtti hI Apa nahIM dikhA sake haiM-jaise, prasaMgasAdhana kI pravRtti taba hotI hai jaba kisI do Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 bhyupagamanAntarIyakaH vyApakanivRttito vyApyanivRttiravazyaMbhAvinI ca pradarzyate tatra yathAkramaM pravRttiH, atra tu pratyakSatvasya satsaMprayogajatvena, tasya ca vidyamAnopalambhanatvena, tasyApi dharmAdikaM pratyAnimitta* tvena kva vyApyavyApakabhAvAvagamo yena prasaMga-tadviparyayayoH pravRttiH syAt ? nanUktamevaitat 'svAtmanyeva'...., satyam uktaM na tu yuktamuktam , ayuktatA ca sarva cakSurAdikaraNagrAmaprabhavaM pratyakSaM saMnihitadezakAlapadArthAntarasvabhAvAviprakRSTa pratiniyatarUpAdigrAhakaM sarvatra sarvadA ceti na vyApyavyApakabhAvagrAhakaM pramANamasti, viparyayazcopalabhyate-yojanazataviprakRSTasyArthasya grAhaka,saMpAtigRdhrarAjapratyakSaM rAmAyaNa-bhAratAdau bhavatpramANatvenA'bhyupagate zrUyate, tathedAnImapi gRdhavarAha-pipIlikAdInAM cakSuH-zrotra-ghrANajasya pratyakSasya yathAkramaM rUpa-zabda-gandhAdiSu dezaviprakRSTeSu pravattirupalabhyate, tathA kAlaviprakaSTasyApyatItakAlasaMbandhitvasya pUrvadarzanasambandhitvasya ca smaraNasavyapekSalocanAdijanyapratyabhijJApratyakSagrAhyatvaM purovyavasthite'rthe bhavatA'bhyupagamyate / anyathA, [zlo0 vA0 sU04 / 233-34 ] 'dezakAlAdibhedena tadAstyavasaro miteH' // 'idAnIMtanamastitvaM na hi pUrvadhiyA gatam / ' ityAdivacanasaMdarbheNa pratyabhijJApratyakSasyA'gRhItArthAdhigantRtvaM pUrvAparakAlasaMbandhitvalakSaNanityatvagrAhakatvaM ca pratipAdyamAnamasaMgataM syAt / bhAva ke bIca vyApaka-vyApyabhAvarUpa saMbaMdha siddha ho taba yaha dikhAyA jAtA hai ki 'vyApya kA svIkAra vyApaka ke svIkAra vinA nahIM ho sakatA' / aura prasaMgasAdhana ke bAda viparyaya kI pravRtti taba hotI hai jaba 'vyApaka yadi nivRtta hogA to vyApya avazya nivRtta hogA' yaha dikhAyA jAya / prastuta meM-Apane pratyakSatva aura 'sat vastu ke sAtha sannikarSa se janyatva' ina donoM meM, tathA satsaMprayogajanyatva aura vidyamAnopalambhanatva ina donoM meM, aura 'vidyamAnopalambhanatva' tathA 'dharmAdi ke prati animittatva' ina donoM meM vyApya-vyApaka bhAva kA jJAna hI kahA~ dikhAyA hai jisa se prasaMga aura viparyaya kI pravRtti ko avakAza prApta ho! [kiMcijjJatA aura vaktRtva kI vyApti asiddha ] yadi kaheM ki-'kiMcijjJatA yAnI alpajJatA athavA rAgAdimattA ke sAtha vaktRtva kA vyApyavyApakabhAva hamAre hI AtmA meM dRSTa hai....ityAdi kathana dvArA vyApyavyApakabhAva to hamane pradarzita kiyA hI hai' ityAdi....vaha Apane kahA to hai, usakA hama inakAra nahIM karate, kiMtu yuktiyukta nahIM kahA hai / vaha isa prakAra-isa bAta meM koI pramANa nahIM hai ki "netrAdi indriyasamUha se utpanna hone vAlA sabhI pratyakSa jJAna sarvatra sarvakAla meM, aise hI rUpa-rasAdi pratiniyata viSaya ko grahaNa karate haiM jo viSaya saMnihitadeza se viprakRSTa yAnI dUravartI na ho, saMnihitakAla se viprakRSTa yAnI dUravartI na ho tathA sainihita padArthAntara se usa viSaya kA svabhAva viprakRSTa yAnI AvRta na ho gayA ho|'- tAtparya, 'pratyakSajJAna kevala nikaTadezakAlavartI evaM anAvRta padArtha ko hI grahaNa kare' isa bAta meM koI pramANa nahIM hai / balki isase viparIta bhI jAnane meM AyA hai jaise, ki-Apake liye pramANabhUta rAmAyaNa aura mahAbhArata meM 'saMpAti-jaTAyu ko seMkaDo yojana dUra rahe hue artha kA pratyakSa hotA thA'-aisA sunA jAtA hai| tathA isa yuga meM bhI gIdha Adi pakSI ke netra kI dUradezavartI rUpa pratyakSa meM pravRtti, Dukkara ke zrotra kI dUradezavartI zabda ke pratyakSa meM pravRtti aura ciTIyoM ke ghrANendriya kI dUradezavartI gandha ke pratyakSa vatti upalabdha hotI hai| yaha deza kI bAta hayI / aba kAla kI bAta Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 231 for." athAtItAtIndriyakAlasaMbandhitvaM pUrvadarzanasambandhitvaM vA vartamAnakAlasambandhinaH purovyavasthitasyArthasya yadi cakSarAdiprabhava pratyabhijJAnena gadyate tadA-"saMbaddhaM vattamAnaM ca gRhyate cakSurAdibhiH [ zlo0 vA0 4-84 iti vacana viruddhArthaM syAta; tathA atIndriyakAladarzanAdevartamAnArthavizeSaNatvena grahaNe'tIndriyadharmAderapi grahaNaprasaMgAt prasaMgasAdhana-tadviparyayayorapravRttiH svayameva pratipAditA syAta / nanvayamevAtra doSaH kAlaviprakaSTArthagrAhakatvena indriyajapratyakSasya pratipAdayitamasmAbhirabhiprata iti kasyA'tropAlambhaH ? / ____atha vartamAnakAlasaMbaddha vizeSye purottini vyApAravaccakSustadvizeSaNabhUte'tIndriye'pi pUrvakAladarzanAdau pravartate, anyathA cakSuApArAnantaraM 'pUrvadRSTaM pazyAmi' iti vizeSyAlambanaM pratyabhijJAna nopapadyeta / nA'grahItavizeSaNA vizeSye buddhirupajAyate daNDA'grahaNe iva daNDibuddhiH / na ca dharmAdAvayaM nyAyaH sambhavatIti cet ? nanu dharmAdeH kimatIndriyatvAccakSurAdinA'grahaNam uta avidyamAnatvAta Ahosvit avizeSaNatvAt ? atItakAlasaMbaMdhitA yaha atItakAla se ghaTita hone ke kAraNa kAlaviprakRSTa hai, tathA pUrvadarzanasaMbaMdhitA yaha bhI pUrvakAlaghaTita hone se kAlaviprakRSTa hai, phira bhI samIpavartI pUrvAnubhUta vastu meM smaraNasahakRtanetrAdijanya pratyabhijJAsvarUpa pratyakSa se Apa usakA grahaNa mAnate hI haiM / yadi yaha na mAnA jAya tAApa mImAMsakoM ke zlokavAttika meM pratyabhijJA kI prAmANya siddhi meM jo yaha kahA gayA hai ki "dezabheda hone se aura kAlabheda hone se miti yAnI prAmANya avasaraprAta hai" tathA "sAmpratakAlInAstitva yaha parvabaddhi se gahIta nahIM thA ( ata: usa artha meM anadhigataarthagrAhakatA rUpa prAmANya surakSiA ityAdi vacana kA avalambana lekara Apa pratyabhijJA rUpa pratyakSa meM anadhigatArthagrAhakatA kA aura vastu meM pUrvAparakAlasambandhasvarUpanityatA kA pratipAdana karate Aye haiM-vaha asaMgata ho jaayegaa| agara Apa isa prakAra upAlambha denA cAheM ki-'netrAdiindriyajanya pratyabhijJA pratyakSajJAna yadi atIta, ata eva atIndriya kAlasambandha ko tathA pUrvadarzanasaMbaMdhitA ko vartamAnakAlasaMbandhI purovartIpadArtha meM grahaNa kara letA hogA to 'netrAdi apane se saMbaddha aura vartamAnakAlIna artha ko hI grahaNa karatA hai' aisA zlokavAttika kA vacana virodhagrasta ho jaayegaa| taduparAMta, atIndriyakAla aura pUrvadarzana kA vartamAnaarthavizeSaNatayA grahaNa mAneMge to atIndriyadharmAdi kA bhI grahaNa zakya ho jAne se (mImAMsaka ko) sarvajJavAda ke viruddha prasaMgasAdhana aura viparyayapratipAdana kI pravRtti ko anavakAza svayaM hI ghoSita hogA"-to isa para vyAkhyAkAra sarvajJavirodhI ko kahate haiM ki hama to yaha cAhate hI haiM ki mImAMsaka (yA nAstika) ko netrAdi indriya ko kevala vidyamAna ke grAhaka mAnane meM yaha doSa diyA jAya, kyoMki usI ke grantha meM pratyabhijJA prAmANya ke avasara para indriyajanya pratyakSa ko kAlaviprakRSTArthagrAhaka dikhAyA gayA hai| phira Apa sociye to sahI ki yaha upAlambha kisa ko diyA jAya ? hameM yA mImAMsaka ko? [dharmAdi ke apratyakSa meM tIna vikalpa] yadi yaha kahA jAya-jaba vartamAnakAlasambaddha vizeSyabhUta purovartI padArtha ke sAtha netrasaMnikarSa hotA hai taba pUrvakAladarzana atIndriya hone para bhI uparokta vizeSya kA vizeSaNa hone ke kAraNa gRhIta ho jAtA hai / aisA yadi na mAnA jAya to netrasaMnikarSa ke bAda "maiM pUrvadRSTa ko dekhatA hU~ isa prakAra puro Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tatra nAdyaH pakSaH, atIndriyasyApyatItakAlAdegrahaNAbhyupagamAt / nApyavidyamAnatvAt , bhAvidharmAderivAtItakAlAderavidyamAnatve'pi pratibhAsasya bhAvAt / athA'vizeSaNatvAddharmAderapratibhAsaH, tadapyasaMgatam-sarvadApadArthajanakatvena dravya-guNa-karmajanyatvena ca dharmAdeH sarvapadArthavizeSaNabhAvasaMbhavAda atItAtIndriyakAlAderiva tasyApi vizeSyagrahaNapravRttacakSurAdinA grahaNasaMbhava iti kathaM dharma pratyanimittatvaprasaMgasAdhanasya tadviparyayasya vA saMbhavaH ? tathA, praznAdi-mantrAdidvAreNa saMskRtaM cakSuryathA kAlaviprakRSTapadArthagrAhakamupalabhyate tathA dharmAderapi yadi grAhakaM syAt tadA na kazcid doSaH / __ api ca, anAlokAndhakAra vyavahitasya mUSikAdernaktaMcaravRSadaMzAdezcakSuryathA grAhakamupalabhyate tathA yadyatIndriyAtItA'nAgatadharmAdipadArthasAkSAtkAri kasyacit tadeva syAt tadA'trApi ko doSaH ? na ca jAtyantarasyAndhakAravyavahitarUpAdigrAhakaM cakSudRSTaM na punarmanuSyadharmaNa iti pratisamAdhAnamatrAbhidhAtuyuktam , manuSyadharmaNo'pi nirjIvakAdevyavizeSAdisaMskRtaM cakSaH samadrajalAdivyavahitaparvatAdi. vartI padArtha ko vizeSyarUpa meM aura pUrvadarzana ko vizeSaNarUpa meM grahaNa karatA huA pratyabhijJAna udita hotA hai vaha nahIM hogA, kyoMki yaha niyama hai ki "vizeSaNa kI agrAhaka buddhi kisI vastu ko vizeSyarUpa meM grahaNa nahIM karatI-jaise ki daMDarUpa vizeSaNa kI agrAhaka buddhi daMDI ko vizeSyarUpa meM grahaNa nahIM krtii| [ tAtparya daMDa kA grahaNa hone para hI yaha 'daMDI puruSa hai' isa buddhi kA janma hotA hai| ] aba prastuta meM vicAra kareM to yaha spaSTa hai ki dharmAdi meM isa nyAya kA saMbhava nahIM hai, arthAt dharmAdi kisI vastu ke vizeSaNarUpa meM gRhIta nahIM hotA hai ataH kisI bhI padArtha ko netrAdi se dekhate samaya dharmAdi kA vizeSaNarUpa meM grahaNa zakya nahIM hai / [ ata eva sarvajJa kI saMbhAvanA bhI samApta ho jAtI hai ] / isa para vyAkhyAkAra kahate haiM ki dharmAdi kA netrAdi se kyoM grahaNa nahIM hotA? kyA vaha atIndriya haiM isa liye ? athavA ve vidyamAna nahIM hai isa liye ? yA phira ve kisI kA vizeSaNa nahIM hai isaliye? [ tInoM vikalpoM kI ayuktatA ] tIna meM se pahalA vikalpa anucita hai kyoMki kAlAdi padArtha jo atIndriya haiM usakA netrAdi se grahaNa to Apa bhI mAnate hI haiM / dUsarA vikalpa, dharmAdi avidyamAna hone se agrAhya haiM-yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jaise avidyamAna hone para bhI bhUtakAlAdi kA pratibhAsa hotA hai vaise avidyamAna bhI bhaviSyakAlIna dharmAdi kA pratibhAsa ho sakatA hai-usameM koI bAdhaka nahIM hai| tIsare vikalpa meM "dharmAdi yaha kisI bhI vastu ke vizeSaNabhUta na hone se dharmAdi kA pratibhAsa zakya nahIM"-yaha bAta bhI asaMgata hai| kAraNa, sarvapadArtha kA sAdhAraNa janaka hone se tathA dravya guNa aura karma se janya hone ke kAraNa yaha dharmAdi pratyeka padArtha kA vizeSaNa bana sakatA hai isa meM koI saMdeha nahIM hai / tathA atIta atIndriya kAlaAdi kA jaise apane vizeSya ke vizeSaNarUpa meM grahaNa hotA hai usI prakAra apane vizeSya ko grahaNa karane meM pravRtta netrAdi dvArA dharmAdi kA vizeSaNarUpa meM grahaNa kA bhI pUrNa saMbhava hai / taba phira dharmAdi ke prati animittatva ke kathana dvArA prasaMgasAdhana aura viparyaya ke pradarzana kA avakAza hI kahA~ rahA? taduparAMta yaha bhI kahA jA sakatA hai ki praznAdi (aMjanavizeSayA vidyAdi) tathA mantrAdi dvArA netra kA saMskAra karane para jaise kAla se viprakRSTa padArthoM kA bhI netrAdi se grahaNa saMbhava hai usI prakAra dharmAdi kA bhI netrAdi se grahaNa saMbhava mAnA jAya to koI doSa nahIM hai| Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA. 1-sarvajJavAda: 233 grahaNe samarthamupalabhyata iti dharmAderapi deza-kAla-svabhAvaviprakRSTasya kasyacit puruSavizeSasya puNyAdisaMskRtaM cakSurAdi grAhaka bhaviSyatIti na kazcit dRssttsvbhaavvytikrmH| ___atha cakSurAdeH karaNasya pratiniyatarUpAdiviSayatvenAnyakaraNaviSayagrAhakatve svArthAtikamo vyavahAravilopI syAt / nanu zrUyata eva cakSuSA zabdazravaNaM prANivizeSANAm-'cakSuHzravaso bhujaGgAH iti lokapravAdAt / 'mithyA sa pravAda' iti cet ? naitat , pravAdabAdhakasyAbhAvAt karNacchidrAnupalabdhezca / na ca dandazUkazcakSuSo jAtyantaratvAt ityuttaramatropayogi, anyatrApi prakRSTapuNyasaMbhArajanitapratyakSasyA'virodhAd na pratyakSatva satsaMprayogajatvAdeApyavyApakabhAvasiddhiriti na prasaMga-viparyayayoH pravRttiriti na ttsttprtikssepH| . [ netra se atIndriyArthadarzana kI sodAharaNa upapatti ] taduparAMta yaha bhI dekhA jAtA hai ki-svayaM Alokarahita evaM andhakAra se AvRta aise mUSaka Adi ko rAta meM ghUmane vAle billI Adi kI A~kha dekha letI hai to isI prakAra atIndriya bhUta-bhAvI dharmAdi padArtha ko sAkSAta karane vAle kisI puruSa kI saMbhAvanA kI jAya to usameM kyA doSa hai| yadi yaha tarka kiyA jAya-'pazu Adi anya jAti ke prANi meM hI andhakArAvata rUpAdi padArtha ko grahaNa karane vAle netra dekhane meM AtA hai kintu manuSya jAti meM aisA netra dRSTa nahIM hai ataH atIndriyadRSTA puruSa kI saMbhAvanA nahIM ho sakatI' to yaha bhramapUrNa hai kyoMki nirjIvakAdi manuSya ke dravyavizeSAdi se saMskAra kiye gaye netra kA yaha sAmarthya dekhA jAtA hai ki samadra jalAdi se vyavahita parvatAdi bhI unaka netra se gRhIta hote haiM, to aba hama saMbhAvanA vyakta kareM ki deza, kAla aura svabhAva se dUravattI dhAdi ko kisI puruSavizeSa ke puNyAdi se saMskRta cakSu grahaNa kara legI to isameM koI adRSTa kalpanA athavA dRSTa svabhAva kA ullaMghana jaisA kucha nahIM hai| [viSayamaryAdAbhaMga kI Apatti kA pratIkAra ] ... yadi yaha tarka diyA jAya ki "cakSa Adi indriya kI rUpAdi viSaya grahaNazakti maryAdita hone se yadi netrAdi indriya ghrANAdi indriya grAhya artha ke grahaNa kA vyavasAya karegI to usakI apanI AyagA aura usase 'netra se rUpa aura zrotra se zabda hI gRhIta hotA haiityAdi vyavahAroM kA bhI lopa ho jaayegaa|"-yh bhI tathyazUnya hai kyoMki prANivizeSa ko netra se zabda kA zravaNa hotA hai yaha sunane meM AtA hai jaise ki yaha prasiddha lokokti hai-'sarpa netrazrAvI hai'| agara kaheM ki vaha lokokti mithyA hai to yaha anucita hai kyoMki eka to yaha ki usa. ukti meM koI bAdhaka nahIM hai aura dUsarI bAta, sarpa meM karNachidra bhI upalabdha nahIM hote / kadAcita yahA~ aisA samAdhAna kiyA jAya ki 'sarpa ke netra to eka vilakSaNa hI jAti ke haiM ataH usameM vaha zabdazravaNazakti ho sakatI hai to yaha samAdhAna yahA~ nirupayogI hai kyoMki sarvajJa ke liye bhI hama kaha sakate haiM ki usakA netra utkRSTa puNya sAmagrI se upAjita hone ke kAraNa sarvajJa kA netra bhI asAdhAraNa jAti kA Alaukika hai jisase sarvavastu kA grahaNa ho sakatA hai / . uparokta carcA kA sAra yaha hai ki netrAdijanya pratyakSa ko dharmAdisamasta vastu grAhaka mAnane meM koI virodha nahIM hai, ata eva pratyakSatva aura satsaMprayogajatva ina donoM ke bIca vyApyavyApakabhAva Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 ___ etena "yadi SabhiH pramANaiH syAt sarvajJaH" [ zlo0 2-199 ] ityAdi vAttikakRtpratipAditaM prasaMgasAdhanAbhiprAyeNa yuktijAlamakhilaM nirastam , vyAptipratiSedhasya pUrvoktaprakAreNa vihitatvAt / yacca-"ki pramANAntarasaMvAdyarthasya vaktRtvAt....ityAdi tad dhUmAdagnyanumAne'pi samAnam / tathAhi-atrApi vaktuM zakyam-'ki sAdhyamisaMbandhI dhUmo hetutvenopanyasta' ityAdi yAvat 'siddhaH pratibandho'sarvajJatvavaktRtvayoragni-dhamayoriva" iti paryantam tadapyayuktam, yato'sarvajJatva-vaktRtvayoriva nAgnidhUmayoH kAryakAraNatvapratibandhasya tadgrAhakapramANasya vA'bhAvaH / nahi vahni sadbhAve dhUmo dRSTaH, tadabhAve ca na dRSTaH ityetAvatA dhUmasyAgnikAryatvamucyate kintu "kArya dhUmo hutabhujaH kAryadharmAnuvRttitaH" [ pra0 vA0 3-34 pUrvArddha ] na cAso darzanA'darzanamAtragamyaH kintu viziSTAt pratyakSA'nupalambhAkhyAt pramANAt / pratyakSameva pramANaM pratyakSAnupalambhazabdAbhidheyam , tadeva kAryakAraNAbhimatapadArthaviSayaM pratyakSam, tadviviktAnyavastuviSayamanapalambhazabdAbhidheyama / kadAcidanapalambhaparvaka pratyakSaM tadabhAvasAdhakama. kadAcita prada pakSapura:saro'nupalambhaH / tatrAdyena yeSAM kAraNAbhimatAnAM sannidhAnAt prAganupalabdhaM sad dhUmAdi tatsannidhAnAdupalabhyate tasya tatkAryatA vyavasthApyate / tathAhi-etAvadbhiH prakAradhU mo'gnijanyo na syAt-1. yadyagnisannidhAnAt prAgapi tatra deze syAt , 2. anyato vA''gacchet , 3. tadanyahetuko vA bhavet-tadetat sarvamanupalambhapurassareNa pratyakSeNa nirastam / bhI asiddha hai / ataH prasaMgasAdhana aura viparyayapradarzana kI pravRtti sarvajJa ke viSaya meM asaMbhava hone se sarvajJa kA virodha bhI mUlavihIna hai| [ dhUmahetukAnumAnoccheda pratibandI kA pratikAra ] . jaba ukta rIti se alaukika jJAna vAle netra kI saMbhAvanA niSkaMTaka hai taba vAttikakAra ne jo yaha 'chaha pramANoM ke samUha se kadAcita koI sarvajJa ho sakatA hai' ityAdi prasaMgasAdhana ke abhiprAya se samasta yuktivRda prastuta kiyA hai vaha dharAzAyI ho jAtA hai / kAraNa, sarvajJatva aura vaktRtva kA vyApyavyApakabhAva kA pUrvokta rIti se nirAkaraNa kara diyA hai| tadanaMtara jo Apane vaktRtva hetu ke khaMDana kI dhUmahetukaanumAnakhaMDana meM samAnatA dikhAte hue yaha kahA thA - "sarvajJavAdI yadi 'pramANAntarasaMvAdIarthavaktRtva yaha hetu hai'-ityAdi vikalpa UTA kara yadi vaktRtvahetu kA khaMDana karanA cAhe to vaha dhUmahetuka agnianumAna meM bhI samAna hai, jaise ki yahA~ kahA jA sakatA hai ki sAdhyami kA sambandhIbhUta dhUma kA heturUpa meM upanyAsa karate haiM? yA....ityAdi se lagAkara asarvajJatva aura vaktRtva kI vyApti isa prakAra agni aura dhUma kI vyApti kI taraha siddha hotI hai....ityAdi taka....jo prativAdI ne sarvajJavirodha meM kahA thA"-vaha saba ayukta hai| tAtparya yaha hai ki mImAMsaka asarvajJatva-vaktRtva kI bAta aura agni-dhUma kI bAta, ina do meM jo samAnatA dikhAnA cAhate haiM vaha isaliye ThIka nahIM hai ki asarvajJatva aura vaktRtva ke kAryakAraNabhAva sambandha aura usake grAhaka pramANa kA jaise abhAva hai vaise agni-dhUma ke kArya-kAraNabhAvasambandha aura tadgrAhaka pramANa kA abhAva nahIM hai / agni hone para dhUma dikhAI detA hai aura na hone para nahIM dikhAI detA itane mAtra se kahA~ hama dhUma ko agni kA kArya batAte haiM ? hama to dhUma ko agni kA kArya isaliye kahate haiM ki agnijanya kArya ke jo dharma hote haiM anvayavyatirekAnuvidhAyitAdi, dhUma usakA anuvartana karatA hai| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 235 etena 'prAganupalabdhasya rAsabhasya kumbhakArasaMnidhAnAnantaramupalabhyamAnasya tatkAryatA syAditi nirastam / tathAhi-tatrApi yadi rAsabhasya tatra prAgasattvam, anyadezAdanAgamanam , anyA:kAraNatvaM ca nizcetu zakyeta tadA syAdeva kumbhakArakAryatA, kevalaM tadeva nizcetumazakyam / evaM tAvadanupalambhapurassarasya pratyakSasya tatsAdhanatvamuktam / tathA pratyakSapurassaro'nupalambho'pi tatsAdhanaH-yeSAM saMnidhAne pravarttamAnaM tava kArya dRSTaM teSu madhye yadaikasyApyabhAvo bhavati tadA nopalabhyate, tat tasya kAraNamitarat kAryam / na cAgni-kASThAdisaMnidhAne bhavato dhUmasyApanIte kumbhakArAdAvanupalambho'sti, agnyAdau tvapanIte bhvtynuplmbhH| evaM parasparasahitau pratyakSAnupalambhAvabhimateSveva kAryakAraNeSu niHsaMdigdhaM kAryakAraNabhAvaM saadhytH| [pratyakSAnupalambha se dhUma meM agnijanyatvasiddhi ] 'kArya kAraNabhAva kevala darzanA'darzana gamya hai aisA jo Apane kahA thA vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki vaha viziSTa prakAra ke pratyakSAnupalambha nAmaka pramANa se upalabhya hai| [ darzanAdazana Ara pratyakSAnupalambha samAnArthaka nahI nArthaka nahIM hai ] yahI pramANa jaba kArya aura kAraNarUpa se abhimata padArthayugala ko viSaya banAtA hai taba 'pratyakSa' kahA jAtA hai aura jaba donoM se zunya anya kisI vastu ko viSaya karatA hai taba 'anupalambha' zabda se kahA jAtA hai| aisA hotA hai ki kabhI kabhI prathama anupalambha aura bAda meM pratyakSa kI pravRtti hotI hai aura usase kAryakAraNabhAva siddha hotA hai, to kabhI kabhI prathama pratyakSa aura bAda meM anupalambha kI pravRtti hone se kAryakAraNabhAva siddha hotA hai / jaise-prathama kalpa dvArA isa prakAra vyavasthA kI jAtI hai-dhUma ke kAraNarUpa se abhimata jo agni Adi haiM unakA saMnidhAna hone ke pUrva vahA~ dhUma upalabdha nahIM hotA thA yAnI dhUma kA anupalambha thA, kintu agni Adi kA saMnidhAna hone para dhUma kA upalambha (pratyakSa) hone lagatA hai-ataH dhUma agni Adi ke kAryarUpa meM nizcita kiyA jAtA hai| yaha bhI isa prakAra jo tona prakAra abhI batAye jA rahe haiM unake bala para hI yaha kahanA zakya ho sakatA hai ki dhUma agnijanya nahIM hai-1-agara dhUma agni prajvAlana ke pUrva bhI vahA~ upasthita hotA, 2 athavA, anya sthAna se dhUma agnideza meM A jAtA, 3-athavA, dhUma kA koI agnibhinna hetu hotA / kintu ye tInoM prakAra anupalambha pUrvaka pratyakSa se vidhvasta ho jAte haiM / [ gadhe meM kumbhakAranirUpita kAryatA Apatti kA nirAkaraNa ] pUrvokta tIna prakAra kA nirAkaraNa hone se, yaha jo kisI ne kahA hai vaha bhI dhvasta ho jAtA hai ki-'pUrva meM anupalabdha gardabha kubhakArAdi ke saMnidhAna ke bAda upalabdha hotA hai to vaha bhI kumbhakAra kA kArya ho jAyegA'-yaha isaliye dhvasta ho jAtA hai ki- 'gadhA vahA~ pahale nahIM hI ho sakatA, athavA vaha anya sthAna se yahA~ nahIM AyA hai, athavA gardabha kA anya koI hetu nahIM hI hai' aisA nizcaya kisI prakAra kiyA jA sakatA taba to gadhA kumbhakAra kA kArya ho sakatA thA ( kiMtu yaha nizcaya hI azakya hai / )-isa prakAra anupalambhapUrvaka pratyakSa se kAryakAraNabhAvasiddhi kI bAta huyii| taduparAMta, pratyakSapUrvaka anupalambha se bhI kAryakAraNa bhAva kI siddhi isa prakAra hai-jina ke saMnidhAna meM jisa vastu kI upasthiti (utpatti) dekhI jAtI hai una padArtho (kAraNoM) meM se yadi kisI eka kA bhI abhAva ho jAya taba usa vastu kI upalabdhi yadi nahIM hotI hai aise sthala meM jisakA abhAva tad vastu kI anupalabdhi kA prayojaka huA vahI usakA kAraNa hai aura jisa vastu kI anupalabdhi Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 sarvakAlaM cAgnisaMnidhAne bhavato dhUmasyAnagnijanyatvaM kadAcit sadasatorajanyatvena, ahetukatvena, adRzyahetukatvena vA bhavet ? tatra na tAvat prathamaH pakSaH, asato janyatvAt , "sadeva na janyate" iti tvadabhiprAyAt sata eva janyamAnatvAnupapatteH, kAryatvasya ca kAdAcitkatvena siddhatvAt / nApyahetukatvam , kAdAcitkatvenaiva, ahetutve tadayogAt / nApyadRzyahetukatvam , dhUmasyAgnyAdisAmagracanvayavyatirekAnuvidhAnAt / __ athApi syAd-adRzyasyAyaM svabhAvo yadagnyAdisanidhAna eva dhUmam , karpU rorNAdidAhakAle sugandhAdiyuktaM ca karoti nAnyadeti / tat kimagnimantareNa kadAcit dhUmotpattiSTA yenaivamucyate ? neti cet ? kathaM nAgnikAryo dhamastabhAve bhAvAt ? dhUmotpattikAle ca sarvadA pratIyamAno'gniH kAkatAlIyanyAyena vyavasthita ityalaukikam / atha sa evAdRzyasya svabhAvo yadagnisaMnidhAna eva dhUmaM karoti, nanu yadyagninA nAsAvapakriyate kimagnisaMnidhAnAdana pUrva pazcAda vA dharma vidadhAti ? na cA'nyadA karotIti tasya tajjanyasvabhAvasavyapekSasya dhamajanane tadeva pAramparyeNAgnijanyatvaM dhmsy| huyI vaha usa kAraNa kA kArya hai / agni-kaSThAdi sAmagrI ke saMnidhAna meM upalabdha dhUma kI kumbhakArAdi ke haTha jAne para anupalabdhi nahIM ho jAtI kintu agni Adi ke haTha jAne para anupalabdhi ho jAtI hai, ataH dhUma agni kA kArya hai| isa prakAra se anyonya sahakRta pratyakSa aura anupalambha se kAryakAraNarUpa meM siSAdhayiSita ( saMbhAvita ) kArya aura kAraNa meM niHsaMdeha kAryakAraNabhAva siddha kiyA jAtA hai| [ dhUma meM anagnijanyatA kA tIna vikalpa se pratikAra ] hara koI kAla meM yaha to niHsaMdeha dekhA gayA hai ki dhama agni ke saMmidhAna meM hI hotA hai| tathApi dhUma ko kabhI kabhI agnijanya na mAnane meM kyA kAraNa ? kyA sad yA asad kI utpatti aghaTita hone se ? yA dhUma kA koI hetu nahIM hai isaliye ? athavA usakA hetu adRzya hai isaliye ? prathama pakSa ThIka nahIM hai kyoMki asat (anutpanna) kI utpatti hotI hai| 'jo sat hotA hai vahI ajanya hotA hai / aise Apake abhiprAya se sat padArtha meM hI utpadyamAnatva kI anupapatti hai, asat meM nahIM / dhUma yaha ajanya nahIM kintu kArya hotA hai yaha to usake kadAcitkatva yAnI 'kisI amukakAla meM hI rahanA' isa hetu se sarvatra prasiddha hai| dUsarA pakSa, dhUmakA koI hetU hI nahIM hai-yaha bhI ThIka bhI ThIka nahIM kyoMki dhUma kadAcita hotA hai, yadi vaha ahetuka hotA to usameM kadAcitkatva nahIM ghaTa sakatA / tIsarA pakSa-usakA hetu adRzya hai-yaha bhI asaMgata hai| kAraNa, agniAdi dRSTa kAraNasAmagrI ke sAtha dhUma kA anvayavyatirekAnuvartana dekhA jAtA hai| [ dhUma meM adRzyahetukatva kA nirAkaraNa ] kadAcit yaha AzaMkA vyakta kareM ki-dhUmotpAdaka adRzya vastu kA svabhAva hI hai aisA, jo agniAdi ke saMnidhAnakAla meM hI dhUma utpanna karatA hai evaM kapUra aura una Adi ke dahanakAla meM hI sugandhI dhUma ko utpanna karatA hai| anya kisI kAla meM nahIM krtaa|-to isa AzaMkA karane vAle kA yaha pUchanA cAhiye ki kyA tumane agni ke viraha meM kahIM dhUma kI utpatti dekhI hai jisase aisA kahate ho ? agara nahIM, to phira dhUma ko agni kA kArya kyoM na mAnA jAya jaba ki agni hote hue hI dhUma utpanna hotA hai ! yaha bhI eka ApakI adbhuta kalpanA hai ki dhUma kI utpatti kAla meM sadaiva Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH 237 ki ca, yathA deza-kAlAdikamantareNa dhamasyAnutpattestadapekSA pratIyate tathA'gnimantareNApi dhUmasyAnutpattidarzanAt tadapekSA kena vAryate ? tadapekSA ca tatkAryataiva / yathA cA'dRzyabhAve eva dhUmasya bhAvAt tajjanyatvamiSyate tathA sarvadA'gnibhAve eva dhUmasya bhAvadarzanAta tajjanyatA ki neSyate ? yAvatAM ca sannidhAne bhAvo dRzyate tAvatAM hetutvaM sarveSAmityanyAdisAmagrIjanyatvAt dhUmasya kuto'gnivyabhicAraH ? na cAyaM prakAro'sarvajJatva-vaktRtvayoH saMbhavati, asarvajJatvadharmAnuvidhAnasya vacane'darzanAt / tathAhi-yadi sarvajJatvAdanyat paryudAsavRttyA kiMcijjatvamasarvajJatvamucyate tadA taddharmAnuvidhAnA'darzanAnna tajjanyatA vacanasya / na hi kiMcijjatvataratamabhAvAt vacanasya taratamabhAva upalabhyate / tathA hi-kiMcijjJatvaM prakRSTamatyalpavijJAneSu kRmyAdiSu, na ca teSu vacanapravRtterutkarSa upalabhyate / atha prasajyapratiSedhavRttyA sarvajJatvAbhAvo'sarvajJatvaM tatkArya tu vacanaM, tadA jJAnarahite mRtazarIre tasyopalambhaH syAt , na ca kadAcanApi tat tatropalabhyate / vahA~ pratIta hone vAlA agni becArA aise hI kAkatAlIyanyAya se vahAM A baiThatA hai| aba yaha tarka kiyA jAya ki-"adRzya padArtha kA svabhAva hI aisA hai ki agnisaMnidhi meM hI dhUma utpanna karatA haihama usameM kyA kareM ?"-to Apako yaha dikhAnA cAhiye ki jaba agni kA usa adRzya padArtha para koI prabhAva nahIM hai, to agnisaMnidhAna ke pahale yA bAda meM bhI dhUma ko vaha kyoM utpanna nahIM kara detA ? anya kAla meM utpanna nahIM karatA hai isase agnijanya jo dhUmasvabhAva arthAt dhUmasvabhAvajanaka jo agni usakI apekSA se hI dhUmotpAdana karane para to paramparA se bhI Akhira yahI phalita huA ki agni dhama ko utpanna karatA hai| [dhRma meM agnijanyatva kA samarthana ] yaha bhI sociye ki jaba deza-kAladi ke vinA dhUma kI utpatti na hone se dezakAla kI apekSA pratIta hotI hai yAnI mAnya hai, to phira agni ke vinA dhUma kI utpatti na hone kA dekhA jAtA hai to agni kI bhI dhUmotpatti meM apekSA kA nivAraNa kauna kara sakegA? jaise adRzya bhAva ke hone para hI dhUma kA sadbhAva hone se Apako dhUma meM adRzyabhAvajanyatva iSTa hai to sadaiva agni hone para hI dhUma ke sadbhAva ko dekhane se dhUma ko agnijanya bhI kyoM nahIM mAnate ? tathA kabhI kabhI agni hone para bhI dhUma nahIM hota hai to itane mAtra se dhama ko agnivyabhicArI nahIM kahA jAtA kyoMki kevala akelA agni dhUma kA hetu nahIM hai kintu AI indhana Adi jitane kAraNa ke hone para dhamotpatti hotI hai ve saba dhama ke hetu haiM / tAtparya agniviziSTa sAmagrI dhUma kA hetu hone se akelA agni ma utpanna na kare to koI doSa nahIM hai / jaise dhUma aura agni meM pratyakSa-anupalambha se hamane kAryakAraNabhAva siddha kiyA usI prakAra asarvajJatva aura vaktRtva ke bIca kAraNa kArya-bhAva siddhi kI AzA nahIM kI jA sakatI kyoMki vacana meM asarvajJatvarUpa kAraNa ke jo kArya dRSTa hai unake dharmokA anuvidhAna nahIM dikhAI detaa| .. [ asarvajJatA kA vaktRtva ke sAtha saMbaMdha asiddha ] asarvajJatva aura vaktRtva ke bIca kAraNakAryabhAva siddhi zakya nahIM hai, vaha isa prakAra-asarvajJatva zabda meM jo natra prayoga hai vaha paryudAsa atiSedhavAcaka mAna kara asarvajJatva kA kiMcijjJatA yAnI alpajJatA artha kiyA jAya to alpajJatA ke dharma kA anuvidhAna vacana meM na dikhAI dene se vacana ko alpajJatAjanya nahIM kahA jA sakatA / yadi yahA~ anuvidhAna hotA taba to alpajJatA meM jaise taratamabhAva Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 jJAnAtizayavatsu ca sakalazAstravyAkhyAtRSu vacanasyAtizayabhAvo dRzyate iti jJAnaprakarSataratamA (matA)dhanuvidhAnadarzanAttatkAryatA tasya dhUmasyevAgnyAdisAmagrIgatasurabhigandhAdyanuvidhAyino yathoktapratyakSA'nupalammAbhyAM vyavasthApyate / ata eva kAraNagatadharmAnuvidhAnameva kAryasya tatkAryatAvagamanimittaM, na punaranvayavyatirekAnuvidhAnamAtram / taduktam-kArya dhUmo hutabhujaH kaarydhrmaanuvRttitH|| [pra0 vA0 3.34 ] yacca yatkAryatvena nizcitaM tat tadabhAve na kadAcidapi bhavati, anyathA taddhetukameva tanna syAditi sakRdapi tato na bhavet / bhavati ca yad yatra nizcitA'visaMvAdaM vacanaM tat tadavisaMvAdijJAnavizeSAd ityAtmanyevAsakRnizcitamiti nAnyatastasya bhAvaH / tena (siddhamidam) / yad yasyaiva guNa-doSAn niyamenAnuvartate / tannAntarIyakaM tat syAdato jJAnodbhavaM vacaH // [ ] ___ atha yadi nAmAvisaMvAdijJAnadharmAnukaraNato'visaMvAdi bacanamekaM tatprabhavaM yathoktapratyakSAnupalambhato'vagataM tadanyato na bhavati, tathApyanyavacanasya taddharmAnukaraNato na tatkAryatvasiddhiriti tasyA'nyato'pi bhAvasaMbhavAt kuto vyabhicAraH ? na, IdagbhUtaM vacanamIkSajJAnataH sarvatra bhavatIti skRtprvRttprtykssto'vgmaat| yAnI utkarSApakarSa dikhAI detA hai usI taraha vacana meM bhI utkarSApakarSa upalabdha hotA-kintu vaha upalabva nahIM hotA hai, yaha isa prakAra-atyaMta alpavijJAnavAle kRmi-kITAdi meM alpajJatA kA prakarSa upalabdha hai kintu ve bicAre eka harapha bhI nahIM nikAla sakate, arthAt vacana pravRtti kA utkarSa unameM sadaiva anupalabdha hai / manuSyAdi meM usase viparyaya bhI hai| yadi asarvajJatva meM natra prayoga ko prasajyapratiSedhavAcaka mAnA jAya to asarvajJatva kA artha huA sarvajJatvAbhAva, vacana ko yadi usakA kArya mAnA jAya to murde meM sarvajJatva kA abhAva hone se vacanopalambha honA cAhiye, kintu aphasosa ! kabhI bhI usameM vacanopalambha nahIM hotaa| [vacana kI saMvAditA jJAna vizeSa kA kArya hai ]. ___ asarvajJatva yaha vacana kA hetu nahIM hai yaha to niHsaMdeha hai, uparA~ta, tathya to usase viparIta yaha hai ki jo atizayita jJAnI puruSa haiM ve sakala zAstra ke vyAkhyAna meM nipUNa dekhe jAte haiM aura unakA vacana bhI sAtizaya dikhAI detA hai, isa prakAra jJAnaprakarSa ke taratamabhAva ke sAtha vacana kA taratamabhAva dRzyamAna hone se vacana meM jJAnakAryatA niSkaMTaka siddha hotI hai| yaha ThIka usI prakAra jaise ki agni utpAdaka sAmagrI meM agara kASThAdi sugandhayukta hotA hai to usase utpanna dhUma meM bhI saurabha kA anuvidhAna dikhAI detA hai-isa prakAra ke pratyakSa aura anapalambha se dhama ko sagandhikASTha janya siddha ki jAtA hai| itanI carcA se yaha siddha hotA hai ki kAraNagata dharma kA anuvidhAna hI kArya meM 'yaha amuke kAraNa se janya hai' isa prakAra ke bodha kA nimitta hai, yaha nahIM ki kevala kAraNarUpa se abhimata bhAva kA anvaya vyatireka kA hI anuvidhAna / jaise ki pramANavAttika meM kahA hai-dhUma agni kA kArya hai kyoMki dhUma kArya meM (kAraNa agni ke) dharmoM kA anuvidhAna hai / [saMvAdijJAna ke viraha meM saMvAdivacana kA asaMbhava ] yaha to nizcita hai ki jo jisake kAryarUpa meM siddha hai vaha kabhI bhI usake abhAva meM nahIM utpanna hotA / yadi vaha usake vinA utpanna ho jAya to vaha tajjanya hI nahIM hogA, aura taba kabhI bhI Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 239 - nanu sakalavyaktyanugatatiryaksAmAnyAnabhyupagame yAvanti tathAbhUtavacAMsi tAni sarvANi pratyakSIkaraNIyAni tathAbhUtajJAnakAryatayA, anyathaikasyApi vacasastavyAptatayA'pratyakSIkaraNe tenaiva vyabhicArI hetuH syAt , na caitAvatpratyakSIkaraNasamartha pratyakSam , tasya saMnihitaviSayatvAt , na cAnyeSAM svalakSaNAnAmanumAnAt sAdhyadharmeNa vyAptigraharaNam , anavasthAprasaMgAt / tadayuktam , yataH pratyakSaM tathAbhUtInasaMnidhAna eva tathAbhUtavacanabhedAt (dAna)pratipadya eSu 'pratathAbhUtavacanavyAvRttaM rUpamatathAbhUtajJAnavyAvRttajJAnajanyam' ityavadhArayati, anyathA'trApi tathAbhUtajJAnajanyatayA na pratyakSeNAvadhAryeta / evaM hi tathAbhUtA'tathAbhUtajJAnajanyatayA tathAbhUtavacanasya pratItiH syAt na tathAbhUtajJAnajanyatayaiva, pratIyate ca tathAbhUtajJAnajanyatayA tathAbhUtaM vacanam / tasmAdanyatrAnyadA ca tathAbhUtajJAnAdeva tathAbhUtavacanamiti kuto vyabhicAraH ? yazca tadrUpamanyato'vadhArayitu zaknoti tasyaiva tadanumAnam , yathA baasspaadivilkssnndhuumaavdhaarnne'gnynumaanm| usase utpanna nahIM ho sakegA / yahA~ prastuta meM, jahA~ jo vacana avisaMvAdirUpa meM nizcita hotA hai vaha avazya avisaMvAdIjJAna vizeSa se hI utpanna hotA hai yaha to apane hI AtmA meM bAra bAra anubhava se nizcita kiyA hai / ata: anya kisI asarvajJatAdi se usakA saMbhava hI nahIM hai / jaise ki kahA hai-"jo bhAva jisa kAraNa ke guNadoSa kA avazyameva anuvartana karatA hai vaha usakA avinAbhAvI hotA hai-isa niyama se vacana bhI jJAnajanya hai|" .. yadi yaha vyabhicAra zaMkA kI jAya ki-"kisI eka avisaMvadivacana meM avisaMvAdI jJAnadharma kA anukaraNa dekhane para Apake dvArA pradarzita pratyakSAnupalambhapramANa se usa eka vacana meM jJAnajanyatA siddha hone se vaha vacana anya kisI se utpanna nahIM huA hai yaha mAna lete haiM kintu jisa vacana meM pratyakSAnupalambhapravRtti nahIM huyI hai usa vacana meM bhI kAraNadharmAnuvRtti dvArA avisaMvAdijJAnajanyatva kI siddhi kaise mAnI jAya ? usa vacana ko to anya prakAra se bhI utpanna hone kI saMbhAvanA kI jA sakatI hai, to phira jJAna aura vacana ke kAraNa kAryabhAva meM avyabhicAra kaise siddha karoge?"- isa zaMkA kA uttara yaha hai ki-eka bAra jisa pratyakSa (anupalambha) kI pravRtti hotI hai usase kevala itanA hI nahIM jAnA jAtA ki yaha aMsaMvAdi vacana isa avisaMvAdijJAna se jaya hai, kiMtu yaha jAnA jAtA hai ki jahA~ kahIM bhI jo koI aisA avisaMvAdI vacana hotA hai vaha saba isa prakAra ke avisaMvAdIjJAna se hI hotA hai / [ anugata eka sAmAnya ke asvIkAra meM ApattizaMkA-samAdhAna ] yadi yaha zaMkA kI jAya ki-"Apane jo kahA hai, avisaMvAdivacanamAtra avisaMvAdIjJAnajanya hai-yaha to samasta vyaktioM meM anugata eka sAmAnya kA svIkAra kiye vinA zakya nahIM hai / aura anugata sAmAnya* ko Apa ke jaina mata meM to mAnA nahIM jAtA ataH Apako jitane bhI avisaMvAdivacana haiM una sabhI kA avisaMvAdijJAna ke kAryarUpa meM pratyakSa karanA hogA, yadi yaha nahIM kiyA jAyegA to - jisa avisaMvAdi vacana kA avisaMvAdijJAnavyApyarUpa meM pratyakSa na hogA vahI avisaMvAdivacana vyabhicAra sthala bana jAyegA jahA~ avisaMvAdijJAna janyatA pratyakSa na kI jaayegii| aba yaha dekhiye ki sakala *jaina mata meM eka anugata sAmAnya nahIM mAnA jAtA kiMtu sadRza pariNAmarUpa anugata sAmAnya mAnA jAtA hai-yaha agale pariccheda meM hI spaSTa ho jaayegaa| Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiMca, tiryaksAmAnyavAdino'pi gopAlaghuTikAdau dhUmasAmAnyasyAgnimantareNApi darzanAd vyabhicArAzaMkayA'gniniyatadhUmasAmAnyAvadhAraNenaiva tadanumAnam / agniniyatadhUmasAmAnyAvadhAraNaM cAgnisaMbaddhadhUmavyaktyavadhAraNapurassarameva / na ca sarvadezAdAvagnisaMbaddhadhamavyaktiviziSTasya dhUmasAmAnyasya kenacit pramANenAvadhAraNaM saMbhavati / na ca mahAnasAdAvagniniyatadhUmavyaktiviziSTaM dhUmasAmAnyaM pratipannamanyatrAnuyAyi, vyakterananvayAt / yacca dhUmasAmAnyamanuyAyi tad nAgnyavyabhicAri, tasmAt sAmAnyavyAptigrahaNavAdinAmapi kathaM viziSTadhamasAmAnyaM sarvatrAgninA vyApta pratipannamiti tulyaM codyam / atha viziSTadhUmasyAnyatrAgnijanyatve na kiMcid bAdhakamasti, 'tadevedam' iti ca pratIteH tatsAmAnya pratItamiSyate, asmAkamapi tadevedaM vacanam' itipratyayasyotpattestat pratipannamiti sadRzapariNAmalakSaNasAmAnyavAdino jainasya bhavato vA ko vizeSo'tra vastuni ? iti yatkiMcidetad / tenA'gnigamakatvena dhUmasya yo nyAyaH so'trApi samAna iti viziSTajJAnagamakatvaM viziSTazabdasyAbhyupagaMtavyam / avisaMvAdIvacana meM avisaMvAdijJAnajanyatA ko sAkSAt karane meM pratyakSa samartha hai kyA? nahIM hai, kyoMki pratyakSa to kevala saMnihitapadArthagrAhI hotA hai| yaha zakya nahIM hai ki asaMnihita avisaMvAdivacana vyaktirUpa svalakSaNoM meM avisaMvAdijJAnajanyatArUpa sAdhyadharma kI vyApti kA jJAna anamAna se kiyA kyoMki taba usa anumAna meM bhI pUnaH sakalavyaktisAkSAtkAra kI pUrvavat apekSA khaDI hogI aura vahA~ bhI nayA anumAna khica lAyeMge to isa prakAra naye naye anumAnoM kI apekSA kA anta na Ane se anavasthA doSa lgegaa|"-yh zaMkA bhI yukta nahIM hai, kyoMki jaba avisaMvAdijJAnavAn puruSa kI saMnidhi meM hI avisaMvAdivacanaprakAroM kI upalabdhi hogI taba una avisaMvAdi vacanoM meM "visaMvAdivacana kA vailakSaNyarUpa dharma visaMvAdijJAnavilakSaNajJAnajanya hai" isa prakAra kA avadhAraNa bhI pratyakSa se hI ho jAyegA / usake Upara UhApoha se yaha bhI patA laga sakatA hai ki anya kAla aura anya deza meM bhI jo koI avisaMvAdI vacana hogA vaha avisaMvAdIjJAnajanya hI honA caahiye| yadi avisaMvAdijJAna ke viraha meM bhI avisaMvAdi vacana kA saMbhava ho to yahA~ jo avisaMvAdivacana avisaMvAdijJAnajanya hone kA pratyakSa se dikhAI rahA hai vaha nahIM dikhAI detaa| tAtparya yaha hai ki yadi avisaMvAdivacana avisaMvAdijJAnajanya hone kI saMbhAvanA hotI taba avisaMvAdivacana meM ubhaya prakAra kI yAnI avisaMvAdIjJAnajanyatA aura visaMvAdIjJAnajanyatA kI pratIti avazya hotI, kevala avisaMvAdIjJAnajanyatArUpa meM hI jo usakI pratIti hotI hai vaha nahIM hotii| pratIti to aisI hI hotI hai ki avisaMvAdivacana avisaMvAdijJAnajanya hai, ata: anya deza-kAla meM bhI avisaMvAdIvacana avisaMvAdIjJAnajanya hI yaha sunizvita hotA hai phira vyabhicAra kI bAta kahA~ ? hA~, yaha bAta ThIka hai ki pratyakSa pratIti meM "yaha visaMvAdijJAnavilakSaNatA avazya avisaMvAdijJAnajanya hai' isa prakAra kA avadhAraNa karane kI zakti jisameM hogI usIko anya deza-kAlavartI avisaMvAdIvacana meM avisaMvAdijJAnajanyatA kA anumAna ho sakegA, dUsare ko nahIM / udA0 bASpAdi se vilakSaNarUpa meM jisako dhUma kA avadhAraNa -darzana hotA hai usako agni kA anumAna hotA hai dUsare ko nhiiN| [tiryak sAmAnyavAdI ko viziSTadhUmasAmAnya abodha kI Apatti ] tiryak sAmAnyavAdi ko yaha bhI socanA hogA ki yadi dhUma sAmAnya se Apa agni kA anumAna honA mAneMge to gopAlaghuTikA ( hukkA ) meM vinA agni bhI dhUmasAmAnya kA sadbhAva dikhAI dene se vyabhicAra kI zaMkA ho jAyagI aura usake nivAraNArtha Apa ko dhUmasAmAnya meM Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1.sarvajJasiddhiH 241 atha jJAnavizeSagrahaNe pravRttaM savikalpakaM nirvikalpakaM tato bhinnamabhinnaM vA jJAnaM na vacanavizeSa pravartate, tasya tadAnImanutpannatvenA'sattvAt / tadapravRttena ca jJAnavizeSasvarUpameva tena gRhyate na tadapekSayA tasya kAraNatvam / vacanavizeSagrAhakeNA'pi tatsvarUpameva gRhyate na pUrva prati kAryatvam, kAraNasyAtItatvetA'grahaNAt / nApyubhayagrAhiNA, bhinnakAlatvena tayorekajJAne pratibhAsanA'yogAt / ata eva smaraNamapi na tayoH kAryakAraNabhAvAvedakam , anubhavAnusAreNa tasya pravRttyupapatteH, anubhavasya cAtra vastuni niSiddhatvAt / asadetatsaMkoca karake kevala agnisaMbaddhadhamasAmAnya ke avadhAraNa se hI agni kA anumAna mAnanA hogaa| aba yaha dekhiye ki agnisaMbaddha dhUma sAmAnya kA avadhAraNa kaise hogA? jaba agnisaMbaddhadhUmavyaktioM kA avadhAraNa kiyA jAya tabhI hogaa| kiMtu yaha saMbhava hI nahIM hai ki sarvadeza-kAlavartI agnisaMbaddha dhama vyaktioM se vizeSita dhama sAmAnya kA kisI pramANa se avadhAraNa kara liyA jAya / paristhiti yaha hogI ki mahAnasAdidezavartI agniniyatadhUmavyaktiviziSTa dhUma sAmAnya avagata hone para bhI vaha to anyatra anUgata nahIM hai kyoMki vyakti kA anyatra anvaya asaMbhava hai| dUsarI ora jisa dhUmasAmAnya kA anyatra yAnI sarvatra anugama hai vaha to (gopAlaghUTikA sthala meM) pUrvoktarIti se agni kA avyabhicArI nahIM hai / taba anugata eka sAmAnya ke AdhAra para vyApti grahaNa dikhAne vAle goM ko yaha prazna samAna rUpa se kara sakate haiM ki viziSTa prakAra ke dhamasAmAnya kI (jisakA agni ke sAtha vyabhicAra na ho) sarvadezakAlavartI agni ke sAtha vyApti kA grahaNa Apa kaise kareMge ? yadi yaha kahA jAya ki-"jo jo viziSTa (gopAlaghuTikA se vyAvRtta) dhUma hogA vaha anya dezakAla meM bhI agni janya hI hogA isa abhyupagama meM koI bAdhaka nahIM hai, aura viziSTadhUmasAmAnya kA avagama to 'tadevedam- vahI yaha hai' isa pratIti meM hotA hI hai"-to aisA hama vacana vizeSa ke saMbaMdha meM bhI kaha sakate haiM ki jo viziSTa vacanasAmAnya hai usakA avagama 'tadevedaM vacanam' isa pratIti meM hotA hI hai| hA~, hama sadRza pariNAmarUpa sAmAnya ko ukta pratIti kA viSaya mAnate haiM Apa f pa tiryaka sAmAnya ko, dUsarI kauna sI Apake aura hamAre mata meM vizeSatA hai ? koI nahIM / ata: anugata eka sAmAnya ko na mAnane para Apa jo Apatti denA cAhate haiM usakA tanika bhI mUlya nahIM hai / niSkarSaHdhUma jisa nyAya=yukti se agni kA bodhaka hotA hai, vaha nyAya hamAre mata kA bhI pakSapAtI hI hai, arthAt usI nyAya se viziSTa zabda viziSTa jJAna kA sUcaka anumApaka hai yaha avazya mAnanA cAhiye / [jJAnavizeSa aura vacanavizeSa ke kAraNa kAryabhAvagrahaNa meM zaMkA ] jJAna vizeSa aura vacanavizeSa ke kAryakAraNabhAva bodha meM yadi isa prakAra asaMbhava kI zaMkA . kI jAya ki-"jo jJAna, cAhe vaha savikalpa ho yA nirvikalpa aura grAhya jJAna se bhinna ho yA abhinna aisA jo jJAna jJAna vizeSa ko grahaNa karane meM tatpara hai vaha vacana vizeSa ko sparza nahIM karatA, kyoMki usa vakta vaha vacana vizeSa anutpanna hai / ataH vacana vizeSa meM apravRtta usa jJAna se kevala jJAnavizeSa kA svarUpa hI Avedita hotA hai kintu tadgata kAraNatA yAnI vacana vizeSa (kI apekSA yAnI usa) ke prati usakI kAraNatA usase Avedita nahIM hotii| vacana vizeSa kA grAhaka jo jJAna hai usase bhI usa vacana kA svarUpa hI Avedita hotA hai, na ki jJAna vizeSa kI kaarytaa| kyoMki kAraNabhUta jJAnavizeSa usa vakta asta ho gayA hotA hai| ataH usakI kAraNatA kA graha saMbhava nahIM hai| agara kaheM ki Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yataH kAryasya na tAvadasAvanutpannasyaiva kAryatvaM dharmaH, asattvAt tadAnIm / nApyutpannasyAtyantabhinnaM tat , taddharmatvAdeva / tathA, kAraNasyApi kAraNatvaM kAryaniSpattyaniSpattyavasthAyAM na bhinnameva / nApi tayoH kAryakAraNabhAvaH saMbandho'nyo'sti, bhinnakAlatvAdeva, saMbandhasya ca dviSThatvAbhyupagamAt / tatastatsvarUpagrAhiNA pratyakSeNa tadabhinnasvabhAvadharmarUpaM kAraNatvaM kAryatvaM ca gRhyate eva kSayopazamavazAt / yatra tu sa nAsti tatra kAryadarzanAdapi na tnnishciiyte| yato nA'kArya-kAraNayoH kAryakAraNabhAvaH saMbhavati / nA'pi tenAbhinnA uttarakAlaM tayoH kAryakAraNatA kata zakyA, virodhAta / nA'pi bhinnA, tayoH svarUpeNA'kAryakAraNatAprasaMgAta / nA'pi svarUpeNa kAryakAraNayorarthAntarabhUtakAryakAraNabhAvasvarUpasaMbandhaparikalpanena prayojanam , tadvyatirekeNApi svarUperaNava kaarykaarnnruuptvaat| ubhayagrAhaka jJAna se kArya-kAraNatA kA avagama hogA to yaha bhI saMbhava nahIM hai kyoMki una donoM kA kAla bhinna bhinna hai ata. eka jJAna meM una donoM kA pratibhAsa aghaTita hai| yahI kAraNa hai ki smaraNa se bhI una donoM ke kAraNa-kAryabhAva kA Avedana nahIM ho sakatA / kyoMki smaraNa to anubhavamUlaka hI pravRtta hotA hai, yahA~ prastuta vastu meM to anubhava kI zakyatA niSiddha ho cukI hai| tAtparya kisI bhI rIti se una donoM ke kAryakaraNabhAva kA avagama zakya nahIM hai|"-vyaakhyaakaar isa zaMkA ko galata batA rahe haiN| kAraNa nimnokta hai [kSayopazamavizeSa se kAraNa-kAryabhAvagrahaNa ] __ uparokta zaMkA galata hone kA kAraNa isa prakAra hai ki- kAryatva yaha anutpanna kArya kA dharma to nahIM ho sakatA, kyoMki usa sthiti meM kArya hI asat hotA hai / tathA, utpanna kArya se kAryatva ekAnta bhinna bhI nahIM hai kyoMki vaha usakA dharma hai, sarvathA bhinna padArtha (jaise AkAza) kisI kA dharma nahIM hotA hai / tathA kAraNatva bhI kAraNa se jaba kArya utpanna haA hai yA nahIM bhI huA hai-usa avasthA meM kAraNa se sarvathA bhinna nahIM hotA kyoMki vaha kAraNa kA dharma hai| kAryatva aura kAraNatva ina donoM se atirikta koI kAryakAraNabhAvanAmaka saMbadha bhI kAryakAraNa kA nahIM hai| kyoMki kAraNa aura kArya kA kAla bhinna bhinna hotA hai jaba ki saMbaddha do meM rahane vAlA hone se donoM ke samAna kAla kI apekSA kregaa| jaba kAraNatvAdi ukta rIti se apane Azraya se abhinna hai, to kAraNa aura kArya ke svarUpagrAhaka pratyakSa se kAraNa (yA kArya) se abhinnasvabhAva vAle dharmabhUta kAraNatva aura kAryatva kA bhI grahaNa kSayopazamavizeSa se gRhIta hotA hI hai / kSayopazama use kahate haiM jahA~ udayAgata cchanna jJAnAvaraNa karma kSINa ho jAtA hai aura anUdita karma upazAnta-suSupta ho jAtA hai aura taba jo jJAnazakti kA AvirbhAva hotA hai use kSayopazama kahA jAtA hai / aisA jJAnazaktivizeSarUpa kSayopazama jahA~ nahIM hotA vahAM kArya ko dekhane para bhI kAryatA kA nirNaya nahIM ho paataa| [ kAryakAraNabhAva donoM se atirikta nahIM hai ] vyAkhyAkAra kAryakAraNabhAva ko atirikta saMbadharUpa meM nahIM mAnane kA hetu dikhAte haiM ki jo akAryarUpa aura akAraNarUpa hotA hai unake bIca to kAryakAraNabhAva saMbaMdha kA saMbhava hI nahIM hai / ata eva jo pUrvakAla meM akAryarUpa aura akAraNarUpa hai unakI uttarakAla meM kAryakAraNatA kI saMbhAvanA karanI hogI, kintu usa sambandha se kAryAbhinna yA kAraNAbhinna kArya-kAraNatA ko karanA Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 243 na ca bhinnapadArthanAhi pratyakSadvayaM dvitIyA'grahaNe tadapekSa kAryatvaM kAraNatvaM vA grahItumazaktamiti vaktuyuktam , kSayopazamavatAM dhUmamAtradarzane'pi vahnijanyatAvagamasya bhAvAt , anyathA bASpAdivelakSaNyena tasyAnavadhAraNAt tato'nalAvagamAbhAvena sarvavyavahArocchedaprasaMgAt / kAraNAbhimatapadArthagrahaNapariNAmA'parityAgavatA kAryasvarUpagrAhiNA ca pratyakSeNa kArya kAraNabhAvAvagame na kazcid doSaH / na ca kAraNasvabhAvAvabhAsaM pratyakSaM na kAryasvabhAvAvabhAsayaktaM pratibhAsabhedena bhedopapatteriti preraNIyamnitrapratibhAsijJAnasya nIlapratibhAsA'parityAgapravRttapItAdipratibhAsyekatvavata prakRtajJAnasyApi tadavirodhAt / na ca citrajJAnasyApyekatvamasiddhamiti vaktu yuktam , tathAbhyupagame nIlapratibhAsasyApi pratiparamANubhinnapratibhAsatvena bhinnatvAt ekaparamANvavabhAsasya cA'saMvedanAt pratibhAsamAtrasyApyabhAvaprasaMgAt sarvavyavahArAbhAvaH syAt / zakya nahIM hai, kyoMki svarUpataH jo akArya aura akAraNarUpa hai usameM, abhinnarUpa se kArya-kAraNatA kA ApAdana viruddha hai| bhinnarUpa se bhI kArya-kAraNatA kA ApAdana sambandha ke dvArA azakya hai kyoMki taba kArya-kAraNa ko svarUpa se akArya aura akAraNarUpa mAnane kI Apatti hogii| dUsarI bAta yaha hai ki jo svarUpataH kArya aura kAraNarUpa hI hai unake bIca arthAntarabhUta kAryakAraNabhAvanAmaka saMbandha lpanA kA koI prayojana bhI nahIM hai, kyoMki usake vinA bhI ve apane svarUpa se hI kAryarUpa aura kAraNarUpa hai / ata: atirikta kAryakAraNabhAva saMbandha aprAmANika hai| [kSayopazamavizeSa se kAryakAraNabhAva kA grahaNa ] yadi aisA AkSepa kiyA jAya ki-kAryagrAhaka aura kAraNagrAhaka pratyakSa bhinna bhinna hai, jaba kAraNa grAhaka pratyakSa se kArya kA aura kAryagrAhaka pratyakSa se kAraNa kA grahaNa hI nahIM hotA to kAraNasApekSa kAryatva kA aura kAryasApekSa kAraNatva kA kisI eka yA ubhaya pratyakSa se bhI grahaNa honA zakya nahIM hai |-to yaha AkSepa ajJAna mUlaka hai kyoMki jisakA tIvra kSayopazama hotA hai usako kevala dhUma darzana se bhI agnijanyatA kA bodha ho jAtA hai, jisako vaha kSayopazama nahIM rahatA usako nahIM hotA hai kSayopazama ke rahane para dhUma darzana se yadi agnijanyatA ke bodha kA apalApa kiyA jAyegA to phira dhUma kA darzana hone para bhI bASpAdi se bhinnarUpa meM sadaiva dhuma kA dRDha nizcaya na hone ke kAraNa ani kA bodha bhI nahIM hogA aura taba agni ke arthI kA jo pravRtti Adi vyavahAra hotA hai una saba kA uccheda ho jaayegaa| yaha bhI hama kaha sakate hai ki yadi eka hI pratyakSa kAraNarUpa se abhimata padArtha ke grahaNapariNAma kA tyAga na karatA haA kAryasvarUpa ko bhI grahaNa kara letA hai aura taba usase donoM kA kAryakAraNabhAva avadhArita kara liyA jAtA hai-to isameM bhI koI doSa nahIM hai| isa para yaha mata kahanA ki-jo pratyakSa kAraNasvabhAvAvabhAsaka hai vaha kAryasvabhAva kA avabhAsaka nahIM ho sakatA kyoMki donoM vastu kA pratibhAsa yAnI avabhAsa bhinna bhinna hone se kAryAvabhAsI aura kAraNAvabhAsI pratyakSa bhI bhinna hI honA cAhiye / isa kathana ke niSedha kA kAraNa yaha hai ki jaise eka hI citrarUpapratibhAsi jJAna nIla pratibhAsa kA parityAga na karatA huA pItarU papratibhAsI bhI hotA hai usI prakAra kAraNa aura kArya ubhaya pratibhAsI prastuta jJAna bhI eka ho sakatA hai / isameM koI virodha saMbhava nahIM hai / yaha kahanA ki-'citrajJAna meM bhI ekatva asiddha hI hai'-ucita nahIM hai, kAraNa isa jJAna meM yadi Apa ekatva kA apalApa kareMge to nIla pratibhAsa bhI sthUla vastu viSayaka hone ke kAraNa, usa sthUla vastu antargata pratyeka paramANu ke bhinna bhinna pratibhAsa se vaha nIla pratibhAsa bhI Apako Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 __ ataH pratyakSameva yathoktaprakAreNa sarvopasaMhAreNa pratibandhagrAhakamanumAnavAdinA'bhyupagantavyam , anyathA prasiddhAnumAnasyApyabhAvaH syAt / atheyato vyApArAn pratyakSaM kartumasamartha tasya saMnihitaviSayabalotpattyA tanmAtragrAhakatvAt / tahi pratyakSeNa pratibandhagrahaNAbhAve'numAnena tadgrahaNe'navasthetaretarAzrayadoSasadbhAvAdanumAnA'pravRttiprasaMgato vyavahArocchedabhayAdavazyamanumAnapravRttinibandha nAvinAbhAvanizcAyakamaparamaspaSTasarvapadArthaviSayamahAkhyaM pramANAntaramabhyupagantavyama, anyathA 'sarvamubhayAtma nakaM vastu iti kuto'numAnapravRttirmImAMsakasya ? tato'sarvajJatva-rAgAdimattvasAdhane vaktRtvalakSaNasya hetoH pratibandhasya tatsAdhakapramANasya ca prasiddhAnumAne ivAbhAvAnna prasaMgasAdhanAnumAnapravRttitaH srvjnyaabhaavsiddhiH| viparyayeNa vacanavizeSasya vyAptatvadarzanAd viparyayasiddhireva tato yuktaa| ___ yacca 'sarvajJajJAnaM kiM cakSurAdijanitam'...ityAdi pakSacatuSTayamutthApya 'cakSurAdijanyatvena cakSurAdInAM pratiniyatarUpAdiviSayatvena dharmAdigrAhakatvA'yogaH tajjJAnasya' dUSaNamabhyadhAyi, tadapyabhinna bhinna aneka pratibhAsa samudAyarUpa hI mAnanA hogA, kintu yaha bhI Apa nahIM mAna sakeMge kyoMki eka paramANu ke pratibhAsa kA saMvedana hotA nahIM hai / phalataH pratibhAsamAtra zUnya ho jAne se pratibhAsamUlaka samasta vyavahAroM kA bhI abhAva ho jaayegaa| [pratyakSa hI vyAptisaMbadha kA prakAzaka hai ] uparokta carcA kA sAra yaha hai ki uparokta rIti se pratyakSa hI sarva kAraNa vyakti aura sarvakArya vyakti ko antarbhAva karake una ke bIca vyApti saMbaMdha ko grahaNa karatA hai aura yaha ke anumAnavAdI ko svIkAranA paDe aisA hai / anyathA dhUma hetu se jo agni kA prasiddha anumAna hai usakA bhI viccheda ho jaayegaa| yadi yaha AzaMkA kI jAya ki-"pratyakSa to nikaTavartI viSaya ke saMnikarSabala se utpanna hotA hai ata: vaha nikaTavartI viSaya kA hI grAhaka hotA hai / Apane jo kahA ki vaha kAraNatA aura kAryatA Adi ko grahaNa karegA, kintu itane vyApAra karane kI usameM guMjAiza hI kahA~ hai ?"-to yaha ThIka nahIM hai| kAraNa, yadi pratyakSa se vyApti kA grahaNa nahIM mAneMge to anumAna se Akhira usakA grahaNa mAnanA hogA, kintu usameM to vyAptigraha kA AvazyakatA meM nayA nayA anumAna mAnane para anavasthA hogI aura prathama anumAna se dUsare anumAna kI vyApti kA grahaNa mAneMge to anyonyAzraya doSa lagegA, isa prakAra anumAna se bhI vyAptigraha kA aprasaMga hone se sArA AnumAnika vyavahAra vicchinna ho jAne kA bhaya khar3A hogaa| ataH, anumAna kI pravRtti ke AdhArabhUta avinAbhAva kA nizcAyaka, aspaSTa rUpa se sabhI padArtha ko viSaya karane vAlA Uha tarka nAma kA eka anya pramANa avazya svIkAranA hI pdd'egaa| yadi vyAptigrAhaka tarka pramANa nahIM mAnege to sabhI vastu bhAvAbhAva ubhayAtmaka hotI hai' isa viSaya meM mImAMsaka kI anumAna pravRtti vyAptigraha ke vinA kaise hogI? kyoMki sarva vastu kA pratyakSa to asiddha hai to pratyakSa se to vyApti graha kA saMbhava hI nahIM hai| uparokta carcA kA tAtparya yaha hai ki agni ke prasiddha anumAna meM vyAptisaMbandha aura usakA grAhaka pramANa donoM vidyamAna hai jaba ki asarvajJatva athavA rAgAdimattA kI siddhi ke liye vaktRtvarUpa hetu meM na to vyApti saMbandha hai evaM na to koI usakA grAhaka pramANa hai / ata eva prasaMga sAdhanarUpa anumAna pravRtti se mImAMsaka sarvajJAbhAva kI siddhi kI AzA nahIM kara sktaa| dUsarI ora vacanavizeSa aura jJAnavizeSa kI vyApti dekhI jAtI hai-siddha hai, ataH mImAMsakamata ke vaiparItya kI yAnI sarvajJa sadbhAva kI hI siddhi kiyA jAnA samucita hai| Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 245 saMgatam , dharmAdigrAhakatvA'virodhasya cakSurAdijJAne prAk pratipAditatvAt / abhyAsapakSe tu yad dUSaNamabhyadhAyi 'na sakalapadArthaviSayaH upadezaH sambhavati, nA'pi samastaviSayo'bhyAsaH' iti, tadapi na samyak , "utpAdavyayadhrauvyayuktaM sat" [ tattvArtha0 5-26 ] iti sakalapadArthaviSayasyopadezasya sAmAnyataH sambhavAt / na cA'syA'prAmANyam , anumAnAdipramANasaMvAdataH praamaannysiddheH| anumAnAdipravanidvAreNa caitadarthAbhyAse kathaM na sakalaviSayAbhyAsasaMbhavaH ? : yadapi "na ca samastapadArthaviSayamanupadezajJAnaM saMbhavati" ityuktam , tadapyacAru, 'sarvamanekAntAtmakam , sattvAt' ityanumAnanibandhanavyAptiprasAdhakapramANasya sakalapadArthaviSayasya saMbhavAt , anyathA'numAnAbhAvasya pratipAditatvAt / na ca tajjJAnavata eva sarvajJatvAd vyartho'bhyAsaH, sAmAnyaviSayatvenA'spaSTarUpasyaivAsya jJAnasya bhAvAt , abhyAsajasya ca sakalatadgatavizeSaviSayatvena spaSTatvAnna tadabhyAso viphlH| __ yadapi tadabhyAsapravartakaM cakSurAdijanitaM yadyatIndriyaviSayam ityavAdi tadapi pratikSiptam , atIndriyArthagrAhakatvasyAnyendriyaviSayagrAhakatvasya ca prAk pratipAdanAta vyavahArocchedAbhAvasya ca dazi [ netrajanyatvAdi cAra vikalpa kA nirAkaraNa ] mImAMsaka kI ora se nAstikoM ne jo ye cAra vikalpa kiye the pa. 209] 'sarvajJajJAna kyA cakSuAdi indriyajanya haiM ? ityAdi'....aura ina meM jo yaha dUSaNAbhidhAna kiyA thA ki-'netrAdi indriya pratiniyata rUpAdi viSaya maryAdita hone se netrAdijanya sarvajJajJAna meM dharmAdigrAhakatA kA ayoga yAnI asaMbhava hai' yaha bhI saMgata nahIM hai / kAraNa, pahale yaha kahA jA cukA hai ki netrAdi indriyajanya jJAna meM dharmAdigrAhakatA mAnane meM koI virodha nahIM hai / taduparAMta, usake upara dvitIya vikalpa meM 'sarvajJajJAna abhyAsajanya' isa pakSa meM jo dUSaNAbhidhAna kiyA hai ki-"sakalapadArthaviSayaka upadeza kA saMbhava nahIM hai aura samasta vastuviSayaka abhyAsa bhI asambhava hai"-yaha dUSaNa mithyA hai kyoMki "sakala sat padArtha utpattisthiti-vinAza dharmatraya saMkalita hotA hai" isa prakAra ke sAmAnyatayA sarvapadArthavastuviSayaka upadeza saMbhavAspada hai| isa upadeza ko apramANa nahIM kahA jA sakatA, kyoMki isa upadeza kA anumAnAdi anya pramANa ke sAtha pUrA saMvAda hone se prAmANya siddha hI hai| isa upadiSTa viSaya kA anumAnAdi pravartana dvArA punaH punaH parizIlana yAnI abhyAsa to kiyA hI jAtA hai-phira sarvavastuviSayaka abhyAsa kA asaMbhava bhI kaise ho sakatA hai ? [ sarvavastuviSayaka upadezajJAna kA saMbhava ] yaha jo Apane kahA thA-'upadeza ke vinA sarvavastuviSayaka jJAna kA saMbhava nahIM hai'- yaha bhI acchA nahIM hai / kAraNa, 'sabhI padArtha anekAntAtmaka haiM kyoMki sat haiM' isa anumAna meM mUlabhUta "jo sat hote haiM vaha saba anekAntamaya hote haiM" isa vyApti kA prasAdhaka jo tarka pramANa hogA vahI sakalapadArtha ko viSaya karane vAlA hone kA sambhava hai, kyoMki yadi usa tarka pramANa ko sarvavastuviSayaka nahIM mAneMge to anumAna kA hI abhAva prasakta hogA yaha to kahA jA cukA hai| yaha zaMkA bhI nahIM ki jA sakatI ki-'yadi ukta tarka pramANajJAna sarvArthaviSayaka hogA to vaise jJAnavAlA puruSa sarvajJarUpa se siddha ho jAne ke kAraNa abhyAsa se sarvajJa hone kI bAta vyartha ho jAyegI'-yaha zaMkA tabhI kI jA sakatI yadi tarka pramANa se spaSTarUpa se padArthoM kA saMvedana hotA / tarka pramANajJAna to sAmAnyagrAhI hone ke Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tatvAt / atIndriye'pi ca kAlAdau vizeSaNabhUte cakSurAdeH pravRttipratipAdanAcca itaretarAzrayatvadoSasyApyanavakAzaH pUrvapakSapratipAditasya / zabdajJAnajanitajJAnapakSe tu itaretarAzrayadoSaprasaMgApAdanamapyayuktam , kAraNapakSe tadasambhavAda, anyasarvajJapraNItAgamaprabhavatvena jJAnasya kathamitaretarAzrayatvam ? tadAgamapraNeturapyanyasarvajJapraNItAgamapUrvakatve'navasthA syAva sA ceSyata eva, anAditvAdAgama-sarvajJapara. mpraayaaH| yadapyavAdi 'zabdajanitaM jJAnamaspaSTAbhama , tajjJAnavataH kathaM sakalajJatvam' iti-tadapyasaMgatam , nahi zabdajanitena jJAnenA'bhyAsAnAsAditavaizayena sakalajJo'bhyupagamyate yenAyaM doSaH syAt , ki tvbhyaasaasaaditsklvishesssaakssaatkaaritvlkssnnnairmlyvtaa| ata eva 'preraNAjanitaM jJAnamasmadAdInAmapyatI. tAnAgatasUkSmAdipadArthaviSayamastIti sarvajJatvaM syAt' iti yaduktaM tadapi nirastam , abhyAsajasya spaSTavijJAnasya sakalapadArthaviSayasyAsmadAdInAmabhAvAt / "liMgajanitatve'pi tajjJAnasyAtIndriyadharmAdi padArthasambandhAnavagamAd liMgasyAnavagatasAdhyasambandhasya ca tasya dharmAdisAdhyAnumApakatvA'saMbhavAt" ......"ityAdi yat , tadapyasaMgatam , avagatadharmAdyatIndriyasAdhyasaMbandhasya hetoH prasiddhatvAt / tathAhisvaviSayagrahaNakSamasya jJAnasya tadagrAhakatvaM viziSTadravyasambandhapUrvakaM pItahatpUrapuruSajJAnasyeva, 'sarvamanekAntAtmakam' iti sakalasAmAnyaviSayasya ca jJAnasya tadgatAzeSavizeSAgrAhakatvaM suprasiddhamiti bhavati paudgalikA'tIndriyadharmAdisiddhirato hetoH| kAraNa aspaSTa saMvedanarUpa hI hotA hai| jaba ki abhyAsa janya jo sarvavastujJAna hotA hai vaha sarvavastuantargata sakala vizeSa grAhI hone se spaSTa saMvedana rUpa hotA hai| sArAMza, abhyAsa ni aba koI Apatti nahIM hai| [cakSujanyajJAna meM atIndriyaviSayatA kA samarthana ] , yaha jo Apane kahA thA-abhyAsa kA pravartaka jJAna netrAdijanya hone para bhI agara atIndriya viSayagrAhI hogA to vyavahAroccheda ho jAyegA....ityAdi vaha saba uparokta pratipAdana se dUrotkSipta ho jAtA hai kyoMki pahale hI hamane yaha batA diyA hai ki indriya se atIndriya padArtha kA grahaNa ho sakatA hai evaM anyendriya grAhya viSaya kA bhI grahaNa zakya hai| evaM vyavahAroccheda hone kI bhI koI Apatti nahIM hai yaha bhI dikhAyA hai| pratyabhijJAdipratyakSa meM, atondriya kAlAdi padArtha ko vizeSaNarUpa meM grahaNa karane meM netrAdi ko pravRtti kA pratipAdana kiyA hai ataH pUrvapakSa meM jo isa para anyonyAzraya doSAropaNa kiyA gayA thA vaha bhI niravakAza hai| zabdajJAna se utpanna anyonyAzrayadoSa kA prasaMgApAdana kiyA hai vaha bhI ayukta hai, kyoMki kAraNabhUta zabda kA praNetA vahI sarvajJa na ho kara anya hai aisA mAnane para anyonyAzraya doSa kI saMbhAvanA hI nahIM hai| tAtparya yaha hai ki Agama ke parizIlana se jo paripUrNa jJAna utpanna hogA usake kAraNabhUta Agama kA praNetA koI anya hI pUrvakAlavartI sarvajJa hai, nUtana utpanna paripUrNa jJAna vAlA sarvajJa usakA praNetA nahIM hai to phira anyonyAzraya kaise ? yadi yaha kahA jAya ki-'pUrvakAlIna sarvajJa kA jJAna usase bhI pUrvakAlIna sarvajJapraNIta Agama se janya mAneMge to anavasthA AyegI-to yaha to hamArI manapasaMda bAta hai, kyaM Agama aura sarvajJa kI paramparA anAdi kAla se calI AtI hai| / aspaSTajJAna se sarvajJatA nahIM mAnI jAtI] yaha bhI jo Apane kahA hai [pR. 2115.9]-zabda se utpanna jJAna spaSTa AbhA vAlA nahIM hotA, =TI / yAtrA se mana jAna vAle tatIya pakSa meM jo Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 247 yadapyuktam-'anumAnajJAnena sakalajJatvAbhyupagame'smadAdInAmapi tat syAt , bhAvanAbalAt tadvaizadye tu kAmAdiviplutavizadajJAnavata ivA'sarvajJatvam , tajjJAnasya tadvad upaplutatvaprApteH' iti, tadapyacAru, yato bhAvanAbalAjjJAnaM vaizadyamanubhavatItyetAvanmAtreNa dRSTAntasyopAttatvAd / na sakaladRSTAntadharmANAM sAdhyamiNyAsaJjanaM yuktam , tathA'bhyupagame sakalAnumAnocchedaprasakteH / na cAnumAnagRhItasyArthasya bhAvanAbalAd vaizA tatpratibhAsinyabhyAsaje jJAne'nubhavato vaiparItyasaMbhavo yena tadavabhAsino jJAnasya kAmAdyupaplutajJAnasyevopaplutatvaM syAt / to zabdajanyajJAnavAn ko sakalavastujJAtA kaise mAnA jAya....ityAdi,-vaha asaMgata hai| kAraNa, abhyAsa dvArA vaizadya yAnI viziSTanirmalatA jisa meM saMpAdita nahIM kI gayI hai aise kevala zabdotpanna jJAna ke dvArA hama kisI ko sarvajJa nahIM mAna lete haiM, kintu abhyAsa ke mAdhyama se sakala vizeSatAoM kA sAkSAtkAra kiyA jA sake isa prakAra kI nirmalatA ke saMpAdana se alaMkRta jJAna dvArA hI hama kisI ko sarvajJa mAnate haiM / jaba hamArI sarvajJajJAna kI mAnyatA hI isa prakAra nirdoSa hai to yaha jo Apane kahA thA-"zabdajanya jJAna se sarvajJatA mAnane para vidhivAkya ke dvArA hama logoM ko bhI atIta, anAgata, sUkSmAdipadArthaviSayaka jJAna vidyamAna hone se hama loga sarvajJa bana jaayeNge|" hai kyoMki hama logoM ko abhyAsajanya sakalapadArthaviSayaka spaSTajJAna hai hI nahIM / anumAna ke cauthe vikalpa ke pratIkAra meM yaha jo Apane kahA thA (pR0 212) "sarvajJajJAna : yadi liMgajanya mAnA jAyegA to usa liMga jJAna meM liMga ke sAtha atIndriya dharmAdharmAdisarvapadArthoM kA sambandhabodha zakya nahIM hai, ata eva sAdhya ke sAtha ajJAta saMbaMdha vAle liMga se dharmAdi sAdhya kA anumAna bodha kA udbhava bhI asaMbhava hai ityAdi"....vaha bhI saMgata nahIM hai, kyoMki jisa hetu kA dharmAdi atIndriyapadArthoM ke sAtha saMbandha jJAta hai aimA hetu prasiddha hai / jaise, jisa puruSa ne hRtpUra kA pAna kara liyA hai usakI kukSi meM antargata vaha hatpura dravya yadyapi atIndriya hai phira bhI usakA jJAna sva sva viSaya ko grahaNa karane meM samartha hotA huA bhI naze meM apane viSaya ko grahaNa nahIM karatA hai, isa liMga se usa puruSa meM viziSTa dravya (hRtpUra) ke saMbandha kA anumAna kiyA jAtA hai usI prakAra manuSya kA jJAna sarvavastu ke grahaNa meM samartha hotA haA bhI aneka vizeSa padArtharUpa apane viSaya ko grahaNa karatA nahIM hai, kAraNa koI viziSTa dravya saMbandha honA cAhiye / yaha viziSTa dravya hI jaina mata meM addaSTa hai / jisakA liMga se bhAna hotA hai| yahA~ hetu aprasiddha nahIM hai kyoMki sabhI vastu anekA tamaya haiM' isa prakAra sAmAnyata: jJAna hone para bhI tattad vastu gata sakala vizeSoM kI agrAhakatArUpa hetu hama logoM ke jJAna meM ati prasiddha hai jisase viziSTa dravyasaMbandha siddha hotA hai / to isa prakAra hetu ke bala se pudgalamaya (na ki guNAdirUpa) atIndriya dharmA'dharmAdi kI siddhi nirbAdha hai / [ bhAvanAvala se jJAnavaizadya kA samarthana ] aura bhI jo Apane kahA thA [ pR0 212 ]-"anumAnajanya jJAna se yadi sarvajJatA kA svIkAra karoge to hama loga Adi bhI sarvajJa bana jaayeNge| yadi bhAvanA ke bala se usa jJAna meM spaSTatA kA AdhAna mAneMge to kAmavikAragrasta manuSya ko kAmavAsanA ke bala se patnI Adi na hone para bhI jaise usakA spaSTa saMvedana hotA hai kintu vaha pUrNataH bhrAnta hotA hai usI prakAra bhAvanA ke bala se utpanna jJAna bhI upaplavagrasta hone ke kAraNa bhrAnta hone se sarvajJatA kI siddhi nahIM ho sakegI"-yaha jo Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapyabhyadhAyi-'rajonIhArAdyAvaraNApAye vRkSAdidarzanavad rAgAdyAvaraNAbhAve sarvajJajJAnaM vaizadyabhAga bhaviSyati' 'na ca rAgAdInAmAvArakatvaM siddham'..."ityAdi tadapyasaMgatam , kuDyAdInAmapyanvayavyatirekAbhyAmAvArakatvA'siddheH / tathAhi-satyasvapnapratibhAsasyArthagrahaNe na kuDyAdInAmAvArakatvam , nizchidrApavarakamadhyasthitenApi bhAvyatIndriyAdyarthasyA'ntarAvaraNA(?Na) bhAve pramANAntarasaMvAdina upalambhAva, kuDyAdInAM tvAvaraNatve tadarzanamasambhavyeva syAt , tathApratibhAsenAdRSTArthepi kuDyAdInAM nAvArakatvam / yacca prAtibhaM jJAnaM jAgradavasthAyAM zabdaliMgAkSavyApArAbhAve'pi 'zvo bhrAtA me AgantA' ityAkAramutpadyamAnamupalabhyate tatra kuDyAdInAM kathamAvArakatvam ? kathaM vA vijJAnasya nAtIndriyavizeSaNabhUtazvastanakAlAdyavabhAsakatvam , anindriyajasya ca jJAnasya bAhya-sUkSmAdipadArthasAkSAtkAritvaM na siddham yena sarvajJajJAnasyAnakSajatve bAhyAtIndriyAdisakalapadArthasAkSAtkaraNaM spaSTatvaM ca na syAt' ityAdi preryeta ? ata eva sakalapadArthagraharaNasvabhAvasya jJAnasyendriyAdijanyatvakRta eva pratiniyatarUpAdigrAhakatvaniyamo'vasIyate, prAtibhAdau tadajanye tasyA'bhAvAt / sakalajajJAnaM cAtIndriyamiti kathaM ye'pi sAtizayA dRSTAH" ityAdi tathA "yatrApyatizayo dRSTaH' [ zlo0 vA0 2-114 ] ityAdi ca dUSaNaM tatra kramate ? na hi jJAnasyAzeSajJeyajJAnasvabhAvasya kazcit pratiniyamo rUpAdikaH svArthaH saMbhavati ityasakRdAveditam / kahA thA vaha arucikara hai, kAraNa, yaha dRSTAnta sarvAMza meM upAdeya hama bhI nahIM mAnate haiM, kevala "bhAvanA ke bala se utpanna jJAna spaSTa hotA hai" itane hI aMza meM ukta dRSTAnta prastuta hai, ataH sAdhya. dharmI meM dRSTAnta antargata sabhI iSTA-niSTa dharmoM kA ApAdana karanA anucita hai| kyoMki aise ApAdana ko ucita mAnane para anumAna mAtra kA uccheda hokara rahegA, kAraNa, hara koI dRSTAnta meM aniSTa dharma sulabha rahatA hai| anumAnagRhItArtha kI spaSTatA kA jaba bhAvanA ke bala se spaSTatApratibhAsaka abhyAsotpanna jJAna meM anubhava kiyA jAtA hai to vahA~ tanika bhI ulaTepana kA saMbhava nahIM hai jisase kAmAndha nara ke sopaplavajJAnavat isa spaSTatA bhAsaka jJAna ko upaplavagrasta kahA jA sake / [bhitti Adi kI avArakatA kI bhaMgApatti ] yaha bhI jo Apane kahA hai [ pR0 21: ] "saMbhava hai ki rajakaNa aura dhumasa Adi AvaraNa haTha jAne para vRkSAdi dikhAI detA hai usI taraha rAgAdi AvaraNa ke haTha jAne para spaSTatAlaMkRta sarvajJajJAna kA AvirbhAva hogA, kiMtu rAgAdi yaha AvaraNabhUta haiM aisA siddha hI kahA~ hai ?" ityAdi........vaha bhI asaMgata hai, rAgAdi ko agara Apa jJAnAvAraka nahIM mAnate haiM to bhItti Adi ko bhI kyoM mAnate haiM ? bhitti Adi meM bhI anvaya-vyatireka se AvaraNatva asiddha hai| jaise-jo svapna pratibhAsa satya hotA hai, usa pratibhAsa se hone vAle dUrastha arthagrahaNa meM bhitti Adi AvArakapratibandhaka nahIM ho haiM / yaha anubhavasiddha hai ki yadi svapnadRSTA chidrarahita kakSa ke madhya bhAga meM so gayA ho taba bhI usako bhAvi, atIndriya Adi pramANAntarasaMvAdi vastu kA upalambha bIca meM AvaraNa hone para bhI hotA hai, yadi bhitti Adi AvAraka hote to yaha satyasvapna darzana kabhI nahIM hotaa| jaba dRSTa arthoM ke pratibhAsa meM yaha bAta hai to adRSTa artha meM bhI bhitti Adi kI AvArakatA siddha nahIM hotii| [ sarvajJajJAna meM aspaSTatvApatti kA nirasana ] yaha bhI sociye ki jAti avasthA meM zabda, liMga yA indriya ke nizceSTa hone para bhI Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 249 atha rAgAdInAmAvArakatve'pi kathamAtyantikaH kSayaH, kathaM vA'bhyasyamAnamapyavizadaM jJAnaM laMghanodakatApAdivat prakRSTaprakarSAvasthAM vaizA cA'vApnotIti ?-naitat preryam , yato yadi rAgAdInAmAvArakatvAdisvarUpaM na jJAyeta-nityatvamAkasmikatvaM vA teSAM syAta vA svarUpA'parijJAnaM nityatvaM vA saMbhAvyeta, tadvipakSasya vA svarUpato'jJAnaM anabhyAsazca syAta, tadaitanna syAdapi, yAvatA rAgA~dInAM jJAnAvaraNahetutvenAvaraNasvarUpatvaM siddham / na ca teSAM nityatvam , tatsadbhAve sarvajJajJAnasya pratipAdayiSyamANapramANanizcitasyAbhAvaprasaMgAt / nApyAkasmikatvam , ata eva / na caiSAmutpAdako hetu vagataH mithyAjJAnasya tajjanakatvena siddhatvAt / na ca tasyApi nityatvam , anyathA'vikalakAraNasya mithyAjJAnasya bhAve prabandhapravRttarAgAdi "kala merA bhAI AyegA" isa prakAra kA prAtibha saMjJaka jo jJAna utpanna hotA huA kisI kisI ko dikhAI detA hai vahA~ bhitti Adi kisa prakAra AvAraka haiM? yaha bhI batAIye ki jaba atIndriya bhAvi kAla kA vizeSaNarUpa meM avabhAsa karAne vAlA vijJAna upalabdha hotA hai to vaha asiddha kaise ? eva indriya se ajanya jo jJAna hotA hai vaha sUkSmAdi bAhyArtha kA sAkSAtkAra kara letA hai yaha bhI upalabdha hai to vaha asiddha kaise ? phira Apako yaha kahane kA avakAza hI kahA~ hai-ki 'sarvajJa kA jJAna agara indriyajanya na hogA to vaha bAhya evaM atIndriya sakala arthoM kA sAkSAtkArI na hogA aura spaSTa bhI nahIM hogaa|' hamane jo prAtibha Adi jJAna kA udAharaNa dikhAyA hai usase yaha niyama phalita hotA hai ki jJAna meM sakalapadArthoM ko grahaNa karane kA svabhAva rahane para bhI jaba vaha indriyAdi se utpanna hotA hai to maryAdita hI rUpAdiviSaya kA grAhaka hotA hai, kyoMki indriyAdi se ajanya prAtibha jJAna meM maryAdA kA niyama nahIM hotaa| taduparAMta Apane jo sarvajJajJAna ke saMbaMdha meM yaha doSodbhAvana kiyA hai [ pR. 202] ki "jo atizaya vAle dekhe gaye haiM" ityAdi tathA 'jahA~ bhI atizaya dekhA gayA hai" ityAdi....vaha atIndriya sarvajJa jJAna ke Upara kisa prakAra lagegA jaba ki vaha jJAna hI atIndriya haiM / yaha to hama bAra bAra kaha cuke haiM ki akhila jJeya vastu ko jAnane meM samartha svabhAvavAlA jo jJAna hotA hai usakA arthakSetra maryAdita hI rUpa-rasAdi nahIM hotA kintu sArA brahmAMDa hotA hai / [ rAgAdi ke nimUla kSaya kI AzaMkA kA uttara ] ___ yadi yaha prazna kiyA jAya "rAgAdi ko kadAcit AvAraka mAna liyA jAya taba bhI usakA Atyantika kSaya kaise saMbhava hai ? tathA, jo jJAna aspaSTa hai, usakA cAhe kitanA bhI abhyAsa kiyA jAya kintu caramaprakarSaprApta evaM spaSTa kaise bana sakatA haiM ? kisI eka khaDDA kA ullaMghana karane kI zakti bhI maryAdita hotI hai, jala ko kitanA bhI tapAyA jAya to bhI vaha Akhira ThaMDA bana jAtA hai, sadA ke liye garma nahIM rahatA arthAt usakA agni meM parivartana nahIM ho jAtA / isI prakAra aspaSTa svabhAva vAlA jJAna Akhira aspaSTa hI rahegA, spaSTa kase ho sakegA ?"-yaha prazna karanA vyartha hai kyoMki rAgAdi kA kSaya aisI sthitiyoM meM na hone kI saMbhAvanA hai-1-rAgAdi kA AvaraNasvarUpa jJAta na ho, 2-3 rAgAdi nitya ho yA Akasmika ho, 4-rAgAdi ke hetuoM kA svarUpa ajJAta ho yA 5-ve nitya ho, 6-rAgAdi ke pratipakSa kA svarUpa ajJAta ho yA 7-usakA abhyAsa azakya ho| ye sabhI sthitiyA~ asiddha hai / jaise ki, 1-rAgAdi jJAna kA AvAraka hai ataH unakI AvArakarUpatA prasiddha hI hai| Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 doSasadbhAvAt tadAvRtatvena sarvavidvijJAnasyAbhAvaH syAditi sa eva doSaH / Akasmikatve'pi mithyAjJAnasya hetuvyatirekeNApi pravRttestatkAryabhUtarAgAdInAmapi pravRttiriti punarapi sarvajJajJAnAbhAvaH / ahetukasya ca mithyAjJAnasya dezakAla-puruSapratiniyamAbhAvo'pi syAditi na cetnaa'cetnvibhaagH| na ca tatpratipakSabhUtasyopAyasyA'parijJAnam , mithyAtvavipakSatvena samyajjJAnasya nizcitatvAt / tadutkarSa mithyAjJAnasyAtyantikaH kSayaH / tathAhi-yadutkarSatAratamyAd yasyApacayatAratamyaM tasya vipakSaprakarSAvasthAgamane bhavatyAtyantikaH kSayaH, yathoSNasparzasya tathAbhatasya prakarSagamane zItasparzasya tathAvidhasyaiva / samyagjJAnopacayatAratamyAnuvidhAyI ca mithyAjJAnApacayataratamAdibhAvaH iti tadutkarSa'syAtyantikakSayasadbhAvAt tatkAryabhUtarAgAdyanutpatterAvaraNabhAvaH siddhH| rAgAdivipakSabhUtavairAgyAbhyAsAd vA rAgAdInAM nirmUlataH kSaya iti kathaM nAvaraNAbhAvaH ? . . [rAgAdi nitya aura Akasmika nahIM hai ] 2-rAgAdi nitya bhI nahIM hai, yadi ve nitya hote to sarvajJajJAna kA hI abhAva ho jAyegA jaba ki Age dikhAye jAne vAle pramANa se sarvajJajJAna nizcita hai| 3-rAgAdi yaha Akasmika bhI nahIM hai kyoMki phira se vahI sarvajJajJAna kA abhAva ho jAne kI Apatti hogii| 4-rAgAdi kA utpAdaka hetu aprasiddha hai aisA bhI nahIM hai kyoMki-'rAgAdi kA janaka mithyAjJAna hai' yaha to sarvatra prasiddha hai| 5-yaha mithyAjJAna nitya bhI nahIM hai| yadi vaha nitya hogA to vahI ekamAtra avikala kAraNarUpa hone se mithyAjJAna ke sarvadA rahane para pravAha se utpanna hone vAlA rAgAdi doSagaNa bhI sadA avasthita rahane se jJAna usase sadA hI AvRtta rahegA to sarvajJajJAna ke abhAva ka rhegii| mithyAjJAna ko Akasmika kaheMge to vinA hetu vaha pravartamAna rahegA to usake kAryabhUta rAgAdi kI bhI pravRtti satata rhegii| isa prakAra phira se sarvajJajJAnAbhAva kI Apatti hogI / mithyAjJAna yadi vinA hetu utpanna hogA to amuka hI deza, amuka hI kAla, amuka hI puruSa meM usake sadbhAva kA niyama na rahane se sarvadA aura sarvatra vyApta ho jAyegA to koI bhI acetana nahIM rahegA phira jaDa-cetana kA vibhAga bhI gAyaba ho jaayegaa| [rAgAdi ke pratipakSI upAya kA jJAna saMbhavita hai ] 6-rAgAdi ke nivAraNArtha pratipakSI upAyabhUta vastu kA jJAna azakya bhI nahIM hai kyoMki yaha sunizcita hai ki samyagjJAna yaha mithyAjJAna kA prabala virodhI hai| ataH samyagjJAna kA jitanA utkarSa hogA utanA hI mithyAjJAna kA apakarSa aura antataH kSaya bhI hogaa| yaha isa prakAra-jisake utkarSa kI taratamatA para jisake apacaya kI taratamatA avalambita ho, usakA vipakSa yadi prakarSaprApta ho jAyegA to vaha atyanta kSINa ho jaayegaa| udA0 zItasparza kA virodhI uSNasparza jaba prakarSaprApta ho jAtA hai to uSNasparza kA virodhI zIta sparza atyanta kSINa ho jAtA hai| prastuta meM, jaba jaba 'samyag jJAna kA bahu bahutara Adi upacaya hotA hai usa vakta mithyAjJAna kA apacaya bahu bahutara aMza meM hotA huA dikhAI detA hai ata: samyagjJAna kI caramotkarSAvasthA meM mithyAjJAna kA Atyantika kSaya avazyaMbhAvI hai aura usakA kSaya hone para usake kAryabhUta rAgAdi kI utpatti avaruddha ho jAne se AvaraNa kI nivRtti siddha hotI hai / 7-athavA yaha bhI anya upAya hai-rAgAdi kA virodhI vairAgya hai, ata: usake tIvra abhyAsa se rAgAdi kA samUla kSaya ho jAyegA to AvaraNa kA abhAva kyoM sampanna nahIM hogA? Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1. sarvajJavAdaH 251 na ca 'laMghanodakatApAdivadabhyasyamAnasyApi samyagjJAnavairAgyAdena paraprakarSaprAptiriti kutastadviSaye mithyAjJAnAbhAvAd rAgAderAtyantiko'nutpattilakSaNaHkSayalakSaNo vA'bhAvaH ?' iti vaktu yuktam / yato laMghanaM hi pUrvaprayatnasAdhyaM yadi vyavasthitameva syAt tadottaraprayatnasyAparAparalaMghanAtizayotpatto dhyApArAta bhavellaMghanasyApya (na ? )pekSitapUrvAtizayasaddhAvaprayatnAntarasya prakarSAvAptiH, na caivaM, aparAparaprayatnasya pUrvapUrvAtizayotpAdane evopakSINazaktitvAt / : arthatat syAda-yadi tatrApi pUrvaprayatnotpAdito'tizayo na vyavasthitaH syAt , tatkimiti prathamameva yAvallaMghayitavyaM tAvanna laMghayati ? tat laMghanAbhyAsApekSaNAt pUrvaprayatnAhitAtizayasadbhAve'pi na laMghanaprakarSaprAptiriti yathA tasya vyavasthitotkarSatA tathA jJAnasyApi bhaviSyati / na, yataH zleSmAdinA prAka zarIrasya jADyAd yAvallaghayitavyaM na tAvada vyAyAmA'napanItazleSmA'nAsAditapaTubhAvaH kAyo laMghayati, abhyAsAsAditazleSmakSayapadabhAvastu yAvallaMghayitavyaM tAvallaMghayatItyabhyAsaH tatra saprayojanaH / jJAnasya tu yo'bhyAsasamAsAdito'tizayaH so'tizayAntarotpattau punaH prAktanAbhyAsApekSo na bhavatItyuttarottarAbhyAsAnAmaparAparAtizayotpAdane vyApArAd na vyavasthitotkarSateti bhavati jJAnasya prprkrsskaasstthaa| [laMghanavat sImita jJAnazakti kI AzaMkA kA uttara ] yadi yaha AzaMkA kI jAya-"cAhe kitanA bhI abhyAsa karo ki tu gartAdi ke ullaMghana meM athavA jalatApa Adi meM kabhI bhI prakarSAvasthA (yAnI agnirUpatA) prApta nahIM hotii| isI prakAra samyagjJAna athavA vairAgya kA kitanA bhI gaharA abhyAsa-Asevana kiyA jAya kintu kabhI vaha caramaprakarSa prApta nahIM ho sakatA, to phira isa viSaya meM Apa jo yaha kahate haiM ki jJAnaprakarSa athavA vairAgyotkarSa se mithyAjJAna kA abhAva hogA aura usake abhAva se rAgAdi kA, sarvathA anutpatti athavA kSaya rUpa Atyantika abhAva hogA yaha kaise ghaTegA ?"-to yaha kahanA ayukta hai kyoMki prathama prayatna karane para jo laMghana siddha hotA hai vaha avasthita nahIM rahatA, yAnI usa prayatna se jo laMghanazakti rUpa atizayAdhAna kiyA jAtA hai vaha laMghana ke bAda kSINa ho jAtI hai| yadi vaha kSINa na hokara avasthita rahatI taba to anya anya laMdhanAtizaya kI utpatti meM naye naye prayatna kA vyApAra saMbhava ho jAne se pUrvAtizaya ke sadbhAva se viziSTa anya anya prayatna ke avalambana karane vAlA laMghana caramaprakarSa prApta ho sakatA thaa| tAtparya yaha hai ki naye naye prayatna se pUrva pUrva atizaya upacita hone ke kAraNa prakarSa kI saMbhAvanA zakyatArUDha thii| kintu pUrva pUrva prayatna se utpanna atizaya cirasthAyI nahIM hotA, ata: naye naye prayatna kI zakti usI pUrva pUrva atizaya ko puna: puna: utpanna karane meM kSINa ho jAtI hai-yahI kAraNa hai ki laMghanAtizaya prakarSa prApta nahIM hotaa| [atizayitalaMghana kriyA meM abhyAsa kaise upayogI ?] kadAcit Apa aisA kaheMge ki-"yadi yahA~ bhI pUrva pUrva prayatna se utpAdita atizaya cirasthAyi na hokara alpajIvI hotA taba to vaisA samAna atizaya prathama prayatna se utpanna hone ke kAraNa jitanA aMtima prayatna se lambA kUdA jA sakatA hai utanA prathama prayatna se bhI kyoM nahIM kUdA jA sakatA ? isase yahI sAra nikalatA hai ki laMdhanAbhyAsa ke avalambana se pUrva pUrva prayatna se naye naye atizaya kA AdhAna zakya hone para bhI laMghana kadApi prakarSAvasthA prApta nahIM krtaa| ( tAtparya, laMghana kA Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 udakatApe tvatizayena kriyamANe tadAzrayasyaiva kSayAn nAtitApyamAnamapyudakamagnirUpatAmAsAdayati / vijJAnasya tvAzrayo'tyabhyasyamAne'pi tasmin na kSayamupayAtIti kathaM tasya vyavasthitotkarSatA? ! na ca 'vijJAnamapi prAktanAbhyAsAdAsAditAtizayaM pUrvameva vinaSTam , aparAbhyAsAdanyadatizayavadutpannamiti kathaM pUrvAbhyAsasamAsAdito'tizayo nAbhyAsAntarApekSo yena vyavasthitotkarSatA tasyApi na syAditi' vaktu yuktam , tatra pUrvAbhyAsajanitasaMskArasyottaratrAnuvRtteH, anyathA shaastrpraavrtnaadivaiyrthyprsNgaat| nApi 'yadupacayatAratamyAnuvidhAyI yadapacayataratamabhAvaH tasya tadvipakSaprakarSagamanAdAtyantikaH kSayaH' ityatra prayoge zleSmaNA vyabhicAra uddhAvayitu zakyaH-'kila nimbAdyauSadhopayogAta prakarSatAratamyAnubhavavatastaratamabhAvApacIyamAnaspApi zleSmaNo nAtyantikaH kSaya iti'-yatastatra nimbAdyauSadhopaprakarSa jaise sImita hai ) isI prakAra jJAna meM bhI sImita hI hogA, to jJAna meM caramapnakarSa kA saMbhava kase mAnA jAya ?"-kintu yaha kathana vicArazUnya hai, prathama prayatna se lambA nahIM kUdA jA sakatA usakA kAraNa yaha nahIM hai ki usa samaya atizaya anupacita hai-kintu kAraNa isa prakAra hai-Adya prayatnakAla meM zarIra meM tama bahalatA ke kAraNa jar3atA bharI rahatI hai, vyAyAma ke dvArA kaphadhAtu kA apanayana aura paTutA kA saMpAdana jaba taka nahIM kiyA jAtA taba taka usa jaDatA ke kAraNa utanA lambA nahIM kUdA jA sktaa| vyAyAmAbhyAsa dvArA jaba kapha dhAtu ke vaiSamya ko dUra karake paTutA prApta kara jaDatA ko nikAla dI jAtI hai taba utanA lambA kUdA jA sakatA hai| sArAMza, abhyAsa kA prayojana atizaya kA upacaya nahIM kintu jaDatA kA apAkaraNa hai| dUsarI ora jJAna ke liye bAra bAra prayatna karane dvArA jisa atizaya kA saMpAdana kiyA jAtA hai vaha naye naye atizaya ke saMpAdana meM pUrva pUrva abhyAsa kI punaH puna: apekSA nahIM karatA hai kintu naye naye abhyAsa dvArA nayA nayA atizaya utpanna karane meM sakriya rahatA hai, ataH jJAna ke utkarSa ko sImA nahIM rhtii| jaise jaise nayA nayA abhyAsa jArI rahatA hai vaise vaise naye naye prakRSTa prakRSTatara atizaya utpanna hotA jAtA hai| yAvad prakRSTatama atizaya utpanna hone para rAgAdi kA AvaraNa sarvathA kSINa ho jAne para samasta vastu ke saMpUrNa jJAna kA udaya hotA hai / yahI jJAna kI carama prakRSTAvasthA hai| [ jalatApavata sImita jJAna kI zaMkA kA uttara ] ___laMghana kI bAta jaise prastuta meM nirupayogI hai usI prakAra jalatApa kI bAta bhI nirupayogI hai| pAnI ko yadi behada tapAyA jAya to tApa ke Azraya pAnI kA vinAza hI ho jAtA hai, ata eva pAnI ko atyanta tapAne para vaha agnisvarUpa dhAraNa nahIM kara sktaa| vijJAna kI bAta isase alaga hai, vijJAna kA adhika adhika abhyAsa kiyA jAya to usakA AzrayabhUta jIva vinaSTa nahIM ho jAtA, to jalatApa ke dRSTAnta se vijJAna kA utkarSa sImita batAnA kahA~ taka ucita hai ? yadi yaha zaMkA kareM ki-"prAthamika abhyAsa se atizaya prApta karane vAlA pUrva vijJAna to dUsare kSaNa meM naye abhyAsa ke pUrva hI naSTa ho jAtA hai| naye abhyAsa se nayA sAtizaya vijJAna utpanna hotA hai| to aba pUrva abhyAsa se prApta atizaya, utkarSa ke liye nUtanAbhyAsasApekSa to rahA nahIM phira vijJAna kA utkarSa bhI sImita kyoM nahIM hogA ?"-yaha zaMkA ucita nahIM hai| kAraNa, pUrvavijJAna naSTa ho jAne para bhI AtmA meM pUrvAbhyAsotpanna saMskAra uttarakAla meM bhI anuvartamAna rahatA hai ataH usa saMskAra ke utkarSa kI kramazaH vRddhi hotI rahatI hai, yAvat caramotkarSa prApta karane vAle saMskAra se utkRSTa vijJAna Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 253 yogasyaiva notkarSaniSThA''pAdayitu zakyA, tadupayoge'pi zleSmapuSTikAraNAnAmapi tadaivA''sevanAt , anyathauSadhopayogAdhArasyaiva vinAzaH syAt / cikitsAzAstrasya ca dhAtudoSasAmyApAdanAbhiprAyeNaiva pravRttestatpratipAditauSadhopayogasyodriktadhAtudoSasAmyavidhAne evaM vyApAro na punastasya nimUlane, anyathA doSAntarasyAtyantakSaye maraNAvApteriti na zleSmaNA tathAbhUtenAnaikAntiko hetuH| .. na ca samyagjJAnasAtmIbhAve'pi punamithyAjJAnasyApi saMbhavo bhaviSyati tadutkarSa iva samyagajJAnasyeti vaktuyuktam , yato mithyAjJAne rAgAdau vA doSadarzanAta , tadvipakSe ca samyagjJAna-vairAgyalakSaNe guNadarzanAt tatra punarabhyAsapravRttisaMbhavAt prakRSTe'pi mithyAjJAna-rAgAdAvutpadyete eva samyagjJAnavairAgye, naivaM tayoH prakarSAvasthAyAM doSadarzanaM tatra tadviparyaye vA guNadarzanaM yena punastatsAtmIbhAve'pi mithyAjJAnarAgAderutpattiH sNbhaavyet| . utpanna ho sakatA hai| yadi saMskAravAlI bAta na mAnI jAya to sAre jagat meM jo zAstroM ke punarAvartana kA zrama dikhAI detA hai vaha nirarthaka mAnanA hogaa| saMskAra ke dRDhIkaraNa dvArA hI punarAvartana sArthaka banatA hai| [ kaphadhAtu ke udAharaNa se niyamabhaMgazaMkA kA uttara ] hamane jo yaha niyama vyakta kiyA hai-'jisake upacaya kI taratamatA kA anukaraNa jisake apacaya kA taratamabhAva karatA hai, usakA vipakSa prakarSAvasthA ko prApta ho jAne para vaha atyanta kSINa ho jAtA hai'-isa niyama prayoga meM kaphadhAtu ko prastuta karake isa prakAra vyabhicAra kA udbhAvana nahIM ho sakatA ki-"nimba Adi auSadha kA sevana karane vAlA jaba prakRSTa mAtrA meM usakA anubhava yAnI sevana karatA hai taba kaphadhAtu kA tAratamya atyanta apacita ho jAtA hai phira bhI kaphadhAtu kA sarvathA vinAza nahIM hotA hai"-isa prakAra ke vyabhicAra ko taba avakAza mIlatA yadi nimba Adi auSadha ke sevana meM utkarSAdhAna zakya hotA, kintu vahI azakya hai| tAtparya, nimbAdi auSadha kA utkRSTatama mAtrA meM upayoga hI asaMbhava hai, kadAcit adhika mAtrA meM usakA upayoga kara liyA jAya to bhI dUsarI aura kaphapoSaka khAdya padArthoM kA Asevana usI kAla meM jArI rahatA hai, ataH kapha kA Atyantika nAza nahIM hotA hai to bhI koI doSa nahIM hai| yadi kaphapoSaka khAdyavastu kA upayoga na karake akelA nimbAdi auSadha kA sevana kiyA jAyagA to pariNAma meM auSadhopayoga karane vAlA AdhArabhUta prANI hI mara jaayegaa| cikitsAzAstroM kA upadeza dhAtudoSa ke sAmyApAdana ke abhiprAya se hI pravRtta hai / tAtparya yaha hai ki kapha-pitta Adi dhAtu viSamAvasthApanna hone para vikAra kA udbhava hotA hai usakA zamana karane ke liye tInoM dhAtu meM sAmya sthApita karane vAle auSadhoM ke Asevana kI ora cikitsAzAstra nirdeza karatA hai| ata: cikitsAzAstra upadiSTa auSadhoM kA upayoga, jisa dhAtudoSa kA udreka huA hai usako sAmyAvasthA meM lAne ke liye hI hotA hai, usa dhAtudoSa ko nimUla karane ke liye nahIM hotA hai / anyathA kisI eka dhAtudoSa kA yadi Atyantika vinAza kara diyA jAya to prANI ko maraNa prApta hogaa| niSkarSa, kaphadhAtu ke udAharaNa se uparokta niyama meM hetu anaikAntika dikhAnA anucita hai| [mithyAjJAna ke kSayAnaMtara punarudgama kA asaMbhava ] - yadi yaha kahA jAya mithyAjJAna ke utkarSa meM bhI jaise samyagjJAna kA udayArambha hotA hai Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAnakSajasya jJAnasya sarvavitsaMbandhinaH kathaM pratyakSazabdavAcyateti vaktu yuktam , yato'kSajatvaM pratyakSasya zabdavyutpattinimittameva na punaH zabdapravRttinimittam , tannimittaM hi tadekArthAzritamarthasAkSAkAritvam / anyaddhi zabdasya vyutpattau nimittamanyacca pravRttau / yathA gozabdasya gamanaM vyutpattau-gopiNDAzritagotvaM pravRttau nimittaM, anyathA yadi yadeva vyutpattinimittaM tadeva pravRttAvapi tadA gacchantyAmeva gavi gozabdapravRttiH syAt na sthitAyAm , mahiSyAdau ca gamanapariNAmavati gozabdaH pravarteta / tathAtrApi pravRttinimittasadbhAvAt pratyakSavyapadezaH saMbhavatyeva / yadvA, yadeva vyutpattinimittaM tadeva pravRttAvapyastu tathApi tanchabdavAcyatAyAstatra nAbhAvaH / tathAhi-aznute-sarvapadArthAn jJAnAtmanA vyApnotIti vyutpattizabdasamAzrayaNAd prakSaH aatmaa| tamAusI prakAra samyagjJAna AtmasAt ho jAne para phira se mithyAjJAna kA udaya bhI ho skegaa| -yaha kahanA ayukta hai| kAraNa, mithyAjJAna aura rAgAdigaNa prakRSTa hone para bhI, mithyAjJAna aura rAgAdi ke aneka doSa kA bAra bAra darzana karane se, tathA unake vipakSa samyagjJAna aura vairAgya ke aneka lAbha kA cintana karane se yahA~ isa prakAra ke abhyAsa kA pravartana saMbhavita ho jAtA hai jisase samyagjJAna aura vairAgya kA udaya hotA hai| samyagjJAna aura vairAgya jaba utkRSTa bana jAte haiM usa kAla meM na to una donoM ke doSa kA cintana kiyA jAtA hai, na to unake vipakSa meM lAbha kA cintana kiyA jAtA hai, ata eva samyagjJAna AtmasAt ho jAne para mithyAjJAna yA rAgAdi ke udbhava kI saMbhAvanA hI nahIM rhtii| [ sarvajJajJAna meM pratyakSatva kaise ?-uttara ] yaha zaMkA nahIM karanI cAhiye ki-sarvajJasaMbaMdhI jJAna indriyajanya to nahIM hai phira 'pratyakSa' zabda se usakA saMbodhana kaise ? - kAraNa, indriyajanyatva yaha pratyakSazabda kA kevala vyutpattinimitta hai [ arthAt akSa=indriya kA pratigata yAnI saMbaMdhI ho vaha pratyakSa isa prakAra kI vyutpatti meM pratyakSa zabda se ApAtataH yahI artha bhAsita hotA hai jo indriyajanya ho vaha pratyakSa kintu yaha ] pratyakSazabda kA pravRttinimitta nahIM hai / tAtparya, indriyajAyatva hI pratyakSa zabda kI pravRtti meM nimittabhUta yAnI prayojaka nahIM hai / kintu indriyajanyatva ke sAtha ekArthaAzrita yAnI usakA samAnAdhikaraNa dharma arthasAkSAtkAra hI pratyakSazabda kI pravRtti kA nimitta hai| yaha to suvidita hai ki zabda kA vyutpattinimitta [ yAnI jisa nimitta se vaha zabda vyutpanna - niSpanna hotA hai vaha ] anya hI hotA hai aura zabda kA pravRttinimitta [ jisake AdhAra para artha meM usa zabda kI pravRtti hotI hai vaha ] alaga hotA hai / udA-gamana kriyA rUpa artha meM gam dhAtu se go zabda banAyA jAtA hai ataH gamama kriyA go zabda kA vyutpattinimitta huA, dhenurUpa artha meM Azrita gotvasAmAnya jisa artha meM vidyamAna rahatA hai vahA~ go zabda kI pravRtti hotI hai ataH gotva yaha gozabda kI pravRtti kA nimitta huaa| aisA na mAnakara yadi jo vyutpattinimitta hotA hai usI ko pravRtti kA bhI nimitta mAnA jAya taba to gamanakriyAnvita dhenu meM hI gozabda kI pravRtti hogI, khaDI rahegI taba nahIM ho sakegI, tathA gamana kriyA ke pariNAma se anvita mahiSI (bhaiMsa) meM bhI go zabda kI pravRtti hogii| sArAMza, jaise vyutpattizU ya dhenu meM bhI pravRttinimitta ke bala se gozabdapravRtti hotI hai usI prakAra arthasAkSAtkArarUpa pravRtti nimitta ke bala para sarvajJa ke jJAna meM 'pratyakSa' zabda prayoga kA pUrA saMbhava hai| Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 255 zritaM=utpAdyatvena taM pratigataM-iti pratyakSamiti vyutpatteH / abhyupagamavAdena cAbhyAsavazAt prAptaprakarSaNa jJAnena sarvajJa iti pratipAditam / na tvasmAkamayamabhyupagamaH, kiMta jJAnAdyAvarakaghAtikarmacatuSTayakSayodbhUtAzeSajJeyavyApyanindriyazabdaliMgasAkSAtkArijJAnavataH sarvajJatvamabhyupagamyate / ___ yaccoktam-yadyatotAnAgatavartamAnAzeSapadArthasAkSAtkArijJAnena sarvajJastadA krameNAtItAnAgatapadArthavedane padArthAnAmAnantyAda na jJAnaparisamAptiH iti-tadayuktam , tathAnabhyupagamAt, zAstrAtha kameNAnubhUte'pyatyantAbhyAsAna krameNa saMvedanamanubhayate tadvadatrApi syAt / yadapyabhyadhAyi-atha yugapatsarvapadArthavedakaM tajjJAnamabhyupagabhyate tadA parasparaviruddhAnAM zItoSNAdInAmekajJAne pratibhAsA'saMbhavAt saMbhave'pi........ityAdi-tadapyayuktam / yataH parasparaviruddhAnAM kimekadA'saMbhavaH, kiMvA saMbhave'pyekajJAna'pratibhAsanaM bhavatA pratipAdayitamabhipretama? tatra yadyAdyaH pakSaH sa na yuktaH, jalA'nalAdInAM chAyA''ta. pAdonAM caikadA virudvAnAmapi saMbhavAta / athaikA viruddhAnAmasaMbhavaH tadA'saMbhavAdeva naikatra jJAne teSA pratibhAso na punaviruddhatvAt / viruddhAnAmapi teSAmekajJAne pratibhAsasaMvedanAt / [ vyutpattinimitta kI sarvajJa pratyakSa meM upapatti ] ___athavA jo vyutpattinimitta hai-vahI pratyakSazabda kI pravRtti kA nimitta hone do, phira bhI sarvajJajJAna meM pratyakSa zabda ke prayoga kI yogyatA kA abhAva hone kI Apatti nahIM hai / jaise-'akSa' zabda meM 'az' mUla dhAtu hai jisakA artha yaha hai-vyApta honA, 'sabhI padArthoM meM jJAnAtmakarUpa se jo vyApta ho jAtA hai' isa vyUtpattivAle akSa zabda kA Azraya karane para 'akSa' zabdArtha huA aatmaa| akSa kA Azrita, yAnI akSa se utpanna hone ke kAraNa akSa ko pratigata yAnI sambaddha ho usI kA nAma prati+akSa=pratyakSa / isa vyutpatti ke AdhAra para sarvajJajJAna bhI pratyakSazabda yogya hai kyoMki sarvajJa kA jJAna sarvajJa AtmA ko pratigata hotA hai, aura sarvajJa AtmA apane jJAna se sAre jagat meM vyApta ho jAtA hai| yaha avazya dhyAna dene yogya hai ki abhyAsa ke mAdhyama se prakarSaprApta jJAna dvArA sarvajJa kA jo pratipAdana kiyA hai usameM hamArA svarasa nahIM hai kintu kevala abhyupagamavAda yAnI eka bAra mAna kara calanA isa nIti se kiyA hai| hamArA aisA mata nahIM hai kintu hamArA mata yaha hai-jJAnAdiguNa ke AvAraka dhAtI karma (jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-mohanIya-aMtarAya ye cAra kama) kSANa para sakala jJeya vastu kA vyApaka tathA indriya, liMga evaM zabda se nirapekSa sAkSAtkAra svarUpa jJAna jisako hotA hai vahI sarvajJa hai| [anaMtapadArtha hone para bhI sarvajJatA kI upapatti ] yaha jo kahA gayA hai-[ 10 213-6 ] atIta-anAgata-vartamAna sakala padArtha ke sAkSAtkArI jJAna se agara kisI ko sarvajJa mAnA jAyegA to padArtha anaMta hone ke kAraNa kramazaH eka eka atItaanAgata padArtha ke vedana meM jJAna sadA saMlagna rahegA to kabhI anta hI nahIM AyegA....ityAdi-vaha kathana ayukta hai kyoMki hama sakala padArtha kA eka sAtha hI saMvedana mAnate haiM, kramazaH eka eka padArtha kA vedana nahIM mAnate haiM / jaise abhyAsakAla meM kramazaH zAstra ke eka eka padArtha kA avadhAraNa kiyA jAtA hai kintu jaba ati abhyAsa ho jAtA hai taba una saba zAstrArtha kA eka sAtha hI smaraNa Adi hotA hai yaha anubhava siddha hai usI prakAra sarvajJajJAna meM bhI eka sAtha sakala padArtha kA pratibhAsa saMbhava hai| Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 etena-viruddhArthagrAhakasya ca tajjJAnasya na pratiniyatArthagrAhakatvaM syAd-ityAdyapi nirastam , chAyA''tApAdiviruddhArthagrAhiNo'pi jJAnasya pratiniyatArthagrAhakatvasaMvedanAt / yaccoktam-yadi yugapatsarvapadArthagrAhakaM tajjJAnaM tadaikakSaNe eva sarvapadArthavedanAta dvitIyAdikSaNe kicijjJa eva sa syAt ityAditadapyatyantA'saMbaddham , yato yadi dvitIyakSaNe padArthAnAM tajjJAnasya cA'bhAvaH syAt tadA syAdapyetat , na caitatsaMbhavati, tathA'bhyupagame dvitIyakSaNe sarvapadArthAbhAvAt sakalasaMsArocchedaH syAt / yadapyabhyadhyAyi-anAdyanantapadArthasaMvedane tatsaMvedanasyA'parisamAptiH.......ityAdi tadapyayuktam , atyantAbhyastazAstrArthajJAnasyeva yugapadanAdyanantArthagrAhiNastajjJAnasyApi parisamAptisaMbhavAt / anyathA bhUta-bhaviSyat-sUkSmAdipadArthagrAhiNaH preraNAjanitasyApi kathaM parisamAptiH ? tatrApyaparisamAptyabhyupagame "codanA bhataM bhavantaM bhaviSyantam"........ityAdivacanasya nararthakyaM syAditi / yaha jo Apane kahA hai-[pa0213 ] yadi aisA mAneMge ki sarvajJa kA jJAna eka sAtha hI sakalapadArtha kA vedaka hai to anyonyaviruddha zIta aura uSNAdi padArthoM kA ekasAtha pratibhAsa saMbhava na ho sakegA aura kadAcita saMbhava hogA to bhI........ityAdi-vaha saba ayUkta kahA gayA hai, kyoMki yaha socanA jarUrI hai ki kyA parasparaviruddha padArthoM kA eka kAla meM avasthAna hI asaMbhava hai ? yA avasthAna hone para bhI ekajJAna meM usakA pratibhAsa nahIM hotA aisA ApakA kahane kA Azaya hai ? isameM agara prathama kA svIkAra kareM to vaha yukta nahIM hai| kAraNa, pAnI aura agni tathA chAyA aura Atapa ye padArtha paraspara viruddha hote hae bhI eka kAla meM sthAnabheda se avasthita hote hI haiN| yadi yaha avasthAna asaMbhava mAneMge to usakA artha yaha nikalegA ki paraspara viruddha hone se ve padArtha eka jJAna meM nahIM bhAsate aisA nahIM kintu eka kAla meM na hone se hI eka sarvajJajJAna meM una viruddhapadArthoM kA pratibhAsa nahIM hotA hai / isa liye dUsarA vikalpa bhI pratihata ho jAtA hai| tathA viruddha padArthoM kA bhI eka jJAna meM pratibhAsa saMvedana hotA hai yaha anubhavasiddha hone se bhI dUsarA vikalpa ayukta siddha hotA hai| [viruddhArthagrAhakatA meM Apatti kA abhAva ]. parasparaviruddhArthoM kA grahaNa nirbAdha hai ata eva Apane jo yaha kahA hai [ pR0 213 ]-'viruddhArthagrAhaka sarvajJajJAna pratiniyata hI artha kA grAhaka nahIM ho sakegA....... ityAdi'- yaha nirmUla ho jAtA hai kyoMki eka hI jJAna se sthAna bheda se chAyA aura Atapa kA asaMkIrNa sphuTa anubhava hotA hai ataH pratiniyatArthagrAhitA saMvedanasiddha hI hai / aura bhI jo Apane kahA hai-[pR0 214 ] sarvajJa kA jJAna yadi eka sAtha sabhI vastu ko grahaNa karane vAlA hogA to eka hI kSaNa meM sabhI padArtha ko grahaNa kara legA to dUsare kSaNa meM vaha kiMcid jJAtA hI rahegA........ityAdi-vaha to atyanta saMbaMdhavihIna hai| kyoMki yadi dvitIya kSaNa meM jJeya padArthoM kA athavA jJAna kA abhAva ho jAtA taba to yaha ho sakatA thA kintu vaisA koI saMbhava hI nahIM hai / yadi vaisA mAna liyA jAyegA to baDI Apatti yaha AyegI ki dUsare kSaNa sabhI padArthoM kA zUnya meM parivartana ho jAne se sAre saMsAra kA uccheda ho jaayegaa| [saMvedana aparisamApti doSa kA nirasana ] yaha jo Apane kahA [ pR0 214 ]-padArthoM kA pravAha anAdi aura ananta hone se una sabhI kA saMvedana mAneMge to usa saMvedana kA bhI anta nahIM AyegA........ityAdi-vaha bhI ayukta hai, zAstrArthoM kA jaba atyanta abhyAsa paDa jAtA hai taba jaise eka sAtha ve sabhI eka hI jJAna meM yAda A jAte haiM usI Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH 257 yadapi-'parastharAgAdisaMvedane sarAgaH syAt' ityAdi-tadapyasaMgatam / na hi parastharAgAdisaMvedanAt rAgAdimAn bhavati, anyathA zrotriyadvijasyApi svapnajJAnena madyapAnAdisaMvedanAd madyapAnadoSaH syAt / athApyarasanendriyajaM tajjJAnamiti nA'yaM doSastahi sarvajJajJAnamapi nendriyajamiti kathamazucirasAsvAdadoSastatrAsajyeta ? na ca rAgAdisaMvedanAdrAgIti lokavyavahAraH, kintvaMganAkAmanAghabhilASa: svasaMviditasyAziSTavyavahArakAriNaH svAtmasvabhAvasyotpatteH / na cAsau tatreti kathaM sa rAgAdimAn ! OM yadapi-atha zaktiyuktatvena sarvapadArthavedanam.......ityAdi-tadapyacAru / yathA upalabdhilakSaNaprApte saMnihitadezAdAvanupalabdhaH 'aparamatra nAsti' iti idAnIMtanAnAmiyattAnizcayaH tathA sarvajJasyApi svazaktiparicchedAta , anyathA ghaTAdInAmapi kvacita pradeze'bhAvanizcaye'paraprakArAsaMbhavAta sakalavyavahArAvalopaH syAt / 'atha yAvadupayogipradhAnapadArthajAtam' ityAdyapi prayuktam , sakalapadArthajJatvapratipAdanAt / prakAra sarvajJajJAna bhI eka sAtha anAdi-ananta padArthoM ko grahaNa kara sakatA hai. ataH usakA anta nahIM Ane kI koI Apatti nahIM hai| yadi aisA nahIM mAneMge to Apa bhUta-bhAvi-vartamAna-sUkSma-sthUla padArthoM ko grahaNa karane vAle vaidika vidhivAkyajanya jJAna kI parisamApti kahA~ se mAneMge / agara kaheMge ki hama usa ko aparisamApta (yAnI apUrNa) hI mAnate haiM-taba to "preraNAvAkya bhUta-bhAvi-bhaviSya sabhI padArthoM kA bodhaka hai" ityAdi jo Apa kA siddhAntavacana hai vaha arthazUnya pralApa ho jAyagA / [parakIyarAgasaMvedana se sarAgatA nahIM Apanna hotI] yaha jo kahA hai-anya kI AtmA meM antargata rAgAdi kA saMvedana mAnane para sarvajJa meM sarAgitA Apanna hogI-vaha to asaMgata hai / koI bhI puruSa anyavyakti antargata rAgAdi ke saMvedana se sarAgI nahIM mAnA jaataa| yadi use bhI sarAgI mAnA jAyegA to zrotriya brAhmaNa ko svapnAvasthA meM apane jJAna se jaba madyapAna kA saMvedana kadAcit hogA to use madyapAna kA doSa avazya lagegA / yahA~ bacAva kareM ki-vaha madyapAnasaMvedana rasanendriyajanya na hone se koI doSa nahIM hai, to sarvajJa kA bhI parakIyarAgAdisaMvedana indriyajanya nahIM hai to kaise Apa sarvajJajJAna meM azucirasa ke AsvAda kI Apatti de rahe haiM ? loka meM rAgAdi ke saMvedana mAtra se 'yaha sarAgI hai' aisA vyavahAra nahIM hotA, kintu strI kI kAmanA Adi abhilASA se jo svAnubhavasiddha hai tathA jisake kAraNa aziSTa vyavahAra meM pravRtti ho jAtI hai aisA jo apanA (kutsita) AtmIya svabhAva hai vahI sabhI puruSa meM 'sarAgitA' vyavahAra prayojaka hai / sarvajJa puruSa kA aisA kutsita svabhAva na hone ke kAraNa vaha kaise sarAgI hogA ? [ padArtha-iyattA kA avadhAraNa sulabha hai ] - yaha jo kahA hai [ pR0 214 ]-yadi sarvajJa sakalajJAnazakti yukta hone se sabhI padArtha ko jAna letA hai........ityAdi-vaha bhI sundara nahIM hai / jaise nikaTavartI deza Adi meM upalabdhi ke yogya hote huye bhI jo padArtha upalabdha nahIM hote taba "yahA~ aura kucha nahIM hai ( itanA hI hai )" aisA iyattAsUcaka nizcaya vartamAna yuga ke mAnavoM ko bhI hotA hai usI prakAra sarvajJa bhI apanI zakti kA nirNaya kara sakatA hai| yadi Apa isa prakAra nahIM mAnege to ghaTAbhAva Adi sarvavyavahAra sarvathA vilupta ho jAyeMge / kAraNa, kisI bhI pradeza meM ghaTAbhAva ke nirNaya meM eka mAtra yogyAnupalabdhi hI upAya hai, [ jisakA Apa to apalApa kara rahe haiM ] aura to koI upAya ghaTAbhAva kA nirNAyaka hai nhiiN| yaha bhI jo Apane kahA hai [ pR0 215 ] -sarvajJa agara jitane upayukta padArthasamUha hai utane ko jAnegA.... Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :258 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 dhaar| ata eva-*jJo jJeye kathamajJaH syAdasati pratibandhari / satyeva dAhya na hyagniH kvacid dRSTo na dAhakaH // [ ] ityatra yaduktaM-"ki sarvajJatvAd atha kicijjJatvAd iti, nobhayathApi hetuH / yadi tAvat sarvajJatvAditi hetvarthaH parikalpyate tadA pratijJArthaMkadezo heturasiddha eva, kathaM hi tadeva sAdhyaM tadeva hetuH ? atha jJatvamAtraM hetustadA'nakAntikaH, jJatvamAtrasya kiMcijjJatvenA'pyavirodhAt" iti-tadapi nirastam , 'sAmAnyena sarvajJatvAt' ityasya hetutvAt 'vizeSeNa tajjJatvasya sAdhyatvAt / sAmAnya-vizeSayozca bhedasya kathaMcit pratipAdayiSyamANatvAt sAmAnyena sarvajJatvasya cAnumAnavyavahAriNaM prati sAdhitatvAt / etena 'sUkSmA'ntaritadUrArthAH kasyacit pratyakSAH prameyatvAt' ityatra prayoge prameyatvahetoryad dUSaNamupanyastaM pUrvapakSavAdinA, tadapi nirastam sarvasUkSmAntaritapadArthAnAM vyAptiprasAdhakenAnumAnapramANena vaikena sAmAnyataH prameyatvasya prasAdhitatvAt / yacca 'pradhAnapadArthaparijJAnaM na sakalapadArthajJAnamantareNa saMbhavati' iti-tat sarvajJavacanAmRtalavAsvAdasaMbhavo bhavato'pi kathaMcit saMpanna iti lakSyate / tathAhi tadvacaH-"je egaM jANai"....[prAcArAMga-1-3.4.122 ] ityAdi / ityAdi-vaha bhI ayukta hai, kyoMki hama sarvajJa ko kucha eka padArthasamUha ke jJAtA nahIM kintu sarvapadArthoM kA jJAtA mAnate haiN| [ sarvajJatvAdi hetvarthaparikalpanAoM kA nirasana ] sarvajJasAdhakayuktipradipAdaka eka prAcIna ukti hai jisameM kahanA yaha hai ki-jo jJasvabhAva hai vaha pratibandhaka na hone para sarvajJeya ke viSaya meM ajJa kaise rahegA ? agni hai aura usakA koI dAhya padArtha bhI hai to agni usakA dAha na kare aisA kahIM bhI nahIM dekhA gayA |-is ukti ke upara jo kisI ne cApalya pradarzita kiyA hai vaha bhI pUrvokta nivedana se nirasta ho jAtA hai / pUrvapakSI usa ukti para yaha kahanA cAhatA hai ki-"pratibandha ke abhAva meM sakalajJeya ke jJAtA kI siddhi meM kyA hetu hai-sarvajJatva athavA alpajJatA ? donoM meM se eka bhI hetu nahIM ho sktaa| jaise yadi. sarvajJatva ko hetu kareMge to vahI pratijJAta artha kA eka deza hone se hetu hI asiddha ho jAyegA / jo sAdhya hai usI ko hetu bhI kiyA jAya yaha kaisA ? yadi kevala jJatva ko hetu kiyA jAya to kiMcijjJatva ke sAtha usakA virodha na hone se jJatva hetu anaikAntika ho jaayegaa|"-yh pUrvapakSI kA nivedana isaliye nirasta ho jAtA hai ki sAdhya aura hetu meM koI aikya hai nahIM-hetu sAmAnyataH sarvajJatA'rUpa hai aura sAdhya 'vizeSataH sarvajJatA' rUpa hai / yaha bhI Age dikhAyA jAyegA ki sAmAnya aura vizeSa meM kathaMcit bheda bhI hotA hai / hetu 'sAmAnyataH sarvajJatva' asiddha nahIM hai kyoMki 'sarvamanekAntarUpam' ityAdi rUpa se pahale sAmAnyataH sarvajJatA ko anumAna se vyavahAra karane vAloM ke prati siddha kiyA gayA hai| . [ sarvajJatAsAdhaka prameyatva hetu meM upanyasta doSa kA nirasana ] pUrvapakSavAdI ne-'sUkSma, vyavahita evaM dUrastha padArtha kisI ke pratyakSa kA viSaya haiM kyoMki prameya haiM'-isa [ pR0 183 ] prayoga meM jo prameyatva hetu ke Upara tIna vikalpoM se [ pR0 184 ] doSAropaNa kiyA hai-vaha bhI uparokta carcA se nirasta ho jAtA hai / kAraNa, sakala sUkSmavyavahita padArtha vyApti * "dAhya 'gnirdAhako na syAt kathamapratibandhakaH" // 462 // iti kiMcidbhinnottarArdha: yogbindau-| Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 259 prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH tanmatAnusAribhiH pUrvAcAryairapyayamartho nyagAdi eko bhAvastattvato yena dRSTaH, sarve bhAvAH sarvathA tena dRssttaaH| ___ sarve bhAvAH sarvathA yena dRSTAH, eko bhAvastattvatastena dRSTaH // [ ] asyAyamarthaH-na zasarvavidA kazcideko'pi padArthastattvato dRSTa zakyaH, ekasyApi padAthasyAnu gatavyAvRttadharmadvAreNa sAkSAt pAraMparyeNa vA sarvapadArthasambandhisvabhAvatvAt / tatsvabhAvA'vedane ca tasyAbedanameva paramArthataH, tatastajjJAnaM svapratibhAsameva vettIti nArtho viditaH syAt , kevalaM tatrAbhimAnamAtrameva loksy| atha saMbandhisvabhAvatA padArthasya svarUpameva na bhavati, yata kevalaM pratyakSapratItaM saMnihitamAtraM sa eva vastusvabhAvaH, saMbaMdhitA tu tatra parikalpitaiva padArthAntaradarzanasaMbhavatayA / tathA coktamniSpatteraparAdhInamapi kArya svahetunA / saMbadhyate kalpanayA kimakArya kathaMcana // [pra. vA. 2.26 ] sAdhaka tarka saMjJaka pramANa ke viSayabhUta hone se athavA 'sarvamanekAntAtmakam' ityAdi koI eka anumAna pramANa ke viSayabhUta hone se sakala padArthoM meM pramANaviSayatvarUpa prameyatva sAmAnyataH siddha ho jAtA hai| tAtparya yaha hai ki jaba tarka pramANa se sakala padArtha kI kisI eka vAcyatvAdi dharma ke sAtha vyApti siddha kI jAtI hai athavA anumAna pramANa se sakala padArtha meM kisI eka dharma kA sAdhana kiyA jAtA hai taba sakalapadArtha usa tarka pramANa yA anumAna pramANa ke viSaya to bana hI jAte haiM, isa prakAra unameM sAmAnyataH pramANaviSayatvarUpa prameyatva kI siddhi nirbAdha ho jAtI hai| yaha jo Apane kahA hai [ pa0 215 ]-sakala padArthoM ko jAne vinA mukhya-mukhya padArthoM kA jJAna saMbhava nahIM hai-isase to aisA lagatA hai ki Apa ko bhI sarvajJa ke vacanAmRta kA AMzika rasAsvAda kisI prakAra upalabdha ho gayA hai| tAtparya, hamAre iSTa kA hI Apa anuvAda kara baiThe haiN| jaise ki yaha eka sarvajJavacana AcArAMgasUtra meM upalabdha hai-"jo eka ko jAna letA hai vaha sabhI ko jAna letA hai" / arthAt paripUrNa aMzoM se jo eka padArtha jAnatA hai vahIM paripUrNa aMzo se sarva padArtha 'ko bhI jAna pAtA hai| [eka bhAva ke pUrNadarzana se sarvajJatA ] kevala sarvajJa kA vacana hI ukta viSaya meM upalabdha nahIM hai kintu sarvajJamatAnuyAyI pUrvAcAryoM ne bhI isa artha kA pratipAdana karate hue kahA hai-"jisane kisI eka hI bhAva ko tattvataH jAna liyA hai, vahI sakala bhAva ko sarvathA sarvAMza meM dekhane vAlA hai| jisane sarvAMza meM sakala bhAva ko dekha liyA hai vahI tattvataH eka bhAva ko dekhane vAlA hai|"-iskaa tAtparyArtha yaha hai ki jo asarvajJa hai vaha kisI eka bhI padArtha ko tattvataH dekhane meM samartha nahIM hai / kAraNa, anugata aura vyAvRtta dharma dvArA sAkSAt athavA paramparA se eka padArtha bhI sarva padArthoM ke sAtha sambandha rakhane ke svabhAva vAlA hotA hai| jaba taka isa svabhAva kA saMvedana na ho taba taka paramArtha se dekhA jAya to usa padArtha kA saMvedana hI nahIM huA hai / to phalita yaha huA ki usa padArtha kA jJAna kevala apanA pratibhAsamAtrarUpa hI hai, vAstavika sarvAMza meM padArtha kA vedana usameM nahIM hai| phira bhI logoM ko yaha jo anubhava hotA hai ki "maiMne isa vastu ko jAna liyA hai" vaha kevala unakA abhimAna hI hai / Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 iti-tadayuktam , evaM hi parikalpyamAne svarUpamAtrasaMvedanAta advaitameva prAptam , tataH sarvapadArthAbhAve vyvhaaraabhaavH| atha vyavahArocchedabhayAt padArthasadbhAvo'bhyupagamyate tahi sarvapadArthasaMbandhitA'pi sAkSAt pAramparyeNa ca padArthasvabhAvo'bhyupagantavyaH, anyathA sAkSAt pAraMparyeNa vA'nyapadArthajanyajanakatAlakSaNasaMbandhitA'nabhyupagame tadvayAvRttyanugatisaMbandhitA'nabhyupagame ca padArthasvarUpasyApyabhAvaH / tatpadArthaparijJAne ca tadvizeSaNabhatA tatsaMbaMdhitA'pi jJAtava, anyathA tasya tatparijJAnameva na syAt / tatparijJAne ca sakalapadArthaparijJAnamasmadAdInAmanumAnataH, sarvajJasya ya sAkSAt tajjJAnena sklpdaarthjnyaanm| lokastu pratyakSeNa kathaMcit kasyacit prtipttaa| tathAhi-dhamasyApyagnijanyatayA pratipattI bASpAdivyAvRttadhUmasvarUpapratipattiH, anyathA vyavahArAbhAvaH / tathA nIlAdipratibhAsasya bAhyArthasaMbadhitayA'pratipattau bAhyArthA'pratipattireva syAt / tasmAt saMbaMdhitayaiva padArthasvarUpapratipattiH, tacca saMbaMdhitvaM prameyamanumAnena pratIyate'bhyAsadazAyAmasmadAdibhiH, yatra kSayopazamalakSaNo'bhyAsastatra tasya pratyakSato'pi pratipattiriti kathaM na pradhAnabhUtapadArthavedane sakalapadArthavedanam , ekavedane'pi sakalavedanasya pratipAditatvAt ? [padArthoM meM anyonyasaMbaMdhitA parikalpita nahIM hai ] yadi yaha zaMkA kI jAya-sarvapadArthasaMbandhitArUpa svabhAva yaha padArtha kA tAttvika svarUpa hI nahIM hai, jo kevala saMnihita ho aura pratyakSa se pratIta ho vahI vastu kA svabhAva hotA hai / saMbaMdhitA to kAlpanika hai, jaba anya koI vastu kA darzana hotA hai to usake sAtha saMbandha kI saMbhAvanA mAtra se saMbaMdhitA kI kalpanA kI jAtI hai| jaise ki kahA gayA hai-"kArya apanI utpatti ke bAda svatantra hotA hai| phira bhI usa kArya kA apane kAraNa ke sAtha sAtha kisI prakAra kalpanA ke dvArA ra diyA jAtA hai| kintu jo akArya hai usakA kisI bhI prakAra se anya ke sAtha saMbaMdha nahIM hotaa|" / pramANavAttika 2-26 ] isa ukti se yaha phalita hotA hai ki kArya-kAraNa sambandha bhI kAlpanika hai| yaha zaMkA ThIka nahIM hai| kyoMki aisA mAnane para jJAna kA artha ke sAtha bhI sabaMdhAbhAva hA jA para jJAna meM kevala apane svarUpamAtra kA saMvedana hI zeSa raha jAyegA to vijJAnAdvaitavAda kA sAmrAjya phala jAyegA aura usase sakala padArtha kA abhAva siddha hone se una padArthoM kA sabhI vyavahAra vilupta ho jAyagA / yadi vyavahAra ke uccheda bhaya se padArthoM kA astitva mAnege to sabhI padArthoM kA sAkSAt athavA paramparA se anyonya saMbaMdha bhI siddha hone se usako bhI sAkSAt athavA paramparA se vastusvabhAvarUpa hI mAnanA hogaa| yadi Apa sAkSAt athavA paramparA se anyapadArthoM ke sAtha janyajanaka bhAvasvarUpa saMbaMdha kA asvIkAra kareMge, tathA anyapadArthoM ke sAtha anuvRtti aura vyAvRtti rUpa saMbaMdha kA bhI asvIkAra kareMge to padArtha kA usa saMbaMdha ko choDa kara anya koI svarUpa hI na hone se vastu meM svarUpa kA abhAva hI prasakta hogaa| yadi padArtha kA parijJAna mAnanA hI hai to padArthasvarUpa meM vizeSaNarUpa se antarbhUta anyapadArthasaMbaMdhitA kA bhAna mAnanA hI hogA, usake vinA padArtha kA hI bhAna nahIM ho skegaa| jaba sakalapadArthasaMbaMdhitA kA ukta rIti se bhAna svIkAranA hai to aba yaha kahA jA sakatA hai ki hama logoM ko sakalapadArthoM kA jJAna anamAna se ho sakatA hai aura sarvajJa ko sAkSAt sakalapadArthasaMbaMdhitA kA jJAna hone se sarvapadArtha kA jJAna siddha hotA hai| . Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 261 vikalpAbhAve'pi mantrAviSTakumArikAdivacanavat nityasamAhitasyApi vacanasaMbhavAd 'vikalpAbhAve kathaM vacanaM'........ityAdi nirastam / dRzyate cAtyantAbhyaste viSaye vyavahAriNAM vikalpanamantareNApi vacanapravRttiriti kathaM tataH sarvajJasya chAdmasthikajJAnA''saJjanaM yuktam ? yadapyuktam pratItAderasattvAt kathaM tajjJAnena grahaNam , grahaNe vA'sadarthanAhitvAt tajjJAnavAn bhrAntaH syAd' ........ityAditadapyayuktat / yataH kimatItAderatItAdikAlasaMbandhitvenA'sattvam ? uta tajjJAnakAlasaMbandhitvena ? yadyatItAdikAlasaMbandhitveneti pakSa, sa na yuktaH, vartamAnakAlasaMbandhitvena vartamAnasyeva tatkAlasaMbaMdhitvenAtItAderapi sttvsNbhvaat| ___ athAtItAdeH kAlasyAbhAvAt tatsaMbaMdhino'pyabhAvaH, tadasattvaM ca pratipAditaM pUrvapakSavAdinA'navasthetaretarAzrayAdidoSapratipAdanena |-stym , pratipAditaM na ca samyak / tathAhi-nAsmAbhiraparAtItA . [laukika pratyakSa se katipaya artha grahaNa ] sabhI logoM ko pratyakSa se sarvArthagrahaNa nahIM hotA, phira bhI kisI prakAra kucha eka arthoM kA grahaNa hotA hai / jaise-'yaha bASpapaTala nahIM hai kintu dhUma hI hai' aisA dhUmasvarUpa kA bodha tabhI hotA hai jaba agni se usakI utpatti kA bhAna ho / aisA nahIM mAneMge to bASpabhinnarUpa se dhUmasvarUpa kA nirNaya na hone se dhUmAdi kA niHzaMka vyavahAra nahIM ho skegaa| nIlAdiviSayaka jo pratibhAsa hotA hai usameM yadi bAhyArthanIlAdi ke saMbaMdha kA grahaNa nahIM hogA to bAhyArtha kI pratIti hI vilupta ho jaayegii| isase yaha phalita hotA hai ki padArtha ke svarUpa kA bodha eka yA dUsare rUpa se anyasaMbaMdhitAgabhita hI hotA hai / yaha saMbaMdhitArUpa jo prameya hai usakI pratIti abhyAsakAla meM hama logoM ko anumAna se hoto hai / jaba abhyAsa paripakva ho jAtA hai arthAt kSayopazama khula jAtA hai taba pratyakSa se bhI anyasaMbaMdhitA kI pratIti ho jAtI hai| isa sthiti meM sarvajJa ko jaba mukhya mukhya kucha padArthoM kA vedana mAnane jAyeMge to sarvapadArtha kA tatsaMbaMdhitayA vedana kyoM nahIM siddha hogA, jaba ki pUrvAcArya kI ukti dvArA eka vastu ke pUrNa vedana meM sarvavastu ke vedana kA pratipAdana hama kara cuke haiM |[pR0 259] ... [nityasamAdhidazA meM bhI vacanoccArasaMbhava ] yaha jo Apane kahA thA [ pR0 215] samAdhidazA meM vikalpa hotA nahIM to vikalpAbhAva meM vacana prayoga kaise hogA?....ityAdi vaha bhI nirasta ho jAtA hai kyoMki mantra ke dvArA saMskRta bAlikA Adi vikalpa ke viraha meM bhI jaise bola detI hai, usI prakAra nitya samAdhimagna rahane para bhI vacana prayoga saMbhava hai| yaha bhI dekhA jAtA hai-jisa viSaya meM paripakva abhyAsa ho jAtA hai, usa viSaya meM bolane ke pahale kucha bhI vikalpa na karane para bhI vyavahArI sajjanoM kI vacanapravRtti ho jAtI hai / ataH vikalpa ke dvArA sarvajJAtmA meM AvRtAvasthAkAlIna jJAna kA prasaMjana kaise ucita kahA jAya ? yaha jo Apane kahA hai [ pR0 215 ]-"atItAdi vastu (yA kAla) to asat ho gaye, aba jJAna se usakA grahaNa kaise hogA? yadi grahaNa hogA to vaha jJAna, asatpadArthagrAhI hone se tathAbhUtajJAnavAn AtmA bhrAntivAlA ho jaayegaa|"....ityaadi, vaha bhI ayukta hai / kAraNa yaha hai ki Apa atIta padArtha ko kyA atItakAlasaMbandhi hone se asat kahate haiM ? yA atIta vastu kA jJAna jisa kAla meM kiyA jA rahA hai usa (vartamAna) kAla kA saMbaMdhI hone se ? yadi atItakAlasaMbaMdhI hone se atIta vastu asat hone kA pakSa mAnA jAya to vaha yukta nahIM hai / kAraNa, vartamAna vastu jaise varta Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 dikAlasambandhitvAdasyAtItAditvamabhyupagamyate yenA'navasthA syAt / nApi padArthAnAmatItAditvena kAlasyAtItAditvam yenetaretarAzrayadoSaH / kintu svarUpata evAtItAdisamayasyAtItAditvam / tathAhianubhUtavartamAnatva: samayo'tIta ityucyate, anubhaviSyadvartamAnatvazvA'nAgataH, tatsambandhitvAt padArthasyApyatItAnAgatatve'viruddhe / __ atha yathAtItAdeH samayasya svarUpeNaivAtItAditvaM tathA padArthAnAmapi tadbhaviSyatIti vyarthastadabhyupagamaH-etaccAtyantA'saMgatam , na hakapadArthadharmastadanyatrApyAsaJjayituyuktaH, anyathA nimbAdestiktatA guDAdAvapyAsaJjanIyA syAt / na ca sA'traiva pratyakSa siddhA ityanyatrAsajanetadvirodha ityuttaram, prakRte'pyasyottarasya samAnatvAta / bhavatu padArthadharma evAtItAditvaM tathApi nAsmAkamabhyupagamakSatiH, viziSTapadArthapariNAmasyaivAtItAdikAlatveneSTaH, "pariNAma-vartanA-divi-(?vidhi-parA'paratva [prazamarati-218 ] ityAdyAgamAt / tathAhi-smaraNaviSayatvaM padArthasyAtItatvamucyate, anubhavaviSayatvaM vartamAnatvam , sthirAvasthAdarzanaliMgabalotpadyamAna-kAlAntarasthAyyayaM padArthaH-ityanumAnaviSayatvaM dharmo'nAgatakAlatvamiti / mAnakAlasaMbandhitayA sat hotI hai-asat nahIM hotI, usI prakAra atIta vastu atItakAlasaMbaMdhItayA sat hI hone kA saMbhava hai, asat kyoM? [ atItakAla kA asattva asiddha hai / yadi yaha kahA jAya-"atItAdi kAla vartamAna meM na hone se atItakAlasaMbaMdhI vastu bhI vartamAna meM nahIM hai / atItakAla kA asattva to pUrvapakSavAdI ne anavasthA aura itaretarAzraya doSa ke pratipAdana [pR. 217 ] dvArA pahale hI ghoSita kiyA haiN|"-to yaha ThIka hai ki, pUrvapakSI ne atItakAla ke asattva kI ghoSaNA kI hai kiMtu vaha saMgata nahIM hai / jaise-hama loga anya anya atItakAla ke saMbandha se kAla ko atIta nahIM mAnate haiM jisase anavasthA ko avakAza mIle, tathA padArthoM ke atItatvAdi dharma ke AdhAra para kAla ko atIta nahIM mAnate haiM jisase anyonyAzraya doSa avasaraprApta ho ske| atItAdi samaya ko hama apane svarUpa se hI atIta mAnate haiN| jaise-jisa samaya ko vartamAnatA paryAya prApta ho cukA hai vaha samaya atIta kahalAtA hai| jisa samaya ko vartamAnatA paryAya prApta nahIM haA vaha samaya anAgata khlaaegaa| svarUpataH atIta aura anAgata kAla ke sambandha se anya padArtha ko atIta evaM anAgata mAnane meM koI virodha nahIM hai| [ padArthoM meM kAlavat svarUpataH atItatvAdi kA asaMbhava ] zaMkA-atItAdi samaya meM yadi svarUpataH atItatvAdi mAnate haiM to padArthoM ko bhI svarUpataH atItAdi mAna lene se atItakAlAdi kI kalpanA vyartha hogii| . uttara-yaha zaMkA atyanta asaMgata hai, jo ekapadArtha kA prasiddha dharma hai usa kA dUsare padArtha meM prasaMjana karanA ucita nahIM hai / nahIM to nIma Adi kI kaTutA kA guDAdi dravya meM bhI prasaMjana kiyA jA sakegA / yaha uttara bhI ThIka nahIM hai ki "kaTutA dharma nIma meM pratyakSasiddha hone se guDAdi meM usakA prasaMjana azakya hai" kyoM ki aisA uttara kAlapakSa meM bhI samAna hI hai / kAla meM atItatvAdi dharma sarvajanaprasiddha hai ataH anyatra usa kA prasaMjana nahIM ho sktaa| Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 263 tena yaducyate 'yadi svata eva kAlasyAtItAditvaM, padArthasyApi tat svata eva syAt' iti pareNa, tat siddhaM sAdhitam / tadatItAdikAlasya sattvAnna tatkAlasaMbandhitvenAtItAdeH padArthasyA'sattvam , vattamAnakAlasaMbandhitvena tvatItAderasattvapratipAdane'bhimatameva pratipAditaM bhavati, na hytiitkaalsNbndhitvsttvmevaitjjnyaankaalsNbNdhitvmsmaabhirbhyupgmyte| na caitatkAlasaMbandhitvenA'sattve svakAlasaMbaMdhitvenA'pyatItAderasattvaM bhavati, anyathaitatkAlasaMbandhitvasyApyatItAdikAlasaMbandhitvenA'sattvAta sarvAbhAvaH syAditi sakalavyavahArocchedaH / __athApi syAt-bhavatvatItAdeH sattvam tathApi sarvajJajJAne na tasya pratibhAsaH. tajjJAnakAle tasyA'saMnihitatvAt , saMnidhAne vA tajjJAnAvabhAsina iva vartamAnakAlasambandhino'tItAderapi vartamAnakAlasambandhitvaprApteH / na hi vartamAnasyApi saMnihitatvena tatkAlajJAnapratibhAsitvaM muktvA'nyad vattemAnakAlasambandhitvam , evamatItAdestajjJAnAvabhAsitve vartamAnatvameveti vartamAnamAtrapadArthajJAnavAnasmadAdivanna sarvajJaH syAta / ki ca, atItAdestajjJAnakAle'saMnihitatvena tajjJAne'pratibhAsaH, pratibhAse vA svajJAnasabaMdhitvena tasya grahaNAt tajjJAnasya vipriitkhyaatiruuptaaprsktiH| dUsarI bAta yaha hai ki yadi atItatvAdi ko padArtha dharma hI mAna liyA jAya to hamAre jaina mata meM koI hAni nahIM hai kyoMki hamArA iSTa yahI hai ki atItAdi kAla yaha eka prakAra se padArthoM kA viziSTa pariNAmarUpa hI hai / hamAre prazamarati zAstra meM kahA bhI hai-"pariNAma, vartanA, vidhi aura parAparatva ye saba vastu ke dharmarUpa hai jisa ko kAla kahA jAtA hai" yaha isa prakAra-padArtha meM 'smRtiviSayatA' yahI atItatva hai, 'anubhavaviSayatA' yaha vartamAnatva hai, tathA padArtha meM jo sthira avasthA kA darzana hotA hai usa ko liMga banA kara 'yaha padArtha kAlAntarasthAyI hai' isa prakAra jo anumAna utpanna kiyA jAtA hai, aise anumAna kI viSayatArUpa dharma hI padArthagata anAgatakAlatA hai / [padArthoM meM svataH atItvAdi kA bhI saMbhava ] paravAdI ne yaha jo kahA hai-kAla kA atItatvAdi yadi svata. ho sakatA hai to padArthoM kA bhI atItatvAdi svataH ho sakatA hai [ pR0 218 ]-yaha to jo hamAre mata meM cira siddha hai usI kA sAdhana hai| niSkarSa-atItAdi kAla kA sattva abAdhita hone se atItAdikAlasaMbaMdhitayA atItAdi padArthoM kA asattva bhI nidhi hai| yadi atItAdi vastu ko vartamAnakAlasaMbaMdhitayA asata kahA jAya to yaha bhI hamAre iSTa kA hI pratipAdana hai / ataH pUrvokta dUsarA vikalpa iSTa siddhi se hI nirAkRta ho jAtA hai| kyoMki atItakAlasaMbandhitvarUpa se sattva aura usakA jJAna jisa kAla meM ho rahA hai tatkAlasaMbandhitva, ina donoM ko hama ekarUpa nahIM mAnate haiN| yahA~ avazya Apa ko dhyAna denA cAhiye ki vartamAnakAlasaMbaMdhitayA jo asat hai vaha svakAla (atItAdi) saMbaMdhitayA bhI asat nahIM ho jAtA / anyathA, vartamAnakAlasaMbaMdhitA bhI atItAdikAlasaMbaMdhitayA asat ho jAyegI to vartamAnakAlasaMbaMdhI sakala padArtha bhI asat ho jAne se sabhI prakAra ke sat vyavahAra kA uccheda hI ho jaayegaa| isa se yaha bhI phalita ho jAtA hai ki atItAdiviSayaka sarvajJajJAna asat nahIM hai / [ sarvajJajJAna meM atItAdi kA pratibhAsa azakya-zaMkA ] agara Apa zaMkA kareMatItAdi kAla kI sattA kisI prakAra siddha bhale ho phira bhI sarvajJa ke jJAna meM usakA prati Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 etadasaMbaddham-yato yathA'smadAdInAmasaMnihitakAlo'pyarthaH satyasvapnajJAne pratibhAti, na cA'saMnihitasya tasyAtItAdikAlasaMbandhino vartamAnakAlasambandhitvam , nA'pi svakAlasaMbandhitvena satyasvapnajJAne tasya pratibhAsanAt tadgrAhiNo jJAnasya viparItakhyAtitvam / yatra hyanyadezakAlo'rtho'nyadezakAlasaMbaMdhitvena pratibhAti sA vipriitkhyaatiH| pratra tvatItAdikAlasaMbandhI atItAdikAlasaMbaMdhitvenaiva pratibhAtIti na tatpratibhAsino'rthasya tatkAlasaMbandhitvena vartamAnatvam , nApi tadgrAhiNo vijJAnasya . viparItakhyAtitvam-tathA sarvajJajJAne'pi yadA yadAtItAdikAlo'rtho'tItAdikAlasaMbandhitvena pratibhAti tadA kathaM tasyArthasya vartamAnakAlasaMbandhitvam ? kathaM vA tajjJAnasya viparItakhyAtitvamiti ? - yathA vA viziSTamantrasaMskRtacakSuSAmaMguSThAdinirIkSaNenAnyadezA api caurAdayo gRhyamANA na taddezA bhavanti, nApi tajjJAnaM taddezAdisaMbandhitvamanubhavati, tathA sarvavidvijJAnamapyasaMnihitakAlaM yathArthabhAsa mAnanA anucita hai / kAraNa, jJAna kAla meM atItAdi vastu saMnihita nahIM hai / athavA yadi use saMnihita mAneMge to anya padArtha jaise tatkAlajJAnAvabhAsi hone se vartamAnakAlasaMbaMdhI hote haiM usI prakAra atItAdi padArtha bhI tatkAlajJAnAvabhAsI mAnane para vartamAnakAla ke saMbaMdhI bhI mAnane hoMge jo siddhAntaviruddha hai| vartamAna padArthoM meM jo vartamAnakAlasaMbaMdhitA mAnI jAto hai usakA artha yahI hai ki ve padArtha saMnihita hone ke kAraNa vartamAnakAlIna jJAna meM avabhAsI haiM, isase anya usakA koI artha saMgata nahIM hai| yadi atItAdi padArthoM ko bhI vartamAnakAlInajJAnAvabhAsI mAneMge to unheM vartamAna hI mAnanA hogaa| isa kA sAra yaha nikalegA ki sarvajJa kevala vartamAnakAlonapadArthoM ko hI jAnatA hai, phira to vaha hama logoM ke tulya ho jAne se sarvajJa hI nahIM rhegaa| dUsarA yaha bhI kaha sakate haiM kiatItAdi ke jJAna kAla meM atIta padArtha saMnihita na ho sakane ke kAraNa usa jJAna meM usakA pratibhAsa hI zakya nahoM, agara zakya ho to usa jJAna meM anyathAkhyAti yAno bhramatva doSa kI Apatti hogI, kAraNa, svajJAna yAnI vartamAnakAlajJAna ke saMbaMdhirUpa meM atItAdi kA grahaNa ho rahA hai / tAtparya yaha hai ki atItAdi kA grahaNa atItakAlasaMbaMdhirUpa meM honA cAhie usake bajAya vartamAnakAlasaMbaMdhirUpa meM jaba mAnA jAtA hai to vaha bhramajJAna hI kahA jaayegaa| [atItAdi kAla ke pratibhAsa kI upapatti ] . uparokta zaMkA saMbaMdhazUnya hai / kAraNa, hama logoM ko jo artha isa kAla meM asaMnihita hai usakA bhI sacce svapnajJAna meM pratibhAsa hotA hai / vaha artha to anAgatAdikAlasaMbaMdhi hone ke kAraNa asaMnihita hone se vartamAna kAlasaMbaMdhI kisI bhI prakAra nahIM hotA, tathA svakIya anAgatAdi kAla ke sambandhIrUpa se hI vaha sacce svapnajJAna meM bhAsita hotA hai ataH usa anAgatArthagrAhI jJAna viparItakhyAti (=bhrama) rUpa bhI nahIM hotaa| bhramarUpa jJAna vahA~ hotA hai jahA~ kisI eka deza-kAlavartI artha kA anyadeza kAlasaMbandhIrUpa se pratibhAsa hotA hai / yahA~ svapna jJAna meM to jo atItAdikAlasaMbandhi artha hai usakA atItAdikAlasaMbandhirUpa se hI grahaNa hotA hai, ataH isa jJAna meM pratibhAsamAna artha kA jJAnakAlasaMbaMdhitA ke dvArA vartamAnatva Apanna nahIM hotA aura isI liye atItArthagAhI saccA svapnajJAna viparItakhyAtirUpa bhI nahIM ho sktaa| ThIka usI prakAra sarvajJajJAna meM bhI jaba atItAdikAlasaMbandhI artha atItAdikAlasaMbaMdhitayA bhAsita hotA hai to usa artha meM kisa prakAra vartamAnakAlasaMbaMdhitA kA ApAdana kiyA jA sakatA hai ? aura usa jJAna ko viparItakhyAtirUpa bhI kaise kahA jAya? Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 265 mavabhAsayati svAtmanA tatkAlasaMbandhitvamananubhavadapi tadA ko virodhaH ? kathaM vA tasyAtItAderarthasya tajjJAnakAlatvamiti ? na ca satyasvapnajJAne'pyatItAdyarthapratibhAse samAnameva dUSaNamiti na tadRSTAntadvAreNa sarvajJajJAnamatItAdyarthagrAhaka vyavasthApayitayaktama iti vaktayaktama , pravisaMvAdavato'pi visaMvAdaviSaye vipratipattyabhyupagame svasaMvedanamAtre'pi vipratipattisadbhAvAd atisUkSmekSikayA tasyApi tatsvarUpatvA'saMbhavAt sarvazUnyatAprasaMgAta , taniSedhasya ca pratipAdayiSyamANatvAt / ato na yuktamuktam 'atha pratipAdyApekSayA' ityAdi......'na bhrAntajJAnavAn sarvajJaH kalpayituyuktaH' iti paryantam / ____ yadapyuktam-'bhavatu vA sarvajJastathApyasau tatkAle'pyasarvajJAtuna zakyate'....ityAdi, tadapyasaMgatam-yato yathA sakalazAstrArthA'parijJAne'pi vyavahAriNA 'sakalazAstrajJaH' iti kazcit puruSo nizcIyate tathA sakalapadArthA'parijJAne'pi yadi kenacit kazcit sarvajJatvena nizcIyate tadA ko virodhaH ? yukta caitad , anyathA yuSmAbhirapi sakalavedArthA'parijJAne kathaM jaiminiranyo vA vedArthajJatvena nizcIyate ? tadanizcaye ca kathaM tadvyAkhyAtArthAnusaraNAdagnihotrAdAvanuSThAne pravRttiH ? iti yatkiJcidetat "sarvajJo'yamiti hya tat" ityaadi| [ sarvajJajJAna meM atItakAlasaMbaMdhitA kI anApatti ] sarvajJajJAna meM asaMnihita artha ke pratibhAsa kI nirdoSatA meM anya bhI eka udAharaNa hai-jaise kitane hI mantravettA mantra se apane netra kA pariSkAra karake apane hasta ke aMgaThe ke nakhoM anyadezagata caurAdi ko sAkSAt dekha lete haiM, ve caurAdi usa mantravettA ke deza meM saMnihita nahIM hote, usa vakta mantravettA kA jJAna bhI caurAdi deza saMbandhI nahIM hotA phira bhI caurAdi kA jJAna hotA hai / ThIka usI prakAra, sarvajJa kA jJAna svayaM atItAdi arthakAla kA saMbaMdhI na hone para bhI asaMnihita atItAdi artha kA avabhAsaka ho sakatA hai-isa meM kaunasA virodha hai ? evaM usa atItAdi artha kA anya kAla meM jJAna meM avabhAsa hone mAtra se atItAdi artha jJAnakAlasaMbaMndhI bhI kaise ho jAyegA? yaha kahanA ucita nahIM hai ki-"satyasvapna jJAna meM bho hama atIta artha kA pratibhAsa ThIka nahIM mAnate, ataH vahA~ bhI atIta artha ke pratibhAsa meM ve saba dUSaNa tulya haiM jo sarvajJajJAna meM hamane diyA hai / ataH satyasvapnajJAna ke dRSTAnta se sarvajJajJAna meM atItArthAvabhAsakatva kA samarthana anucita hai"-yaha kahanA isaliye anucita hai ki jisa jJAna meM koI visaMvAda hI nahIM hai usa jJAna meM visaMvAda kA Aropa karake usa viSaya meM vivAda khaDA karane para apane sabhI saMvedanoM meM vaise vivAda kI saMbhAvanA ho skegii| phira usakA ati sUkSma Alocana karane dvArA kahA jA sakegA ki hama logoM ke bhI sabhI saMvedana meM tattad arthagrahaNa svarUpatva kA saMbhava nahIM hai-pariNAma yaha AyegA ki kisI bhI saMvedana se kisI bhI artha kI nirvivAda siddhi asaMbhava ho jAne se kisI bhI padArtha kI nirbAdha sattA siddha na hone para zUnyavAda ghusa jAyegA / zUnyavAda kA svIkAra nitAnta anucita hai yaha hama Age dikhAne vAle haiN| isa pUre kathana kA Azaya yaha hai ki Apane jo atItAdi ke saMbaMdha meM pahale aisA kahA thA "pratipAdya kI apekSA atItatvAdi kA abhAva mAnanA ThIka nahIM" [ pa0216 ]-........ityAdi se lekara "bhrAntajJAna vAle sarvajJa kI kalpanA ThIka nahIM hai" ityAdi [ pR0 218 ]....vaha saba vyartha pralApa hai| [ sarvajJarUpa meM sarvajJa kI pratIti azakya nahIM hai] yaha jo Apane kahA thA [dhR0 218 paM0 6]-"sarvajJa kA astitva bhale ho, kintu "yaha sarvajJa hai" Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tadevaM sarvajJasadbhAvagrAhakasya pramANasya jatva-prameyatva-vacanavizeSatvAderdazitatvAt tadabhAvaprasAdhakasya ca nirastatvAt "ye bAdhakapramANagocaratAmApannAste 'asat' iti vyavahartavyAH" iti prayoge hetorasiddhatvAt , ye sunizcitA'saMbhavabAdhakapramANatve sati sadupalambhakapramANagocarAste 'sat' iti vyavaharttavyAH, yathobhayavAdyapratipattiviSayA ghaTAdayaH, tathAbhUtazca sarvavid iti bhavatyataH pramANAt srvjnyvyvhaarprvRttiriti|| athApi syAt-svaviSayAvisaMvAdivacanavizeSasya tadviSayAvisaMvAdijJAnapUrvakatvamAtrameva bhavatA prasAdhitama. na caitAvatAnantArthasAkSAtkArijJAnavAna sarvajJaH siddhi mAsAdayati. sakalasakSmA sArthasAkSAtkArijJAnavizeSapUrvakatve hi vacanavizeSasya siddha tajjJAnavataH sarvajJatvasiddhiH syAt / na ca tathAbhUtajJAnapUrvakatvaM vacanavizeSasya siddham , anumAnAdijJAnAdapi svaviSayA'visaMvAdivacanavizeSasya saMbhavAt , na ca tathAbhUtajJAnavAn sarvajJo bhavadbhirabhyupagamyata ityetad hRdi kRtvA''ha sUriH 'kusamayavisAsaNaM' iti / samyak pramANAntarAvisaMvAditvena Iyante paricchinte-iti samayA:-naSTa-muSTi-cintAlAbhA'lAbha-sukhA'sukha-jIvita-maraNa-grahoparAga-mantrauSadhazaktyAdayaH padArthAH, teSAM vividham anya. padArthakAraNatvena kAryatvena cAnekaprakAraM zAsanaM pratipAdakam yataH zAsanam ku:=pRthvI tasyA iva / aisA to usa kAla meM bhI asarvajJajana nahIM pIchAna sakate |"....ityaadi, vaha bhI asaMgata hai| kAraNa, vyavahArI puruSa svayaM sakalazAstrArtha kA parijJAtA na hone para bhI kisI paMDitapUruSa ko "yaha sakala zAstra kA jJAtA hai" isa rUpa meM pichAnatA hI hai / to sarva padArtha kA jJAna na hone para bhI yadi koI kisI ke liye 'yaha sarvajJa hai' isa prakAra nizcaya kara sakatA hai isameM virodha kyA hai ? virodha kI bAta to dUra, balki yahI yuktiyukta hai| anyathA Apa mImAMsakoM ko yaha samasyA hogI ki jo svayaM sakala vedArtha kA jJAtA nahIM to jaimini RSi yA anya kisI ko 'yaha sarvavedArthajJAtA hai' isarUpa meM Apa kaise nizcaya kara sakoge ? aura isa nizcaya ke abhAva meM, jaimini Adi ke vyAkhyA kiye huye vedArtha kA anusaraNa karane dvArA agnihotrAdi anuSThAna meM kaise pravRtti karoge? isaliye "sarvajJo'yamiti hya tat" ityAdi zlokavAttika [ 2-134/135 ] zloka [pR0 218] ko prastuta kara Apane jo kucha kahA hai vaha saba mahattvazUnya hai| [ sarvajJavyavahArapravRtti pramANabhUta hai ]. uparokta saMpUrNa carcA ke dvArA jJatva, prameyatva aura vacanavizeSatva hetu prayukta anumAna pramANa sarvajJa sadbhAva sAdhaka yaha dikhAyA hai, taduparAMta sarvajJaabhAva ke jo sAdhaka pramANa pUrvapakSI ne upanyasta kiye the vaha bhI saba nirasta kara diyA hai, tathA yaha jo anumAna prayoga kiyA thA-'bodhakapramANagocaratA ko prApta jo padArtha haiM unakA 'asat' rUpa se vyavahAra karanA'-isa prayoga meM bAdhakapramANagocaratva hetu asiddha hai yaha bhI dikhAyA hai| ataH hama jo yaha pramANa upasthita kara rahe haiM"jina ke bAre meM koI sunizcita bAdhaka pramANa kA saMbhava nahIM hai aura jo sat padArtha sAdhaka pramANa ke viSaya viSaya haiM unakA 'sat' rUpa se vyavahAra honA cAhiye, jaise ki vAdi-prativAdI donoM sammata padArtha ghaTAdi / sarvajJa bhI 'sat' padArtha sAdhaka pramANa kA viSaya hai aura usakI sattA meM koi sunizcita bAdhaka pramANa kA saMbhava nahIM hai"-isa anumAna pramANa se sarvajJa ke vyavahAra kI pravRtti nidhi sampanna hotI hai| Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 267 ayamabhiprAyaH-jJatvaprameyatvAderanekaprakArasya pratipAditanyAyena sarvajJasattvapratipAdakasya hetoH sadbhAve'pi tatkRtatvena zAsanaprAmANyapratipAdanArthaM sarvajJo'bhyupagamyate, tasya cAnyato hetoH pratipAdane'pi tadAgamapraNetRtvaM hetvantarAt punaH pratipAdanIyaM syAditi hetvantaramutsRjya pratipAdanagauravaparihArArtha vacanavizeSalakSaNa eva hetustatsadbhAvAvedaka upanyasanIyaH, sa cAnena gAthAsUtrAvayavena sUcitaH / ata eva saMskRtya hetuH kartavyaH / tathAhi-yo yadviSayA'visaMvAliMgAnupadezAnanvayavyatirekapUrvako vacanavizeSaH sa tatsAkSAtkArijJAnavizeSaprabhavaH, yathA'smadAdipravattitaH pRthvIkAThinyAdiviSayastathAbhUto vacana vizeSaH, naSTa-muSTi vizeSAdiviSayAvisaMvAliMgAnupadezAnanvayavyatirekapUrvakavacanavizeSazcAyaM zAsanalakSaNo'rtha iti| [ 'kusamayavisAsaNaM' pada kI sArthakatA ] aba vyAkhyAkAra Adya mUla zlokAntargata 'kusamayavisAsaNaM' isa pada kI sArthakatA dikhAne ke liye bhUmikA meM eka zaMkA upasthita karate haiM yadi yaha zaMkA kI jAya-"jisa viSaya meM avisaMvAdivacana vizeSa kI upalabdhi hotI hai kevala una vacana ke hetu rUpa meM usa viSaya ke avisaMvAdijJAnavattA kI hI Apa siddhi kara sake haiM, itane mAtra se anaMtArtha ke sAkSAtkAri jJAna vAlA sarvajJa siddha nahIM ho sakatA / aise sarvajJa kI siddhi to tabhI zakya hai jaba koI eka vacanavizeSa meM samasta sUkSmAdi padArthasamUhasAkSAtkArijJAna kI kAryatA siddha kI jAya / kucha eka viSaya ke pratipAdaka avisaMvAdi vacana vizeSa to anumAnAdi jJAna se bhI janita ho sakatA hai kintu vaise anumAnAdi jJAna vAle puruSa ko Apa sarvajJa nahIM mAnate haiN|" isa zaMkA ko manogata rakha kara mUla granthakAra ne zAsana ke liye kusamayavisAsaNa aisA vizeSaNaprayoga kiyA hai / samaya zabda meM 'sam' upasarga kA artha hai samyak yAnI anya pramANoM ke sAtha visaMvAda na ho isa rIti se, I-dhAtU kA artha hai pariccheda yAnI nirNaya kA saMpAdana / sam aura I dhAtu se karma artha 'samaya' zabda niSpanna hone se usakA artha yaha huA ki jo isa prakAra nirNIta kiye jAya jisase anya pramANoM ke sAtha visaMvAda na ho aise padArtha / ye padArtha aneka prakAra ke haiM jaise naSTa vastu, muSTigata vastu, manogata ciMtA, lAbha-alAbha, sukha-dukha, jIvana-maraNa, grahoM kA uparAga, mantrazakti auSadhazakti ityAdi / 'visAsaNa' zabda meM vi-upasarga kA artha hai vividha yAnI anya padArtha ke kAraNa rUpa aura kAryarUpa se ityAdi aneka prakAra se, zAsana yAnI una padArthoM kA uparokta prakAra se pratipAdana karane vAlA, ataeva vaha zAsana kahA jAtA hai-jaise ki ku yAnI pRthvI kA pratipAdaka vacana vizeSa / isa vizeSaNa kA vizeSa tAtparya vyAkhyAkAra hI dikhA rahe haiM [ vacanavizeSarUpa hetu ke upanyAsa kA prayojana ] 'kusamayavisAsaNa' isakA vizeSa abhiprAya yaha hai pUrva carcA meM jo yuktiyA~ dikhAI gayI haiM unake anusAra sarvajJa sattA kA pratipAdaka yadyapi jJatva-prameyatva Adi aneka prakAra ke hetu vidyamAna hai, tathApi yahA~ vacanavizeSa rUpa hetu kA hI sarvajJasattA sAdhaka rUpa meM upanyAsa karanA ucita hai / kAraNa, jaina pravacana svarUpa Agama kA prAmANya vaha sarvajJapraNIta hone ke kAraNa hI saMbhava hai ata eva sarvajJasattA svIkAra kI jAtI hai| aba yadi vacanavizeSarUpa hetu ko choDa kara anya jJatva Adi hetu se usakI siddhi kI jAyegI to 'sarvajJa yaha prastuta Agama kA praNetA hai' isakI siddhi ke liye anya koI hetu DhUDhanA pdd'egaa| isa prakAra donoM ke alaga alaga pratipAdana meM gaurava hogA, isa doSa kA Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAtrA'visaMvAditvaM vacanavizeSatvalakSaNasya hetovizeSaNamasiddham naSTa-muSTayAdInAM vacanavizeSapratipAditAnAM pramANAntaratastathaivopalabdhevisaMvAdasiddheH / yo'pi kvacid vacanavizeSasya tatra visaMvAdo bhavatA parikalpyate so'pi tadarthasya samyagaparijJAnAta sAmagrIvaikalyAta , na punarvacanavizeSasyA'satyArthatvAt / na ca sAmagrIvaikalyAdekatrA'satyArthatve sarvatra tathAtvaM parikalpayituyuktam . anyathA pratyakSasyApi dvicandrAdiviSayasya sAmagrIvaikalyenopajAyamAnasyA'satyatvasaMbhavAt samagrasAmagrIprabhavasyApyasatyatvaM syaat| prathA'vikalasAmagrIprabhavaM pratyakSaM vikalasAmagrIprabhavAt tasmAd vilakSaNamiti nAyaM doSaH, tadatrApi samAnam / tathAhi-samyagajJAtatadarthAd vacanAd yad naSTa-muSTayAdiviSayaM visaMvAdijJAnaparihAra karane ke liye anya hetu ko choDa kara vacanavizeSarUpa hetu ko pakaDane se eka sAtha donoM kI, sarvajJa kI aura tatpraNIta hone ke kAraNa vacanavizeSasvarUpa Agama ke prAmANya kI siddhi eka sAtha ho jAtI hai / ataH isa bAta kI sUcanA sUtrakAra ne 'kusamayavisAsaNa' isa gAthAvayava ke dvArA pradatta kI hai / kusamayavisAsaNa kA artha hai pRthvI kI bhA~ti padArthoM kA zAsaka yAnI pratipAdaka vacana samUha / isase sarvajJasiddhi meM yaha pariSkRta hetu phalita kiyA jA sakatA hai kisI eka viSaya kA avisaMvAdI aisA vacanavizeSa jo na to liMgajJAnaprayukta hai, na upadezazravaNaprayukta hai aura na usake sAtha kisI padArtha ke anvaya-vyatireka darzana se prayukta hai-aisA jo vacanavizeSa hotA hai [ yaha to hetu nirdeza huA, ] vaha usa viSaya ke sAkSAtkArI jJAnavizeSa se uccArita hotA hai| [ yaha sAdhya nirdeza huA ] jaise, udA0 hama loga kahate haiM 'yaha pRthvI kaThIna hai' ityAdi, to yaha vacana pRthvI ke kAThinya kA sAkSAtkAra karake hI hama bolate haiM na ki kAThinya ke kisI liMga ko dekhakara, athavA kisI ke upadeza ko sunakara yA usake sAtha anvaya-vyatireka vAle kisI artha ke darzana se / prastuta jo zAsana yAnI dvAdazAMgI pravacana hai vaha bhI naSTa aura muSTigata ityAdi anekavidha artha kA pratipAdaka hai kintu vaha vacanavizeSarUpa pravacana kisI liMga darzana se, athavA kisI ke upadeza sunakara, yA usake sAtha anvayavyatireka vAle kisI anya artha ko dekhakara prayukta nahIM hai| ataH vaha tattad viSaya ke sAkSAtkArijJAna se prayukta hai yaha siddha hotA hai| isase yaha bhI siddha ho jAtA hai ki sarvajJa pratipAdita hone se yaha Agama pramANabhUta hai| [ 'avisaMvAdi' vizeSaNa kI sArthakatA ] hamane jo vacanavizeSa ko 'avisaMvAdI' aisA vizeSaNa lagAyA hai vaha asiddha nahIM hai / kAraNa, hamAre Agama meM jo naSTa aura muSTigata Adi padArthoM kA pratipAdana hai ve padArtha anya pramANa se bhI usI prakAra upalabdha hote haiM ata: avisaMvAda siddha hotA hai| Apane jo kahIM kahIM hamAre Agama meM visaMvAda hone kI kalpanA kI hai vaha bhI usake sahI artha ko samajhane kI sAmagrI upalabdha na hone ke kAraNa usa vacana ke vAstavika arthajJAna ke abhAvamUlaka hai, vacanavizeSa asatyArthaka hone ke kAraNa nahIM / sAmagrI ke abhAva meM kisI eka do vacana kA artha asatya pratibhAsita hone para bhI sabhI vacanoM meM asatyArthatA kI kalpanA ucita nahIM hai / yadi aisI kalpanA ucita mAnI jAyegI to kisI eka pratyakSa meM candrayugala kA asatya pratyakSadarzana pUrNa sAmagrI ke abhAva meM utpanna hotA hai isa kAraNa saMpUrNa sAmagrI hone para jo pratyakSadarzana hogA usako bhI asatya hI mAnanA pdd'egaa| Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJasiddhiH 269 mutpadyate tat samyagavagatatadarthavacanodbhavAd vilakSaNameva / yathA ca viziSTasAmagrIprabhavasya pratyakSasya na kvacid vyabhicAraH iti tasyA'visaMvAditvaM tathAvagatasamyagarthavacanodbhavasyApi naSTa-muSTayAdiviSayavijJAnasyeti siddhamatrA'visaMvAditvalakSaNaM vizeSaNaM prakRtahetoH / nAyaliMgapUrvakatvaM vizeSaNamasiddham , naSTa-muSTyAdInAmasmadAdIndriyA'viSayatvena talligatvenAbhimatasyApyarthasyAsmadAdyakSA'viSayatvAnna tatpratipattiH, pratipattau vA'smadAdInAmapi talligadarzanAd vacanavizeSamantareNA'pi grahoparAgAdipratipattiH syAt / na hi sAdhyavyAptaliMganizcaye'gnyAdipratipattau vacana vizeSApekSA dRSTA, na bhavati cAsmadAdInAM vacanavizeSamantareNa kadAcanA'pi pratiniyatadikpramANa-phalAdyavinAbhUta grahoparAgAdipratipattiriti tathAbhUtavacanapraNeturatIndriyArthaviSayaM jJAnamaliMgamabhyupagantavyamiyaliMgapUrvakatvamapi vizeSaNaM prakRtaheto siddham / nApyayamupadezaparamparayA'tIndriyArthadarzanA'bhAve'pi pramANabhUtaH prabandhenAnuvartata ityanupadezapUrvakatvavizeSaNA'siddhiriti vaktuM yuktam, upadezaparamparAprabhavatve naSTa-muSTyAdipratipAdakavacanavizeSasya vakturajJAna-duSTAbhiprAya vacanAkauzaladoSaiH zroturvA mandabuddhitva- viparyastabuddhitva-gRhItavismaraNaiH pratipuruSaM hIyamAnasyAnAdau kAle mUlataciroccheda eva syAt / tathAhi -idAnImapi kecid __ . [ pratyakSa aura vacanavizeSa meM avisaMvAda kA sAmya ] yadi yaha kahA jAya-saMpUrNasAmagrIjanya pratyakSa aura apUrNasAmagrIjanya pratyakSa donoM anyonyavilakSaNa hI hai, ataH sabhI pratyakSa ko asatya mAnanA nahIM par3egA-to yaha bAta vacanavizeSa meM bhI samAna hI hai, jaise-jisa vacana kA vAstava artha ajJAta hai usa vacana se jo naSTa-muSTi Adi viSayaka visaMvAdI jJAna utpanna hotA hai, tathA jisakA vAstava artha jJAta hai aise vacana se jo naSTa-muSTi Adi viSayaka jJAna utpanna hotA hai ye donoM anyonya vilakSaNa hone se sabhI vacana vizeSa meM asatyatA kI Apatti nahIM hai / jisa rIti se, viziSTa-paripUrNasAmagrIjanya pratyakSa kA kabhI viSaya ke sAtha vyabhicAra na hone se usako avisaMvAdI mAnA jAtA hai, usI prakAra jisakA vAstava artha samajhane meM A gayA hai aise vacana se utpanna naSTa-muSTi Adi viSayaka vijJAna bhI vyabhicAra na hone se avisaMvAdI mAne jAyeMge, to isa prakAra vacanavizeSahetu kA avisaMvAditA vizeSaNa sArthaka siddha hotA hai| [ aliMgapUrvakatva vizeSaNa kI sArthakatA ] vacana vizeSa meM jo aliMgapUrvakatva vizeSaNa lagAyA hai vaha asiddha nahIM hai / naSTa-muSTi Adi vastueM hama logoM ke liye indriyagocara nahIM hai, ata eva koI bhI artha usakA liMga mAna liyA jAya, vaha bhI hama logoM ke liye indriyagocara na hone se hama logoM ko usakA bhAna nahIM hogaa| yadi bhAna hotA taba to usa liMga ko dekha kara hI Agamavacana ke vinA bhI hama logoM ko sUrya-candragrahaNAdi kA bhAna ho jAtA jaise ki, jaba sAdhya kA avinAbhAvi dhUma liMga kA nirNaya hotA hai to agni Adi ke bodha meM vacana vizeSa kI apekSA nahIM raha jaatii| kinta yaha to sanizcita hai-Agama vacana ke vinA hama logoM ko kabhI bhI amuka sunizcita dizA meM, amuka pramANa meM, amuka phala kA avinAbhAvi sUrya-candragrahaNa hogA aisA bhAna nahIM hotA / ataH aise Agamavacana ke praNetA kA atIndriya artha viSayaka jJAna, vinA liMga ke utpanna hotA hai yaha mAnanA pdd'egaa| ataH aliMgapUrvakatva aisA prakRta hetu kA vizeSaNa asiddha nahIM hai / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 jyotiHzAstrAdikamajJAnadoSAdanyathopadizanta upalabhyante, anye samavagacchanto'pi duSTAbhiprAyatayA, anye vacanadoSAdavyaktamanyathA ceti| tathA zrotAro'pi kecid mandabuddhitvadoSAduktamapi yathAvannAvadhArayati / anye viparyastabuddhayaH samyagupadiSTamapyanyathA'vadhArayanti / kecit punaH samyak parijJAtamapi vismarantItyevamAdibhiH kAraNaiH pratipuruSaM hIyamAnasyaitAvantaM kAlaM yAvadAgamanameva na syAccirocchinnatvena, Agacchati ca, tasmAdantarA'ntarA vicchinnaH sUkSmAdipadArthasAkSAtkArijJAnavatA kenacidabhivyaktaH iyantaM kAlaM yAvadAgacchatItyabhyupagamanIyamiti nAnupadezapUrvakatvavizeSaNA'siddhiH / nApyanvayavyatirekAbhyAM naSTa-muSTayAdikaM jJAtvA tadviSayavacanavizeSapravartanaM kasyacit saMbhavati yenA'nanvaya-vyatirekapUrvakatvavizeSaNA'siddhiH syAt / yato nAnvaya-vyatirekAbhyAM grahoparAgauSaghazaktyAdayo jJAtuM zakyante, prAvRTsamaye zilIndhro davavad grahoparAgAdInAM dik-pramANa phalakAlAdiSa niyamAbhAvAta / dravyazaktiparijJAnAbhyupagame'nvayavyatirekAbhyAM yAvanti jagAta [ hetu meM anupadezapUrvakatva vizeSaNa kI upapatti ] aisA kahanA ki-"atIndriyArthadarzana na hone para bhI pramANabhUta vacana vizeSa kI upadeza paramparA cirakAla se pravAhita hotI rahI hai, ata: Apane jo hetu meM anupadezapUrvakatva vizeSaNa lagAyA hai vaha asiddha hai"-ucita hI nahIM hai / kAraNa, naSTa-muSTi Adi padArtha ke pratipAdaka vacanavizeSa ko yadi upadeza paramparA janya mAneMge to kAla anAdi hone se aise vacana kA mUlataH uccheda kaba kA ho cukA hotA / kyoMki vaktA (upadezakoM) kA ajJAna, athavA unakI pratAraNabuddhi evaM vacanaprayoga meM akauzala ityAdi doSavRnda, tathA zrotAoM kI mandabuddhi athavA viparItabuddhi evaM grahaNa karane ke bAda vismaraNa ho jAnA ityAdi doSoM ke kAraNa dina prati dina vacanoM kA hrAsa hotA hI rahatA hai / jaise ki-vartamAnayuga meM kitane hI aise upalabdha ho rahe haiM jo jyotiSazAstra ke samIcIna jJAna na hone ke doSa se viparIta upadeza kara rahe haiN| kaI aise bhI hai jo ThIka taraha se jAnate to hai phira bhI dUsare ko Thagane kI bRddhi se viparIta upadeza karate haiN| to kaI aise bhI hai jo vacana doSa ke kAraNa samajha meM na Ave aisA athavA to viparIta upadeza karate haiM / yaha to vaktA kI bAta huyI, aba zrotAoM meM bhI dekhiye - [ AgamArtha ke abhivyaMjaka sarvajJa kI sattA saprayojana ] zrotAvarga bhI aisA hotA hai ki kitane to buddhimaMdatA ke doSa, se upadiSTa artha kA samyag avadhAraNa hI nahIM karate / dUsare kucha aise hote haiM-jo buddhi viparyAsa ke kAraNa sacce upadeza kA bhI viparIta avadhAraNa kara baiThate haiN| kitane to ThIka taraha se avadhAraNa karate haiM kintu kAlAntara meM bhUla jAte haiN|....ityaadi ukta prakAra ke kAraNoM se dina-pratidina nayI nayI piDhI meM jina vacanoM kA hrAsa hotA jA rahA hai aise Agama kA itane kAla taka anuvartana hI kaise saMbhava hai jaba ki vaha cira atIta meM naSTa ho jAne kI pUrI saMbhAvanA hai| dekhA to yaha jAtA hai ki uparokta sthiti meM bhI Agamavacana kA pravAha cAlu hai / ataH yaha mAnanA cAhiye ki bIca bIca meM usakA viccheda to huA hogA kintu puna: punaH padArthoM ko sAkSAt karane ke jJAna vAle satpuruSoM ne usakI abhivyakti kI hogI jisase ki vaha itane kAla taka pravAhita hotA AyA hai / isa prakAra vacanavizeSa meM anupadezapUrvakatvarUpa vizeSaNa kI bhI asiddhi nahIM hai| Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 271 tAnyekatra molayitvaikasya rasa-kalkAdibhedena, karSAdimAtrAbhedena, bAla-madhyamAdyavasthAbhedena, mUla-patrAavayavabhedena prakSepoddhArAbhyAmeko'pi yogo yugasahasraNA'pi na jJAtu pAryate kimutAneka iti kutastAbhyAmauSadhazatta-yavagamaH ? tena naannvy-vytirekpuurvktvvishessnnsyaa'siddhiH| . nA'pi naSTa-muSTyAdiviSayavacanavizeSasyA'pauruSeyatvAd viziSTajJAnapUrvakatvasyA'siddharasiddhaH prakRto hetuH, apauruSeyasya vacanasya pUrvameva niSiddhatvAt / nApyasAkSAtkArijJAnapUrvakatve'pi prakRtavacanavizeSasya saMbhavAdanakAntikaH, savizeSaNasya hetovipakSe sattvasya pratiSiddhatvAt / ata eva na viruddhaH, vipakSa eva vartamAno viruddhaH, na cAsya pUrvoktaprakAreNAvagatasvasAdhyapratibandhasya vipakSe vRttisaMbhavaH / ___atha bhavatu grahoparAgAbhidhAyakasya vacanasya tatpUrvakatvasiddhirato hetoH tatra tasya saMvAdAt , dharmAdipadArthasAkSAtkArijJAnapUrvakatvasiddhistu kathaM, tatra tasya saMvAdAbhAvAt ? na, tatrApi tasya saMvAdAt / tathAhi-jyatiHzAstrAdergrahoparAgAdikaM viziSTavarNa-pramANa-digvibhAgAdiviziSTaM pratipadya [ hetu meM ananvaya-vyatirekapUrvakatva vizeSaNa kI upapatti ] yaha bhI saMbhava nahIM hai ki anvaya aura vyatireka se koI puruSa naSTa-muSTi Adi padArtha ko jAnakara vacanavizeSa kA pratipAdana kare / ata eva hetu meM ananvayavyatirekapUrvakatva vizeSaNa lagAyA hai vaha asiddha nahIM hai / candra sUrya kA grahaNa aura auSadhoM kI vicitra zaktiyA~ anvaya-vyatireka se avagata nahIM kI jA sktii| yaha tabhI ho sakatA agara grahaNa Adi meM amaka hI dizA meM, amaka hI pramANa meM, amuka hI kAla meM aura amuka ho phalasaMpAdana karane kA niyama hotA jaise ki zilIndhra yAnI vanaspativizeSa meM varSAkAla meM hI utpatti kA niyama upalabdha hai / auSadhadravyoM ki zakti kA jJAna anvaya vyatireka se mAnane meM bhI saphalatA nahIM milegI ki vizva meM jitane dravya haiM ve saba ekatrita kiye jAya aura usakA anyonya mizraNa aura pRthakkaraNa kiyA jAya to hajAroM yuga bIta jAne para bhI rasa aura kalkAdi bheda se, karSAdi tola-mApa ke bheda se, bAlocita-madhyamocita Adi avasthAbheda se tathA mUla-patrAdi avayavabheda se kisI eka yoga (mizraNa) kA bhI pUrI jAnakArI pAnA kaThinatama hai-durlabha hai to phira aneka yogoM kI to bAta hI kahA~ ? taba kaise anvaya-vyatireka dvArA khaSadhoM ko zakti jAnI jA sakegI? isakA niSkarSa yahI hai ki ananvayavyatirekapUrvakatva yaha hetu kA vizeSaNa asiddha nahIM hai| _ [ hetu meM asiddha-anaikAntikatA-virodha kA parihAra ] hamAre hetu ko yaha kaha kara asiddha nahIM batAyA jA sakatA ki-naSTa-muSTi Adi padArtha saMbaMdhI vacanavizeSa apauruSeya hai ata puruSa ke viziSTajJAnapUrvakatvarUpa sAdhya hI aprasiddha hai-yaha kathana anucita hone kA kAraNa to spaSTa hI hai ki apauruSeya vacana kI saMbhAvanA kA hama pahale hI niSedha kara Aye haiN| yaha bhI zaMkA nahIM kI jA sakatI ki "prakRta vacana vizeSa kA upadeza asAkSAtkAri yAnI parokSajJAna se bhI saMbhava hone se hetu meM anaikAntikatA doSa hogA"-yaha zaMkA isaliye vyartha hai ki hamane jo hetu ke vizeSaNa lagAye haiM usI se hetu kI vipakSa se vyAvRtti siddha ho jAtI hai| ataH jaba anaikAntika doSa kA gandha bhI nahIM hai to viruddha doSa sutarAM niSiddha ho jAtA hai kyoMki hetu kevala vipakSa meM hI rahe tabhI viruddha doSa ko saMbhAvanA hai, vacanavizeSa hetu kA pUrvokta rIti se svasAdhya ke sAtha avinAbhAva jaba sunizcita hai taba vipakSa meM usakI vRttitA kA koI saMbhava hI nahIM hai / Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 mAnaH pratiniyatAnAM pratiniyatadezattinAM prANinAM pratiniyatakAle pratiniyatakarmaphalasaMsUcakatvena prtipdyte| uktaM ca tatra-nakSatra-grahapaJjaramahanizaM lokakarmavikSiptam / bhramati zubhAzubhamakhilaM prakAzayat pUrvajanmakRtam // [ ] ato jyotiHzAstraM grahoparAgAdikamiva dharmAdharmAvapi pramANAntarasaMvAdato'vagamayati tena grahoparAgAdivacanavizeSasya dharmA'dharmasAkSAtkArijJAnapUrvakatvamapi siddham / tatsiddhau sakalapadArthasAkSAtkArijJAnapUrvakatvamapi siddhimAsAdayati / na hi dharmA'dharmayoH sukha-duHkhakAraNatvasAkSAtkaraNaM sahakArikAraNAzeSapadArtha-tadAdhArabhUtasamastaprANigaNasAkSAtkaraNamantareNa saMbhavati / sarvapadArthAnAM parasparapratibandhAdekapadArthasarvadharmapratipattizca sakalapadArthapratipattinAntarIyakA prAk pratipAditA / ato bhavati sakalapadArthasAkSAtkArijJAnapUrvakatvasiddhirato hetorvacanavizeSasya, tatsddhiau ca tatpraNetuH sUkSmAntaritadUrAnantArthasAkSAtkAryatIndriyajJAnasampatsamanvitasya kathaM na siddhiH ? [ dharmAdipadArthasAkSAtkArijJAna kI siddhi ] yadi yaha zaMkA kI jAya-grahoparAgAdi meM tatpratipAdaka vacanavizeSa saMvAdI hone se usa vacana vizeSa hetu se apane kAraNIbhUta sAkSAtkArijJAnapUrvakatva kI siddhi mAnI jA sakatI hai / kintu dharmAdi padArtha pratipAdaka vacanavizeSa meM saMvAda kI upalabdhi na hone se dharmAdipadArthasAkSAtkArijJAnapUrvakatva kI siddhi usameM kaise mAnI jAya ?-yaha zaMkA anucita hai kyoMki dharmAdipadArthapratipAdaka vacana vizeSa meM bhI saMvAda upalabdha hai, jaise-jyotiSazAstra se candra-sUryagrahaNAdi kI amukaviziSTavarNa--amukapramANa amuka dizAvibhAgAdiviziSTarUpa meM pratipatti jisa vidvAn ko hotI hai usa vidvAn ko amukadezanivAsI amuka amuka jIvagaNa ko amaka nizcita kAla meM amaka hI prakAra kA karmaphala milane kI sUcanA bhI usI jyotiSazAstra se prApta hotI hai| jaise ki kahA hai - "pUrvajanma meM kiye hue sakala zubhAzubha karma ko prakAzita karane vAlA nakSatra aura grahoM kA samudAya logoM ke karma se prerita hokara dina-rAta bhramaNa karatA hai|" isase yaha siddha hotA hai ki jyotiSa zAstra jaise grahoparAmAdi ko prakAzita karatA hai usI prakAra pramANAntara se saMvAdI aise zubhAzubha dharmAdharmAdi ko bhI prakAzita karatA hI hai| to aba dharmAdharmAdiprakAzaka jyotiSazAstrIya vacanavizeSa meM bhI pUrvokta rIti se dhamadhirmasAkSAtkArijJAnajanyatva nirbAdha siddha hotA hai / jaba dharmAdharmasAkSAtkArijJAna siddha hotA hai to sakala padArthasAkSAtkArijJAnapUrvakatva kI siddhi bhI saralatA se ho jAtI hai| kAraNa, 'dharma sukha kA kAraNa aura adharma duHkha kA kAraNa hai' ityAdi kA sAkSAtkAra tabhI saMbhava hai jaba unake sahakArikAraNabhUta saba padArtha evaM dharmAdharma ke AzrayabhUta (yAnI usake phalabhoga karane vAle) sakalajIvasamUha kA bhI sAkSAtkAra kiyA jAya / pahale 'eko bhAvaH'... ityAdi se yaha kahA jA cukA hai ki sabhI padArtha anyonyasaMbaddha hone ke kAraNa kisI eka dharmAdi padArtha ke sabhI guNa-dharmoM kI pratIti tabhI ho sakegI jaba sarva padArtha kI sAkSAt pratIti kI jaay| niSkarSa yaha hai ki aba vacanavizeSarUpa hetu meM sarvapadArthasAkSAtkArijJAnajanyatva kI siddhi nirbAdha hai / jaba atizayita jJAna janya vacanavizeSa siddha huA to una vacanavizeSa yAnI AgamoM ke praNetArUpa meM sUkSma, antarita, dUravartI ananta padArthoM ko sAkSAt karane vAlI jJAnasaMpadA se alaMkRta sarvajJa bhagavAn ko siddhi kyoM nahIM hogI? Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 273 nApyetad vaktavyam-sAdhyokti-tadAvRttivacanayoranabhidhAnAda nyUnatA nAmAtra sAdhanadoSaH, pratijJAvacanena prayojanAbhAvAt / atha viSayanirdezArtha pratijJAvacanam / nanu sa eva kimarthaH ? sAdharmyavatprayogAdipratipattyarthaH / tathAhi asati sAdhyanirdeze 'yo vacanavizeSaH sa sAkSAkAsmiAnapUrvakaH' ityukte kimayaM *sAdharmyavAna prayoga uta vaidharmyavAniti na jJAyeta / ubhayaM hyAtrAzaMkyeta-vacana vizeSatvena sAkSAtkArijJAnapUrvakatve sAdhye sAdharmyavAna , asAkSAtkArijJAnapUrvakatvena vacanA'vizeSatve sAdhye vaidharmyavAniti / hetu-viruddha-pranakAntikapratItizca na syAt / pratijJApUrvake tu prayoge zabdavizeSa: sAkSAtkArijJAnapUrvakaH, zabdavizeSatvAd iti hetubhAvaH pratIyate, asAkSAskArijJAnapUrvako vacanavizeSatvAda iti viruddhatA, cakSurAdikaraNajanitajJAnapUrvako vacanavizeSatvAdi... tyanaikAntikatvam / hetozca trairUpyaM na gamyeta, tasya sAdhyApekSayA vyavasthiteH / sati pratijJAnirdeze'vayave samudAyopacArAt sAdhyadharmI iti 'pakSaH' iti, tatra pravRttasya vacanavizeSatvasya pakSadharmatvam , sAdhyadharmasAmAnyena samAno'rthaH sapakSa iti tatra vartamAnasya sapakSe sattvam , na sapakSo'sapakSa ityasapakSe'pyasattvaM prtiiyte| [pratijJA-nigamanavAkya prayoga kI AvazyakatA kyoM ? ] .. yaha mata bolanA ki 'sAdhyanirdeza aura tadAvRtti yAnI usakI punarAvRtti karane vAlA nigamana kA vacana, ina donoM kA pratipAdana Apane sarvajJa sAdhaka anumAna meM kiyA nahIM hai ataH nyUnatA yAnI apUrNatA doSa se ApakA hetu dUSita hai|'-aisaa bolane kA niSedha isaliye karate haiM ki pratijJA vAkya ke pratipAdana kA koI prayojana nahIM hai / ___ zaMkA:-viSaya yAnI sAdhya ke spaSTa nirdeza ke liye ( arthAt prativAdI ko spaSTatayA sAdhya bodhanArtha) pratijJA vAkya Avazyaka hai| . uttara-meM yaha prati prazna hai ki sAdhyanirdeza kI bhI vayA jarUra hai ? yadi yahA~ aisA kahA jAya- sAdharmyavat Adi ke spaSTa bhAna ke liye usakI jarUra hai / tAtparya yaha hai ki sAdhyanirdeza pRthaka na karake kevala itanA hI kahA jAya "jo vacanavizeSa hotA hai vaha sAkSAtkArijJAnapUrvaka hotA hai" to yaha prayoga sAdharmyavAn yAnI vyApaka kI siddhi ke liye kiyA gayA hai, yA vaidharmyavAn yAnI vyApyAbhAva kI siddhi ke liye kiyA gayA hai, isakA patA nahIM clegaa| kAraNa, yahA~ donoM kI saMbhAvanA ho sakatI hai-vaMcanavizeSatva rUpa vyApya se sAkSAtkArijJAnapUrvakatva rUpa vyApaka ko sAdhya karane para sAdharmyavAn prayoga saMbhavita hai aura vyApaka ke vyatireka yAnI sAkSAtkArijJAnapUrvakatva ke vyatireka se vacana vizeSatvarUpa vyApya ke abhAva ko sAdhya karane para vaidharmyavAn prayoga saMbhavita hai| pratijJAvAkya ke vinA ina donoM meM se kauna sAdhya abhipreta hai yaha nahIM jAnA jA sakatA / dUsarI bAta, isameM yaha hetu hai, athavA (saMbhavataH) yaha heta viruddha hai athavA (saMbhavataH) yaha heta anaikAntika hai-aisI pratIti nahIM hogI yadi pratijJAvacana nahIM kahA jaayegaa| pratijJAvAkya prayoga karane para, yaha pratItiyA~ ho sakegI-jaise, yaha *parArthAnumAna ke do bheda dharmakIttikRta nyAyabiMdu meM upalabdha hai yathA-'sAdharmyavad vaidharmyavacceti' [ 3-5 ] Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tavidamanAlocitAbhidhAnam , tathAhi-'yo vacanavizeSaH sa sAkSAtkArijJAnapUrvakaH' ityetAvanmAtramabhidhAya naiva kazcidAste kintu hetomaNyupasaMhAraM karoti / tatra yadi vacanavizeSazcAyaM naSTamuNTyAdiviSayo vacanasaMdarbha iti va yAt tadA sAdharmyavatprayogapratItiH, prathA'sAkSAtkArijJAnapUrvakazce [zvAyamityabhidadhyAt tadA vaidhayaMvata iti saMbaMdhavacanapUrvakAt pakSadharmatvavacanAt prayogadvayAvagatiH vivakSitasAdhyAvagatizca / hetu-viruddha-anaikAntikA api pakSadharmavacanamAtreNa na pratIyante yadA tu saMbaMdhavacanamapi kriyate tadA kathamapratItiH? tathAhi yo vacanavizeSaH sa sAkSAtkArijJAnapUrvaka ityukte heturavagamyate vidhIyamAnenAnadyamAnasya vyApteH / yo vacanavizeSaH so'sAkSAtkArijJAnapUrvaka ityukte viruddhaH, viparyayavyApteH / yo vacanavizeSaH sa cakSurAdijanitajJAnapUrvaka iti anaikAntikAdhyavasAya:, vyabhicArAt / zabdavizeSa sAkSAtkArijJAnapUrvaka hai kyoMki usameM zabdavizeSatva hai' isa prayoga meM zabdavizeSatva hetu kI spaSTa pratIti hotI hai, tathA 'yaha zabdavizeSa asAkSAtkArijJAnapUrvaka hai kyoMki usameM vacanavizeSattva hai| isa prakAra (saMbhavataH) viruddha doSa kI pratIti bhI zakya hai, tathA 'yaha zabdavizeSa netrAdiindriyajanyajJAnapUrvaka hai kyoMki usameM vacanavizeSatva hai' isa prakAra ( ) hetu vipakSavRtti hone se anaikAntika doSa kA bhI spaSTa pratibhAsa ho sakatA hai| tIsarI bAta, pratijJA vAkya ke vinA hetu ke jo tInarUpa hote haiM unakI bhI pratIti nahIM hogI, kAraNa, hetu kA trairUpya saMpUrNatayA sAdhya ke Upara nirbhara hai-pakSasattva, sapakSasattva aura vipakSa meM asattva ye tIna hetu ke rUpa kahe jAte haiM, pakSa use kahate hai jahA~ sAdhyasiddhi AkAMkSita hai ataH prathamarUpa sAdhyAvalambI huA, sapakSa use kahate haiM jahA~ sAdhya niHsaMdeha siddha ho, ataH dvitIyarUpa bhI sAdhyAvalambI huA, tathA jahA~ sAdhya kA abhAva ni zaMka ho vaha vipakSa hotA hai ata: tRtIyarUpa bhI sAdhyAvalambI huA ata: sAdhyanirdeza vinA hetu ke tInarUpa kI pratIti nahIM hogii| pratijJA kA nirdeza karane para usameM jo sAdhya kA nirdeza kiyA jAyegA usase sAdhyavAn yAnI pakSa kA nirdeza phalita hogA kyoMki avayava meM samudAya kA upacAra kiyA jAtA hai| ata: sAdhyadharmI arthAta pakSa ko spaSTa pratIti hogii| tathA usameM pratipAdita vacanavizeSatvarUpa hetu meM pakSadharmatva kI pratIti ho skegii| taduparAMta, sAdhyadharma kA samAnatA se pakSa kA samAna dharmI sapakSa hotA hai ataH usameM hetu vidyamAna hone para sapakSasattva kI pratIta hogii| tathA jo sapakSa nahIM hotA vaha asapakSa yAnI vipakSa hotA hai, usameM hetusattA na hone para vipakSa-asattva bhI pratAta hogaa| pratijJA vAkya ke itane lAbha haiN| [ upasaMhAra vAkya se prayojana kI siddhi ] . pUrvapakSI ne jo vistRta pratipAdana kiyA hai vaha vinA soce hI saba bola diyA hai, jaise dekhiye - 'jo vacanavizeSa hotA hai vaha sAkSAtkArijJAnapUrvaka hotA hai' itanA hI bolakara koI ruka nahIM jAtA kintu dhami meM heta kA upasaMhAra bhI kiyA jAtA hai| aba isa upasaMhAra vAkya meM agara aisA kaheM ki 'yaha naSTa-muSTi Adi viSayaka vacanasaMdarbha bhI vacanavizeSarUpa hI hai' to yahAM sAdharmyavAn prayoga (yAnI vyApaka kI siddhi kA prayoga) dhyAna meM A jAtA hai| usake badale 'yaha vacana saMdarbha asAkSAtkArijJAnapUrvaka hai' aisA upasaMhAra vAkya bolA jAya to vaidharmyavAn prayoga dhyAna meM A jAtA hai / isa prakAra vyAptisaMbaMdhapratipAdakavAkyasahita pakSadharmatva ke vacana se ukta sAdharmyavAn athavA vaidharmyavAn do prayogoM kA tathA AkAMkSitasAdhya kA spaSTa bhAna ho jAtA hai / ata: usake liye Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 275 tathA, trairUpyamapi hetorgamyata eva, yato vyAptidarzanakAle vyApako dharmaH sAdhyatayA'vagamyate, yatra tu vyApyo dharmo vivAdAspadIbhUte dharmiNyupasaMhiyate sa samudAyaikadezatayA pakSa iti tatropasaMhRtasya vyApyadharmasya pakSadharmatvAvagatiH / sA ca vyAptiryatra dhamiNyupadarzyate sa sAdhyadharmasAmAnyena samAno'thaH sapakSaH pratIyata iti sapakSe sattvamapyavagamyate / sAmarthyAcca vyApakanivRttI vyApyanivRttiryatrAvasIyate tvamapi nizcIyata iti nArthaH pratijJAvacanena / tadAha-dharmakItiH-yadi pratItiranyathA na syAt sarva zobheta, dRSTA ca pakSadharmasambandhavacanamAtrAt pratijJAvacanamantareNA'pi pratItiriti kastasyopayogaH ?" [ ] yadA ca pratijJAvacanaM nairarthakyamanubhavati tadA tadAvRttivacanasya nigamanalakSaNasya sutarAmanupayoga iti na pratijJAdyavacanamapi prakRtasAdhanasya nyUnatAdoSaH / kevalaM tatpratipAdyasyArthasya svasAdhyApratijJAvAkya anAvazyaka hai / hetu kI, viruddha hetu kI tathA anaikAntika hetu kI pratIti yadi kevala pakSadharmatva kA hI ullekha kare taba to nahIM hogI kinta yadi vyAptivAkya kA ullekha kare taba kyoM vaha pratIti nahIM hogI ? jaise dekhiye-'jo vacanavizeSa hotA hai vaha sAkSAtkArijJAnapUrvaka hotA hai' aisA kahane para hetu kA spaSTa bhAna hotA hai kyoMki yahA~ sAkSAtkArijJAnapUrvakatva kA vidhAna kiyA jA rahA hai, jisakA vidhAna hotA hai vahI sAdhya hotA hai, tathA vacanavizeSa kA anuvAda kiyA jA rahA hai, jisakA anuvAda kiyA jAtA hai vaha vyApya yAnI hetu hotA hai kyoMki sAdhya ke sAtha hetu kI vyApti avazya hotI hai / taduparAMta yadi aisA kahA jAya ki 'jo vacanavizeSa hotA hai vaha asAkSAtkArijJAnapUrvaka hotA hai'-to yahA~ viparIta vyAptipradarzana hone se viruddha hetu kI pratIti spaSTa hogii| tathA 'jo vacanavizeSa hotA hai vaha netrAdijanyajJAnapUrvaka hotA hai' aisA kahane para hetu meM vipakSavRttitA yAnI vyabhicAra hone se anaikAntikatA bhI pratIta ho jaayegii| [ hetu kI trirUpatA ke bodha kI bhI upapatti ] tIsarI bAta, hetu kI trirUpatA pratijJAvAkya ke vinA hI jJAta kI jA sakatI hai / kyoMki jaba vyApti kA pradarzana kiyA jAtA hai to vyApaka dharma kA sAdhyarUpa meM bodha hotA hai| tathA vivAdagrasta dharmI meM jaba vyApya dharma kA upasaMhAra dikhAyA jAtA hai to vaha upasaMhAra meM samuditarUpa se vyApyadharma aura dharmI kA nirdeza hotA hai usake eka dezabhUta dharmI kA pakSarUpa bhAna se hotA hai aura usameM jisakA upasaMhAra kiyA jAtA hai usa vyApya dharma kI pakSadharbhatA bhI avabuddha ho jAtI hai / vyApti kA pradarzana kisI dRSTAnta meM hI kiyA jAtA hai, to jisa dRSTAnta dharmI meM vyApti dikhAyI jAtI hai vaha dharmI sAdhyadharma kI samAnatA se pakSasadRza artharUpa se pratIta hotA hai yahI sapakSa kI pratIti huyI tathA yahA~ sapakSa meM hetu ke sattva kI bhI pratIti sAtha sAtha ho jAtI hai| kSayopazama ke sAmarthya se yahA~ UhApoha dvArA 'jisa dharmI meM vyApaka yahAM nahIM hai to vyApya bhI nahIM haiM' aisA jJAna kiyA jAtA hai vahI dharmI asapakSa yAnI vipakSarUpa se pratIta hotA hai aura yahA~ vipakSa meM sAdhya kA asattva bhI sAtha sAtha pratIta ho jAtA hai / niSkarSaH-pratijJAvAkya kA koI prayojana nahIM hai / jaise ki dharmakItti AcArya kA kathana hai-"agara (pratijJA vAkya ke vinA) pratIti na hotI taba to saba kucha zobhAyukta hai, (kintu) tajJA vAkya ke vinA bhI pakSadharma aura sambandha ke ullekha se hI pratIti dekhI gayI hai phira usakA kyA upayoga hai ?" Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vinAbhUtasya hetoH sAdhyamiNyupasaMhAramAtrAdeva siddhatvAdAdApannasya svazabdena punarabhidhAnaM nigrahasthAnamiti pratijJAdivacanaM vAdakathAyAM kriyamANaM tadvaktunigrahamApAdayati / upanayavacanaM tu hetoH pakSadharmatvapratipAdanAdeva labdhamiti tasyApi tataH pRthak pratipAdane punaruktatAlakSaNa eva doSa iti iti na tadanabhidhAne'pi nyUnaM sAdhanavAkyam , tataH sarvadoSarahitatvAt sAdhanavAkyasya bhavatyata: prkRtsaadhysiddhiH| __ svasAdhyA'vinAbhatazca hetuH sAdhyamiNyupadarzayitavyo vAdakathAyAmityabhiprAyavatAcAryeNa gAthAsUtrAvayavena tathAbhUtahetupradarzanaM kRtamiti / tathAhi-'samayavizAsanam'-ityanena gAthAsUtrAvayavavacanena svasAdhyavyAptasya hetoH sAdhyamiNyupasaMhAraH suucitH| hetozca svasAdhyavyAptiH pramANata: sarvopasaMhAreNa prdrshnoyaa| tacca pramANaM vyAptiprasAdhakaM kadAcit sAdhyamiNyeva pravRttaM tAM tasya sAdhayati, kadAcit dRssttaantaamnni| yatra hi sarvamanekAntAtmakam , sattvAt' ityAdI prayoge na dRSTAntarmisadbhAvaH tatra vyAptiprasAdhaka pramANaM pravarttamAnaM sAdhyamiNyeva sarvopasaMhAreNa hetoH svasAdhyavyAptiM prasAdhayati / yatra tu prakRtaprayogAdau dRSTAntamiNo'pi sattvaM tatra dRSTAntardhAmaNyapi pravRttaM tat pramANaM sarvopasaMhAreNaiva tasyAH prasAdhakamabhyupagaMtavyamanyathA dRSTAntAmaNi hetoH svasAdhyavyAptAvapi sAdhyamiNi tasya tadavyAptI pUrvokta carcA se yaha bhI phalita hotA hai ki jaba pratijJAvacana nirarthaka siddha hotA hai to sAdhya kA punarAvartana karane vAlA nigamanavacana to sarvathA nirupayogI ho gayA, ata: pratijJA Adi vAkya prayoga na kiyA jAya to hamAre kathita sAdhana ko koI doSa lAgU nahIM hotA / kAraNa yaha hai ki pratijJAdi vAkya kA pratipAdya jo artha hai vaha to apane svasAdhya-avinAbhAvi hetu kA pakSa meM upasaMhAra dikhAne vAle vAkya se hI siddha ho jAtA hai taba jo arthata: siddha ho usakI svavAcaka zabda se punarukti karanA nigrahasthAna yAnI vAda meM parAjaya hetU hone se vAdasaMjJaka kathA meM yadi pratijJAdivAkya kA prayoga kiyA jAyegA to prayoktA nigrahaprApta ho jaayegaa| upanayavAkya bhI nirupayogI hai| he dharmatA dikhA dene se hI upanayavAkya kA prayojana siddha ho jAtA hai, ataH pRthaka rUpa se upanayavAkya prayoga karane para punarukti doSa hone se usake akathana meM sAdhanavAkya kI koI nyUnatA nahIM hai / isa prakAra sarvadoSazunya isa vacanavizeSatvarUpa sAdhanavAkya se nirAbAdha prakRta sAdhya sAkSAtkArijJAnapUrvakatva kI siddhi ho jAtI hai / [ 'samayavisAsaNa' zabda se vyAptiviziSTa hetu kA upasaMhAra ] vAdakathA meM sAdhyami pakSa meM svasAdhya kA avinAbhAvi hetu dikhAnA cAhiye-isa abhiprAya se sUtrakAra sUrijI ne gAthAsUtra ke avayava se tathAprakAra ke hetu kA upadarzana karAyA hai / jaise dekhiye'samayavizAsana' isa gAthAsUtra ke avayava vacana se sAdhyami vacanavizeSa meM sAkSAtkArijJAnapUrvaka tvarUpa sAdhya kA avinAbhAvi vacana vizeSatvarUpa heta kA upasaMhAra sUcita kiyA hai| hetu kI apane sAdhya ke sAtha vyApti yAnI avinAbhAvitA sakala hetu aura sAdhya ke upasaMhAra dikhAne vAle pramANa se pradarzita karanI cAhiye / yaha vyApti pradarzaka pramANa kI pravRtti do sthAna meM hotI hai-1-kabhI kabhI sAdhyadharmI pakSa meM hI vyAptisAdhaka pramANa pravRtta hotA hai, 2-to kabhI dRSTAntabhUta dharmI meM vaha pravRtta hotA hai / yaha aba dikhAyA jAtA hai Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAda: 277 na tatastatra tatpratipattiH syAt , dRSTAntamiNyeva tena tasya vyAptatvAt , bahirvyAptavidyamAnAyA api sAdhyamiNi sAdhyapratipattAvanupayogAt sAdRzyamAtrasyAkiMcitkaratvAt , anyathA 'zuklaM suvarNam / sattvAva-rajatavat' ityatrApi zuklatvapratipattiH syAt / athAtra pakSasya pratyakSabAdhanam , pratyakSabAdhitakarmanirdezAnaMtaraprayuktatvena hetoH kAlAtyayApadiSTatvaM vA dossH| tadayuktam-bAdhA'vinAbhAvayovirodhAta / tathAhi-satyeva sAdhyamiNi sAdhye hetuvartata iti tasya tadavinAbhAvaH, tatpratipAditasAdhyadharmAbhAvazca pramANato bAdhA, sAdhyadharmabhAvA'bhAvayozcakatra dharmiNyekadA virodha iti naitahoSAdasya sAdhanasya duSTatvaM kintu sAdhyamiNi sAdhyadharmA'vinAbhUtatvenA'nizcayaH / ato dRSTAntamaNi pravRttena pramANena vyAptyA hetoH svasAdhyA'vinAbhAvo nishceyH| nizcitA'vinAbhAvo yatra miNyapalabhyate tatra svasAdhyamavidyamAnapramANAntarabAdhanaM nizcAyayati, yathAva sarvajJamAtralakSaNe sAdhye vacanavizeSalakSaNe sAdhyamiNi tadvizeSatvalakSaNo hetuH| pratibandhaprasAdhakaM cAsya hetoH prAgeva dRSTAntamaNi pramANa pradazitamityabhiprAyavataivAcAryeNApi 'kusamayavisAsaNaM' iti sUtre 'kuH' ityanena dRSTAntasUcanaM vihitam , na ca pakSavacanAdyupakSepaH suucitH| [ vyApti kA grahaNa sAdhyadharmI aura dRSTAntadharmI meM ] __ jahA~ kisI kI dRSTAntarUpa se saMbhAvanA hI nahIM hai jaise ki 'sabhI vastu anekAntamaya hai kyoMki sat haiM' ityAdi prayoga meM, yahA~ jo vyAptisAdhaka pramANa pravRtta hotA hai vaha tarkarUpa hotA hai aura vaha sAdhyadharmI meM hI 'jo kucha sat hogA vaha anekAntarUpa hI ho sakatA hai, anyathA vaha 'sat'rUpa nahIM ho sakatA' isa prakAra sabhI sAdhya aura hetu ke ullekha se pravRtta ho kara sattva kI anekAntAtmakatva ke sAtha vyApti siddha kara detA hai isIko antarvyApti kahA jAtA hai| jahA~ dRSTAntadharmI kI bhI vidyamAnatA hai jaise ki vacanavizeSatva hetU sthala meM hama logoM kA pathvI meM kaTinatAdi pratipAdaka vacana, vahA~ sAdhya dharmI evaM dRSTAntami donoM meM pravarttamAna tarkAdi pramANa sarva hetu-sAdhya ke ullekha se vyApti kA prasAdhaka hotA hai-yaha mAnanA cAhiye / aisA na mAnakara kevala dRSTAnta meM hI usa pramANa kI pravRtti .mAneMge to dRSTAntadharmI meM abhimata sAdhya ke sAtha hetu kI vyApti siddha hone para bhI sAdhyadharmI meM hetu kI vyApti siddha na hone se pakSa meM usa hetu se sAdhyasiddhi na ho skegii| kyoMki hetu kevala dRSTAntadharmI meM hI apane sAdhya ke sAtha vyAptivAlA siddha huA hai / kevala dRSTAnta meM hI gRhIta hone vAlI vyApti bahirvyAptirUpa hone se dRSTAnta meM vaha vidyamAna hone para bhI sAdhyadharmI pakSa meM sAdhya grahaNa ke liye usakA koI upayoga nahIM hai / aisA nahIM hai ki kevala dRSTAnta kI sadRzatA se hI pakSa meM sAdhya siddhi ho jaay| kevala sAdRzya ko akiMcitkara na mAneMge to "savarNa sapheda hai kyoMki hai jaise ki rajata" isa parArthAnumAna prayoga se svarNa meM bhI sattva ke sAdRzyamAtra se sape.dAI kA anumAna pramANabhUta ho jaayegaa| [ pakSavAdha aura kAlAtyayApadiSTatA kA nirasana ] yadi aisA kahA jAya-saphedAI kA suvarNarUpa pakSa meM pratyakSa se bAdha hai arthAt pakSa pratyakSa bAdhita hai / athavA pratyakSa se bAdhita sAdhya ke nirdeza karane ke bAda sattva hetu kA prayoga karane se hetu kAlAtyayApadiSTa doSa vAlA hai |-to yaha ayukta hai| kyoMki sAdhya kA bAdha aura sAdhya ke sAtha hetu kA avinAbhAva paraspara viruddha hai / jaise dekhiye-sAdhya ke sAtha hetu ke avinAbhAva kA artha hai 'sAdhya ke Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nanu bhavatvasmAddhetoryathoktaprakAreNa sarvajJamAtrasiddhirna punastadvizeSasiddhiH / tathAhi-yathA naSTamuSTayAdiviSayavacanavizeSasyAhatasarvajJapraNItatvaM vacanavizeSatvAt siddhacati tathA buddhAdisarvajJapUrvakatvamapi tata eva setsyatIti kutastadvizeSasiddhiH ? na ca naSTa-muSTyAdipratipAdako vacanavizeSo'haMcchAsana eveti vaktuyuktam , buddhazAsanAdiSvapi tasyopalambhAdityAzaMkyAha sUriH-'siddhatthANaM' iti / asyAyamabhiprAyaH-pratyakSA'numAnAdipramANaviSayatvena pratipAditAHzAsanena ye te tadviSayatvenaiva hone para hI hetu kI sattA kA honA', aura bAdha kA artha hai-pakSa meM pratipAdita sAdhyadharma kA abhAva honA / avinAbhAva meM 'sAdhya ke hone para' isa prakAra sAdhya kA sadbhAva sUcita hotA hai aura bAdha ma sAdhyAbhAva sUcita hotA hai-ataH bAdha aura avinAbhAva paraspara viruddha hai / ataH sAdRzyamAtra mUlaka vinAbhAva mAnane para bAdha doSa akiMcitkara bana jAtA hai| arthAt , sAdhyadharma kA sadbhAva aura usakA abhAva eka dharmI meM samAna kAla meM paraspara viruddha hone se bAdha doSa se sAdRzyamUlaka avinAbhAvavAle prakRta sAdhana ko dUSita nahIM mAnA jA sktaa| kevala itanA hogA ki sAdhyami meM sattva hetu kA zuklatva ke sAtha avinAbhAvitva kA nirNaya pratibaddha ho jAyegA / aba yaha sociye ki agara kevala bahirvyAptimAtra se hI hetu ko sAdhya kA sAdhaka mAna liyaa| agni ke sAtha avinAbhAvitva kA nirNaya bhI pratibaddha ho jAyegA kyoMki vahA~ bhI pratyakSa se dhUmAbhAva dRSTa hai / ataH isa prakAra kahIM bhI kevala bahirvyApti mAnane para anumAna se sAdhya kA nizcaya na ho skegaa| isase isa niSkarSa para pahuMcanA cAhiye ki dRSTAntami meM pravRtta pramANa se bhI vyApakarUpa se sakala hetu sAdhya ke upasaMhAra se hetu kA sAdhya ke sAtha avinAbhAva nizcita honA caahiye| vyApakarUpa se jisa hetu meM avinAbhAva nizcita kiyA gayA hai, vaisA hetu kisI bhI dharmI meM upalabdha hogA vahAM anya pramANa ke bAdha ko haThAkara apane sAdhya kA nirNaya karA degaa| jaise ki yahA~ prastuta meM sarvajJamAtra siddha karanA hai to vacanavizeSasvarUpa sAdhyadharmI meM vacanavizeSarUpa hetu prayukta hai| vacanavizeSatvarUpa hetu kI sAkSAtkArijJAnapUrvakatvarUpa sAdhya ke sAtha vyApti ko siddha karane vAlA pramANa to pahale hI hama logoM ke pRthvIkaThInatApratipAdakavacanarUpa dRSTAntadharmI meM dikhA diyA haiisa abhiprAya rakhane vAle AcArya 'kusamayavisAsaNaM' isa sUtrAvayava meM 'ku' zabda se pRthvI kA dRSTAntarUpa se sUcana kara cuke haiN| pakSAdi ke vacana prayoga kA upayoga na hone se usakA sUcana nahIM kiyaa| [arhat bhagavAn hI sarvajJa kaise ?-zaMkA ] ___ yadi yaha zaMkA ho-'vacana vizeSatva hetu se pUrvokta kathanAnusAra sAmAnyataH sarvajJa kI siddhi to ho sakatI hai kintu vyaktigatarUpa se Apake iSTadevasvarUpa arhat bhagavAn hI sarvajJa haiM, dUsare buddhAdi nahIM-aisA siddha nahIM hotaa| jaise dekhiye-Apa jaise vacanavizeSatvarUpa hetu se naSTa-muSTi Adi viSayaka vacanavizeSa meM arhat sarvajJa pratipAditatva siddha karate haiM vaise hI vacana vizeSatva hetu se buddhAdisarvajJapUrvakatva bhI siddha ho sakegA, to vizeSarUpa se amuka hI puruSavizeSa sarvajJatayA Apa siddha karanA cAhate haiM vaha kaise hogA? yaha nahIM kaha sakate ki-yata: naSTa -muSTi Adi jJApaka vacanavizeSa arhat zAsana meM hI upalabdha hotA hai ata eva arhat bhagavAn kI sarvajJatayA siddhi hogI-aisA isaliye nahIM kaha sakate ki buddhAdizAsana meM bhI naSTa-muSTi Adi jJApaka vacana vizeSa upalabdha hotA hai |'-to isa AzaMkA ko dUra karane ke liye sUtrakAra sUrideva ne prathama gAthAsUtra meM 'siddhatthANaM aisA kahA hai / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 279 tainizcitA iti siddhAH, te ca 'aryante' iti 'arthAH' ucyante / teSAM zAsanaM pratipAdakamarhacchAsanameva na buddhAdizAsanam / ato vacanavizeSatvalakSaNasya hetosteSvasiddhatvAt kutasteSAmapi sarvajJatvaM yena vizeSasarvajJatvasiddhirna syAt ? yathA cAgamAntareNa pratyakSAdiviSayatvena pratipAditAnAmarthAnAM tadviSayatvaM na saMbhavati tathA'traiva yathAsthAnaM prtipaadyissyte| . athavA 'siddhArthAnAm' ityanena hetusaMsUcanaM vihitamAcAryeNa, siddhAH pramANAntarasaMvAdato nizcitAH ye'rthA naSTa-muSTyAdayaH teSAM zAsana-pratipAdakaM yato dvAdazAMgaM pravacanamato jinAnAM kAryatvena saMbaMdhi / tenAyaM prayogArthaH sacitaH, prayogazca pramANAntarasaMvAdiyathoktanaSTa-muSTayAdisUkSmAntaritadrArthapratipAdakatvAnyathA'nupapattejinapraNItaM zAsanam / atra ca sUkSmAdyarthapratipAdakatvA'nyathAnupapattilakSaNasya hetojinapraNItatvalakSaNena svasAdhyena vyAptiH sAdhyamiNyeva nizciteti tannizcAyakapramAraNaviSayasyeha dRSTAntasya pradarzanamAcAryeNa na vihitam , tadarthasya tadvyatirekeNaiva siddhatvAt / yathA cArthApatteH sAdhyamiNyeva vyAptinizcayAd dRSTAntavyatirekeNA'pi tadutthApakAdarthAdupajAyamAnAyAH sarvajJapratikSepavAdibhirmImAMsakaH prAmANyamabhyapagamyate tathA prakatAdanyathAnapapattila kSaNAddhetorupajAyamAnasyA'syA'numAnasya tat kiM neSyate ? pratipAditazcArthApatteranumAne'ntarbhAva: prAgiti bhavatyato hetoH prakRtasAdhyasiddhiH / ata eva pUrvAcAhaMtulakSaNapraNetRbhirekalakSaNo hetuH, 'siddhArthAnAm' isa kA tAtparya yaha hai-siddha yAnI nizcita, arthAt zAsana ke dvArA jo pratyakSaanumAnAdi pramANa ke viSayarUpa meM pratipAdita kiye gaye haiM, una pramANa ke viSayarUpa meM hI ve nizcita kiye jAne se siddha kahalAte haiM / artha zabda 'R' dhAtu se karma meM tha pratyaya se banA hai-'aryante' yAnI jo jAne jAte haiM ve 'artha' / siddha haiM aise jo artha, unheM (karmadhAraya samAsa hone se) siddhArtha kahate haiN| siddha arthoM kA zAsana aura koI buddhAdi kA nahIM nahIM hai kintu arhat bhagavAn kA hI hai / kahane kA uddeza yaha hai ki vacanavizeSatvarUpa hetu buddhAdi vacana meM asiddha hai to phira buddhAdi sarvajJa kaise siddha hoMge jisa se Apa kahate haiM ki arhat bhagavAn kI vizeSataH sarvajJatayA siddhi nahIM ho sakatI ? anya buddhAdi Agama meM pratyakSAdipramANa ke viSayarUpa meM pratipAdita jo padArtha haiM unameM vastuta: pratyakSAdipramANa viSayatA kA saMbhava nahIM hai yaha isI prakaraNa meM ucita avasara para dikhAyA jaayegaa| [vacanavizeSatva hetu se sarvajJavizeSa kI siddhi ] athavA 'siddhArthAnAm' isa avayava se sUrirAja ne hetu kA sUcana kiyA hai / siddha yAnI pramANAntara se sunizcita jo artha naSTa-muSTi Adi, unakA zAsana yAnI unakA pratipAdana karane vAlA bAraha aMgarUpa pravacana, vaha kAryatvarUpa saMbaMdha se jinoM kA hI hai / yaha prayoga kA arthakathana hai-isase yaha prayoga nirgalita hotA hai- "zAsana yaha jinaracita hai (yAnI buddhAdi racita nahIM hai,) kyoMki pramANAntarasaMvAdi naSTa-muSTi Adi pUrvokta sUkSma-antarita-dUravartI padArthoM kI jJApakatA anyathA anupapanna hai|" isa prayoga meM sUkSmAdyarthapratipAdakatva kI anyathA'nupaMpattirUpa hetu ko jinapraNItatvarUpa sAdhya ke sAtha vyApti sAdhyadharmI yAnI pakSa meM hI sunizcita hai ataH usake nizcAyaka pramANa ke viSayarUpa meM dRSTAnta kA upanyAsa jarUrI nahIM hai ata eva AcAryajIne bhI usakA pradarzana nahIM kiyA hai| kAraNa, dRSTAnta kA prayojana usake vinA hI siddha hai| Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 "anyathAnupapannatvaM yatra tatra trayeNa kiM / nAnyathAnupapannatvaM yatra tatra trayeNa kim" // [ ] ityAdivacanasaMdarbheNa pratipAdita iti manvAnena AcAryeNApi na dRSTAntasUcanaM vihitamatra pryoge| 'kusamayavizAsana' iti cAtra vyAkhyAne baddhAdizAsanAnAmasarvajJapraNItatvapratipAdakatvena vyAkhyeyam-tathAhi kutsitAH pramANabAdhitaikAntasvarUpArthapratipAdakatvena, samayAH kapilAdisiddhAntAH, teSAm "santi paMca mahanbhayA' [ sUtrakR0 1-1-1-7 ] ityAdi vacanasaMdarbheNa dRSTeSTaviSaye virodhAdhudbhAvakatvena 'vizAsanama' vidhvaMsakaM yataH prato dvAdazAMgameva 'jinAnAM zAsanami'ti bhavatyato vizeSaNAt sarvajJavizeSasiddhiriti sthitametat--jinazAsanaM tattvAdeva siddhaM nizcitaprAmANyamiti / [ Izvare sahajarAgAdivirahanirAkaraNam ] pratra IzvarakRtajagadvAdinaH prAhuH-yuktamukta 'sarvajJapraNItaM zAsanam , tatpraNItatvAcca tat pramANam' iti / idaM tvayuktam-'rAgadveSAdikAna zatrana jitavantaH iti jinAH' / sAmAnyayogina evezvara isa parvA [ dRSTAnta ke vinA bhI vyApti kA nizcaya ] dRSTAntopanyAsa vinA vyApti kA nizcaya kaise hogA yaha zaMkA nirarthaka hai kyoMki sarvajJavirodhI mImAMsakavAdigaNa jaise dRSTAnta ke vinA bhI sAdhyadharmI meM hI vyApti kA nizcaya mAna kara arthApatti ke utthApaka usa vyAptimAn artha se utthita arthApatti ko pramANa mAnate haiM, usI prakAra prastuta meM bhI dRSTAnta ke vinA hI anyathAnupapatti viziSTa hetu se mAna kA prAmANya kyoM nahIM mAnate ? arthApatti kA to anumAna meM hI antarbhAva hai yaha pahale kaha cuke haiM ataH arthApatti ko pramANamAnane vAle vAdI ke samakSa hamAre ukta sUkSmAdyarthapratipAdakatvAnyathAnupatti hetu se zAsana meM jinapraNItatva sAdhya kI siddhi anivArya hai / dRSTAnta ko anAvazyaka samajha kara hI pUrvAcArya RSioM ne hetu kA lakSaNa kahate samaya anyathAnu0 ityAdi kArikA ke vacanasaMdarbha se eka hI lakSaNa hetu kA kahA hai-jaise, jisa bhAva meM anyathAnupapatti hai usameM (pakSasattvAdi) tInarUpa rahe yA na rahe to bhI kyA aura jisa bhAva meM anyathAnapapatti nahA hai vahA~ bhI tIna rUpa ke rahane na rahane se kyA (lAbha) ?cArya ke mata ke sAtha pUrNataH sammata sUtrakAra AcAryane bhI ukta anumAna prayoga me dRSTAnta kA sUcana nahIM kiyA hai| ['kusamayavisAsaNa' kA dUsarA artha] . ___ 'siddhArthAnAm' isa vizeSaNa kA jo anya artha kiyA gayA hai, usa meM 'kusamayavisAsaNaM' zabda kA artha bahuta kucha A jAtA hai ataH 'kusamayavisAsaNaM' kA isa pakSa meM dUsarA artha lagAnA jarUrI hai vaha artha isa prakAra hai ki buddhAdizAsana sarvajJaracita nahIM hai / jaise dekhiye 'ku' yAnI kutsita arthAt garhaNIya, garhaNIya isaliye ki pramANa se bAdhita jo ekAntabhita artha unakA pratipAdaka haiN| aise kutsita 'samaya' yAnI kapila (sAMkhyadarzana praNetA) Adi racita siddhAnta 'kusamaya' haiM / dvAdazAMga jaina pravacana una kusamayoM kA 'visAsaNa' yAnI vidhvaMsana karane vAlA hai, kyoMki-sUtrakRtAMga meM "mahAbhUta pA~ca haiM"....ityAdivacanasamUha se kapilAdi ke siddhAntoM meM dRSTavirodha aura iSTahAni Adi doSoM kA udbhAvana kiyA gayA hai| isase yaha phalita hotA hai ki dvAdazA~ma pravacana jinopadiSTa hI hai / ataH isa vizeSaNa se 'jina hI sarvajJa hai' yaha bAta siddha ho jAtI hai| taduparAMta, dvAdazAMgarUpa jinazAsana jinokta hone se hI siddha yAnI nizcitaprAmANyavAlA phalita hotA hai| Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sahajaizvaryavAdaH 281 vyatiriktA etallakSaNayoginaH, na punaH zAsanAdisarvajagatsraSTA iishvrH| tathA ca pataJjaliH 'kleza-karma-vipAkAzayaraparAmRSTaH puruSavizeSa IzvaraH" / [ yo0 sU0 1-24 ] anena sUtraNa rAgAdilakSaNaklezazatrurahitatvaM sahajamIzvarasya pratipAditam , na punarvipakSabhAvanAdyabhyAsavyApArAt klezAdikSayastasya, yena 'rAgAdIna svavyApAreNa jitavantaH' iti vacaH sArthaka tadviSayatvena syAt / tathA cAnyarapyuktam'jJAnemapratidhaM yasya aizvayaM ca jagatpateH / vairAgyaM caiva dharmazca saha siddhaM ctussttym"|| [mahAbhA.vana./30] ityAzaMkyAha-'bhavajiNANaM' iti / bhavanti nAraka-tiryaga-narA'maraparyAyatvenotpadyante prANino'sminniti bhavaH saMsAraH, taddhetutvAd rAgAdayo'tra 'bhava'zabdenopacArAd vivakSitAH taM jitavanta iti jinaaH| upacArAzrayaNeca prayojanama-na vikalakAraNe rAgAdAvadhvaste tatkAryasya saMsArasya jayaH zakyo vidhAtumiti pratipAdanam / bhavakAraNabhUtarAgAdijaye copAyaH pratipAdita: prAk , tadupAyena ca vipakSarAgAdijayadvAreNa tatkAryabhUtasya bhavasya jayaH saMbhavati nAnyatheti / na hya pAyavyatirekeNopeya [ anAdi sahaja siddha aizvaryavAdI kI AzaMkA ] jagat kA racayitA Izvara hai- isameM vizvAsa karane vAle vAdIyoM yahA~ eka AzaMkA vyakta karate haiM-Apane jo kahA--'zAsana sarvajJapratipAdita hai aura sarvajJakathita hone ke kAraNa hI vaha pramANabhUta hai'-- yaha bAta to ThIka hai: kintu yaha jo Apane kahA-'rAga-dveSAdizatruoM ko jita lene vAle jina haiM' yaha bAta galata hai / kAraNa, yaha sarvajJa kA lakSaNa to kevala sAmAnya yogIvRda, jo ki Izvara se bhinna haiM usI meM ghaTa sakatA hai, zAsana aura taditara samUce jagat kA sarjanahAra jo Izvara hai vaha sarvajJa hote hue bhI umameM uparokta lakSaNa nahIM hai [ tAtparya yaha hai ki IzvarakartRtva vAdI Izvara ko anAdisiddha sarvajJa mAnate haiM na ki pahale kabhI vaha rAga-dveSAkrAnta thA aura bAda meM sAdhanA se vItarAga-sarvajJa banA ho aisA / ataH anAdikAla se rAgamukta hone ke kAraNa vaha rAgAdivijetA nahIM hai, phira bhI sarvajJa to use. mAnanA hai / ] jaise ki pAtaJjala yogasUtra meM kahA hai ki-"jo kleza, karma-unake vipAka aura vividha Azaya vAsanA se sarvathA [sabhI kAla meM ] aspRSTa hai aisA koI viziSTa puruSa hI Izvara hai / " isa sUtrakathana ke anusAra Izvara meM rAga-dveSAdisvarUpa klezAtmaka zatru kA sahaja [ traikAlika ] viraha sUcita hotA hai / isa meM aisA nahIM kahA hai ki rAgAdi ke vipakSa nIrAgatA Adi zubha bhAvanAoM ke abhyAsa ke prayoga se Izvara ne klezAdi kA kSaya kiyA, ataH ApakA (Izvara ke bAre meM) yaha vacana sArthaka nahIM hai ki rAgAdi ko apane puruSArtha se jitane vAle jina [sarvajJa] haiM / anya vidvAnoM ne bhI aisA dikhAyA hai| jaise ki mahAbhAratakAra ne kahA hai-"jisa jagadIza kA jJAna, aizvarya, vairAgya aura dharma apratigha yAnI askhalita hai-[yAnI] ye cAroM sahaja siddha haiN"| . [ AzaMkA ke uttara meM 'bhavajiNANaM' pada kI vyAkhyA ] IzvaravAdIyoM kI isa AzaMkA kA nirAkaraNa karane hetu sammatizAstrakAra ne 'bhavajiNANaM' yaha vizeSaNa (prathama kArikA meM) prayukta kiyA hai / bhava zabda kA artha hai saMsAra, jahA~ prANivarga nAraka, tiryaMca, manuSya aura deva ina cAra prakAra ke paryAyoM ko dhAraNa karate hue janma pA rahe haiM / yadyapi yahA~ upacAra kA Azraya lekara 'bhava' zabda se rAga-dveSAdi zatru vivakSita kiye gaye haiM kyoM ki nArakAdibhava Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 siddhiH, anyathopeyasya nirhetukatvena deza-kAla-svabhAvapratiniyamo na syAditisarvaprANinAmIzvaratvam , na vA kasyacit syAt / pratipAditazcAyamarthaH-[pra. vA0 3/35 / nityaM sattvamasattvaM vA'hetoranyAnapekSaNAt / apekSAto hi bhAvAnAM kAdAcitkatvasambhava ||-ityaadinaa granthena dhrmkiittinaa| tanna rAgAdiklezavigamaH svabhAvata evezvarasyeti yuktam / [cArvAkeNa saha paraloke vivAdaH] atra bRhaspatimatAnusAriNaH-svabhAvasaMsiddhajJAnAdidharmakalApAdhyAsitasya sthANorabhAvapratipAdanaM jainena kurvatA'smAkaM sAhAyyamanuSThitamiti manvAnAH prAhuH-yuktamuktaM yat 'svabhAvasaMsiddhajJAnAdisampatsamanvitasyezvarasyAbhAvaH' / 'nAraka-tiryagnarA'mararUpapariNatisvabhAvatayotpadyante prANino'sminiti' etaccA'yuktamabhihitam , paralokasadbhAve pramANAbhAvAt / tathAhi-paralokasadbhAvAvedakaM pramANaM pratyakSam anumAnam Agamo vA jainenAbhyupagamanIyaH, anyasya pramANatvena tenaa'nissttH| . ke pradhAna hetu hI rAgAdigaNa hai / isa zatrugaNa ko jIta lene vAle jina kahe jAte haiN| upacAra kA Azraya yahA~ yaha dikhAne ke liye kiyA hai ki saMsAra ke ugra kAraNabhUta rAgAdi kA dhvaMsa jaba taka nahIM hotA vahA~ taka usake kAryasvarUpa saMsAra yAnI bhava ke Upara vijaya pAnA zakya nahIM hai| saMsAra ke kAraNIbhUta rAgAdi ke vijaya kA upAya to pahale dikhAyA hai, usa upAya se pratipakSI rAgAdigaNa kA vijaya karane dvArA hI saMsAra ko jitA jA sakatA hai, anyathA kabhI usakA parAjaya zakya nahIM hai| prasiddha hI bAta hai yaha ki upeya-prAptavya kI siddhi kabhI upAya ke vinA nahIM hotii| agara vinA upAya bhI upeya siddha ho jAve taba to vaha heturahita ho jAne se, amuka hI deza meM-amuka hI kAla meMamuka hI svabhAva vAlI vastu utpanna ho yaha jo dRDha niyama dekhA jAtA hai vaha tUTa jaayegaa| usakA natIjA yaha hogA ki sabhI jIva vinA hetu hI aizvaryabhAga ho jAyeMge, athavA to koI bhI jIva aizvaryazAlI nahIM rahegA kyoMki aizvarya ko sahaja siddha mAnane vAle usako heturahita mAnate haiN| bauddha granthakAra dharmakItti kA bhI yahI kahanA hai ki "heturahita vastu ko anya kisI kI apekSA na hone para yA to usako nitya sattva hogA yA nitya asattva hogaa| kAraNa, bhAvoM kI kAdAcikatA kA sambhava apekSAdhIna hai|" niSkarSaH-rAgAdi klezoM kA vinAza yAnI abhAva, Izvara ko sahaja hI hotA hai-yaha bAta ayukta hai| [ sarvajJavAdaH samAptaH [ paraloka ke pratikSepa meM cArvAka kA pUrvapakSa ] nAstika mata ke pravartaka bRhaspatinAmaka vidvAna ke anugAmIyoM yahA~-'svabhAva se siddha sahaja jJAnAdi catuSTaya se alaMkRta aisA koI puruSavizeSa Izvara hai hI nahIM- isa prakAra nirUpaNa karane vAle jainoM ne hamArI sahAyatA kI hai aisA samajha kara apanI bAta kahate haiM ki 'svabhAva se siddha jJAnAdi sampatti se yukta koI Izvara nahIM hai'- yaha ThIka hI kahA gayA hai| kintu yaha jo Apane kahA-nAraka, tiryaMca, manuSya aura deva ke paryAyoM ko dhAraNa karate hue yahA~ prANisamUha janma lete haiM....ityAdi, vaha nitAnta galata kathana hai cUMki paraloka ke astitva meM koI bhI pramANa maujUda nahIM hai / vaha isa prakAraparaloka ke astitva ko dikhAne vAlA agara koI pramANa jaina ke pAsa hogA to vaha pratyakSa-anumAna Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01 paralokavAda: 283 na cAtraitad vaktavyam bhavato'pi ki tatpratikSepakaM pramANam ?-yato nAsmAbhistatpratikSepakapramANAta tadabhAvaH pratipAdyate kiMtu paropanyastapramANaparyanuyogamAtrameva kriyate / ata eva 'sarvatra paryanuyogaparANyeva sUtrANi bRhaspateH" [ ] iti cArvAkarabhihitam / sa ca paropanyastapramANaparyanuyogaH tadabhyupagamasya praznAdidvAreNa vicAraNA na punaH svasiddhapramANopanyAsaH yena 'atIndriyArthapratikSepakatvena pravartamAnaM pramANamAzrayAsiddhatvAdidoSaduSTatvena kathaM pravartate' ityasmAn prati bhavatA'pi paryanuyogaH kriyet| ata eva paralokasAdhakapramANAbhyupagamaM pareNa grAhayitvA tadabhyupagamasyAnena prakAreNa vicAraH kriyate-tatra na tAvat paralokapratipAdakatvena cakSurAdikaraNavyApArasamAsAditAtmalAbhaM sannihitapratiniyatarUpAdiviSayatvAt pratyakSaM pravartate / nApyatIndriyaM yogipratyakSaM tatra pravartata iti vaktu zakyam , paralokAdivat tsyaapysiddheH|| yA Agama hI hogA, kyoMki svatantra upamAnAdi anya kisI ko ve pramANa hI nahIM mAnate haiM / [cArvAkamata kevala dUsare mata kI kasauTI meM tatpara ] [yahA~jaina kI ora se bIca meM eka AzaMkA ko prastuta kara ke nAstika usakA khaMDana prastuta karatA hai-] 'Apake pAsa bhI paraloka niSedha ke liye kyA pramANa hai ?' aisA prazna nAstika ke prati karane kI koI AvazyakatA nahIM hai kyoMki hama paraloka ke niSedhaka pramANa ko DhUMDha kara paraloka ke abhAva kA pratipAdana karane meM kaTibaddha nahIM hai kintu taTastha banakara sIrpha Apane paralokasiddhi meM jo pratyakSAdi pramANa kA upanyAsa kiyA hai usakI kasauTI hI hameM karanI hai / isIliye to cArvAkoM ne kahA hai ki "bRhaspati ke sabhI sUtravacana dUsaroM ke siddhAnta meM paryanuyogaparaka hI haiN|" dUsare logoM ne jina pramANoM kA upanyAsa kiyA hai unameM paryanuyoga karane kA tAtparya bhI yahI hai ki unakI mAnyatAoM ke Upara praznAdi karane dvArA kucha vicAraNA kI jAya, nahIM ki hamAre mata se jo kucha siddha yAnI abhyupagata ho usake liye pramANoM kA upanyAsa kiyA jAya ! ata: Apa hamAre prati aisA paryanuyoga nahIM kara sakate ki "cArvAka kI ora se atIndriya paralokAdi artha ke niSedhameM jisa pramANa kA prayoga kiyA jAtA hai usameM AzrayAsiddhi Adi doSa hai kyoMki usake mata se ve atIndriya artha siddha hI nahIM hai to usameM niSedhaka pramANa kI pravRtti yAnI upanyAsa kaise kiyA jA sakatA hai........" ityAdi-aisA paryanuyoga tabhI sAvakAza hotA agara hama pramANavinyAsa meM tatpara hote / [ paraloka siddhi meM pratyakSa pramANa kA abhAva ] cArvAkavAdI kA apanI ora se kisI pramANa kA vinyAsa karane kA koI saMkalpa na hone se hI hama nAstika loga pahale dUsare vAdI kI ora se paralokasAdhaka kisI pramANa kA svIkAra karavAne ke bAda hI, arthAt dUsare vAdI vaise pramANa kA upanyAsa kare tabhI hama isa prakAra vicAra karate haiM ki-jaina Adi logoM ne jo tIna pramANa mAne hai usameM se pratyakSapramANa kI paraloka ke pratipAdana meM koI guMjAIza nahIM hai / kAraNa, usakA janma netrAdi bAhya karaNa-indriya kI kucha hilacAla-sakriyatA yA vyApAra se hotA hai, ataeva pratyakSa kevala saMnihita yAnI apane se saMbaddha amuka amuka rUparasAdi viSaya ko hI sparza karatA hai, paraloka ko nahIM, kyoMki vaha indriyoM se sambaddha nahIM hai / kadA Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApyanumAnaM pratyakSapUrvakaM tatra pravRttimAsAdayati, pratyakSA'pravRttau tatpUrvakasyAnumAnasyApi ttraaprvRttH| atha yadyapi pratyakSAvagatapratibandha lagaprabhavamanumAnaM na tatra pravartate tathApi sAmAnyatodRSTaM tatra pratiSyati / tadapi na yuktam , yatastadapi sAmAnyatodRSTamavagatapratibandhaliMgodbhavam , Ahosvit anavagatapratibandhaliMgasamuttham ? yadyanavagatapratibandhaliMgodbhavamiti pakSaH, sa na yuktaH, tathAbhUliMgaprabhavasya svaviSayavyabhicAreNa azvadarzanAnantarodabhUtarAjyAvAptivikalpasyevA'pramANatvAt / atha pratipannasambandhaliMgaprabhavaM tat tatra pravartate iti pakSaH, so'pi na yuktaH, pratibandhAvagamasyaiva tatra liMgasyA'sambhavAt / tathAhi-pratyakSasya tatra liMgasambandhAvagamanimittasyAbhAve'numAnaM liMgasambandhagrAhakamabhyupagantavyam / tatra yadi tadeva paralokasaddhAvAvedakamanumAnaM svaviSayAbhimatenArthecit aisA kaho ki-'yogIoM kA pratyakSa paraloka ke viSaya meM pravRtta hai'-to yaha kahanA zakya hI nahIM, kyoMki jaise paraloka asiddha hai vaise hI atIndriya padArtha ko grahaNa karane vAlA yogipratyakSa bhI asiddha yAnI avizvasanIya hai| [ paraloka siddhi meM anumAna pramANa kA abhAva ] paralokasAdhaka koI pratyakSa pramANa nahIM hai ata eva atumAna pramANa kI bhI usameM pravRtti nahIM hai kyoMki jisakA pratyakSa ho usI kA kabhI anumAna hotA hai / paralokavAdI:-jisa liMga kA apane sAdhya ke sAtha pratibandha yAnI vyApti pratyakSa se gRhIta ho aise liMga se hone vAle anumAna kI paraloka ke viSaya meM pravRtti nahIM ho sakatI yaha bAta ThIka hai, kintu jahA~ pratyakSa kI AvazyakatA nahIM hai aise 'sAmAnyatodRSTa' nAmaka anumAna kI pravRtti paraloka ke viSaya meM ho sakatI hai| jaise ki 'RSimunioM kI tapazcaryA sArthaka [=saphala ] hai kyoMki vaha pravRtti hai, jo pravRtti hotI hai usakA kucha na kucha phala avazya hotA hai jaise rAjasevAdi pravRtti / ' isa anumAna meM vizeSa phalarUpa se paraloka ko sAdhya nahIM banAyA hai kintu sAmAnyataH phalavattA ko hI sAdhya banAyA hai aura pravRtti hetu ke sAtha usakI vyApti prasiddha hone se koI doSa nahIM hai| jaba tapazcaryA meM saphalatA siddha huyI aura ihaloka meM usakA koI phala dekhA nahIM jAtA to yaha kalpanA avazya karanI par3egI ki usakA phala paraloka meM milegA, kyoMki usa pravRtti ko niSphala to mAna nahIM skte| isa prakAra sAmAna skAreNa vyApti kA grahaNa hone para vizeSa phalarUpa meM paraloka kI siddhi meM sAmAnyatohATa anumAna kI pravRtti ho sakatI hai| cArvAkaH yaha bAta bhI ayukta hai, yahA~ bhI do prazna hai ki vaha sAmAnyatodRSTa anumAna (A) sAdhya ke sAtha jisakI vyApti gRhIta hai aise liMga se janma letA hai ? (B) yA vyApti gRhIta na ho aise bhI liMga se utpanna hotA hai ? (B) yadi vyAptigrahaNazUnya liMga se sAmAnyatodRSTa anumAna kI utpati vAlA dUsarA pakSa mAnA jAya to vaha ayukta hai, kyoMki vaise liMga se utpanna hone vAle anumAna kA apane viSaya ke sAtha vyabhicAra yAnI visaMvAda hone se vaha pramANa nahIM hai, jaise ki azva ko svapnAdi meM dekhane ke bAda kisI ko aisA vikalpa hotA hai ki mujhe rAjya prApti hogI, kintu use rAjyaprApti nahIM hotI hai to visaMvAda ke kAraNa usakA azvadarzanajanya rAjyaprApti kA vikalpa pramANa nahIM hotaa| Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 285 nAtmotpAdakaliMgasambandhagrAhakaM tadetaretarAzrayatvadoSaH / athAnumAnAntarAd gRhItapratibandhAlligAdupajAyamAnaM tadviSayaM tadabhyupagamyate tdaa'nvsthaa| tathA, sarvamapyanumAnamasmAn pratyasiddham / tathAhi bRhaspatisUtram-"anumAnamapramAraNam" ] iti / anena pratijJApratipAdanaM kRtam, anizcitArthapratipAdakatvAda[t]siddhapramANAbhAsavaditi hetudRssttaantaavbhyuuhyo| viSayavicAreNa vA'numAnaprAmANyamayuktam-dharma-dhamryu bhayasvatantrasAdhane siddhasAdhyatA yataH ato vizeSaNa-vizeSyabhAvaH sAdhyaH / prameyavizeSaviSayAM pramAM kurvat pramANaM pramANatAmaznute / itaretarAvacchinnazca samudAyo'tra prameyaH, tadapekSayA ca pakSadharmatvAdInAmanyatamasyApi ruupsyaa'prsiddhiH| nahi samudAyadharmatA hetoH, nApi samudAyenA'nvayo vyatireko vA, dhamimAtrApekSayA pakSadharmatve sAdhyadharmApekSayA ca vyAptau gauNateti / uktaM ca, "pramANasyA'gauNatvAdanumAnAdarthanizcayo durlabhaH" [ ] iti / dharmi-dharmatAgrahaNe'pi na gauNatAparihAraH, pratIyamAnApekSayA gauNa-mukhyavyavahArasya cintyatvAt , samudAyazca prtiiyte| [vyAptigrahaNa azakya hone se anumAna kA asambhava ] (A) yadi yaha kahA jAya ki-'jisa liMga kI apane sAdhya ke sAtha vyApti gRhIta hai vaise liMga se utpanna anumAna kI paraloka siddhi meM pravRtti hogI'-to yaha pakSa bhI yukta nahIM hai / kAraNa, usa liMga kI apane sAdhya ke sAtha vyApti gRhIta hone kA sambhava hI nahIM / vaha isa prakAra: liMga kI paralokAdiphalavattArUpa apane sAdhya ke sAtha vyApti ke grahaNa meM pratyakSarUpa nimitta to hai nahIM, ataH anumAna ko hI vyApti kA grAhaka svIkAranA paDegA / aba yadi aisA kaheM ki jo paralokasAdhaka mukhya anumAna hai vahI apane sAdhyarUpa meM abhimata paralokasvarUpa artha ke sAtha, apane utpAdaka liMga kI vyApti ko grahaNa karAyegA to isameM spaSTa hI anyonyAzraya doSa lagegA, kyoMki mukhya anumAna se vyAptigrahaNa kA aura vyAptigraha hone para mukhya anumAna kA udbhava hogaa| isake parihAra ke liye yadi vyAptigraha kA udbhava dUsare koI anumAna se mAneMge to usa dUsare anumAna kI udbhAvaka vyApti kA graha tosare kisI anumAna se mAnanA hogA, phira cauthA ......pA~cavA....isa prakAra kahIM anta na Ane se anavasthA doSa laga jaayegaa| [nAstika mata meM anumAna apramANa hai| paraloka viSaya meM anumAna kA asambhava to hai, uparAMta dUsarI bAta yaha hai ki hamAre nAstikabirAdaroM ke prati koI bhI anumAna hI asiddha yAnI avizvAsya hai| bRhaspativiracita sUtra meM bhI kahA gayA hai ki 'anumAna pramANabhUta nahIM hai' / sUtra meM yaha pratijJA ke taura para kahA gayA hai, ataH usameM hetu aura dRSTAnta svayaM jAna lenA cAhiye jo kramaza: isa prakAra hai-hetu:- 'kyoMki anumAna anizcita artha kA pratipAdaka hai / ' dRSTAnta:-jaise ki pramANAbhAsarUpa meM prasiddha dIpakalikA meM aikya kA prtibhaas| [viSaya ke na ghaTane se anumAna apramANa ] * anumAna ke viSaya kA vicAra kare to bhI yaha pratIta hotA hai ki anumAna kA prAmANya asaMgata hai / anumAna kA viSaya hotA hai dhami aura dharma / aba yadi anumAna se dharma aura dharma kI svatantrarUpa se Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 ___ ekadezAzrayaNenA'pi trairUpyamayuktam , vyAptyasiddheH / nahi sattAmAtreNA'vinAbhAvo gamaka api tvavagataH, anyathA'tiprasaGgAt / sa ca sakalasapakSa-vipakSA'pratyakSIkaraNe durvijnyaano'srvvidaa| na cAtra bhUyodarzanaM zaraNam, sahasrazo'pi dRSTasAhacaryasya vyabhicArAt / ata eva na darzanA'darzanamapi / pRthak pRthak siddhi abhipreta ho taba to spaSTarUpa se siddhasAdhyatA doSa lagegA kyoMki dharmi parvata aura dharma agni donoM prasiddha hI hai, isaliye dharma aura dharma ke vizeSaNa-vizeSyabhAva ghaTita samudAyarUpa prameyavizeSa ko hI sAdhya karanA hogA [ draSTavya nyAyabiMdu pari0 2- sU0 6 kI TIkA ] anyathA vaha pramANa nahIM hogA kyoMki pramANa kA prAmANya prameyavizeSa ko viSaya karane vAlI pramA ko utpanna karane para hI nirbhara hotA hai| [ tAtparya yaha hai ki 'sarvaM jJAnaM dharmiNi pramANam' isa pravAda ke anusAra bhramajJAnasahita sabhI jJAna dharmimAtra meM to pramANa hI hotA hai ata: dharmavizeSa ko viSaya karane para hI vAstava meM jJAna pramANa kahA jAtA hai| yahA~ paraspara saMzliSTa aise parvata aura agni sAdhya karate hai, arthAt agniviziSTa parvata ApakA sAdhya hai| isa sAdhya kI apekSA dhUma liga meM pakSadhamatva A eka bhI rUpa nahIM ghaTa sakegA kyoMki dhUma to parvata meM vRtti hai jo ki samudAyAtmaka pakSa kA hI eka aMza hai ataH vaha pakSabhUta nahIM hai / agniyukta parvatarUpa sAdhya kA koI sapakSa bhI prasiddha nahIM hai / dhUma yadyapi parvata kA dharma hai kintu agniviziSTa parvata rUpa samudAya jo ki pakSa hai usakA dharma to nahIM hai kyoMki agniviziSTa parvata kA nizcaya nahIM hai / na usa sasudAya ke sAtha usakI anvayavyApti yA vyatireka vyApti siddha hai / yadi hetu meM pakSadharmatA kI prasiddhi ke liye samudAya meM rUDha pakSazabda kA pakSakadezarUpa kevala dharma meM upacAra karake dhUma hetu meM parvatarUpa dharmI kI apekSA pakSadharmatA kA upapAdana kiyA jAya to yaha aupacArika yAnI gauNa pakSadharmatA hayI, vAstavika nhiiN| evaM vyApti kI prasiddhi ke liye agniviziSTaparvatarUpa samudAya ke eka dezabhUta agnirUpa sAdhya ke sAtha hI dhUma kI vyApti mAnI jAya to yaha bhI aupacArika yAnI gauNa vyApti hayI, vAstavika na huyI / ataH aupacArika pakSadharmatA aura vyApti se hone vAlA anumAna bhI gauNa hI hogA, vAstava nahIM hogaa| kahA bhI hai "pramANa gauNasvarUpa na hone ke kAraNa anumAna se artha kA nizcaya durlabha hai / " tAtpara nizcaya gauNa nahIM vAstava hotA hai, anumAna vAstava nahIM kintu uparokta rIti se gauNa hai ata: usase vAstava arthanizcaya azakya hai| yadi aisA kaheM ki-'anumAna se parvata aura agni meM dharmi-dharmabhAva kA grahaNa kiyA jAtA hai'to yaha kahane para bhI gauNatA aTala ra pratIti ho usake AdhAra para kI jAtI hai / prastuta meM agniviziSTa parvata rUpa samudAya kI pratIti hotI hai ataH vahI mukhya hai, usakI apekSA dharmi-dharmabhAva ke grahaNa ko gauNa hI mAnanA hogaa| [ avinAbhAva kA grahaNa duHzakya ] yadi kevala eka dezarUpa parvatAdi dharmI ko hI vAstava pakSa mAna kara ke pakSadharmatA Adi tInarUpoM kI usI se upapatti kare to bhI vaha yukta nahIM hai, kyoMki kevala sAdhyadharma ke sAtha hetu kI vyApti anupapanna hai / tAtparya yaha hai ki vyApti kA artha hai hetu meM sAdhya kA avinAbhAva / yaha avinAbhAva sAdhya meM ajJAta paDA rahe itane mAtra se to kabhI anumAna hotA nahIM, ataH jJAta avinAbhAva kI AvazyakatA mAnanI hogI anyathA jisa ko vyAptigraha kabhI nahIM huA aise puruSa ko bhI dhUma dekhakara Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sarvajJavAdaH 287 taduktam - "gomAnityeva ma]na bhAvyamazvavatA'pi kima" [pra0 vA0 3/25 ] iti / deza-kAlAvasthAbhedena ca bhAvAnAM nAnAtvAvagamAdanAzvAsaH / taduktam-'avasthA-deza-kAlAnAm" [ vAkya 1-32 ] ityAdi / Aha ca-"avinAbhAvasambandhasya grahItumazakyatvAt" [ . yacca-'sAmAnyasya tadviSayasyA'bhAvAt , svArtha-parArthabhedA'sambhavAta, viruddhAnumAna-virodhayoH sarvatra sambhavAt , kvacicca viruddhA'vyabhicAriNaH' ityAdi dUSaNajAlaM-tadanudghoSaNIyameva, yato'nizcitArthapratipAdakatvAt "anumAnamapramANam" ityanumAnA'pramANatApratipAdane kRte zeSadUSaNajAlasya mRtamAraNakalpatvAt / tato'numAnasyA'pramANatvAdatIndriyaparalokasadbhAvapratipAdane kutastasya pravRttiH / agni kA anumAna ho jAyegA / aba yaha jo avinAbhAva hai usakA jJAna kaise hogA ? avinAbhAva kA matalaba yaha hai ki jahA~ jahA~ dhUma ho una sabhI sapakSoM meM agni kA honA aura agni jahA~ na ho vaise vipakSoM meM dhUma kA na rhnaa| aise avinAbhAva ke jJAna ke liye sabhI sapakSoM kA aura vipakSoM kA pratyakSa honA anivArya bana gayA, kintu asarvajJa puruSa ke lie vaha sambhava na hone se usake liye avinAbhAva durjeya bana gyaa| yadi aisA kaheM ki-'sakala sapakSa-vipakSoM kA pratyakSa na hone para bhI agni aura dhUma ko bAra bAra eka sthAna meM dekhane se avinAbhAva kA jJAna ho jAyegA'-to yaha anekabAra darzana zaraNya nahIM hai, cUki hajAroM bAra dekhA ho ki pArthivatva aura lohalekhyatva ekatra rahatA hai phira bhI vajra meM lohalekhyatva nahIM rahatA hai| [ athavA kahIM agni ke rahane para bhI dhUma nahIM hotA hai ] / yadi aisA kahA jAya ki-'anekazaH darzana nahIM kintu, dhUma ko dekhane para agni ko bhI dekhanA aura agni ko na dekhane para dhUma ko nahIM dekhanA. isaprakAra ke darzana aura adarzana se avinAbhAva kA nizcaya kareMge'-to yaha bhI ayukta hone meM vahI yukti hai ki pArthivatva hone para lohalekhyatva dekhate haiM aura lohalekhyatva na dekhane para pArthivatva nahIM dekhate haiM phira bhI vajra meM usakA bhaMga ho jAtA hai, ataH avinAbhAvagraha durjeya hai| jaisA ki pramANavAttika meM kahA gayA hai ki-'kyA koI puruSa go-svAmI hai isaliye vaha azva-svAmI bhI honA cAhiye ? [ aisA koI niyama hai ? ] ityaadi| dUsarI bAta yaha hai ki jina do vastu ke bIca avinAbhAva kI kalpanA kI jAtI hai usameM pUrNa AsthA rakha nahIM sakate kyoMki bhAvoM meM dezabheda se kAlabheda se aura avasthAbheda se vaicitrya kA honA prasiddha hai-jaiseH eka hI bIja isa deza meM upajAU bhUmi ke kAraNa bahu phalaprada hotA hai, vahI bIja uSara deza meM kama phalaprada hotA hai ityAdi / vAkyapadIya grantha meM kahA gayA hai ki-"padArthoM kI zakti avasthA, deza aura kAla ke bheda se bhinna bhinna prakAra kI hotI hai, ataH anumAna se usakA patA lagAnA ati kaThina hai|" yaha bhI kahA gayA hai ki-"avinAbhAva sambandha kA grahaNa azakya hone se [ anumAna kaThina hai / ]" [ anumAna meM viruddhAdi tIna doSoM kI AzaMkA ] zaMkAH-nAstika ne jo anumAna dikhAyA hai ki "anumAna apramANa hai kyoMki anizcitArthapratipAdaka hai" ityAdi, yaha anumAna mithyA hai kyoMki anumAna mAtra ke uccheda ke liye nAstika ne aisI pratikriyA dikhAyI hai ki-"anumAna kA viSaya [ agnivizeSa ko mAneMge to usake sAtha vyAptigraha * avasthA deza-kAlAnAM bhedAd bhinnAsu zaktiSu / bhAvAnAmanumAnena pratItiratidurlabhA / / iti / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athedameva janma pUrvajanmAntaramantareNa na yuktamiti janmAntaralakSaNasya paralokasya siddhirissyte| tat kimiyamarthApattiH, athAnumAnaM vA ? na tAvadApattiH tallakSaNAbhAvAt , 'dRSTaH zruto vA'rtho'nyathA nopapadyate' [ mImAMsA0 1.1-5 bhASya ] iti hi tasyA lakSaNaM vicakSaNairiSyate / na tu janmAntaramantareNa nopapattimadidaM janmeti siddham , mAtApitRsAmagrImAtrakeNa tasyopapatteH, tanmAtrahetukatve cAnyaparikalpanAyAmatiprasaMgAt / zakya na hone se anumAna kA utthAna nahIM hogA aura ] yadi sAmAnya ko mAneMge to vaha asaMgata hai kyoMki agnitva kI siddhi se arthI kA koI prayojana siddha nahIM hogA aura agnitva sarvadigvartI hone se arthI kI niyatadigabhimukha pravRtti nahIM hogii| svArtha aura parArtha ye bheda bhI nahIM ghaTa sakate kyoMki donoM trairUpya se utpanna hote haiM, aura isI liye dhUlipaTala se hone vAle agni ke mithyAjJAna vat apramANa hai| taduparAMta sabhI anumAna meM prAyaH viruddha aura anumAnavirodha tathA viruddhAvyabhicArI ye tIna doSa ubhara Ate haiM, viruddha yAnI apane iSTa sAdhya kA vidhAta karane vAlA-jaise:-naiyAyika zabda meM kRtakatva hetu se anityatva ko siddha karanA cAhatA hai kintu kRtakatva hetu zabda meM ambaraguNatva kA niSedhaka bhI hai ata: naiyAyika ke iSTa kA virodhI hai / tathA sabhI anumAna meM anumAnavirodha bhI isaprakAra hotA hai-vivakSita sAdhyadharma dharmI kA vizeSaNa nahIM ho sakatA kyoMki vaha midharmasamudAya ke ekadezarUpa hai jaise ki dharmI kA svarUpa / isa anumAna se sabhI anumAna hata-prahata ho jAtA hai / taduparAMta kisI anumAna meM viruddhA'vyabhicArI doSa bhI isa prakAra lagatA hai-viruddha yAnI prastuta sAdhya kA virodhI aura avyabhicArI yAnI apane sAdhya kA avinAbhAvI aise pratipakSI hetu kA prayoga karane se anumAna satpratipakSita ho jAtA hai-jaise: zabda meM eka ora koI kRtakatva hetu se anityatva siddha karanA cAhe to anityatvarUpa prastata sAdhya kA virodhI nityatva kA avyabhicArI ai hetu prayukta karane se pahalA anumAna pratibaddha ho jAtA hai"| -nAstikoM kI dikhAyI huI isa pratikriyA se 'anumAnamapramANam' yaha anumAna bhI pratiruddha ho jaayegaa| - samAdhAnaH uparokta zaMkA se hamAre dvArA ApAdita jo dUSaNavada hai usakI hamAre hI anumAna meM udghoSaNa karanA yukta nahIM hai, kyoMki anizcitArthapratipAdakatva hetu se sabhI 'anumAna apramANa hai' isa prakAra anumAna ke prAmANya kA bahiSkAra kara dene se hamArA anumAna bhI tadantargata mRtatulya hI ho gayA, jo mRta ho gayA usake Upara hamAre hI mata kA avalambana karake dUSaNaprahAra karanA yaha to mRta kA hI mAraNatulya yAnI niSphala hai| sArAMzaH-anumAna mAtra apramANa hai to atIndriya aise paralokAdi ke astitva kI siddhi ke liye vaha kaise pravRtta kiyA jA sakegA ? nahIM kiyA jA sktaa| [janmAntara vinA isa janma kI anupapatti yaha kaunasA pramANa ?] yadi janmAntarasvarUpa paraloka kI siddhi isa yukti se iSTa ho ki yaha vartamAna janma pUrva janmAntara ke vinA anupapanna hai, to yahA~ prazna hai ki yaha anupapatti arthApattipramANa hai yA anumAna pramANa ? arthApatti kA lakSaNa yahA~ saMgata na hone se vaha arthApatti pramANa nahIM ho sktaa| mImAMsaka vidvAnoM ne arthApatti kA yaha lakSaNa kiyA hai-'dekhA huA yA sunA huA artha anyathA yAnI sAdhya Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 286 atha prajJA-medhAdayo janmAdAvabhyAsapUrvakA dRSTAH kathamatatpUrvakA bhaveyuH, na vahnipUrvako dhUmastatpUrvakatAmantareNa kadAcidapi bhavannupalabdhaH / tadapyasat-avinAbhAvasambandhasya deza-kAlavyAptilakSaNasya pratyakSeNa pratipattumazakteH / saMnihitamAtrapratipattinimittaM hi pratyakSamupalabhyate, 'na hi sakaladezakAlayovinA vahnimasambhava eva dhUmasya' iti pratyakSataH pratItiyuktA, ato na dhUmo'pi vahnipUrvakaH sarvatra pratyakSA'nupalambhAbhyAM siddhaH, iti kutastena dRSTAntena janmAntarasvarUpaparalokasAdhanam ? tasmAt kecit prajJA-medhAdayastathAbhUtAbhyAsapUrvakAH, kecid mAtA-pitRzarIrapUrvakA iti / na ca prajJAdayaH zarIrato vyatiricyamAnasvabhAvAH saMvedanaviSayatAmupayAnti, zarIraM ca tadanvayavyatirekAnuvRttimadeva dRSTamiti kathamanyathA vyavasthAmarhati ? / ___atha pUrvopAttAdRSTamantareNa kathaM mAtApitRvilakSaNaM zarIram ? nanvatenaiva vyabhicAro dRzyate, nahi sarvadA kAraNAnurUpameva kAryam , tena vilakSaNAdapi mAtA-pitRzarIrAda yadi prajJA-medhAdibhivilakSaNaM tadA patyasya zarIramupajAyeta, kadAcit tadAkArAnukAri tata ka evA'tra virodhaH? yathA kazcita zAlUkAdeva zAlUkaH, kazcid gomayAt ; tathA kazcidupadezAd vikalpaH, kazcittadAkArapadArthadarzanAt / atha darzanAdapi vikalpaH pUrvavikalpavAsanAmantareNa kathaM bhavet ? tahi gomayAdapi zAlUkaH kathaM padArtha ke vinA upapanna na ho sake' / prastuta meM, pUrva janmAntara ke vinA vartamAna janma kI anupapatti hai yaha asiddha hai, kyoMki mAtA-pitA rUpa sAmagrI se hI vartamAna janma kI upapatti ho jAtI hai, ataH mAtA-pitA hI vartamAna janma ke hetu bana jAte haiM, zeSa janmAnta rAdi kI nirarthaka kalpanA yadi kI jAya to nirarthaka azvasIMga Adi kI bhI kalpanA kyoM na kI jAya ? [ prajJA-medhAdiguNa kI janmAntarapUrvakatA kaise ? ] yadi yaha zaMkA kareM ki-"prajJA aura medhA ityAdi guNa hamezA abhyAsa se hI sampanna hote hue dikhAI dete haiM, to janma ke prArambha meM navajAta zizu meM jo dugdhapAnAdi prayojaka prajJA dikhAI detI hai vaha pUrvajanma ke abhyAsa ke vinA kaise upapanna hogI ? dhUma meM agnipUrvakatva prasiddha hone se agni se utpanna huye vinA hI dhUma kahIM vidyamAna ho aisA kahIM dekhA nahIM hai|"- yaha zaMkA bhI ayukta hai / kAraNa, dhUma meM agni kA avinAbhAvarUpa sambandha kA artha hai jina deza kAla meM dhUma kA astitva ho, una sabhI deza-kAla meM agni bhI honA caahiye| pratyakSa se aisA avinAbhAva saMbaMdha jJAta nahIM ho sakatA. kyoMki pratyakSa to kevala nikaTavartI padArtha jJAna meM hI nimitta banatA huA dikhAI detA hai / pratyakSa se aisA jJAna zakya nahIM hai ki - sabhI deza-kAla meM agni ke vinA dhUmotpatti saMbhava hI nahIM hai kyoMki dUravartI deza-kAla kA pratyakSa nahIM ho sktaa| jaba 'dhUma agnipUrvaka hI hotA hai' aisA sabhI jagaha pratyakSa aura anupalabha yAnI anvaya-vyatireka se siddha nahIM hai to usake dRSTAnta se pUrva janmarUpa paraloka siddhi kI to bAta hI kahA~ ? isase yahI phalita hotA hai ki kabhI kabhI prajJA-meghA Adi guNa bhUtapUrva abhyAsa se janya hote haiM to kabhI [ janma ke prArambha meM ] ve kevala mAtA-pitA ke deha se utpanna hote haiN| taduparAMta, prajJAdi guNa zarIra se atirikta kisI anya tattva ke svabhAva rUpa meM saMvedana kI viSayatA se AzliSTa bhI nahIM hai / dUsarI ora zarIra ke hI anvaya-vyatireka kA anuvartana karane vAle ve dekhe gaye haiM to unako zarIra ke pUNa na mAna kara deha bhinna tattva ke gaNa kaise prasthApita kiye jAya? ! Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 zAlUkamantareNeti etadapi praSTavyam / tasmAta kArya-kAraNabhAvamAtramevaitat , tatra ca niyamAbhAvAdavijJAnAdapi mAtA-pitRzarIrAda vijJAnamupajAyatAm / athavA yathA vikalpAd vyavahitAdapi vikalpa upajAyate tathA vyavahitAdapi mAtA-pitRzarIrata aiveti na bhedaM pazyAmaH / yathA caikamAtApitRzarIrAdanekApatyotpattistathaikasmAdeva brahmaNaH prajotpattiriti na jAtyantaraparigrahaH kasyaciditi na paralokasiddhiH / na hi mAtApitRsambandhamAtrameva paralokaH, tatheSTAvabhyupagamavirodhAt / prathAnAdyananta AtmA asti, tamAzritya paralokaH sAdhyate / nahya kAnubhavitavyatirekeNA'nusaMdhAnaM saMbhavati, bhinnAnubhavitaryanusaMdhAnAdRSTeH / tadayuktam-"paralokino'bhAvAt paralokAbhAvaH" [ bA0 sU0 17 ] iti vacanAt / / na hyanAdyananta prAtmA pratyakSapramANaprasiddhaH / anumAnena cetaretarAzrayadoSaprasaGga:-siddhe AtmanyekarUpeNAnusaMdhAnavikalpasyA'vinAbhUtatve AtmasiddhiH tatsiddhezcAnusaMdhAnasya tadavinAbhatatvasiddhiritItaretarAzrayasaddhAvAnnakasyApi siddhiH / na bAnnakasyApi siddhiH / na cA'siddhamasiddhena saadhyte| [vilakSaNa zarIra se janmAntara kI siddhi duHzakya ] paralokavAdIH-pUrvajanma meM saMgRhIta puNyakarma ke vinA kevala mAtA-pitA ke deha se hI putradeha utpanna hotA hai to vaha mAtA-pitA ke deha se bhinna jAti kA kyoM hotA hai ? ___ nAstikaH-are ! isa sthala meM hI to 'kAraNa se anurUpa kArya kI utpatti' ke niyama meM vyabhicAra dekhA jAtA hai, arthAt vaha niyama jUThA hai / sabhI kAla meM kAraNa ke jaisA hI kArya utpanna hone kA niyama nahIM hai, ata. bhinnajAtIya bho mAtA pitA ke deha se prajJA-medhAdikRta vilakSaNatA vAlA, unake putra kA deha utpanna ho sakatA hai, kabhI kabhI mAtA-pitA deha ke tulya AkRtivAlA bhI ho jAya to isameM aisA kyA virodha hai ? dekhate to haiM ki koI meMDhaka apanI jAtivAle meMDhaka se utpanna hotA hai to koI gomaya Adi se bhI hotA hai| tathA. koI vikalpa upadeza se utpanna hotA hai to koI vikalpa tattad AkAravAle padArtha ke svayaM darzana se bhI hotA hai| yadi koI aisA pUche ki pUrva-pUrva vikalpa kI vAsanA ke vinA tadAkAra vikalpa kevala darzanamAtra se kisa taraha utpanna hogA to yaha bhI pUchane kA vaha sAhasa kareM ki meMDhaka ke vinA kevala gomaya se meMDhaka-utpatti kaise hotI hai ? / ataH saca bAta to yaha hai ki meMDhaka meMDhaka ke bIca kevala sAdhAraNa kArya-kAraNabhAva hI hai, kintu meMDhaka se hI meMDhaka-utpatti ho aisA koI niyama nahIM hai ata eva vijJAnabhinna mAtA-pitA zarIra se bhI vijJAna utpanna ho, koI doSa nahIM hai| athavA usa prazna ke utara meM yaha bhI kaha sakate haiM ki jaise dUravartI vikalpa se uttarakAla meM vikalpa utpanna hotA hai, vaise hI, vartamAna bAlaka kA jaisA rUpa-raMga AkAra hai vaise rUpAdi vAle usa bAlaka ke pUrvajoM meM jo mAtA-pitA ho gaye, una dUravartI mAtA pitA se hI vartamAna bAlaka deha kA janma huA hai, ataH mAtA-pitA kA deha aura putra kA deha donoM meM bheda yAnI vailakSaNya kA koI prazna nahIM rahatA hai / athavA yaha bhI kaha sakate haiM ki jaise eka hI mAtA-pitA ke deha se aneka putraputrI kI utpatti hotI hai, usI prakAra eka hI brahma tattva se samagra prajA kI utpatti hotI hai, jaba usakA nAza hotA hai taba usI brahma tattva meM usakA vilaya ho jAtA hai-aisA bhI sambhava hai to aba kisI ke bhI jAtyantara yAnI janmAntara ke parigraha ko mAnane kI koI AvazyakatA nahIM hai / jaba Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 291 kiMca, darzanA-nusaMdhAnayoH pUrvAparabhAvinoH kArya-kAraNabhAvaH pratyakSasiddhaH, tat kuto'nusaMdhAnasmaraNAdAtmasiddhiH? api ca, zarIrAntargatasya jJAnasyA'mUrttatvena kathaM janmAntarazarIrasaMcAraH? athA'ntarAbhavazarIrasantatyA saMcaraNamucyate, tadapi paralokAnna viziSyate / saMcArazca na dRSTo jIvata iha janmani, maraNasamaye bhaviSyatIti duradhigamametat, na prloksiddhiH| athavA siddhe'pi paraloke pratiniyatakarmaphalasaMbandhA'siddhevyarthamevAnumAnena paralokAstitvasAdhanam / jAtyantararUpatA hI asiddha hai to paraloka siddhi dUra hai| aisA to nahIM hai ki mAtA-pitA kA kevala sambandha hI Apako paraloka rUpa meM mAnya ho, kyoMki aisA mAnane para to Apa ko janmAntara siddha karanA hai usameM hI virodha aayegaa| [Atmatattva ke AdhAra para paralokasiddhi duSkara ] yadi yaha kahA jAya -"Atmatattva anAdi-ananta hai, usake AdhAra para paraloka siddha hotA hai / samAna do anubhava meM jo yaha anusaMdhAna hotA hai ki-'jo maiMne pahale dekhA thA usI mandira ko meM phira se dekha rahA hU~'- yaha anusaMdhAna pRthag pRthaga do anubhava karane vAle eka anubhavakartA ke vinA saMgata nahIM hogA / bhinna bhinna vyakti maMdira darzana kA anubhavakartA ho taba uparokta prakAra kA anusaMdhAna nahIM hotA hai| kabhI kabhI pUrvajanma ke anubhava aura isa vartamAna janma ke anubhava kA bhI anusaMdhAna hotA hai aura vaha eka anubhavakartA AtmA ke vinA saMgata na hone se paraloka kI siddhi anAyAsa ho jAtI hai / " to yaha kathana bhI ayukta hai kyoMki yaha prasiddha ukti hai ki "paralokin AtmA kA astitva na hone se paraloka bhI nahIM hai|" kAraNa yaha hai ki jisa AtmA ko Apa anAdi-anaMta mAnate haiM vaha pratyakSapramANa se to prasiddha nahIM hai / yadi pUrvokta anumAna se usako siddha karanA cAheMge to anyonyAzraya doSa lagegA jaise AtmA ko hone vAle eka rUpa se anubhavoM kA anusaMdhAna karane vAlA vikalpa AtmA ke avinAbhAvI hai aisA siddha hone para AtmA kI siddhi hogI, aura AtmA siddha hone para anusaMdhAna meM tadavinAbhAva kI siddhi hogii| isa anyonyAzraya doSa ke kAraNa eka kI bhI siddhi nahIM hogI kyoMki kisI eka asiddha vastu se dUsare asiddha padArtha kI siddhi nahIM kI jaatii| dUsarI bAta yaha hai ki darzana pUrvakAla meM hotA hai aura usakA anusaMdhAna uttarakAla meM hotA hai, ata: una donoM kA kAraNakAryabhAva pratyakSasiddha hai| taba anusaMdhAnAtmaka smaraNa se pUrvakAlIna darzana kI siddhi sambhava hai kiMtu Atmasiddhi kaise hogI? - aura bhI eka prazna hai-jJAna to zarIrAntargata aura amUrta hai to vaha bhAvi janmAntara ke zarIra meM kaise calA jAyegA ? yadi kaheM ki-'isa janma aura janmAntara ke do zarIra ke bIca zarIra kI paramparA cAlu hai, usake mAdhyama se jJAna kA saMcAra hogA'-to yaha bhI paralokavat hI asiddha hai, kyoMki madhyavartI zarIraparamparA kahA~ siddha hai ? jaba AdamI jindA hotA hai taba to usake jJAna kA janmAntarIya zarIra meM saMcAra isa janma meM to dekhA nahIM gayA, aura maraNa ke samaya usake jJAna kA saMcAra dUsare zarIra meM hotA hai yaha kauna jAna sakatA hai ? kaise jAna sakatA hai ? niSkarSaH-paraloka asiddha hai| . kadAcit kisI taraha paraloka siddha ho jAya to bhI pUrva janma meM kiye gaye amuka zubhAzubha Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAgamAt pratiniyatakarmaphalasaMbandhasiddhiH, tathA sati paralokAstitvamapyAgamAdeva siddhamiti kimanumAnaprayAsena ?! na cAgamAdapi paralokasiddhiH, tasya prAmANyA'siddheH / na cApramANasiddhaM paralokAdikamabhyupagaMtu yuktam , tadabhAvasyApi tathA'bhyupagamaprasaMgAt / tanna paralokasAdhakapramANapratipAdanamakRtvA 'bhava'zabdavyutpattirarthasaMspazinyabhidhAtu yuktA / DitthAdizabdavyutpattitulyA tu yadi kriyeta tadA nAsmabhirapi tatpratipAdakapramANaparyanuyoge manaH praNidhIyate--iti puurvpkssH| [paralokasiddhAvuttarapakSaH] ___ atrocyate yaduktam 'paryanuyogamAtramasmAbhiH kriyate' iti tatra vaktavyam-paryanuyogo'pi kriyamANaH kiM pramANataH kriyate, utA'pramANataH? yadi pramANatastadayuktam , yatastakAryapi pramANaM ki pratyakSam utAnumAnAdi ? yadi pratyakSam , tadayuktam , pratyakSasyA'vicArakatvena prynuyogsvruupvicaarrcnaa'cturtvaat| na ca pratyakSasyApi pramANatvaM yuktam , bhavadabhyupagamena tallakSaNA'sambhavAt / tadasambhavazva svarUpavyavasthApakadharmasya lakSaNatvAta / tatra pratyakSasya prAmANyasvarUpavyavasthApako dhamo'visavAditvalakSaNo'bhyupagantavyaH / taccA'visaMvAditvaM pratyakSaprAmANyenA'vinAbhUtamabhyupagamyam , anyathAbhUtAt tataH karma kA isa janma meM yahI zubhAzubha phala hai isa prakAra ke niyamagabhita karma aura phala kA sambandha hI asiddha hai, ataH anumAna se paraloka kA astitva siddha kiyA jAya to bhI vaha nirarthaka hai / [AgamapramANa se paralokasiddhi azakya ] .. yadi kaheM ki-'niyama gabhita karma-phala ke sambandha kI siddhi Agama se ho jAyegI'-taba to paraloka kA astitva bhI Agama se hI siddha kara lo! kyoM anumAna kA vyartha kaSTa karate ho? ! tathA, Agama se bhI paraloka siddhi kI AzA nahIM hai, kyoMki Agama kA prAmANya hI siddha nahIM hai| pratyakSa, anumAna aura Agama, kisI bhI pramANa se jaba paraloka Adi siddha nahIM hai to usakA saiddhAntika rUpa meM svIkAra karanA anucita hai, kyoMki usake viparIta, paraloka ke abhAva Adi kA bhI taba to svIkAra karanA ucita ginA jaayegaa| isa prakAra jaba-taka paraloka kI siddhi ke liye Thosa pramANa peza na kiyA jAya taba taka 'bhava' zabda kI vyutpatti ko sArthaka yAnI arthasparzI kaha nahIM sakate / hA~, yadi Apa Dittha-Davittha Adi zabda jaise vyutpattivihIna yAdRcchika yAnI arthazUnya hote haiM usI prakAra 'bhava' zabda ko bhI arthazanya mAna le taba to hama bhI bhavazabdArtha paralokAdi kI siddhi karane vAle pramANa ke paryanuyoga meM hamAre citta ko sAvadhAna nahIM kareMge / pUrvapakSa samApta / [paralokasiddhi-uttarapakSa ] nAstika mata ke prativAda meM aba karate haiM nAstika ne jo yaha kahA hama to kevala paryanuyoga mAtra kara rahe haiM-isake Upara pUchanA hai ki vaha pramANabhitti ke avalambana se karate ho yA vinA pramANa hI? agara kaheM ki pramANa se karate haiM to vaha ThIka nahIM hai, kyoMki dikhAIye, kisa pramANa se paryanuyoga karate ho pratyakSa yA anumAnAdi pramANa se ? yadi pratyakSa se, to vaha ayukta bAta hai, kyoMki paryanuyoga yaha vicArasvarUpa arthAt uhApohAtmaka hai, usake sUtraNa kA kauzala pratyakSa meM nahIM hai / Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 293 pratyakSaprAmANyA'siddheH, siddhau vA yataH kutazcid yatkizcidanabhimatamapi sidhyedityatiprasaMgaH / sa cAvinAbhAvastasya kutazcit pramANAdavagantavyaH, anavagatapratibandhAdarthAntarapratipattau nAlikeradvIpavAsino'pyanavagatapratibandhAd dhUmAd dhUmadhvajapratipattiH syAt / avinAbhAvAvagamazcAkhiladeza-kAlavyAptyA pramANato'bhyupagamanIyaH, anyathA yasyAmeva pratyakSavyaktau saMvAditva prAmANyayorasAvavagatastasyAmevA'visaMvAditvAt tat sidhyet , na vyaktyantare, tatra tasyAnavagamAt / na cAvagatalakSyalakSaNasambandhA vyaktirdeza-kAlAntaramanuvartete, tasyAH pratyakSavyaktestadaiva dhvaMsAda vyaktyantarAnanugamAt / anugame vA vyaktirUpatAvirahAdanugatasya sAmAnyarUpatvAttasya ca bhavatA'nabhyupagamAt / abhyupagame vA na sAmAnyalakSaNAnumAnaviSayAbhAvapratipAdanena tatpratikSepo yuktH| sa ca pramANataH pratyakSa lakSya-lakSaNayoAptyAvinAbhAvAvagamo yadi pratyakSAdabhyupagamyate, tadayuktam-pratyakSasya sannihitasvaviSayapratibhAsamAtra eva bhavatA vyApArAbhyupagamAt / athaikatra vyaktI pratyakSeNa tayoravisaMvAditva-prAmANyayoravinAbhAvAvagamAdanyatrApi 'evaMbhUtaM pratyakSaM pramANam' iti pratyakSeNApi lakSya-lakSaNayoAptyA pratibandhAvagamaH, tAnyatrApi 'evaMbhUtaM jJAnalakSaNaM kAryamevambhUta [nAstikamata meM pratyakSa ke prAmANya kI anupapatti ] paryanayoga meM. pratyakSa anAvazyaka to hai hI, uparAMta vicAra kareM to pratyakSa kA pramANya bhI nAstika mata meM nahIM ghttegaa| kyoMki Apake matAnusAra pramANa kA lakSaNa usameM mela nahIM khaataa| vaha isa rIti se ki-lakSaNa yaha svarUpa kA vyavasthApaka yAnI asAdhAraNa dharmarUpa hotA hai / pratyakSa ko pramANa mAnanA ho taba pratyakSa meM prAmANyasvarUpa kA vyavasthApaka asAdhAraNa dharma avisaMvAditva hI mAnanA hogaa| avisaMvAditva tabhI svarUpa vyapasthApaka banegA jaba usako pratyakSagata prAmANya kA avinAbhAvI mAnA jAya / yadi use prAmANya kA avinAbhAvI nahIM mAnege taba to avisaMvAditva ke rahane para bhI pratyakSa meM prAmANya siddha nahIM hogaa| avinAbhAvI na hone para bhI yadi usase siddhi to usakA aniSTa yaha hogA ki jisa kisI bhI vasta se yatkicita padArtha kI siddhi iSTa na hone para bhI hoto rahegI-yaha atiprasaMga hogaa| aba nAstika ko pUchiye ki isa avinAbhAva kA patA kisa pramANa se lagAyeMge ? yadi avinAbhAva =vyAptirUpa] saMbaMdha, ajJAta rahane para bhI anya kisI artha kA jJAna karAyegA, taba to jisako dhUma meM agni kA avinAbhAva ajJAta hai usa radvIpa nivAsI ko bhI dhUma dekhakara tadavinAbhAvI agni kA bodha ho jAyagA / ata: avinAbhAva kA jJAna rahanA cAhiye / aba isa avinAbhAva kA pramANabhUta jJAna sakala deza-kAla garbhita vyApti se hI hogA arthAt vyApaka rUpa se sakala deza-kAla ke samAveza se hI ho skegaa| kisI eka do dezakhaMDa aura kAlakhaMDa ke samAveza se hI yadi avinAbhAva kA jJAna mAneMge taba to jisa deza-kAla sa pratyakSavyakti meM prAmANya aura saMvAditva kA avinAbhAva jJAta kiyA hogA usI vyakti meM, usa deza-kAla meM hI avisaMvAditva hetuka prAmANya kA bodha hogA, anya pratyakSa vyakti meM nahIM hogA, kyoMki usa anya vyakti meM avinAbhAva ajJAta hai, aura jisa vyakti meM lakSya [=prAmANya] aura lakSaNa[=avisaMvAditva] kA avinAbhAvasambandha jJAta hai vaha to anya deza, a ya kAla meM vidyamAna nahIM hai, kyoMki vaha pratyakSavyakti to usI kAla meM, usI deza meM naSTa ho gayI, ataH usakA anya deza-kAlIna vyakti meM anugamana asaMbhavita hai| phira bhI yadi usakA anugama mAneMge to usakI vyaktirUpatA kA bhaMga hokara usameM sAmAnyarUpatA kI Apatti hogI, kyoMki jo anugata hotA hai vaha vyakti Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 jJAnakAryaprabhavam' iti tenaiva kathaM na sarvopasaMhAreNa kAryalakSaNahetoH svasAdhyA'vinAbhAvAvagamaH, yena 'anumAnamapramANam , avinAbhAvasaMbandhasya vyAptyA grahItumazakyatvAt' iti dUSaNamanumAnavAdinaM prati bhavatA''sajyamAnaM zomate ? ! kiM ca, avisaMvAditvalakSaNo dharmaH pratyakSaprAmANyalakSyavyavasthApakaH pratyakSapratibaddhatvena nizceya: anyathA tatraiva tataHprAmANyalakSaNalakSyavyavasthA na syAt , asaMbaddhasya kenacit saha pratyAsattiviprakarSAbhAvAta tadvadanyatrApi ttstdvyvsthaaprsNgH| tathAbhyapagame ca yathA saMvAditvalakSaNo dho lakSyAnavagame'pi pratyakSamisaMbandhitvenA'vagamyate tathA dhamo'pi parvataikadeze analAnavagatAvapi pradezasamba vizeSarUpa na hokara sAmAnyarUpa hotA hai| nAstika mata meM isa sAmAnya padArtha kA svIkAra to hai nhiiN| yadi sAmAnya kA svIkAra kara liyA jAya. taba to 'sAmAnyarUpa padArtha aghaTita hone se vaha anumAna kA viSaya [=sAdhya] nahIM bana sakatA" isa prakAra kA jo nAstika kI ora se pratipAdana kiyA jAtA hai aura sAmAnyatodRSTa anumAna kA khaNDana kiyA gayA hai yaha asaMgata ThaharatA hai / [pratyakSa se avinAbhAvabodha hone para anumAna ke prAmANya kI siddhi ] jaba jJAta avinAbhAva hI upayogI hai taba yahA~ pratyakSa meM lakSya [ = prAmANya] aura lakSaNa [= avisaMvAditva] kA vyApakarUpa se yAnI sakaladeza kAlAvagAhI avinAbhAva kA jJAna yadi pratyakSa pramANa se hI mAnA jAya to vaha nahIM ghaTegA, kyoMki pratyakSa kA kAma to kevala nikaTavartI apane viSaya kA pratibhAsa karAnA- itanA hI Apa mAnate haiM, ata: sakaladeza-kAlasparzI avinAbhAva kA jJAna usase nahIM ho skegaa| yadi nAstika kahegA ki-"kisI eka nikaTavartI agni-dhUma vyakti ke pratyakSa se prAmANya aura avisaMvAditva kA avinAbhAva jJAta kara lene para anya anya pratyakSavyaktioM meM bhI 'isa prakAra kA yAnI avisaMvAdI pratyakSa pramANabhata hotA hai' isa prakAra vyApakarUpa se lakSyalakSaNa ke avinAbhAva kA-bodha pratyakSa se bhI ho jAyegA to koI anupapatti nahIM hai"-to Astika bhI kahegA ki pratyakSavat anumAna sthala meM bhI eka sthAna meM dhUma dekhane ke bAda agni ke pratyakSajJAna ko dekhakara aisA sakala-dezakAlAvagAhI avinAbhAva kA bodha ho sakatA hai ki-'isa prakAra kA agnijJAnAtmaka kArya isa prakAra ke dhUmajJAnAtmaka kArya se utpanna hotA hai| to isa prakAra kAryasvarUpa hetu se sarvadeza-kAlopasaMhArI apane sAdhya ke sAtha avinAbhAva kA bodha kyoM nahIM ho sakegA ? ! ataH Apane AnumAnavAdI ke sira Upara jo yaha doSAropaNa kiyA hai ki 'anumAna pramANa nahIM hai ki vyApakarUpa se avinAbhAva kA grahaNa zakya nahIM hai'- vaha zobhAspada nahIM hai / [ avisaMvAditA pratyakSavat anumAnAdi meM bhI prAmANyaprasaMjikA hai ] __ dUsarI bAta, pratyakSa meM prAmANyarUpa lakSya kI vyavasthA karanA ho to usakA vyavasthApaka avinAbhAvI avisaMvAditvarUpa dharma pratyakSa ke sAtha pratibaddha yAnI pratyakSa vRtti hai yaha nizcaya karanA hogA / yadi pratyakSa ke sAtha apratibaddha hone para bhI vaha pratyakSa meM prAmANya vyavasthA karegA taba to bhramAdi vyakti ke sAtha bhI apratibaddha raha kara usameM bhI prAmANya sthApita karegA kyoMki usameM bhI prattyAsatti kA viprakarSa yAnI saMbandha kI dUrI to hai nhiiN| ataH avisaMvAditva pratyakSa ke sAtha pratiba hone para prAmANyavyavasthA karatA hai yahI mAnanA par3egA aura aisA mAnane para, yaha bhI sociye ki jaise pratyakSa sthala meM saMvAditvarUpa dharma prAmApya viziSTa pratyakSarUpa samUdAya ke sAtha nahIM kintu Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 295 ndhitayA'vagamyate iti kathaM-"samudAyaH sAdhyaH tadapekSayA ca pakSadharmatvaM hetoravagantavyam , na ca pakSadhamatvA'pratipattau sAdhyadharmAnalaviziSTatatpradezapratipattiH, pratipattau vA pakSadharmatvAdyanusaraNaM vyartham , tatta tipatteH prAgeva tdutptteH| samudAyasya sAdhyatvenopacArAta tadekadezarmidharmatvAvagame'pi pakSadhama tvAvagamAdadoSe upacaritaM pakSadharmatvaM hetoH syAdityanumAnasya gauNatvApatteH pramANasyA'gauNatvAdanumAnAdarthanirNayo durlabhaH" iti codyAvasaraH ? pratyakSaprAmANyalakSaNe'pi kriyamANe'sya sarvasya samAnatvena pratipAditatvAt / ____ yadA cA'visaMvAditvalakSaNa-pratyakSaprAmANyalakSyayoH sarvopasaMhAreNa vyAptirabhyupagamyate, pravisaMvAditvalakSaNazca prAmANyavyavasthApako dharmastatrAGgIkriyate pUrvoktanyAyena, tadA kathamanumAnaM nAbhyupa: gamyate pramANatayA ? tathAhi-'yat kiMcid dRSTaM tasya yatrA'vinAbhAvastadvidastasya tad gamakaM tatra' ityetAvanmAtramevAnumAnasyApi lakSaNam / tacca pratyakSaprAmANyalakSaNamabhyupagacchatA'bhyupagamyate devAtadekadezabhUta kevala pratyakSarUpa dharmi ke saMbandhI ke rUpa meM jAnA jAtA hai aura usa vakta prAmANya ajJAta rahatA hai, ThIka usI prakAra anumAna rathala meM dhUma bhI agniviziSTa parvata rUpa samudAya kA nahIM kintu tadekadezabhUta kevala parvata kA hI sambandhI rUpa meM jAnA jAya aura agni jJaAta rahe to bhI usakI pakSadharmatA ko koI hAni nahIM hotI / taba phira Apane vinA soce jo yaha paryanuyoga kiyA thA ki-"sAdhya to samudAya hai, usakI apekSA hI pakSadharmatA hetu meM avagata karanI cAhiye / isa prakAra kI pakSadharmatA ajJAta rahane para 'sAdhyadharmabhUta agni se viziSTha parvatadeza' kA jJAna nahIM ho sakatA / yadi isa prakAra kA jJAna pahale hI ho jAya taba to agni kI siddhi ho hI gayI phira pakSadharmatA Adi kA anveSaNa hI vyartha ho jAyegA kyoMki hetu meM pakSadharmatA ke jJAna se parvata meM jisa agni kA jJAna karanA hai vaha to pahale se hI utpanna hai| yadi samudAya ke ekadezarUpa mi parvatAdi meM samudAyasAdhyatA kA upacAra karake usa dharmi ke dharmarUpa meM dhUma kA jJAna karane para isI jJAna ko hI pakSadharmatA kA jJAna kahA jAya aura usameM koI doSa na mAnA jAya taba to hetu kI aisI pakSadharmatA upacarita huyI, vAstava nahIM, ataH usase hone vAlA anumAna bhI gauNa yAnI upacarita / / jo pramANa hotA hai vaha gauNa nahIM hotA ata: gauNa anamAna se artha kA nirNaya durlabha hai"ityAdi paryanuyoga ko aba kahA~ avasara hai jaba ki Apane bhI prAmANya viziSTa pratyakSa rUpa samudAya ko choDakara kevala pratyakSa ke sAtha saMbaddha avisaMvAditva ko prAmANya kA vyavasthApaka mAna liyA hai / ataH pratyakSa ke prAmANya ke lakSaNa kI vyavasthA karane meM bhI uparokta saba bAta samAnarUpa se lAgU kI jA sakatI hai yaha dikhA diyA hai| [pratyakSa ko pramANa mAnane para balAt anumAnaprAmANyApatti ] hamane jo pahale yuktiyAM dikhAI hai usake anusAra yadi Apa-avisaMvAditvarUpa lakSaNa aura pratyakSa meM prAmANyarUpa lakSya kI sarvadeza kAlagarbhita vyApti ko mAnate haiM, tathA prAmANya ke lakSaNa ke vyavasthApakadharma avisaMvAditva ko pratyakSa meM aMgIkAra karate haiM taba Apako pUchanA hai ki anumAna ko kyoM pramANarUpa se nahIM mAnate haiM ? dekhiye-anumAna kA lakSaNa yaha hai ki "jo kucha (dhUmAdi) dikhAI detA hai, usakA jisa (agni) ke sAtha avinAbhAva hotA hai, usa avinAbhAva ke jJAtA ko vaha (dhUmAdi) usakA (agni Adi) jJApaka hotA hai |"-itnaa hI anumAna kA lakSaNa hai aura jo pratyakSa Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nAMpriyeNa / tathA, prAmANyamapyanumAnasyAbhyupagatameva, yato yadevA'visaMvAditvalakSaNaM pratyakSasya prAmANyaM anumAnasyApi tadeva / taduktam-[ ] ___ arthasyA'saMbhave'bhAvAt pratyakSe'pi pramANatA / pratibaddhasvabhAvasya taddhetutve samaM dvayam // iti / arthA'saMbhave'bhAva: pratyakSasya saMvAdasvabhAvaH prAmANye nimittam / sa ca sAdhyArthAbhAve'bhAvino liMgAdupajAyamAnasyAnumAnasyApi samAna iti kathaM na tasyApi prAmANyAbhyupagamaH ? ! ki cA'yaM cArvAkaH pratyakSekapramANavAdI yadi parebhyaH pratyakSalaNamA pAdayati tadA teSAM jJAnasambandhitvaM kutaH pramANAdavagacchati ? na tAvat pratyakSAt , paracetovRttInAM pratyakSato jJAtumazakyatvAt / kiM tarhi ? svAtmani jJAnapUrvako vyApAra-vyAhArau pramANato nizcitya pareSvapi tathAbhUtatadarzanAt tatsambandhitvamavabudhyate, tatastebhyastat pratipAdayati / tathA'bhyupagame ca vyApAra-vyAhArAdeligasya jJAnasambandhitvalakSaNasvasAdhyA'vyabhicAritvaM pakSadharmatvaM cAbhyupagataM bhava. tIti kathamanumAnotthApakasyArthasya trairUpyamasiddham-yena 'nAsmAbhiranumAnapratikSepaH kriyate kiMtu trilakSaraNaM yadanumAnavAdibhiligamabhyupagataM tanna lakSaNabhAga bhavatIti pratipAdyate" iti vacaH zobhAmanubhavati ? !-pratyakSalakSaNapratipAdanArtha paracetovRttiparijJAnAbhyupagame trilkssnnhetvbhyupgmsyaavshybhaavitvprtipaadnaat| prAmANya ke lakSaNa ko mAnatA hai vaha mUrkha ho phira bhI anumAna ke lakSaNa ko mAnegA hI kyoMki pratyakSaprAmANya ke lakSaNa ko saMgata karane ke liye jo avisaMvAditva ke sAtha prAmANya ke avinAbhAva ko mAnatA hai usako pratyakSa meM avisaMvAditva prAmANya kA jJApaka banatA hI hai / anumAna ke lakSaNa ko na mAnane para pratyakSa meM prAmANya kA jJAna kaise vaha karegA? taduparAMta, jo pratyakSa ko pramANa mAnatA hai use anumAna bhI pramANarUpa meM mAnanA hI par3egA kyoMki pratyakSa meM jo prAmANya hai Ava. saMvAditA rUpa, vahI anumAna meM bhI vartamAna hai / anumAnaprAmANya ke samathana meM eka prAcIna vacana bhI hai arthasyA'saMbhave'bhAvAt pratyakSe'pi pramANatA / pratibaddhasvabhAvasya taddhetutve samaM dvayam / / isakA tAtparya yaha hai ki-artha ke viraha meM pratyakSa pramANa nahIM hotA ataH arthAvisaMvAditva yAno saMvAdIsvabhAva yahI pratyakSa kI pramANatA kA nimitta yAnI prayojaka hai / to apane sAdhya ke abhAva meM svayaM bhI na rahanA-aise svabhAva vAle arthAt pratibandhaviziSTasvabhAvavAle liMga meM bhI svasAdhyasaMvAditA rUpa nimitta surakSita hone se tathAvidha hetu se pramANabhUta anumAna kI utpati ho sakatI hai kyoMki nimitta donoM pakSa meM samAna hai / ataH anumAna ke prAmANya ko kyoM na mAnA jAya ! [ hetu meM trairUpya kA svIkAra Avazyaka ] aura eka bAta-yaha cArvAka [ =nAstika ] ki jo kevala pratyakSa ko hI pramANa kahatA hai, vaha jaba pratyakSa ke lakSaNa na jAnane vAle dUsaroM ke prati pratyakSa ke lakSaNa kA nirUpaNa karatA hai taba jo use yaha patA calatA hai ki 'ina logoM ko (mere nirUpaNa se) jJAna huA' isa jJAnasaMbandhitA kA patA vaha kaise lagAtA hai ? pratyakSa se nahIM lagA sakatA kyoMki anyavyakti ke cittavRttioM ko pratyakSa se jAna lenA azakya haiM / to kaise patA lagegA? isa rIti se ki vaha apanI AtmA meM 'ceSTA aura bhASaNa Adi jJAnapUrvaka hI hai' yaha nizcaya karatA hai aura bAda meM anya logoM meM bhI usI prakAra ke ceSTA aura bhASaNa ko dekhakara ye bhI mere jaise jJAnavAle haiM aisA jJAnavattA kA patA lagAtA hai| jaba Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 297 atha nA'smAbhiH pratyakSamapi pramANatvenAbhyupagamyate yena 'tallakSaNapraNayane'vazyaMbhAvI anumAnaprAmANyAbhyupagamaH' ityasmAna prati bhavaddhiH pratipAdyeta / yatta 'pratyakSamevaikaM pramANam' iti vacanaM tava taantriklkssnnaalkssitloksNvyvhaariprtykssaapekssyaa| ata eva lakSaNalakSitapratyakSapUrvakAnumAnasya 'anumAnamapramANam' ityAdigranthasaMdarbheNA'prAmANyapratipAdana vidhIyate, na punargopAlAdyajJalokavyavahAraracanAcaturasya dhUmadarzanamAtrAvirbhUtAnalapratipattirUpasya / naitaccAru-tasyApi mahAnasAdidRSTAntadhamipravRttapramANAvagatasvasAdhyapratibandhanizcitasAdhyamidharmadhamabalodbhUtatvena tAntrikalakSaNalakSitapratyakSapUrvakatvasya vastutaH pradarzitatvAt / 'etat pakSadharmatvam iyaM cAsya dhUmasya vyAptiH' iti sakitikavyavahArasya gopAlAdimUrkhalokA'saMbhavino'kiJcitkaratvAt / pratyakSasya cAvisaMvAditvaM prAmANyalakSaNam , tad yathA saMbhavati tathA parata: prAmANyaM vyavasthApayaddhiH 'siddhaM' ityetatpadavyAkhyAyAM dazitaM na punarucyate / tat sthitametat na pratyakSasya bhavadabhiprAyeNa prAmANyavyavasthApakalakSaNasambhavaH, tadbhAva vA'numAnasyApi prAmANyaprasiddhiH, iti na pratyakSa paryanuyogavidhAyi / yaha mA ya hai taba nirvivAda ceSTA-bhASaNAdi liMga meM apane sAdhyabhUta jJAnasaMbandhitA kI avyabhicAritA kA aura pakSadharmatA kA bhI svIkAra ho hI gyaa| to phira anumAna ke udbhAvaka liMgabhUta artha meM siddhi kaise ? nAstika ke isa pUrvokta vacana kI zobhA bhI kaise rahegI ki-"hamArI ora se anumAna kA pratikSepa nahIM kiyA jAtA kiMtu anumAnavAdIoM ne jo tIna lakSaNa vAle liMga ko mAnA hai vaha lakSaNayukta nahIM hai yahI hamArI ora se kahA jAtA hai" ityAdi, kyoMki pratyakSa ke lakSaNa ke nirUpaNArtha anya vyakti kI cittavRtti kA jJAna mAnate haiM to usameM tIna lakSaNa vAle hetu kA svIkAra ho hI jAtA hai / [ tAntrikalakSaNAnusArI anumAna kA pratikSepa azakya ] yadi nAstika kahegA ki-hama pratyakSa ko pramANa hI nahIM mAnate haiM phira ApakI ora se yaha upAlambha kase diyA jA sakatA hai ki 'pratyakSa ke lakSaNa kA nirUpaNa karane para anumAna kA prAmANya avazyameva mAnanA par3egA' ityAdi / 'pratyakSa hI ekamAtra pramANa hai' aisA jo vacana hai vaha tarkavAdIoM dvArA pratipAdita lakSaNa se lakSita pratyakSa kI apekSA nahIM hai kiMtu usase bhinna jo loka pracalita vyAvahArika pratyakSa hai usakI apekSA kahA gayA hai| isIliye to hama tarkavAdIoM ke pratipAdita lakSaNa se lakSita pratyakSa ke uttarabhAvI anumAna kA hI 'anumAna pramANa nahIM hai' isa prakAra kI grantharacanA dvArA, aprAmANya kA pratipAdana karate haiM, kiMtu jo gvAle Adi ajJAnI loka pracalita vyavahAra ko calAne meM upayogI, evaM kevala dhUma ke darzana se utpanna hone vAle agnibodha rUpa anumAna hai usako apramANa nahIM kahate haiM / to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki gvAle Adi ko hone vAlA anumAna bhI koI aise hI dhUma se nahIM utpanna ho jAtA, kintu jaba 'dhUma sAdhyami parvatAdirUpa pakSa kA dharma hai' isa prakAra pakSadharmatA kA dhUma meM nizcaya rahe, tathA pAkazAlA Adi dRSTAntarUpa dharmi meM pravarttamAna pratyakSa pramANa se dhUma kA apane sAdhya bhUta agni ke sAtha jo avinAbhAva-usakA bhI dhUma meM nizcaya rahe tabhI gvAle Adi ko agni kA anumAna hotA hai / isa anumAna meM tarkavAdioM se racita lakSaNa se lakSita pratyakSa pUrvakatA kA spaSTa pradarzana nahIM hai to kyA hai ? gvAle Adi mUrkha logoM meM agara 'yaha pakSadharmatA hai aura yaha agni ke sAtha dhUma kI Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApyanumAnAdikaM paryanuyogakAri, anumAnAdeH pramANatvenA'nabhyupagamAt / athA'smAbhiryapyanumAnAdikaM na pramANatayA'bhyupagamyate, tathApi pareNa tata pramANatayA'bhyupagatamiti tatprasiddhena tena parasya paryanuyogo vidhIyate / nanu parasya tat pramANataH prAmANyAbhyupagamaviSayaH, athA'pramANataH ? yadi pramANataH tadA bhavato'pi pramANaviSayastat syAt / na hi pramANato'bhyupagamaH kasyacid bhavati kasyacinneti yuktam / athA'pramANato'numAnAdikaM pramANatayA'bhyupagamyate pareNa tadA'pramANena na tena paryanuyogo yuktaH, apramANasya paralokasAdhanavat tatsAdhakapramANaparyanuyoge'pyasAmarthyAt / atha tena pramANalakSaNA'parijJAnAt tatprAmANyamabhyupagatamiti tatsiddhenaiva tena paralokAdisAdhanAbhimatapramANaparyanuyogaH kriyate / nanvajJAnAt tat parasya pramANatvenAbhimatam, na cAjJAnAdanyathAtvenAbhimanyamAnaM vastu tatsAdhyAmarthakriyAM nirvatayati, anyathA viSatvenArminyamAnaM mahauSadhAdikamapi tAn mArayitukAmena dIyamAnaM svakAryakaraNakSamaM syAt / vyApti hai' aisA sAMketika yAnI pAribhASika vyavahAra nahIM hotA hai- to usase koI hAni nahIM hai, kyoMki sAMketika vyavahAra na hone mAtra se vastusthiti nahIM badala jAtI / 'pratyakSa kA lakSaNa avisaMvAditva hai' yaha kisa rIti se saMbhavita hai-usakA pratipAdana hamane parataHprAmANya ko vyavasthA karate hue 'siddhaM' isa pada kI vyAkhyA meM dikhA diyA hai ataH usakI punarAvRtti nahIM karate haiM / niSkarSa yaha nikalA ki nAstika ke matAnusAra to pratyakSa meM prAmANyavyavasthApaka lakSaNa kI saMgati nahIM hai / yadi saMgati hai aisA kaheM to anumAna meM bhI usakI saMgati nirbAdha hone se usakI bhI pramANarUpa meM prasiddhi ho jAyegI / phalita yaha huA ki pratyakSa pramANa paryanuyoga karane vAlA nahIM hai / [ anumAna se paryanuyoga nAstika nahIM kara sakatA] pratyakSavat hI anumAna se bhI nAstikamata se paryanuyoga saMgata nahIM hai, kyoMki vaha anumAnAdi ko pramANa nahIM mAnatA hai| nAstika:-hAlA~ ki hama anumAnAdi ko pramANa nahIM mAnate haiM, kintu dUsare vAdioM ne to use pramANa mAnA hai / to hama anyamata prasiddha anumAnAdi se dUsare ke prati paryanuyoga kara sakate haiM / AstikaH dUsare vAdI ne jo anumAna ko pramANa mAnA hai vaha pramANa ke AdhAra para yA apramANa ke AdhAra para ? yadi pramANabhUta AdhAra se usakA prAmANya mAnA ho to vaha Apake liye bhI pramANa kA hI viSaya huaa| kAraNa, anya ke liye vaha mAnyatA prAmANika aura Apake liye AprAmANika ho-yaha ThIka nahIM hai| yadi dUsare mata meM apramANa ke AdhAra se anumAna ko pramANa mAna liyA gayA ho taba to vaha apramANa hI huA, phira usakI sahAyatA se paryanuyoga karanA munAsiba nahIM hai / kAraNa, apramANabhUta anumAna paraloka kI siddhi meM jaise asamartha hai vaise paraloka sAdhaka pramANa, [ cAhe jo kucha ho usa ] ke Upara paryanuyoga karane meM bhI asamartha hI hai / nAstika:-paravAdI ko pramANa ke lakSaNa kA jJAna na hone se usane anumAna ko pramANa mAna liyA hai, ata eva paramataprasiddha usa pramANa se paralokAdi kI siddhi meM prastuta kiye gaye pramANa ke Upara paryanuyoga karate haiN| AstikaH-are ! anya vAdI ne ajJAna se usako pramANa mAna liyA hai, kintu ajJAna se, viparItarUpa se mAnI huyI vastu apane se sAdhya arthakriyA ko saMpanna nahIM kara sktii| yadi vaisA Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 299 atha nA'smAbhiH paralokaprasAdhakapramANaparyanuyogo'numAnAdinA svatantraprasiddhaprAmANyena parAbhyupagamAvagataprAmANyena vA kriyte| ki tahi ? yadi paralokAdiko'tIndriyo'rthaH pareNAbhyupagamyate tadA tatpratipAdakaM pramANaM vaktavyam / pramANanibandhanA hi prameyavyavasthitiH, tasya ca pramANasya tallakSaNAdyasaMbhavena tadviSayasyApyabhimatasyAbhAvaH-ityevaM vicAraNAlakSaNa. paryanuyogaH kriyate / iti na svatantrAnumAnopanyAsapakSadharmyasiddhayAdilakSaNadoSAvakAzo bRhaspatimatAnusAriNAm / nanvevamapyanayA bhaMgyA bhavatA paralokAdyatIndriyArthaprasAdhakapramANaparyanuyoga prasaMgasAdhanAkhyamanumAnaM tadviparyayasvarUpaM ca svavAcaiva pratipAditaM bhavati / tathAhi-, 'pramANanibandhanA prameyavyavasthitiH' ityevaM vadatA prameyavyavasthA pramANanimittaiva pratipAditA bhavati / etacca prasaMgasAdhanam / tacca 'vyApya-vyApakabhAve siddhe yatra vyApyAbhyupagamo vyApakAbhyupagamanAntaroyakaH pradayate' ityevaM lakSaNam / tena prameyavyavasthA pramANapravRttyA vyAptA pramANato bhavatA pradarzanIyA, anyathA pramANapravRttimantareNApi prameyavyavasthA syAt / tatazca kathaM paralokAdisAdhakapramANaparyanayoge'pi paralokavyavasthA na bhaveta? vyApya-vyApakabhAvagrAhakapramANAbhyupagamecaka hetoH svabhAvahetorvA paralokAdiprasAdhakatvena pravarttamAnasya pratikSepaH, vyAptisAdhakapramANasadbhAve'numAnapravRtteranAyAsasiddhatvAt ? hotA taba to ajJAnIoM ne galatI se jisa mahAn auSadhAdi ko jahara samajha kara mArane ke liye kisI ko pilA diyA ho, aisA mahAna auSadha bhI mArane kA kAma kara dene meM samartha ho jaayegaa| [paryanuyoga meM prasaMga aura viparyaya anumAna samAviSTa hai ] nAstikaH-hama jo paraloka sAdhaka pramANa ke liye paryanayoga karate haiM vaha hamAre mata meM prasiddha prAmANyavAle anumAnAdi se athavA anya mata kI mAnyatA se jisakA prAmANya jJAta kiyA hai vaise anumAnAdi se nahIM karate haiN| AstikaH-to kisase karate ho? nAstika:-jaba paravAdI paralokAdi atIndriya artha ko mAnate haiM taba usakA samarthaka pramANa kahanA-dikhAnA caahiye| kyoMki kisI bhI prameya kI vyavasthA pramANAdhIna hai / atIndriya artha meM jisa pramANa ko ve dikhAte haiM usa anamAnAdi meM pramANa ke lakSaNAdi kA asaMbhava doSa AtA hai, ataH usake viSaya rUpa meM mAnya paralokAdi jaisA kacha nahIM hai-isa prakAra kI jo vicAraNA karate haiM-yahI paryanuyoga hai / ata: bRhaspatimatAnuyAyiyoM ke samakSa apane mata se anumAna kA prastutIkaraNa, aura usameM pakSami kI asiddhi Adi rUpa kisI bhI doSa kA avakAza nahIM hai| AstikaH- are ! isa DhaMga se to Apa apanI hI jabAna se paralokAdi atIndriya artha ke prasAdhaka pramANa kA paryanuyoga karate hue prasaMgasAdhananAmaka anumAna aura usake viparyaya rUpa anumAna kA pratipAdana kara baiThe haiN| vaha kaise yaha dekhiye [ nAstika kRta prasaMgasAdhana kI samIkSA ] "prameya kI vyavasthA pramANAdhIna hai" yaha jo kahA usase yahI pratipAdita huA ki prameya kI vyavasthA pramANanimitta hI hai| isIkA nAma hai prasaMgasAdhana [ jisa ko anvayAnumAna bhI kaha Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'pramANAbhAve tannibandhanAyAH prameyavyavasthAyA apyabhAva' iti prasaMgaviparyayaH / sa ca 'vyApakAmAve vyApyasyApyabhAvaH' ityevaM bhUtavyApakAnupalabdhisamudabhUtAnumAnasvarUpaH / etadapi prasaMgaviparyayarUpamanumAnaM pramANato vyApya-vyApakabhAvasiddhau pravartata iti vyAptiprasAdhakasya pramANasya tatprasAdalabhyasya cAnumAnasya prAmANye svavAcaiva bhavatA dattaH, svahastaH iti nAnumAnAdiprAmANyapratipAdane'smAbhiH prayasyate / ato yaduktam-'sarvatra paryanuyogaparANyeva sUtrANi bRhaspateH' iti tadabhidheyazUnyamiva lakSyate uktnyaayaat| yattUktam-'pratyakSaM sannihitaviSayatvena cakSurAdiprabhavaM paralokAdigrAhakatvena na pravartate'- tatra siddhasAdhanam / yaccoktam-'nApyatIndriyaM yogipratyakSaM, paralokavattasyA'siddhaH' iti, tad vismaraNazIlasya bhavato vacanam , atIndriyArthapravRttipravaNasya yogipratyakSasyAnantarameva pratipAditatvAt / yat punaridamucyate 'nApi pratyakSapUrvakamanamAnaM tadabhAve pravartate' tadasaMgatam , pratyakSeNa hi sambandhagrahaNapUrva sakate haiM ] prasaMga sAdhana kA lakSaNa yaha hai-do vastu ke bIca vyApya-vyApaka bhAva siddha hone para kahIM para bhI vyApya kI sattA vyApaka kI sattA ke vinA nahIM hotI-isa prakAra dikhAyA jAya / isa liye Apa kI ora se bhI pramANa ke AdhAra se yaha dikhAnA hogA ki prameya ko vyavasthA pramANapravRtti ke pta hai| arthAta jahA~ bhI prameya kI vyavasthA hotI hai vaha pramANapravRttipUrvaka hI hotI hai| aisI vyApti yadi nahIM dikhAyeMge to pramANapravRtti ke vinA bhI prameyavyavasthA kI sambhAvanA raha jAyegI / jaba prameyavyavasthA pramANAdhIna mAnI jAyegI taba paralokAdi ke sAdhaka pramANa ke paryanuyoga meM bhI yadi pramANa hogA to paralokAdi kI vyavasthA kyoM nahIM hogI? tathA, jaba Apa prameyavyavasthA aura pramANa kI vyApti dikhAyeMge taba to vyApya-vyApakabhAva ke grAhaka pramANa ko bhI mAnanA hogA, phira vyApya-vyApakabhAva ke grAhaka pramANa ke AdhAra para paraloka Adi ke sAdhaka rUpa meM pravarttamAna kArya hetu yA svabhAva hetu kA nigakaraNa karanA kaise ucita hogA, jaba ki vyApti sA pramANa ko mAnane para anAyAsa hI anumAna kI pravRtti siddha hai ? prasaMgasAdhana kI bhA~ti viparyaya prayoga bhI dekhiye [ nAstika kRta viparyaya prayoga kI samIkSA ] 'pramANapravRtti nahIM hogI to prameya kI vyavasthA bhI na hogI' yaha prasaMgaviparyaya [ yAnI vyatirekAnumAna ] hai / usake svarUpa kA vizleSaNa karane para 'vyApaka ke na hone para vyApya bhI nahIM hotA' -isa prakAra vyApakAnupalabdhiprayukta anumAna hI phalita hogaa| prasaMga aura viparyaya svarUpa meM donoM anumAna, pramANa se vyApya-vyApaka bhAva kI siddhi hone para hI pravRtta ho sakate haiM, ataH vyAptisAdhaka pramANa aura usakI kRpA se hone vAle anumAna ke prAmANya ko Apane apanI jabAna se hI TekA-hastAvalamba de diyA, ataH anumAnAdi ke prAmANya ko siddha karane ke liye hameM prayAma karAne kI jarUra nahIM rahatI / ata eva, Apane jo yaha kahA thA ki 'bRhaspati ke sUtra sarvatra paryanuyoga pravaNa hI haiM, vaha uparokta rIti se vicAra karane para nirarthaka pralApa sA lagatA hai / - [ kAryahetuka paralokasAdhaka anumAna ] ___nAstika ne jo yaha kahA thA-'pratyakSa kevala nikaTavartI vastu ko viSaya karane vAlA hone se netrAdi janya pratyakSa paralokAdi ke grahaNa meM pravRtti nahIM karatA'-[ pR0 283 paM0 8 ] vaha hamAre mata Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 301 parokSe pAvakAdau yathA'numAna pravartamAnamupalabhyate sa eva nyAyaH paralokasAdhane'pyanumAnasya kimityadRSTo duSTo vA ? ! tathAhi-'yat kArya tat kAryA tarodabhUtam , yathA paTAdilakSaNaM kArya, kArya cedaM janma' iti bhavatyato hetoH paralokasiddhiH / tathAhi [pra0 vA0 3-35] _ "nityaM sattvamasattvaM vA'hetoranyAnapekSaNAt / apekSA to hi bhAvAnAM kaadaacitktvsmbhvH|" na tAvat kAryatvamihajanmano na siddham , akAryatve hetu nirapekSasya nityaM sattvA'sattvaprasaMgAt / atha svabhAvata eva kAdAcitkatvaM padArthAnAM bhaviSyati. nahi kAryakAraNabhAvapUrvakatvaM pratyakSata upalabdhaM yena tadabhAvAnivarteta, pratyakSataH kAryakAraNabhAvasyavAsiddha: / yadyevaM, bAhya nApyarthena saha kAryakAraNabhAvasyA'siddhaH svasaMvedanamAtratve sati pradvatam , vicAratastasyApyabhAve sarvazUnyatvamiti sakalavyavahArocchedaprasaktiH / tasmAdyathA pratyakSeNa bAhyArthapratibaddhatvamAtmanaH pratIyate-anyathehalokasyApyaprasiddha :, pratyakSata: tajjanyasvabhAvatvAnavagame tasya tadgrAhakatvA'sambhavAt , tathA cehalokasAdhanArthamaMgIkartavya pratyakSaM svArthenAtmanaH pratibandhasAdhakam tathA paralokasAdhanArthamapi tadeva sAdhanamiti siddhaH prloko'numaantH| yathA ca bAhyArthapratibaddhatvaM pratyakSasya kAdAcitkatvena sAdhyate, dhUmasyApi vahnipratibaddhatvaM, tathehajanmano'pi kAdAcitkatvena janmAntarapratibaddhatvamapi / tato'nala-bAhyArthavat paraloke'pi siddhmnumaanm| kA hI anuvAdamAtra hai / yaha jo kahA thA ki-'yogIyoM ke atIndriya pratyakSa se paraloka siddhi duSkara hai cUMki paraloka kI taraha atIdriya vastu ko dekhane vAle yogI bhI asiddha hai' ityAdi, [pR0 283 paM. 9] yaha kathana Apake vismRtisvabhAva kA dyotana hai, kyoMki atIndriyArtha ko grahaNa karane meM tatpara yogipratyakSa kA acirapUrva meM sarvajJasiddhi ke prakaraNa meM hI pratipAdana kara diyA hai| ___ yaha jo nAstika ne kahA hai ki-'paraloka kA pratyakSa na hone se tatpUrvaka hone vAlA anumAna bhI paraloka grahaNa meM pravRtta nahIM hai'-[ pR0 284 paM0 1] vaha galata hai kyoMki pratyakSa se avinAbhAva sambandha kA grahaNa karake, parokSa agni Adi meM jaise ( pUrvokta nyAya se ) anamAna kI pravRtti hotI hai; usI nyAya se paraloka ko siddha karane meM bhI anumAna kI pravRtti kA honA 'na dekhI gayI ho' aisI bAta nahIM hai aura duSTa bhI nahIM hai| anumAna kI pravRtti isa prakAra hai-jo kucha kArya hotA hai vaha kAryAntarajanya hotA hai jaise ki vastrAdi kArya tantusvarUpa kArya se / yaha janma bhI kArya hone se janmAntara janya honA cAhiye-isa prakAra kArya hetu se janmA tara siddha hotA hai| isakA vizeSa samarthana bhI dekhiye [paralokasAdhaka anumAna kA dRDhIkaraNa] pramANavAttika meM kahA hai ki "jisakA koI hetu nahIM hai aise padArtha ko apanI sthiti meM kisI anya kI apekSA na hone se yA to usakI sarvakAlIna sattA hogI yA sadA-sarvadA asattA hogii| anya kisI kI apekSA hone para hI bhAvoM meM kAdAcitkatva [ =kAlika maryAdA ] kA sambhava hai"vartamAna janma meM kAryatva asiddha to nahIM hai, yadi vaha akArya hogA taba to uparokta pramANavAttika grantha vacana ke anusAra vartamAna janma kI sattA sadA rahegI yA to usakI sadA asattA rahane kA atiprasaMga hogaa| nAstikaH-padArthoM meM kAlika maryAdA [= amuka hI kAla meM honA] apane svabhAva se hI Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athehajanmAdibhUtamAtApitRsAmagrImAtrAdapyutpatteH kAdAcitkatvaM yuktamevehajanmanaH / nanvevaM pradezasamanantarapratyayamAtrasAmagrI vizeSAdeva dhUma-pratyakSasaMvedanayoH kAdAcitkatvamiti na sidhyati vahnibAhyArthapratItiriti sklvyvhaaraabhaavH| athAkAravizeSAdevAnanyathAtvasaMmavino'nala-bAhyArthasiddhiH, tohajanmano'pi prajJA-medhAdyAkAravizeSataH eva mAtApitRvyatiriktanijajanmAntarasiddhiH / tathA, yathAkAravizeSa evAyaM taimirikAdijJAnavyAvRttaH pratyakSasya bAhyArthamantareNa na bhavatIti nizcIyate-anyathA bAhyArthAsiddhabauddhAbhimatasaMvedanA'dvaitameveti punarapi vyavahArAbhAvaH-tathehajanmAdibhUtaprajJAvizeSAd ihajanmavizeSAkAro nijajanmAntarapratibaddha iti nishciiytaamnumaantH| sampanna hotI hai / jahA~ 'kAryakAraNabhAva ho vahA~ hI kAlika maryAdA ho' aisA kAryakAraNabhAvapUrvakatva kA, pratyakSa se kAlika maryAdA meM upalabhbha nahIM hai jisase yaha kaha sakeM ki isa janma aura pUrva janma kA kArya-kAraNabhAva nahIM hogA to isa janma meM kAdAcitkatva [-kAlika maryAdA] bhI nahIM hogaa| kyoMki kAryakAraNabhAva hI yahA~ pratyakSa se asiddha hai| prAstikaH-yadi aisA mAneMge to saMvedana aura bAhyArtha ke bIca bhI pratyakSa se kAryakAraNAbhAva asiddha hone se bAhyArtha siddha nahIM hogA to vijJAnAdvaita kA sAmrAjya ho jAyegA / vijJAna ke Upara vividha vikalpoM se vicAra karane para usakA bhI abhAva hI pratIta hogA, to 'sarvaM zUnyam'-zUnyavAda prasakta hogA / phalataH sakala vyavahAroM kA bhI uccheda hone kA atiprasaMga aayegaa| isaliye yaha avazya mAnanA hogA ki saMvedana meM bAhyArthasaMbandhitA pratyakSa se hI pratIta hotI hai| yadi aisA nahIM mAneMge to ihaloka bhI siddha na ho sakegA, kyoMki pratyakSa jJAna meM ihaloka yAnI bAhyArtha se janyatA kA pratyakSa nahIM mAneMge to pratyakSajJAna meM bAhyArtha kI grAhakatA kA bhI asaMbhava ho jaayegaa| isa prakAra jaise ihaloka kI siddhi ke liye 'pratyakSa hI bAhyArtha ke sAtha apanI sambandhitA kA grAhaka hai' yaha mAnanA par3egA, to paraloka kI siddhi meM bhI vahI sAdhana maujUda hai ata: anumAna se paraloka kI kara nahIM hai| tAtparya yaha hai ki jaise 'pratyakSa meM bAhyArthapratibaddhatva pratyakSagrAhya hai' isa tathya kI Upara dazita-ihaloka siddhi kI anyathAnupapatti prayukta anumAna se siddhi kI jAtI hai usI prakAra kAryahetuka anumAna se isa janma meM janmAntarapUrvakatva bhI siddha kiyA jAtA hai| uparAMta, kAdAcitkatva hetu se bhI pratyakSajJAna meM bAhyArthasaMbaMdhitA kI siddhi hotI hai, jaiseH pratyakSajJAna yadi bAhyArtha janya nahIM hogA to dUsarA koI usakA hetu na hone se usake sadA sattva-asattva kI Apatti hogI isa se pratyakSa meM bAhyArtha janyatva yAnI bAhyArthasaMbaMdhitA siddha hotI hai / tathA, dhUma meM bhI ThIka kAdAcitkatva hetu se agnisaMbaMdhitA uparokta rIti se siddha hotI hai| jaise kAdAcitkatva hetu se uparokta siddhi hotI hai, ThIka usI prakAra kAdAcitkatva hetu se uparokta 'isa janma meM paraloka saMbaMdhitA' kI bhI siddhi kI jA sakatI hai / jaise vartamAna janma yadi janmAntarajanya na hogA to anya koI usakA janaka na hone se vaha sadA sat yA sadA hI asat rhegaa| to isa rIti se agni saMbaMdhitA aura bAhyArtha saMbaMdhitA kI taraha ihaloka meM paraloka saMbaMdhitA kI bhI anumAna se siddhi ho jAtI hai / [kevala mAta-pitA se janma mAnane para atiprasaMga] nAstika:-isa janma ko utpatti usake prArambha meM mAtA-pitArUpa vidyamAna sAmagrI mAtra se hI huI hai-itanA mAna lene para kAlika maryAdA [kAdAcitkatva] kI saMgati baiTha jAtI hai. to paralokasiddhi kaise hogI? Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 303 atha pratyakSameva savikalpakaM paramArthataH pratipattaH "tataH paraM punarvastu dharmaH'...... [ zlo0 vA0 sU0 4-120 ] ityAdi mImAMsakAdiprasiddha sAdhakaM vahni-bAhyArthapUrvakatvasya dhUma-jAgratpurovRttistambhAdipratyayasya,-atrAbhyupagame paralokavAdinaH svapakSamanAya sasiddhameva manyante, 'na hi dRSTe'nupapannam itinyAyAt / yathaiva hi nizcayarUpA mAtApita-janmapratibaddhatvasiddhistathaivehajanmasaMskAravyAvRttAdihajanmaprajJAdyAkAravizeSAnijajanmAntarapratibaddhatvasiddhirapi pratyakSanizcitA syAditi na prlokksstiH| na ca nizcayapratyayo'nabhyAsadazAyAmanumAnatAmatikAmati, 'pUrvarUpasAdhAt tat tathA prasAdhita nAnumayatAmatipatati' iti nyAyAdanvaya-vyatireka pakSadharmatA'nusaraNasyAnabhyAsadazAyAmupalabdhaH, abhyAsadazAyAM ca pakSadharmatvAdyanusaraNasyAnyatrApyasaMvedanAt siddhamanumAnapratItatvaM paralokasya / paralokavAdI:-are ! aise to jisa pradeza meM dhUma utpanna huA hai aura jisa samanantara [-sajAtIya pUrvavartI ] pratyaya se pratyakSa saMvedana kI utpatti hayI hai usa pradeza aura samanantara pratyaya ko hI kramazaH dhUma aura pratyakSa saMvedana kI sAmagrI samajha lene se dhUma aura pratyakSasaMvedana meM kAdAcitkatva kI ghaTanA ho jAyegI, to agni aura bAhyArtha kI pratIti kaise siddha hogI? isa prakAra agni evaM sakala bAhyArtha siddha na hone para tatsAdhya koI vyavahAra bhI na ho skegaa| tAtparya yaha hai ki jaise kevala pradeza aura samanantarapratyaya hI sAmagrI nahIM hai kintu agni Adi bhI sAmagrI hai, usI prakAra kevala mAtA-pitA hI sAmagrI nahIM hai kintu janmAntara bhI sAmagrI antargata hai / nAstikaH-dhUma meM jo vizeSAkAra hai uSNatvAdi aura pratyakSasaMvedana meM jo vizeSAkAra hai nIlAdi, yaha vizeSAkAra kramazaH agni aura bAhyArtha ke vinA saMbhavita na hone se agni aura bAhya artha kI siddhi ho skegii| paralokavAdIH-to usI prakAra vartamAnajanma meM jo prajJA medhAdi vizeSAkAra hai vaha pUrvajanmAntara ke vinA saMbhavita na hone se mAtA-pitA se atirikta apane hI janmAntara kI siddhi nirvivAda hai / taduparAMta, pratyakSasaMvedana kA eka aisA AkAra vizeSa hai jo timirarogavAle ke jJAna meM nahIM hotA, isa se yaha nizcaya hotA hai ki 'taimirikajJAna bhale vinA bAhyArtha utpanna ho jAtA ho kintu yaha pratyakSasaMvedana bAhyArtha ke vinA nahIM ho sakatA' varanA, bAhyArtha siddha na hone para bauddha mata kA vijJAnAdvaita hI siddha hone se vyavahArAbhAva kI puna: prasakti hogii| to prastuta meM bhI-isa janma kA AdibhUta jo mAta-pitA kA prajJAvizeSa thA usase isa janma ke prajJAvizeSa kA AkAra vilakSaNa hai isa liye vaha apane pUrvajanmAntara se janya yAnI janmAntarasambandhI hai yaha nizcaya anumAna se phalita huA, kyoMki alpaprajJa mAtA-pitA se bhI atizayita buddhi vAlI santAnotpatti dekhI jAtI hai| [prajJAdi AkAravizeSa meM janmAntarapratibaddhatA kA pratyakSanizcaya ] nAstika:-mImAMsAdarzana ke zlokavAttikagrantha meM jo savikalpa pratyakSa prasiddha hai ki-nirvikalpaka jJAna ke bAda tadgRhIta vastu kA jAti-nAmAdi dharma se viziSTarUpa meM jisa buddhi se grahaNa hotA hai vaha savikalpaka pratyakSa bhI pramANa rUpa se sammata hai / [pUrA zloka isa prakAra hai-tata: paraM punarvastu dharmarjAtyAdibhiryayA / buddhayA'vasIyate sApi pratyakSatvena sammatA! / ] bodhakartA kA yaha savikalpa pratyakSa hI paramArtha se dhUma meM agnipUrvakatva kA sAdhaka hai aura jAgane para jo sAmane rahe hue stambhAdi kI Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athetaretarAzrayadoSAvanumAnaM nAstyevaivaM vidhe viSaya ityucyeta, nanvevaM sati sarvabhedAbhAvato vyavahAroccheda iti taducchedamanabhyupagacchatA vyavahArAthinA'vazyamanumAnamabhyupagantavyam / etena pratyakSapUrvakatvA'bhAve'pyanumAnasya prAmANyaM pratipAditam / na cAnumAnapUrvakatve'potaretarAzrayadoSAnuSaMgaH, tasyaivetaretarAzrayadoSasya vyavahArapravRttito nirAkaraNAt / buddhi hotI hai usameM bAhyArthapUrvakatva kA sAdhaka hai| [ tAtparya-vartamAna janma meM janmAntarapUrvakatva kA sAdhaka aisA pratyakSa nahIM hone se vaha asiddha hai / ] ___ Astika:-pratyakSa se dhUmAdi meM agnipUrvakatva kI siddhi mAna lI jAya taba to paralokavAdIvRda vinA AyAsa hI apane pakSa kI siddhi mAna sakate haiM kyoMki jo spaSTa dikhAI rahA ho-usake Upara koI anupapatti kA vikalpa zeSa nahIM rhtaa| jaise hI isa janma meM mAtA-pitRpratibaddhatva kI pratyakSa se siddhi nizcayAtmaka hotI hai saMdaherUpa nahIM, usI prakAra, isa vattamAna janma ke sabhI saMskAra se nitAnta vilakSaNa aisA jo vartamAnabhavIya prajJA-medhAdi AkAravizeSa hai usa ke pratyakSa se hI [ abhyAsa dazA meM ] apane janmAntara saMbaMdhitA kI siddhi kA pratyakSAtmaka nizcaya saMbhavita hai ataH paraloka kI siddhi meM koI truTi nahIM hai / itanA jarUra hai ki yaha nizcayAtmaka bodha anabhyAsa dazA meM anumAnabahibhUta nahIM hotA / kAraNa yaha hai ki 'pUrvadRSTasvarUpa ke sAdharmya se [ anyatra bhI ] usI prakAra vaha siddha kiyA jAya to vaha anumeya [ anumAna ke viSaya kSetra se ] bahirbhUta nahIM hotA' isa nyAya se anabhyAsa dazA meM anvaya, vyatireka, pakSadharmatA kA anasaraNa dekhA jAtA hai ata: paraloka ko anumAna kA viSaya dikhAyA jAtA hai| tAtparya yaha hai ki abhyAsadazA meM jisakA anamAna kiyA jAtA hai vahI vastu abhyAsa dazA meM pratyakSa kA viSaya bana jAtI hai kyoMki abhyastadazA meM anyatra agnijJAna meM bhI kabhI pakSadharmatA Adi ke anasaraNa kA saMvedana nahIM hotA / udA0 prArambha meM agni ke anamAna meM maMdabuddhi puruSa ko pakSadharmatA Adi kA anusaMdhAna karanA paDatA hai kiMtu isa viSaya kA bAra bAra punarAvartana ho jAne para dhUma ko dekhakara satvara hI agni kA jJAna ho jAtA hai yahA~ vyApti smaraNAdi kI jarUra nahIM rahatI ata: yaha jJAna anamAna nahIM kintu pratyakSarUpa hI hotA hai| kevala anabhyAsa dazA meM vaha jJAna anumAnAtmaka hotA hai isa dRSTi se paraloka anumAna jJAna ke viSayarUpa meM bhI siddha hotA hai / [ paraloka sAdhaka anumAna meM itaretarAzrayadoSa kA nivAraNa ] yadi yaha kahA jAya ki -"Apane jo paraloka siddhi meM anumAna dikhAyA hai, vaha pratyakSa para avalambita hai kyoMki pratyakSa se janmAntarapratibaddhatva kA nizcaya karane para hI anumAna kA udaya labdhAvakAza hogA / vaha pratyakSa bhI anumAna para avalambita hai kyoMki anumAna ke vinA usakA prAmANya asiddha rhegaa| isa prakAra anyonya parAvalaMbI ho jAne se paraloka ke viSaya meM anumAna kI pravRtti nahIM mAna sakate haiM - to yahA~ vyavahAroccheda kA prasaMga hogA kyoMki paralokavat sabhI bhedoM kA [ yAnI vizeSapadArthoM kA ] pratyakSa aura anumAna pUrvokta rIti se anyonya parAvalaMbI hone se unakA abhAva hI siddha hogA aura taba una padArthoM ke viSaya meM koI bhI vyavahAra nahIM kiyA jA skegaa| vyavahAroccheda na mAna kara yadi Apako vyavahAra se prayojana hai taba anamAna kA svIkAra avazyameva karanA hogaa| vyavahAroccheda kI Apatti dikhAne se yaha bhI dhvanita ho jAtA hai ki anumAna meM kadAcit pratyakSapUrvakatA na ho phira bhI use pramANa mAnanA cAhIye / tAtparya yaha hai ki sAmAnyatodRSTa anumAna Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-paralokavAdaH yadapyuktam-'anumAnapUrvakatve'navasthAprasaMgAnAnumAnapravRttiH'-iti, tadapyasaMgatam , evaM hi sati pratyakSagahIte'pyarthe vipratipattiviSaye nAnumAnapravRttimantareNa tannirAsa iti bAhyarthe pratyakSasyA'vyApArAt punarapyadvaitApatteH zUnyatApattervA vyavahAroccheda iti vyavahArabalAt saivAnavasthA parihiyate iti / abhyupagamavAdena caitaduktam , anyathA bAhyArthavyavasthApanAya pratyakSa pravartate tathA pradarzitahetoyAptiprasAdhanAtha keSAMcid matena nirvikalpam , anyeSAM tu savikalpakaM cakSurAdikaraNavyApArajanyam , apareSA mAnasam , keSAMcid vyAvRttigrahaNopayogi jJAnama , anyeSAM pratyakSAnupalambhabalodabhUtAliMgajohAkhya parokSaM pramANaM tatra vyApriyata iti kathamanumAnena pratibaMdhagrahaNe'navasthetaretarAzrayadoSaprasaktiH paralokavAdinaH prati bhavatA preryeta ? se jaba svargAdi paraloka siddha kiyA jAtA hai taba vahA~ pratyakSa nirUpayogI hotA hai aura sAmAnyataH phalavattA kI siddhi prathama anumAna se karane ke bAda dvitIya parizeSAnumAna se phalarUpa meM svargAdi siddha kiyA jAtA hai to isa prakAra anumAna yaha anumAnapUrvaka bhI hotA hai| yahA~ aisA nahIM kaha sakate ki-'prathama anumAna kI pravRtti tabhI ho sakatI hai jaba dvitIya anumAna se svargAdi prasiddha rahe [ kyoMki usake vinA kauna prathama anumAna meM udyama karegA ? ] aura dUsarA anumAna tabhI pravRtta hogA jaba prathama anumAna se sAmAnyataH phalavattA siddha ho / isa prakAra anyonyAzraya doSa lgegaa|'-aisaa nahIM kaha sakane kA kAraNa yaha hai ki adRSTa padArthoM kI siddhi ke liye anumAna kA vyavahAra meM bhArI pracalana hai ata eva vyavahAra pravRtti ke bala se hI usa anyonyAzraya doSa kA nirAkaraNa ho jAtA hai| [ vyAptigrahaNa meM anavasthA doSa kA nivAraNa ] ___ yaha jo kahA thA Apane 'paralokagrAhaka anumAna kI udbhAvaka vyApti kA grahaNa anya anumAna se kareMge to usa anya anumAnodbhAvaka vyApti ke grahaNa meM anya anumAna karanA hogA isa rIti se anavasthA hone ke kAraNa anumAna kI pravRtti zakya nahIM-vaha galata hai, kyoMki pratyakSa se jJAta jisa artha meM vivAda khar3A hogA usakA nirAkaraNa anumAna pravRtti ke vinA zakya nahIM hai aura anumAna pravRtti ke vinA pratyakSa kI bAhyArtha meM pravRtti siddha na hone se bAhyArtha asiddha rahane para phira se vijJAnAdvaita kI Apatti AyegI aura vijJAna kI siddhi bhI darlabha ho jAne para zunyavAda prasakti se sakala vyavahAra kA bhI uccheda prasakta hogA jo iSTa nahIM hai, ata eva isa vyavahAra ke bala se hI anavasthAdoSa kA nivAraNa ho jAtA hai / [vyAptigrAhaka pramANa ke viSaya meM mata vaividhya ] avinAbhAvasamba dharUpa vyApti kA anumAna se grahaNa hone meM anavasthA doSa kA jo vyAkhyAkAra ne pratyAkhyAna kiyA usake bAre meM vyAkhyAkAra yaha spaSTatA karate haiM ki anumAna se vyAptigraha hotA hai yaha kucha samaya taka mAna kara hamane itaretarAzraya-anavasthA doSa kA parihAra kiyA hai| [ vAstava meM hama anumAna se vyAptigraha mAnate hI nahIM haiM ] yadi hama anumAna se vyAptigraha na mAne taba to koI doSa nahIM haiM, kyoMki pratyakSa jaise bAhyArtha kI vyavasthA karane meM pravarttamAna hai vaise hI pUrvapradarzita hetu ko apane sAdhya ke sAtha avinAbhAva rUpa vyApti ke grahaNa meM, kitane vAdIoM ke mata meM nirvakalpa pratyakSa kI pravRtti mAnI gayI hai, dUsare koI vAdI netrAdi indriya Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapyuktam sarvamapyanumAnamasmAn prati pramANatvenAsiddham-ityAdi, tadapyasaMgatam / yataH kimanumAnamAtrasyA'prAmANyaM bhavataH pratipAdayitumabhipretam 'anumAnamapramANam' ityAdi granthena ? atha tAntrikalakSaNakSepaH ? atIndriyArthAnumAnapratikSepo vA ? na tAvadanumAnamAtrapratiSedho yuktaH, lokavyavahArocchedaprasaMgAt / yataH pratIyanti kovidAH kasyacidarthasya darzane niyamataH kiJcidarthAntaraM na tu sarvasmAt sarvasyAvagamaH / uktaM cAnyena-'svagRhAnirgato bhUyo na tadA''gantumarhati' [ ] / ataH kiMcid dRSTvA kasyacidavagame nimittaM kalpanIyam / ___tacca niyatasAhacaryamavinAbhAvazabdavAcyaM naiyAyikAdibhiH parikalpitam / tadavagamazca pratyakSAnupalambhasahAyamAnasapratyakSataH prtiiyte| sAmAnyadvAreNa pratibandhAvagamAd dezAdivyabhicAro na bAdhakaH, nA'pi vyaktyAnantyam , ubhayatrApi sAmAnyasyaikatvAt / sAmAnyAkRSTAzeSavyakti pratibhAnaM ca mAnase pratyakSe yathA zatasaMkhyA'vacchedena 'zatam' iti pratyaye vizeSaNAkRSTAnAM pUrvagRhItAnAM zatasaMkhyAviSayapadArthAnAm / tathAhi-'ete zatam' iti pratyayo bhavatyeva / sAmAnyasya ca sattvamanugatA'bAdhitavyApAra janya savikalpa pratyakSa ko vyAptigrAhaka mAnate haiM, to koI anya (mImAMsakAdi) vAdI savikalpa mAnasapratyakSa ko vyAptigrAhaka mAnate haiM. anya koI vAdI vipakSa se vyAvRtti ke grahaNa meM upayogI jo jJAna hotA hai usI jJAna ko vyApti kA grAhaka dikhAte haiN| evaM anya vAdI (jaina) ke mata meM, pratyakSa aura anupalambha kI sahAyatA se utpanna 'tarka' saMjJaka pramANa jo ki liMgajanya nahIM hotA aura parokSa hotA hai, vahI vyAptigrAhaka mAnA jAtA hai / isa prakAra jaba hama anumAna ko vyAptigrAhaka mAnate hI nahIM taba anamAna se vyAptigraha meM itaretarAzraya-anavasthA doSayugala kA prasaMga paralokavAdI ke prati kaise Apa (nAstika) kara sakate haiM ? , [ anumAna ke aprAmANya kathana ke Upara tIna vikalpa ] yaha jo nAstika ne kahA thA-hamAre prati koI bhI anumAna pramANarUpa se siddha nahIM hai.... ityAdi, vaha saMbaMdhazUnya hai / kAraNa, yahAM tIna prazna labdhAvakAza hai / (1) 'anumAna apramANa hai' isa vacana se nAstika kA abhiprAya kyA pratyeka anumAna ko apramANa ThaharAne meM hai ? (2) yA tAntrikoM ne jo usakA lakSaNa dikhalAyA hai usa lakSaNa kA virodha abhipreta hai ? (3)-yA kevala jo atIndriya artha dikhAne vAle anumAna haiM unakA virodha abhipreta hai ? (1) anumAnamAtra kA niSedha karanA to nitAnta anucita hai ki loka. meM adhikAMza vyavahAra jo anumAna para AdhArita haiM unakA uccheda prasakta hogaa| buddhimAna loga kisI eka cIja ko dekhane para avazyameva dusarI koI cIja kA patA lagAte haiM, kintu aisA nahIM hai ki saba / lagAte haiM, kintu aisA nahIM hai ki saba cIjoM ko yAnI jisa kisI cIja ko dekhakara saba cIjoM kA yAnI jisa kisI cIja kA patA lagA leN| kahA bhI hai 'apane ghara se bAhara gayA huA nAstika vApasa bAra bAra apane ghara nahIM lauTa skegaa|'-aisaa isIliye kahA gayA hai ki yadi kisI eka cIja ko dekhane para tatsaMbaddha anya kisI cIja kA bodha hotA hI na ho to ghara ke bAhara udyAnAdi meM gaye hue nAstika ko na ghara kA bodha rahegA, na vahA~ jAne ke rAste kA, cUki vaha tabhI pratyakSa kA viSaya nahIM hai / to isa prakAra jo eka vastu ko dekhakara anya sabhI vastu kA nahIM kintu kisI amuka hI vastu kA bodha hotA hai usakA kyA nimitta hai yaha DhanA pddegaa| Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 307 pratyayaviSayatvena vyavasthApitam / tadevaM niyatasAhacaryamarthAntaraM pratipAdayadupalabdhaM sat pratipAdayati / upalambhazcAvazyaM kvacit sthitasya, saiva pakSadharmatA, tataH sambandhAnusmRtau tataH saadhyaavgmH| ___ yastu pratibandhaM nopaiti tasyApi kathaM na sarvasmAta sarvapratipattiH, abhyupagame vA'pratipanne'pi sambandha pratipattiprasaMgaH ? 'pramAtRsaMskArakArakANAM pUrvadarzanAnAmabhAvAt' ityanuttaram, sambandhApratipattau pramAtasaMskArAnupapatteH / darzanajaH saMskAro'pyanabhivyaktaH sattAmAtreNa na pratipattyupayAgA, na ca smatimantareNa tatsadbhAvo'pi / na cAnubhavapradhvaMsanibandhanA smRtiH kvacidviSaye, saMskAramantareNa tadanupapatteH pradhvaMsasya ca nirhetukatvA'sambhavAt / yatrApyabhyaste viSaye vastvantaradarzanAdavyavadhAnena vastvantarapratipattistatrApi prAktanakramAzrayaNena vastvantarAvagamaH / iyAMstu vizeSaH-ekatrAnabhyastatvAdantarAle smRtisaMvedanam , anyatrAbhyAsAd vidyamAnAyA apysNvittiH| [ arthAntarabodha kA nimitta niyatasAhacarya hai-naiyAyikAdimata ] kisI eka cIja ko dekhakara dUsarI cIja ke jJAna kA nimitta niyamabhita sAhacarya hai, jisa ko 'avinAbhAva' zabda se bhI kahA jAtA hai-yaha naiyAyikAdi vAdIoM kI dhAraNA hai / pratyakSa yAnI agni ke hone para dhUma kA darzana, tathA anupalambha, yAnI agni ke na hone para dhUma kA adarzana, inakI sahAya se hone vAlI pratyakSa pratIti se dhUma meM agni ke avinAbhAva kA bodha hotA hai / yadyapi yahA~, pAkazAlA meM dhUma ke sAtha jaisA agni dekhA thA vaisA hI agni, parvata meM nahIM hotA- isa prakAra dhUma kA agni ke sAtha dezAdikRta vyabhicAra koI dikhA sakatA hai, tathA dhUma aura agni vyakti se ananta haiM ata: sabhI dhUma kA sabhI agni ke sAtha mAhacarya pratyakSa nahIM ho sakatA, ataH avinAbhAva kA graha zakya nahIM-aisA bhI koI kaha sakatA hai-kintu ye donoM se koI bAdha nahIM hai, kyoMki avinAbhAva kA grahaNa sAmAnyatattvadvArA kiyA jAtA hai aura dhama vyakti bhale anaMta ho, sakala dhumagata dhUma magata dhUmatva sAmAnya eka hI hai, tathA agni sakala meM agnitva sAmAnya bhI eka hI hai to yahA~ dhUmatvavAn kA agnitvavAn ke sAtha niyatasAhacaryagraha avilaMbena kiyA jA sakatA hai / pAkazAlA meM jaisA agni thA vaisA parvata meM viziSTa agni na hone para bhI sAmAnyataH vahA~ agni kA abhAva dhUma hone para nahIM hotA, itane se hI anumAna sArthaka hai / sakaladhUma-sakala agni kA pratyakSa asaMbhava hone para bhI dhUmatva-agnitva ke mAdhyama se una sabhI kA mAnasa bodha ho sakatA hai ataH vyakti-Anantya bhI bAdhaka nahIM hai / sAmAnyadharma se AliMgita sakalavyakti kA bhAna mAnasapratyakSa meM ThIka usI prakAra ho sakatA hai jaise 'zata' saMkhyA ko puraskRta karake 'so' aisI buddhi hotI hai usameM eka do-tIna........isa prakAra ke vizeSaNa se AliMgita pUrva-pUrva gRhIta so saMkhyA viziSTa padArthoM kA 'ye sabhI mila kara so haiM' isa prakAra mAnasa pratyakSa bodha hotA hai / kyoMki Thosa ginatI ke bAda dekhiye ki 'ye sau haiM' yaha bodha to hotA hI hai / sAmAnya padArtha kA sadbhAva bhI 'yaha vastra hai....vastra hai'....isa prakAra ke ekAkAra [ =anugata] nirbAdha bodha ke viSayarUpa meM prasthApita hI hai / to isa prakAra niyamabhita sAhacarya se arthAntara sUcita hotA hI hai aura vaha bhI jJAta hone para, ajJAta rahane para kabhI nhiiN| sAhacarya vAle dhUmAdi kA jJAna yAnI upalambha bhI 'kahIM para vaha avasthita hai'-isa rUpa se hI hotA hai-isa prakAra ke upalambhaviSaya ko hI pakSadharmatA kahate haiM / jaba usakA upalambha hotA hai taba tadgata avinAbhAvasaMbaMdha kA hameM smaraNa ho AtA hai aura usa smaraNa se agni Adi sAdhya kA jJAna hotA hai| Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 kecittu yogipratyakSa saMbandhagrAhakamAhuH, vyApteH sakalAkSepeNAvagamAt / tathA ca yatra yatre'ti dezakAlavikSiptAnAM vyaktInAmanavamAsA'nupapattiH, [ ata ekatra kSaNe yogitvaM pratibandhagrAhiNaH ? ] / etat pUrvasmAdaviziSTam / tad loke arthAntaradarzanAdarthAntarasudRDhapratItau tAkikAraNAM nimittacintAyAM pakSadharmatvAdyabhidhAnam / ato na taantriklkssnnprtikssepo'pi| [avinAbhAva ko aura usake jJAna ko mAnanA hI cAhiye] jo loga isa prakAra ke 'avinAbhAva' svarUpa pratibandha yAnI saMbadha kA inakAra karate haiM unako yaha prazna hai ki hara kisI cIja se sabhI vastu kA bhAna kyoM nahIM hotA? aura jo loga usakA inakAra to nahIM karate, kintu arthAntara ke bodha meM usake jJAna kI AvazyakatA nahIM mAnate-unake mata meM saMbaMdha ajJAta rahane para bhI sAdhya ke bodha kA atiprasaMga kyoM nahIM hogA? yadi aisA uttara diyA jAya ki'ajJAta saMbaMdha se sAdhya ke bodha meM bodhakartA ko pUrvakAlIna saMskAra honA cAhiye aura una saMskAroM kA AdhAna karane vAlA sAdhyadarzana bhI pUrva meM huA rahanA cAhIye-yaha saba jisa ko nahIM hotA usako ajJAta saMbaMdha se sAdhya bodha nahIM hotaa|'-to yaha uttara jUThA hai kyoMki saMbaMdha grahaNa kiye vinA bodhakartA ko tathAvidha saMskAra hI nahIM ho sakegA / darzana se kadAcit saMskAra ho jAya to bhI usake anabhivyakta rahane para kevala sattA mAtra se vaha sAdhyabodha meM upayogI nahIM ho sakegA / abhivyakti bhI tabhI hogI jaba usakA smaraNa ho jAya / yaha nahIM kaha sakate ki 'kisI viSaya kI anubhUti kA dhvaMsa hI usa viSaya kI smRti kA udbhAvaka hai, kyoMki dhvaMsa to sadA rahatA hai phira bhI smRti kadAcit hotI hai-yaha saMskAra ke vinA nahIM ghaTa sakegA / dUsarI bAta yaha hai ki niranvayanAza yAnI nirhetuka dhvaMsa kA saMbhava nahIM / kahIM kahIM aisA dekhA jAtA hai ki viSaya kA ati abhyAsa ho jAne para vinA vilaMba hI eka vastu ke darzana se dUsarI vastu kA bodha ho jAtA hai, kintu gaharAI se socane para vahA~ bhI pUrvokta krama se hI sAdhya kA bodha hotA hai, pharka hotA hai to itanA hI ki abhyAsa na hone para bIca meM hone vAlI sambandhasmRti kA saMvedana bhI hotA hai aura ati abhyAsa rahane para bIca meM smRti to hotI hai kintu usakA saMvedana nahIM hotaa| [avinAbhAvasaMbadhagraha kI yogipratyakSa se zakyatA ] kitane vidvAn yaha kahate haiM ki avinAbhAvasaMbandha kA grAhaka yogIoM kA pratyakSa hai| yogI ke pratyakSa meM deza-kAla kI koI sImA na hone se sakala heta aura sAdhya vyakti ko viSaya karate usase vyAptirUpa sambandha kA bodha prApta ho sakatA hai| isaliye 'jahA~ jahA~ dhUma ho....' isa vyApti ke graha meM, jisa jisa deza meM aura jisa jisa kAla meM jitanI dhUma vyaktioM kA avabhAsa - bodha karanA hai vaha anupapanna nahIM hai / [ isaliye eka kSaNa meM pratibandhagrAhI kI yogitA hai (?) ]-yaha jo mata hai vaha pUrvakathita mata se koI antara nahIM rakhatA kyoMki sAmAnya dvArA jo vyAptigraha pUrva meM kahA gayA hai vahI yahA~ yogivacana se hone vAlA hai| *tAtparya yaha hai ki bauddhAdi mata meM nAza ko nirhetuka mAnA jAtA hai| kintu anya sabhI vAdIoM kA kahanA hai ki dhvaMsa sahetuka hI hai ataH prastuta meM anubhUtidhvaMsa ko smRtijanaka mAnane vAle ko usa dhvaMsa ke hetu ko bhI mAnanA hI hogA to usase acchA hai ki smRti ko saMskAra kA hI kArya mAnA jAya / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 309 'utpannapratItInAmastu prAmANyam , utpAdyapratItInAM tu atIndriyA'dRSTa-paraloka-sarvajJAdyanumAnAnAM pratikSepa' iti cet ? tadasat , yadyanavagatasambandhAna pratipattanadhikRtyaitaducyate tadA dhUmAdiSvapi tulyam / atha gRhItAvinAbhAvAnAmapyatIndriyaparalokAdipratibhAsAnutpatterevamucyate / tadasat , ye hi kAryavizeSasya tadvizeSeNa gahItAvinAbhAvAste tasmAt paralokAdyavagacchantyeva, prato na jJAyate kena vizeSeNAtIndriyArthAnumAnapratikSepaH ? sAhacaryA'vizeSe'pi vyApyagatA niyatatA prayojikA na vyApakagatA, ataH samavyAptikAnAmapi vyApyamukhenaiva pratipattiH / niyatatA'vagame cArthAntarapratipattau na bAdhA. na pratibandhaH, ekasya rUpabhedAnupapatteH, tato na vizeSaviruddhasambhavaH, nA'pi viruddhA'vyabhicAriNaH, iti yaduktam-viruddhAnumAna-virodhayoH sarvatra sambhavAt kvacicca viruddhA'vyabhicAriNaH' ityetadapyapAstam / avinAbhAvasambandhasya grahItumazakyatvAt , avasthA-deza-kAlAdibhedAt' ityAdezva puurvniityaa'numaanprmaanntve'nuppttiH| . isa prakAra tArkika naiyAyikoM ne eka artha ke darzana se hone vAlI anya artha kI pratIti meM nimitta kyA hai-isakI vicAraNA meM pakSadharmatvAdi kA pratipAdana kiyA hai / ataH nAstika usa tAntrika lakSaNa kA bhI pratikAra nahIM kara sakatA / tAtparya, dUsarA vikalpa-tAntrikalakSaNalakSita anumAna kA pratikSepa, yaha vikalpa bhI tuccha hai / [ atIndriyArthasAdhakAnumAna kA pratikSepa-tIsarA vikalpa] nAstikaH-jo anumAnAtmaka pratItiyA~ loka meM prAcInakAla se utpanna haiM unakA prAmANya bhale mAnya ho, kintu jo aba naye sIre se utpanna karanI haiM, jaiseH atIndriya karma, paraloka, sarvajJa ke anumAna,-inake prAmANya kA hI hama virodha karate haiN| paralokavAdI:-yaha acchA nahIM hai, kyoMki utpanna aura utpAdya anumAnoM kA aisA bheda kareMge to jina bodhakartAoM ko abhI taka avinAbhAva sambandha kA bodha nahIM hai unako lakSya meM rakha kara Apa vaisA kaha rahe ho to dhUma meM agni kA avinAbhAva una logoM ko gRhIta na hone se agni kA anumAna to una logoM ke liye anutpanna yAnI utpAdya hI rahA, to usako bhI apramANa mAnane kI Apatti hogI / yadi jinako avinAbhAva gRhIta hai aise bodhakartAoM ko hI lakSya meM rakha kara Apa yaha kahate hoM ki-''avinAbhAva jinako jJAta hai unako bhI atIndriya paralokAdi kA pratibhAsa kabhI utpanna nahIM hotA, ataH atIndriya paralokAdi kA anumAna apramANa mAnate haiM'-to yaha bhI jUThA hai jina logoM ko eka kAryavizeSa [vartamAna janma] kA anya kAryavizeSa [ pUrvajanma ] ke sAtha avinAbhAva gRhIta hai unako 'jo kArya hotA hai vaha [ sajAtIya ] kAryAntara janya hotA hai jaise paTAdi, yaha janma bhI eka kArya hai ataH janmAntara janya honA cAhiye' aisA paralokAdi kA anumAna hotA hI hai| phira yaha kaunasI vizeSatA hai jisase ki atIndriyArtha ke anumAna kA virodha karanA aura laukika anumAnoM ko saccA mAna lenA ? ! [sAdhya se hetu ke anumAna kI Apatti kA nivAraNa ] aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye ki-hetu-sAdhya meM sAhacarya anyonya hotA hai to hetu se sAdhya kA anumAna mAnA jAtA hai usI taraha sAdhya se hetu kA bhI anumAna mAnA jAya, kyoM nahIM mAnA jAtA ?'-kAraNa yaha hai ki sAhacarya anyonya samAna hone para bhI niyata sAhacarya kevala hetu meM hI Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 parokSasyArthasya sAmAnyAkAraNA'nyataH pratipattau lokapratItAyAM bauddhastu kAryakAraNabhAvAdilakSaNaH pratibandhastannimittatvena kalpitaH / taduktam kAryakAraNabhAvAda vA svabhAvAda vA niyAmakAda / avinAmAvaniyamo'darzanAna na darzanAda // tathA-avazyaMbhAvaniyamaH kaH parasyAnyathA paraiH / prarthAntaranimitte vA dharme vAsasi rAgavat // [pra. vA0 331-32 ] iti ca / tathAhi kvacita parvatAdideze dhUma upalabhyamAno yadyagnimantareNaiva syAttadA pAvakadharmAnuvRttitastasya tatkAryatvaM yanizcitaM viziSTa pratyakSAnapalambhAbhyAM tadeva na syAdityahetostasyA'sattvAta kvacidapyUpalambho na syAta. sarvadA sarvatra sarvAkAreNa vopalambhaH syAta. ahetoH sarvadA sattvAta / hotA hai ata eva hetu gata sAhacarya kA naiyatya hI anumAnaprayojaka hotA hai, vyApaka [-sAdhya] gata sAhacarya kA naiyatya vaisA nahIM hotA / yahI kAraNa hai ki jahAM sAdhya aura hetu anyonya samAna vyApti vAle hote haiM vahA~ bhI vyApyarUpa se jisakA jJAna yA pratipAdana kiyA jAya usase hI dUsare arthAntara kA bodha hotA hai| isa prakAra hetu meM sAdhya kA naiyatya jJAta rahe to arthAntara ke anumAna meM na koI bAdha ho sakatA hai, na to koI pratibandha yAnI satpratipakSadoSa ho sakatA hai| kyoMki jo hetu sAdhyaniyata hai vaha hetu sAdhya kA bodha karAve aura na bhI karAve aisA svarUpa bheda saMgata nahIM hai| [viruddha Adi doSoM kA nirAkaraNa ] uparokta rIti se jaba paralokAnumAna niSkaNTaka hai taba vizeSaviruddha doSa yAnI hetu iSTa vidhAtaka honA yaha doSa avasara prApta nahIM hai kyoMki iSTa paraloka ko kAryatva hetu se niSkaNTaka siddhi hotI hai / usI prakAra, paraloka siddhi meM pratibandha karane vAlA arthAt usake abhAva ko siddha karane vAlA kAI prati hetu siddha na hone se satpratipakSa yAnI viruddhAvyabhicArI doSa kA bhI yahA~ saMbhava nahIM hai| yaha kahane kA abhiprAya yaha hai ki nAstika ne jo pahale anamAna ke khaNDana meM yaha kahA thA ki sabhI anumAnoM meM viruddha doSa, anumAnavirodha doSa aura viruddhAvyabhicArI doSa sAvakAza hone ke kAraNa anumAna pramANa nahIM hai-yaha nAstika kA khaNDana svayaM khaNDita ho jAtA hai / dUsarI bAta yaha hai ki, hamane pUrvokta rIti se anumAna ke prAmANya ko aura anumAna se paraloka ko siddha kara dikhAyA hai ataH nAstika ne jo kahA thA ki avinAbhAvasaMbandha kA grahaNa zakya nahIM hai, kyoMki hetu aura sAdhya bhinna bhinna avasthA meM, deza meM aura kAla meM bhinna prakAra ke hote haiM".... ityAdi, yaha saba asaMgata ThaharatA hai| [ arthAntarabodha kA nimitta kAryakAraNabhAvAdisambandha-bauddhamata ] loka meM jo kisI eka artha se anya parokSa artha kI sAmAnyAkAra se pratIti kA honA anubhava siddha hai, bauddhoM ne unake nimittarUpa meM kArya-kAraNabhAva aura svabhAva, do sambandha kI kalpanA kI hai / jaise ki pramANavAttika meM kahA hai ___"kAryakAraNabhAva [ aparanAma tadutpatti ] rUpa niyAmaka athavA svabhAvarUpa niyAmaka ke nimitta se avinAbhAvaniyama hotA hai| kevala [vipakSa meM] adarzana aura [sapakSa meM] darzanamAtra se nahIM hotaa| varanA, ina do ko nimitta na mAnane para, para kA para ke sAtha [ yAnI sAdhya kA sAdhana Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 311 svabhAvazca yadi bhAvavyatirekeNa syAttato bhAvasya niHsvabhAvatvApatteH svbhaavsyaapybhaavaapttiH| tatpratibandhasAdhakaM ca pramANaM kAryahetoviziSTapratyakSA'nupalambhazabdavAcyaM pratyakSameva sarvajJasAdhakahetupratibandhanizcayaprastAve pradarzitam / svabhAvahetostu kasyacid viparyaye bAdhakaM pramANa vyApa. kAnupalabdhisvarUpam , kasyacittu viziSTaM pratyakSamabhyupagatam / sarvathA sAmAnyadvAreNa vyaktInAmatadrUpaparAvRttavyaktirUpeNa vA tAsAM pratibandho'bhyupagantavyaH, anyathA'pratibaddhAdanyato'nyapratipattAvatiprasaMgAt / pratibandhaprasAdhakaM ca pramANamavazyamabhyupagamanIyam , anyathA'gahItapratibandhatvAdanyato'nyapratipatAvapi prasaMgastadavastha eva / yatra gRhItapratibandho'sAvartha upalabhyamAnaH sAdhyasiddhi vidadhAti taddharmatA tasya pakSadharmatvasvarUpA, tadgrAhakaM ca pramANaM pratyakSamanumAnaM vA / taduktaM dharmakIttinA"pakSadharmatAnizcayaH pratyakSato'numAnato vA" / [ ] ke sAtha ] kauna dUsarA avazyaMbhAva niyama hogA? arthAntara [ yAnI tadutpatti se atirikta kisI anya padArtha ] mUlaka asvabhAvabhUta dharma mAnane para bhI kaise avazyaMbhAva niyama hogA ? jaise ki rAga [ DYES ] vastra kA na to kArya hai, na to svabhAva hai to arthAntaramUlaka rAga se vastra kA kahA~ avazyaMbhAva niyama hai ?" ___jaise ki dekhiye-kAryakAraNabhAva pratibandha isa prakAra hai-kahIM parvatAdi pradeza meM dikhAI detA dhUvA yadi agni ke vinA hogA to usameM vaha agnijanyatva hI nahIM hogA jo ki vizeSarUpa se pratyakSa [anvaya] aura anupalambha [vyatireka ] se dhUve meM agnidharma ke anusaraNa ko dekhakara nizcita kiyA gayA hai / isa prakAra to vaha dhUvA ahetuka ho jAne se zazasIMgavat asat ho jAyegA to, yA to kahIM bhI usakA upalambha nahIM hogA, athavA sabhI kAla meM sabhI pradeza meM sarva prakAra se usa kA upalambha hogA kyoMki ahetuka vastu [ AkAzAdi ] kA sarvakAla meM sattva hotA hai / kArya hetu kA pratibandha dikhA kara aba svabhAva hetu kA pratibandha dikhAte haiM-ziMzapAdi svabhAva agara vRkSAdibhAva ke vinA nirAdhAra hI hotA taba to vRkSAdibhAva meM svabhAvazUnyatva hI A par3egA / uparAMta, svabhAva bhI nirAdhAra to kahIM hotA nahIM, ataH usakA bhI abhAva prasakta hogA-isase zizapAdi svabhAva kA vakSAdibhAva ke sAtha avinAbhAva phalita hotA hai| - [ kArya aura svabhAva hetu meM pratibandhasAdhaka pramANa ] kAryahetu ke isa uparokta pratibandha kA sAdhaka pramANa pratyakSa hI hai jisa ke liye 'viziSTa prakAra ke pratyakSa-anupalambha aisA bhI zabda prayoga hotA hai yaha bAta sarvajJasiddhi karane vAle hetu ke sambandha ke nizcaya-prakaraNa meM dikhAyI gayI hai [ dekhiye-pR0 57 paM0 17] / svabhAva hetu ke pratibandha kA sAdhaka pramANa kahIM 'vipakSa meM bAdhaka nirUpaNa' hai jo vyApakAnupalabdhirUpa hotA hai, to kahIM viziSTa prakAra kA pratyakSa hI tadupalambhaka mAnA gayA hai| kucha bhI ho, pratibandha ko to avazya mAnanA hI cAhiye, vaha cAhe dhamAdi vyaktioM kA agni Adi vyakti ke sAtha dhamatva-agnitvAdi sa puraskAreNa mAnA jAya, yA [ jo loga sAmAnya ko nahIM mAnate haiM unake mata meM ] una vyaktioM ke bIca atadrUpavyAvRttavyaktirUpa se yAnI atadvyAvRttipuraskAreNa mAnA jAya [jaise ki adhUmavyAvRttirUpa se dhUma kA, anagnivyAvRttirUpa se agni ke sAtha / ] mAnanA to par3egA hI, anyathA pratibandharahita eka Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ato lokaprasiddhatAntrikalakSaNalakSitAnumAnayorbhedAbhAvAdatIndriyaparalokAdyarthasAdhakatvamapi tasyaiveti tatprAmANyAnabhyupagame ihalokasyApi abhyupagamAbhAvaprasaMgaH / na ca kimatra nirvikalpakaM,mAnasaM. yogipratyakSamUho vA pratibandhanizcAyaka, pratibandho'pi niyatasAhacaryalakSaNaH kAryakAraNabhAvAdirvA' iti cintAtropayoginI, dhamAdagnipratipattivat prajJA-medhAdivijJAnakAryavizeSAnijajanmAntaravijJAnasvabhAvaparalokapratipattisiddheH / ato'numAnAprAmANyapratipAdanAya pUrvakSavAdinA yad yuktijAlamupanyastaM tannirastaM draSTavyam , pratipadamuccArya na dUSyate granthagauravabhayAt / yadapyuktam 'paraloke pratyakSasyA'pravRtterarthApattireveyam , ihajanmAnyathA'nupapattyA paralokasadbhAvaH' iti, tadapi na samyaka , pUrvAnusAreNa sarvasya niyatapratyayasya pravRtteranumAnatvapratipAdanAt / 'avinAbhAvasambandhasya grahItumazakyatvAnnAtrAnumAnam' iti cet ? nanvevaM tadevA'dvaitaM zUnyatvaM vA kasya kena doSAbhidhAnam / tasmAta saMvyavahArakAriNA pratyakSeNa Uhena vA pratibandhasiddhiriti kathaM nAnumAnAta paralokasiddhiH?..... vastu se anya vastu ke bodha kA honA mAnA jAyegA to saba vastu se sabhI kA bodha hotA rahegA- yaha atiprasaMga hogaa| [ anumAna se nirvighna paraloka siddhi-upasaMhAra ] jaise pratibandha ko mAnanA jarUrI hai vaise usake sAdhaka pramANa kI sattA bhI avazya mAnano paDegI / varanA, pratibandhagrahaNa kiye vinA hI kisI bhI eka vastu se kisI anya vastu ke bodha ko mAna lene para jo sabhI se sarva ke bodha kA prasaMga diyA gayA thA vaha tadavastha rahegA kyoMki sabhI vastueM pratibandha ke grahaNa se zUnya hI haiN| pakSadharmatA kA svarUpa yaha hai ki jisa kA pratibandha jJAta ho aisA artha jisa deza meM upalabdha ho kara sAdhya kI siddhi kare usa deza ko vahA~ pakSa kahA jAyegA aura usa atha ko usakA dharma kahA jAyegA-isI kA nAma pakSadharmatA hai, [ pakSa meM dharma hetu kA rahanA ] / isa pakSadharmatA kA bhI grAhaka pramANa pratyakSa yA anumAna-donoM meM se koI bhI ho sakatA hai / jaisA ki dharmakotti ne kahA hai-pakSadharmatA kA nizcaya pratyakSa se athavA anumAna se hotA hai / uparokta samasta carcA kA sAra yahI hai ki-lokaprasiddha anumAna aura zAstrakAroM ke banAye hue lakSaNa vAlA anumAna, donoM meM kucha bhI bheda nahIM hai| ata: atIndriya paralokAdirUpa artha kA sAdhaka bhI anumAna hI hai yaha nirvivAda siddha hotA hai| yadi paraloka siddhi meM anumAna ko pramANa nahIM mAneMge to ihaloka ke svIkAra kA bhI abhAva prasakta hogaa| yadi yahA~ aisI citA kI jAya ki-"pratibandha kA nizcAyaka kyA nirvikalpa pratyakSa hai, yA mAnasa pratyakSa hai, yA yogIpratyakSa hai athavA tarka hI pratibandha kA nizcAyaka hai ? pratibandha bhI niyata sAhacaryarUpa mAnA jAya yA kAryakAraNabhAvAdirUpa ? kyoMki Apane do mata batAye kintu kaunasA upAdeya hai yaha nahIM kahA hai |"-to isake Upara vyAkhyAkAra kA kahanA hai ki aisI cintA prakRta meM upayogI nahIM, nirarthaka hai| prastuta meM to itanA hI dikhAnA hai ki jaise dhUma se agni kA upalambha hotA hai vaise hI, prajJA-medhAdi AkAraM vizeSa se apane hI janmAntarIya vijJAnasvarUpa paraloka ke upalambha kI siddhi susaMbhavita hai / isaliye, anumAna ko apramANasiddha karane hetu pUrvapakSI vAdI ne jo Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH yadapyuktam-'mAtA-pitRsAmagrImAtreNehajanmasambhavAnna tajjanmavyatiriktabhUtaparalokasAdhanaM yuktam' iti-tadapi prativihitameva, samanantara pratyayamAtreNa pratyayapratyakSasya bhAvAt svapnAdipratyayavanna pratyakSAd darapIti bauddhAbhimatapakSasiddhiprasaMgAnastatvAta / yadapi pratyapAdina saMnihitamAtraviSayatvAt pratyakSasya deza-kAlavyAptyA pratibandhagrahaNasAmarthyam' iti, tadapi na kiMcit / evaM sati atisaMnihitaviSayatvena pratyakSasya svarUpamAtra eva pravRttiprasaMga iti tadeva bauddhAdyabhimataM svasaMvedanamAtraM sarvavyavahArocchedakAri prasaktamiti pratipAditatvAt / tasmAllokavyavahArapravartanakSamasavikalpapratyakSabalAd UhAkhyapramANAd vA deza-kAlavyAptyA yathoktalakSaNasya hetoH pratibandhagrahaNe pravRttiranumAna. syeti na vyAhatiH prakRtasyetyetadapi nirastam 'kecit prajJAdayaH.......' [ pR0 289-50 6 ] ityAdi / yuktisamUha kA nirUpaNa kiyA hai vaha pUrA dhvasta ho jAtA hai, yaha svayaM samajhA jA sakatA hai, grantha gaurava ke bhaya se usake eka eka yuktivacana ko lekara usake doSa dikhAne kA prayatna nahIM karate haiM / [ anumAna se paralokasiddhi suzakya ] nAstika ne jo yaha kahA thA-isa janma kI anyathA anupapatti se paralokasadbhAva kI siddhi yaha arthApattirUpa hI hai, kyoMki pratyakSapramANa kI [ aura anumAna kI bhI ] paraloka meM pravRtti zakya nahIM hai-ityAdi, vaha bhI saMgata nahIM, kyoMki arthApatti anumAnapramANa se atirikta nahIM hai isa pUrvokta saMdarbha ke anusAra yaha kahA hI hai ki jo jo niyamabhita yAnI avinAbhAvajJAnajanita buddhi kA udaya hotA mAnasvarUpa hI hai| yadi yaha kahA jAya ki-paralokAtmaka vasta ke sAtha kisI hetu meM avinAbhAvasaMbandha kA grahaNa zakya nahIM hai ataH anumAna yahA~ pravRtta nahIM ho sakatA-to isake sAmane yaha bhI kaha sakate haiM ki jJAna meM bAhyArtha ke avinAbhAvasambadha kA grahaNa zakya na hone se bAhyArtha asiddha hai, to isa prakAra jJAnAdvaitavAda ko aura Age calakara zUnyavAda kI Apatti AyegI / ataH avinAbhAvasambandha ke grahaNa kI azakyatA kA doSa kauna kisa ke Upara lagA rahA hai yaha sociye ! yadi zUnyavAda taka kI Apatti se bacanA ho to yaha svIkAranA hogA ki ucita vyavahAra pratyakSa se athavA tarka se sambandha kA graha hotA hai / jaba yaha mAneMge to anumAna se paraloka kI siddhi kyoM na ho sakegI? [kevala mAtA-pitA se isa janma kI utpatti ayukta ] nAstika ne jo yaha kahA thA ki [ pR0 288-4 ] "mAtA-pitA rUpa sAmagrI se hI isa janma kI utpatti zakya hone se usake heturUpa meM isa janma se bhinna pUrvajanmarUpa paraloka ko siddha kara dikhAnA yukta nahIM hai"- isa kA bhI aba pratikAra ho jAtA hai kyoMki bauddha kA jo vAMchita hai-jJAna kA pratyakSa, kevala bhUtapUrva jo samanantara pratyaya hai usIse sampanna ho jAne para pratyakSa ke Alambana se bAhyArthasiddhi duSkara hai jaise svapna ke pratyakSa se kisI bhI bAhyArtha kI siddhi nahIM hotI hai-bauddha ke isa pakSa kI siddhi kA asta nAstika se nahIM hogA / tAtparya, janmAntara ke vinA kevala mAtA pitA se isa janma ko utpatti mAna lI jAya to bAhyArtha ke vinA bhI kevala samanantarapratyaya se pratyakSa kI utpatti mAna lene ko A [sarvadeza-kAla ke antarbhAva se vyAptigraha kI zakyatA ] yaha jo kahA thA ki -[ pR0 281 ] pratyakSa kevala nikaTavartI vastu ko viSaya kara sakatA Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca 'prajJAmedhAdayaH zarIrasvabhAvAntargatAH' ityAdi codyayuktam , tadantargatatve'pi parihArasambhavAdanvayavyatirekAbhyAM teSAM mAtApitroH pitRzarIrajanyatvasya pitRzarIraM tahi hetubhedAnna bhedo mAtApitazarIrAdapatyaprajJAdInAmA ayamaparo bahaspatimatAnasAriNa eva doSo'sta syaH kAryabhede'pi bhedaM necchati / asmAkaM tu harSaviSAdAdyanekaviruddhadharmAkAntasya vijJAnasyAntarmukhatayA vedyasya rUparasagandhasparzAdiyugapaddhAvi-bAlakumArayauvanavRddhAvasthAdyanekakramabhAviviruddhadharmAdhyAsitataccharIrAderbAhyandriyaprabhavavijJAnasamadhigamyAda bhedaH siddha eva / viruddhadharmAdhyAsaH kAraNabhedazca padArthAnAM bhedakaH sa ca jalAnalayoriva zarIravijJAnayovidyata eveti kathaM na tayorbheda: ? tadbha dAdapyabhede brahmAdvaitavAdApattestadavastha eva pRthivyAditattvatuSTayAbhAvApattyA vyavahArocchedaH / hai, ataH sarva-dezakAla vyApaka rUpa se pratibandha ke grahaNa kA sAmarthya usameM nahIM hai-yaha to kucha nahIM hai, tuccha hai / yadi nikaTavartI kA hI grahaNa mAneMge to koI aisA kahegA ki pratyakSa nikaTavartI ko nahIM tanikaTavartI vasta ko hI viSaya karatA hai kyoMki nikaTavartI vasta bhI jaba spaSTa nahIM dikhatI taba hAtha meM lekara netra ke samIpa rakhanI paDatI hai, tabhI spaSTadarzana hotA hai / yadi aisA mAna liyA jAyegA to pratyakSa kA ati nikaTa kevala apanA svarUpa hI zeSa rahegA, aura to sabhI vastu usase kucha na kucha dUra hI hai, ataH kevala apane svarUpamAtra kA grAhaka pratyakSa siddha hogA to phira se eka bAra sakalavyavahAra bhaMjaka vaha bauddhAdi kA iSTa mata 'jJAna kA apanA saMvedana mAtra siddha hogaa| isa Apatti se bacane ke liye yahI mAnanA ucita hai ki loka vyavahAroM ke pravartana meM kuzala aise savikalpa pratyakSa ke bala se athavA tarka-nAmaka pramANa se niyatasAhacaryalakSaNa vAle hetu kI sarvadezakAlavyApakarUpa se vyApti kA grahaNa hotA hai, jisase anumAna kI pravRtti hotI hai / aisA jaba mAneMge to paraloka siddhi meM bhI koI vyAghAta nahIM hai, mAtA-pitA se atirikta janmAntararUpa sAmagrI bhI isa janma ke heturUpa meM siddha hotI hai / isaliye nAstika ne yaha jo kahA thA ki-kucha prajJAdi vizeSa abhyAsajanita hote haiM aura kucha mAtA-pitRdeha pUrvaka hote haiM yaha nirasta ho jAtA hai kyoMki janmAntara siddha ho jAne para sabhI prajJAdivizeSa kI abhyAsapUrvakatA meM koI saMdeha nahIM rahatA jisase mAtA-pitRdehapUrvakatA kI kalpanA karanI pdd'e| - [vijJAnadharma aura zarIradharmoM meM bhedasiddhi ] 'prajJA aura medhAdi dharma zarIrasvabhAva ke ho antargata haiM' yaha ApAdana bhI asat hai, kyoMki prajJA-medhAdi ko zarIrasvabhAvAntarbhUta mAnane para bhI, janmAntarajanyatvavirodha kA parihAra sambhavita hai / anvayavyatireka se yadi prajJA-medhAdi meM mAtApitRzarIrajanyatva siddha kareMge to anvaya-vyatireka se hI putra-putrI ke prajJA-medhAdi meM abhyAsa janyatva bhI siddha hone se mAtApitRzarIra se janya putra-putrI Adi ke prajJA-medhAdi ke prati hetubheda bhI mAnanA hogA / arthAt abhyAsa ko bhI hetu mAnanA par3egA / bRhaspati mata ke anugAmIyoM para yaha eka adhika Apatti khaDI huI kyoMki ve to kArya bhinnajAti kA hone para bhI kAraNabheda nahIM mAnate hai|| *yahA~ yathAmudrita pATha kI saMgati karanA duSkara hai / liMbaDI-bhaMDAra kI prati meM 'tahi hetubhedo mAtA-pitRzarIrAdapatyaprajJAdInAm' isa prakAra kA upalabdha pATha kucha saMgata pratIta haA hai, usake Upara se hamane "teSAM mAtApitRzarIrajanyatve tahi hetubhedo mAtA-pitRzarIrAdapatyaprajJAdInAm" aise pATha kI sambhAvanA kara ke hindI vivaraNa kiyA hai| Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 315 athavA mAtApitapUrvajanmakasAmagrIjanyametat kAryam eta[ ? ato]na doSo'vyatiriktapakSe'pi vijJAna-zarIrayoH / pUrvamapyuktam-vilakSaNAdapyanvayavyatirekAbhyAM mAtA-pitRzarIrAdvijJAnamupajAyatAm , na hi kAraNAkArameva sakalaM kAryam' iti-tadapyasat , yato na hi kAraNavilakSaNaM kArya na bhavatItyucyate, api tu tadanvayavyatirekAnuvidhAnAttatkAryatvam / tathAhi-yad yadvikArAnvayavyatirekAnuvidhAyi tat tatkAryamiti vyavasthApyate, yathA agurukarpU rorNAdidAhyadAhakapAvakagatasurabhigandhAdyanvayavyatirekAnuvidhAyI dhUmaH tatkAryatayA vyavasthitaH, ekasaMtatyanupatitazAstrasaMskArAdisaMskRtaprAktanavijJAnadharmAnvayavyatirekAnuvidhAyi ca prajJA-medhAdyuttaravijJAnamiti kathaM na tatkAryamabhyupagamyate / tadanabhyupagame dhUmAderapi prasiddhavahnayAdikAryasya tatkAryatvA'prasiddhiriti punarapi sakalavyavahArocchedaH / hamAre mata meM, vijJAna aura zarIra kA bheda siddha hI hai kyoMki vijJAna zarIradharma se viruddha aise harSa-viSAdAdi aneka dharma se AzliSTa hai tathA vijJAna kA anubhava antaHkaraNa se [ mana se ] antamukhapadArtha ke rUpa meM hotA hai, dUsarI ora zarIra vijJAnadharma se viruddha aise sahabhAvi aura kramabhAvi aneka dharmoM se adhyAsita [=AzliSTa] hai, sahabhAvi yAnI eka sAtha rahane vAle dharma rUpa-rasa sparzAdi hai aura zaizava, kumAra, yauvana aura vRddhatva Adi avasthA ye kramabhAvi dharma haiM / taduparAMta zarIra kA anubhava antarmukharUpa se nahIM kiMtU bAhya ndriyajanyajJAna se bahirmU kharUpa se hotA hai| jala aura agni ina donoM meM jaba viruddhadharmAdhyAsa ke kAraNa aura hetubheda ke kAraNa bheda mAnA jAtA hai to zarIra aura vijJAna kA bhI viruddhadharmAdhyAsa evaM hetubheda uparokta rIti se maujUda hai to una donoM kA bheda kyoM na mAnA jAya ? kAraNabhedAdi hone para bhI yadi vastubheda na mAneMge taba to pUrvoktarIti se brahmAdvaita vAda kI Apatti prasakta hone se pRthvI Adi bhUtacatuSTaya kI vArtA bhI nAmazeSa ho jAne ke kAraNa sakala vyavahAroccheda kA prasaMga tadavastha hI rahA / - [vijJAna vijJAna kA hI kArya hai ] vijJAna aura zarIra ke bhedapakSa kA samarthana karane ke bAda aba vyAkhyAkAra abheda meM bhI koI doSa nahIM hai yaha athavA zabda se dikhAte haiM ki yaha janmarUpa kArya mAtA-pitA evaM janmAntararUpa jo eka sAmagrI, usase janya hai / yahA~ agara vijJAna aura zarIra kA abhedapakSa mAnA jAya to bhI doSa nahIM hai kyoMki sAmagrI meM pUrvajanma ke antarbhAva se anAyAsa janmAntara siddha ho jAtA hai / pahale jo yaha kahA thA ki-"vijJAna kA anvaya aura vyatireka mAtA-pitA ke deha ke sAtha dRSTa hai ata: mAtA-pitA kA deha putrazarIragata vijJAna se vilakSaNavijJAna vAlA hone para bhI mAtA-pitR deha se hI putra vijJAna kI utpatti mAnanI cAhiye, yaha koI niyama nahIM hai ki kArya sadA kAraNAnurUpa hI ho"ityAdi, [pR0289] vaha ThIka nahIM hai / hama aisA nahIM kahate ki kArya kabhI kAraNa se vilakSaNa nahIM hotA, kiMtu hama to yaha kahate haiM ki jo tadatvayavya tireka kA anusaraNa kare vaha tatkArya hai / jaise dekhiye-jisa vastu ke vikAra ke anvaya-vyatireka kA jo anusaraNa kare vaha usa vastu kA kArya hai aisA sthApita kiyA gayA hai, jaiseH agurudravya, kapUra aura UrNAdi dravya ina dAhayogya dravya ko dagdha kara dene vAle agni meM jisa prakAra kI sugaMdha hotI hai, usI prakAra kI sugaMdha ke anvaya-vyatireka ko anusarane vAlA tajjanya dhUma bhI hotA hai, ata: dhUma ko tattada agni kA kArya mAnA jAtA hai / prastuta meM dekhiye ki prajJA-medhAdirUpa jo uttarakAlIna vijJAna hai vaha bhI ekasaMtAnAnugata, zAstrIyasaMskAroM se pariSkRta pUrvakAlIna Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tasmAdyasyaiva saMskAraM niyamenAnuvartate / tannAntarIyakaM cittamatazcittasamAzritam / [ ] pratipAditazca pramANataH pratiniyataH kAryakAraNabhAvaH sarvajJasAdhane 'kusamayavisAsaNaM' iti padavyAkhyA kurvadbhirna punrihocyte| yo'pi zAlUkadRSTAntena vyabhicAraH 'yathA gomayAdapi zAlUkaH, kazcit samAnajAtIyAdapi zAlUkAdeva, tathA kecita prajJAmedhAdayastadabhyAsAta , kecit tu rasAyanopayogAta , apare mAtApitRzukra-zoNitavizeSAdeva' iti; sopi na samyaka , tatrApi samAnajAtIyapUrvAbhyAsasambhavAd anyathA samAne'pi rasAyanAthupayoge yamalakayoH kasyacit kvApi prajJA-medhAdikamiti pratiniyamo na syAt , rasAyanAdhupayogasya sAdhAraNatvAditi / na ca prajJAdInAM janmAdau rasAyanAbhyAse ca vizeSaH, zAlaka-gomayajanyasya tu zAlUkAdestadanyasmAdvizeSo dRzyate / kvacijjAtismaraNaM ca darzanamiti na yuktA dRSTakAraNAdeva mAtApitRzarIrAta prajJA-medhAdikAryavizeSotpattiH / na ca gomaya-zAlakAdeAbhicAraviSayatvena pratipAditasyAtyantavailakSaNyam , rUpa-rasa-gandha-sparzavatpudgalapariNAmatvena dvayorapyavalakSaNyAt / vijJAna zarIrayozcAntabaihimukhAkAravijJAnagrAhyatayA svaparasaMvedyatayA svasaMvedana-bAhyakaraNAdijanyapratyayAnubhUyamAnatayA ca parasparAnanuyAyyanekaviruddhadharmAdhyAsato'tyantavalakSaNyasya pratipAditatvAd nopAdAnopAdeyabhAvo yuktH| vijJAna ke dharmoM ke anvaya vyatireka kA anusaraNa karatA hI hai to vijJAna ko vijJAna kA kArya kyoM na mAnA jAya ? phira bhI yadi nahIM mAnanA hai to dhUma bhI jo ki agni ke kAryarUpa meM suprasiddha hai, usa ko 'agni kA kArya' aisI prasiddhi nahIM milegii| phalataH ekabAra phira se kArya kAraNa ke vyavahAroM kA uccheda prasakta hogaa| jaise ki kahA hai [zAlUka ke dRSTAnta se vyabhicArApAdana asamyak ] "isaliye jisake hI saMskAra kA citta niyamataH anusaraNa karatA hai vaha usakA nAntarIyaka [pUrva] citta hI hai ataH citta [ pUrvApara bhAva se ] citta kA hI samAzrita hai / " uparAMta, pratiniyata hI kAraNa-kAryabhAva kA pramANa se pratipAdana, hasane 'kusamayavisAsaNa' isa mUlakArikA ke pada kI vyAkhyA karate samaya sarvajJasiddhi ke prastAva meM kara diyA hai, ata: usakA punarAvartana nahIM kiyA jaataa| tathA nAstika ne jo pahale zAlUka [ =meMDhaka ] ke dRSTAnta se vyabhicArApAdana karate hue kahA thA [ pR0 289 ] - 'koI meMDhaka gobara se utpanna hotA hai aura koI samAnajAtivAle meMDhaka se hI, isa prakAra koI prajJA-medhAdi unake abhyAsa se niSpanna hote haiM to koI brAhmI Adi rasAyanoM ke upayoga se, tathA koI prajJAmedhAdi mAtA pitA kI zukra-zoNita dhAtu se hI utpanna hone kA mAnA jA sakatA hai'-ityAdi, vaha sarvathA asaMgata hai, kyoMki rasAyanopayogAdi se prajJA-medhAdi kI utpatti ko jahA~ Apa dikhA rahe haiM vahA~ bhI pUrvakAlIna abhyAsa kA pUrA sambhava hai, ata: vyabhicAra kI zakyatA nahIM hai| yadi kaheM ki vahA~ pUrvAbhyAsa meM kyA pramANa? to uttara yaha hai ki pUrvAbhyAsa ko nahIM mAneMge to do sahodara bhAI rasAyanAdi kA eka-sA upayoga karate haiM phira bhI kisI eka ko hI kisI viSaya meM prajJA-medhAdi utpanna hone kA viziSTa niyama dikhAI detA hai vaha kaise ? rasAyanAdi kA upayoga to donoM ke prati sAdhAraNa tulya hai, yadi pUrvAbhyAsa se vahA~ prajJAdi bheda nahIM mAneMge to kaise saMgati hogI? Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 317 yastu zarIravRddhayAdezcaitanyavRddhayAdilakSaNa upAdAnopAdeyabhAvadharmopalambhaH pratipAdyate'sau mahAkAyasyApi mAtaMgA'jagarAdezcaitanyAlpatvena vyabhicArIti na tadbhAvasAdhakaH / yastu zarIravikArA yAvakArApalambhalakSaNastaddharmamAvaH pratipAdyate'sAvapi sAttvikasattvAnAmanyagatacittAnAM vA chedAdilakSaNazarIravikArasadbhAve'pi tccittvikaaraanuplbdhrsiddhH| dRzyate ca sahakArivizeSAdapi jala-bhUmyAdilakSaNAd bIjopAdAnasyAMkurAdevizeSa iti sahakArikAraNatve'pi zarIrAdeviziSTAhArAdhupayogAdau yauvanAvasthAyAM vA zAstrAdisaMskAropAttavizeSapUrvajJAnopAdAnasya vijJAnasya vivRddhilakSaNo vizeSo naa'sNbhvii| [ zarIra aura vijJAna meM upAdAna-upAdeyabhAva ayukta] dUsarI bAta yaha hai janmAdikAla meM jo prajJAdi hote haiM aura rasAyana ke upayoga se tathA abhyAsa se jo prajJAdi hote haiM unameM koI jAtibheda nahIM hotA, ataH prajJAdi ke vibhinna kAraNa mAnanA ayukta hai, jaba ki meMDhaka jo meMDhaka se hotA hai aura jo gobara se hotA hai unameM kucha kucha jAtibheda spaSTa hI dikhAI detA hai, ataH unake vibhinna kAraNoM ko mAna sakate haiN| taduparAMta kisI kisI kA darzana yAnI bodha pUrvajanmasmaraNAtmaka bhI hotA hai, vahA~ to janmAntarIya anubhava ko hetu mAnanA hI hogA, ataH kisI bhI prajJA-medhAdi vizeSa kArya kI u patti kevala dRzyamAna mAtA-pitA ke deha rUpa kAraNa se hI hotI hai yaha mAnanA saMgata nahIM hai| yaha bhI dhyAna dene yogya hai ki vyabhicAra ke sthalarUpa meM pratipAdita jo gobarajanya meMDhaka aura meMDhakajanyameMDhaka hai, unameM bhI atyanta vailakSaNya nahIM hai, cUMki gobara ke rUpa-rasa-gandha-sparza kA pariNAma aura meMDhaka ke rUpAdi pariNAma ye donoM aisA pudgalapariNAma hai jinameM koI vilakSaNatA nahIM hai, ataH gobaratvena yA meMDhakatvena vibhinna kAraNatA ko na mAnakara jaba hama vahA~ samAnarUpAdipariNAmarUpeNa eka hI kAraNatA gobara aura meMDhaka meM mAneMge to phira koI vyabhicAra hI nahIM hai| taduparAMta zarIra aura vijJAna meM upAdAna-upAdeya bhAva bhI nahIM ghaTa sakatA, kyoMki zarIra kA saMvedatta bahimu kha AkAra se hotA hai, vijJAna kA antarmukhAkAra se| tathA zarIra pararUpeNa saMvedita hotA hai jaba ki vijJAna kA saMvedana sva rUpa se hotA hai / vijJAna svataH prakAza hai jaba ki zarIra vaisA nahIM hai / zarIra bAhyendriyajanyapratIti kA viSaya hotA hai jaba ki vijJAna antaHkaraNajanyapratIti kA viSaya hotA hai / isa prakAra paraspara kA anugAmI nahIM kiMtu pratigAmI aise aneka viruddhadharma ke adhyAsa se vijJAna aura zarIra meM atyanta vilakSaNatA kA pratipAdana pahale kiyA huA hai, [ pR0 314 ] ataH una donoM meM upAdAnopAdeyabhAva asaMgata hai| [ zarIravRddhi se caitanyavRddhi kI bAta mithyA ] yaha jo zarIra aura vijJAna meM upAdAna-upAdeyabhAvadharma kI upalabdhi dikhAyI jAtI hai ki"zarIra kA jaise jaise vikAsa-vardhana hotA hai vaise vaise caitanya (jJAnAdi) kA bhI vikAsa hotA hai, bAla zarIra laghukAya hotA hai to usameM jJAnAdi bhI alpa hote hai, yuvAzarIra madhyamakAya hotA hai to usameM madhyamaprakAra ke jJAnAdi hote haiM aura prauDhavyakti kA zarIra pUrNa vikasita hotA hai to usakA jJAnAdi bhI utkarSa prApta rahatA hai ataH zarIra hI jJAnAdi kA upAdAna hai"-isa pratipAdana meM vyabhicAra spaSTa hai kyoMki manuSya kA zarIra laghu hotA hai aura hastI- ajagarAdi mahAkAya prANI haiM phira bhI hastI Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapyuktam 'anAdimAtA-pitRparamparAyAM tathAbhUtasyApi bodhasya vyavahitamAtApitRgatasya sadbhAvAt tato vAsanAprabodhena yukta evaM prajJA-medhAdivizeSasya sambhavaH' iti, tadapyayuktam , anantarasyApi mAtA-pitRpAMDityasya prAyaH prabodhasambhavAt , tatazcakSurAdikaraNajanitasya svarUpasaMvedanasya cakSarAdijJAnasya vA yagapata krameNa cotpattau 'mayaivopalabdhametata' iti pratyabhijJAnaM santAnAntaratadapatyajJAnAnAmapi syAt , na ca mAtApitRjJAnopalabdhestadapatyAdeH kasyacit pratyabhijJAnamupalabhyate / / anena ekasmAd brahmaNaH prajotpattiH' pratyuktA, ekaprabhavatve hi sarvaprANinAM parasparaM pratyabhijJAprasaMgaH / ekasantAnodbhUtadarzana-spArzanapratyayayoriva / Adi kI apekSA manuSya kI buddhi adhika vikasita hai yaha spaSTa dikhAI detA hai / ataH zarIra vikAsa se caitanya kA vikAsa upAdAna-upAdeyabhAva kA sAdhaka nahIM hai| yaha jo kahA jAtA hai ki 'zarIra ke vikAra se caitanya meM vikAra dikhatA hai jaise ki deha durbala ho jAne para jJAnazakti-smaraNazakti durbala ho jAtI hai, ataH yahI zarIra aura vijJAna kA 'upAdAna-upAdeyabhAva huA'-yaha bhI asiddha hai kyoMki jo sAttvika prakRti vAle uttama jIva hote haiM athavA jinakA citta anya kisI viSaya meM dRDha nimagna ho gayA hotA hai usako zarIravikAra hone para bhI, yAnI zarIra ko gaharI coTa lagane para bhI citta-caitanya meM vikAra kI upalabdhi nahIM hotii| ve svastha rahate haiM / ataH zarIravikAra se caitanya vikAra hotA hai yaha asiddha hai / tathA kAryagata vizeSatA kevala upAdAnakAraNa kI vizeSatA para bhI nirbhara nahIM hotI kintu sahakArIkaraNa kI vizeSatA para bhI nirbhara hotI hai| jaiseH viziSTa prakAra ke jala aura upajAU bhUmi ke sahakAra se bIjAtmakopAdAna janya aMkUra bhI viziSTa prakAra kA utpanna hotA hai| to isI prakAra yauvanAvasthA meM athavA to viziSTa prakAra ke sahakArIkAraNarUpa brAhmIghRtAdi ke AhAra ke sevana se usa vijJAna meM vRddhisvarUpa vizeSatA ho sakatI hai jisakA upAdAna to zAstrAdisaMskAra se pariSkRta pUrvajJAna hI hotA hai / isameM kucha bhI asaMbhava-sA nahIM hai / [cira pUrvavartI mAtA-pitRvijJAna se vAsanA prabodha amAnya ] nAstika ne jo yaha kahA thA ki-[ pR0 260 ] "mAtA-pitA kI paramparA anAdikAlIna hai, ataH vartamAnabAlaka meM jo vizeSa prajJAdi haiM vaise vizeSa prajJAdi, paramparAgata kisI dUra ke mAtA-pitA meM to avazya rahA hogA. usI mAtA-pitA ke prajJAdi se paramparayA vAsanA ke prabodha se va ke prajJAmedhAdi vizeSa kI utpatti huyI hai, ve mAtA-pitA cAhe kitane bhI dUravartI kyoM na ho ?"-aisA kathana bhI ayukta hai, kyoMki jaise dUravartI mAtA-pitA ke prajJAdi kA prabodha vartamAna bAlaka meM hogA vaise prAyaH sAkSAt mAtA-pitA ke prajJAdi kA bhI prabodha usameM saMbhavita hai| isa prakAra apane nikaTa ke yA dUra ke pUrvavatti mAtA pitAoM ko jo netrAdiindriyajanyajJAna, apane svarUpa kA saMvedana, tathA netrAdi kA jJAna hue the ve saba vAsanA ke prabodha se unake putroM ko bhI eka sAtha athavA kramazaH hone lagegA, phalataH dUra ke pUrvavartI kisI mAtA-pitA kI anya paramparA meM jo putrAdi utpanna haiM unako bhI vAsanA ke prabodha se aisI pratyabhijJA hogI ki-'jo mujhe vartamAna meM jJAna ho rahA hai vaisA hI jJAna mujhe pahale - bhI huA thA' / kyoMki eka anubhavitA meM vAsanA ke prabodha se aisI pratyabhijJA kA honA prasiddha hai| vAstava meM kahIM bhI mAtA-pitA ke jJAnopalambha kI pratyabhijJA unakI sattAnoM ko hotI nahIM hai / ataH Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 319 yattUktam 'Atmano'dRSTetmiAnamAzritya paralokaH' iti, tadayuktam , tadadRSTayasiddheH / tathAhidehendriyaviSayAdivyatirikto'haMpratyayapratyakSopalabhya eva praatmaa| na ca cakSurAdeH karaNagrAmasyAtIndriyAtmaviSayatvena jJAnajananA'vyApArAta kathaM tajjanyapratyakSajJAnaviSayaH iti vaktuyuktam , svasaMvedanapratyakSagrAhyatvAbhyupagamAt / tathAhi-upasaMhRtasakalendriyavyApArasyAndhakArasthitasya ca 'aham' iti jJAnaM sarvaprANinAmupajAyamAnaM svasaMviditamanubhUyate, tatra ca zarIrAdyanavabhAse'pi tadvyatiriktamAtmasvarUpaM pratibhAti / na caitajjJAnamanubhUyamAnamapyapahnotu zakyam , anubhUyamAnasyApyapalApe sarvApalApaprasaMgAt / nApyetannopapadyate, kAdAcitkatvavirodhAt / nApi bAhyandriyavyApAraprabhavam , tadvayApArAbhAve'pyupajAyamAnatvAt / nA'pi zabdaliMgAdinimittodbhUtam , tadabhAve'pyutpattidarzanAt / na cedaM bAdhyatvenA'pramANam , tatra bAdhakasaddhAvasyAsiddheH / na cedaM savikalpakatvenA'pramANaM, savikalpakasyApi jJAnasya pramANatvena pratipAdayiSyamANatvAt / kadAcicca bAhya ndriyavyApArakAle'pi yadA 'ghaTamahaM jAnAmi' ityevaM viSayamavagacchati tadA svAtmAnamapi / tathAhi-tatra yathA viSayasyAvabhAsaH karmatayA tathA'tmano'pyavabhAsaH krtRtyaa| vAsanA prabodha kI bAta mithyA hai| isa pratipAdana ke phalasvarUpa-'eka hI brahma se samagra prajA kI utpatti huyI hai'-yaha mata bhI dharAzAyI ho jAtA hai, kyoMki jahAM eka hI santAna se aneka vividha jJAna kI utpatti hotI hai vahA~ aisI pratyabhijJA hotI hI hai ki 'jisane pahale rUpAnubhava kiyA thA vahI meM sparzAnubhava kara rahA hU~'-isa prakAra anubhavakartA meM ekatva kA anusaMdhAna hotA hai / yadi eka hI brahma se samagra prajA utpanna hogI to sabhI prANioM ko anyonya ke jJAna meM eka anubhavakartA ke anusaMdhAnarUpa pratyabhijJA hone lgegii| [ AtmA svasaMvedanapratyakSa kA viSaya ] nAstika ne jo yaha kahA thA-[ pR0 260 ] 'AtmA dRSTi-agocara hone se AtmA ke AdhAra para paraloka siddha nahIM ho sakatA'- yaha ThIka nahIM hai, kyoMki 'AtmA dRSTi-agocara haiM' yaha bAta asiddha hai| jaiseH deha, indriya aura ghaTAdi viSaya kI jo pratIti hotI hai usase bhinna prakAra kI hI pratyakSapratIti 'aham =maiM' isa prakAra kI hotI hai isa pratyakSapratIti kA upalabhya yAnI jo viSaya hai vahI AtmA hai / aisA nahIM pUcha sakate ki-'atIndriya AtmA ko viSaya karane vAle jJAna ke utpAdana meM netrAdi indriya vanda kA koI vyApAra sambhava na hone se indriyajanya pratyakSapratIti kA viSaya AtmA kaise hogA?'-kyoMki hama AtmA ko indriyajanyapratyakSa kA viSaya nahIM mAnate kintu svasaMvedanapratyakSagrAhya mAnate haiM, arthAt indriya nirapekSa kevala AtmamAtra janya saMvedanarUpa pratyakSa kA viSaya mAnate haiN| jaise: prANimAtra ko yaha svAnubhavasiddha hai ki jJAtA svayaM gADha andhakAra meM khaDA ho, sabhI indriyoM kA vyApAra sthagita-sA ho gayA ho usa vakta bhI 'aham =meM' isa prakAra ke svasaMvedI jJAna kA udaya hotA hai / usa vakta zarIrAdi kA to kucha bhI pratibhAsa na hone para bhI dehabhinna AtmasvarUpa kA bhAsa hotA haiM / sabhI ko aisA jJAnodaya svAnubhavasiddha hone se usakA apalApa karanA azakya hai, kyoMki spaSTarUpa se jisakA anubhava hotA hai usakA apalApa karane para sabhI vastu ke apalApa kA atiprasaMga hogaa| ukta jJAna utpanna nahIM hotA aisA bhI nahIM kaha sakate kyoMki vaha sarvadA nahIM hotA rahatA, kadAcit hotA hai, utpatti ke vinA kAdAcitkatva ke hone meM virodha Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca zarIrAdInAM jJAtRtA, yathAhi zarIrAda vyatiriktA ghaTAdayaH pratItikarmatayA pratibhAntighaTAdayaH, ahaM ghaTAdInAM jJAtA' evaM 'mama zarIrAdayaH ahaM zarIrAdInAM jJAtA' ityeva ca pratItikarmatvena ghaTAdibhistulyatvAnna zarIrAdisaMghAtasya jnyaattaa| na ca jJAtrapratibhAsaH, tadapratibhAse hi 'mamaite bhAvAH pratibhAnti nAnyasya' ityevaM pratibhAso na syAt / tadavabhAsApahnave ca ghaTAderapi kathaM pratItiH ? iyAMstu vizeSaH-ekasya pratItikarmatA, aparasya tatpratItikartRtA, na tvnvbhaasH| ato liMgAdyanapekSa AtmA'vabhAso'pyastIti kathaM tasyA'dRSTiH ? na cAsya pratyayasya bAdhArahitasyA'pUrvArthaviSayasyA'kSajaviSayAvabhAsasyevA'saMdigdharUpasya nizcitarUpatvena pratibhAsamAnasya smRtirUpatA aprAmANyaM vA pratipAdayituyuktam / ato'syAmapi pratItAvavabhAsamAnasyA'parokSataiva yuktA na prmaannaantrgmytaa| hai| aisA bhI nahIM kaha sakate ki yaha 'ahaM' jJAna bahirindriya ke vyApAra se janya hai / / ataH antargata AtmaviSayaka nahIM ho sktaa| ], kyoMki andhakAra meM kisI bhI indriya kA vyApAra na hone para bhI 'ahaM' pratIti kA janma hotA hai|-"indriy se nahIM, kintu zabdazravaNa se yA liMgAdi se 'ahaM' pratIti hotI hai"-aisA bhI nahIM kaha sakate kyoMki vinA hI zabda sune aura ligAdi ke darzana ke vinA bhI 'ahaM' pratIti kA janma hotA hai| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-"rajju meM sapaM pratIti ke samAna hI uttarakAla meM bAdhita hone ke kAraNa yaha 'ahaM'pratIti apramANa hai"kyAki 'ahaM'pratIti hone ke bAda uttarakAla meM usake bAdhaka kA astitva hI asiddha hai| bauddhamata ke avalambana se yadi aisA kahA jAya ki yaha 'ahaM'pratIti savikalpaka pratyakSarUpa hai ata eva apramANa hai to yaha bhI ayukta hai kyoMki 'savikalpaka jJAna pramANa hotA hai' isa tathya kA pratipAdana Age kiyA jAne vAlA hai / yaha bhI jAna lijIye ki AtmA kI pratIti jaise svatantra rUpa meM hotI hai vaise jaba netrAdi bAhya ndriya bhI vyApArarata yAnI kAryarata hotI hai taba 'maiM ghaTa ko jAnatA hUM' isa prakAra bAhyaviSaya ke sAtha saMlagnarUpa meM bhI AtmA kI pratIti hotI hai- yahAM ghaTa kA jaise viSayarUpa meM anubhava hotA hai vaise usIvakta apanI AtmA kA bhinnarUpa se anubhava hotA hI hai vaha isa prakAra ki viSaya ghaTAdi kA karmarUpa se aura AtmA kA bodhakartA rUpa se anubhava hotA hai / [zarIrAdi meM jJAtRtva nahIM ho sakatA ] nAstikaH-bodhakartA zarIra yA indriyAdi ko hI mAna lijiiye| prAtmavAdI:-yaha nahIM mAna sakate / jaise 'ghaTAdi mere haiM' athavA "maiM ghaTAdi kA jJAtA hU~" ina pratItiyoM meM ghaTAdi deha se bhinna evaM karmarUpa se pratibhAsita hote haiM, usI prakAra 'zarIrAdi merA hai' athavA "maiM zarIrAdi kA jJAtA hU~" ina pratItiyoM meM zarIrAdi bhI ghaTAdivat jJAtA se bhinna aura kamarUpa se pratibhAsita hote haiM, ataH pudgalasaMghAta svarUpa deha meM bodhakartRtva nahIM mAna skte| aisA nahIM kaha sakate ki--'jJAtA ke rUpa meM kisI kA bhAna hI nahIM hotA'-kyoMki yadi jJAtA kA bhAsa na hotA ho tA "mujhe ina vastuoM kA pratibhAsa ho rahA hai, dUsare ko nahIM" isa prakAra kA pratibhAsa, jisameM dUsare se bhinnarUpa meM apanA bhAna hotA hai, vaha nahIM hogaa| yadi itanA spaSTa jJAtA kA bhAsa hone para bhI usakA apalApa kareMge to jJAtA ke sAtha karmarUpa meM jo ghaTAdi bhAsita hote haiM unakA bhAsa bhI kaise saMgata hogA? itanA aMtara jarUra hai ki ghaTAdi kA pratibhAsa jJAnakarmarUpa meM hotA hai aura Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 3216 yadapyatrAhu: prastyayamavabhAsaH kintvasya pratyakSatA cintyA / pratyakSaM hIndriyavyApArajaM jJAnam / tathA coktaM bhavaddhiH "indriyANAM satsaMprayoge buddhijanma pratyakSam" [ jaimi0 a0 1-1-4 ] pratyakSaviSayatvAt tadathasya pratyakSatA na tu sAkSAdanindriyajatvena / tatra ghaTAdebarbAhya ndriyajJAnaviSayatvena sarvalokapratAtA. 'dhyakSatA, natvevamAtmanaH / . ' athaivamucyeta-nAtmano ghaTAditulyA pratyakSatA, ghaTAdehi indriyajajJAnaviSayatvena sA vyavasthApyate, na tvAtmA kasyacita pramANasya viSayaH / kathaM tahi pratyakSaH ? na jJAnaviSayatvAt pratyakSaH, api tvaparokSatvena pratibhAsanAt pratyakSa ucyate, tacca kevalasya ghaTAdipratItyantargatasya vA'parasAdhanaM prAka pratipAditam / etadapyasat , yataH aparasAdhanamiti ko'rthaH ? -ki cidrUpasya sattA, Ahosvit svapratItoM vyApAraH? yadi cidrapasya sattaivAtmaprakAzanamucyate tadA dRSTAnto vaktavyaH / na cAtrA''zaMkanIya 'aparokSe dRSTAntAnveSaNaM na kartavyam'-yatastathAvidhe vivAdaviSaye suprasiddhaM dRSTAntAnveSaNaM dRzyate / jJAtA kA jJAnakartA ke rUpa meM, kintu donoM meM se kisI kA bhAsa hI nahIM hotA yaha bAta nahIM hai / sArAMza, liMgAdi kI apekSA ke vinA bhI bodhakartR rUpa meM AtmA kA spaSTa pratibhAsa jaba hotA hai to AtmA dRSTi-agocara kaise huA ? isa pratIti ko smRtirUpa nahIM batA sakate, [ arthAt pUrva-pUrva anAdi vAsanA ke prabodha se AtmA kA yaha pratibhAsa smRtirUpa meM hotA rahatA hai, vAstava meM vaha niviSayaka hI hai aisA nahIM kaha sakate, ] kyoMki smRtijJAna gRhItaviSaya kA punaH grAhaka hotA hai jaba ki yahAM jaba jaba AtmA kA bhAsa hotA hai taba taba apUrva artha ko hI viSaya karatA ho aisA anubhava meM AtA hai ataH yaha AtmapratIti smRtirUpa nahIM hai / tathA, yaha pratIti apramANa bhI nahIM hai kyoMki isa pratIti ke bAda koI 'nAsti AtmA' aisA bAdhajJAna kA udaya na hone se yaha pratIti bAdhamukta hai| 'saMzayarUpa hone se apramANa hai' aisA bhI nahIM kaha sakate kyoMki ghaTAdi viSaya kA indriyajanya pratibhAsa jaise asaMdigdha evaM nizcayasvarUpa hotA hai, vaise AtmapratibhAsa bhI saMdigdha evaM nizcayasvarUpa hotA hai| niSkarSaH- 'aham' pratIti meM bhAsita hone vAle AtmA ko aparokSa mAnanA hI yukta hai, kiMtu 'ahamAkAra pratIti ko anumAnAdirUpa mAnakara AtmA ko anumAnAdi pramANAntara kA viSaya batAnA' ThIka nahIM hai / [ ahamAkAra pratIti meM pratyakSatva virodhI pUrvapakSa ] [saMdarbha 'yadapyatrAhuH' isa pada kA, dIrgha pUrvapakSa ke bAda tadapyasaMgataM' [ pR. 327 ] isa pada ke sAtha anvaya hogA ] yaha jo kahA hai pUrvapakSIH-ahamAkAra bhAsa to hotA hai kiMtu vaha pratyakSa hai yA nahIM yaha vicAranA pdd'egaa| pratyakSa to indriyavyApArajanya jJAna ko hI kahA jAtA hai-jaise ki Apake jaiminIsUtra meM kahA hai'indriyoM ke saMbaMdha se pratyakSabuddhi kA janma hotA hai / ' tAtparya yaha hai ki indriyajanyapratyakSa kA viSaya hone se hI koI bhI artha pratyakSa kahA jAtA hai, sAkSAt yAnI svata: arthAt indriya se ajanyajJAna kA viSaya hone se koI artha pratyakSa nahIM kahA jaataa| aba dekhiye ki bAhya netrAdi indriya se janyajJAna kA viSaya hone se ghaTAdi kI pratyakSatA sarvaloka meM siddha hai, kiMtu AtmA meM aisI pratyakSatA sarvajanasiddha nahIM hai| Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca dIpAdi dRSTAntaH, tatra hi sajAtIyAlokAnapekSatvena svapratItau svaprakAzakatvaM vyavasthApitaM kaizcit na vindriyA'grAhyatvam , tadagrAhyatve 'svaprakAzAH pradIpAdayaH' iti cakSuSmatAmivAndhAnAmapi tatpratItiprasaMgaH, tasmAnna svaprakAzAH prdiipaadyH| yattu pAlokAntaranirapekSatvaM tat kasyacidviSayasya kAcit sAmagrI prakAziketi naikatra dRSTatvenA'nyatrApi prasaktizvodyate / atha dvitIyaH pakSaH, so'pyayuktaH, adarzanAdeva / nahi kazcit padArthaH kartRrUpaH karaNarUpo vA svAtmani karmaNIva savyApAro dRSTaH / kathaM to numeyatve'pyAtmapratItiH pramAtrantarAbhAvAt ? ekasyaiva liMgAdikaraNamapekSya (1) vasthAbhede sati adoSaH / [ AtmA meM aparokSapratibhAsaviSayatA kI mImAMsA ] yadi yaha kahA jAya-"ghaTAdi meM jo pratyakSatA hai aura AtmA meM jo pratyakSatA hai donoM tulya nahIM hai, ghaTAdi meM pratkSatva kI vyavasthA indriyajanyajJAna viSayatA ke AdhAra para kI jAtI hai| jina pramANoM se kevala bAhyArtha kA hI bodha hotA hai aise kisI bhI pramANa kA viSaya AtmA nahIM hai / to phira vaha pratyakSa kaise ? aisA prazna hogA, usakA uttara yaha hai ki AtmA bAhyaviSayoM ke grAhaka jJAna kA viSaya hone se pratyakSa nahIM hai kiMta usakA aparokSarUpa se pratibhAsa hotA hai. ata eva usako pratyakSa jAtA hai / AtmA kA yaha aparokSarUpa se prakAzana zuddha ahamAkAra pratIti meM bhI hotA hai aura 'ghaTa ko meM jAnatA hU~' isa prakAra ghaTAdi kI pratIti meM antargata ahamAkAra aparokSapratIti meM bhI hotA hai, yaha AtmaprakAzana aparasAdhana yAnI indriyAdi sAdhana ke vinA hI hone vAlA hai, yaha bAta pahale bhI ho gayI hai|"-to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, Apane jo kahA-AtmaprakAzana aparasAdhana hai, usake Upara do prazna haiM, (1) citsvarUpa AtmA kI sattA yahI aparasAdhana yAnI indriyAdi sAdhana ke vinA hone vAlA AtmaprakAzana hai ! yA (2) anya kI nahIM kintu apanI hI pratIti meM vyApAra kA honA, ise Apa aparasAdhana kahate haiM ? prathama prazna ke uttara meM Apa aisA kaheM ki citsvarUpa yAnI jJAnAtmaka prakAzamaya AtmA kI nA yahI Atma prakAzana hai. to aise padArtha kI saMbhAvanA meM dasarA kauna sA dRSTAnta hai ? 'jo svayaM aparokSa hai usameM dRSTAnta ko DhaDhane kI kyA jarUra' aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye, kyoMki loka meM aisA dekhA jAtA hai ki jaba vaisA koI padArtha vivAdAspada bana jAya taba prasiddha dRSTAnta ko hU DhanA par3atA hai / pradIpAdi ko dRSTAnta nahIM banA sakate, kyoMki jo vidvAn use svaprakAza mAnate haiM unhoMne, dIpaka ko dekhane ke liye naye kisI samAnajAtIya dIpakAdi ke prakAza kI apekSA nahIM hotI- isI ke AdhAra para dIpaka ko svaprakAza kahA hai, indriyajanyajJAna kA aviSaya hone se dIpaka ko kahIM bhI svaprakAza nahIM mAnA hai, kyoMki dIpaka indrijanyajJAna kA viSaya hI hai| yadi pradIpAdi ko indriyaagrAhya batAkara svaprakAza mAneMge taba to sanetra puruSavat andha pUruSa ke liye bhI pradIpAdi svaprakAza hone se andhe ko bhI dIpakAdi kI pratIti ho jAne kA aniSTa prasaMga khaDA hogaa| ataH pradIpAdi ko svaprakAza nahIM kaha sakate / yadyapi 'anya prakAza kI anAvazyakatA'rUpa svaprakAzatva ho sakatA hai, kintu yahI to padArthoM kI vicitratA hai kI bhinna bhinna kisI padArthoM kI prakAza sAmagrI kucha bhinna * 'vasthAbhedena bhede sati adoSaH' iti pUrvamudrite pAThaH, liMbaDIjJAnakozIya pratyanusAreNAtra sNshodhitH| / Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 323 kiM ca pramANaviSayatve'pyaparokSatetyasya bhASitasya ko'rthaH ? 'jJAtRtayA svarUpeNAvabhAsanam' iti cet ? ghaTAdayo'pi ki pararUpatayA pratItiviSayAH ? ato yad yasya rUpaM tat pramANaviSayatve'pyavasIyate iti na jJAnA'viSayatA pramAtuH / tathAhi-tasya jJAtRtA pramAtRtA''tmasvarUpatA, ghaTAdeH prameyatA jJeyatA ghaTAdirUpatA, ato yathA tasya svarUpeNAvabhAsanAnA pratyakSatA, tadvadAtmano'pi / abhyupagamanIyaM cetat / anyathA''tmAdisvasaMvedanasya pratyakSasyApi pratyakSAdi lakSaNavyatiriktaM lakSaNAntaraM vaktavyam , tathA ca pramANeyattAvyAghAtaH, kenacit pratyakSAdilakSaNenAtmAdiviSayasya svsNvednsyaa'sNgrhaat| ito'pyuktaM-pramAtRvat phale'pi saMvedanAbhyupagamaprasaMgAt / 'tathA'bhyupagamAdadoSaH' iti cet ? tathA coktam-"saMvittiH saMvittitayaiva saMvedyA na saMvedyatayA" [ ] iti / etat prAk pratibhinna prakAra kI hotI hai, isase yaha ApAdana zakya nahIM hai ki jaise pradIpAdi ko anya prakAza kI anAvazyakatA hai, vaise AtmA ko kisI bhI indriyAdi kI AvazyakatA nahIM hai / vinA sAdhana kisI kA bhI pratyakSa ho hI nahIM sktaa| dUsarA pakSa 'apanI hI pratIti meM vyApAra kA honA'-yaha bhI yukta nahIM hai, kyoMki AtmA kI pratIti meM AtmA ke kisI bhI prakAra ke vyApAra kA darzana yAnI upalambha nahIM hotaa| karmabhUta ghaTAdi ke nirmANa meM jaise kulAlAdi kartA sakriya dekhA jAtA hai, athavA karmabhUta kASThAdi ke chedana : meM jaise kuThArAdi karaNa sakriya dekhA jAtA hai vaise AtmA ke prakAzanArtha AtmA meM koI bhI padArtha sakriya nahIM dikhtaa| yadi aisA pUchA jAya ki-jaba AtmA meM koI anya bodhakartA sakriya nahIM dikhatA hai to 'AtmA pratyakSa nahIM kintu anumeya hai' isa pakSa meM bhI AtmA kI pratIti anya kisI sakriya kartA yA karaNa ke abhAva meM kaise hogI?-uttara yaha hai ki AtmA kI anumAnAtmaka pratIti meM caitanyAdi liMga hI sakriya karaNa bana kara AtmA kI anumiti karavAtA hai, eka hI AtmA meM karaNa kI apekSA aura kartR Adi kI apekSA avasthA bheda hone meM koI doSa nahIM hai / . [AtmapratyakSa ke liye alaga pramANa kI Apatti ] dUsarI bAta, Apane jo kahA-AtmA pramANa [ jJAna ] kA viSaya nahIM hai, phira bhI aparokSa hai-isakA kyA artha ? yadi aisA kaheM ki 'AtmA kA jo jJAtRtva sva rUpa hai usa sva rUpa se usakA avabhAsa honA'-to hama pUchate haiM ki kyA ghaTAdi kA jo avabhAsa hotA hai vaha para rUpa se hotA hai ? nahIM, sabhI vastu kA apane apane sva rUpa se hI avabhAsa hotA hai, ata: jisa padArtha kA jaisA sva rUpa hai, vaha pramANa ke viSayarUpa meM hI avabhAsita hotA hai, yadi AtmA kA sva rUpa se avabhAsa mAnate haiM to vaha bhI pramANa ke viSayarUpa meM hI honA cAhiye. ataH pramAtA-bodhakartA ko jJAna kA aviSaya dikhAnA ThIka nahIM hai / jaise: jJAtRtva kahiye yA pramAtRtva, athavA AtmasvarUpatA kahiye saba eka hI hai, tathA ghaTAdi meM prameyatva jJeyatva yA ghaTAdirUpatva kahiye, vaha saba eka hI hai, to jaise ghaTAdi kA svarUpa se avabhAsa hone para hI pratyakSatA hotI hai usI prakAra AtmA ke bhI svarUpAvabhAsa se hI usameM pratyakSatA AyegI, isakA tAtparya yaha nahIM ho sakatA ki vaha jJAna kA aviSaya hai / AtmA ko pramANaviSaya avazya mAnanA cAhiye, varanA AtmA kA svasaMvedana-rUpa jo pratyakSa hai vaha pratyakSa hone para bhI usameM prasiddha pratyakSa kA lakSaNa na ghaTane se, prasiddha pratyakSalakSaNa se bhinna jAti kA lakSaNa Apa Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kSiptam , na svarUpAvabhAse prmaannaa'vissytaa| kiMca, evaM kalpyamAne bodhadvayamAntaraM svasaMvidrUpaM ca kalpitaM syAt / tathA cA'yuktam , ekasmAdeva viSayAvabhAsasiddheH kiM dvayakalpanayA ? athocyatekalpanA hyanavabhAsamAnasya, bodhadvaye tu ghaTAdivadavabhAso'ratIti na klpnaa| yadIdRzAH pratibhAsAH pramANatvena vyavasthApyante tadA 'ghaTamahaM cakSuSA pazyAmi' iti karaNapratItirapi pramAtRphalapratItivat kalpanIyA / ___ yA'pi kaizcita karaNapratItiH pratyakSatvenoktA sA'pi nAtIva sNgcchte| tathAhi-'ghaTamahaM cakSuSA pazyAmi' ityasyAmavagato ki golakasya cakSuSTvam, pAhosvit tadvyatiriktasya ? golakasya cakSaSTave na kazcidandhaH syaat| tadavyaktiritasya ca razmeranabhyupagamaH, abhyupagame vA na pratItiviSayaH, kevalaM zabdamAtramuccArayati ghttprtiitikaale| evaM ca pramAtRphalaviSayaM zabdoccAraNamAtramavasIyate, na ca tayoH pratItigocaratA karaNasyeva / tathAhi-indriyavyApAre sati zarIrAd vyavacchinnasya viSayasyaiva kevalasyAvabhAsanamiti nyAyavidaH pratipannAH / kiM tasyAvabhAsanamiti paryanuyoge mUkatvaM parihAramAhaH, vyapadeSTamazakyatvAt / ataH prmaatrvbhaasaanuppttiH| ko banAnA hogA / usa lakSaNavAlA pratyakSa bhI eka alaga hI pramANa bana jAne se pramANa saMkhyA jo ki maryAdita [ 2, 3, 4, 5 yA 6 ] hai usakA vyAghAta hogA, kyoMki prasiddha pratyakSAdi pramANa ke kisI bhI lakSaNa se AtmAdiviSayaka svasaMvedanAtmaka pratyakSa kA saMgraha zakya nahIM hai / [saMvedana kI saMvedyatA kA asvIkAra duSkara ] bodhakartA meM pramANa kA aviSayatva iSTa nahIM hai isIliye yaha aniSTaprasaMjana kiyA jAtA hai ki pramAtA ko yadi pramANa kA aviSaya aura pratyakSa mAneMge to pramitirUpa phala [ yAnI saMvedana ] ko bhI pramANa kA aviSaya aura pratyakSa mAnanA paDegA, kyoMki usakI pratIti bhI indriyanirapekSa hI hotI hai / yadi aisA kahA jAya-'hama saMvedana ko bhI vaisA hI mAnate haiM to kyA doSa hai ? kahA bhI hai ki-saMvedana bhI saMvedanarUpa se hI saMvidita hotA hai, saMvedya (yAnI jJAna viSaya) rUpa meM saMvidita nahIM hotaa|'-to isakA nirAkaraNa pahale hI kara diyA hai, ki vasta ke svarUpa kA yadi avabhAsa ho to use pramANa kA aviSaya nahIM kaha skte| dUsarI bAta yaha hai ki pramAtA aura pramiti ko yadi pramANaviSaya nahIM mAneMge to pramAtA aura pramiti ke do abhyantara bodha kI svatantra kalpanA karanI hogI aura una bodha ke svasaMviditatva kI kalpanA bhI kI jaayegii| aisI kalpanA yukta nahIM hai kyoMki jaba una donoM ko pramANa kA viSaya mAneMge to eka hI jJAna se viSaya rUpa meM ghaTAdi, pramAtA aura pramiti sabhI kI siddhi ho sakatI hai [ vaha jJAna cAhe pratyakSa ho yA anumiti, yaha bAta alaga hai ] phira bodhadvaya kI kalpanA se kyA lAbha ? yadi aisA kaheM ki-'kalpanA usI kI karanI par3atI hai jisakA avabhAsa na ho, bodhadvaya kA to spaSTa avabhAsa hotA hai, ataH ve vAstava hI hai, kalpita kahAM hue ?'-to yaha kahanA ayukta hai / kAraNa, yadi aise sabhI avabhAsoM ko pramANarUpa meM mAna leMge to 'maiM A~khoM se ghaTa ko dekhatA hU~' isa pratIti meM Apa jaise bodhakartA aura saMvedana kI pratIti mAnate haiM vaise netrendriya kI bhI aparokSa pratIti kalpanArUDha ho jaayegii| [cakSu Adi karaNa kI vAstavika pratIti nahIM hai ] kucha logoM ne jo netrAdi indriya kI pratIti meM pratyakSatva kA nirUpaNa kiyA hai vaha itanA Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-paralokavAda: 325 nanvahamitipratyayaH sarvalokasAkSiko naivA'pahnotu zakyaH, anapahnave saviSayaH niviSayo vA? niviSayatA pratyayAnAmabAdhitarUpANAM katham ? saviSayatve'pi pramAtrapratibhAse kiMviSayo'yaM pratyayaH ? -'na pratyayApahnavaH na cA'sya niviSayatA kiMtu dehAdivyatirikto (kta) viSayatvenAvabhAsamAna AtmA'sya na viSayaH, na ca jJAtRtvenAvabhAsamAna' ityucyate / kastahi viSayaH ? zarIrAmAta brmH| tathAhi 'kRzo'haM-sthalo'haM-gauro'ham' iti zarIrAdyAlambanaiH pratyayairasya smaanaadhikrnntaa'vsiiyte| __nanvevaM sukhAdipratyayarapyahaMkArasya samAnAdhikaraNatA-sukhyaha-dukhyaham iti vA, ato na dehaviSayatA / yaccocyate 'gauro'hamityAdisAmAnAdhikaraNyadarzanAccharIrAlambanatvam' iti, tatrApyetadvicAryama-gaurAdInAM zarIrAdivyatiriktAnAmanahaMkArAspadatvaM dRSTaM tadvaccharIrAdigatAnAmApa yuktaM vyavasthApayitum / tathA ca vAttikakRtoktam-"na hyasya draSTuryadetad mama gauraM rUpaM 'so'ham' iti bhavati pratyayaH, kevalaM matublopaM kRtvaivaM nirdizati" [ nyAyavA0 pR0 341 paM0 23 ] saMgata nahIM hai / jaise: 'maiM netra se ghaTa ko dekhatA hU~' isa bRddhi meM golaka kA netrarUpa se bhAsa hotA hai ? yA dUsare kisI kA? yaha prazna haiN| yadi golaka ko hI netra kahA jAya to koI bhI andhA nahIM kahalAyega | golaka to hotA hI hai| golaka bhinna netrarazmi ko Apa netrendriya kahate ho to vaha hameM vinA koI pramANa svIkArya nahIM ho sakatA / kadAcit netra ke razmi hote haiM yaha mAna leM to bhI unakI pratIti kisI ko nahIM hotii| ata: netra kI pratIti mAnane vAle to ghaTadarzanakAla meM kevala arthazanya zabda hI bola dete haiM-'maiM netra se ghaTa ko dekhatA huuN| vAstava meM vahAM netrendriya pratIti kA viSaya nahIM hai| jaise netrendriya ke liye kevala zabdoccAra hI hotA hai usI taraha 'pramAtA aura phalabhUta pramiti kA aparokSa avabhAsa hotA hai' ye bhI kevala arthahIna zabdoccAra hI pratIta hotA hai| vAstava meM ve pramAtA Adi netrendriya vat pratIti kA viSaya nahIM hote / jaise ki nyAyavettA bhI yahI mAnate haiM ki indriya sakriya hone para zarIra se vyavacchinna yAnI bhinnarUpa meM ekamAtra viSaya kA hI avabhAsa hotA hai, AtmA yA saMvedana kA nhiiN| isIliye to 'AtmA kA aparokSa avabhAsa kyA hai' aisA pUchane para ve nyAyavettA bhI mauna rahakara hI usakA uttara dete haiM, kyoMki AtmA ke avabhAsa kA spaSTa vyapadeza =pratipAdana zakya hI nahIM hai / tAtparya kartA kA avabhAsa mAnanA yuktivihIna hai| [ahamAkArapratIti kI AtmaviSayakatA kI sthApanA ] prAtmavAdI:-'aham' AkAra pratIti meM sabhI loga sAkSi hai ataH usakA niSedha azakya hai| jaba niSedha azakya hai to isa pratIti ko saviSaya mAneMge yA niviSaya ? jo pratItiyAM abAdhita haiM unako niviSayaka kaise mAnI jAya ? yadi saviSaya mAnI jAya to yaha prazna hai ki pramAtA=bodhakartA kA pratibhAsa ahamAkAra pratIti meM nahIM mAnate to isa pratIti kA viSaya kyA hai ? nAstikaH-hama isa pratIti kA na to niSedha hI karate haiM, na to use niviSaya kahate haiM, itanA hI kahanA hai dehAdi se bhinnatayA viSayarUpa meM bhAsamAna AtmA isa pratIti kA viSaya nahIM hai, bodhakartA ke rUpa meM bhI AtmA yahA~ bhAsita nahIM hotA hai| AtmavAdIH-to isa ahamAkAra pratIti kA viSaya kauna ? Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 etadeva katham ? 'mamedaM zarIram' itipratyayopAdAnAt 'mamAyamAtmA' iti pratyayAbhAvAcca / nanu 'mamAyamAtmA' iti kiM na bhavati pratyayaH ? na bhavatIti bramaH / kathaM tAvamucyate ? kevalaM zabda uccAryate, na tu pratyayasya smbhvH| atrApi mamapratyayapratibhAsasyA'darzanAta zabdoccAraNamAtra kena vAryate ? kimidAnoM sukhAdi. yogaH zarIrasyeSyate ? naivam , sukhAdiyogAbhAvAt mithyApratyayo'yaM 'sukhyaham' iti, na tvetadAlambanaH / prato vyavasthitama-jJAtapratibhAsA'darzanAta, pratibhAse vA zarIrasya jJAtatvenAvabhAsanAnna dehAdivyatiriktasyAhaMpratyayaviSayatA, zarIrasya ca jJAtRtvenAvabhAsamAnasyApi pramANasiddhA buddhiyoganiSedhAnmithyApratyayAlambanatA, na tu tasyA'caitanye'nyaH kazcid jJAtA pratyakSapramANaviSayaH sidhyti-ityaadi...| nAstikaH-zarIra ko hI hama isakA viSaya kahate haiN| jaiseH 'maiM patalA hU~' 'maiM sthUla hUM' 'maiM gauravarNa kA hU~' ye sabhI pratItiyA~ zarIra ko hI viSaya karatI hai, ataH ina pratItiyoM meM AtmA kA sAmAnAdhikaraNya zArIrika patalepana Adi ke sAtha hI pratIta hone se zarIra hI AtmA haA / AtmavAdIH-sthUlatvAdi buddhiyoM ke sAtha jaise ahaMkAra kI samAnAdhikaraNatA pratIta hotI hai vaise sukhAdi buddhiyoM kI samAnAdhikaraNatA bhI pratIta hotI hai-'maiM sukhI hU~' 'maiM dukhI hU~' ityAdi, to sukha-duHkhAdi dehadharma na hone se ahamAkArapratIti meM dehaviSayatA nahIM ghaTa sakatI / jo Apa loga aisA kahate haiM ki-'maiM gauravarNa kA hU~' aisI dehadharma samAnAdhikaraNatayA ahamAkArapratIti ke darzana se ahamAkAra buddhi kA viSaya deha nizcita hotA hai-yahA~ bhI sociye ki dehabhinna vastu meM jo gaurAdivarNa hai vahA~ to ahaMkAraviSayatA nahIM dekhI jAtI to dehAdigata gaurAdivarNa ko bhI ahamAkAra pratIti ke viSaya rUpa meM sthApita karanA ayukta hai| jaisA ki nyAyavAttikakAra ne kahA hai ki-isa dRSTA ko 'jo yaha merA gaura rUpa hai vahI maiM hU~' aisI buddhi nahIM hotI hai, kevala matup pratyapra kA lopa karake hI ukta rIti se nirdeza kiyA jAtA hai| [ arthAt 'gauradeha vAlA maiM hU~ aisA na kaha kara 'maiM gaura hU~' itanA saMkSipta nirdeza hI kiyA jAtA hai ] / ___ isa carcA kA tAtparya yaha hai ki zarIra meM jo ahaMbuddhi hotI hai vaha upacAra se hotI hai, tAttvikarUpa se nhiiN| jaiseH dehabhinna atinikaTa rahane vAlI 'koI vyakti ho aura apanA prayojana bhI usase siddha hotA ho to vahA~ aisI gauNa = aupacArika pratIti hotI hai 'jo yaha hai vahI maiM haM'-to isI prakAra deha bhI atinikaTavartI evaM svaprayojana sAdhaka hone se usame bhI 'yaha deha hI maiM hUM' ityAdi aupacArika buddhi hotI hai| nikaTavartI kisI anya vyakti meM 'yaha maiM hI hU~' aisI pratIti hotI hai yaha to donoM ko mAnya hai-to jo AtmarUpa nahIM hai tathA 'ayaM =yaha' isa prakAra pratIti kA viSaya hai aisI anya vyakti meM 'maiM' isa prakAra kI pratIti jisa nimitta se hotI hai. deha meM nimitta se ahaMkAra buddhi hotI hai / AtmA ke viSaya meM jo ahaMkArabuddhi hotI hai usako aupacArika nahIM kaha sakate kyoMki 'maiM' isa prakAra jo Atmabuddhi hotI hai usameM 'ayam=yaha' isa prakAra kI buddhi kA mizraNa pratibhAsita nahIM hotA / ataH yaha siddha huA ki bodhakartA dehAdi se bhinna hai| [ AtmA aura deha meM mamatva kI samAna pratIti-nAstika ] praznaH-AtmA ke bAre meM 'ayam = yaha' isa prakAra pratibhAsa nahIM hotA aisA kyoM kahate haiM ? Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-paralokavAdaH 327 tadapyasaMgatam yato bhavatu jaiminIyAnAM "satsaMprayoge puruSasyendriyANAM baddhijanma pratyakSam" [ jaimi0 a0 1-1-4 ] itilakSaNalakSitendriyapratyakSavAdinAm 'aham' ityavabhAsapratyayasyAnindriyajatvenAtrA'pratyakSatvadoSo, nAsmAkaM jinamatAnusAriNAm / na hyasmAkamindriyajameva pratyakSaM kintu yad yatra vizada uttara:-isaliye ki 'merA yaha zarIra' isa prakAra zarIra meM 'yaha' buddhi hotI hai kiMtu 'merA yaha AtmA' aisI buddhi nahIM hotI / ata: bodhakartA deha se bhinna hai / praznaH-kyA 'merA yaha AtmA' aisI buddhi nahIM hotI ? uttaraH-hama kahate haiM nahIM hotii| prazna -to kyoM aisA kahA jAtA hai 'yaha merA AtmA' ? uttaraH-vaha to kevala arthazUnya ( vAsanA janita ) zabdoccAra mAtra hai, pratIti usa prakAra ko nahIM hotii| 'ahaM' pratIti meM sarva loga sAkSi hone se usakA niSedha nahIM hotA-yahA~ se Arambha kara nAstika ne AtmavAdI kI ora se AtmA kI siddhi karavAyI. aba yahA~ Akara vaha kahatA hai ki jaise 'merA yaha AtmA' isa sthala meM AtmavAdI pratIti nahIM kiMtu zabdoccAra mAtra mAnate haiM, to 'merA yaha zarIra' isa sthala meM bhI 'merA' aisI buddhi kA upalambha nahIM hotA kevala zabdoccAra mAtra hotA haiaisA kahane vAle kA muha kaise banda kiyA jA sakatA hai / yadi yaha pUchA jAya ki-'maiM sukhI hU~' aisI pratIti hotI hai, to kyA Apa zarIra meM sukhAdi kA yoga mAnate haiM ?-to uttara yaha hai ki hama zarIra meM sukhAdi kA yoga nahIM mAnate haiM, ata eva 'maiM sukhI hU~' isa buddhi ko mithyA (bhrama) mAnate haiM, sukhAdi zarIraviSayaka buddhi kA viSaya nahIM ho sktaa| itanI carcA se yaha siddha hotA hai ki-bodhakartA ke rUpa meM AtmA kA koI pratibhAsa dRSTa nahIM hai, yadi bodhakartA ke rUpa meM kisI kA pratibhAsa hotA hai to vahA~ zarIra hI bodhakartA ke rUpa meM bhAsita hotA hai, ata: deha se anya koI bhI ahamAkAra pratIti kA viSaya nahIM hai| uparAMta, sukha-dukhAdi kA yoga jaise zarIra meM nahIM hai use buddhi kA bhI zarIra ke sAtha yoga na hone se bodhakartA ke rUpa meM yadyapi deha kA pratibhAsa hotA hai kintu vaha bhI mithyA hI hai| tAtparya, deha meM bodhakartRtva mithyApratIti kA hI viSaya hai, yahI pramANasiddha hai / niSkarSa:-caitanya yadi dehadharma nahIM mAneMge to aura koI jJAtA pratyakSapramANa ke viSaya rUpa meM siddha nahIM hai| [pratyakSa kevala indriya janya hI nahIM hotA-jaina mata ] 'yadapyatrAhuH astyayamavabhAsaH'....ityAdi se pUrvapakSI ne jo pUrvapakSa adyAvadhi sthApita kiyA usake khilApha vyAkhyAkAra kahate haiM ki-yaha saba asaMbaddha hai| kyoMki 'satsaMprayoge'........arthAt 'puruSa kI indriyoM ke sAtha sad vastu kA saMnikarSa hone para janma lene vAlI buddhi pratyakSa hai' isa prakAra ke lakSaNa se lakSita hI indriyajanyapratyakSa ko mAnane vAle jaiminImatAnuyAyI mImAMsakoM ke mata meM ahamAkAra pratIti meM pratyakSatva kI anupapatti kA doSa laga sakatA hai, kyoMki satsaMprayoge........yaha hamArA jaina Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 sammatiprakaraNa-nayakANDa "FIL jJAnamindriyAnindriyanimittaM tat tatra pratyakSamityabhyupagamAt , 'tadindriyAnindriyanimittaM' [ tattvArtha0 1-14 ] iti vAcakamukhyavacanAt / tena yathA pratyakSaviSayatvena ghaTAde: pratyakSatA tathA''tmano'pi svasaMvedanAdhyakSatAyAM ko virodhaH ? ata eva yaducyate-"ghaTAdebhinnajJAnagrAhyatvena pratyakSatA vyavasthApyate, prAtmanastvaparokSatvena pratibhAsanAta pratyakSatvama tacca kevalasya ghaTAdipratItyantargatasya vA'parasAdhanaM prAk pratipAditamityatra aparasAdhanamiti ko'rthaH ? kiM cidrUpasya sattA, Ahosvit svapratItau vyApAraH ? iti pakSadvayamutthApya prathamapakSe cidrUpasya sattaivAtmaprakAzanaM yadyucyate tadA dRSTAnto vaktavyaH" iti tannirastam , adhyakSapratIte'rthe dRSTAntAnveSaNasyA'yuktatvAt / ___ atha vivAdagocare'dhyakSapratIte'pi dRSTAntAnveSaNaM loke suprasiddhamiti so'trApi vaktavyastadA'styeva pradIpAdilakSaNo dRSTAnto'pi jJAnasya prakAzaM prati sajAtIyAparAnapekSaNe saadhye| tathAhiyathA pradopAdyAloko na svapratipattAvAlokAntaramapekSate tathA jJAnamapi svapratipattau na samAnajAtIyajJAnApekSam / etAvanmAtreNA''lokasya dRSTAntatvaM na punastasyApi jJAnatvamAsAdyate yena 'indriyA'grAhyatvAccakSuSmatAmivAndhAnAmapi ta pratItiprasaMgaH' iti preryate / na hi dRSTAnte sAdhyarmi-dharmAH sarva'pyAsaJjayitu yuktAH, anyathA ghaTe'pi zabdadharmAH zabdatvAdayaH prasajyeraniti tasyApi zrotragrAhyatvaprasaMgaH / na ca sAdharmyadRSTAntamantareNa pramANapratItasyApyarthasyA'prasiddhiriti zakyaM vaktuma, anyathA jIvaccharIrasyApi sAtmakatve sAdhye todvantatpra (? tadvat tatpra) siddhadRSTAntasyAbhAvAta prAraNAdimattvAdestatsiddhirna syaat| matAnuyAyIoM kA nahIM, mImAMsakoM kA sUtra hai / hamAre zrI jainamata meM pratyakSa kevala indriyajanita hI nahIM hotA, kiMtu indriya yA anindriya (antaHkaraNa) ke nimitta se jo jJAna jisa viSaya kA spaSTa grAhaka hotA hai vaha usa viSaya kA pratyakSa kahA jAtA hai / vAcakavarya zrI umAsbAtikRta tattvArthasUtra meM bhI 'tad indriyAnindriyanimittam' isa sUtra se pratyakSa jJAna ko indriya-anindriyajanya dikhAyA gayA hai| isaliye, pratyakSa kA viSaya hone se ghaTAdi meM jaise pratyakSatA hotI hai vaise AtmA bhI svasaMvedanAtmaka pratyakSa kA viSaya hai to usa meM pratyakSatA mAnane meM kyA virodha hai ? virodha na hone se hI ApakA vaha pUrva pratipAdana vidhvasta ho jAtA hai jo isa prakAra thA-"ghaTAdi apane se bhinna jJAna kA viSaya hone se usameM pratyakSatA mAnI jAtI hai aura AtmA meM aparokSa rUpa se pratibhAsa ke kAraNa pratyakSatA dikhAyI jAtI hai aura vaha ahamAkAra pratyakSa rUpa AtmaprakAzana kevala yAnI bAhya viSaya se asaMkIrNa bhI hotA hai aura bAhyaviSaya ghaTAdi kI pratIti se saMkIrNa bhI hotA hai, kintu usa meM svabhinna indriyAdi koI sAdhanabhUta na hone se vaha aparasAdhana kahA jAtA hai ( aisA jo AtmapratyakSavAdI kA kahanA hai ) usa para prazna hai ki apara sAdhana zabda kA kyA artha hai? citsvarUpa AtmA kI sattA yA apanI hI pratIti meM sakriyatA ? isa prakAra pakSadvaya kA utthAna karake ( kahA thA ki ) pahale pakSa meM yadi citsvarUpa kI sattA ko hI AtmaprakAzana kahate ho taba yahA~ koI dRSTAnta dikhAnA cAhiye"ityAdi yaha saba pratipAdana vidhvasta ho jAtA hai / kAraNa, pratyakSasiddha yAnI anubhavasiddha vastu ke liye dRSTAnta kI khoja anAvazyaka hai, ayukta hai| [ AtmA kI svaprakAzatA meM pradIpadRSTAnta kI yathArthatA ] ___yadi kaheM ki-jahA~ pratyakSapratIti ke hone para bhI viSaya vivAdAspada bana jAya vahA~ dRSTAnta kI khoja kI jAtI hai yaha sarvajanaprasiddha tathya hone se, AtmA kI svaprakAzatA meM dRSTAnta kahanA Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAda: 329 atha sAdharmyadRSTAntAbhAve'pi dRSTavaidhaHdRSTAntasya ghaTAdeH sadbhAvAt kevalavyatirekibalAt tatra tassiddhistahi yatra svaprakAzakatvaM nAsti tatrArthaprakAzakatvamapi nAsti, yathA ghaTAdAviti vyatirekadRSTAntasadbhAvAdarthaprakAzakatvalakSaNAddhetoH svaprakAzakatva vijJAnasya kimiti na siddhimAsAdayati ? yattUktam-'kasyacidarthasya kAcit sAmagrI, tena prakAzaH prakAzAntaranirapekSa eva svagrAhiNi yuktameva, yathA hi svasAmagrIta upajAyamAnAH pradIpAlokAdayo na samAnajAtIyamAlokAntaraM svagrAhiNi jJAne pratibhAsamAnA apekSante tathA svasAmagrIta upajAyamAnaM vijJAnaM ! svArthaprakAzasvabhAvaM svapratipattau na jJAnAntaramapekSate, pratiniyatatvAt svakAraNAyattajanmanAM bhAvazaktInAm / yatta pradIpAlokAdikaM sajAtIyAlokAntaranirapekSamapi svapratipattau jJAnamapekSate tat tasyA'jJAnarUpatvAt jJAnasya ca tadviparyayasvabhAvatvAd yuktiyuktamiti 'naikatra dRSTa: svabhAvo'nyatrA''saJjayitu yuktaH' iti pUrvapakSavaco niHsAratayA vyavasthitam / paDegA-to AtmavAdI kahatA hai ki jJAna ke apane prakAza meM, 'sajAtIya aparajJAna kI apekSA kA abhAva' isa sAdhya kI siddhi ke liye dIpakAdi svarUpa dRSTAnta dUra nahIM hai / jaise dekhiye-pradIpa kA Aloka jaise apane bodha meM anya prakAza kI apekSA nahIM karatA tathaiva jJAna bhI apane prakAza meM sajAtIya anUvyavasAyAdi jJAna kI apekSA nahIM krtaa| pradIpa kA dRSTAnta kevala itane hI aMza meM samajhanA cAhiye, kintu dRSTAnta kA aisA tAtparya nahIM lagAnA hai ki 'pradIpa anyAloka se nirapekSa ho kara svayaM apanA prakAza yAnI jJAna kara letA hai' kyoM ki aisA tAtparya hai hI nahIM, pradIpa meM jJAnatva kA ApAdana iSTa hI nahIM hai, ata eva yaha jo Apane kahA thA-pradIpa indriya se agrAhya hone se svaprakAza nahIM kahA jAtA, yadi pradIpa ko indriya se agrAhya mAna kara svaprakAza kaheMge to netra vAle puruSa kI taraha andhe ko bhI usa kI pratIti hone lagegI-ityAdi, yaha saba asthAna pralApa hai ki hama pradIpa ko indriyAgrAhya kahate hI nhiiN| tathA, dRSTAnta meM sAdhyadharmI ke sabhI dharmoM kA ApAdana karanA ucita nahIM hai / [ jJAna kI svaprakAzatA ke liye pradIpa ko dRSTAnta karane meM jJAnadharma jJAnatva kA dRSTAntabhUta dIpaka meM ApAdana nahIM ho sakatA ] varanA, zabda kI anityatA siddha karane meM, ghaTarUpa dRSTAnta meM zabdagata zabdatvAdi dharmoM ke ApAdana kA prasaMga avasaraprApta hone se ghaTa bhI zrotrendriya kA viSaya bana jaayegaa| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-"jahA~ taka sAdharmya dRSTAnta ( jaise ki dhUma se parvata meM agni ko siddha karane meM pAkazAlA ) na upalabdha ho vahA~ taka kisI bhI artha kI siddhi nahIM ho sakatI cAhe vaha artha pramANa se pratIta bhI kyoM na ho?"-aisA isaliye nahIM kaha sakate ki-jinde zarIra meM bhI prANAdimattA ke heta se AtmA kI siddhi nahIM ho sakegI kyoMki Atmasahitatva rUpa sAdhya anyatra kahIM bhI prasiddha nahIM hAne se kisI bhI prasiddha dRSTAnta kA yahA~ sadbhAva nahIM hai / [vaidharmyadRSTAnta se jJAna meM svaprakAzatvasiddhi ] yadi aisA kaheM-sAtmakatva kI siddhi ke liye koI anvayI yAnI sAdharmyavAlA dRSTAnta na hone para bhI vyatirekI yAnI vaidharmyavAlA dRSTAnta ghaTAdi isa prakAra ho sakatA hai ki jahA~ sAtmakatva nahIM hai vahA~ prANAdimattva bhI nahIM hotA jaise ki ghaTAdi. isa prakAra kevala vyatirekavyApti ke bala se bhI jinde zarIra meM sAtmakatva siddha ho sakatA hai to prastuta meM bhI jJAna meM svaprakAzatva siddhi ke liye hama aisA kaheMge ki jahA~ svaprakAzatva nahIM hotA vahA~ arthaprakAzakatva bhI nahIM hotA jaise ghaTAdi / to isa Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAlokasya tadantaranirapekSA pratipattirupalabdheti na tadRSTAntabalAd jJAnasyApi jJAnAntaranirapekSA pratItiH, adRSTatvAt , svAtmani kriyAvirodhAcca / nanvevamupalabhyamAne'pi vastuni yadyadRSTatvaM virodhazcocyeta tadA svAtmavad ghaTAderapi bAhyasya na grAhakaM jJAnam , adRSTatvAt jaDasya prakAzA. yogAccetyapi vadataH saugatasya na vaktravaktA samupajAyate / . tathAhi-asAvapyevaM vaktuM samarthaH, jaDaM vastu na svataH prakAzate, vijJAnavat jaDatvahAniprasaMgAt / nApi parataHprakAzamAnam , nIla-sukhAdivyatiriktasya vijJAnasyA'saMvedanenA'sattvAt / / atha 'nIlasya prakAzaH' iti prakAzamAnanIlAdivyatiriktastatprakAzaH, anyathA bhedenA'syA'pratipatto saMvedanasya tatpratibhAso na syAt / nanu na nIlatadvadanayoH pRthagavabhAsaH pratyakSasaMbhavI, prakAzaviviktasya nIlAderananubhavAt tadvivekena ca bodhasyA'pratimAsanAt / na cA'dhyakSato vivekenA'pratIya. mAnayonIla-tatsaMvidorbhedo yuktaH, vivekAdarzanasya bhedaviparyayAzrayatvAt , nIla-tatsvarUpavat / prathApi vyatirekI dRSTAnta ke bala se arthaprakAzakatva ko heta kara ke vijJAna meM svaprakAzakatva kI siddhi kyoM nahIM ho sakegI? yaha jo Apane kahA thA bhinna bhinna artha kI sAmagrI bhinna bhinna prakAra kI hotI hai, kisI kI kucha to kisI kI kucha, ataH prakAzAtmaka vastu anya prakAza ke abhAva meM bhI apane bhAsaka jJAna kA viSaya hotA hai, ityAdi.......vaha to ThIka hI hai / hama bhI yahI kahate haiM ki jaise pradIpa-Aloka Adi apanI sAmagrI se utpanna hote hue svaviSayakajJAna meM dUsare sajAtIya Aloka-dIpaka Adi kI apekSA kiye vinA hI pratibhAsita hote haiM, usI prakAra apanI sAmagrI se utpanna hone vAlA vijJAna bhI apane Apa hI apane ko prakAzita karane ke svabhAvavAlA hone se svaviSayaka jJAna meM anya jJAna kI apekSA nahIM krtaa| itanA antara yahA~ jarUra hai ki pradIpa-AlokAdi apane prakAzana meM sajAtIya anya Aloka nirapekSa hone para bhI svaviSayaka prakAzana meM jJAna kI apekSA karate haiM, aura jJAna apane prakAzana meM anya jJAna kI apekSA nahIM karatA, kintu aisA isaliye hai ki pradIpAdi svayaM jaDAtmaka hai aura jJAna jaDAtmaka na hokara caitanyasvarUpa hai, isa liye utanA aMtara honA sayuktika hai / tAtparya yaha haipUrvapakSI ne jo aisA kahA thA ki "pradIpa meM sajAtIyAloka nirapekSatA svabhAva dRSTa hone para bhI jJAna meM sajAtIya jJAna nirapekSatA svabhAva kA pratipAdana yukta nahIM hai"-ityAdi, yaha pUrvapakSI kA vacana sArahIna siddha hotA hai| [svaprakAzatA meM adRSTatA aura virodha kI bAta anucita ] yadi yaha kahA jAya ki-"Aloka kA jJAna sajAtIya anya Aloka nirapekSa hotA hai isa dRSTAnta ke bala se jJAna pratIti bhI sajAtIya anya jJAna nirapekSa hotI hai yaha mAnanA ThIka nahIM kyoMki kisI bhI vastu kA jJAna svataH hotA huA nahIM dekhA gayA, taduparAMta kisI bhI vastu meM svaviSayaka yAnI apane ko hI lAgU paDe aisI kriyA nahIM hotI jaise ki kuThAra se kASThAdi kI chedana kriyA dekhI gayI hai kintu kuThAra apanA hI chedana kare yaha nahIM dekhA gayA" to yaha anucita hai kyoMki jisa padArtha kA spaSTa upalambha hotA hai, usameM 'aisA kahIM nahIM dekhA gayA aura virodha bhI hai' aisA kahate raheMge to, jJAna jaise Apa ke mata meM sva kA prakAzaka nahIM hai vaise hI "hamAre (bauddha) mata meM jJAna bAhya ghaTAdi viSaya kA bhI prakAzaka nahIM hai" aisA kahane meM bauddha kA muha kabhI bhI TeDhA nahIM ho sakegA, kyoMki Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 331 kalpanA nIla-tatsaMvidorbhedamullikhati-nIlasyAnubhavaH' iti / nanu abhede'pi bhedollekho dRSTo yathA zilAputrakasya vapuH' 'nIlasya vA svarUpam' iti / atha tatra pratyakSAruDho'bhedo bAdhaka iti na bhedollekhaH satyaH, sa tahi nIlasaMvidorapi pratyakSArUDho'medo'stIti na bhedakalpanA styaa| tadeva nolAdikaM sukhAdikaM ca svaprakAzavapuH pratibhAtIti sthitam, tadvyatiriktasya prakAzasyA'pratibhAsanenA'bhAvAt / . bhavatu vA vyatirikto bodhastathApi na tadgrAhA nIlAdayo yuktAH / tathAhi tulyakAlo vA bodhasteSAM prakAzakaH, bhinna kAlo vA ? tulyakAlo'pi parokSaH, svasaMvidito vA ? na tAvat parokSaH, eka to jJAnAnya ghaTAdi meM anya vastu kI prakAzatA dRSTigocara nahIM hai aura dUsare, ghaTAdi jaDa hai ataH usake sAtha prakAza kA koI saMbaMdha nahIM baiTha sktaa| [ aba vyAkhyAkAra bauddha ke muMha se isa viSaya kA ki ghaTAdi prakAzamAna hone se jaDa nahIM kintu vijJAnamaya hai-samarthana prastuta karate haiM ] [ nIlAdi svaprakAza vijJAnamaya hai-bauddhamata] bauddhavAdI bhI aisA kaha sakatA hai-jaDa vastu svayaM prakAzita nahIM hotI, jaise vijJAna svayaM prakAzita hotA hai vaise jaDa vastu svayaM prakAzita rahegI to use koI jaDa nahIM khegaa| dUsare kI sahAyatA se bhI jaDa vastu prakAzita nahIM ho sakatI kyoMki nIlapadArtha athavA sukhAdi se amilitarUpa meM vijJAna kA saMvedana kabhI nahIM hotA hai, ata eva nIlAdi yadi vastubhUta mAne to ve vijJAna se bhinna nahIM hai, ataH vijJAnabhinna nIla-sukhAdi padArtha asat haiM / bAhyArthavAdI:-'nIla kA prakAza (=jJAna)' isa prakAra bhAsamAna nIlAdi se bhinnarUpa meM hI nIlAdi kA prakAza anubhavArUDha hai / yadi prakAzamaya jJAna se nIlAdi ko bhinnarUpa meM nahIM svIkAreMge to saMvedana kA, 'nIla kA prakAza' isa taraha nIlAdibhinnarUpa meM pratibhAsa hI nahIM hogaa| bauddhaH-nIla aura nIlasaMvedana kA pRthag pRthag pratibhAsa saMbhavita hI nahIM hai, kyoMki prakAza se bhinnarUpa meM nIlAdi kA anubhava nahIM hotA aura nIlAdi se bhinnarUpa meM prakAza kA bhI anubhava nahIM hotA / kahIM bhI pratyakSa se nIla aura nIlasaMvedana ke bheda kI pratIti nahIM hotI, ataH una donoM kA bheda yukta nahIM hai / kAraNa, 'bhedadarzana kA na honA' yaha bhedavirodhI yAnI abheda para avalambita hai, jaise ki nIla aura nIla ke svarUpa kA abheda hai tabhI to una donoM kI bhedapratIti nahIM hotii| bAhyavAdI:-'nIla kA anubhava' isa prakAra kI kalpanA nIla aura usake anubhava ke bheda kA spaSTa ullekha karatI hai usa kA kyA ? bauddhaH-bheda kA ullekha to abheda rahane para bhI jagaha jagaha dekhA jAtA hai jaise ki 'zilAputraka kA zarIra,' (bATane ke patthara ko zilAputraka kahate haiM) athavA 'nIla kA svarUpa' / yahA~ zilAputraka aura usake zarIra ke bIca tathA nIla aura usake svarUpa ke bIca vAstava bheda nahIM hai / bAhyavAdI:-'zilAputraka kA deha' ityAdi meM to pratyakSasiddha abheda hI bheda kA bAdhaka hone se yahA~ bheda kA jo ullekha hotA hai vaha satya nahIM hai| bauddhaH-to phira nIla aura saMvedana kA bhI abheda pratyakSa se siddha hai, ataH yahA~ bhI bhedollekhI kalpanA sa ya nahIM hai / jo bhI pratyakSa saMvedana hotA hai vaha nIlAdimilitarUpa se hI hotA hai ataH Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yata: 'apratyakSopalambhasya nArthadRSTiH prasidhyati' [ ] ityAdinA svasaMviditatvaM jJAnasya prasAdhayantaH etatpakSaM nirAkariSyAmaH / nApi jJAnAntaravedyaH, anavasthAdidUSaNasyAtra pakSe pradarzayiSyamANatvAt / svasaMvedanapakSe tu yathA'ntanilIno bodhaH svasaMviditaH pratibhAti tathA tatkAle svatantrayoH pratibhAsanAt savyetaragoviSANayoriva na vedya-vedakabhAvaH / samAnakAlasyApi bodhasya nIlaM prati grAhakatve nIlasyApi taM prati graahktaaprsNgH| 'samAnakAlapratibhAsA'vizeSe'pi buddhirnIlAdInAM grahaNamuparacayatIti grAhikA, nIlAdayastu grAhyAH'-naitadapi yuktam, yato nIla-bodhavyatiriktA na grahaNakriyA pratibhAti / tathAhi-bodhaH sukhAspadIbhUto hRdi, bahiH sphuTamudbhAsamAnatanuzca nIlAdirAbhAti na tvaparA grahaNakriyA prtibhaasvissyH| tadanavabhAse ca na tayA vyApyamAnatayA nIlAdeH karmatA yuktA / bhavatu vA nIla-bodhavyatiriktA kriyA, tathApi ki tasyA api svataH pratIti:, yadvA'nyata: ? tatra yadi svatograhaNakriyA pratibhAti tathA sati bodhaH, nIlama, grahaNakriyA ceti trayaM svarUpanimagnamekakAlaM pratibhAtIti na katakarma-kriyAvyavahRtiH / athA'nyato grahaNa kiyA pratibhAti / nanu tatrApyaparA grahaNa kiyopeyA, anyathA tasyA grAhyatA'siddheH pUnastatrApyaparA karmatAnibandhanaM kriyopeyetynvsthaa| tanna grahaNakriyA'parA'sti, tatsvarUpAnavabhAsanAt / tatazcAntaHsaMvedanam bahirnolAdikaM ca svaprakAzameveti / nIlAdi aura saMvedana kA abheda pratyakSasiddha hI hai| isa prakAra yaha siddha hotA hai ki nIlAdi aura sukhAdi saMvedanAbhinna hone se svaprakAzAtmaka hI bhAsita hote haiM, kyoMki nIlAdi sukhAdi se bhinnarUpa meM bhAsita nahIM hotA ataH saMvedanabhinna nIlAdi kI sattA nahIM hai / [bhedapakSa meM nIlAdi meM grAhyatva kI anupapatti ] . athavA, nIlAdi se saMvedana kA bheda mAna liyA jAya to bhI nIlAdi meM vijJAnagrAhyatA saMgata nahIM hai / jaise dekhiye-vijJAnagrAhyatA mAnane para do prazna uThate haiM (?) samAnakAlIna vijJAna nIlAdi kA prakAzaka hai yA (2) bhinnakAlIna ? pahale vikalpa ke Upara bhI do prazna haiM-(A) samAnakAlIna vijJAna parokSa hai yA (B) svayaMprakAzI hai ? (A) parokSa vijJAna vAlA vikalpa ThIka nahIM hai kyoMki Age calakara "parokSa vijJAna svata: pratyakSa na hone para usase artha ke prakAza kI siddhi zakya nahIM hai". ityAdi prastAva se jaba jJAna kA svataH prakAzatva siddha kiyA jAyegA taba vijJAnaparokSatA kA nirAkaraNa kiyA jAne vAlA hai| vijJAna ko parokSa bhI na mAne aura svayaMsaMvidita bho na mAne kintu anya jJAna se vedya yAnI anya jJAna se usakA pratyakSa mAneMge to vaha bhI azakya hai kyoMki isa pakSa meM anavasthAdi doSoM kA saMpAta dikhAyA jAne vAlA hai| (B) yadi vijJAna ko svayaMsaMvidita mAneMge to nilAdi aura vijJAna kA vedya-vedaka bhAva hI nahIM ghaTegA, kyoMki jaise antarmukharUpa se svasaMvidita jJAna kA jisa kAla meM bhAsa hotA hai, usI taraha usakAla meM nIlAdi bhI svataH prakAzasvarUpa aura bAhya deza ke saMbandhIrUpa meM bhAsita hote haiM-isa prakAra jaba donoM pratibhAsa samAnakAlIna hae tA samAnakAla meM utpanna dAyeM-bAye goviSANa meM jaise vedya-vedaka bhAva nahIM hotA usI prakAra samAnakAla meM bhAsamAna nIlAdi aura vijJAna meM bhI vedya vedaka bhAva nahIM ghaTa sakatA / phira bhI yadi samAnakAlAna vijJAna ko bhAsamAna nilAdi kA grAhaka kaheMge to dUsare vAdI samAnakAlIna bhAsamAna nIlAdi ko ho vijJAna kA grAhaka kaha sakeMge-jo Apako aniSTa hai-yaha atiprasaMga hogaa| Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 333 "svasaMvittimAtravAdaH sAdhIyAna yadi tAntanilIno bodho nIlAdena bodhakaH kintu svaprakAza evAsau, tathA sati 'nIlamahaM vedmi' iti karma-kartRbhAvAbhinivezI pratyayo na bhavet , viSayasya karma-kartR bhAvasyA'bhAvAt" / nanu viSayamantareNApi pratyayo dRSTa eva yathA zuktikAyAM rjttaavgmH| atha bAdhakodayAt punardhAntirasau, nIlAdau tu karmatAderna bAdhA'stIti stytaa| nanvatrApi bodhanIlAdeH svarUpA'saMsaktasya dvayasya svAtantryopalambho'sti bAdhakaH karma-kartR bhAvollekhasya / atha kimasyA bhrAntenibandhanam ? nahi bhrAntirapi nirbIjA bhavati / nanu pUrvabhrAntirevottarakarma-kartR bhAvAvagatenibandhanam , pUrvabhrAntikarmatAderapi aparA pUrvabhrAntirityanAdintiparamparA, karmatAdina tattvam / [ grahaNakriyA asiddha hone se nIlAdi meM karmatA aghaTita ] yadi yaha kahA jAya-nIlAdi aura vijJAna kA pratibhAsa tulyakAlIna hone para bhI vijJAna se hI nIlAdi kI grahaNakriyA kA upakrama kiyA jAtA hai, ata: vijJAna hI grAhaka hai, nIlAdi grAhya haiN| yaha bhI yuktisaMgata nahIM hai / kAraNa, nIla evaM vijJAna se vyatirikta kisI grahaNakriyA kA kabhI anubhava nahIM hotA / jaise dekhiye, bhItara meM sukha ke adhiSThAna rUpa meM vijJAna kA aura bAhara spaSTa rUpa se samAnasvarUpa vAle nIlAdi kA avabhAsa hotA hai kintu grahaNakriyA kA pratibhAsa na to bhItara hotA hai na bAhya meN| jaba grahaNakriyA kA avabhAsa hI nahIM hotA to kriyA se vyApyamAnarUpa meM nIlAdi kI karmatA bhI ayukta hai| kisI ke upara kriyA kA lAgU honA- yahI kriyA kI vyApyamAnatA hai aura jisake Upara kriyA vyApyamAna ho vaha usakA karma kahA jAtA hai / prastuta meM grahaNakriyA siddha na hone se nIlAdi ko usakA karma yAnI grAhya nahIM mAna sakate / [ grahaNa kriyA ke svIkAra meM bAdhaka ] __nIlAdi aura vijJAna se vyatirikta kriyA kA svIkAra karane para bhI do prazna kA samAdhAna nahIM hai-(1) usakI pratIti svata: hotI hai (2) yA parataH ? (1) yadi grahaNakriyA svataH pratibhAsita hotI hai to aba vijJAna, nIlAdi aura kriyA-tInoM kA apane apane svarUpa meM avasthitarUpa se eka hI kAla meM pratibhAsa hogA-to kartA-karma aura kriyA isa rUpa se kisI kA bhI vyavahAra kaise hogA? (2) yadi kriyA kI pratIti parata: mAnate haiM-to para yAnI anya grahaNakriyA ko mAnanA hogA, varanA, usa prathama kriyA meM parata: grAhyatA hI siddha nahIM hogii| uparAMta, dUsarI kriyA usakA grAhaka huI to grAhyakriyA grAhakakriyA kA karma tabhI banegI jaba tIsarI grahaNakriyA kA svIkAra kareM, kyoMki usake vinA prathama-dvitIya kriyA meM kramaza: grAhya-gAhakatA nahIM ho skegii| isa prakAra nayI nayI grahaNakriyA kI kalpanA kA kahIM anta nahIM aayegaa| ataH vijJAna aura nIla se vyatirikta koI grahaNakriyA hai nahIM, kyoMki usakA svarUpa avabhAsita nahIM hotA / niSkaSaH-antarmukharUpa se jo vijJAna rUpa saMvedana hai aura bahirmukharUpa se jo nIlAdi hai, donoM svaprakAza hI siddha hote haiM / tAtparya, nIlAdi jaDa nahIM kintu vijJAnasvarUpa hI hai| [karmakata bhAvapratIti bhrAnta hai ] bAhyavAdI:- yadi svasaMvedanamAtra kA pratipAdana acchA ho taba phalita yaha hogA ki antarvartI vijJAna bahirvRtti nIlAdi kA bodhaka nahIM hai kintu nIlAdi svayaM hI prakAzita hote haiN| isa sthiti Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athavA 'nIlam' iti pratItistAvanmAtrAdhyavasAyinI pRthak , 'aham' ityapi matirantarallekhamudvahantI bhinnA, 'veni' ityapi pratItiraparaiva tatazca parasparA'saMsaktapratItitritayaM kramavat pratibhAti na karma-kartR bhAvaH, tulyakAlayostasyA'yogAt bhinnakAlayorapyanavabhAsanAna karmatAdigatiH kazcit smbhvinii| ___ athApi darzanAta prAka sannapi nIlAtmA na bhAti tadudaye ca bhAtIti karmatA tasya / naitadapi sAdhIyaH, yataH prAga bhAvo'rthasya na siddhaH / darzanena svakAlAvadherarthasya grahaNAd darzanakAle hi nIlamAmAti na tu tataH prAka , tat kathaM pUrvabhAvo'rthasya sidhyeta , tasya darzanasya pUrvakAle virahAta ? na ca tatkAle darzanaM prAgarthasannidhi vyakti, sarvadA tatpratibhAsaprasaMgAt / athA'nyena darzanena prAgarthaH pratIyate, nanu taddarzanAdapi prAka sadbhAvo'rthasyAnyenAvaseya itynvsthaa| tasmAta sarvasya nIlAderdarzanakAle pratibhAsanAnna tatpUrva sattA sidhyati / / meM "maiM nIla ko jAnatA haiM' isa prakAra kI karma-karta bhAva se abhiniviSTa yAnI garbhita pratIti na ho sakegI, kAraNa, karmakartR bhAva kisI bhI viSaya kA dharma nahIM hai| vijJAnavAdoH-nIlAdi aura vijJAna meM karma-kartR bhAva pratIta hotA hai itane mAtra se karmakartRbhAva vAstavika nahIM ho jAtA kyoMki viSaya ke vinA bhI kitanI pratItiyA~ utpanna ho jAtI hai jaise sIpa meM rajatabuddhi rajata ke vinA bhI hotI hai / bAhyavAdI:-vahA~ to pIche 'yaha rajata nahIM hai' isa prakAra kA bAdhaka jJAna hotA hai ataH sIpa meM rajatabuddhi bhrAntisvarUpa hai, kintu nIlAdi meM hone vAlI karmatvAdi kI buddhi to satya hI hai kyoMki usake pIche koI bAdhaka jJAna hotA nahIM hai / vijJAnavAdIH-nIlAdi aura vijJAna kA, donoM kA apanA apanA svatantra bodha eka dUsare ke svarUpa se anuparaktarUpa se hotA hai, yaha svatantrabodha hI karma kartR bhAva ke ullekha kA bAdhaka hogA, kyoMki karma-kartR bhAva eka dUsare para avalambita hai / bAhyavAdI:-koI bhI bhrAnti doSamUlaka hI hotI hai to yahA~ karmakartR bhAva kA ullekha yadi bhrAnta ho to vahA~ kauna sA doSa bhramatvApAdaka hai ? vijJAnavAdI:-bhrama kA mUla pUrvabhrama hI hotA hai to yahA~ bhI pUrvakAlIna karma-kartR bhAva kI bhrAnti hI uttarakAlIna karmakartabhAva kI bhrAnti kA kAraNa hai| pUrvakAlIna bhrAnti meM karmatAdi kA kAraNa usase bhI pUrvakAlIna bhrAnti hai, isa prakAra yaha bhrAntiparamparA anAdi kAla se calI A rahI hai / ata: karmatA, kartRtAdi vAstava 'tattva' nahIM hai / [ karmaka bhAva kI pratIti bhI anupapanna ] ___ karma-kartR bhAva vAstava na hone meM dUsarA bhI vikalpa hai-'nIlam' isa prakAra kevala nIlamAtra kI avabhAsaka eka alaga pratIti hai| tathA, 'aham' isaprakAra Antarika ullekha ko dhAraNa karatI haI 1. eka alaga pratIti hai / aura 'vedmi' isa prakAra jJAna kI eka alaga pratIti hai / paraspara amilitarUpa meM ye tInoM pratIti kramaza: "maiM nIla ko jAnatA hU~" isa prakAra hotI hai, kintu kamakartRbhAva to kahIM pratIta nahIM hotA, kyoMki una tIna pratItiyoM ko samAnakAlIna mAnane para karma-kartRbhAva nahIM Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAda: 335 athApi 'pUrvadRSTaM pazyAmi' iti vyavasAyAta prAgarthaH sidhyati, prAgarthasattAM vinA dRzyamAnasya pUrvadRSTenaikatvagaterayogAt / kena punarekatvaM tayorgamyate ? kimidAnIntanadarzanena pUrvadarzanena vA ! na tAvat pUrvadarzanena, tatra tatkAlAvadherevArthasya pratibhAsanAta / na hi tena svapratibhAsino'rthasya vartamAnakAladazanavyAptiravasIyate, tatkAle sAmpratikadarzanAderabhAvAta / na cAsata pratibhAti, darzanasya vitathatvaprasaMgAt / nApIdAnIntanadarzanena pUrvadarzanAdivyAptidhalAderavasIyate, taddarzanakAle pUrvadRkkAlasyAstamayAta / na cA'stamitapUrvadarzanAdisaMsparzamavatarati pratyakSam , vitathatvaprasaMgAdeva / tasmAd apAstatatpUrvagAdiyogaM sarva vastu dRzA gahyate / 'pUrvadRSTatAM tu smatirullikhati' tadapAstam , dRSTatollekhAbhAvAt / na ca sa evAyam' iti pratItirekA, 'saH' iti smRtirUpam , 'prayam' iti tu dRzaH svarUpam , tatparokSA'parokSAkAratvAnnakasvabhAvau pratyayau, tat kutastattvasiddhiH ? ghaTa sakatA, karma kartR bhAva bhinnakAlIna vastu meM hI zakya hai / yadi tInoM ko bhinnakAlIna mAne to bhI tInoM kA svatantra pratibhAsa hotA hai, karma yA kartA rUpa se nahIM hotA, ata: karmatA Adi kA kisI bhI prakAra upalambha saMbhava nahIM hai| __ yadi aisA kahA jAya-darzana (nirvikalpaka jJAna ) ke pUrvakAla meM nIlAdi kI sattA hone para bhI usakA bhAna nahIM hotA, aura darzana kA udaya hone para hI usakA bhAna hotA hai, ataH nIlAdi meM darzananirUpita karmatA siddha hotI hai| to yaha ThIka nahIM hai kyoMki darzana se pUrvakAla meM arthasattA siddha nahIM hai / darzana se kevala apane kAla meM vidyamAna hI artha kA grahaNa hotA hai, ata: nIlAdi kA bhAna la meM hI hotA hai, usake pUrvakAla meM nahIM hotA, to jaba arthasattAgrAhaka darzana hI pUrva kAla meM nahIM hai to artha kI pUrvakAlIna sattA kaise siddha hogI ? aisA nahIM hai ki isa kAla kA darzana pUrvakAlIna artha ke sadbhAva ko vyakta kare-yadi aisA hotA taba to eka hI artha kA pratibhAsa satata hI uttarakAlIna darzanoM se hotA hI rahegA / yadi dUsare pUrvakAlIna darzana se pUrvakAlIna artha kI pratIti mAneMge to pUrvakAlIna darzana ke bhI pUrvakAla meM artha ke sadbhAva kA sAdhaka anya darzana mAnanA paDegA. isa prakAra pUrva pUrva arthasattA kA sAdhaka pUrva-pUrva darzana mAnate raheMge to kahIM bhI usakA anta na AyegA / isa anavasthA doSa ke kAraNa yahI mAnanA paDegA ki hara koI nIlAdi apane darzana kAla meM hI pratibhAsita hote haiM / aisA mAneMge taba to darzana ke pUrvakAla meM artha kI siddha nahIM ho sktii| [vijJAna ke pUrvakAla meM arthasattA kI asiddhi ] bAhyavAdI:-'pUrvadRSTa ko dekhatA hUM' isa prakAra ke vyavasAya ( =darzana ) se pUrvakAla meM arthasattA siddha hotI hai, yadi pUrvakAla meM artha na hotA to vattamAna meM dRzyamAna aura pUrvadRSTa vastu ke aikya kI pratIti kA udaya na hotaa| vijJAnavAdIH-kisa vyavasAya se Apa pUrvadRSTa aura dRzyamAna ke aikya kI bAta karate haiM ? (1) vartamAnaka.lona darzana se yA (2) pUrvakAlIna darzana se ? (2) pUrvakAlIna darzana se aikya kA bhAna zakya nahIM hai, kyoMki pUrvakAlInadarzana meM pUrvakAlAvadhika artha kA hI pratibhAsa zakya hai| pUrvakAlInadarzana se 'apane meM bhAsamAna artha vartamAna kAla taka rahane vAlA hai' isa prakAra kA avagAhana zakya nahIM hai, kyoMki pUrvakAla meM vartamAnakAlAvagAhi darzana kA hI abhAva hai| yaha bhI nahIM kaha sakate ki 'uttarakAlIna darzana yadyapi pUrvakAla meM asat hai to bhI usakA pratibhAsa pUrvakAlIna darzana meM hotA hai|' Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 - athAnumAnAt prAgabhAvo'rthasya sidhyati, prAk sattAM binA pazcAddarzanA'yogAditi / tadapyasat, yataH pazcAddarzanasya prAkasattAyAH sambandho na siddhaH, prAk sattAyAH kathaMcidapyasiddheH / na cA'siddhayA sattayA vyAptaM pazcAddarzanaM sidhyati, yena tatastatsiddhiH / atha 'yadi prAgarthamantareNa darzanamudayamAsAdayati tathA sati niyAmakAbhAvAta sarvatra sarvadA sarvAkAraM tad bhavet / nAyamapi doSaH, niyatavAsanAprabodhena saMvedananiyamAt / tathAhi-svapnAvasthAyAM vAsanAbalAddarzanasya darzanasya dezakAlAkAraniyamo dRSTa iti jAgrahazAyAmapi tata evAsau yuktaH / arthasya tu na sattA siddhA, nApi tadbhedAt saMvittiniyama iti, tanna tataH saMvidvaicitryam . tasmAnna kathaMcidapi nIlAdeH prAka sttaasiddhiH| kAraNa, pUrvakAlIna darzana asadviSayaka ho jAne para jUThA yAnI apramANa ho jaayegaa| (1) tathA, vartamAnakAlIna darzana se, 'vartamAnanIlAdi pUrvakAlIna darzana ke bhI viSaya avagAhana bhI azakya hai, kyoMki vartamAna darzana ke kAla meM pUrvadarzana kAla to samApta ho cukA hai.| pratyakSadarzana, asta ho jAne vAle pUrvadarzanAdi ko viSaya nahIM kara sakatA / yadi viSaya karegA bhI to asta ho jAne se vartamAna meM asat bane hue pUrvadarzana ko viSaya karane se vaha bhI asadviSayaka yAnI apramANa mAnA jaayegaa| niSkarSa yaha AyA ki hag (=darzana) se sabhI vastu kA pUrvakAlInadarzanAdisaMbaMdha se vinirmuktarUpa se hI grahaNa hotA hai / isa se 'darzana nahIM to smRti pUrvadRSTatA kA ullekha karatI hai' isa kathana kA bhI nirAkaraNa ho jAtA hai, kyoMki kisI bhI jJAna se pUrvoktarIti se pUrvadRSTatA kA ullekha hotA nahIM hai / pratyabhijJA se bhI pUrvadRSTa aura dRzyamAna kA aikya bhAsita nahIM hotA, kyoMki 'yaha vahI hai' aisI pratyabhijJA vAstava meM eka pratItirUpa nahIM kintu smRti aura darzana kA mizraNa hai| "vaha isa prakAra kI pratIti smaraNarUpa hai aura "yaha" isa prakAra kI pratIti ga (darzana)svarUpa hai| isameM smaraNa parokSa hai aura darzana aparokSa hai. parokSa aura aparokSa AkAra paraspara virodhI hone se una do pratItiyoM kA aikya-ekasvabhAvatva saMbhava nahIM hai| taba dikhAIye, kaise pUrvakAla meM artha kI sattA siddha hogI? [ pUrvakAla meM arthasattA kI anumAna se siddhi duSkara ] yadi kahA jAya-anumAna se pUrvakAlIna arthasattA siddha hai jaise: 'artha pUrvakAla meM sat thA, kyauki uttarakAlIna darzana kA viSaya hai' / uttarakAla meM artha kA darzana pUrvakAla meM usakI sattA ke vinA nahIM ghaTa sakatA / to yaha bhI ThIka nahIM hai / kyoMki pazcAd (== uttarakAlIna) darzana aura pUrvakAlIna sattA ina donoM ke bIca vyAptinAmaka saMbaMdha hI siddha nahIM hai-isa kA bhI kAraNa yahI hai ki kisI bhI pramANa se artha kI prAka sattA siddha nahIM hai / pUrvakAlIna sattA hI jaba asiddha hai taba usake sAtha pazcAd darzana kA vyApti saMbaMdha kaise siddha hogA? jaba vyApti asiddha hai taba pazcAd dazana se pUrvakAlIna sattA bhI kaise siddha hogI ? yadi kaheM ki-'pUrvakAla meM artha kI sattA ke vinA hI darzana kA udaya ho jAyegA to phira darzana ke AkAra Adi kA kimI bhI niyAmaka na hone se sadA ke liye sarvatra sabhI nIla-pItAdi AkAravAlA darzana utpanna hotA rahegA'-yaha koI mahattvapUrNa doSa nahIM hai, kyoMki saMvedana meM kAla-deza aura AkAra kA niyAmaka niyata prakAra kI vAsanA kA udbodha hI hai / jaiseH svapnadazA meM darzana ke kAla, deza aura AkAra kA niyama vAsanA ke hI prabhAva se hotA hai to jAgati dazA meM bhI usIse vaha niyama mAnanA ayukta nahIM hai / Apa artha ko niyAmaka dikhAnA cAhate haiM kintu usakI Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 337 atha pUrvasattAvirahe kiM pramANam ? nanvanupalabdhireva pramANam-yadi nIlaM pUrvakAlasambandhisvarUpaM syAt tenaiva rUpeNopalabhyeta, na ca tathA, darzanakAlabhuvaH sarvadA pratibhAsanAt / yacca yeneva rUpeNa pratibhAti tat tenaiva rUpeNAsti, yathA nIlaM nIlarUpatayAvabhAsamAnaM tathaiva sat na pItAdirUpatayA, sarva copalabhyamAnaM rUpaM vartamAnakAlatayaiva pratibhAti na pUrvAditayA, tanna pUrva sattA'rthasya / atha nIlaM taddarzanaviratAvapi paradRzi pratibhAtIti sAdhAraNatayA grAhyam , vijJAnaM tvasAdhAraNatayA prakAzakam / naitadapi yuktam , yato nIlasya na sAdhAraNatayA siddhaH pratibhAsaH, pratyakSaraNa svapratibhAsitAyA evAvagateH / nahi nIlaM paradazi pratibhAtItyatra pramANamasti, paradRzo'nadhigame niilaadestdvdytaa'ndhigteH| ___athAnumAnena nIlAdInAM sAdhAraNatA pratIyate-yathaiva hi svasantAne nIladarzanAt tadAdAnArthA pravRttistathA'parasantAne'pi pravRttidarzanAt tadviSayaM darzanamanumIyate / naitadapyasti, anumAnena svaparadarzanabhRto nIlAdereMkatA'siddheH / taddhi sadRzavyavahAradarzanAdupajAyamAnaM svadRSTasadRzatAM paradRSTasya pratipAdayet , yathA'paradhUmadarzanAt pUrvasadRzaM dahanamadhigantumIzo na tu tameva pUrvadRSTam , sAmAnyenAnvayaparicchedAt / tannAnumAnato'pi graahyaakaarsyaiktaa| svataMtra sattA hI siddha nahIM hai to usake bheda se saMvedanoM kA kAlAdibhedaniyama nahIM bana sktaa| ata: saMvedana kI vicitratA kA AdhAra artha hai hI nhiiN| sArAMza, kisI bhI prakAra se darzana ke pUrvakAla meM nIlAdi artha kI sattA siddha nahIM hotii| [pUrvakAla meM sattA na hone meM anupalabdhi pramANa ] praznaH-pUrvakAlIna sattA meM koI pramANa jaise nahIM hai vaise pUrvakAla meM sattA kA abhAva mAnane meM kaunasA pramANa hai ? uttaraH- anupalabdhi hI yahA~ pramANa hai- nIlAdi kA svarUpa yadi pUrvakAlasaMbaddha bhI hotA to pUrvakAlasaMbandhirUpa se usakI upalabdhi bhI hotI, kinta nahIM hotI hai. jaba bhI usakA prati hai, 'darzana kA vaha samAnakAlIna hai' isa rUpa meM hI hotA hai / jisa vastu kA jisa rUpa se pratibhAsa ho, usa rUpa se hI usa vastu kA sadbhAva mAnanA cAhiye, jaise nIla padArtha nIlarUpa se avabhAsita hotA hai, to vaha, nIla-rUpa se hI sat mAnA jAtA hai, pItAdirUpa se nhiiN| upalabdha hone vAlI sabhI vastu vartamAnakAlasaMbaMdhirUpa se hI upalabdha hotI hai, pUrvakAlasaMbaMdhIrUpa se upalabdha nahIM hotI, ataH pUrvakAla meM artha kI sattA asat hai| [ nIlAdi anyadarzanasAdhAraNa nahIM hai ] yadi yaha kahA jAya nIlapadArtha eka vyakti ke darzana meM pratibhAsita hone ke bAda anya vyakti ke darzana meM bhI pratibhAsita hotA hai, isa prakAra nIlAdi aneka darzana sAdhAraNa hone se use grAhya mAnanA cAhiye, tathA darzana to kevala eka hI vyakti ko bhAsita hone se asAdhAraNa huA ataH usako grAhaka zaka mAnanA caahiye| to yaha bhI yukta nahIM, kAraNa, nIlapadArtha anekadarzana sAdhAraNa hai' isa prakAra kA pratibhAsa kisI ko nahIM hotA, ata: asiddha hai / pratyakSa to kevala itanA hI jAna sakatA hai ki 'yaha mere meM pratibhAsita hai' kintu yaha nahIM jAnatA ki 'yaha dUsare saMvid meM bhI bhAsatA hai| isa Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nanu bhedo'pyasya na siddha eva / pratibhAsabhede sati kathamasiddhaH parapratibhAsaparihAreNa svapratibhAsAn svapratibhAsaparihAreNa ca parapratibhAsAn vivekasvabhAvAn vyatirecayati, anyathA tasyA'yogAt ? tataH svaparadRSTasya nIlAdeH pratibhAsabhedAt vyavahAre tulye'pi bheda eva, itarathA romAJcanikarasadRzakAryadarzanAt sukhAderapi sva-parasantAnabhuvastattvaM bhavet / prathApi santAna bhedAt sukhAderbhedaH / nanu santAnabhedo'pi kimanyabhedAt ? tathA dnvsthaa| atha tasya svarUpabhedAd bhedaH, sukhAderapi tahi sa evAstu, anyathA bhedA'siddhaH / nAnyabhedAdanyad bhinnam . atiprasaMgAt / nIlAderapi sva-parapratibhAsinaH pratibhAsabhedo'sti-iti naiktaa| prakAra 'nIlapadArtha anya ke darzana meM bhI pratibhAsita hotA hai' isameM koI pramANa nahIM hai kyoMki aisA jJAna karane ke liye anyadIya darzana kA bhI bodha honA cAhiye, usake vinA nIlAdi anya ke darzana kA vedya viSaya hai yaha ajJAta hI rahatA hai / [ anumAna se bhI anyadarzana sAdhAraNatA kI siddhi duSkara ] yadi yaha kahA jAya-nIlAdi meM anekadarzanasAdhAraNatA anumAna se vyakta hotI hai, vaha isa prakAra-eka vyakti ke santAna meM jaise nIladarzana se nIlagrahaNArtha pravRtti dikhAyI detI hai, vaise anyavyakti ke saMtAna meM bhI usI nIla ke grahaNArtha pravatti dikhAyI detI hai, yaha usI nIla kI anyadarzanagrA ke vinA nahIM ho sakatA, ata anyasaMtAnagatadarzana kI viSayatA nIlAdi meM siddha hogii| to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, svadarzanaviSayIbhUta nIlAdi aura anyadarzanaviSayIbhUta nIlAdi meM anumAna se aikya siddhi duSkara hai / anumAna to samAnarUpa se nIlagrahaNa meM pravRtti ko dekhakara utpanna hotA hai to usase kevala svadRSTa nIlAdi aura paradRSTa nIlAdi meM sAdRzya kA prakAzana ho sakatA hai, aikya kA nhiiN| jaise pAkazAlA meM dhUma-agni kA sAhacarya dekhane ke bAda parvatAdi meM naye dhuma ko dekha kara pUrvadRSTa dahana kA anumAna nahIM hotA kintu tatsadRza naye hI agni kA anumAna hotA hai, kyoMki vyApti kA grahaNa sAmAnyadharmapuraskAreNa hotA hai| niSkarSa, grAhyAkAroM meM anumAna se bhI aikya siddha nahIM / [pratibhAsa bheda se nIlAdibheda kI siddhi ] bAhyavAdIH sva- paradarzana viSayIbhUta nIlAdi meM abheda siddha nahIM hai to bheda bhI kahA~ siddha hai ? vijJAnavAdI:-jaba donoM kA sva-para pratibhAsa hI bhinna hai to nIlAdi kA bheda kyoM siddha nahIM hogaa| nIlAdi kA bheda siddha hai tabhI to para pratibhAsa ko choDa kara bhinna svabhAvavAle svakIya bhAsoM ko alaga kara detA hai aura svapratibhAsa ko choDa kara bhinna svabhAvavAle para pratibhAsoM ko alaga kara detA hai, yadi nIlAdi meM bheda nahIM hotA to sva-para pratibhAsoM meM bheda hI nahIM ho skegaa| isa se yaha siddha hotA hai ki svadRSTa aura paradRSTa nIlAdi meM tulya vyavahAra hone para bhI pratibhAsa ke bheda se bheda hI hai / varanA, svasantAna aura para santAna meM romAMca kA udbheda Adi tulya kArya ke darzana se sva-para donoM santAnoM meM hone vAle sukhAdi bhI abhinna ho jaayeNge| yadi kaheM ki yahA~ to sukhAdi ke AdhArabhUta santAna bhinna bhinna hone se aikyApatti nahIM hai to dUsarA prazna yaha hogA ki santAnoM kA bheda hI kaise siddha hai ? yadi dUsare kisI do vastu ke bheda se santAna bheda siddha kareMge to una do vastu kA bheda kaise siddha huA-isa prakAra prazna paramparA kA anta nahIM aayegaa| isa anavasthA doSa se bacane ke Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 339 atha dezaikatvAdekatvam / nana dezasyApi sva-paradRSTasyAnantaroktanyAyAda naikatA yuktA / tasmAd grAhakAkAravat pratipuruSamudbhAsamAnaM nIlAdikamapi bhinnameva / taccaikakAlopalambhAd grAhaka / vat svaprakAzam / atha grAhakAkArazcidrUpatvAd vedako nIlAkArastu jaDatvAd grAhyaH / atrocyatekimidaM bodhasya cidrapatvama? yadyaparokSa svarUpaM, nIlAderapi tahi tadastIti na jddtaa| pratha nAlA manyasmAd bhavatIti grAhyam / nanu bodhasyApi svasvarUpamindriyAderbhavatIti grAhya syAt / atha yad indriyAdikArya na tad vedyam , nIlAdikamapi tahi nayanAdikAryamastu nAtu grAhyam / / ___ atha bodho bodhasvarUpatayA nityo nIlAdikastu prakAzyarUpatayA'nitya iti grAhyaH / tadapyasana, stambhAdernayanAdibalAdudeti rUpamaparokSatvam , tadanityaH stambhAdirbhavatu, grAhyastu katham ? na hi yad yasmAdutpadyate tattasya vedyam , atiprasaMgAt / tasmAdaparokSasvarUpAH stambhAdayaH svaprakAzAH bodhastu nityo'nityo vA tatkAle kevalamudbhAti, na tu vedakaH, dvayorapi parasparaM grAhya-grAhakatApatteH / ___atha nIlonmukhatvAd bodho grAhakaH / kimidaM tadunmukhatvaM nAma bodhasya ? yadi nIlakAle sattA sA nIlasyApi tatkAle samastIti nIlamapi bodhasya vedakaM syAt / athAnyadunmukhatvaM tat , tahi svaliye agara santAna bheda ko svataH yAnI apane svarUpa kI bhinnatA se prayukta hI mAna leMge to sukhAdibheda ko santAnabheda prayukta mAnane kI jarUra nahIM rahegI, vaha bhI svataH hI yAnI svarUpabheda se hI mAnA jaayegaa| yadi svarUpabheda se bheda nahIM mAneMge to kahIM bhI bhedasiddhi na ho skegii| yaha ThIka nahIM hai ki anya do vastu ke bheda se anyatra do vastu kA bheda mAnA jAya, kyoMki yahA~ aisA atiprasaMga hogA ki ghaTa-paTa ke bheda se zakaTa-lakUTa kA bheda hone lgegaa| uparAMta, svadarzana meM aura paradarzana meM bhAsamAna nIlAdi bhI pratibhAsabheda se anAyAsa bhinna ho jAyeMge to svadRSTa-paradRSTa nIlAdi meM aikyasiddhi dUra hai / [sva-para dRSTa nIlAdi meM aikya kI asiddhi yadi, apane ko jahA~ nIlAdi dikhatA hai vahA~ hI dUsare ko bhI dikhatA hai isa prakAra donoM kA deza eka hI hone se svadRSTa paradRSTa nIlAdi meM ekatva siddha kiyA jAya to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki pUrvoktarIti se svadRSTa deza aura paradRSTa deza kA pratibhAsa bhinna bhinna hone se dezabheda hI siddha hotA hai, to deza kI ekatA mAnanA ayukta hai / [ athavA sadRzadarzana se hI vahA~ deza-aikya kI buddhi hotI hai, vAstava meM vahA~ deza-aikya asiddha hai ] isa se yahI phalita hotA hai ki bhinna bhinna vyaktioM kA grAhaka AkAra yAnI vijJAna jaise bhinna bhinna hotA hai vaise hI grAhya nIlAdi bhI bhinna bhinna hI hai aura yaha nIlAdi bhI vijJAnavat svaprakAza hI hai kyoMki vijJAna aura nIlAdi kA eka hI kAla meM upalambha hotA hai| [nIlAkAra meM prAhyatA kI anupapatti ] yadi grAhakAkAra vijJAna citsvarUpa hone se usako vedaka mAnA jAya aura nIlAkAra kI grAhyatA jaDatAprayukta mAnI jAya to yahA~ prazna hai ki vijJAna ci svarUpa haiM' isa kA kyA matalaba ? 'apanA svarUpa aparokSa honA yaha citsvarUpatA' mAneMge to nIlAdi kA bhI svarUpa aparokSa hI hai ata: usakI jaDatA ayuktika huyI / yadi nIlAdi kI aparokSatA parAvalambI vijJAna para AdhArita) hone se use grAhya, kevala grAhya hI mAnA jAya to vijJAna ko bhI grAhya hI kahanA hogA kyoMki vijJAna kA svarUpa bhI indriyAdi para hI avalambita hotA hai / yadi-'jo indriya kA kArya ho vaha vedya (grAhya) Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 sammatiprakaraNa nayakANDa-1 rUpanimagnaM cakAsat tRtIyaM svarUpaM bhavet / tathAhi-tasya tadunmukhatvaM tadvayApAraH, sa ca vyApAro yadi nole vyApriyate tadA tatrApyaparo vyApAra ityanavasthA / atha na vyApriyate, na tabalAd bodhasya grAhakatvaM nIlAdestu grAhyatvam / atha vyApArasyAparavyApAravyatirekeNApi nIlaM prati vyApRtirUpatA, tasya tadrUpatvAt / nanu nIlasyApi svaM svarUpaM vidyate iti bodhaM prati grahaNavyApRtiH syAt / kiMca. bodhena yadi nIlaM prati grahaNakiyA janyate sA nIlAd bhinnAbhinnA vA? bhinnA ceva ? na tayA tasya grAhyatvam , bhinnatvAdeva / athAbhinnA tahi nIlAdenirUpatA, jJAnajanyatvAvuttarajJAnakSaNavat / atha jJAnasyavaMbhUtA zaktiryena tasya nIlaM prati grAhakatA, nIlAdestu taM prati graahytaa| nanu bodhasya grAhakatve nIlAdestu grAhyatve siddha zaktiparikalpanA yuktA, zakteH kAryAnumeyatvAt , nahIM hotA' isa vyApti ke AdhAra para vijJAna ko avedya kaheMge to isameM hameM koI Apatti nahIM hai kyoMki hama nIlAdi ko netrAdi kA hI kArya mAna lete hai, aba to vaha grAhya kaise hogA? [nitya-anitya bheda se grAhyatva kI upapatti azakya ] yadi aisA kahA jAya-vijJAna bodhasvarUpa hai aura nIlAdi prakAzya yAnI bodhyasvarUpa hai, bodha. svarUpatA nirapekSa hone se bodha nitya hotA hai aura nIlAdi kI bodhyasvarUpatA bodhAdhIna hone se vaha nIlAdi anitya hotA hai, jo anitya hai vahI grAhya hai| to yaha bAta ThIka nahIM hai, stambhAdi padArthoM kA aparokSatAsvarUpa netrAdi indriyoM se utpanna hotA hai to stambhAdi ko bhale hI anitya mAno kintu itane mAtra se vaha grAhya kaise ho gayA ? 'jo jisa se utpanna hotA ho vaha usakA grAhya' aisA koI niyama nahIM hai / varanA, miTTI se utpanna ghaTa miTTI kA grAhya bana jAne kA atiprasaMga hogaa| isa kAraNa, aparokSasvarUpavAle stambhAdi ko svaprakAza hI mAnanA ThIka hai| bodha, jisa ko Apa nitya batA rahe ho vaha cAhe nitya ho yA anitya, (bauddhamata meM to anitya hI hai) kintu vaha bhI usI kAla meM bhAsita hotA hai jisa kAla meM stambhAdi bhAsita hote haiM, ata: bodha ko vedaka (=grAhaka) batAnA ayukta hai / kAraNa, samAna kAla meM bhAsita hone vAle do padArthoM meM kisa ko grAhaka kaheM aura kisa ko grAhya-isa meM koI vinigamanA na hone se yadi grAhya-grAhakabhAva mAnanA hI hai to donoM ko anyonya grAhya-grAhaka mAnane kI Apatti hogii| [ unmukhatvasvarUpa grAhakatva kI anupapatti ] yadi bodha nIlAdi-unmukha hone se grAhaka mAnA jAya to yahA~ prazna hai ki yaha nIlAdi-unmukhatA kyA hai ? 'nIlAdi kAla meM bodha kI sattA' yahI nIlAdi-unmukhatA ho taba to 'bodha kAla meM nIlAdisattA' rUpa bodhonmukhatA nIlAdi meM bhI yukti yukta hone se nIlAdi bhI bodha kA grAhaka bana jAyegA / yadi kucha anyasvarUpa (yAnI nIlAdigrahaNavyApArarUpa) hI unmukhatA mAnI jAya to vaha unmukhatA bhI apane svarUpa meM avasthita hokara bhAsegI aura vaha svaprakAza vastu kA tIsarA svarUpa huaa| [eka to bodhasvarUpa vijJAna dUsarA bodhyasvarUpa nIlAdi aura tIsarA grahaNasvarUpa vyApAra] jaise dekhiye, bodha kI nIlonmukhatA yaha nIlagrahaNavyApAra svarUpa hogI, aura yaha vyApAra yadi nIla ke prati vyApripramANa (yAnI sakriya hogA) to vyApAra kA bhI anya vyApAra mAnanA hogA kyoMki usake binA vaha vyApriyamANa nahIM ho sakegA, isa prakAra naye naye vyApAra ko mAnane meM anavasthA doSa hogaa| yadi vaha vyApriyamANa na mAnA jAya (arthAt niSkriya mAnA jAya) to usake bala se bodha meM grAhakatA Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 341 tadasiddhau tu tatparikalpanamayuktam , itaretarAzrayaprasaMgAt / tathAhi-bodhasya zaktivizeSasiddha laM prati grAhakatvasiddhiH, tatsiddhezca tacchaktisiddhiriti vyaktamitaretarAzrayatvam / tanna bodhasya nIlaM prati grAhakatvasiddhiH / tasmAd vyatirikte'pi bodhe'bhyupagate sahopalambhaniyamAt svasaMvedanameva yuktam / ___paramArthatastu sukhAdayo nIlAdayazcAparokSA ityetAvadeva bhAti, nirAkArastu bodhaH svapne'pi nopalabhyate iti na tasya sadbhAva iti kathaM tasyArthagrAhakatvam ? ata eva te pramANayanti-iha khalu yat pratibhAti tadeva sadvyavahRtipathamavatarati, yathA hRdi prakAzamAnavapuH sukham , na tatkAle pIDA'nudbhAsamAnA samasti, vijJaptireva ca nIlAdirUpatayA sakalatanubhRtAmAmAtIti svabhAvahetuH / tadevamarthagrAhakatvasyApyasiddhaH, jaDasya prakAzaviruddhatvAcca nArthagrAhakatvamapi bauddhadRSTyA yuktam / aura nolAde meM grAhyatA kA honA nahIM mAna skeNge| yadi aisA kaheM ki-'vyApAra apara vyApAra ke binA hI nIla ke prati (svataH) vyApriyamANa hai kyoMki vaha (svataH) vyApAra rUpa hI hai to yaha ThIka nahIM, kyoMki apane svarUpa mAtra se koI anya ke prati grahaNavyApAra rUpa ho sakatA hai to phira nIla kA bhI apanA kucha svarUpa hai usa svarUpa se nIla bhI bodha ke prati grahaNavyApAra rUpa mAnane kI Apatti AyegI / tAtparya, nIlAdi meM grAhyatA siddha na huyii| [bodhajanya grahaNakriyA nIla se bhinna hai yA abhinna ?] yaha bhI vicAraNIya hai ki-vijJAna se agara nIla ke prati yAnI nIlAbhimukha, grahaNakriyA utpanna hotI hai to vaha nIla se bhinna hai yA abhinna ? agara bhinna hai to usa grahaNakriyA se 'nIla' grAhya nahIM banegA kyoMki bhinna vastu kA koI grAhya nahIM ho sktaa| agara grahaNakriyA nIlAbhinna hai taba to vijJAnajanyagrahaNakriyA se abhinna nIla bhI vijJAnajanya ho jAne se anAyAsa nIla meM jJAnAtmakatA siddha huyI kyoMki vijJAnajanya uttarakSaNa jJAnAtmaka hI hotI hai| yadi vijJAna meM aisI zakti mAnI jAya jisase vijJAna meM hI nIla ke prati grAhakatA kI aura nIla meM hI vijJAna se nirUpita grAhyatA ko upapatti ho sake, to yaha zakti kI kalpanA tabhI hI yukta ho sakatI hai jaba nIla aura vijJAna meM kramazaH grAhyatA aura grAhakatA pahale se hI siddha ho, kyoMki "zaktayaH sarvabhAvAnAM kAryArthapattigocarAH" isa pUrvokta nyAya se hara koI zakti usake pariNAma se hI jJAta hotI hai| jaba taka grAhyatA-grAhakatAsvarUpa pariNAma hI asiddha hai taba taba zakti kI kalpanA paMgu hai, arthAt yukta nahIM hai / kAraNa, itaretarAzraya doSa prasaMga hai --jaise: vijJAna meM grAhakatA kI siddhi hone para tatprayojaka zakti kI kalpanA kI jAyegI aura zakti kI kalpanA karane para hI nIla aura vijJAna meM kramaza: grAhyatA-grAhakatA siddha hogI, isa prakAra itaretarAzrayatA spaSTa hai| niSkarSa, vijJAna meM nIla ke prati grAhakatA kI asiddhi azakya hai| ataH nIla ko cAhe vijJAna se atirikta mAne to bhI donoM kA upalambha-saMvedana samakAla meM sAtha sAtha hone se vijJAnavat hI nIlAdi bhI svaprakAza hI mAnanA yuktiyukta hai| vAstava meM to vijJAna aura nIla meM bheda bhI nahIM hai yaha abhI dikhAte haiM [bauddhadRSTi se vijJAna meM arthavAhakatA aghaTita ] vAstava meM (bheda to bhAsita hI nahIM hotA kintu) 'sukhAdi yA nIlAdi aparokSa hai' itanA hI bhAsita hotA hai| kahIM bhI (nIlAdi kA alaga pratibhAsa aura svatantra yAnI) nirAkAra arthAta nIlAdi AkAra se asaMsRSTa vijJAna kA pratibhAsa svapna meM bhI hotA nhiiN| ataH jaba nirAkAra bodha Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 . atha bahirdezasaMbaddhasya jaDasyApi nIlAderanubhavAnna nIlAdiprakAzasya tadgrAhakatvamasiddham , nApyanubhUyamAne stambhAdike jaDe prakAzaviSayatvavirodhodbhAvanaM yuktisaMgatam , pratyakSasiddhasvabhAve vastuni tadviruddhasvabhAvAvedakasyAnumAnasya pratyakSabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktakAlAtyayApadiSTatvadoSaduSTa. hetuprabhavatvenAnumAnAbhAsatvAt / na ca pratyakSasiddhe svabhAve virodha: sidhyati, anyathA jJAnasyApi jnyaantvvirodhpraaptiH| nanvevaM nIlAdisaMvedanasyApi hadi svasaMvedanaviSayatayA'nubhavAnna svasaMviditatvama-. siddham , nA'pi svAtmani kriyAvirodhodbhAvanaM yuktiyuktam , anubhUyamAne virodhA'siddhaH / asvasaMvedanajJAnasAdhakatvenopanyasyamAnasya ca hetoH pratyakSa nirAkRtapakSaviSayatvena na sAdhyasAdhakatvamityapi smaanm| yAnI nIlAdi se asaMsRSTa vijJAna hI asiddha hai to (nIlAdi usakA svarUpa hI huA ataH) nIlAdi artha kA vaha grAhaka kaise hogA ? (abhinna vastu meM grAhya-grAhakatA nahIM ho sakatI / ) bauddha dArzanika isI liye to pramANa nirdeza karate haiM ki-"yahA~ jo kucha bhI bhAsita hotA hai vahI satrUpa se vyavahAra yogya hotA hai jaise ki bhItara meM bhAsamAna svarUpavAlA sukha ; usa kAla meM pIr3A kA bhAsa nahIM hotA to vaha sukhAnubhava kAla meM sat nahIM hotI, vijJAna ho sakala dehadhArIyoM ko nIlAdirUpa se bhAsita hotA hai ( nirAkAra rUpa se nahIM ), ata: vijJAna nIlAdi rUpa se hI yAnI nIlAbhinnarUpa se hI vyavahAra yogya hai / " yaha anumAna svabhAvahetuka hai| isa prakAra eka ora vijJAna meM arthagrAhakatA asiddha hai, dUsarI ora 'jaDa vastu kA prakAza' yaha parasparaviruddha hai-isaliye bauddha vidvAnoM kI dRSTi se vijJAna meM arthagrAhakatA bhI ayukta aghaTita hai| [ vyAkhyAkAra ne pahale jo kahA thA ki vijJAna yadi svaprakAza nahIM mAneMge to-'vijJAna ghaTAdi bAhyapadArtha kA grAhaka nahIM hai kyoMki vaisA dRSTa nahIM hai aura 'jaDa kA prakAza' yaha viruddha hai'aisA kahane vAle bauddha kA mUha TeDhA na ho sakegA-phira bauddha mata se vijJAna kA arthA'grAhakatva kaise hai yaha bauddha dRSTi se dikhAnA zuru kiyA thA-to yahA~ Akara usakA upasaMhAra kiyA hai, aba kucha apanI ora se bhI kahate haiN| ] . [jaDa meM jaDatA aura saMvedana meM svasaMviditatva anubhava siddha hai ] yadi jJAnasvaprakAzatAvirodhI, jaDa meM svaprakAzatva kI Apatti ke viruddha aisA kaheM ki-"nIlAdi bAhyadeza ke sAtha sambaddha hai aura jaDa hai yaha sArvajanika anubhava hone se nIlAdi prakAza yAnI nIlaviSayaka vijJAna meM nIlAdi kI grAhakatA asiddha nahIM, anubhavasiddha hai / jaba nIlAdi athavA stambhAdi bAhyapadArtha meM jaDatva aura prakAzaviSayatva donoM anubhavasiddha hai taba jaDatva aura prakAza viSayatva ke virodha kA udbhAvana (yAnI anumAna) yuktisaMgata nahIM ho sktaa| jisa vastu kA [ nIlAdi kA ] svabhAva | jaDatA aura prakAza viSayatA | pratyakSasiddha ho usa vastu meM viruddha svabhAvatA kA ApAdana karane vAlA anumAna vAstava nahIM, anumAnAbhAsa hai| kAraNa, vahA~ 'sAdhya [ viparItasvabhAvatA ] rUpa karma pratyakSa bAdhita hai' aisA nirdeza karane ke bAda hetu kA prayoga kiyA jAtA hai, ata: vaha hetu kAlAtyayApadiSTa (bAdha) doSa se duSTa ho gayA, aise duSTa hetu se jo anumAna utpanna hogA vaha anumAnAbhAsa hI huaa| jahA~ svabhAva pratyakSasiddha ho vahA~ virodha kI siddhi hI nahIM hotI, varanA jJAnatvadharma jJAna meM pratyakSAnubhavasiddha hone para bhI vahA~ jJAnatva kA virodha prasakta hogA aura jJAna meM jaDatA kI prasakti hogii|" Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-paralokavAdaH 343 kica svasaMviditajJAnAnabhyupagame 'pratIyate'yamartho bahirdezasambandhitayA' ityatra pratItervyavasthApikAyA apratItatvenA'vyavasthitau vyavasthApyArthasya na vyavasthitiH syAta, nahi svayamavyavasthita kharaviSANAdi kasyacid vyavasthApakamupalabdhama / atha pratIterasaMviditatve'pi ekArthasamavetAnantarapratItivyavasthApitatvena nA'vyavasthitatvaM, tahi tadekArthasamavetAnantarapratIterapyaparatathAbhUtapratItyavyavasthApitatvenArthavyavasthApanapratItivyavasthApakatvamiti punarapi tathAbhUtA'parA pratItiH pratItivyavasthApikA'bhyupagaMtavyetyanavasthA / atha pratItivyavasthApikA pratItiH svasaMviditatvena svayameva vyavasthiteti nAyaM do sthApikA'pi pratItistathA ki nAbhyupagamyate nyAyasya samAnatvAt ? atha pratItirapratItA'pi pratItyantaravyavasthApikA, tahi prathamapratItirapyavyavasthitA'pyarthavyavasthApikA bhaviSyatIti "nA'grahItavizeSaNA vizeSye buddhiH" [ ] iti vacaH kathaM na pariplaveta ? 'pratIto'rthaH' iti vizeSyapratipattau pratItivizeSaNAnavagame'pi vizeSyapratipattyabhyupagamAt / jJAnasvaprakAzatAvirodhI ne jaDa meM prakAzatvApatti ke viruddha jaise yaha nivedana kiyA, usake samakSa vyAkhyAkAra kahate haiM ki aisA nivedana jJAna kI svaprakAzatA meM bhI zakya hai jaise-nIlAdisaMvedana kA bhItara meM svasaMvedanaviSayatvarUpa se hI pratkSAnubhava hotA hai, ataH jJAna meM svaprakAzatA asiddha nahIM hai, jaba yaha pratyakSa siddha hai taba usameM 'sva meM kriyA virodha' kA udbhAvana karanA yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki jo anubhavasiddha hotA hai vahA~ virodha asiddha hai| tathA, jJAna svaprakAza nahIM hai-isa anumAna kI siddhi ke liye Apa jo hetu lagAyeMge vaha bhI pratyakSabAdhita pakSa viSayaka ho jAne se apane sAdhya ko siddha nahIM kara pAyegA yaha saba ubhaya pakSa meM samAna hai / [ asaMvidita pratIti se arthavyavasthA azakya ] yaha bhI sociye ki-jJAna ko yadi svaprakAza nahIM mAneMge to 'yaha artha bAhyadeza ke sambandhorUpa meM pratIta hotA hai' aisI jo vyavasthAkAraka pratIti hai usase vyavasthApya artha ko vyavasthA hI nahIM ho sakegI, kyoMki Apake mata se vyavasthApaka pratIti (=svasaMvidita) na hone se svayaM hI avyavasthita hai| [ jo vastu svayaM hI avyavasthita hai vaha dUsare kI vyavasthA kaise karegI ? ] zasasIgAdi jo svayaM hI asthita hai usase kisI vastu kI vyavasthA hotI ho-aisA dekhA nahIM hai / yadi yaha kahA jAya- 'pratIti svayaM bhale svasaMvidita na ho kintu pratIti kI ekArthasamaveta anya pratIti, arthAt usa pratIti ke Azraya AtmA meM hI agrimakSaNa meM jo dUsarI pratIti hogI ( jisako nyAyamata meM anuvyavasAya kahA jAtA hai) usI se prathamajAta pratIti kI vyavasthA ho jAne se pratIti meM avyavasthitatva jaisI koI bAta hI nahIM hai|"-to isa kathana meM anavasthA doSa lagegA, vaha isa prakAraekArthasamaveta dvitIyakSaNa vAlI pratIti kI yadi tatIyakSaNavAlI anya ekArthasamaveta pratIti se vyavasthA nahIM mAneMge to usase arthavyavasthAkAraka prathamajAta pratIti kI vyavasthA hI nahIM ho skegii| ata: dvitIyakSaNa kI pratIti kI vyavasthA tRtIyakSa Na kI pratIti se, usakI bhI caturthakSaNa kI pratIti se....... isa prakAra kahIM bhI anta nahIM aayegaa| [pratIti gRhIta na hone para artha vyavasthA anupapanna ] yadi prathamajAtapratItivyavasthApaka dvitIya pratIti kI vyavasthA svataH hI mAna leMge, arthAt dvitIyapratIti ko svasaMvidita mAneMge, to yadyapi anavasthA doSa to nahIM hogA kintu prazna yaha hai Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 api ca, yadi tadekArthasamavetajJAnAntaragrAhya jJAnamarthagrAhakamabhyupagamyate tadA pUrvapUrvajJAnopalambhanasvabhAvAnAmuttarottarajJAnAnAmanavaratamutpatteviSayAntarasaMcAro jJAnAnAM na syAt , viSayAntarasaMnidhAne'pi pUrvajJAnalakSaNasya tadekArthasamavetasyAntaraMgatvenAtisaMnihitatarasya viSayasya sadbhAvAt / yastvAha-'viSayopalambhanimittamAtrapratipattau pratItivizeSaNasyArthasya siddhatvAd nAnavasthA'-tadetadeva na saMgacchate, svasaMvedanajJAnAnabhyupagamAta , etacca pratipAditam / api ca, pramANasaMplavavAdinA naiyAyikena pratyakSa-zAbdajJAnayorekaviSayatvamabhyupagatam , tathA cAdhyakSajJAnavata zAbde'pi tasyaivA'nyUnAnatiriktasya viSayasyAdhigame na pratipattibhedaH, ityadhyakSavacchAbdamapi spaSTapratibhAsaM syAt / arthakaviSayatve satyapondriyasambandhAbhAvAcchabdaviSaye pratipattibhedaH / nanvakSairapi viSayasvarUpamudbhAsanIyam , tacca yadi zAbdenA'pi pradarzyate tathA satIndriyasambandhAbhAve'pi kimiti na spaSTAvabhAsaH zAbdasya ? na hi viSayabhedamantareNa jJAnAvabhAsabhedo yuktaH, anyathA jJAnAki arthavyavasthAkAraka prathamapratIti ko hI svasaMvidita mAna lene meM kyA doSa hai jaba ki usako bhI svasaMvidita mAnane meM yukti to dvitIyapratIti ke samAna hI hai-arthAt anavasthA doSa kA bhaya to prathama pratIti ko svasaMvidita mAnane se bhI Tala jAtA hai| yadi aisA kahA jAya ki pratIti kA aisA hI svabhAva hai ki vaha svayaM apratIta hone para bhI anya pratIti kI vyavasthA kara sakatI hai to isake viruddha yaha bhI kahA jA sakatA hai ki pratIti kA aisA svabhAva hai ki vaha svayaM avyavasthita hone para bhI arthavyavasthA kara sakatI hai-to aisI kalpanA meM bhI kauna bAdha karegA? yadi yahA~ iSTApatti ukta kalpanA ko mAna leMge taba to 'vizeSaNa kA grahaNa na karane vAlI baddhi vizeSya kA graha nahIM kara sakatI' yaha sarvasammata vacana DUba kyoM nahIM jAyegA ! kyoMki Apa 'artha pratIta huA isa buddhi meM pratItirUpa vizeSaNa kA to grahaNa nahIM mAnate aura vizeSyatayA artha kA hI grahaNa mAna lete haiM !!! [jJAnAntaravedyatApakSa meM viSayAntarasaMcAra kA asaMbhava ] jJAna ko jJAnAntaravedya mAnane meM yaha bhI eka Apatti AtI hai ki. yadi arthagrAhaka jJAna svaprakAza na hokara ekArtha yAnI svAzraya meM samaveta anya uttarakAlIna jJAna se grAhya hogA to jJAna viSayAntarasaMcArI na ho sakegA, kyoMki eka arthagrAhaka jJAna ko grahaNa karane vAle uttarottara jJAna kI utpatti rukegI hI nahIM to vahAM eka artha kA bhI pUrA grahaNa nahIM hogA to dUsare-tIsare artha ke grahaNa kI to bAta hI kahA~ ? yaha nahIM kaha sakate ki-dUsare-tIsare viSayoM kA yadi saMnidhAna hogA to uttarottarajJAna se pUrvapUrvajJAna gRhIta na hokara ve viSaya hI gRhIta hoMge' kyoMki bAhya viSaya to bahiraMga hai aura pUrvapUrvajJAna to antaraMga hone se atyaMta saMnihita haiM ata: uttarottarajJAna pUrvapUrvajJAna kA hI grahaNa karatA rahegA to anya viSaya grahaNakrama meM hI nahIM aayeNge| pUrvapakSIH-jaba viSayopalambha svarUpa jJAna kA jo nimittabhUta viSaya hai tanmAtra kA grahaNa hogA to vizeSaNAtmaka pratItirUpa artha kA grahaNa siddha ho hI jaayegaa| ataH anavasthA nahIM hai / uttarapakSI:-are ! yahI bAta to saMgata nahIM hotI ki vyavasthApaka pratIti jaba taka apratIta hai vahAM taka arthopalambha hI kaise siddha hogA? pratIti ko svaprakAza mAne tabhI to vaha ghaTa sakatA hai, aura Apa ko jJAna kA svasaMvedana mAnya nahIM hai-yaha bAta kaI bAra kaha cuke haiN| Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1. paralokavAda: 345 vabhAsabhedAda viSayabhedavyavasthA na syAt / na hi bahirapi tadavabhAsabhedasaMvedanavyatirekeNAnyad bhedavyava. sthAnibandhanamutpazyAmaH / anyacca, pratyakSe'pi sAkSAdindriyasambandho'stIti na svarUpeNa jJAtuM zakyaHtasyAtIndriyatvAt-kiMtu svarUpapratibhAsAt kAryAta; taccAvikalaM yadi zAbde'pi vastusvarUpaM pratibhAti tadA tata evendriyasambandhastatrApi ki nAbhyupagamyate ? atha tatra spaSTapratibhAsAbhAvAnnAsAvAnumIyate / nanu tadabhAvastadakSasaMgativirahAva , tadabhAvazca sphuTapratibhAsAbhAvAditi so'yamitaretarAzrayadoSaH / tasmAd viSayabhedanibandhana eva jJAnapratibhAsabhedAvasAyo'bhyupagantavyaH, sa caikaviSayatve zAbdA'dhyakSajJAnayona sNgcchte| saMdarbha:-[aba vyAkhyAkAra 'api ca' ityAdi se jJAna-jJAnAntaravedyavAdI naiyAyika kI eka mAnyatA dikhAkara usake Upara Apatti deNge| naiyAyika jisa rIti se usakA pratikAra karegA usameM se hI vyAkhyAkAra jJAna kI straprakAzatA ko phalita kareMge-yaha agale hI phakare meM 'tatkAla: spaSTatvAvabhAso jJAnAvabhAsa'.... [ pR. 346-4 ] ityAdi se sphuTa ho jAyegA ] [pratyakSavat zabdajJAna meM spaSTapratibhAsa kI Apatti ] dUsarI bAta yaha hai ki-pramANasaMplavavAdI naiyAyikoM ne pratyakSa-zAbdabodha ko samAnaviSayaka mAnA hai / tAtparya yaha hai ki eka eka prameya meM aneka pramANoM kI pravRtti hotI hai yA kisI eka kI hI? isake uttara meM nyAyabhASya meM kahA hai ki donoM prakAra mAnya hai| jaise AtmA ke viSaya meM Aptopadeza bhI pramANa hai, icchAdiliMgaka anumAna bhI pramANa hai aura yogasamAdhijanya pratyakSa pramANa bhI hai / dUsarI ora yoga kI svargakAraNatAdi meM kevala Aptopadeza hI pramANa hai-yahA~ aneka pramANoM kI pravRtti nahIM hotii| eka prameya meM aneka pramANoM kI pravRtti ko saMplava kahate haiM aura kisI eka hI pramANa kI pravRtti ko vyavasthA kahate haiM / naiyAyika kevala vyavasthAvAdI nahIM kintu pramANasamplavavAdI hai ata: naiyAyika vidvAnoM ne sarvatra zAbdabodha meM pratyakSa kI samAnaviSayatA mAnya rakhI hai| aba 'tathA ca'....karake vyAkhyAkAra kahate haiM ki jaba pratyakSa jJAna kI taraha zAbdabodha meM bhI na nyUna-na adhika aise viSaya kA bodha mAneMge to Apatti yaha hai ki pratyakSa aura zAbdabodha donoM jJAna meM koI bheda nahIM rahegA, phalata: zAbdabodha bhI pratyakSa kI taraha spaSTAvabhAsarUpa ho jaayegaa| naiyAyikaH-ekaviSayatva donoM meM hone para bhI zabdajanyajJAna ke viSaya meM jo avabhAsa hogA vaha pratyakSabhinna hI hogA kyoMki vahA~ indriyasaMnikarSa nahIM hai| jainaH-jaba indriyoM kA yahI kAma hai-viSaya kA udbhAsana, yaha kArya jaba zAbdabodha se bhI sampanna hotA hai to indriya kA sambandha bhale na ho, zAbdabodha ko spaSTAvabhAsarUpa mAnane meM kyA bAdha hai ? viSayabheda ke vinA kahIM bhI spaSTa-aspaSTa isa prakAra kA avabhA bheda yukta nahIM hai / varanA, jJAnAvabhAsa ke bheda se jo viSayabheda kI vyavasthA yAnI anUmAnAdi kiyA jAtA hai vaha nahIM ho skegaa| usa avabhAsabheda ke vinA bAhyakSetra ke viSayoM meM bhI bhedavyavasthA karane ke liye koI bhI nimitta nahIM dikhatA hai / tAtparya, pratItibheda se hI viSayabheda kI vyavathA siddha hotI hai| ___ yadi indriyasaMnikarSa ko bhedaka mAneMge to pratyakSasthala meM 'yahAM indriya kA saMnikarSa hai' aisA sAkSAt svarUpa se to koI bhI nahIM jAna sakatA kyoMki indriyA~ atIndriya hone se tatsaMnikarSa bhI atIndriya hai, ataH pratyakSasthala meM viSaya ke svarUpa kA pratibhAsarUpa kArya hI liMgavidhayA indriyasaMnikarSa kA bhAna karA sakatA hai| aba dekhiye ki jaba zAbdabodha sthala meM bhI pratyakSavat hI avikala Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 azA atha zAbde vastusvarUpAvabhAse'pi na sakalatadgatavizeSAvabhAsa ityaspaSTapratibhAsaM tat / nanvevaM pratyakSAvabhAsino vizeSasyArthakriyAkSamasya tatrApratibhAsanAttadeva bhinnaviSayatvaM zAbdA- . sdhyakSayoH prasaktam / athobhayatrApi vyaktisvarUpamekameva nIlAditvaM pratibhAti, vizadAvizadau cAkArau jJAnAtmabhUtau / nanvevamakSasaMbaddhe viSaye pratibhAsamAne tatkAlaH spaSTatvAvabhAso jJAnAvabhAsa iti prAptam , viziSTasAmagrIjanyasya jJAnasya vizadatvAt , tadavabhAsavyatirekeNa tu akSasaMbaddhanIlapratibhAsakAle'nyasya bhavadabhyupagamena vaizadyapratibhAsanimittasyA'sambhavAt / atha ca bhavata dajJAnapratibhAsanimitta eva tatra vaizadyapratibhAsavyavahArastathApi na svasaMviditatajjJAnasiddhiH, tadekArthasamavetajJAnAntaravedyatve'pi tadvyavahArasya sambhavAt , ekakAlAvabhAsavyavahArastu laghuvRttitvAnmanasaH kramAnupalakSaNanimitta utpalapatrazatavyatibhedavat / nanvevaM satyagulipaJcakasyaikajJAnAvabhAso'pi kramAvabhAse satyapi tata eva kramapratibhAsAnupalakSaNakRta iti 'sadasaddharmaH sarvaH kasyacidakejJAnapratyakSaH prameyatvAt , paJcAGgulIvat' iti sarvajJasAdhakaprayoge dRSTAntasya sAdhyavikalayAnI paripUrNa viSayasvarUpa kA bhAsa hotA hai to vahAM bhI svarUpapratibhAsarUpa kAya se indriyasambandha kA anumAna kyoM nahIM ho sakegA? naiyAyikaH-vahAM svarUpapratibhAsa hone para bhI spaSTAvabhAsa na hone se indriyasambandha kA anumAna nahIM ho sktaa| ___ jainaH-aise to anyonyAzraya doSa AyegA kyoMki yaha pratibhAsa spaSTAvabhAsarUpa nahIM hai yaha nizcaya to indriyasambandha kA abhAva nizcita hone para hI hogA, aura indriyasambandha kA abhAva taba nizcita hogA jaba yaha pratibhAsa spaSTa hai aisA nizcita hogaa| ataH do jJAnoM meM avabhAsabheda kA nizcaya viSayabhedamUlaka hI hai yaha to svIkAranA pdd'egaa| kintu isakI saMgati, pratyakSa aura zAbdajJAna ko samAnaviSayaka mAnane para naiyAyika mata meM nahIM baiTha sktii| naiyAyikaH-zAbdabodha meM vastusvarUpa kA avabhAsa to hotA hai kintu vastugata sakala vizeSatAoM kA avabhAsa nahIM hotA hai ataH zAbdajJAna spaSTapratibhAsarUpa nahIM hotaa| ___ jainaH taba to zAbdajJAna aura pratyakSa meM ekaviSayatA kahAM rahI ? bhinnaviSayatA kI hI siddhi ho gayI, kyoMki arthakriyA meM samartha aisA vizeSa, pratyakSa meM bhAsita hotA hai kintu zAbdajJAna meM bhAsita nahIM hotaa| naiyAyika:-nIlAdi vyakti kA jo nIlatvAdi svarUpa hai vaha to ekarUpa meM hI donoM sthala meM bhAsita hotA hai ataH viSayabheda nahIM hai| hAM, jJAna meM AkArabheda jarUra hai ki pratyakSa vizadAkAra yAnI spaSTAkAra hotA hai aura zAbdajJAna avizadAkAra hotA hai| - jainaH-aise to jJAnAvabhAsa siddha hI ho gayA, kyoMki Apake kathanAnusAra indriyasaMbaddha viSaya ke pratibhAsa kAla meM jJAnagata spaSTAkAratA bhI bhAsita hotI hai aura spaSTAkAratA kA pratibhAsa hI to jJAnAvabhAsarUpa hai / yadi jJAna bhAsita nahIM hogA to viSaya ko dekhakara 'spaSTAkAra pratyakSa jJAna mujhe ho rahA hai' yaha kaise kahA jA sakegA? jo jJAna indriyasaMnikarSAdi viziSTa sAmagrI se janya vahI vizadAkAra hotA hai, ata: jJAnAvabhAsa ke vinA indriyasaMbaddha nIlAdi ke pratibhAsakAla meM ApakI mAnyatA ke anusAra anya to koI vizadAkAratApratibhAsa kA nimitta sambhava nhiiN| hi Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 347 tAprasaktiH / tathA, samastasadasaddharmagrAhakeNa sarvavijjJAnena jJAnAtmA gAta uta neti ? yadi na gRhyate tadA tasya prameyatve sati tenaiva prameyatvalakSaNo heturvyabhicArI aprameyatve tasya bhAgA'siddho hetuH / atha sarvajJajJAnena sarvapadArthagrAhiNA''tmApi gRhyata iti nAnakAntikaH / nanvevaM sati yathezvarajJAnaM jJAnatve'pyAtmAnaM svayaM gRhNAti. na ca tatra svAtmani kriyAvirodhaH tathA'smadAdijJAnamapyevaM bhaviSyatIti na kazcida virodhH| kica evamabhyapagame 'jJAnaM jJAnAntaragrAhAma . prameyatvAta, ghaTavata' ityatra prayoge IzvarajJAnasya prameyatve satyapi jJAnAntaragrAhyatvAbhAvAt tenaivAnakAntikaH 'prameyatvAt' iti hetuH / tasmAt jJAnasya jJAnAntaragrAhyatve'nekadoSasambhavAt svasaMviditaM jJAnamabhyupagantavyam / [vaizadya pratibhAsavyavahAra jJAnakramAnupalakSaNanimitta nahIM ] naiyAyika:-mAna lo ki vahA~ vizadAkAra pratibhAsa kA vyavahAra vizadajJAna pratibhAsa ke nimitta se hI hotA hai, kintu itane mAtra se svaya jJAna siddha nahIM hotaa| kAraNa, nIlAdiviSayaka vizadajJAna ko hama uttarakSaNavartI anya ekArthasamaveta jJAna (anuvyavasAya) kA grAhya mAnate haiM, to isa dUsare jJAna se prathama jJAna gRhIta hone ke kAraNa tanmUlaka vizadAkAravyavahAra bhI siddha ho jAyegA / yadi kaheM ki-'nIlAdi viSaya aura tadviSaka jJAna, donoM kA avabhAsa eka hI kAla meM hone kA vyavahAra dekhA jAtA hai to isakA kyA kAraNa ?'-to uttara yaha hai ki vastutaH donoM kA avabhAsa kramika hone para bhI mana kI capalavRtti ke kAraNa dUsarA jJAna zIghra hI paidA ho jAne se kAlakrama vahAM lakSita nahIM ho sakatA, jaise ki saiMkar3oM kamalapatroM kI thappI lagA kara kisI naukadAra hathiyAra se usakA cheda kiyA jAya to vahA~ hara eka patra kA kramaza: chedana hote haye bhI sabhI patroM kA chedana eka sAtha hI ho jAne kA vyavahAra hotA hai, bolanevAlA bolatA bhI hai ki 'maiMne eka hI prahAra se eka sAtha sabhI ko kATa ddaalaa| jainaH-yadi aisA mAneMge to pAMcoM aMgulI kA bhI eka sAtha eka jJAna meM pratibhAsa Apa nahIM mAna sakeMge, kyoMki vahAM bhI kaha sakate haiM ki vAstava meM vahAM pAMcoM aMgulI kA kramika avabhAsa hone paraM bhI zIghrotpatti ke kAraNa hI kramika pratibhAsa upalakSita nahIM hotA isIliye eka jJAna kA avabhAsa hotA hai / phalataH, Apane jo sarvajJa kI siddhi ke liye anumAna prayoga kiyA hai - 'sadasat dharma vAle sabhI padArtha kisI vyakti ke eka hI pratyakSa jJAna ke viSaya haiM, kyoMki prameya haiM, jaise ki (udA0-) 'pAMcoM aMgulI' / to isa anumAna meM dRSTAntabhUta pAMca aMgulI meM ekapratyakSajJAnaviSayatA uparokta rIti se hone ke kAraNa sAdhya vaikalyadoSa kA aniSTa prApta hogaa| [sarvajJajJAna meM prameyatva hetu vyabhicArI hone kI Apatti] ____ yaha bhI dikhAIye ki sakala sadasat dharmoM ke grAhaka sarvajJajJAna se jJAna kA svarUpa gRhIta hotA hai yA nahIM ? agara gRhIta nahIM hotA hai taba to ekajJAna pratyakSatArUpa sAdhya kA vipakSa ho gayA sarvajJajJAna aura usameM prameyatva hetu rahatA hai to hetu vyabhicArI bana jaayegaa| yadi vahAM prameyatva hetu kI vRttitA hI nahIM mAnage to sadasat dharma vAle sabhI padArtha rUpa pakSa kA eka bhAga jo sarvajJajJAna, usameM hetu kI asiddhi hone se bhAgAsiddhi doSa lgegaa| nayAyika:-savajJa kA jJAna to sakalapadArthagrAhaka hai ata: usase apanA jJAnasvarUpa bhI gRhIta Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 jJAnasvarUpazcAtmA, anyathA bhinnajJAnasadbhAvAdAkAzasyeva tasya jJAtRtvaM na syAt / ma cAkAzavyatirekeNa jJAnamAtmanyeva samavetamiti tasyaiva jJAtRtvaM nAkAzAderiti vaktu yuktam , samavAyasya niSetsyamAnatvAt / jJAnasya ca svasaMviditatve siddhe Atmano'pi tadavyatiriktasya tadasiddhamiti kathaM na svasaMvedanapratyakSasiddhatvamAtmanaH ? tanna prathamapakSasya dusstttvm| dvitIyapakSe'pi yaduktam-'nahi kazcit padArthaH' kartRrUpaH karaNarUpo vA svAtmani karmaNIva savyApAro dRSTaH' iti tadapyasaMgatam , bhinnavyApAravyatirekeNA'pi AtmanaH kartuH, pramAraNasya ca jJAnasya svasaMviditatvapratipAdanAt / ekasyaiva ca liMgAdikaraNamapekSyAvasthAbhedena yathA pramAtRtvaM prameyatvaM ca bhavadbhiraviruddhatvenAbhyupagamyate tathaikadA'pyekasyAtmano'nekadharmasadbhAvAt pramAtRtva-pramANatva-prameyatvAhotA hI hai, arthAt sarvajJajJAna meM sakalapadArthagrAhakatA akhaMDita-abAdhita hone se prameyatva hetu vahAM rahe to vyabhicAra doSa niravakAza hI hai| jainaH-isa sthiti meM to hama bhI kaheMge ki jaise IzvarajJAna jJAnAtmaka hone para bhI apane Apako svayaM jAna letA hai aura yahAM koI 'svAtmA meM kriyAvirodha' jaisA doSa nahIM hai, ThIka usI prakAra hamArA-ApakA jJAna bhI svaprakAza mAnA jAya to koI virodha nahIM hai| taduparA~ta, eka ora Apa IzvarajJAna ko svaprakAza mAnate haiM aura dUsarI ora Apane jo yaha anumAna prayoga kiyA hai"jJAna jJAnAntaravedya hai, kyoMki prameya hai jaise ghaTa"-isa prayoga meM jJAnAntaragrAhyatvarUpasAdhya se zUnya IzvarajJAna meM bhI hetu prameyatva rahatA hai to prameyatva hetu anaikAntikadoSagrasta huaa| niSkarSa yaha phalita hotA hai ki jJAna ko jJAnAntaravedya mAnane ke pakSa meM aneka doSoM kA sambhava hone se jJAna ko svaprakAza svasaMvidita hI mAna lenA caahiye| . [ jJAnAbhinna AtmA bhI svasaMvedanasiddha hai ] 'AtmA svasaMvedana pratyakSa se siddha hai' isakI siddhi ke liye hI vyAkhyAkAra ne yaha saba upakrama kiyA thA usake upasaMhAra meM kahate haiM ki eka ora isa prakAra jJAna svaprakAza siddha huaa| dUsare, AtmA bhI jJAna svarUpa hI hai, jJAna usase bhinna nahIM hai, yadi usako AtmA se bhinna mAneMge to jJAna ke nimitta se AkAza meM jaise jJAtRtva siddha nahIM hai vaise AtmA meM bhI jJAtRtva siddha nahIM hogaa| yadi kaheM ki - 'jJAna AkAza meM nahIM kintu AtmA meM hI samavAya sambandha se vRtti hai ata: AtmA meM hI jJAtRtva raha sakegA, AkAza meM nahIM'-to yaha kahanA ThIka nahIM hai kyoMki agrima grantha meM samavAya kA khaNDana kiyA jaayegaa| jaba pUrvokta rIti se jJAna svasaMvidita siddha hai to jJAnAbhinna AtmA bhI svasaMvidita siddha ho gayA to aba AtmA ko svasaMvedana pratyakSa siddha kyoM na kahA jAya ? tAtparya-pUrvapakSI ne jo 'Atma-prakAzana aparasAdhana hai' [dra010 321] isake Upara do vikalpa kiyA thA-aparasAdhana yAnI kyA citsvarUpa kI sattA mAnate ho yA apanI pratIti meM vyApAra rUpa mAnate ho? ina do meM se prathamapakSa ko jo ayukta dikhAyA thA vaha ayukta dikhAnA hI ayukta Thaharane se prathamapakSa aba to aduSTa yAnI yuktiyukta siddha hotA hai / [vinA vyApAra hI jJAna-AtmA svasaMvidita haiM ] 'aparasAdhana' zabdArtha ke Upara jo dUsarA vikalpa yaha kiyA thA ki 'apanI pratIti meM vyApAra kA honA'-isa dUsare pakSa kI AlocanA meM jo yaha kahA thA ki-'karttArUpa yA kAraNarUpa koI bhI padArtha karma meM jaise savyApAra dikhatA hai vaise svAtmA meM savyApAra nahIM dekhA hai' [pR0322-5]-vaha bhI Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-paralokavAdaH nyaviruddhAni ki nAbhyupagamyante tattadurmayogAt tattatsvabhAvatvasya pramANanizcitatvenA'virodhAt ! ! yaccoktaM-pramANA'viSayatve'parokSatetyasya bhASitasya ko'rthaH-ityAdi, tadapyasAram , jJAtRtayA pramANatvena ca svarUpAvabhAsanasya pratipAditatvAta / na ca ghaTAdeH svarUpasya bhinnajJAnagrAhyatvAta pramAtuH pramANasya ca svarUpaM bhinnajJAnagrAhya, tayozcidrapatvena ghaTAdestu tadviparyayeNa svarUpasya siddhatvAt / na ca pramANa-pramAtasvarUpagrAhakasya pratyakSasya tallakSaNenA'saMgrahaH, tatsaMgrAhakasya lakSaNasya pradAzata tvAt / yadapi-'ghaTamahaM cakSuSA pazyAmi' ityanenAtiprasaMgApAdanaM kRtam-tadapyasaMgatam, nahi cakSuSA jaDarUpasyA'saMviditatve pramAtR-pramityorapi cidrapayorasvasaMviditatvaM yuktam , anysvbhaavtvaanuppttH| yattUktam . 'indriyavyApAre sati zarIrAda vyavacchinnasya viSayasyaiva kevalasyAvabhAsanam' iti, tadatyantamasaMgatam , viSayasyeva tadavabhAsasaMvedanasyApi vyavasthApitatvAt tadabhAve viSayAvabhAsa eva na syAdityasya ca / ataH pramAtrAvabhAsa upapanna eva / asaMgata hai kyoMki apane se bhinna vyApAra ke abhAva meM bhI kartArUpa AtmA aura pramANarUpa jJAna svayaH savidita hone kA pratipAdana isa taraha kara diyA hai ki jJAna yadi svasaMvidita nahIM mAneMge to atha kI vyavasthA nahIM hogI, aura jJAna se AtmA bhinna na hone se vaha bhI svasaMvidita siddha hotA hai / tathA AtmA ko pratyakSa na mAna kara anameya mAnane para AtmapratIti meM, svAtmA meM kriyA virodha ko haThAne ke liye Apane jaise yaha mAnA hai ki liMgAdi karaNa kI apekSA se avasthAbheda se eka hI vyakti meM pramAtRtva aura prameyatva aviruddha hai-vaise hI ekakAla meM bhI AtmA meM aneka dharmA kA astitva hone se bhinna bhinna dharma kI apekSA se pramAtatva-pramANatva aura prameyatva aviruddha hone kA kyoM nahIM mAnate haiM ? vastu meM bhinna bhinna dharma ke yoga se bhinna bhinna prakAra kA svabhAva honA yaha to pramANa se sunizcita hai to isameM virodha kyA ? [ AtmA kI aparokSatA-kathana kA tAtparya ] ___ aura bhI jo Apane pUchA hai AtmA pramANa kA viSaya na hone para bhI aparokSa hai. isa kathana kA kyA artha hai ?-yaha bhI sArahIna prazna hai, kyoMki AtmA jJAtA hone se pramANatvarUpa se apane svarUpa kA hI avabhAsa honA yaha aparokSatA hone kA vahA~ hI kahA hai| usake Upara jo ghaTAdi meM samAnatA dikhAyI hai vaha ThIka nahIM hai kyoMki ghaTAdi kA svarUpa ghaTAdi se bhinna jJAna se grAhya hai, pramAtA aura pramANa kA svarUpa svabhinnajJAna se grAhya nahIM hai / kAraNa, pramANa aura pramAtA kA svarUpa caitanyamaya hai jaba ki ghaTAdi kA svarUpa usase viparIta, jaDAtmaka hone kA siddha hai / tathA, pramANa aura pramAtA kA svarUpagrAhaka pratyakSa, pratyakSa ke lakSaNa se saMgRhIta nahIM ho sakatA aisA bhI nahIM hai kyoMki hamArA jo 'indriya-anindriyajanya vizada jJAna pratyakSa hai' yaha lakSaNa hai usase usakA saMgraha ho jAne kA batA diyA gayA hai / [ pR0 328 ] [ netrendriyapratyakSApatti kA pratikAra ] yaha jo atiprasaMga Apane dikhAyA thA-'maiM ghaTa ko netra se dekhatA hU~' isa pratIti se netrendriya kA bhI pratyakSa siddha hogA-yaha bhI nahIM hai kyoMki netrendriya jaDarUpa hone se asvasaMvidita hone para Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 naca 'kRzo'haM' 'sthUlo'haM' iti zarIrasAmAnAdhikaraNyenA'sya pratyayasyopapattestadAlambanatA, cakSurAdikaraNavyApArAbhAve zarIrasyA'grahaNe'pi 'aham' iti pratyayasya sukhAdisamAnAdhikaraNatvena parisphuTapratibhAsaviSayatvenotpattidarzanAda, na zarIrAlambanatvamasya vyavasthApayitu yuktam / na ca 'kRzo'ha~' iti pratyayasya bhrAntatve 'jJAnavAnaham' iti jJAnasAmAnAdhikaraNyenopajAyamAnasyApi pratyayasya bhrAntatvaM yUktam, anyathA 'agnirmANavakaH' iti mANavake'gnipratyayasyopacaritaviSayasya bhrAntatve'gnAvapi tatpratyayasyopacaritatvena bhrAntatvaM syAt / atha tatra pATava-piMgalatvAdilakSaNasyopacAranimittasya sadbhAvAd bhavati tatropacaritaH pratyayaH, na cAtropacAranibandhanaM kiMcidasti / tadapyasaMgatam , saMsAryAtmanaH zarIrAdyapakRtatvena tadanubaddhasyopabhogAzrayatvenopabhogakartRtvasyAtrApyupacAranimittasya sadbhAvAt / dRSTazca zarIrAdivyatirikte'pyatyantopakArake svabhRtyAdAvupacaritastannimitta: 'yo'yaM bhRtyaH so'ham' iti prtyyH| citsvarUpa pramAtA aura pramANa ko bhI asvasaMvidita mAnanA galata hai, kyoMki jo citsvarUpa hai usameM svasaMviditatva se anya aura jo jaDa hai usameM parasaMviditatva se anya svabhAva ghaTita nahIM hai| yaha bhI jo kahA thA-indriya jaba sakriya banatI hai taba deha se bhinna kevala ghaTAdi viSaya kA hI avabhAsa hotA hai [ pR0 324 ]-yaha to kataI ThIka nahIM, kyoMki jaise dehabhinna viSaya kA avabhAsa hotA hai vaise deha bhinna pramANa-jJAna aura AtmA kA bhI avabhAsa pUrva meM siddha kara diyA hai aura yaha bhI batAyA hai ki pramANa ke avabhAsa ke vinA artha kI vyavasthA yAnI viSayAvabhAsa bhI upapanna nahIM ho sktaa| niSkarSaH-pramAtA kA avabhAsa yuktisaMgata hai| ['kRzo'haM' ityAdi zarIrasamAnAdhikaraNa pratIti bhrAnta hai ] pUrvapakSI:-'aham' ityAkAraka pratyakSa pratIti kA viSaya zarIra hai, kyoMki 'maiM sthUla hU~' 'maiM patalA hU~' ina pratItiyoM meM dehasthUlatA aura dehakRzatA ke sAtha ahaMtva kA sAmAnAdhikaraNya spaSTa bhAsita ho rahA hai| uttarapakSI:-yaha ThIka nahIM, kyoMki netrAdi indriya niSkriya hone para. dehajJAna nahIM hotA hai taba bhI 'maiM sukhI haiM ityAdi rUpa se sakhAdi ke sAtha samAnAdhikaraNarUpa se 'ahaM' ityAkAraka pratI kI utpatti dekhI jAtI hai, jisameM deha-bhinnAtmaviSayatA spaSTa rUpa se upalakSita hotI hai / ataH ahaM' buddhi ko dehaviSayaka prasthApita karanA yukta nahIM hai| isase yaha bhI siddha hai ki 'ahaM sthUla:' yaha pratIti bhrAnta hai| kintu usake samAna jJAnasamAnAdhikaraNatayA utpanna hone vAlI 'maiM jJAnavAn hU~' isa pratIti ko bhI bhrAnta mAnanA kataI ucita nahIM hai| anyathA dUsare sthala meM 'mANavaka agni hai' isa prakAra mANavaka meM upacarita viSaya vAlI agni kI pratIti bhrAnta hai. to zuddha agni kI pratIti meM bhI aupacArikatA kA ApAdana karake bhramatva kI Apatti dI jA skegii| [ deha meM ahamAkAra buddhi aupacArika hai ] pUrvapakSI:-agni meM jo paTutA (agratA) aura piMgalavarNAdi haiM tatsvarUpa upacAra ke nimittoM kA astitva mANavaka meM bhI hone se usameM agni kI upacarita buddhi bhrAnta ho sakatI hai| satya agni meM agni kI buddhi aura deha meM ahamAkAra buddhi bhrAnta nahIM ho sakatI, kyoMki vahA~ koI upacAra kA mUlabhUta nimitta nahIM hai / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 351 na ca sukhAdisAmAnAdhikaraNyenopajAyamAnasyavAhapratyayasyopacaritaviSayateti vaktu zakyam , agnAvagnipratyayavadabAdhitatvenAskhaladrUpatvena cA'syA'tra mukhyatvAt , gauratvAdestu pudgaladharmatvena bAhya ndriyagrAhyatayAntarmukhAkArA'nindriyAhaMpratyayaviSayatvA'sambhavAt / na ca gauratvAdirUpAzrayabhUtasya pratikSaNavizarAratvenAbhyupagamaviSayasya zarIrasya ya evA'haM prAga mitraM dRSTavAn sa evAhaM varSapaMcakAdivyavadhAnena spRzAmi' iti sthirAlambanatvenAnubhUyamAnapratyayaviSayatvaM yuktam , anyathA rUpaviSayatvenAnubhUyamAnasya tasya rasAdyAlambanatvaM syAt / na ca sukhAdivivatmikAtmAlambanatve kiMcid bAdhakamutpazyAmaH yena tadviSayatvenAsya bhrAntatvaM syAt / nApi tatra tasya skhaladrUpatA yena vAhIke gopratyayasyevopacaritatvakalpanA yuktimatI syAt / tasmAdabAdhitA'skhaladrUpA'haMpratyayagrAhyatvAdAtmano naa'siddhiH| zeSastu pUrvapakSo niHsAratayA na pratisamAdhAnamahatItyupekSitaH / uttarapakSI:-ApakI bAta meM koI saMgati nahIM hai| deha meM bhI ahamAkAra baddhi upacAra se hI hotI hai| kAraNa saMsArI AtmA ko bhogAdi ke sampAdana meM deha atyadhika upakArI hai, ataH AtmA ke sAtha kSIranIravat saMbaddha evaM bhogAzraya (yAnI bhoga kA avacchedaka vidhayA adhikaraNa) deha meM bhogakatRtva ke upacAra kA nimitta AtmopakArakatva vidyamAna hai| jo deha se bhI dUrastha naukarAdi apane atyaMta upakAraka hote haiM usameM bhI svopakArakatva nimitta se 'jo yaha naukara hai vahI maiM hU~' isa prakAra kI upacarita buddhi dekhI jAtI hai to nikaTavartI atyantopakAraka deha meM aupacArika Atma buddhi kA honA yuktiyukta hI hai / [sukhAdisamAnAdhikaraNaka ahaM pratIti upacarita kyoM nahIM ? ] pUrvapakSIH-sthUlatAdisamAnAdhikaraNatayA hone vAlI ahaM pratIti ko bhrama mAnane ke badale sukhasamAnAdhikaraNatayA hone vAlI ahaM-pratIti ko hI bhrama mAna kara usameM hI upacaritaviSayatA kyoM na mAne? uttarapakSI:-usako bhrama nahIM mAna sakate kyoMki agni meM hone vAlI agni kI pratIti jaise abAdhita aura askhaladrUpa hotI hai vaise sukhasamAnAdhikaraNatayA hone vAlI ahaM pratIti bhI abAdhita aura askhaladrUpaM hone se vaha mukhyarUpa hI hai| upacarita nahIM hai / abAdhita isaliye ki sukhAdi kI pratIti ke bAda maiM sukhavAlA nahIM hUM' aisI koI bAdhaka pratIti nahIM hotI / askhaladrUpa isaliye ki sukhAdi kI pratIti aura ahaMpratIti meM sAmAnAdhikaraNya hone meM koI ayogyatA yA bAdha nahIM hai, arthAt deha bhinna AtmA meM sukhAdi kA sadbhAva sughaTita hai, jaba ki gauravarNAdi to pudgala ( pRthvI Adi ) kA dharma haiM, bAhya ndriya se grAhya haiM, ata: vaha gauravarNAdi antarmukha evaM indriyAjanya ahamAkAra pratIti kA viSaya nahIM ho sktaa| [asthira deha sthairyabuddhi kA viSaya nahIM ] dUsarI bAta yaha hai ki gauravarNAdi rUpa kA Azraya deha to pratikSaNa nAzavaMta hone kA Apa mAnate haiM, to asthira deha sthiravastu ke avagAhakarUpa meM anubhavArUDha nimnokta buddhi kA viSaya bane yaha ayukta hai, vaha buddhi isa prakAra hai-'maiMne hI pahale mitra ko dekhA thA aura vahI maiM Aja pA~cavarSa ke bAda usakA sparza karatA hUM' / yadi phira bhI deha ko hI Apa isa buddhi kA viSaya mAneMge taba jisa buddhi meM rUpaviSayatA kA anubhava karate haiM usa buddhi ko rasaviSayaka mAnA jA skegaa| ahaMpratIti kA viSaya Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAtra bauddhamatAnusAriNaitad vaktu yujyate - 'ahaMpratyayasya savikalpakatvenA'pratyakSatvena na tadgrAhyatvamAtmana' iti;-savikalpakasyaiva pratyakSasya pramANatvena vyavasthApayiSyamANatvAt / pratyakSaviSayatve'pi viprtipttismbhve'numaansyaavtaarH| na ca 'siddhe prAtmana ekatve tatpratibaddho'nusaMdhAnapratyayaH sidhyati, tatsiddhau ca tatastasyaikatvam' itItaretarAzrayadoSAvatAraH, 'ya evAhaM ghaTamadrAkSaM sa evedAnoM taM spRzAmi' itipratyayAt pratyabhijJApratyakSasvarUpAdAtmanaH ekatvasiddheH / ___na cAtraitat preryam-"dRSTarUpamAtmanaH spraSTarUpAnupravezena pratibhAsate Ahosvidananupravezena ? yadyanupravezena tadA dRSTarUpasya spraSTarUpe'nupravezAta spraSTarUpataiveti na dRSTarUpatA, tathA ca 'ahaM dRSTA spRzAmi' iti kutaH ubhayAvabhAsollekhyeka pratyabhijJAnaM yatastadekatvasiddhiH ? athAnanupravezena tadA darzanasparzanAvabhAsayorbhedAta kuta eka pratyabhijJAnam ? nahi pratibhAsabhede satyapyekatvam , anyathA ghaTapaTapratibhAsayorapi tat syAt / atha pratibhAsasyaivAtra bhedo na punastadviSayasyAtmanaH / kutaH punastasyAbhedaH ? na tAvat pratibhAsA'bhedAt tasya bhinnatvena vyavasthApitatvAt / nApi svata:, svato'dyApi vivAdaviSayatvAt / atha darzana-sparzanAvasthAbhede'pi cidrUpasya tadavasthAturabhinnatvAnnAyaM doSaH, tadapya sukhAdipariNAmabhinna AtmA ko mAne to koI bAdhaka bhI upalabdha nahIM hai jisase ki bAdhajJAnaviSayabhUta ho jAne se usa pratIti ko bhrama kahA jA ske| vaha pratIti skhaladrUpa bhI nahIM hai, jaise govAhaka meM gobuddhi hone para govAhaka meM gotva kA yoga skhalita hone se yaha buddhi skhaladrUpa vAlI hotI hai, aisA 'ahaM sukhI' isa buddhi meM nahIM hai, ata: govAhaka meM gobuddhi upacaritaviSayaka hone para bhI / 'ahaMpratIti' ko upacaritaviSayaka nahIM kaha sakate / isa rIti se abAdhita evaM askhaladrUpavAlI ahaMpratIti kA grAhya AtmA hI siddha hotA hai, ata: AtmA kI asiddhi nahIM hai / , . pUrvapakSI kI avaziSTa bAteM niHsAra hone se pratikAra yogya nahIM hai, ataH upekSaNIya hI haiM / [bauddhamata se pratyabhijJA meM ApAdita doSoM kA pratikAra ] [bauddhamata meM kevala nirvikalpa pratyakSa hI pramANabhUta hai, usakA viSaya na hone se AtmA pratyakSa nahIM hai ataH bauddhavAdI aba upasthita ho rahA hai] yahAM bauddhamatAnuyAyIoM kA yaha kahanA yukta nahIM hai ki "AtmA kI ahamAkAra pratIti to savikalpajJAnarUpa hai aura vaha to apramANa hai yAnI pratyakSapramANarUpa nahIM hai ataH pratyakSa ke grAhyarUpa meM Atmasiddhi nahIM ho sakatI"-aisA na kaha sakane kA hetu yaha hai ki agrima vyAkhyA grantha meM 'savikalpa hI pratyakSa kA pramANabhUta hai' isa pakSa kI sthApanA kI jAne vAlI hai / yadyapi savikalpajJAna pratyakSarUpa yAnI svayaMsaMvidita hI hai, yaha bhI pratyakSa kA hI viSaya hai phira bhI usake viSaya meM vivAda sambhava hone se vahAM anumAna kA avatAra bhI sAvakAza hai| sthira Atmasiddhi ke viSaya meM jo pratyabhijJA pramANarUpa se dikhAyI gayI hai usake Upara bauddha jo yaha anyonyAzraya doSa kA AropaNa karate haiM ki-'pUrvapratIti kA viSaya aura vartamAna pratIti kA viSaya eka AtmA siddha ho tabhI anusandha yAnI pratyabhijJA ko ekatvapratibaddha mAnA jA sakatA hai, aura pratyabhijJA meM ekatvaviSayakatA siddha hAne para pratItidvaya ke viSayarUpa meM eka AtmA kI siddhi hogI'- yaha doSa mithyA hai kyoMki 'jo maiMne pahale ghaTa ko dekhA thA vahI maiM aba usako chU rahA hUM' isa pratyabhijJApratyakSarUpa buddhi meM 'vahI maiM aise ullekha se pUrvottarapratIti kA viSayabhUta eka hI AtmA siddha hotA hai / Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 353 saMgatam , yato darzanAvasthApratibhAsena tatsambaddhamevAvasthAtRrUpaM gRhItaM na sparzanajJAnasambandhi, tatra tadavasthAyA anutpannatvenA'pratibhAsanAta , tadapratibhAsane ca tadavyApitvenAvasthAturapyapratibhAsanAt / nApi sparzanapratibhAsena darzanAvasthAvyAptiravasthAturavagamyate, sparzanajJAne darzanasya vinaSTatvenA'pratibhAsanAt , pratibhAsane cA'nAdyavasthAparamparApratibhAsaprasaMgaH / na ca prAgavasthA'pratibhAsane tadavasthAvyAptiravasthAturavagantuM zakyA / yacca yena rUpeNa pratibhAti tattenaiva sadityabhyupagantavyam , yathA nAla nIlarUpatayA pratibhAsamAnaM tenaiva rUpeNAbhyapagamyate / darzana-sparzanajAnAbhyAM ca svasaMbandhitvemevAvastha guhyate iti tadrUpa evAsAvabhyupagantavya iti kuto'vasthAtRsiddhiH ?" [ darzana-sparzAnAvabhAsa bheda se pratyabhijJAekatva para AkSepa ] isa saMdarbha meM bauddhoM kI ora se aisA pratipakSa nahIM kiyA jA sakatA [ aba yahA~ pUre pariccheda meM bauddha kA pratipakSa kyA hai yahI dikhAte haiM ] ki-- ___ 'maiMne dekhA thA vahI maiM aba chU rahA hU~' isa pratyabhijJA meM AtmA kA darzanakartRtva yaha sparzakartRtva se anupraviSTa ho kara bhAsa rahA hai yA vinA anupraveza hI bhAsa rahA hai ? yadi anupraviSTa ho kara bhAsa rahA ho taba to dRSTArUpa meM sparzakartRtvarUpa ke anupraveza se usake dRSTApana kA vilaya ho kara vaha sparzaka rUpa hI ho jAyegA, usakI dRSTarUpatA nahIM rahegI to 'dRSTA maiM sparza karatA hU~' isa prakAra kI ubhayarUpatAvabhAsaka pratyabhijJA hI kaise hogI jisa se dRSTA aura sparzakartA ke ekatva kI siddhi ho sake ? yadi kaheM ki sparzakartRtvarUpa ke anupraveza vinA hI dRSTArUpa bhAsita hotA hai, to isa kA artha yahI huA ki darzanAvabhAsa aura sparzAvabhAsa bhinna haiM, taba pratyabhijJA yaha ubhayasvarUpa eka jJAna nahIM kiMtu do bhinna jJAna sAbita hue to eka pratyabhijJA kahA~ rahI ? jaba donoM pratibhAsa hI bhinna hai taba bhijJA meM ekarUpatA nahIM ho sakatI. anyathA bhinna bhinna ghaTAvabhAsa aura paTAvabhAsa bhI ekarUpa ho jaayeNge| yadi kaheM ki-yahA~ kevala pratibhAsa hI bhinna bhinna hai kiMtu donoM kA viSaya dRSTA aura sparza AtmA to abhinna- eka hI hai-to yahA~ prazna hai ki yaha abheda kisa se siddha hai ? 'pratibhAsa ke abheda se' aisA to kaha nahIM sakate ki abhI to bhinna bhinna pratibhAsa kI sthApanA kI gayI hai / 'svataH abheda hai' aisA bhI nahIM kaha sakate ki svata: abheda to aba bhI vivAdAspada hai / yadi yaha kahA jAya-'darzanAvabhAsa aura sparzAvabhAsa donoM eka hI cinmaya AtmA kI do avasthA hai-jaba ye do avasthAeM hai to usakA avasthAtA abhinna-eka AtmA hI siddha hogA ataH koI bhI doSa nahIM hai'to yaha bhI asaMgata hai kyoMki darzanAvasthA ke pratibhAsa se kevala apane se sambaddha hI avasthAtArUpa yAnI dRSTA kA hI grahaNa huA hai, sparzanajJAnasambandhI avasthAtArUpa kA yAnI sparzakartA kA to grahaNa hI nahIM huA, kyoMki darzanAvasthA ke samaya sparzanAvasthA kA udaya na hone se vahA~ sparzanAvabhAsa to hai nahIM, jaba sparzanAvasthA hI nahIM hai to 'darzanAvasthA kA avasthAtA sparzanAvasthA meM bhI anugata yAnI vyApaka hai' yaha bhI bhAsita nahIM ho sktaa| yadi kaheM ki-'sparzAvabhAsa se hI darzanAvasthA meM anugata-vyApaka avasthAtA kA bodha ho jAyegA'-to yaha bhI azakya hai kyoMki sparzanakAla meM darzana to vinaSTa ho gayA hai taba usameM anugata avasthAtA kA pratibhAsa kaise hogA ? yadi sparzanakAla meM vinaSTa darzana kA bhI avabhAsa mAnA jAya Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 yato nIlapratibhAse'pyevaM vaktu zakyam - kimekanolajJAnaparamANvavabhAso'paratannIlajJAnaparamANvavabhAsAnupravezena pratibhAti, b utAnanupravezena ? a yadyanupravezena tadaikatannIlajJAnaparamANvavabhAsAnAmanupravezAnnIlajJAnasaMvedanasyaikaparamANarUpatvam , tasya cAnanubhavAta kuto nIlajJAnasaMvedanasiddhiH? b athAnanupravezena, tadA nIlajJAnaparamANvavabhAsAnAmayaHzalAkAkalpAnAM pratibhAsanAt kutaH sthalamekanIlajJAnasaMvedanam , pratinIlajJAnaparamANvavabhAsaM bhinnatvAt ? atha svasaMvedanAvabhAsabhede satyapi na tatpratibhAsasya nIlajJAnasya bhedaH / nana kato nIlajJAnasyAbheda: ? ki tatsvasaMvedanAbhedAta, svato vA? yadi svasaMvedanAbhedAt , tadayuktam tadbhavasya vyavasthApitatvAt / atha svata eva tadabhedaH, tadapyayuktam , tsyaadypysiddhtvaat| taba to pUrva vinaSTa anAdikAlIna samasta avasthAparamparA kA pratibhAsa hone lagegA, yaha atiprasaMga hogaa| taduparAMta pUrvAvasthA kA jaba taka uttarAvasthA ke avabhAsa meM pratibhAsa na ho taba taka avasthAtA pUrvAvasthA meM anugata-vyApaka hai yaha bhI nahIM jAnA jA sakatA / yaha to mAnanA hI hogA ki jA jisa rUpa se sphUrita hotA hai vaha usI rUpa se sat hotA hai, anyarUpa se nahIM, jaise ki nIlavastu nIlarUpatayA bhAsita hotI hai to usako nIla rUpa se hI sata mAnA jAtA hai, pItAdirUpa se nhiiN| jaba aisA mAnanA hI par3atA hai taba darzana aura sparzana jJAna se avasthAtA meM apanA saMbaMdha hI. kevala sphurita hotA hai ataH avasthAtA ko darzanasaMbaMdhI aura sparzanasaMbandhI hI mAna sakate haiM kintu dRSTA aura sparzakartA do avasthAtA abhinnarUpa se sphurita nahIM hotA hai to eka avasthAtA kI siddhi hI kase hogI ? [ bauddha kA vaktavya samApta huA ] [nIlapratibhAsa meM bhI samagravikalpoM kI samAnatA ] isa bauddha mata ko ayukta dikhAne ke liye vyAkhyAkAra nIlapratibhAsa meM bauddha pratipAdita yuktiyoM kI samAnatA kA ApAdana karate hue kahate haiM ki-jo kucha Apane pratyabhijJA ke Upara darzanAvabhAsa aura sparzanAvabhAsa ke bAre meM kahA vaha saba nIlapratibhAsa meM bhI kahA jA sakatA hai, jaise dekhiye[ vijJAnavAdI bauddha mata meM artha jJAnabhinna nahIM hai, tathA bAhyavAdI bauddha eka sthUla avayavI dravya ko na mAna kara paramANupuJja ko hI mAnatA hai, usake sthAna meM vijJAnavAdI jJAna ko hI sthUlAkAra mAna letA hai, tAtparya-vahA~ eka nIlajJAnAtmaka saMvedana meM bhinna bhinna nIlajJAnAtmakaparamANu aMza hI militarUpa meM eka aura sthUlarUpa meM bhAsita hotA hai, isa saMdarbha meM aba vyAkhyAkAra kahate haiM ] kyA sthUla nIlajJAnaparamANuoM (rUpa aMzoM) ke avabhAsa meM eka nIlajJAna paramANuavabhAsa (svarUpa aMza) usI nIlajJAnasaMvedana ke anya nIlajJAnaparamANuavabhAsa (rUpa aMza) ke a anupravezavAlA hI bhAsita hotA hai yA b vinA hI anupraveza bhAsita hotA hai ? yadi a anupravezavAlA hI bhAsita hotA hai taba to vaha eka nIlajJAnasaMvedanAntargata vividha paramANuavabhAsoM kA eka dUsare se anupraveza ho jAne se (usa nIlajJAnasaMvedana meM) kevala eka hI nIlajJAnaparamANurUpatA ho jaayegii| eka to yaha Apatti aura dUsarI-nIlajJAnasaMvedana ekajJAnaparamANurUpa meM to kahIM bhI anubhavArUDha nahIM hai, to aba tadrUpa nIlajJAna saMvedana kaise siddha hogA ? yadi kaheM ki vahAM-b anupraveza ke binA hI saba nIlajJAna paramANuoM kA avabhAsa hotA hai taba to jaise pRthak pRthak pUrvAparakrama meM avasthita lohazalAkAoM kA bhinna bhinna pratibhAsa hotA hai, Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 355 tathA, yadi darzanAvasthAyAM sparzanAvasthA na pratibhAtIti tadavasthAvyAptidarzanajJAnenAvasthAturna grahItu zakyA, nanvevaM tadapratibhAsane tena tadavyAptirapi kathaM grahItu zakyA? tadapratibhAsane 'tata idamavasthAtRrUpaM vyAvRttam' ityedapi grahItumazakyameva / na ca tadviviktapratibhAsAdeva tadavyAptigRhoteveti vaktuyuktam , tadapratibhAsane tadviviktasyaivA'grahaNAt / na ca tadavyAptistasya svarUpameva' iti darzanajJAnena tatsvarUpagrAhiNA tadabhinnasvarUpA tadavyAptirapi gRhItaveti yuktam , tadvayAptAvapyasya sarvasya samAnatvAt / na cA'bAdhitakapratyayaviSayasyAtmana ekatvamasiddham / na cAsyaikatvAdhyavasAyasya kiMcidvAdhakamasti, tadabAdhakatvena saMbhAvyamAnasya pramANasya yathAsthAnaM niSetsyamAnatvAt / unameM 'eka aura skUla' pratibhAsa nahIM hotA usI prakAra pRthaka pRthaka nIlajJAnaparamANuoM kA pratibhAsa hI hogA to 'eka-sthUla nIlajJAnasaMvedana' hotA hai vaha kaise aba ghaTegA jaba ki pratyeka nIlajJAnaparamANuavabhAsa to bhinna bhinna hI hai ? yadi kaheM ki-una paramANaoM kA svasaMvedanarUpa avabhAsa bhinna bhinna hone para bhI aMzIbhUta sakala pratibhAsarUpa nIlajJAna to eka hI hai, usameM bheda nahIM hai to yahA~ prazna hai ki 'yaha nIlajJAna eka aura abhinna hai' yahI kaise siddha huA ? kyA apane (aMzabhUta) saMvedanoM ke abheda se? yA apane Apa hI? agara saMvedanoM ke abheTa se usako eka mAnA jAya to vaha yakta nahIM hai, kyoM ki (aMzabhUta) saMvedanoM kA bheda to pUrvasthApita hI hai yAnI siddha hI hai ataH unake abheda se usakA abheda siddha nahIM ho sakatA / yadi apane Apa hI abheda mAneMge to vaha ThIka nahIM hai kyoMki nIlajJAna svataH ekarUpa hai yaha to aba bhI vivAdAspada hone se asiddha hai| [ avasthAdvaya meM avasthAtA kI avyApitA kA graha kaise ? ] __yaha bhI socanA cAhiye ki jaba darzanAvasthA meM sparzanAvasthA kA pratibhAsa na hone se, darzanajJAna se sparzanAvasthA ke avasthAtA kI darzanAvasthA meM vyApti kA graha zakya nahIM hai-to darzanAvasthA meM sparzanAvasthA kA pratibhAsa na hone para usa vyApti kA abhAva bhI kaise gRhIta ho sakatA hai ? [jaise vyApti ke graha meM sparzanAvasthA kA pratibhAsa Avazyaka hai vaise hI vyApti-abhAva ke graha meM bhI sparzanAvasthA kA pratibhAsa Avazyaka hai ] sparzanAvasthA kA pratibhAsa jaba nahIM hai to isa vasthA kA avasthAtA sparzAvasthA ke avasthAtA se vyAvRtta (bhinna) hai' yaha bhI jAna lenA azakya hI hai [ kyoMki tadbha dagraha meM pratiyogividhayA tad kA bhAna Avazyaka hai ] yadi aisA kaheM ki-'vahA~ darzanAvasthA sparzAvasthA se vivikta bhinnarUpa meM hI bhAsita hotI hai ata eva sparzAvasthA ke avasthAtA kI vahA~ avyApti bhI arthataH gRhIta ho jAtI hai|'-to yaha bhI ayukta hai, kyoMki jaba taka sparzAvasthA kA pratibhAsa nahIM mAnege taba taka darzanAvasthA meM tadviviktatA bhI agRhIta hI rhegii| yadi yaha kahA jAya-'sparzAvasthA ke avasthAtA kI avyApti to darzanAvasthA ke svarUpa meM hI antargata hai, jaba dazanAvasthAjJAna apane svarUpa ko grahaNa karatA hai to tadantargata usa avyApti ko bhI grahaNa kara letA hai|'-to yaha bhI ThIka nahIM, kyoMki hama aisA bhI kaha sakate haiM ki darzanAvasthA ke svarUpa meM sparzAvasthA ke avasthAtA kI vyApti antargata hI hai, ataH apane svarUpa ko grahaNa karane vAlA darzana-jJAna tadantargata vyApti ko bhI grahaNa kara hI letA hai....ityAdi samAnarUpa se kahA jA sakatA hai| Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 bhavatu vA'nusandhAnapratyayalakSaNAddhetostadekatvasiddhistathApi netaretarAzrayadoSaH, yato naikatvapratibaddhamanusaMdhAnamanvayidRSTAntadvAreNa nizcIyate, yenAyaM doSaH syAt , api tvanekatve'nusaMdhAnasyA'sambhavAt tato vyAvRttamanusaMdhAnaM tadekatvena vyApyata ityekasantAne smaraNAdyanusaMdhAnadarzanAdanumAnato'pi tatsiddhiH / na ca bhede darzana-smaraNAdijJAnAnAmanusaMdhAna sambhavati, anyathA devadattAnubhUte'rthe yajJadattasya smaraNAdyanusaMdhAnaM syAt / atha devadatta-yajJadattayorekasantAnAbhAvAnnAnusaMdhAnam , yatra tvekaH santAnastatra pUrvA'parajJAnayoratyantabhede'pi bhavatyevAnusaMdhAnam / nana santAnasya yadi santAnibhyo bheda ekatvaM ca tadA zabdAntareNa sa evAtmA'bhihito yatpratibaddhamanusandhAnam / atha saMtAnibhyo'bhinnaH santAnastadA pUrvottarajJAnakSaNAnAM santAnizabdavAcyAnAM devadatta-yajJadattajJAnavadatyantabhedAt tadabhinnasya saMtAnasyApi bheda iti kuto'nusandhAnanimittatvam ? - athaikasaMtatipatitAnAM pUrvottarajJAnasaMtAninAM kArya-kAraNabhAvAd bhede'pyekasantAnatvaM tannibandhanazcAnusandhAnapratyayo yuktaH, na pUnardevadatta-yajJadattajJAnayoH kAryakAraNabhAvaH, atastannibandhanasantAnAbhAvanimittastatrAnusaMdhAnAbhAva: nan / devadattajJAnaM yajJadattena yadA vyApAra-vyAhArAdiliMgabalAdanumIyate tadA tad yajJadattAnumAnajanakaM bhavatIti kAryakAraNabhAvanimittaikasantAnanibandhanAnusaMdhAna vAstavikatA to yaha hai ki dRSTA aura sparzakartA kI pratyabhijJA meM ekatva kA abAdhita rUpa se bhAna hotA hai ataH usa pratyabhijJA ke viSayabhUta AtmA kA ekatva asiddha nahIM hai| pratyabhijJA meM jo ekatva kA adhyavasAya hotA hai usakA koI bhI bAdhaka pramANa nahIM hai, tathA jisa jisa pramANa kI Apa usake bAdhakarUpa meM sambhAvanA kareMge una sabhI kA agrima grantha meM ucita avasara para niSedha bhI kiyA jAne vAlA hai| [ anusaMdhAnapratIti se ekatvasiddhi meM anyonyAzraya nahIM ] bauddha ne jo pahale yaha kahA thA ki AtmA kA ekatva siddha hone para ekatvAvinAbhAvi pratyabhijJA-anusaMdhAnapratIti kI siddhi hogI aura anusaMdhAna kI siddhi hone para AtmA ke ekatva kI siddhi hogI-isake Upara vyAkhyAkAra kahate haiM ki anusaMdhAnapratIti se AtmA ke ekatva kI siddhi mAna lene para bhI yahA~ itaretarAzraya doSa niravakAza hai kyoMki hama anvayidRSTAnta se pratyabhijJA meM ekatva kA avinAbhAva siddha karanA nahIM cAhate haiM ki jisa se vaha doSa ho, kintu agara pUrvAparajJAna kA Azraya eka AtmA na hokara aneka AtmA mAneMge to yaha pratyabhijJA hI nahIM hogI isa prakAra anekatva hone para nivartamAna anusaMdhAna kA ekatva ke sAtha avinAbhAva nizcita kiyA jAtA hai / ataH eka hI jJAnasaMtAna meM smaraNAdirUpa anusaMdhAna ke dekhe jAne se anumAna dvArA bhI ekAtmA siddha hotA hai / yadi dRSTA aura smaraNakartA bhinna mAneMge to darzana aura smRtijJAna meM ekakartRtva kA anusaMdhAna hI nahIM ho sakegA, yadi bheda meM bhI anusaMdhAna mAneMge to, anubhava devadatta karegA to yajJadatta ko usakA smaraNAtmaka anusaMdhAna hone lgegaa| [bhinna santAna ke svIkAra meM Atmasiddhi ] yadi yahA~ bacAva kiyA jAya ki yajJadattajJAnasantAna aura devadattajJAnasantAna bhinna hone se eka ke anubhava se dUsare ko anusaMdhAna hone kI Apatti nahIM hai, jahA~ pUrvAparajJAnoM kA santAna eka hotA hai vahA~ una jJAnoM meM atyaMta bheda hone para bhI anusaMdhAna ho sakatA hai to yahA~ do vikalpa haiM-vaha saMtAna Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 357 prasaktiH syAt / atha svasantatAvapAdAnopAdeyabhAvena jJAnAnAM janyajanakabhAvaH, bhinnasaMtatau tu sahakAribhAvena tadbhAva iti nA'yaM doSaH / nanu kiM punaridamupAdAnatvaM yadabhAvAd bhinnasantAne'nusandhAnAbhAvaH ? A yata svasaMtatinivRttau kArya janayati tadapAdAnakAraNama, yathA matpiNDaH svayaM nivattamAnA ghaTamutpAdayatIti sa ghaTotpattAvapAdAnakAraNam- BathavA'parama, anekasmAtpadyamAne kAya svagata vizeSAdhAyakaM tat , na tvevaM nimittakAraNam ? nanu pratikSaNavizarAruSvekasvabhAvapaurvAparyAvasthitajJAnasvabhAveSu kSaNeSapAdAnopAdeyabhAva eva na vyavasthApayituM shkyH| tathAhi-uttarajJAnaM janayata pUrvajJAnaM ki naSTaM janayati b utA'naSTam / cubhayarUpaM, d anubhayarUpaM vA? a na tAvannaSTaM. cirataranaSTasyevAnantaranaSTasyApyavidyamAnatvanA. hotA saMtInIyoM se bhinna hai yA abhinna ? yadi bhinna eka santAna mAnege to yaha zabdAntara se AtmA kA hA kathana haA, jisa ke ekatva ke sAtha anusaMdhAna gADhasaMlagna hai| agara vaha saMtAna saMtAnIyA se Abhanna hai taba pUrvottaraanekakSaNa hI saMtAnI zabda ke vAcya hae aura una santAnIyoM meM to devadattajJAna-yajJadattajJAna kI taraha atyanta bheda hone se usase abhinna santAna bhI bhinna bhinna ho gayA, jaba eka saMtAna hI nahIM rahA to vaha ekatvaanusaMdhAna kA nimitta bhI kaise bana sakegA? [ kAryakAraNabhAvamUlaka ekasaMtAnatA kI samIkSA ] pUrvapakSI:-ekasantatipatita pUrvottarajJAnarUpa santAnIyoM meM yadyapi bheda hai, tathApi unameM kAryakAraNabhAva hotA hai aura tannimitta ekasantAnatA bhI mAnI jAtI hai, aba to ekasantAnamUlaka anusaMdhAnapratIti ho sakatI hai| yajJadatta devadatta santAnoM meM kAryakAraNabhAva na hone se tanmUlaka ekasantAnatA ke abhAvaanusaMdhAna kI Apatti nahIM hogii| uttarapakSIH-yajJadattajJAna aura devadattajJAna meM bhI nimnokta rIti se kArya-kAraNabhAva saMbhava hai-jaba devadatta kI ceSTA aura jalpana rUpa liMga se yajJadatta ko devadattasaMtAnagata jJAna kA a hai taba yajJadatta ke anumAnajJAna meM viSayavidhayA devadattajJAna bhI kAraNa banA, to kArya-kAraNabhAva yahA~ akSuNNa hone se tanmUlaka ekasantAnatA ke prabhAva se anusaMdhAna kA prasaMga tadavastha hI rhegaa| pUrvapakSoH devadatta ke apane saMtAna meM, pUrvAparajJAna meM jo kAryakAraNabhAva hotA hai vaha upAdAna-upAdeya bhAva rUpa hotA hai| devadatta aura yajJadatta donoM ke bhinna santAna meM jo Apane kAryakAraNabhAva dikhAyA, vahA~ to devadatta kA jJAna yajJadattajJAna meM sahakAri bhAva rUpa se janaka hai, anusaMdhAna to vahA~ hI ho sakatA hai jahA~ upAdAnopAdeyabhAvAtmaka kAryakAraNabhAva ho| [ upAdAna-upAdeyabhAva meM do vikalpa] uttarapakSI: jisa upAdAnopAdeyabhAva ke abhAva se Apa bhinna saMtAna meM anusaMdhAnAbhAva dikhAte ho, yahAM upAdAna kisako Apa kahate haiM ? do prakAra ke upAdAna ho sakate haiM-(A) jo apanI tti hone para kAya kI utpatti kare vaha upAdAna kAraNa kahA jAtA hai-jaise: mutpiDa kA santAna calA A rahA hai, jaba vaha nivRtta hotA hai taba ghaTotpatti hotI hai to vahAM mRtpiDa ko ghaTa kA upAdAna kAraNa kahA jAtA hai| athavA dUsarA-(B) aneka kAraNoM se kArya utpanna hotA hai vahA~ jo kAraNa apanI vizeSatAoM kA AdhAna usake kArya meM karatA ho vaha upAdAna kAraNa / jaise Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tpAdakatvavirodhAt / b nApyanaSTama , kSaNabhaMgabhaMgaprasaMgAt / nApyubhayarUpama, ekasvabhAvasya viruddhobhayarUpA'sambhavAt / nApyanubhayarUpama , anyonyavyavacchedarUpANAmekaniSedhasya tadaparavidhAnanAntarIyakatvenAnubhayarUpatAyA ayogAt / atha yadi vyApArayogAt kAraNaM kAryotpAdakamabhyupagamyeta tadA syAdayaM doSaH-yaduta naSTasya vyApArA'sambhavAt kathaM kAryotpAdakatvam , yadA tu prAgbhAvamAtrameva kAraNasya kAryotpAdakatvaM tadA kuta etadoSAvasaraH ? nanvetasminnabhyupagame prAgbhAvino'nekasmAdupajAyamAne kArya kuto'yaM vibhAgaH-idamatropAdAnakAraNam , ida ca sahakArikAraNamiti, dvayorapi kAryeNAnuvihitAnvaya-vyatirekatvAt ? ghaTa ke kAraNa daMDacakrAdi aneka haiM kintu ghaTa meM daMDAdi kI vizeSatAe~ nahIM hotI kintu mRtpiMDa kI vizeSatAe~ (samAna varNAdi) dikhatI haiM ataH mRtpiDa ghaTa kA upAdAna kAraNa hai |-nimitt kAraNa daMDAdi, do prakAra meM se eka bhI prakAra kI upAdAnatAvAlA nahIM hotaa| [aba vyAkhyAkAra yaha dikhAta hai ki kisI bhI prakAra kI upAdAnatA mAnI jAya, bauddha mata meM vaha nahIM ghaTa sktii| tadanantara kramaza: B aura A vikalpoM kI AlocanA kareMge ] [ bauddhamata meM upAdAna-upAdeyabhAva meM cAra vikalpa] vyAkhyAkAra kahate haiM ki jo eka hI svabhAva vAle aura pUrvAparabhAva se avasthita haiM ve saba jJAnAtmakakSaNa agara pratikSaNa nazvarasvabhAvavAle haiM to unameM upAdAna-udAdeyabhAva kI sthApanA hI nahIM kI jA sktii| vaha isa prakAra-(a) uttarakSaNa ko janma dene vAlA pUrvakSaNa dvitIyakSaNa meM naSTa ho kara uttarakSaNa ko utpanna karatA haiM yA (b) naSTa na ho kara yAnI jIvita raha kara], yA (c) naSTAnaSTa ubhayarUpa se, athavA (d) na naSTa ho kara aura na jIvita rahakara-anubhayarUpa se ? inameM se (1) 'naSTa hokara' yaha nahIM bana sakatA kyoMki jaise cira pUrva meM naSTa hone vAlA kSaNa usa kArya kA utpAdaka bane isameM virodha hai, usI prakAra nirantara naSTa hone vAlA kSaNa bhI usa kArya kA utpAdaka bane isa meM virodha AyegA / (2) 'dvatIyakSaNa meM jIvita rahakara' yaha bhI nahIM mAna sakate kyoMki taba aneka kSaNavRtti usako mAnanA hogA aura kSaNabhaMgavAda hI samApta ho jaayegaa| (3) 'ubhayarUpa bhI nahIM kaha sakate kyoMki eka svabhAva vAle eka kSaNa meM do viruddha svarUpoM kA sambhava nahIM hai| (4) 'anubhayarUpa se' yaha bhI nahIM kaha sakate-kyoMki jahA~ do rUpa meM paraspara vyavacchedakatA hotI hai vahA~ ekarUpa ke niSedha se dUsare kA vidhAna arthataH avinAbhAvI yAnI avazyaMbhAvI hone se anubhayarUpatA yahA~ ghaTa hI nahIM sktii| pUvapakSI:-agara hama vyApAra ke dvArA naSTa kAraNa ko kAryotpAdaka mAneM taba virodha doSa sAvakAza hai kyoMki jo utpanna hone ke bAda dUsare hI kSaNa meM naSTa ho gayA usakA uttarakSaNarUpa kArya ke utpAdana meM koI vyApAra sambhavita nahIM hai / kintu, hama to kAraNa ko pUrvavRttitA ko hI kAryotpAdakatA mAnate haiM to yahA~ virodhadoSa ko avasara hI kahA~ hai ? uttarapakSI:-isa mAnyatA meM yaha prazna hogA ki jaba eka kArya aneka kAraNoM se utpanna hotA hai to vahA~ 'yaha upAdAna kAraNa' aura 'yaha sahakArikAraNa' aisA vibhAga hI kaise hogA jaba ki donoM prakAra ke kAraNoM meM pUrvavRttitA arthAt kArya kA anuvidhAna karane vAlA anvaya-vyatireka to tulya hai ? Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 359 atha satyapyanvaya-vyatirekAnuvidhAne ekasyopAdAnatvena, janakatvamaparasyAnyatheti / nanvetadevopAdAnabhAvena janakatvaM kasyacida rUpasyAnanugame prAgbhAvitvamAtreNa daravase yama / athAbhihitamevopAdAnakAraNatvasya lakSaNaM tadavagamAt kathaM tad duravaseyam ? satyam , uktam , na tu kasyacidrUpasyAnanugama tat sambhavati, nApyavasAtu zakyam / tathAhi-B yata svagatavizeSAdhAyakatvamupAdAnatvamukta tat ki(1) svagatakatipayavizeSAdhAyakatvamAhosvit (2) sakalavizeSAdhAyakatvamiti ? tatra yAda (1) prathama: pakSaH, sa na yuktaH, sarvajJajJAne svAkArArpakasyAsmadAdivijJAnasya taM pratyupAdAnabhAvaprasaMgAta / tathA, rUpasyApi rUpajJAnaM pratyupAdAnabhAvaprasaktiH, tasyApi svagatakatipayavizaSAdhAyaka tvAta , anyathA nirAkArasya bodhasya sarvAna pratyavizeSAda 'rUpasyevAyaM grAhako na rasAdaH' iti tata pratikama vyavasthA na syAta / rUpopAdAnatve ca jJAnasya. paralokAya datto jalAJjaliH syAt / ki ca, katipayavizeSAdhAyakatvenopAdAnatve ekasyaiva jJAnakSaNasya tatkAryAnagata-vyAvRttAnekadharmasambandhitvAbhyupagame viruddhadharmAdhyAso'bhyupagato bhavati, tathA ca yathA yagapaddhAvyanekaviruddhadharmAdhyAse'pyeka vijJAna tathA kramabhAvyanekataddharmayoge kimityeka nA'bhyupagamyeta? [ upAdAna-sahakArI kAraNa-vibhAga kaise ? ] pUrvapakSI:-donoM prakAra ke kAraNoM meM kArya ke anvaya-vyatireka kA anuvidhAna tulya hone para bhI eka upAdAnarUpa se utpAdaka hotA hai, dUsarA mAtra sahakArIbhAva se-itanA spaSTa to antara hai / uttarapakSI:- are bhAI ! yaha 'upAdAnarUpa se utpAdakatva' jaba taka upAdAnatvaprayojaka rUpavizeSa kA anugama na ho taba taka kevala pUrvavRttitA mAtra se to durgama hai / tAtparya yaha hai ki jisa ko Apa upAdAna kAraNa kahanA cAhate ho usameM vaha kaunasI lAkSaNikatA hai yaha dikhAo ! pUrvapakSaH-upAdAna kAraNa ke do lakSaNa pUrva meM batA to cuke haiM, usa lakSaNa se upAdAnatA subodhya hai to durgama kaise ? .. uttarapakSIH-bAta sahI hai, lakSaNa to kahA hai kintu jaba kisI svarUpavizeSa ko lakSaNarUpa meM dikhAyA jAya taba usakA spaSTa anugama bhI honA cAhiye anyathA na to vahA~ lakSaNa kA sambhava ho sakatA hai na to usakA jJAna / jaba usa lakSaNa kI samIkSA karate haiM taba usakA kAI svarUpa hI nizcita nahIM hotA / jaise dekhiye [svagatavizeSAdhAnasvarUpa upAdAna ke do vikalpa] _ 'apane meM rahI huI vizeSatAoM kA kArya meM AdhAna karanA' yaha upAdAna kA dUsarA lakSaNa Apane dikhAyA hai, usake Upara prazna hai-(1) kyA svagata kucha hI vizeSa kA AdhAna kahate ho, yA .. (2) svagata sakala vizeSoM kA AdhAna ? prathama pakSa ko mAneMge to vaha ayukta hai / kAraNa, hamArA-Apa kA jo jJAna hai usakA jJAna sarvajJa ko hotA hai, vahA~ sarvajJajJAna ko apanA jJAna bhI kucha AkArArpaNa karatA hai isaliye apanA jJAna sarvajJajJAna kA upAdAna kAraNa mAnane kA atiprasaMga aayegaa| taduparAMta rUpajJAna meM rUpa bhI apane kucha AkAra kA AdhAna karatA hai isaliye rUpakSaNa bhI rUpajJAnakSaNa ke prati upAdAna bhAva ko prApta ho jAyegA / yadi viSaya ko jJAna meM AkArArpaka nahIM mAneMge to jJAna nirAkAra rahegA, nirAkAra jJAna Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 (B2) atha sakalavizeSAdhAyakatvena, na tahi nirvikalpakAt savikalpakotpattiH / na ca nivikalpakayorapyupAdAnopAdeyatvenA'bhyupagatayostadbhAvaH syAt , tathA ca kuto rUpAkArAt samanantarapratyayAt kadAcid rasAdyAkArasyApyupAdeyatvenAbhimatasyotpattiH ? atha vijJAnasantAnabahutvAbhyupagamAnAyaM doSaH tena sarvasya svasazasyotpattiH, tamusmin darzana ekasminnapi santAne pramAtRnAnAtvaprasaGgaH, tathA ca gavAzvadarzanayobhinnasantAnavatinorekena dRSTe'rthe'parasyAnusandhAnaM na syAt , devdttyjnydttsntaangtyorivaanyenaanubhuute'nysy| dRzyate ca-gAmahaM jJAtavAn pUrvamazvaM jAnAmyahaM punaH / [ zlo0 vA0 5-Atma0 122 ] ki ca, sakalasvagatavizeSAdhAyakatve sarvAtmanopAdeyajJAnakSaNe tasyopayogAdanupayuktasyAparasvabhAvasyAbhAvAdyogivijJAnaM rUpAdikaM caikasAmagryantargataM prati na sahakAritvaM tasyeti sahakArikAraNAbhAve nopAdeyakSaNavyatiriktakAryAntarotpAda: / to sabhI viSayoM ke prati udAsIna rahegA, ataH AkAra ke AdhAra para jo 'yaha jJAna rUpa kA hI grAhaka hai, isakA nahIM, isa prakAra pratyeka karma yAnI viSaya ke sambandha meM tat tat jJAna kI vyavasthA hotI hai vaha nahIM ho skegii| dUsare, rUpajJAna aura rUpa sarvathA bhinnasvarUpa hone para bhI rUpa ko rUpajJAna kA upAdAna kAraNa mAneMge to jJAna ke prati zarIra ko upAdAna kAraNa mAnane vAle nAstika kI iSTasiddhi hone se paraloka ko jalAJjali de dene kI Apatti Apako aayegii| tathA yadi upAdAna kAraNa ko kucha hI vizeSoM kA AdhAna karane vAlA mAneMge to apane kArya ke kucha vizeSa dharma to kAraNa meM bhI anugata rahegA aura kAraNagata anya vizeSa dharmoM, jina kA AdhAna kArya meM nahIM huA haiM, ve kArya se vyAvRtta raheMge / phalataH eka hI kAraNabhUta jJAnakSaNa meM kucha tatkAryAnugata dharma kA sambandha rahegA aura kucha tatkAryavyAvRttadharma kA sambandha rahegA-isa prakAra mAnane para to viruddhadharmAdhyAsa bhI svIkAranA hogA isa sthiti meM hama kaha sakate haiM ki jaba eka sAtha hI rahane vAle aneka viruddha dharmoM kA adhyAsa hone para bhI vaha jJAnakSaNa eka hI hai to bhinna bhinna kAla meM eka hI vastu meM aneka viruddha dharmoM kA yoga mAna kara vastu ko eka aura aneka kSaNasthAyI kyoM na mAnI jAya? [sakalavizeSAdhAna dvitIya vikalpa ke tIna doSa ] ) yadi kArya meM jo apane sakalavizeSoM kA AdhAna kare usako upAdAna kahA jAya to tIna doSa haiM-(1) nirvikalpaka ke sakala vizeSoM kA savikalpa meM AdhAna na hone se nirvikalpa se savikalpa jJAna kI utpatti na hogii| (2) jaba pUrvApara bhAva se do nirvikalpakajJAna utpanna hote haiM to una meM upAdAna-upAdeyabhAva sarvamAnya hai kintu vaha aba nahIM ghaTegA ki nirvikalpakajJAna vizeSAkArazUnya hone se sakalavizeSa ke AdhAna kA sambhava hI nahIM hai / (3) pUrvakAlIna rUpAkAra samanantara pratyayarUpa upAdAna se uttarakAla meM kabhI rasAdyAkAra upAdeyajJAna ko utpatti Apa ko abhimata hai kintu vaha bhI nahIM ghaTegI kyoMki rUpAkAra jJAna apane sakala vizeSoM meM antargata rUpAkAra kA ho AdhAna upAdeya meM kregaa| [eka kAla meM aneka saMtAna mAnane meM Apatti ] yadi donoM doSoM ke nivAraNArtha yaha kahA jAya-"savikalpajJAna apane pUrvakAlIna sadRzajJAna se, nirvikalpajJAna bhI apane pUrvakAlIna sadRzajJAna se aura rasAdyAkArajJAna bhI apane Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 361 atha yeSAM kAraNameva kAryatayA pariNamati teSAM bhavatvayaM doSo, na tvasmAkaM prAgbhAvamAtra kAraNatvamabhyupagacchatAm / nanvatrApi mate a yena svarUpeNa vijJAnamupAdeyaM vijJAnAntaraM janayati ki tenava rUpamekasAmagryantargatam ? b uta svabhAvAntareNa ? tatra a yadi tenaiva tadA rUpamapi jJAnamupAdeyabhUta rasAdijJAna se hI utpanna hotA hai| sivikalpajJAna ke pUrva to nirvikalpajJAna hotA hai aura rasAdyAkArajJAna pUrva to vahA~ rUpAkArajJAna thA to madRzajJAna kahA~ se AyA ? aisI zaMkA karane kI jarUra nahIM kyoMki eka hI kAla meM aneka vijJAna saMtAna mAnate haiM ata: uparokta koI doSa nahIM hai / arthAt aneka vijJAna saMtAna kI mAnyatA hone se sabhI jJAna svasadRzajJAna se hI utpanna hotA hai, yaha bhI mAna sakate haiN|"-to aisA kahane vAle ke darzana (=mata) meM eka hI devadattAdisaMtAna meM aneka pramAtA mAnane kA atiprasaMga AyegA, phalataH godarzana ke bAda azvadarzana hogA to una donoM kA bhinna santAna mAnanA par3egA, isakA duSpariNAma yaha AyegA ki-godarzana aura azvadarzana bhI bhinnasantAnavartI ho jAne se eka santAna meM darzana hone para dUsare santAna ko anasaMdhAna nahIM ho sakegA, kyoMki devadatta ne dekhA ho to yajJadatta ko usakA anusaMdhAna nahIM hotA usI prakAra anya saMtAna anubhava kA anusaMdhAna dUsare santAna ko nahIM ho sktaa| dikhatA bhI hai- (zlokavAttika meM kahA hai-) 'pahale maiMne gAya ko jAnA thA aura aba azva ko jAna rahA huuN| [ sakalavizeSAdhAna pakSa meM sahakArikathA vilopa ] dUsarI bAta yaha hai ki kAraNagata sakala vizeSoM kA kArya meM AdhAna mAneMge to upAdeyajJAnakSaNa kI utpatti meM hI upAdAnajJAnakSaNa sarvAMza upayukta vyApata ho jAyegA, usakA koI aMza aisA nahIM bacegA jo vahA~ anupayukta ho, arthAt upAdAnakSaNa meM aisA koI anya svabhAva hI nahIM hai jo vahA~ anupayukta rahA ho| isa sthiti meM yogijJAna ke prati, evaM eka sAmagrI antargata rUpAdi anya kAraNoM kA vaha upAdAnajJAnakSaNa sahakArI nahIM bana sakegA, kyoMki vahA~ sahakArI banane ke liye koI avaziSTa anupayukta svabhAva hI nahIM hai| jaba vaha kisI kA bhI sahakArI nahIM hai to phalita yaha hogA ki kisI bhI kAraNa se kevala upAdeyakSaNAtmaka kArya kI hI utpatti hotI hai sahakAryarUpa kArya kI kabhI nahIM / tAtparya, sahakArIkAraNa kI kathA nAmazeSa ho jaayegii| [prAgbhAvamAtrasvarUpa kAraNatA ke Upara do vikalpa ] pUrvapakSIH-Apane jo upAdeyakSaNabhinna kArya ke anutpAda kA doSa dikhAyA hai vaha to una pariNAmavAdiyoM ke mata meM hogA jo mAnate haiM ki kAraNa hI kAryAtmaka pariNAma meM pariNata ho jAtA hai, kyoMki kAraNa sarvAtmanA upAdeyakArya meM pariNata ho jAne se upAdeyakArya se bhinna kisI bhI kArya kA utpAda hI zakya na hogaa| hamAre mata meM aisA nahIM hai, hama to mAnate haiM ki jo kevala pUrvavartI ho vahI kAraNa hai / upAdeyakSaNa kA vaha jaise pUrvavartI hai vaise sahakArya rUpAdi kA bhI pUrvavartI hone se donoM kArya eka hI kSaNa se utpanna ho skeNge| uttarapakSIH-are, isa pakSa meM bhI yaha prazna hogA ki a vijJAna jisa svarUpa se (svabhAva se) upAdeyakSaNAtmaka anya vijJAna ko utpanna karatA hai, kyA usI svabhAva se ekasAmagrI-antargata rUpAdi ko utpanna karegA ? b yA anya svabhAva se ? a yadi usI svabhAva se, taba to utpanna hone vAle rUpAdi Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 syAt , tatsvabhAvajanyatvAt , taduttarajJAnakSaNavata / atha b svabhAvAntareNa tadopAdAnAbhimataM jJAnaM dvisvabhAvamAsajyate / yathA copAdAna-sahakArisvabhAvarUpadayayogastathA trailokyAntargatAnyakAryAntarA vamapi svabhAvaH, tatazcaikatvaM jJAnakSaNasya yathopAdAna sahakArya'janakatvAnekaviruddhadharmAdhyAsitasyAbhyupagamyate tathA harSa-viSAdAdyanekavivartAtmanastatsantAnasyApyabhyupagantavyam / athopAdAna-sahakAryajanakatvAdayo dharmAstatra kalpanAzilpikalpitAH, ekatvaM tu tasya svasaMvedanAdhyakSasiddhamiti na taistadapanIyata iti matistAtmano'pyekatvaM santAnazabdAbhidheyatayA prasiddhasya svasaMvedanAdhyakSasiddhasya kramavaddharSa viSAdAdikAryadarzanA'numIyamAnatadapekSajanakatvA'janakatvadharmApaneyaM na syAt / tanna svagatasakaladharmAdhAyakatvamapAdAnatvaM bhavadabhyupagamena sNgtm| ___A nApi santAnanivRttyA kAryotpAdakatvasvabhAvaM, tathA'bhyupagame jJAnasantAnanivRtteH prlokaabhaavprsNg:| bhI upAdeyamAtmaka vijJAnamaya hI ho jAyegA kyoMki rUpAdi usI svabhAva se hI utpanna hai jisa svabhAva se uttarajJAnakSaNa utpanna hotA hai, ataH samAnasvabhAva se utpanna uttarajJAnakSaNavat rUpAdi bhI samAna yAnI vijJAnarUpa hI hogaa| b yadi anya svabhAva se rUpAdi kI utpatti hotI hai, to upAdAnarUpa se mAnya vijJAnakSaNa meM svabhAvadvaya prasakta hogaa| taduparAMta, jaise eka hI kSaNa upAdAnasvabhAva aura kArisvabhAva ye donoM se yakta hai. vaise sakala bhamaMDala antargata anya jo janya kArya haiM unakI apekSA usI kSaNa meM ajanakatva svabhAva bhI mAnanA hogA, kyoMki una sabhI kAryoM kA vaha eka kSaNa ajanaka bhI hai| [ isase kyA siddha huA ? u0 ] isase yaha phalita hogA ki jaise eka hI jJAnakSaNa upAdAnasvabhAva, sahakArisvabhAva aura ajanakatva Adi parasparaviruddha dharmoM se adhiSTita. hone para bhI usakA ekatva akSuNNa hai vaise hI harSa-kheda Adi aneka vivartasvarUpa bhinnakAlIna parasparaviruddha dharmoM se adhiSThita jo devadattAdi santAna hai usI kA bhI ekatva mAnanA hogaa| tAtparya, devadattasaMtAna meM eka anugata AtmA siddha huaa| [ kalpita dharmoM se ekatva akhaMDita rahane para ekAtmasiddhi ] pUrvapakSIH- eka jJAnakSaNa meM jo upAdAna-sahakArI ajanakatvAdi dharma haiM ve saba kalpanA zilpI stava nahIM hai, una kalpita parasparaviruddha dharmoM se usa kSaNa kA svasaMvedana pratyakSasiddha vAstava ekatva khaMDita nahIM ho sktaa| uttarapakSI:-agara aisI ApakI mAnyatA hai taba to yaha bhI mAna lenA cAhiye ki pUrvApara kSaNoM meM AtmA kA jo vAstavika ekatva hai vaha bhI, janakatva aura ajanakatvAdi virodhAbhAsI dharmoM ke yoga se khaNDita nahIM hogA,-kramika harSa kheda Adi kAryoM ke dekhane se harSAdi kAryoM kI apekSA janakatva kA aura zeSa janya kAryoM kI apekSA ajanakatva kA to eka AtmA meM kevala anumAna hI kiyA jAtA hai, yAnI ve kalpita hI haiN| uparokta carcA kA sAra yahI hai ki 'svagata sakala dharmoM kA AdhAyakatva' yaha upAdAna kA lakSaNa ApakI hI anya mAnyatA ke anusAra asaMgata siddha hotA hai| A upAdAna kA jo prathama lakSaNa kiyA gayA thA-'saMtAna kI nivRtti hokara kArya kI utpatti karane kA svabhAva' vaha lakSaNa bhI asaMgata hai kyoMki isa pakSa meM jJAnasaMtAna kI nivRtti ho kara anya - sakAlapata, vAmana - - - - ... . Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 363 atha smnntrprtyytvmupaadaantvmucyte| tathAhi-samaH-tulyaH, anantara:avyavahitaH pratyayA jnkH| na caitad bhinnasantAnAditi na tatrAnusandhAnasambhavaH / nanvatrApi samatvaM kAryeraNa yadhupAdAnatva pratyayasya, tadA vaktavyam-kiM a sarvathA samAnatvam ? b utaikadezena ? yadi a sarvathA, tadasata-kArya raNayoH sarvathA tulyatve yathA kAraNasya prAgbhAvitvaM tathA kAryasyApi syAt / tathA ca kArya-kAraNayorekakAlatvAnna kAryakAraNabhAvaH / nokakAlayoH kAryakAraNabhAvaH savyetaragoviSANavat / tathA, kAraNAbhimatasyApi svakAraNakAlatA, tasyApi svakAraNakAlateti sakalasantAnazUnyamidAnI samasta jagat syAt / b atha kathaMcit samAnatA, tathA sati yogijJAnasyApyasmadAdijJAnAlambanasya tadAkAratvenakasantAnatvaM syAt' ityAdi dUSaNaM pUrvoktameva / athAnantaratvampAdAnatvam, nanu kSaNikaikAntapakSa sarvajagatkSaNAnantaraM vivakSitakSaNe jagad jAyata iti sarveSAmupAdAnatvamityekasantAnatvaM jagataH / dezAnantayaM tatrAnupayogi, dezavyavahitasyApIhajanmamaraNacittasya bhAvijanmacittopAdAnatvAbhyupagamAt / pratyayatvaM tu nopAdAnatvaM, sahakAritve'pi pratyayatvasya bhAvAt / tanna samanantarapratyayatvamapyupAdAnatvam / na ca pratikSaNavizarAruSu bhAveSu kathaJcidekAnvayamantareNa janakatvamapi saMgacchate kimutopAdAnAdivibhAgaH-iti kSaNabhaMgabhaMgapratipAdanAvasare'bhidhAsyAmaH / visabhAgasaMtatirUpa kArya utpanna hogA to phira paraloka kisakA mAnA jAyegA ? paraloka kA abhAva prasaMga Apatita hogaa| [ samanantarapratyaya ko upAdAna nahIM kaha sakate ] pUrvapakSI:-hama samanantara pratyaya ko hI upAdAna kahate haiN| jaise dekhiye, sama yAnI tulya aura anantara yAnI vyavadhAna (=aMtara ) rahita, aisA jo pratyaya (jJAna), vahI janaka yAnI upAdAna hai| aise upAdAna meM bhinna santAna se tulyatA na hone ke kAraNa, bhinna santAna kA vaha upAdAna na hone se vahA~ bhinna santAna meM anusandhAna hone kI Apatti nahIM hogii| uttarapakSI:-agara yahA~ pratyaya meM kArya ke sAtha tulyatA ko hI upAdAnatA kahate haiM taba do prazna hoMge - (a) vahA~ kArya ke sAtha tulyatA sarvAMza meM mAnate haiM ? yA (b) kisI eka aMza se ? a sarvAMza se kAraNa aura kArya meM tulyatA ho hI nahIM sakatI, varanA kAraNa meM pUrvattitA hai to kArya bhI sarvathA tulya hone se pUrvavartI mAnanA hogaa| jaba kAraNa-kArya donoM pUrvavartI yAne ekakAlIna hoMge taba una do meM kArya kAraNabhAva hI nahIM ghaTegA kyoMki samAnakAlIna do vastu meM kabhI kAryakAraNabhAva nahIM ho sakatA, jaise dAye-bAyeM go sIMga samAnakAlotpanna aura samakAlavartI haiM to una do meM vaha nahIM hotA hai / taduparAMta, kAraNa bhI apane kAraNa kA kArya hone se, kAraNa aura usakA kAraNa ye donoM bhI sarvAMza meM ne se samakAlIna bana jAyeMge, usa kAraNa kA kAraNa bhI usakA samAnakAlIna bana jAyegA-isa prakAra eka saMtAnavartI aura kAraNa-kAryarUpa se abhimata sakala kSaNoM meM kAlika pUrvAparabhAva kA uccheda ho jAne se santAnabhAva bhI na rahegA to samucA jagat sarvasantAna zUnya ho jaayegaa| [ AMzika samAnatA pakSa meM Apatti ] agara sarvAMza se nahIM kintu kucha aMza meM hI samAnatA mAneMge to isa pakSa meM pahale hI dUSaNa dikhA diyA hai ki, hamAre-Apake jJAna ko viSaya karane vAle yogipuruSa ke jJAna meM hamArA-ApakA Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pratra kecita tulye'pi janakatve svaparasantAnagatayorupAdAnatve kAraNamAhaH-"svasantato cetitaM jJAnaM jJAnAntarajanakam, na tvevaM parasantatau, ato'janakatvavyatiriktasyopAdAnakAraNatva nimittasya saMbhavAditthaMbhUtAna hetuphalabhAvAd vyvsthaa|"-asyaapi vyavasthAnimittatvamayuktam, nahi jJAnamasaMveditaM vyavasthAM labhate / saMvedanaM hi jJAnAnAM svata eveSyate, tacca svasantatipatite iva parasaMtatipatite'pi tulyam / jJAnAntaravedyatvaM tu na zAkyairabhyupagamyate jJAnasya niyamata iti nAyamapyatiprasaMgaparihAraH / / na ca svasantatAvapi svasaMviditajJAnapUrvakatA jJAnasya siddhA. mUrchAdyavasthottarakAlabhAvijJAnasya tathAtvAnavagamAva ; yato vijJAnapUrvakatve'pi tatra vipratipannA vAdinaH kutaH punaH saMviditajJAnapUrvakatvam ? tatraitat syAt-vijJAnapUrvakatvasyAnumAnena nizcayAta kathaM vipratipattiH ? tacca dazitam 'tajjAtIyAt tajjAtIyotpattiH' iti / etadasata, pratajjAtIyAdapi bhAvAnAmutpattidarzanAd yathA dhuumaadeH| jJAna viSayavidhayA kAraNa hai aura donoM meM kucha aMza meM samAnatA bhI hai to donoM jJAna ekasantAna ke sabhya bana jaayeNge| agara kevala anantaratva ko ( yAnI pUrvavattitA ko) hI upAdAnatva kahA jAya taba to koI eka vivakSita kSaNa meM pUrvakSaNabhAvi samasta jagat ke anantara ( uttarakSaNa meM ) pUrA jagat utpanna hotA hai ataH pUrvakSaNavartI pUrA jagat , uttarakSaNavartI pUre jagat kA upAdAna bana jAne se sArA jagat kevala ekasantAnarUpa bana jaayegaa| [dezika Anantarya u. u. bhAva meM aghaTita ] yadi kaheM ki-vahA~ kAlika Anantarya hone para bhI daizika Anantarya pUre jagat meM nahIM hai ata: sAre jagat meM upAdAnatAprasaMgamUlaka ekasantAnatva kI Apatti nahIM hogI-to yaha kathana bhI upayogI nahIM, vyartha hai, kyoMki daizika Anantarya upAdAna-upAdeya meM hone kA niyama hI nahIM ghaTa sktaa| kAraNa, jisa deza meM bhAvi janma hogA, usa janma ke citta ke prati isa janma kA citta jo ki bhinna deza meM hai, upAdAna banatA hai-yaha Apa bhI mAnate haiN| kevala pratyayatva ko bhI upAdAnatva nahIM kahA jA sakatA kyoMki pratyayatva to sahakArI kAraNa meM bhI hotA hai| sArAMza, samanantarapratyayatva ko upAdAnatva kahanA yUkta nahIM hai| tathA, kSaNikavAdakhaMDana ke pratipAdana ke prasaMga meM yaha bhI dikhAyA jAyegA ki pratikSaNa nazvara svabhAvavAle padArthoM meM jaba laga kisI bhI prakAra se eka anvayI tattva na mAnege taba taka kAraNatA bhI saMgata na ho sakegI to phira upAdAna-sahakArI Adi vibhAga kI to bAta hI kahA~ ? ! [ svasaMtati meM jJAnasphuraNa se upAdAnaniyama azakya ] isa saMdarbha meM kucha vidvAna vijJAnakSaNa meM, sva-parasantAna antargata kAryakSaNa ke prati tulya janakatA hone para bhI svasantAnavartI kArya kA hI vaha upAdAna hai-isa meM kAraNa batA rahe haiM "jJAna meM jJAnAntarajanakatva kA sphuraNa kevala apanI santati meM hI hotA hai parasaMtati meM aisA sphuraNa nahIM hotaa| isa prakAra ajanakatva se bhinna yAnI svasaMtati meM sphurita janakatva svarUpa upAdAnakAraNatA kA nimitta sambhavita hone se, isa prakAra ke nimitta para avalaMbita hetu-phala bhAva se upAdAna jJAna kI vyavasthA ho sakatI hai|" * liMbar3I kI prati meM 'cetitaM jJAnAntarajanakatvaM' aisA pATha hai, pAThazuddhi ke liye vizeSa zuddha prati kI yahAM AvazyakatA hai| Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH ye'pyatrAhuH-"sadRza-tAdRzabhedena bhAvAnAM vijAtIyotpattyasambhavAdetadadUSaNam"-teSAmapi sadRzatAdRzaviveko nArvAgdRkpramAtRgocaraH, kAryanirUpaNAyAmapi tayoviveko durlbhstsmaadymprihaarH| yaiH punarucyate-"sarvasya samAnajAtIyAdupAdAnAdatpattiH, prAdyasyApi dhamakSaNasyopAdanatvena vyavasthApitAH kASThAntargatA aNavaH"-tatrApi sajAtIyatvaM na vidmaH / rUpAdInAM hi rUpAdipUrvakatvena vA sajAtIyatvama, dhamatvopalakSitAvayavaparvakatvena vA ? prAcya vikalpa neTAnI vijAtIyAdatpattigorapyazvAdupajAyamAnasya / uttaravikalpe'pi kASThAntargatAnAmavayavAnAM dhamatvaM laukikaM pAribhASika vA / paribhASAyAstAvadayamaviSayaH / loke'pi tadAkAravyavasthitAnAmavayavAnAM naiva dhmtvvyvhaarH| tAki keNA'pi lokaprasiddhavyavahArAnusaraNaM yuktaM kartum / tasmAnna sjaatiiyaadutpttiH| vyAkhyAkAra kahate haiM ki sphurita jJAnAntarajanakatvarUpa vyavasthA kA nimitta yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki koI bhI jJAna asaMvedita hone para usakI vyavasthA kA saMbhava nahIM hai| ata: jJAna kA savedana to mAnanA hogA. vaha bhI Apa ko svataH hI mAnya hai. parata: nahIM, to aba dakhiya ki va saMtati meM jaise jJAna svayaMsphurita hogA vaise parasaMtati meM bhI vaha svayaM sphurita hI hogA, to jJAnAntarajanakatva kA svayaM sphuraNa vahA~ bhI samAna hai ataH upAdAnatva kI vahA~ bhI atiprasakti hogI, usakA vAraNa nahIM ho sakegA, kyoMki parasaMtati meM jJAna ko svayaM sphUrita na mAna kara jJAnAntara-vedya mAnA jAya tabhI vahA~ atiprasaMga kA vAraNa zakya hai kintu bauddha mata meM jJAna niyamataH svaprakAza hI hone kA siddhAnta hai-usakA tyAga kaise kiyA jA sakegA ataH atiprasaMga anivArita hI rhegaa| [ jJAna meM jJAnapUrvakatA kA niyama nahIM-nAstika ] .. yahA~ nAstika yaha pUrvapakSa karatA hai ki svasaMtati ke jJAna meM jJAnAntara janakatA to 'jJAna meM svasaMviditajJAnapUrvakatA' kA niyama mAnA jAya tabhI ho sakatI hai kintu vaha niyama hI siddha nahIM hai kyoMki mUrchA yA suSupti dazA samApta hone ke bAda jo AdyavijJAna hotA hai usameM svasaMvidita jJAnapUrvakatA siddha nahIM hai / are ! vAdIvRnda meM to vahA~ jJAnapUrvakatA meM bhI vivAda hai to svasaMvidita jJAnapUrvakatA kI to bAta hI kahA~ ? zaMkAH-jJAna meM jJAnapUrvakatA kA nizcaya to anumAna se sulabha hai phira vivAda kyoM ? aura anumAna to pahale bhI [ pR. 316 paM. 4] dikhAyA hai ki jisa jAti kA kAraNa ho usI jAti kA kAya utpanna hotA hai arthAt kAraNa-kArya kA sAjAtya hI jJAna meM jJAnajanyatA kA sAdhaka hai / samAdhAna:-ApakI zaMkA asAra hai kyoMki bhinnajAtIya kAraNa se bhI padArthoM kI utpatti dekhI jAtI hai, udA0 agni aura dhUma meM sAjAtya na hone para bho kAraNa-kAryabhAva siddha hai| [sadRza-tAdRza viveka alpajJa nahIM kara sakatA-nAstika ] jina logoM kA kahanA hai ki-"jisa padArtha se apara padArtha kI utpatti hotI hai vaha kAraNabhUta padArtha yA to kArya se sadRza hotA hai jaise ki bIja se bIja kI utpatti, athavA vaha kArya se tAdRza hotA hai jaise bIja se aMkUra kI utpatti / isa prakAra koI bhI padArtha sadRza athavA tAdRza kAraNa se hI utpanna hotA hai, visadRza athavA vijAtIya se utpanna nahIM hotaa| ataH pUrvokta kisI bhI dUSaNa ko avakAza nahIM / tAtparya, dhUma kI utpatti meM kAraNabhUta agni dhUma kA 'tAdRza' kAraNa hone se yahA~ Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yaccAtrocyate-''tasyAmavasthAyAM vijJAnAbhAve tadavasthAtaH pracyutasyottarakAlamIdRzI saMvittinaM bhavet 'na mayA kiMcidapi cetitam' smati_yamanubhavapUvikA, ato yenAnubhavena satA na kiciccetyate tasyAmavasthAyAM tasyAvazyaM sadbhAvo'bhyupagantavyaH"- etat suvyAhRtam , 'na kiciccetitaM mayA' iti bra batA a vastvavedanaM vocyeta, b svarUpAvedanaM vA? vastvavedane sakalapratiSedho na yuktaH / b svarUpAvedanaM tu svasaMvedanAbhyupagame dUrotsAritam / tasmAdidAnImeva manovyApArAt tadavasthAbhAvI sarvAnavagamaH sNvedyte| vijAtIya se utpatti jaisA kucha bhI nahIM hai|" isake sAmane nAstika kahatA hai ki unake mata meM prathama bAta to yaha hai ki kisa padArtha kA kauna sadRza' bhAva hai aura kauna 'tAdRza' bhAva hai yaha viveka sAmAnyadarzI puruSoM kI jJAnazakti kA agocara hai| kadAcit kArya ko dekha bheda kA viveka hone kA kahA jAya to yaha bhI sulabha nahIM hai kyoMki sadRza tAdRza bhAva. kI koI spaSTa vyAkhyA hI nahIM hai / ataH 'vijAtIya se utpatti kA koI doSa nahIM hai' yaha parihAra asAra hai| '' [ samAnajAtIya se utpatti kA niyama nahIM-nAstika ] kisI kA jo yaha kahanA hai ki 'pratyeka padArtha sajAtIya upAdAnakAraNa se hI utpanna hotA hai, dhUma kA bhI upAdAna kAraNa agni nahIM hai kintu kASTha meM chipe hue sUkSma dhUmANusamudAya hI hai |'kintu isa kathana meM sajAtIyatA kA spaSTIkaraNa nahIM hotaa| ata: yaha prazna hogA ki a samAnarUpAdi vAle padArtha se rUpAdi kI utpatti ko sajAtIyotpatti kahate haiM ? yA b dhUmatva jisameM vidyamAna vayavoM se dhama kI utpatti ko sajAtIyotpatti kahate haiM ? a parva vikalpa meM yaha Apatti hogI ki azva se dhenu kI utpatti kadAcit ho jAya to use vijAtIyotpatti nahIM kaha sakeMge kyoMki dhenu kI utpatti samAnarUpAdivAle azva se hI ho rahI hai| b dUsare vikalpa meM puna: do prazna haiM-dhUmatva jo loka prasiddha hai usase sajAtIyatA mAnate haiM yA Apa jo kucha dhUma tva kI pAribhASika vyAkhyA kareM tadanusAra sajAtIyatA mAnate haiM ? dhUmatva yaha pAribhASikavyAkhyA kA to viSaya nahIM hai kyoMki vaha sarvajana prasiddha vastu hai, kevala zAstraprasiddha nahIM hai / loka meM jisakA dhUmatvarUpa se vyavahAra hotA hai vaisA dhamatva kASThAdi antargata dhamANa samadAya meM to kabhI vyavahRta nahIM hotA ataH laukika dhamatva se bhI sajAtIyotpatti kI bAta asaMgata hai / jo koI sarvaloka prasiddha vyavahAra hotA hai usakA anusaraNa to tAkikoM ko bhI karanA hI caahiye| niSkarSa:-'sajAtIya se hI utpatti' kA siddhAnta asAra hai| [ uttarakAlIna smRti se suSupti meM vijJAna siddhi azakya-nAstika] yaha jo kahA jAtA hai ki-yadi suSupti avasthA meM vijJAna kA sarvathA abhAva hogA to suSuptidazA pUrNa ho jAne ke bAda yaha jo saMvedana hotA hai 'mujhe kucha patA hI nahIM calA' yaha nahIM ho skegaa| tAtparya yaha hai ki yaha jo saMvedana hotA hai vaha smaraNAtmaka hai, anubhavarUpa nahIM hai [ kyoMki suSuptikAlIna viSaya kA vartamAna saMvedanarUpa hai| ] ataH yaha smRti avazya suSupti antargata anubhava pUrvaka hI honI cAhiye / isa liye, jisa anubhava kI vidyamAnatA meM bAhya kisI bhI padArtha kA patA hI nahIM calatA usa anubhava kA [ jisako saugata mata ma AlayavijJAna kahA jAtA hai-J sadbhAva suSupti avasthA ma avazya hI mAnanA cAhiye |-is kathana ke Upara kaTAkSa karatA huA nAstika Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 367 astu vA tasyAmavasthAyAM vijJAnaM, tathApi janakatvAtiriktavyApAravizeSAbhAvaH / samanantarapratyayatve janakatvA'tirikte'bhyupagamyamAne tayostAttvika bhedaprasaMgaH, tathA ca 'yadevaikasyAM jJAnasantato samanantarapratyayatvaM tadeva parasantatAvavalambanatvena janakatvam' ityetanna syAt / atha janakatvasamanantaratvAdayo dharmAH kAlpanikAH, akalpita tu yat svarUpaM tattAttvika, tacca bodharUpam / kimidAnI sAMvRtAda rUpAda bhAvAnAmutpattiH ? netyucyate, kathaM vA kAlpanikatvam ? atha janakatvAtiriktasya samanantarapratyayatvasyaivamucyate, kathaM tannibandhanA vyavasthA ? tathAhi-ekasyAM santatau parasaMtatigatena vijJAnena tulye'pi janakatve samanantarapratyayatvena jananavizeSamaMgIkRtyaikasaMtAnavyavasthA kriyate, yadA tu vyavasthAnibandhanasyApi sAMvRtatvaM tatastatkRtAyA vyavasthAyAH paramArthasattvaM durbhaNamiti / ayamapi saugatAnAM doSo na jainAnAm , yato 'jJAnapUrvakatvaM jJAnasya, svasaMvedanaM ca jJAnasya svarUpam' ityetat prAk prasAdhitam / kahatA hai-Apane yaha bahuta hI acchA kahA, arthAt vinA soce hI kaha diyA hai / aba yaha sociye ki 'mujhe kucha patA hI nahIM calA' aisA bolane vAlA kyA a suSupti avasthA meM vastu ( bAhyavastu ) kA asaMvedana hI batA rahA hai yA b vijJAna ke svarUpa kA asaMvedana hI batA rahA hai ? a kevala vastu vedana kaheMge to isase sakala padArtha kA niSedha nahIM ho sakatA kyoMki jJAna kA to saMvedana hogA hii| b agara kaheM-jJAna ke svarUpa kA bhI saMvedana nahIM hotA hai to yaha bAta visaMvAda ke kAraNa dUra bhAga jAyegI, kyoMki Apa to jJAna ko svasaMvidita mAnate haiM aura yahA~ suSupti meM jJAna hone para bhI usakA saMvedana nahIM hotA, aisA pratipAdana kara raheM haiM, ataH spaSTa visaMvAda hai| isa carcA se yahI sAra nikalatA hai ki suSuptikAla meM jo sarvathA jJAnAbhAva hotA hai usakA suSupti uttarakAla meM mana ke vyApAra se anubhava hotA hai, smaraNa nhiiN| . [ suSupti meM vijJAna mAna lene para bhI vyApAravizeSAbhAva ] - [ nAstika:-] athavA suSupti avasthA meM vijJAna ko mAna liyA jAya to bhI usameM uttarakSaNa ke prati janakatva se adhika koI bhI viziSTa vyApAra nahIM mAnanA cAhiye / [ tAtparyaH-upAdAnatvAdirUpa koI vizeSa vyApAra na hone se sajAtIyotpatti pakSa asiddha hai ] / yadi upAdAnatva siddha karane ke liye samanantarapratyayatva ko janakatva se bhinna mAneMge taba to janakatva aura samanantarapratyayatva kA vAstavika bheda prasakta hogaa| isa sthiti meM yaha kahanA vyatha hogA ki-'svakIya eka santAna meM utpanna hAna vAle uttarakSaNa ke prati.pUrvekSaNa meM jA samanantarapratyayatva hai vahI parasatatigatottarakSaNa ke prati janakatva hai'-kyoMki Apa donoM ko bhinna mAnate haiN| [ janakatvAdidharmoM kI kAlpanikatA kaise ?-nAstika ] yadi yahA~ bauddha aisA kaheM ki-'janakatva-samanantarapratyayatva Adi dharma to kAlpanika haiM-unameM bheda mAne to koI hAni nahIM hai / vastu kA jo akAlpanika svarUpa hotA hai vahI tAttvika hotA hai, aura vaha to jJAnarUpatA hI hai|'-to isake upara prazna hai ki kyA Apa kalpita janakatvAdi rUpa se: bhAva kI utpatti mAnane kA sAhasa karate haiM ? yadi nahIM, to phira janakatvAdi kAlpanika kaise mAnA jAya ? agara kaheM ki-'hama janakatva ko vAstavika mAnate haiM kintu samanantarapratyayatvAdi ko hI kAlpanika mAnate haiM to phira se yaha prazna hogA ki kAlpanika samanantarapratyayatva se svasaMtati meM upAdAnatva kI tAttvika vyavasthA kaise kI jA sakegI? jaise dekhiye-eka saMtati meM uttarakSaNa ke prati Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yaccoktam 'atajjAtIyAdapi bhAvAnAmutpattidarzanAta , yathA dhamAdeH' ityapi na saMgatam , yato nAsmAbhiratajjAtIyotpatti bhyupagamyate-vilakSaNAdapi pAvakAt dhamotpattidarzanAda-kintu kAraNagatadharmAnuvidhAna kAryatvAbhyupagamanibandhanam , tacca jJAnasya pradarzitaM prAk / na ca kAya-vijJAnayorivAnaladhUmayoH sarvathA vailakSaNyam , pudagalavikAratvena dvayorapi sAdRzyAt / sarvathA sAdRzye ca kAryakAraNabhAvAbhAvaprasaMga: ekatvaprApteH / yatta 'sadRzatAzavivekaH kAryanirUpaNAyAmapi durlabhaH' tatra yaH kAryadarzanAdapi vivekaM nAvadhArayituM kSamastasyAnumAnavyavahAre'nadhikAra eva / taduktam-"suvivecitaM kArya kAraNaM na vyabhicarati, atastadavadhAraNe yatno vidheyaH / " [ ] ata eva 'rUpAdInAM hi rUpAdipUvakatvana vA' ityAdi anabhimatopAlambhamAtrama, kathaJcita sAdRzyasya kAryakAraNayodazitatvAta , tasya ca prakRte pramANasiddhatvAt / jaise janakatA hotI hai vaise parasaMtati meM bhI vijJAna kI janakatA samAna hI hai, ataH upAdAna-upAdeyakSaNoM meM eka saMtAna kI vyavasthA karane ke liye Apa pUrvakSaNa ke vijJAna meM 'samanantara pratyayatva' isa vizeSarUpa se kAraNatA kA aMgIkAra karate haiM, kiMtu yadi vaha vyavasthA kA nimittabhUta dharma hI kAlpanika hai to usase kI gayI vyavasthA ko pAramArthika sat kahanA duSkara hai| . [ nAstika prayukta dRSaNa jaina mata meM nahIM hai-uttarapakSa ] uparokta nAstika ke pUrvapakSa ke pratyuttara meM vyAkhyAkAra kahate haiM ki ApakA yaha saba doSAropaNa hai vaha bauddha mata ke Upara lAgU ho sakatA hai kintu jaina mata meM vaha niravakAza hai, kyoMki hamane jaina prakriyAnusAra 'jJAnamAtra jJAnapUrvaka hI hotA hai' aura 'jJAna kA svarUpa svasaMvidita hai' yaha pahale siddha kiyA huA hai| [ pR. 328 paM. 8 ] [ kAryatvAbhyupagama kAraNadharmAnuvidhAnamUlaka hai ] yaha jo pUrvapakSI upAlambha detA thA-asamAnajAtIya kAraNa se bhI kArya kI utpatti dikhatI hai, udA0 agni se dhUma kI utpatti |-yh upAlambha asaMgata hai, kyoMki asamAnajAtIya kAraNa se kAryotpatti kA hama inakAra nahIM karate haiM, yataH vilakSaNa agni se vilakSaNa dhUma kI utpatti hama bhI dekhate haiM / kintu yaha to mAnanA hI hogA ki kAryatva kI upalabdhi kAraNagatadharmoM ke anusaraNamUlaka hai / jJAna zarIradharmoM kA nahIM kintu AtmadharmoM kA anusaraNa karatA hai yaha to pahale dikhA diyA hai [pR. 315/6] deha aura vijJAna meM to kucha bhI sAdRzya nahIM hai apitu atyanta vailakSapya hI hai jaba ki agni aura dhUma meM utanA vailakSaNya nahIM hai, kyoMki donoM hI pudgala ke vikAra (=pariNAma) hI haiM, ataH itanA sAdRzya bhI hai / sampUrNatayA sAdRzya kI apekSA rakhanA bekAra hai, kyoMki taba kArya aura kAraNa donoM eka-abhinna ho jAne se kAraNa-kAryabhAva kA hI vilopa ho jaayegaa| [ vivekakauzala kA abhAva adhikArAbhAva kA sUcaka ] yaha jo pUrvapakSI ne kahA hai ki-kAraNoM meM sAdRzya aura tAdRzya kA viveka karanA duSkara haiyahA~ kahanA par3egA ki jo kArya dekha kara bhI vaise viveka ke avadhAraNa meM asamartha hai usa mahAzaya ko anumAnavyavahAra meM adhikAra hI prApta nahIM hai, kyoMki yaha sunA jAtA hai ki-"acchI taraha nirIkSita (parIkSita) kAraNa, kArya kA vyabhicArI nahIM hotA, isaliye kAraNa kI yathArtha parIkSA meM yatna karanA Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-paralokavAdaH yacca supta-mUrchitAdyavasthAsu vijJAnAbhAvena tatpUrvakatvamuttarajJAnasya na sambhavati' ityabhyadhAyi, tadasat; tadavasthAyAM vijJAnAbhAvagrAhakapramAraNA'saMbhAvAt / tathAhi-na tAvata supta eva tadavasthAyAM vijJAnAmAvaM vetti, tadA vijJAnAnabhyupagamAta , tadavagame ca tasyaiva jJAnatvAd na tadavasthAyAM tadabhAvaH / nApi pArzvasthito'nyastadabhAvaM vetti, kAraNa-vyApaka svabhAvAnupalabdhInAM viruddhavidhervA'tra viSaye'vyApArAta, anyasya tadabhAvAvabhAsakatvAyogAta / na cAbhAvavattaddhAvasyApi tasyAmavasthAyAmapratipattiH, svAtmani svasaMviditavijJAnA'vinAbhUtatvena nizcitasya prANA'pAnazarIroSNatAkAravizeSAdestadavasthAyAmupalabhyamAnaliMgasya sadbhAvenAnumAnapratItyutpattaH / jAgradavasthAyAmapi parasaMtatipatitacetovRtterasmadAdibhiryathoktaliMgadarzanodbhUtAnumAnamantareNA'pratipatteH / ....."na kiMcit cetitaM mayA' iti smaraNAduttarakAlabhAvinastadavasthAyAmanubhavAnumAne ki vastvasaMvedanam , svarUpA'saMvedanaM vA"....ityAdi yad dUSaNamabhihitaM; tadapyasAram , jAgradavasthAbhAvisvasaMviditagacchatuNasparzajJAnAzvavikalpasamayagodarzanAdiSattarakAlabhAvi 'na mayA kiMcidupalakSitam' caahiye"| kAraNa kA viveka prayatnasAdhya hai isIliye, pUrvapakSI kA yaha upAlambha bhI asvIkAraparAkRta ho jAtA hai ki 'rUpAdi meM rUpAdipUrvakatA yaha sAjAtya hai yA dhUmatvopalakSitAvayavapUrvakatva'.... ityAdi / kAraNa yaha hai ki hamane kAraNa AtmA aura kArya jJAna kA sAdRzya pradarzita kiyA hai aura prastuta meM una donoM kA kAraNakAryabhAva pramANasiddha bhI hai| [ suSupti meM vijJAnAbhAva sAdhaka pramANa nahIM hai ] pUrvapakSI kA yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai ki-"suSupti aura mUrchAdi dazA meM vijJAna na hone se suSuptiAdi ke uttarakAla meM hone vAle vijJAna meM jJAnapUrvakatA kA sambhava nahIM hai" / ThIka na hone kA kAraNa yaha hai ki mUrchAdi dazA meM vijJAna ke abhAva kA sAdhaka kisI bhI pramANa kA sambhava nahIM hai| dekhiye, soye hue puruSa ko nidrAvasthA meM aisA to anubhava mAnya nahIM hai ki 'aba mere meM vijJAna nahIM hai'; yadi aisA anubhava mAnya hogA taba to usI vijJAna kI sattA mAna lenI hogI, phalata: nidrAvasthA meM jJAnAbhAva nahIM siddha hogaa| nikaTavartI anya kisI vyakti ko bhI soye huye puruSa meM vijJAna ke abhAva kA patA nahIM cala sakatA, kyoMki vijJAna ke kAraNa kI anupalabdhi, vyApaka kI anupalabdhi yA svabhAvAnupalabdhi athavA vijJAna ke virodhI kI vidhi yAnI upalabdhi ina meM se kisI kA bhI vijJAnAbhAvagrahaNarUpa viSaya meM koI vyApAra upalabdha nahIM hai aura ina se atirikta bhI vijJAnAbhAvasAdhaka koI pramANa nahIM hai| [suSupti meM vijJAnasAdhaka pramANa ] yadi kaheM ki-'jaise usa dazA meM vijJAnAbhAvasAdhaka koI nahIM hai vaise hI vijJAna ke sadbhAva kI upalabdhi bhI nahIM hai'-to yaha ThIka nahIM, kyoMki usa dazA meM vijJAnasattA kI sAdhaka anumAna pratIti kI utpatti sulabha hai aura usa anumAna kA prayojaka liMga bhI hai| vaha isa prakAra-AtmA meM nidrAvasthA meM svasaMvidita vijJAna ke avinAbhAvirUpa meM sunizcita prANa apAna vAyu kA saMcAra, tathA zarIragata uSNatAdi hI vijJAna ke liMgabhUta haiM jo usa avasthA meM spaSTa upalabdha hote haiN| jAgrat avasthA meM bhI uparokta liMga ke darzana se janya anumAnapratIti ke vinA parasaMtAnagata cittavRtti ' (vijJAnAdi ) kA upalambha zakya nahIM hai / Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 iti smaraNaliMgabalodbhUtAnumAnaviSayeSvapyasya samAnatvAt / na ca svasaMviditavijJAnavAdino'trApi samAno doSa iti vaktuyuktam , "yasya yAvatI mAtrA" [ ] iti svasaMviditajJAnasyAbhyupagamAt / yacca 'samanantarasahakAritvAdyanekadharmayuktatvamekakSaNe jJAnasyAsajyate' iti pratipAditam tadabhyupagamyamAnatvenA'dUSaNam / ataH paurvAparyavyavasthita-harSaviSAdAdyanekaparyAyavyApyekAtmavyatirekeNa jJAnayoH svasantAne'pyanusandhAnanimittopAdAnopAdeyabhAvA'sambhavAd na parasantAnavadanusandhAnapratyayaH syAt / dRzyate ca, prato'nekatvavyAvRttAdanusandhAnapratyayAdapi liMgAdAtmasiddhiH / athApi syAd , gamakatvaM hi hetoH svasAdhyA'vinAmAvagrahaNapUrvaka, tadgrahaNaM ca dharmyantare, na cAkakartRkatvena sAdhyamivyatirikte dharmyantare pratisandhAnasya vyAptiH yena pratisaMdhAnAdeka: kartA'numIyeta / atha braSe kSaNikatAsAdhakasya sattAkhyasya hetoryathA dharmAntare vyAptyagrahaNe'pi gamakatA [ 'mujhe kucha patA nahIM calA' yaha smaraNa anubhavasAdhaka hai ] . pUrvapakSI ne jo yaha dUSaNollekha kiyA thA-'mujhe kucha bhI patA nahIM calA' isa prakAra ke uttarakAlabhAvi smaraNa se nidrAvasthA meM jo anubhava kA anumAna kiyA jAtA hai vahA~ kyA vastumAtra kA asaMvedana hai yA apane svarUpa kA asaMvedana hai ? ityAdi....[ pR. paM. 366/3 ]- vaha to asAra hI hai kyoMki aisA duSaNa to anyatra bhI lagA sakate haiM; jaise ki, jAgrat avasthA meM calate calate hone vAlA svasaMvidita tRNasparzajJAna, tathA azva ke vikalpajJAna ke samaya hI hone vAlA godarzana, ina donoM kA uttarakAlabhAvi 'mujhe kucha patA hI nahIM calA' isa prakAra ke smaraNAtmaka liMga ke bala se jo anumAna kiyA jAtA hai usa anumAna kA viSaya vaha tRNasparzAnubhava aura godarzanAnubhava bhI pUrvokta rIti se hI vivAda kA viSaya banAyA jA sakatA hai ki ukta anubhava meM kyA vastu kA hI asaMvedana hai yA apane svarUpa kA asaMvedana ? ityAdi / ataH nidrAvasthA ke anubhava meM ApAdita dUSaNa yahA~ samAna hone se akiMcitkara ho jAtA hai| yadi kaheM ki-"Apa to svasaMviditajJAnavAdI haiM ataH tRNasparzajJAna aura godarzana svasaMvidita hI hogA, to Apane jo samAna doSa yahA~ dikhAyA vaha to Apake hI mata meM eka ora dUSaNa prakaTa haA-to usase hamArA kyA bigar3A?"-to yaha kahanA yuktipUrNa nahIM hai kyoMki 'yasya yAvatI ma arthAt jisakI jitanI mAtrA saMvedanayogya ho utane kA hI saMvedana hotA hai, isa nyAya se svasaMviditajJAna ko bhI hama utanI hI mAtrA meM svasaMvidita mAnate haiM jisase 'mujhe kucha patA hI nahIM calA' aisA smaraNa upapanna ho ske| aisA jo Apane kahA thA ki-'eka hI kSaNa meM jJAna meM samanantaratva-sahakAritvAdi aneka dharmoM kA mizraNa prasakta hotA hai' vaha to hama svIkArate hI hai ataH vaha koI dUSaNa nahIM hai| uparokta rIti se yadi pUrvAparabhAvavyavasthita harSa-zoka Adi paryAyoM meM vyApaka eka AtmA ko nahIM mAnA jAyegA to svasaMtAna ke do jJAna meM bhI anusaMdhAna pratItinimittabhUta upAdAnopAdeyabhAva na ghaTa sakane se anusandhAnapratIti nahIM hogI, jaise ki upAdAnopAdeyabhAva ke viraha meM parasantAnagatajJAna ke anusaMdhAna kI pratIti nahIM hotI hai| kintu, svasantAnagatajJAna kI to anusaMdhAna pratIti hotI hai aura yaha anusaMdhAna pratItianusaMdhAtA ke aikyamUlaka hI hai ata: anaikyamUlakapratIti se bhinna aise anusaMdhAnapratyaya se Atmasiddhi nirbAdha hai| Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 371 tadvadasyApi / etadacAru, tasya hi kSaNikatAyAM prAk pratyakSeNa nizcayAt nizcayaviSayeNa ca vyAptedarzanAd vipakSAt pracyAvitasya bAdhakapramANena sAdhyamiNi yadavasthAnaM tadeva svasAdhyena vyAptigrahaNam / ata evA'sya hetoH sAdhyamiNyeva vyAptinizcayamicchanti / nanu vyApti-sAdhyanizcayayoniyamena paurvAparyamabhyupagantavyam , vyAptinizcayasya sAdhyapratipatyaMgatvAta , atra tu sAdhyamiNi vyAptinizcayAbhyupagame sAdhyapratipattikAlo'nyo'bhyugantavyaH, na cAsAvanyo'nubhUyate, astyetatkAryahetoH kasyacit svabhAvahetorapi, asya tu bAdhakAt pramANAdvipakSAta pracyutasya yadeva sAdhyamiNi svasAdhyavyAptatayA grahaNam tadeva sAdhyagrahaNam / na cAsyaivaM dvairUpyam , yato vipakSAdvayAvRttirevAnvayamAkSipati / [anyadharmI meM pratisaMdhAna kI vyApti ke agrahaNa kI zaMkA] bauddhavAdI:-pratisaMdhAna hetu se Apa ekakartRkatva siddha karanA cAhate haiN| hetu meM sAdhyabodhakatA apane sAdhya ke sAtha avinAbhAva yAnI vyApti gRhIta hone para hI ho sakatI hai| vyAptigraha to prasiddha kisI anya dharmI meM hI hotA hai, nahIM ki sAdhyadharmI meM / jaba pratisaMdhAna hetu kI ekasantAnIyapratibhAsarUpa sAdhyadharmI se anya dharmI meM ekakartRkatva ke sAtha vyApti hI dRSTa nahIM hai to pratisaMdhAna hetu se ekasantAnIyapratibhAsadvaya meM eka kartA kI anumiti kaise ho sakegI? yadi zaMkA kareM ki-'jaise Apake mata meM pratyeka vastu meM kSaNikatva sAdhya ke sAdhaka hetU sattva kI vyApti sAdhyadharmI se itaradharmI meM agRhIta hone para bhI sattva hetu se kSaNikatva siddha kiyA jAtA hai vaise prastuta meM ekasantAnIyapratibhAsarUpa sAdhyadharmI se anyatra vyApti gRhIta nahIM hai to bhI sAdhya siddha ho sakatA hai|'-to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki hamAre mata meM, vyAptigrahaNa ke pUrvakAla meM hI nirvikalpaka pratyakSa se kSaNikatva kA nizcaya huA rahatA hai aura vyApti to nizcayaviSayabhUta padArtha ke sAtha hI dekhI jAtI hai to yahAM nizcayaviSayabhUtapadArtha kSaNikatva kA jo vipakSa hai. akSaNikapadArtha usameM sattva ke rahane meM bAdhaka pramANa vidyamAna hone se vipakSa se nivartamAna sattvarUpa hetU kevala sAdhyadharmI kSaNika meM hI raha sakatA hai yaha nirNaya jo hotA hai yahI apane sAdhya ke sAtha vyAptigrahaNarUpa hai| yahA~ vyAptigraha anyadharmI meM honA Avazyaka na hone se hamAre AcArya sattva hetu kI vyApti kA nizcaya sAdhyadharmI meM hI hone kA mAnya karate haiM / [kSaNikatva vyApti nizcaya kI bhI asiddhi-samAdhAna ] jainavAdIH-vyApti kA nizcaya aura sAdhya kI anumiti avazyameva pUrvApara bhAva se hote haiM / yaha to kisI bhI vyakti ko mAnanA par3egA kyoMki sAdhya nizcaya meM vyApti kA nizcaya aMgabhUta mI kAraNabhUta hai / kSaNikatva siddhi sthala meM bhI yadi Apa sAdhyadhamI meM hI vyApti kA nizcaya mAneMge to sAdhya ke nizcaya kA kAla usase anya hI mAnanA hogA, kintu vaha 'sAdhyanizcayakAla vyApti ke nizcayakAla se anya hai' aisA to anubhava hotA nahIM hai / hA~, kAryahetusthala meM aura koI koI svabhAvahetusthala meM spaSTatayA bhinnakAla kA anubhava hotA hai isa liye aisA nahIM kaha sakate ki 'yahAM bhI vyApti nizcaya hai aura sAdhyanizcaya bhinnakAla meM hI hotA hai kevala zIghratA ke kAraNa hI anubhava nahIM hotaa|' yahA~ to bAdhaka pramANa ke dvArA vipakSa se vyAvRtta Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 iyAMstu vizeSaH kasyaciddhetorvyAptiviSayadarzanAya dharmivizeSaH pradarzyate, asya tu 'yat sat tat kSaNikaM' itirdhAmavizeSA'pradazane'pi dharmimAtrAkSepeNa vyAptipradarzanam / tacca sattvaM kvacid vyavasthitamupalabhyamAnaM kSaNikatApratipattyaMgam , ataH pakSadharmatA'pyatrAsti, na cAtraivam / . ___ atrApyenameva nyAyaM kecidAhaH / katham ? tatra hi vyApakasya kramayogapadyasya nivRttyA vipakSAt tannivRttiH atrApi pramAtRniyatatAyA vyApikAyA abhAvAd vipakSAta pratisaMdhAnalakSaNasya hetonivRttiH / atha tatra bAdhakapramANasya vyAptiH pratyakSeNa nizcIyate kramayogapadyAbhyAmarthakriyAkaraNasya pratyakSeNa . nizcayAt , atra tu katham ? atrApi pramAtRniyamapUvakatvena svasantAna eva pratisaMdhAnasya vyAptinizcayAt kathaM na tulyatA ? kiye gaye sattva hetu kA jo sAdhyadharmI meM sAdhyadharma kSaNikatva ke sAtha vyAptatvarUpa se grahaNa hotA hai usIko Apa sAdhya kSaNikatva kA grahaNa dikhAte haiN| aisA koI dvaividhya siddha nahIM hai ki koI eka .. sAdhya kA nizcaya vyAptinizcaya se bhinnakAlIna ho aura dUsarA samAnakAlIna ho jisase ki Apa sattvahetu kI vipakSa se nivRtti ko hI kSaNikatva anvaya kA AkSepaka kaha skeN| [ sattva aura pratisaMdhAna hetudvaya meM vizeSatA] sattva hetu aura anusaMdhAna hetu, ina meM itanA antara jarUra hai ki, kisI hetu kI vyApti kA viSaya dikhAne ke liye dharmIvizeSa kA pradarzana kiyA jAtA hai, jo sat hai vaha kSaNika hai' isa vyApti kA pradarzana dharmIvizeSa kA pradarzana kiye vinA bhI kevala dharmIsAmAnya ke nirdeza mAtra se kiyA jAtA hai| isa sthala meM sattvahetu kisI dharma meM upalabdha hokara kSaNikatva ke anumAna kA aMga banatA hai, isIliye yahA~ pakSadharmatA kA sadbhAva bhI hai| anusaMdhAna hetu sthala meM aisA nahIM hai kyoMki anusaMdhAna ke AdhArabhUta eka dharmI AtmA kI hI yahAM siddhi kI jA rahI hai ataH dharmivizeSa meM yA sAmAnyata: kisI dharmI meM hetu kA nirdeza kiye vinA hI arthAt pakSadharmatA ke vinA bhI anusaMdhAna hetu se AtmA kI siddhi kI jAtI hai| kintu yaha koI aisA antara nahIM hai jo Atmasiddhi meM bAdhaka bane / [ sattvahetu aura anusaMdhAnahetu meM samAnatA-anyamata ] kucha vidvAn to aisA koI antara mAne vinA hI sattva hetu meM jaisA nyAya hai usakA yahAM bhI sAmya dikhAte haye yaha kahate haiM ki jaise vipakSabhUta akSaNika vastu meM se krama se yA yUgapad arthakriyAkAritvarUpa vyApaka kI nivRtti se sattva kI nivRtti mAnI jAtI hai, to yahA~ bhI vipakSabhUta bhinna santAnIya pratibhAsa meM se pramAtRniyatatvarUpa vyApaka kI nivRtti se anusaMdhAnAtmaka hetu kI nivRtti siddha hotI hai / yadi zaMkA ho ki-'sthira vastu meM krama-yogapadya ke bAdhaka pramANa kI vyApti ( yAnI sAvakAzatA) pratyakSasiddha hai kyoMki kSaNika meM hI kramayogapadya se arthakriyAkaraNa kA pratyakSa se nizcaya hotA hai| anusaMdhAna sthala meM aisA kaise kahoge ?'-to isakA uttara yaha hai ki svasantAna meM hI pramAtR niyama pUrvaka hI pratisaMdhAna hotA hai isa vyApti kA nizcaya bhI svasantAna meM pratyakSa se siddha hai to bhinnakartRka santAna meM pramAtRniyatatva ke bAdhaka pramANa kI vyApti pratyakSasiddha kyoM nahIM hogI? arthAt ubhaya sthAna meM tulyatA hai / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 373 atha bra yAta 'pramAtRniyatA' ityasya bhASitasya ko'rthaH ? yadi paraM bhaMgyantareNaikakartR kattvaM sAdhyaM vyapadizyate tasya pratyakSeNa nizcayAbhyupagame kathaM bAdhakapramANAvaseyatA vyApteH? naitat . pramAtRniyatatAgrahaNaM naikakartRkatvagrahaNaM, sarve eva hi bhAvAH dezAdiniyatatayA'vasIyamAnA vyavahAragocaratAmupayAnti, pramAturapyavasAya evameva dRzyate-'idAnImatrAham' / evaM dezAdyasaMsargavat pramAtrantarA'saMsargo'pi nizcIyate / tathAhi-dezakAlanibandhananiyamavat vyatiriktapadArthA'saMsargasvabhAvaniyatapratibhAso'pi ghaTAderiva atraikatvA'nekatvanizcayA'bhAvaH / pUrvapAkSikamate tasya nAnAkartR keSu santAnAntareSu vyApakasyAbhAvAd vipakSAta pracyutasya pratisaMdhAnasya kvacidupalabhyamAnasyaikakartRtvena vyAptiH / yathA kamayogapadyAbhyAmarthakriyAkaraNadarzane naivaM nizcaya:-'ki kSaNikaiH krama-yogapadyAbhyAM sA kriyate AhosvidanyathA' iti, atha ca pratyakSeNa bAdhakasya vyAptyavasAye pazcAd vyApakAnupalabdhyA mUlahetorvyApti siddhiH; evamekakartR katvAnavasAye'pi pramAtRniyatatayA pratisandhAnasya svasantatau vyAptinizcaye satyutarakAlaM vipakSe vyApakasya pramAtRniyatatvasyAbhAvAdekakartR katvena pratisandhAnasya vyAptisiddhiH / evamanabhyupagame 'aham anyo vA' iti pramAtranizcaye prameyA'nizcayAdandhamUkaM jagat syAt / aupacArikasya pramAtRniyatatayA pratibhAsaviSayatve'nAtmapratyakSatvaM dossH| . [pramAtRniyatatva aura ekakata katva eka nahIM hai ] zaMkAH-'pramAtRniyatatva' isa zabda kA kyA artha abhipreta hai ? prakArAntara se yadi ekakakatvarUpa sAdhya kA hI nirdeza karanA hai to usakA nizcaya to Apa pratyakSa se hI dikhA rahe haiM phira ekakartR katva kI vyApti kA jJAna bAdhaka pramANa se dikhAnA kaise saMgata hogA? ___samAdhAna:-zaMkA ThIka nahIM hai, pramAtRniyatatva kA jJAna aura ekakartRkatva kA jJAna abhinna nahIM hai| pramAtaniyatatva kA artha yaha hai ki-jaise sabhI vastu deza-kAlaniyatarUpa se jJAta hokara vyavahArApanna hotI haiM usI prakAra pramAtA bhI deza-kAla niyatarUpa se hI jJAta ho kara vyavahArapatha meM dekhA jAtA hai, udA0-"maiM aba yahA~ huuN"| jaise sabhI bhAva meM niyatadezakAla se anya deza-kAla kA * asaMsarga nizcayagocara hotA hai uso taraha pratisaMdhAna meM anya pramAtA kA bhI asaMsarga nizcayagocara hotA hai| jaise dekhiye-ghaTAdi meM deza-kAlamUlaka naiyatya kI taraha bhinna padArthAsaMsargasvabhAvanaiyatya kA jaise pratibhAsa hotA hai vaise pratisaMdhAna meM bhI anyapramAtR-asaMsargasvabhAvanaiyatya kA pratyakSa se hI pratibhAsa hotA hai / isa taraha pramAtRniyatatva yahI ekakartR katvarUpa nahIM hai, kyoMki yahA~ kartA ke ekatva yA anekatva ke pratyakSanizcaya kI koI bAta nahIM hai| aba hama kaha sakate haiM ki pUrvapakSI ke mata meM bhinnakartRka anya saMtAna meM pramAtRniyatatvarUpa vyApaka kA abhAva hone se vipakSabhUta bhinnakartRka anya saMtAna se nivartamAna pramAtRniyatatva kA vyApya pratisaMdhAna bhI vipakSanivRtta ho jAne se ekakartRkatva ke sAtha kvacidupalabdha pratisaMdhAna kI vyApti nivighna siddha hotI hai / [ ekakata katva kI pratisaMdhAna meM vyApti kI siddhi ] tAtparya yaha hai ki (yathA krama-)-jaise krama- yogapadya se arthakriyAkaraNa kA darzana hotA hai usa vakta yaha nizcaya nahIM hotA hai ki yaha krama-yogapadya se kI jAne vAlI arthakriyA kSaNikabhAvoM se kI jAtI hai yA akSaNika bhAvoM se ? aisA nizcaya na hone para bhI pratyakSa se vipakSa meM bAdhaka kI vyApti (pravRtti) jJAta hone para pIche vyApakanivRttimUlaka mUlahetu kI vyApti siddha kI jAtI hai-ThIka usI Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tatrat syAt-prastyayaM pramAtRniyamanizcayaH, sa tu svasaMtatau kimekakartR katvakRtaH utasvinnimittAntarakRto yuktaH ? taccaikasyAM santatau hetuphalabhAvalakSaNaM prAk pradarzitam / satyam , pradazitaM na tu sAdhitam / tathAhi-tatkRtaH pramAtRniyamo nAnyakRta iti naitAvatpratyakSasya viSayaH, na ca pramANAntarasyApi / taddhi asmin viSaye ucyamAnam anumAnamucyeta, tadapi pratyakSaniSedhAniSiddham / na ca kSaNikatvavyavasthApane hetu-phalabhAvakRto niyama ityabhyupagaMtu yuktam , tasyopariSTAt nissetsymaansvaat| na cAta eva doSAdekakartakatvakRto'pi na niyama iti vaktu zakyam, svasaMvedanapratyakSasiddhatvasya tatpUrvakAnumAnasiddhatvasya cAtmAna prAgvyavasthitatvAt / abhyupagamavAdena tu kSaNikatvavyavasthApakasattvahetutulyatvamanusandhAnapratyayahetoH pradarzitam , na tu kSaNikatvavadAtmaikatvasya pratyakSA'siddhatvam yenAnumAnAt tatprasiddhayabhyupagame itaretarAzrayadoSaprasaMgaH preryeta / ato'dhyakSAnumAnapramANasiddhatvAta paralokina: 'paralokino'bhAvAt paralokAbhAvaH' iti sUtraM niHsAratayA vyavasthitam / prakAra, pahale ekakartRkatva kA nizcaya na hone para bhI svasaMtAna meM pramAtRniyatatva ke sAtha pratisaMdhAna kI vyApti kA ukta rIti se nizcaya ho jAne para bAda meM vipakSa bhUta bhinnakartRka anyasantAna se pramAtRniyatatvarUpa vyApaka kI nivRtti se vyApya pratisandhAna kI nivRtti ko dekhakara ekakata katva ke sAtha pratisandhAna kI vyApti niSkaMTaka siddha hotI hai| yadi ukta prakAra se vyAptinizcaya nahIM mAneMge to 'vahI maiM hU~ yA dUsarA koI' isa prakAra pramAta kA nirNaya na hone se kisI prameya kA bhI nirNaya nahIM ho sakegA, phalataH sArA jagata andha aura mUka ho jaayegaa| prameya kA nirNaya hone se sabhI meM andhatA siddha hogI aura nirNayamUlaka pratipAdana bhI na ho sakane se mUkatva prasakta hogaa| yadi kaheM ki-'pramAtRniyatatvarUpa se pratibhAsamAnaviSaya aupacArika hotA hai, satya nahIM, ata: usase kisI bhI prakAra kI vyApti kA nizcaya phalita nahIM ho sakatA'- to yahA~ AtmA ke pratyakSa kA hI uccheda ho jAne kA doSa AyegA kyoMki usa pratyakSa kA viSaya Apa aupacArika kahate haiM vAstavika nhiiN| [pramAniyama ekakaTa katvamUlaka hI siddha hotA hai ] . pUrvapakSIH-pramAtRniyamapUrvakatva ke nizcaya kA hama inakAra nahIM karate haiM, kintu yaha socanA jarUrI hai ki vaha pramAtRniyama svasaMtAna meM ekakartRkatva ke prabhAva se hai yA anya kisI nimitta ke prabhAva se ? pahale hama isa viSaya meM dikhA cuke haiM ki ekasaMtati meM jo pramAtR kA niyama hai vaha kAraNakAryabhAvaprayukta hai| uttarapakSI:-ThIka bAta hai ki Apa dikhA cuke hai, kiMtu usakI sayuktika siddhi to nahIM kI hai| dekhiye, pramAtRniyama kAraNa-kAryabhAvamUlaka hai anyamUlaka nahIM hai yaha pratyakSapramANa kA viSaya to hai nhiiN| anya pramANa kA bhI viSaya nahIM ho sakatA, kyoMki isa viSaya meM anya pramANa yadi anumAnarUpa ho to pratyakSa ke niSedha se hI usakA bhI niSedha ho jAtA hai, kAraNa, anumAna pratyakSa ke Upara AdhArita hai| yaha nahIM kaha sakate ki-'kSaNikatva kI siddhi ho jAne se yaha arthAt siddha hotA hai ki pramAtRniyama kAraNa-kAryabhAvamUlaka hI hai'-kyoMki agrima grantha meM kSaNikatva kA hI vistAra se khaNDana kiyA jAne vAlA hai| Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA01-paralokavAdaH 375 yadapyucyate-'zarIrAntargataM saMvedanaM kathaM zarIrAntarasaMcAri, jIvatastAvanna zarIrAntarasaMcAro dRSTaH, parasmin maraNasamaye bhaviSyatIti dUranvayametat'-tadapi na yuktam , yataH kumArazarIrAntargatAH pANDityAdivikalpAH vRddhAvasthAzarIrasaMcAriNo dRzyante jIvata eva, capalatAdizarIrAvasthAvizeSAH vAgavikArAzca tat kathaM na jIvataH zarIrAntarasaMcAraH ? athaikamevedaM zarIraM bAla-kumArAdibhedabhinna, janmAntarazarIraM tu mAtApitrantarazukrazoNitaprabhavam zarIrAntaraprabhavam-etadapyayuktam , bAla-kumArazarIrasyApi bhedAt , yathA ca bAlakumArazarIracapalatAbhedastaruNAdizarIrasaMcArI upalabhyate tathA nijajanmAntarazarIraprabhavazcapalatAdibhedaH parabhavabhAvijanmazarIrasaMcArI bhaviSyatIti na mAtApitRzukrazoNitAnvayi janmAdizarIram api tu svasantAnazarIrAnvayameva vRddhAdizarIravat, anyathA mAtApitRzarIracapalatAdivilakSaNazarIraceSTAvanna syAt / ____ yaha bhI nahIM kaha sakate ki-"pratyakSa aura anumAna donoM pramANoM kA aviSaya hone se-pramAtRniyama ekakartakatvamalaka hai-yaha siddha nahIM ho sakatA"-kyoMki AtmA svasaMvedanapratyakSasiddha hai aura pratyakSamUlakaanumAna se bhI AtmA siddha hai yaha vyavasthA pUrva meM prasthApita kI gayI hai / anusaMdhAnapratItihetu meM jo hamane kSaNikatvasAdhaka sattva hetu kI samAnatA dikhAyI hai vaha to 'kadAcit mAna liyA jAya' isa abhyupagamavAda se dikhAyI hai ataH kSaNikatva hamAre mata se bhI siddha hai aisA mAna lene kI jarUra nahIM hai / kSaNikatva to pratyakSapramANa se siddha nahIM hai jaba ki pratibhAsadvayAnvayI eka AtmA to pratyakSa siddha hai, ata: koI bhI vyakti aisA doSAropaNa ki-Atma-ekatva ke anumAna se pratyakSa kI vyavasthA hogI aura Atma-ekatva kA anumAna pratyakSAvalambI hai ataH anyonyAzraya doSa hogA-" nahIM kara sktaa| uparokta carcA kA sAra yahI hai ki paralokagAmI caitanya pratyakSa aura anumAna donoM pramANa se siddha hone para cArvAka ke isa sUtra kI-'paralokagAmI ke abhAva se paraloka kA bhI abhAva hai'. asAratA tucchatA siddha hotI hai| [ paraloka ke zarIra meM vijJAnasaMcAra kI upapatti ] __yaha jo pUrvapakSI cArvAka ne kahA thA ki [ pR0 291/2]-"ekazarIraantargata vijJAna kA paraloka meM anyazarIra meM saMcAra kase ghaTegA ? jaba ki isa jIvana meM hI ekazarIra se anyazarIra meM caMtanya kA saMcAra nahIM dekhA jAtA aura mRtyukAla meM dUsare zarIra meM caitanya kA saMcAra hogA yaha bAta anvayazUnya yAnI asambaddha hai|"....ityaadi, yaha bhI yuktizUnya hai / kAraNa, isa jIvana meM caitanya kA anya zarIra meM saMcAra asiddha nahIM hai, dekhate to haiM ki isI jIvana meM kumArAvasthA ke deha meM jo pAMDitya, Adi vikalpa the unakA vRddhAvasthA ke deha meM bhI saMcAra ho jAtA hai, kumAra zarIra kI jo capalatAdi avasthAe~ thI aura jisaprakAra vAkprayoga hotA thA ve saba vRddhAvasthA ke deha meM bhI dikhAI dete haiN| to 'isa jIvana meM dehAntara meM saMcAra nahIM hotA'-aisA kaise kahA jAya yA mAna liyA jAya ? ! zaMkA:-isa janma meM bAla-kumArAdiavasthAbheda se, bhinna rUpa meM kalpita jo deha hai vaha eka hI hai, vAstava meM avAsthAbheda hone para bhI deha bheda nahIM hai| Apa jo janmAntara mAnate haiM vahA~ to dUsare mAtA-pitA ke zukra aura zoNita se utpanna zarIra anya hI hai aura vaha anya zarIra se yAnI mAtA ke zarIra se janya hai / ataH zarIrAntara meM caitanya kA saMcAra kauna se dRSTAnta se mAnA jAya? Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ___ athehajanmabAlakumArAdyavasthAbhede'pi pratyabhijJAnAdekatvaM siddham zarIrasya tadavasthAvyApakasya, tena na tadRSTAntabalAdatyantabhinne janmAntarazarIrAdau jJAnasaMcAro yuktaH / tadasat , pUrvottarajanmazarIrajJAnasaMcArakAriNaH kArmaNazarIrasyAta eva kathaMcidekatva ( ? sya) siddheH / tathAhi jJAnaM tAvadihajanmAdAvanyanijajanmajJAnaprabhavaM prasAdhitam , tasya cehajanmabAla kumArAdyavasthAbhedeSu tadevedaM zarIram' ityabAdhitapratyabhijJApratyayAvagataika rUpAnvayiSu saMcAradarzanAta pUrvottarajanmAvasthAsvapi tathAbhUtAnugAmirUpasamanvitAsu tasya saMcAro'numIyate / na cA'smadAdIndriyasaMvedyarUpAdyAzrayasyaudArikazarIrasya janmAntarazarIrAdyavasthAnugamaH sambhavati, tasya tadaiva ca dAhAdinA dhvNsoplbdhH| ato janmadvayAvasthAvyApakasyoSmAdidharmAnugatasya kAmaNazarIrasya vijJAnAntarasaMcArakAriNaH sadbhAvaH siddhaH / pUrvottarajanmAvasthAvyApakasyAvasthAtustadavasthAbhyaH kathaJcidabhedAda mAtApitRzarIravilakSaNanijazarIrAvasthAcapalatAdyanuvidhAne uttarAvasthAyAH kathaM nAvasthAtadharmAnuvidhAnam ? ! tasmAdyasyaiva saMskAraM niyamenAnuvattate / zaroraM pUrvadehasya tattadanvayi yuktimat // [ .] .. uttaraH-yaha prazna bhI ayukta hai, bAla-kumArAdi avasthAbheda se zarIra kA bhI bheda siddha hI hai 'aba merA zarIra pUrva kA nahIM rahA' aisI pratIti sabhI ko hotI hai / bAla-kumArAdi avasthAvAle zarIra ke capalatAdi vizeSa jaise taruNAdiavasthAvAle deha meM anugAmI dikhAI dete haiM vaise hI apane eka janma ke zarIra se utpanna capalatAdivizeSa anyabhava meM hone vAle janma ke zarIra meM saMcaraNa kara sakegA, ataH isa janma ke Adya zarIra ko mAtA-pitA ke zukra-zoNita kA anvayI mAnanA anAvazyaka hai, mAnanA to yahI cAhiye ki vaha eka santAnAntargata pUrvajanma ke carama zarIra kA hI anvayI hai, jaise isa janma meM vRddhAvasthA kA deha eka santAnAntargata pUrvakAlIna yuvAzarIra kA anvayI hotA hai / yadi aisA na mAna kara isa janma ke zarIra ko mAtA-pitA ke zarIra kA anvayI mAnege to isa janma ke zarIra meM mAtA-pitA ke zarIra se jo vilakSaNa capalatAdi dehaceSTA dekhI jAtI hai vaha nahIM ghaTa skegii| [pUrvottarajanma meM eka anugata kArmaNazarIra kI siddhi ] zaMkAH-isa janma meM bAla-taruNAdi avasthA bhinna bhinna hone para bhI una avasthAoM meM vyApaka eka zarIra kI siddhi, 'yaha vahI zarIra hai' isa prakAra kI pratyabhijJA se hotI hai| ata: isa janma ke zarIrabheda ke dRSTAnta se, atyanta bhinna aise janmAntara ke zarIra meM jJAnAdi kA saMcAra batAnA yuktisaMgata nahIM hai| uttara:-ApakA kahanA ThIka hai ki pratyabhijJA se isa janma kA eka hI zarIra siddha hotA hai, ataH atyanta bhinna janmAntara ke zarIra meM jJAnAdi saMcAra nahIM ghaTa sktaa| kintu, aba to isI anupapatti se pUrvajanma-uttarajanma ke zarIroM meM jJAna kA saMcaraNa karane vAle, una donoM zarIra se kathaMcid abhinna, aise 'kArmaNa' nAmaka zarIra kI siddhi hotI hai / jaise dekhiye, isa janma ke prArambha meM utpanna jJAna vaha apane hI pUrvajanma ke jJAna se utpanna hotA hai isa tathya ko hama pahale hI siddha kara Aye haiM ata: jJAna kA zarIrAntara saMcAra to mAnanA hI par3egA, aura usakI upapatti ke liye mAdhyama ke rUpa meM jaina prakriyA ke anusAra mAne gaye kArmaNa zarIra kI anAyAsa siddhi hogii| [ anya dArzanikoM ne isa sthAna meM sakSmazarIra yA liMga zarIra mAnA hai| vaha isa prakAra-'yaha vahI zarIra hai' isa pratyabhijJA pratIti se siddha eka hI anugata rUpa se yAnI eka Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAdaH 377 atha 'pUrvAparayoH pratyakSasyA'pravRtterna kAryakAraNabhAvaH anumAnasiddhAvitaretarAzrayadoSaH' iti, tadapi prativihitam / evaM hi sarvazUnyatvamAyAtamiti kasya dUSaNaM sAdhanaM vA kena pramANena ? ihalokasyApyabhAvaprasakteriti pratipAditatvAt / __ atha kAryavizeSasya viziSTakAraNapUrvakatvasiddhau yathoktaprakAreNa bhavatu pUrvajanmasiddhiH, bhAviparalokasiddhiH kathaM, bhAvini pramANAbhAvAt ?-tatrApi kAryavizeSAdeveti bramaH / tathAhi-kAryavizeSo viziSTaM sattvameva / tacca na sattAsambandhalakSaNam , tasya niSetsyamAnatvAt / nApyarthakriyAkAritva- . lakSaNam , santativyavacchede tasyAbhAvaprasaMgAt / tathAhihI deha se anvayI arthAt paraspara sambaddha aisI bAla-kumArAdi bhinna-bhinna avasthAoM meM jJAna kA saMcAra dekhA jAtA hai, to isI rIti se eka zarIra se hI anugata yAnI paraspara sambaddha pUrvajanmAvasthA aura vartamAnajanmAvasthA meM bhI jJAnasaMcAra kA anumAna ho sakatA hai| aba vaha kaunasA eka zarIra mAnA jAya yaha socanA hogA, isameM hamArI netrAdi indriya se anubhUyamAna aura rUparasAdi kA AzrayabhUta, vartamAnajanma kA jo zarIra hai [ jisako jaina paribhASA meM 'audArika' zarIra kahate haiM-] usakA janmAntara ke dehAdi avasthAoM meM anugama to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki mRtyu ke bAda usa zarIra kA to agni Adi ke dAha se dhvaMsa ho jAtA hai / ata: anumAna se yaha siddha hogA ki pUrvottarajanmadvayAvasthAoM meM vyApaka tathA vijJAna kA saMcaraNa karane vAlA ( yAnI vijJAnavAhaka ) koI eka zarIra hai jo uSNatAdi dharma vAlA hai aura jise jaina paribhASA meM 'kArmaNazarIra' kahA jAtA hai| jaise Apa (cArvAka) pUrvottarAvasthAoM ko eka avasthAtA zarIra se abhinna mAnakara jJAna kA saMcAra mAnate haiM to usI prakAra pUrvajanmAvasthA aura uttarajanmavasthAoM ko eka vyApaka avasthArUpa kArmaNazarIra se hama bhI kathaMcid abhinna mAneMge, ataH mAtA-pitA ke zarIra se vilakSaNa aise, apane eka janma ke zarIrarUpa avasthA meM antargata, capalatAdi dharmoM kA anuvidhAna jaba uttarAvasthA meM dekhate haiM to pUrvajanma aura vartamAna janma kI avasthAoM meM eka hI avasthAtA ke dharmoM kA anugamana kyoM . siddha nahIM hogA ? eka prAcIna zloka meM bhI kahA gayA hai ki- / ___'ukta hetu se, deha jisake saMskAra kA avazyameva anusaraNa karatA hai usa pUrvadeha kA hI vaha anvayI hai yaha mAnanA yuktiyukta hai|' [ pUrvApara bhAvoM meM kAryakAraNatA na hone para zUnyApatti ] pUrvapakSIH-pUrvApara vastu meM kArya kAraNabhAva ke grahaNa meM pratyakSa kI pravRtti nahIM hotI hai| anumAna pratyakSamUlaka hone se, pratyakSa ke abhAva meM anumAna se bhI kAryakAraNabhAva siddha nahIM ho sakatA, yadi anumAna se yaha siddha kiyA jAya ki kArya-kAraNabhAva kA pratyakSa grahaNa hotA hai, to yahA~ anyonyAzraya doSa hogA, arthAt pratyakSa se kAryakAraNabhAva kA grahaNa hone para tanmUlaka anumAnapravRtti hogI aura anumAnapravRtti hone para pratyakSa se kAryakAraNabhAva kA grahaNa siddha hogaa| uttarapakSIH-Apake isa kathana kA pratikAra ho cukA hai [ de0 pR0301-9] / vaha isa prakAra ki kAryakAraNabhAva ko pratyakSasiddha na mAnane para bAhyArtha ke sAtha jJAna kA sambandha siddha na hone se -- sakala bAhyArtha kI asiddhi hogI, vicAra karane para taba jJAna bhI asiddha ho jAyegA isa prakAra sarva Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 zabda-buddhi-pradIpAdisantAnAnAM yadyacchedo'bhyupagamyate tadA tatsantaticaramakSaNasyAparakSaNA'jananAdasattvam , tadasattve ca pUrvakSaNAnAmarthakriyA'jananAdasattvamiti sakalasantatyabhAvaH / atha santatyantakSaNaH sajAtIyakSaNAntarAjanane'pi sarvajJasantAne svagrAhijJAnajanakatvena sanniti nAyaM dossH| tadasata, svasantatipatitopAdeyakSaNA'janakatve prsntaanttisvgraahijnyaanjnktvsyaapysmbhvaat| na hya pAdAnakAraNatvAbhAve sahakArikAraNatvaM kvacidapyupalabdham , tatsaddhAve vA ekasAmagrayadhInasya rUpAde rasatastatsamAnakAlabhAvino'vyabhicAriNI pratipattirna syAt / rUpakSaNasya svopAdeyakSaNAntarA'janane'pi rasasantatau sahakArikAraNatvena rasakSaNajanakatvAbhyupagamAt , tatsadbhAve'pi tatsamAnakAlabhAvino rUpAderabhAvAt / tannopAdAnakAraNatvAbhAve sahakAritvasyApi sambhava iti svasantatyucchedAbhyupagame'rthakriyAlakSaNasya sattvasyA'sambhavaH iti 'utpAdavyayadhrauvya'lakSaNameva sattvamabhyupagantavyamiti kAryavizeSalakSaNAddhetoryathoktaprakAreNAtItakAlavadanAgatakAlasambandhitvamapyAtmanaH siddham / zUnya' kI prasakti hogI to phira kisake Upara dUSaNa lagAyeMge aura kisa kI siddhi kareMge? ihaloka bhI taba to siddha na hone se usakA bhI abhAva prasakta hogaa| yaha pahale bhI kaha cuke haiN| [bhaviSyakAlIna janmAntara meM pramANa ] zaMkAH-pUrvokta rIti se kAryavizeSa meM kAraNavizeSapUrvakatva siddha hotA hai to ihalaukika janma pUrvajanmamUlaka siddha ho sakatA hai, arthAt pUrvajanma kA siddhAnta to ThIka hai| kintu bhaviSyatkAlIna paraloka kI yAnI uttarajanma kI siddhi kaise hogI? bhAvi bhAva kA jJApaka koI pramANa to hai nhiiN| : uttara.-hama to kAryavizeSa hetu se hI bhAvi paraloka kI bhI siddhi hone kA kahate haiN| vaha isa prakAraH-kArya-vizeSa kA artha hai viziSTa sttv| viziSTa sattva yAnI kyA? jaina mata meM viziSTa sattva utpAda-vyaya-dhrauvyasvarUpa hI hai aura vahI ThIka hai| naiyAyikAdi dArzanika sattAjAti ke sambandha ko hI viziSTa sattva kahate haiM vaha yukta nahIM hai kyoMki usakA pratiSedha agrima grantha meM kiyA jAne vAlA hai / bauddha dArzanika kahate haiM-arthakriyA kA kAritva yahI viziSTa sattva hai, kintu yaha usa ke mata se hI asaMgata hai kyoMki santAna kA atyanta uccheda jaba ho jAtA hai taba carama santAnI meM vaha nahIM ghaTatA hai / vaha isa prakAra:- . [sattva arthakriyAkAritvarUpa nahIM hai ] . zabda, jJAna aura pradIpAdi kA santAna uttarottara calatA rahatA hai| bauddha dArzanika yadi ina kA atyanta uccheda mAnate haiM to una saMtAnoM meM jo aMtimakSaNa haiM una meM uttarakSaNajanakatArUpa arthakriyAkAritva na hone se una antimakSaNoM meM sattva hI asiddha ho jaayegaa| antima kSaNa asat bana jAne para usI nyAya se pUrva pUrva kSaNa meM bhI arthakriyAkAritva ke abhAva se sattva kA abhAva hI prasakta hogA / phalata: saMpUrNa santAna kA uccheda prasakta hogaa| pUrvapakSIH-saMtAnavartI antima kSaNa sajAtIya uttara kSaNa kA janaka bhale na ho kintu sarvajJasantAna meM jo tadviSayaka ( antimakSaNaviSayaka ) jJAna utpanna hogA usameM vaha antima kSaNa viSayavidhayA janaka banegA hI, ataH arthakriyAkAritva ghaTa jAne se santAnoccheda kI koI Apatti nahIM hai / uttarapakSI:-yaha bAta asat hai, kyoMki jo svasantAnavartI uttarakAlIna upAdeya kSaNa kA janaka nahIM hotA vaha parasantAnagata svaviSayakajJAna kA janaka bane yaha sambhava nahIM hai| kahIM bhI Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-paralokavAda: 379 yadapyuktam-'yadyAgamasiddhatvamAtmanaH, tasya vA pratiniyatakarmaphalasambandhastatsiddho'bhyupagamyate tadA'numAnavaiyarthyam' iita tadapi mUrkhezvaraceSTitam , na hi vyarthamiti nijakAraNasAmagrIbalAyAtaM vastu pratikSeptuyuktam , na hi AgamasiddhAH padArthA iti pratyakSasyApi pratikSepo yuktaH / yadapi pratyakSAnumAnaviSaye cA'rthe AgamaprAmANyavAdibhistasya prAmANyamabhyupagamyate-"prAmnAyasya kriyArthatvAdAnarthakyamatadarthAnAm" [ jaimi01-2-1] iti, tadapyayuktam-yato yathA pratyakSapratote'pyarthe vipratipattiviSaye'numAnamapi pravRttimAsAdayatIti pratipAditaM tathA pratyakSAnumAnapratipanne'pyAtmalakSaNe'rthe tasya vA pratiniyatakarmaphalasambandhalakSaNe kimityAgamasya pravRtti bhyupagamasya viSayaH ? na cA''gamasya tatrA'prAmANyamiti vaktuyuktam , sarvajJapraNItatvena tatprAmANyasya vyavasthApitatvAt / upAdAna kAraNatA ke vinA sahakArikAraNatA upalabdha nahIM hai / yadi aisA na mArnege to jahA~ rUpa aura rasa ekasAmagrIjanya haiM vahA~ tathAvidharasa se samAnakAlIna tathAvidha rUpAdi kI jo vyabhicAradoSa rahita zuddha buddhi ( anumiti ) hotI hai vaha nahIM ho skegii| tAtparya yaha hai ki kisI eka AmrAdi phala meM jo rUpa-rasAdikSaNa santati calI AtI hai unakI sAmagrI samAna hI hone se rUpakSaNa rUpakSaNotpatti meM upAdAna kAraNa banatA hai aura rasakSaNa ke prati sahakArI kaarnn| ataeva rasa se samAnakAlIna tathAvidha rUpa kI anumiti hotI hai, kintu vaha aba na ho sakegI kyoMki rUpakSaNa se sahakArikAraNa vidhayA rasakSaNa kI utpatti hone para bhI svasaMtati meM upAdAna kAraNa vidhayA upAdeya bhUta rUpakSaNa ko utpatti hone kA niyama to nahIM hai, ataH yaha saMbhava hai ki rUpa se kevala rasa utpanna hogA, rUpotpatti nahIM hogii| isa sthiti meM koI vyakti rasakSaNa hetu se samAnakAlIna rUpakSaNa kI anumiti karane jAyegA to vyabhicAra doSa prasakta hogA, ata: usa anumiti kA uccheda ho jaayegaa| ata: upAdAna kAraNatA ke vinA antimakSaNa meM sahakArikAraNatA bhI ghaTa nahIM sktii| taba yadi bauddhavAdI saMtAnoM kA atyanta uccheda mAnate haiM to sattva kA arthakriyAkAritvarUpa lakSaNa nahIM ghaTa skegaa| phalata: jainamata ke anusAra utpatti-vyaya-dhrauvya tIna dharmoM kA viziSTa samudAya yahI sattva . kA lakSaNa mAnanA hogA / isa viziSTa sattva rUpa kAryavizeSa se hI arthAt tadantargata dhrauvya ke kAraNa hI AtmA kI mRtyu ke uttarakAla meM hI sattA siddha hone se usakI uttarAvasthA ke rUpa meM bhAvijanma kI siddhi bhI ho jAyegI / isa prakAra yaha siddha huA, AtmA atItakAla kA jaise sambandhI hai vaise bhaviSyakAla kA bhI sambandhI hai| [ AgamasiddhatA hone para anumAna vyartha nahIM hotA ] pUrvapakSI ne jo kahA thA [ pR0 292 ]-"AtmA yadi Agama se hI siddha hai, athavA sukRta kA zubhaphala, duSkRta kA azubhaphala isa prakAra ke pratiniyatakarma-phala kA AtmA ke sAtha sambandha bhI yadi Agamasiddha hai to AtmA aura karma-phala sambandha kA anumAna karanA vyartha hai"-ityAdi....vaha to mUrkhaziromaNi kI ceSTA hai / kisI vastu kI utpatti agara vyartha niSprayojana hai itane mAtra se hI usakI saMpUrNa kAraNa sAmagrI ke bala se utpanna hone vAlI usa vastu kA pratikSepa karanA yuktiyukta nahIM hai / saMpUrNa kAraNa sAmagrI sampanna hone para kArya kI utpatti avazyaMbhAvi hai, vaha kArya cAhe kisI kA koI prayojana siddha kare yA na kare-isakA koI mahattva nahIM hai / yadi Agama siddha vastu ke anumAna . ko vyartha kaheMge to Agamasiddha padArthoM meM pravRtta hone vAle pratyakSa kA bhI 'vyartha' kaha kara pratikSepa kiyA jAnA ayukta na hogaa| pratyakSa aura anumAna kA gocara na ho aise hI padArthoM meM Agama (veda) Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pratiniyatakarmaphalasambandhapratipAdakazcAgamaH-"bahyArambhaparigrahatvaM ca nArakasya" [ ta0 sU0. 6-16 ] ityAdinA vAcakamukhyena sUtrIkRto'syaivAnumAnaviSayatvaM pratipAdayitukAmena / yathA ca karmaphalasaMbandho'pyAtmano'numAnAdavasIyate tathA yathAsthAnamihaiva prtipaadyissyaamH| AtmasvarUpapratipAdakaH pratiniyatakarmaphalasambandhapratipAdakazcAgamaH "ege AyA" | sthAnA0 1-1] "puTviM ducciNNANaM duppaDikaMtANaM kaDANaM kammANaM' [ * ] ityAdikaH suprasiddha eva / tadevaM pratyakSAnumAnAgamapramANaprasiddhatvAd nAraka-niryag-narAmaraparyAyAnubhUtisvabhAvasyAtmanaH, na bhavazabdavyutpattirAbhAbAta DisthAdizabdavyutpattitulyA iti sthitam / / ko pramANa mAnane vAle mImAMsakoM ne jo Agama ke prAmANya ko mAna kara yaha kahA hai ki "vedazAstra kA prayojana kriyA meM pravRtti hai ataH kriyApravartaka na ho aise arthavAda aura mantra vibhAga kA veda unake pratipAdyaviSaya meM pramANabhUta nahIM hai"....ityAdi, vaha bhI yukta nahIM hai| kAraNa yaha hai ki pratyakSapratItigocara padArtha jaba vivAdAspada bana jAtA hai taba usa viSaya meM anumAna pravRtta hotA hai yaha pahale [ pR0 305/4 ] kaha diyA hai / to ThIka usI prakAra pratyakSa aura anumAna se AtmapadArtha siddha hone para athavA usake sAtha pratiniyata karma-phala sambandha kI siddhi hone para bhI usa viSaya meM Agama kI pravRtti svIkRta kyoM na kI jAya ? ! 'vahA~ Agama pramANa hI nahIM hai' yaha to nahIM kahA jA sakatA kyoMki usa viSaya kA pratipAdaka Agama sarvajJapraNIta hone se pramANabhUta hai yaha pahale siddha kiyA jA cukA hai| [ AtmA aura kamaphalasambandha meM Agama pramANa ] 'pratiniyatakarmaphala sambandha anumAna kA viSaya hai' yaha dikhAne kI icchA, vAle vAcakaziromaNi AcArya zrI umAsvAti mahArAja ne, pratiniyatakarmaphala sambandha kA pratipAdana karane vAle'bAhyArambhaparigrahatvaM ca nArakasya' [ tattvArtha 6-16 ] artha:-bahuta Arambha ( hiMsAdi ) aura parigraha naraka-AyuSa kA Azrava hai-isa Agama kA sUtraNa-praNayana kiyA hI hai| taduparAMta AtmA ke sAtha karmaphala kA sambandha kisa prakAra anumAna gocara hai vaha isI grantha meM yathAvasara kaheMge / AtmasvarUpa kA pratipAdaka suprasiddha Agama vAkya sthAnAMga satra meM isa prakAra hai "ege aayaa"| aayaa=aatmaa| tathA pratiniyata karma-phala sambandha kA pratipAdaka Agama suprasiddha hai-"pUvi ducciNNANaM duppaDikkaMtANaM kammANaM" ityAdi....arthAt-"bhUtakAla meM pratikramaNa kiye vinA raha gaye kusaMcita kRta karmoM kA bhoga ke vinA athavA tapa se nirjINa kiye vinA mokSa nahIM hai"..ityaadi| pUrvokta carcA se, AtmA pratyakSa-anumAna aura Agama pramANa se prasiddha hai, ataH AtmA kA yaha svabhAva bhI 'nAraka-tiryaMca-deva-manuSyAdi avasthAoM ko anubhava karanA'-pramANa se siddha hotA hai| bhava zabda kA yaha artha bhI pramANa se siddha hai ataH pUrvapakSI ne jo kahA thA-'bhavazabda kA koI pramANa siddha artha na hone se bhavazabda kI vyutpatti DitthAdi arthazUnya zabdoM kI vyutpatti se tulya hai'yaha ni:sAra siddha hotA hai| [paralokavAda samApta ] * draSTavya jJAtAdharmakathAsUtra-pR0 204/1 paM0 1, tathA vipAkasUtra pR038/2-paM0 1 meM "purA porANApaM ducciNNANaM duppaDikkaMtANaM kaDANaM pAvANaM kammANaM"-ityAdi / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 381 [IzvarakartRtvavAdipUrvapakSaH] atrAhunaiyAyikA:-kleza karma vipAkAzayA'parAmaSTapuruSAbhyupagame nityaM sattvamasattvaM vA' iti dUSaNamabhyadhAyi, tatra tannityasattvapratipAdane nA'smAkaM kAcit kSatiH pramANatonityajJAnAdidharmakalApAnvitasya tasyA'bhyupagamAt / nanu yuktametadyadi tathAbhUtapuruSasaddhAvapratipAdaka kicita pramANaM syAt , tacca nAsti / tathAhina pratyakSa tathAvidhapuruSasadbhAvAvedakamasmadAdInAma / 'asmadvilakSaNayogibhistasyAvasAya' ityatrApi na kiMcit pramANamasti / yadA na tatsvarUpagrahaNe pratyakSapramANapravRttistadA tadgatadharmANAM nityajJAnAdInAM sadbhAvavAttava na smbhvti| ___ nAnumAnamapi yuktametatsvarUpAvedakam , pratyakSaniSedhe tatpUrvakasya tasyApi niSedhAt / sAmAnyatodRSTasyApi nAtra viSaye pravRttiH, liMgasya kasyacit tatpratipAdakasyAbhAvAt , kAryatvasya pRthivyAdyAzritasya keSAMcinmatenA'siddhaH / na ca saMsthAnavattvasya tatsAdhakatvam,prAsAdAdisaMsthAnebhyaH pRthivyAdisaMsthAnasyAtyantavalakSaNyAta saMsthAnazabdavAcyatvena cAtiprasaktirdazitA- 'vastubhedaprasiddhasya zabdasAmyAdabhedinaH" [ ] ityAdinA / tasmAnAnumAnaM tatsAdhanAyAlam / nApyAgamaH, nityasyAtra darzane'nabhyupagamAt , abhyupagame vA kAryArthapratipAdakasya siddhe vastunyavyApRteH / nApIzvarapUrvakasya prAmANyam , itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / anIzvarapUrvakasyApi saMbhAvyamAnadoSatvena pramANatA'nupapatteH / tasyAnyezvarapUrvakatve, tasyApi siddhiH kuta iti vaktavyam / tadasiddhau na [ Izvara jagat kA kartA hai-pUrvapakSa ] Izvara meM rAgAdikleza kA abhAva sahaja nahIM hai, isa prakAra ke granthakArakRta pratipAdana ke Upara jagatkartRtvAdI naiyAyika loga yahA~ 'Izvara hI jagatkartA hai' isa siddhAnta ko sthApita karane jA rahe haiM ve kahate haiM-paramapuruSa ko kleza, karma, vipAka aura Azaya se aspRSTa hI mAnanA cAhiye / jainoM ne jo usake Upara yaha dUSaNa lagAyA thA [ pR0 282 ] ki 'rAgAdi kA abhAva yadi nirhetuka hogA to usakA yA to nitya sattva hogA yA asattva hI hogA kintu kadAcit sattva nahIM ho sakegA'isa meM se nityasattva ke ApAdana meM hamArI koI kSati nahIM hai| kAraNa, anumAnAdi pramANa se hama mAnate haiM ki Izvara svayaM nitya hai aura nityajJAna-nityaicchA Adi dharmakalApa se AzliSTa hI hai / [naiyAyika ke sAmane kartRtva pratipakSI yuktiyA~ ] aba yahAM naiyAyika ke sAmane koI dIrgha AzaMkA karatA hai zaMkA:-'Izvara nitya hai' ityAdi kathana, yadi aise kisI puruSavizeSa ke sadbhAva kA sAdhaka koI pramANa ho taba to yukta ho sakatA hai-kintu aisA pramANa hI nahIM hai| dekhiye-nityajJAnAdisamanvita puruSa ke sadbhAva kA Avedaka, apane logoM meM se kisI kA bhI pratyakSa nahIM hai| apane logoM se vilakSaNa koI yogipuruSa ke atIndriya jJAna se usakA patA cale-isa bAta meM bhI koI pramANa nahIM hai / jaba pratyakSa pramANa kI Izvara rUpa dharmI ke pratipAdana meM bhI pravRtti nahIM hai to usake nityatvAdi dharmoM ke sadbhAva kI vArtA kA bhI sambhava nahIM hai| Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 tasya prAmANyam , anekezvaraprasaMgadoSazca / 'bhavatu, ko doSaH ! yata ekasyApi sAdhane vayamatIvotsukAH kiM punarbahUnAmiti cet ? na kazcit pramANAbhAvaM muktvA / tannAgamato'pi tatpratipattaH / evaM svarUpAsiddhau kathaM tasya kAraNatA? atrAhaH-yaduktam-na tatra pratyakSaM pramANaM' tadevameva / yadapi 'sarvaprakArasyAgamasya na tatsvarUpAvedane vyApRtiH' tatrocyate-prAgamA'vyApAre'pi tatsvarUpasAdhakamanumAna vidyate / AgamasyApi siddhe'rthe liMgadarzananyAyena yathA vyApRtiH tathA pratipAdayiSyAmaH / pratyakSapUrvakAnumAna niSedhe siddha [ anumAna se Izvarasiddhi azakya ] IzvararUpa dharmI kA Avedaka anumAna bhI nahIM ho sakatA kyoMki anumAna kI pravRtti pratyakSapUrvaka hI ho sakatI hai, IzvaragrAhaka koI pratyakSa pramANa na hone para anumAna kI usa meM prati azakya hai| yadi kaheM ki-'vizeSataH IzvararUpa vyakti kA sAdhaka anumAna na hone para bhI sAmAnyatodRSTa anumAna kI isa viSaya meM pravRtti zakya hai'-to yaha bhI azakya hai kyoMki Izvara kA pratipAdaka koI bhI liMga hI nahIM hai / kAryatva hetu se yadi usakI siddhi kareMge to pRthvI Adi meM kitane vAdI ke mata se kAryatva hI asiddha hone se vaha liMga nahIM bana skegaa| saMsthAna ( AkAra )vattA ke AdhAra para bhI vahAM pRthvI Adi meM kAryatvasiddhi nahIM ho sakatI kyoMki kAryabhUta vizAla bhavanAdi meM jaisA saMsthAna dRSTa hai vaisA hI saMsthAna pRthvI Adi meM nahIM hai / kintu aisA atyanta vilakSaNa hai ki usake liye saMsthAna zabda kA prayoga hI anucita hai / ata eva pRthvI ke saMsthAna meM vAdIyoM ne saMsthAnazabdavAcyatA kI atiprasakti yaha kahakara dikhAyI hai ki jina vastuoM meM prasiddha bheda hai unameM bhI kevala zabda ke sAmya se hI abheda rahatA hai|-taatpry, rAjabhavanAdi kA saMsthAna aura pRthvI Adi kA saMsthAna ativilakSaNa hai, kevala saMsthAnazabda kA hI sAmya hai| ataH saMsthAnavattA ke AdhAra para pRthvI Adi meM kAryatva liMga kI sattA siddha na ho sakane se kAryatvaliMgaka anumAna Izvarasiddhi ke liye samartha nahIM hai / [Agama se Izvara siddhi azakya ] Agama se bhI Izvara siddhi azakya hai / kAraNa, nyAyadarzana meM Agama ko nitya nahIM mAnA jaataa| yadi Agama ko nitya mAna liyA jAya to bhI mImAMsaka matAnusAra jo sAdhyabhUta artha kA pratipAdaka hai vahI pramANa hone se IzvarAdi siddha vastu ko siddhi meM usakA koI vyApAra nahIM ho sktaa| yadi Agama ko Izvaraprokta hone se pramANa mAnage to Izvara se Agama ke prAmANya kI siddhi aura siddhaprAmANyavAle Agama se Izvarasiddhi -isa prakAra anyonya Azraya doSa lgegaa| yadi Agama ko IzvarapraNIta nahIM mAnate haiM taba to usameM doSa kI sambhAvanA hone se vaha pramANabhUta nahIM ho sktaa| yadi kaheM ki-IzvarapratipAdaka Agama vaha anya Izvara se racita hAne se anyonyAzraya doSa nahIM hai to vaha anya Izvara se bhI kauna se pramANa se siddha hai yaha dikhAnA pdd'egaa| usakI siddhi na hone para Agama pramANabhUta nahIM rahegA, taduparAMta usa Izvara kI siddhi ke liye anya Izvara se racita Agama ko pramANa kaheMge to aise aneka Izvara kI kalpanA kA doSa prasaMga hogaa| yadi aisA kaheM-'aneka Izvara ko mAneMge, kyA doSa hai ? hama to eka Izvara kI siddhi meM bhI atIva utsuka hai, yadi eka kI siddhi karate huye aneka IzvaroM kI siddhi ho jAya taba to kahanA hI kyA ?'-to yahA~ doSa pramANanyatA ko choDa kara aura koI nahIM hai / eka Izvara meM bho pramANa nahIM de sakate ve aneka Izvara meM kyA Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pU0 383 sAdhanam , sAmAnyatodRSTAnumAnasya tatra vyApArAbhyupagamAt / nanvanumAnapramANatAyAmayaM vicAro yuktArambhaH, tasyaiva tu prAmANyaM nAnumanyante cArvAkA iti / etaccAnudghoSyam , anumAnaprAmANyasya vyvsthaapittvaat| yattUktam -pRthivyAdigatasya kAryatvasyA'pratipattena tasmAdIzvarAvagamaH-tatra pRthivyAdInAM bauddhaH kAryatvamabhyupagataM te kathamevaM vadeyuH ? ye'pi cArvAkAdyAH pRthivyAdInAM kAryatvaM necchanti teSAmapi viziSTasaMsthAnayuktAnAM kathamakAryatA ? sarva saMsthAnavat kAryam , tacca puruSapUrvakaM dRSTam / yepyAhuHsaMsthAnazabdavAcyatvaM kevalaM ghaTAdibhiH samAnaM pRthivyAdInAm , na tattvato'rthaH kazcid dvayoranugataH samAno vidyate-teSAmapi na kevalamatrAnugatArthAbhAvaH kintu dhamAdAvapi pUrvAparavyaktigato naiva kazcidanugato'rthaH smaano'sti| atha tatra vastudarzanAyAtakalpanAnimittamuktam , atra tathAbhUtasya pratibhAsasyAbhAvAnnAnugatArthakalpanA / tathAhi-kasyacid ghaTAdeH kriyamANasya viziSTAM racanAM kartR pUvikAM dRSTvA'dRSTakartR kasyApi pramANa dikhAyeMge ? phalita yaha huA ki Agama se Izvara kI siddhi nahIM ho sakatI / jaba pratyakSa-anumAna aura Agama se Izvara svarUpa hI asiddha hai to vaha sAre jagat kA kAraNa kaise mAnA jAya ? ( zaMkA samApta ) [ pUrvapakSI kI yuktioM kA Alocana ] * isa zaMkA ke uttara meM naiyAyika kahate haiM-Izvara kA sAdhaka pratyakSapramANa nahIM hai yaha jo kahA hai vaha ThIka hI hai / yaha jo kahA ki nitya yA anitya (=IzvarakRta) kisI bhI prakAra ke Agama kA IzvarasvarUpAvedana karane meM koI vyApAra nahIM hai-isa kA uttara yaha hai ki Agama kA vyApAra na hone para bhI usake svarUpa ko siddha karane vAlA anumAna maujUda hai| uparAMta, siddha arthoM meM bhI liMgadarzananyAya se Agama kA vyApAra sAvakAza hai isa bAta ko hama Age dikhaayeNge| 'Izvarasiddhi ke liye koI pratyakSamUlaka anumAna nahIM hai'- yaha to hamAre mata se jo siddha hai usakA hI anuvAda huA / kyoMki, hama to sAmAnyatodRSTa anumAna kA hI Izvara siddhi meM vyApAra mAnate haiN| yadi zaMkA kI jAya ki-sAmAnyatodRSTa anumAna kI vicAraNA kA prArambha to anumAna pramANa hone para karanA ThIka hai, cArvAka (nAstika) loga to usako pramANa hI nahIM mAnate hai-to aisI zaMkA udghoSaNA karane yogya nahIM hai kyoMki Apane hI to anumAna ko pramANarUpa se siddha kiyA hai / [ dra0 pR0 293 ] [ pRthvI Adi meM kAryatva asiddha nahIM ] zaMkAkAra ne jo yaha kahA-pRthvI Adi meM rahA huA kAryatva siddha na hone se, usase Izvara kI anumAna buddhi nahIM kI jA sakatI- yahA~ bauddha to aisA nahIM kaha sakate kyoMki ve loga to pRthvI Adi meM kAryatva ko mAnate hI haiM ( cUki saba pRthvI Adi kSaNa kSaNa naye utpanna hote haiM ) / jo nAstika loga pRthvI Adi meM kAryatva kA svIkAra nahIM karate haiM, unake sAmane prazna hai ki jaba pRthvI Adi meM viziSTa prakAra kA saMsthAna vidyamAna hai to kAryatva kaise nahIM hai ? jo kucha bhI saMsthAnavAlI vastueM haiM ve sabhI kArya hI hai yaha niyama hai aura koI bhI kArya puruSajanita hI hotA hai yaha to suprasiddha hai| jo loga kahate haiM ki-"pRthvI Adi meM ghaTAdi ke sAtha kevala saMsthAnazabdavAcyatArUpa hI samAnatA hai, vAstava meM una donoM meM saMsthAna jaisA koI anugata samAna dharma nahIM hai / ghaTAdi meM saMsthAna avazya hai, Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ghaTa-prAsAdAdestasya racanAvizeSasya kartR pUrvakatvapratipattiH / pRthivyAdestu saMsthAnaM kadAcidapi kartRpUrvakaM nAvagatam , nApi tAdazaM dharmyantare dRSTakartRka iva paTAdau, tat pRthivyAdigatasya saMsthAnasya vailakSaNyAt tato na tata: kartR pUrvakatvapratipattiH, evaM hetorasiddhatvena naitatsAdhanam / ayuktametat , yato yadyanavagatasambandhAna pratipattRnadhikRtya hetorasiddhatvamucyate tadA dhUmAdiSvapi tulyam / atha gRhItA'vinAbhAvAnAmapi kAryatvadarzanAt tanvAdiSu IzvarAdikRtatvapratibhAsAnutpatterevamucyate / tadasat , ye hi kAryatvAderbuddhimatkAraNapUrvakatvena gRhItAvinAbhAvAste tasmAdIzvarAdipUrvakatvaM teSAmavagacchantyeva / tasmAd vyutpannAnAmastyeva pRthivyAdisaMsthAnavattva-kAryatvAdeheMtomidharmatA'vagamaH, acyutpannAnAM tu prasiddhAnumAne dhUmAdAvapi naasti| ___ api ca, bhavatu prAsAdAdisaMsthAnebhyaH pRthivyAdisaMsthAnasya lakSaNyaM. tathApi kAryatvaM zAkyAdibhiH pRthivyAdInAmiSyate, kArya ca kartR-karaNAdipUrvakaM dRSTam , ataH kAryatvAda. buddhimatkAraNapUrvakatvAnumAnam / atha kartR pUrvakasya kAryatvasya saMsthAnavattvasya ca tadvailakSaNyAna tataH sAdhyAvagamaH / ata evAdhiSThAtRbhAvAbhAvAnuvRttimad yat saMsthAnaM taddarzanAt karbadazino'pi tatpratipattiyuktepRthvI Adi meM nahIM hai |"-un logoM ke mata meM kevala saMsthAnarUpa anugata artha kA hI abhAva hai, itanA hI nahIM, apitu dhUmAdi meM bhI pUrvAparavyakti anugata koI bhI samAna dharma nahIM honA cAhiye / tAtparya, saMsthAna ko anugata na mAnane para dhUmatvAdi ko bhI anugatarUpa se nahIM mAnane kI Apatti hogii| [ hetu meM asiddhi doSa kI zaMkA kA samAdhAna ] zaMkA:-dhUmAdi meM to pUrvAparavyakti meM samAnatA ke darzana bala se utthita kalpanA ke nimitta rUpa meM dhUmatvAdi anugata dharma ko kahA jAtA hai / yahA~ ghaTAdi aura pRthvI Adi meM aisI koI samAnatA kI pratIti nahIM hotI jisake bala se anugata artha kI kalpanA kI jA sake / dekhiye-vattamAna meM utpanna hone vAle kisI eka ghaTa meM viziSTa racanA (yAnI saMsthAna) ko sAkSAt kartRprerita dekha kara, jisa pUrvotpanna ghaTa-bhavana Adi meM pUrvadRSTa ghaTAditulya racanAvizeSa ko dekhate haiM kintu usake kartA ko nahIM dekhate haiM vahA~ karta preraNA kI anumiti kI jAtI hai| kAraNa, pUrvadRSTa ghaTa meM kartaparvakatva ko sAkSAt dekhA hai / pRthvI Adi ke saMsthAna meM kisI ne bhI kartR preraNA ko nahIM dekhA hai / dUsarI ora, anya paTAdi dharmI, jisa kA kartA dRSTa hai, usameM pRthvI Adi ke samAna saMsthAna nahIM hai / phalataH, pRthvI Adi kA saMsthAna sarvathA vilakSaNa hone se saMsthAna ke dvArA kAryatva ko siddha kara ke usase katA kI siddhi ko avakAza nahIM hai| hetu hI jaba uktarIti se asiddha hai to Izvara kA sAdhana nahIM ho sktaa| samAdhAnaH-yaha zaMkA ayukta hai / jina logoM ko hetu-sAdhya kA sambandha ajJAta hai vaise logoM ko lakSya meM rakha kara yadi hetu ko asiddha kahA jAya taba to dhUmAdi meM bhI yaha bAta samAna hai| jina logoM ko dhUma-agni kA sambandha ajJAta hai una logoM ko dhUma meM hetutA bhI ajJAta hone se hetu kI asiddhi hI bhAsegI / yadi aisA kaheM ki-jina logoM ko kAryatva aura kartR pUrvakatva kA sambandha jJAta hai una logoM ko bhI zarIrAdi meM IzvarakRtatva kA pratibhAsa nahIM hotA hai ataH hetu vyApyatvAsiddha honA cAhiye-to yaha bAta ThIka nahIM hai, kyoMki jina logoM ko kAryatva kA buddhimatkAraNapUrvakatva ke sAtha avinAbhAva jJAta hai ve kAryatva hetu se zarIrAdi meM IzvarAdikRtatva ko jAnate hI haiM / ataH yaha Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSa: 385 tyasya dUSaNasya kAryatve'pi samAnatvAt kathaM gamakatA ? yadyevamanumAnocchedaprasaMgaH, dhUmAdikamapi yathAvidhamagnyAdisAmagrIbhAvAbhAvAnuvRttimata tathAvidhameva yadi parvatopari bhavet , syAttato vahnayAdyavagamaH / athA'dhUmavyAvRttaM tathAvadhameva dhamAdi. tahi ka ryatvAdyapi tathAvidhaM pRthivyAdigataM kiM neSyate ? atha pRthivyAdigatakAryatvAdidarzanAta kazinAM tadapratipattiH, evaM zikharyAdigatavahnayAdyadarzinAM dhUmAdibhyo'pi tadapratipattirastu / na cA'tra zabdasAmAnyaM, vastvanugamo nAstIti vaktu yuktam , dhUmAdAvapi zabdasAmAnyasya vaktu zakyatvAta / tanna zAkyadRSTayA kaarytvaadersiddhtaa| mAnanA hI hogA ki prabuddha logoM ko pRthvI Adi aura saMsthAnavattva hetu ke bIca evaM pRthvI Adi aura kAryatva hetu ke bIca dharmIdharmabhAva kA upalambha hotA hI hai| jo loga prabuddha nahIM hai una ko to prasiddha agni anumAnasthala meM dhUmAdi meM bhI hetutA Adi kA avabodha nahIM hotaa| [bauddhoM ke mata se bhI kAryatva hetu asiddha nahIM ] dUsarI bAta yaha hai ki, pRthivI Adi kA saMsthAna prAsAdAdi ke saMsthAna se vilakSaNa bhale ho, phira bhI bauddhAdi ke mata meM pRthivI Adi pratyeka vastu kSaNika aura sahetuka hone se usameM kAryatva to mAnA hI jAtA hai / jaba usameM kAryatva siddha hai to kAryatva hetu se buddhimatkAraNapUrvakatva kA anumAna bhI ho sakegA, kyoMki jo bhI kArya hotA hai vaha kartR pUrvaka aura karaNAdipUrvaka hI hotA hai yaha sarvatra dekhA jAtA hai| zaMkA:-jaisA jaisA kAryatva aura saMsthAna kartR janyavastu meM dekhA jAtA hai una se nitAnta vilakSaNa hI kArya aura saMsthAnavattA pathvI Adi meM dikhate haiM. ata: vilakSaNa kAryatva aura saMsthA ko hetu banA kara sarvatra kartR pUrvakatva-sAdhya kI siddhi kaise zakya hogI? [ tAtparya, yajjAtIya hetu dRSTAnta meM hai tajjAtIya hetu pRthvI Adi pakSa meM na hone se hetu asiddha hai ] pRthvI Adigata kAryatva aura saMsthAna vilakSaNa hone se hI, jaise saMsthAna ke anvaya-vyatireka, adhiSThAtA yAnI kartA ke anvayavyatireka ko anusarate haiM, vaise saMsthAna ko dekhane para, karttA na dikhAyI dene para bhI usakI AnumAnika pratIti kA honA yuktiyukta hai| ( yAnI anya prakAra ke saMsthAna se kartA kI anumiti yuktayukta nahIM hai ) / yahI dUSaNa kAryatvasthala me bhI samAna hai to phira kAryatva aura saMsthAnavattva hetu sarvatra kartR pUrvakatva kA bodhaka kaise hogA? sAmAdhAnaH-agara saMsthAnAdi meM aisI vilakSaNatA ko prastuta kareMge taba to anumAna mAtra ke uccheda kA doSa prasaMga hogaa| kAraNa, dhUmahetuka anumAna sthala meM bhI aisA kahA jA sakegA ki jaisA dhUma agniAdirUpa sAmagrI ke anvaya-vyatireka kA anuvidhAyI hai vaisA hI dhUma agara parvata kI coTI para dikhAyI degA taba to agni kA anumAna bodha honA yuktiyakta hai, anyathA nhiiN| yadi kaheM ki 'pAkazAlA meM dRSTa dhUma aura parvatagata dhUma, donoM meM adhUmavyAvatti samAna hone se unameM koI vilakSaNatA nahIM hai'-to phira pRthvI Adi aura ghaTAdi meM rahe hue kAryatvAdi bhI akAryavyAvRttirUpa se samAna hI hone se koI vilakSaNatA nahIM hai aisA kyoM nahIM mAnate haiM ? yadi aisA kaheM ki-'pRthvI Adi meM kAryatva ko dekhane para bhI vahA~ kartA ke bodha kA udaya nahIM hotA hai ata: vahA~ kAryatva vilakSaNa hai'-to aise to jina logoM ko parvata meM agni kA darzana nahIM hotA hai, unako dhUma dekhane para bhI agni kA bodha mata mAnIye / yadi yaha kahA jAya ki-'pRthvIAdigata kAryatvAdi aura ghaTAdi Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApi cArvAka-mImAMsakadRSTyA, teSAmapi saMsthAnavadavazyaM kArya ghaTAdivat / 'pathivyAdi svAvayavasaMyogairArabdhamavazyaMtayA vizleSAd vinAzamanubhaviSyati' evaM vinAzAd vA saMbhAvitAt kAryatvAnumAnam, racanAsvabhAvatvAda vA / yathoktaM bhASyakRtA-"yeSAmapyanavagatotpattInAM bhAvAnAM rUpampalabhyate teSAM tantuvyatiSaMgajanitaM rUpaM dRSTvA tavyatiSaMgavimocanAt tadvinAzAdvA vinaMkSyatItyanumIyate" [ / ____ anena saMsthAnavato'nupalabhyamAnotpatteH samavAyyasamavAyikAraNavinAzAd vinAzamAha / tathA pRthivyAdeH saMsthAnavato'dRSTa janmano rUpadarzanAd nAzasambhAvanA bhaviSyati, saMbhAvitAcca nAzAt kAryatvA'numitau karta pratipattiH / yathoktaM nyAyavidbhiH-"tattvadarzanaM pratyakSato'numAnato vA"[ ] / kAryatva-vinAzitvayozca samavyAptikatvAdekenAparasyAnumAnamiSTama "tena yatrApyu syAnumAnamiSTam "tena yatrApyubhau dhamau" [ zlo0 vA0 anu0-6 ] ityatra / ato jaiminIyAnAM na kAryatvAderasiddhatA / gata kAryatvAdi, inameM kevala zabda kI hI samAnatA hai, vastutaH donoM ekajAtIya yAnI samAna nahIM hai'to yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoM dhUmAdisthala meM bhI aisA kahA jA sakatA hai ki pAkazAlAgata dhUma aura parvatagatadhUma donoM meM zabda sAmya hI hai, vastusAmya kataI nahIM hai / sArAMza, bauddha matAnusAra pathvI Adi meM kAryatvAdi hetu kI asiddhi nahIM hai / .. [ mImAMsaka ke mata se bhI hetu asiddha nahIM ] cArvAka aura mImAMsA darzana meM bhI kAryatva hetu kI asiddhi nahIM hai| unake mata meM bhI jo saMsthAna ( AkAravizeSa )vAlA ho use avazya kArya hI kahanA hogA, jaise ghaTAdi kArya / athavA, sambhAvita vinAza se bhI pathvI Adi meM kAryatva kA anumAna ho sakatA hai, vinAza kI sambhAvanA isa prakAra kI jA sakatI hai ki jo pRthvI Adi apane avayavoM ke saMyoga se Arabdha hai unakA vinAza avazyaMbhAvi hai jaise ghaTAdi kA / yadvA racanAvizeSarUpa svabhAva se yAnI avayavasaMniveza se bhI kAryatva kA anumAna ho sakatA hai| jaise ki bhASyakAra ne kahA hai-utpatti ajJAta hone para bhI jina bhAvoM kA ( vastrAdi kA ) rUpa ( yAnI sattA ) upalabdha hai, unake tantu vyatiSaMga (yAnI tantuoM ke grathana ) se utpanna svarUpa (sattA) ko dekhakara yaha anumAna kiyA jAtA hai ki yA to vaha tantuoM kA vyatiSaMga chUTa jAne se ( yAnI grathana zUnya ho jAne se ) naSTa hogA athavA to tantuoM kA nAza ho jAne para naSTa hogaa|" isa bhASyakAra vacana kA tAtparya yaha hai ki utpatti ajJAta hone para bhI saMsthAnavAlI vastu yA to samavAyikAraNa ke nAza se athavA asama vAyikAraNa ke nAza se avazya naSTa hogii| sArAMza, utpatti dRSTa na hone para bhI saMsthAna vAle pRthvI Adi ke svarUpa ko dekhakara usake nAza kI sambhAvanA kI jA sakegI, usa sambhAvita vinAza se usameM kAryatva kA anumAna hogA aura kAryatva hetu se kartA kA bodha bhI phalita hogaa| jaise ki nyAyavettAoM ne kahA hai- 'vastusvabhAva kA bodha pratyakSa se athavA anumAna se hotA hai| . kAryatva aura vinAzitva donoM samavyApaka haiM, arthAt donoM eka-dUsare ke vyApya aura vyApaka haiM ataH jahA~ eka dRSTa hogA vahA~ dUsare kA anumAna bodhita honA iSTa hI hai, yaha bAta zloka vAttika ke 'tena yatrA0' zloka isa [ zlo0 vA0 anu0-9 ] meM kahI gayI hai "tena yatrApyubhau dhamauM vyApya-vyApakasammatau / tatrApi vyApyataiva syAdaMgaM na vyApitA punaH // " Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 387 nApi cArvAkamate'siddhatvam , teSAM racanAvattvenAvazyaMbhAvanI kAryatApratipattiradRSTotpattInAmapi kSityAdInAm , anyathA vedaracanAyA api karta darzanAbhAvAda na kAryatA / yatastatrApyetAvacchakyaM vaktum na racanAtvena vedaracanAyAH kAryatvAnumAnam / kartR bhAvabhAvAnuvidhAyinI taddarzanAllaukikyeva racanA tatpUvikA'stu, mA bhUda vaidikii| atha tayovizeSAnupalambhAd laukikIva vaidikyapi kartR pUrvikA tarhi prAsAdAdisaMsthAnavat pRthivyAdisaMsthAnavattvasyApi tadrUpatA'stu vizeSAnupalakSaNAt / tanna hetorsiddhtaa| mA bhUdasiddhatvaM tathApyasmAt sAdhyasiddhirna yuktA, nahi kevalAt pakSadharmatvAd vyAptizUnyAt sAdhyAvagamaH / 'nanu ki ghaTAdau kata-karma-karaNapUrvakatvena kAryatvAdeAptyanavagamaH ?' astyevaM ghaTagate kAryatve pratipattistathApi na vyAptiH, sA hi sakalAkSepeNa gRhyate, atra tu vyAptigrahaNakAla eva arthaH-vyApyatva hI sAdhyabodha meM prayojaka hone se jahA~ donoM dharma ( eka dUsare ke ) vyApya aura vyApaka rUpa meM abhimata hai vahA~ bhI vyApyatA hI ( sAdhya ke jJAna kA ) aMga ( prayojikA ) hai, bhale hI usa meM (sAdhya kI) vyApakatA ho kintu vaha sAdhya bodha kI prayojikA nahIM hai| isase yaha siddha hotA hai ki jaiminI ke mImAMsAdarzana meM, pRthvI Adi meM kAryatva kI asiddhi nahIM hai| .. [cArvAka mata se bhI hetu asiddha nahIM ] cArvAka darzana meM bhI kAryatva hetu asiddha nahIM hai / unako bhI ajJAta-utpattivAle pRthvI Adi meM 'racanAvattva' (racanA kA tAtparya hai pUrvAparabhAva se vinyAsa) hetu se avazyameva kAryatA kA svIkAra karanA hogaa| jahAM bhI viziSTa prakAra kI racanA dikhAyI detI hai vahA~ kAryatva bhI dikhatA hai / yadi isa bAta ko nahIM mAneMge to vedazAstroM meM racanAvattva ko dekhane para bhI kartA na dikhAyI dene se vahAM kAryatva nahIM mAna sakage / kAraNa, vahA~ bhI aisA batA sakate haiM ki vedoM meM racanAtva hetu se kAryatva kA anumAna nahIM ho sakatA / kAraNa, kartA ke anvaya-vyatireka kI anuvidhAyI jo laukika ( zAstroM kI ) racanA hai usI meM kartR pUrvakatva ke dekhe jAne se laukika racanA meM bhale hI kartR pUrvakatva mAnA jAya, kintu vaidika racanA meM kartR pUrvakatva mAnane kI jarUra nahIM hai / yadi kaheM ki-'laukika aura vaidika racanA ( AnupUrvIvizeSa kA vinyAsa ) samAna hI hai, una donoM meM koI vizeSatA upalabdha nahIM hotI ataH vaidika racanA ko bhI kartR pUrvaka hI mAnI jAya'-to yahA~ bhI kahA jA sakatA hai ki prAsAdAdi kA jaisA saMsthAna hai vaisA hI pRthvI Adi meM bhI hai, donoM meM koI vizeSatA upalabdha na hone se pRthvI Adi kA saMsthAna bhI kAryatvabodhaka svokAra lo| isa prakAra pRthvI Adi meM cArvAkamata se bhI kAryatvahetu kI asiddhi nahIM hai| [naiyAyika ke sAmane vistRta pUrvapakSa] . pUrvapakSI:-kAryatva hetu kI asiddhi mata ho, phira bhI usase Apake iSTa sAdhya kI siddhi yuktisaMgata nahIM hai / pakSa meM hetu kA sadbhAva siddha ho jAya to bhI vyAptizUnya hetu se kabhI sAdhya kI siddhi nahIM ho sktii| . naiyAyikaH-are ! kyA ghaTAdi meM kartR-karma-karaNapUrvakatva ke sAtha kAryatva kI vyApti Apako ajJAta hai ? Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 sammatiprakaraNa-nayakANDa / keSAMcit kAryANAmakartR pUrvakANAM kAryatvadarzanAnna sarva kArya kartR pUrvakaM yathA vaneSu vanaspatInAm / 'atha tatra na karbabhAvanizcaya: kiMtu karbagrahaNam tacca vidyamAne'pi kartari bhavatIti kathaM sAdhyAbhAve hetodarzanam ?' kva punavidyamAnakartRkANAM tadapratipattiH ? 'yathA ghaTAdInAmanavagatotpattInAm / 'yuktA tatra karturapratipattiH, utpAdakAlAnavagamAt , tatkAle ca tasya tatra saMnidhAnam anyadA'sya saMnidhAnAbhASAdagrahaNam , vanagateSu ca sthAvareSUpalabhyamAnajanmasu kartR sadbhAve tadavagamo'vazyaMbhAvI, yathopalabhyamAnajanmani ghaTAdau, ata upalabdhilakSaNa prAptasya kartusteSvabhAvanizcayAt tatra vyAptigrahaNakAla eva kAryatvAderhetodarzanAd na kartR pUrvakatvena vyaaptiH| ___ itazca, dRSTahAnyadRSTaparikalpanAsambhavAt-dRSTAnAM kSityAdInAM kAraNatvatyAgo'dRSTasya ca kartuH kAraNatvakalpanA na yuktimtii| atha na kSityAdeH kAraNatvanirAkaraNaM kartR kalpanAyAmapi, tatsadbhAve'pi tasyAparakAraNatvaklupteH / tadasat , yato yad yasyAnvaya-vyatirekAnuvidhAyI tattasya kAraNam , itarat kAryam / kSityAdInAM tvanvaya-vyatirekAvanuvidhatte tatrAkRSTajAtaM vanaspatyAdi nAparasya, kathamato pUrvapakSI:-ghaTaniSTha kAyatva meM kartR pUrvakatva dRSTa hone para bhI utane mAtra se vyApti siddha nahIM ho jAtI / vyApti kA grahaNa sabhI deza-kAla ke antarbhAva se kiyA jAtA hai| yahAM to Apa jisa kAla meM kata pUrvakatva ke sAtha kAryatva kI vyApti ko grahaNa kara rahe haiM usI kAla meM pRthvI, aMkurAdi kitane hI janya bhAvoM meM kartR pUrvakatva ke vinA bhI kAryatva dikhAI detA hai, ata: 'kAryamAtra karta pUrvaka hI hotA hai, yaha niyama nahIM bana sakatA / jaise, jaMgaloM meM bahuta sI vanaspatiyA~ kartA ke vinA hI Uga nikalatI hai| naiyAyika:-aise sthaloM meM unake kartA kA grahaNa nahIM hotA yaha bAta ThIka hai, kintu itane mAtra se 'kartA hI nahIM hai' aisA nizcaya phalita nahIM ho jAtA, kyoMki kartA ke hone para bhI usake agrahaNa kA pUrA sambhava hai / to phira sAdhya ke abhAva meM bhI vahA~ hetu kAryatva dikhAI detA hai'-aisA kaise kahA jA sakatA hai ? pUrvapakSI:-'kartA hotA hai kintu usakA grahaNa nahIM hotA hai' aisA kahA~ dekhA ? naiyAyikaH-ghaTAdi meM hI / purovartI ghaTAdi kI utpatti kisa kartA se kaba huyI yaha hama nahIM jAna sakate kintu usakA kartA hotA to jarUra hai / pUrvapakSI:-kartA hone para usakI upalabdhi na ho aisA ghaTAdi meM to mAna sakate haiM, kyoMki usakI utpatti kA kAla hama nahIM jAnate hai / jisa kAla meM utpatti huI usa kAla meM vahA~ kartA sannihita thA, kintu usa kAla kI apane ko mAhitI nahIM thI, aura anya kAla meM kartA kA sannidhAna nahIM hai ata: ghaTAdi ke kartA kI anupalabdhi kA sambhava hai| kiMtu araNyagata vanaspati ke liye aisA nahIM hai| jaMgala kI sthAvara vanaspatiyoM kA janmakAla to upalabdha hotA hai, ata: yadi vahA~ kartA vidyamAna ho to usakA upalambha avazya ho sakatA hai| jaise ki jisa ghaTAdi kI utpatti ko hama dekhate haiM usake kattoM ko bhI avazya dekhate hai / tAtparya, vanastha vanaspatti kA katto bhI yadi sambhavita ho to avazyameva upalabdhilakSaNa prApta yAnI upalambhayogya hI ho sakatA hai, ata eva aise kartA kA vahA~ abhAva sunizcita hone se, vyAptigrahaNa kAla meM hI sAdhyazUnya vanaspati Adi sthala meM kAryatva hetu ke darzana hone se kartR pUrvakatva ke sAtha usakI vyApti siddha nahIM ho sktii| Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSa: 389 vyatirikta kAraNaM bhavet ? evamapi kAraNatvakalpanAyAM doSa uktaH 'caitrasya vraNarohaNe' [ ] ityAdinA / tasmAt pakSadharmatve'pi vyAptyabhAvAdagamakatvaM hetoH / ___ atha teSAM pakSe'ntarbhAvAt na tairvyabhicAraH, tadasata , tAttvikaM vipakSatvaM kathamicchAkalpitena pakSatvenA'podyeta ? vyAptau siddhAyAM sAdhya-tadabhAvayoragrahaNe vAdIcchAparikalpitaM pakSatvaM kathyate / sapakSa-vipakSayohato: sadasattvanizcayAda vyAptisiddhiH / evamapi sAdhyAbhAve dRSTasya hetorvyAptigrahaNakAle vyabhicArA'zaMkAyAM nizcaye vA vyabhicAraviSayasya pakSe'ntarbhAvena gamakatvakalpane na kazciddhetuvyabhicArI bhavet / tasmAnnezvarasiddhau kazcid heturvybhicaarysti| [ naiyAyika mata meM dRSTahAni-adRSTakalpanA ] kartR pUrvakatva kI kalpanA meM yaha bhI eka doSa, dRSTa kI hAni aura adRSTa kI kalpanA yaha doSa, sambhava hone se pUrvokta vyApti aprasiddha ho jAtI hai| araNyajAta vanaspati Adi ke pRthvI-jalAdi kI kAraNatA dRSTa hai usakA parihAra karake jo kartA aprasiddha hai usakI kalpanA kara lenA yuktisaMgata nahIM hai| ___naiyAyika:-kartA kI kalpanA karane para bhI hama pRthvI Adi kI kAraNatA kA apalApa nahIM karate haiM, pRthvI Adi ko kAraNa mAnate hI hai aura araNyagata vanaspati ke pRthvI Adi se atirikta . eka kartA kI kalpanA karate haiM, to isa meM dRSTa hAni nahIM hai| pUrvapakSI:-yaha ThIka nahIM, jo (ka) jisa (kha) ke anvaya-vyatireka kA anuvidhAyi ho vaha (kha) usakA kAraNa kahA jAyegA aura dUsarA (ka) usakA kArya hogA, yaha siddhAnta hai| tadanusAra araNya meM vinA kheDa kiye hI utpanna ho jAne vAle vanaspati Adi pRthvI Adi ke hI anvaya-vyatireka kA anusaraNa karatA hai, aura kisI ke bhI nahIM, taba pRthvI Adi se adhika kartAdi kAraNa kaise ho sakatA hai ?! aisA hone para bhI yadi kartAdi kAraNa kI kalpanA kI jAyegI to adRSTa kalpanA kA doSa caitra ke ghAva kA saMrohaNa...' ityAdi zloka se kahA hI hai| isa kAraNa se, hetu kAryatva meM pakSadharmatA hone para bhI vyApti na hone se vaha kartA kA bodhaka nahIM bana sktaa| [ pakSa meM antarbhAva karake vyabhicAra nivAraNa azakya ] naiyAyikaH-vanaspati Adi meM kAryatvahetu kA vyabhicAra dikhA kara hetu ko vyAptizUnya dikhAnA acchA nahIM hai, kyoMki jahA~ jahA~ kartA nahIM dikhatA una sabhI vanaspati Adi kA hama pakSa meM rbhAva kara lete haiM, aura pakSa meM to sAdhya ko siddha kiyA jAtA hai ataH pakSa ko hI vyabhicArasthalarUpa meM nahIM dikhAyA jA sakatA, anyathA dhUma hetu ko bhI parvatAdi pakSa meM agnivyabhicArI dikhA kara vyApti zUnya kaha dene para prasiddha anumAna kA hI uccheda hogaa| pUrvapakSI:-yaha bAta mithyA hai, kyoMki vanaspati Adi sthala meM kabhI kisI ko karttA upalabdha na hone se vaha to tattvabhUta vipakSa hai, usako Apa apanI icchAnusAra kalpanA karake pakSAntarbhUta dikhA kara vipakSatva se rahita nahIM kara sakate / vAdI kI icchA se kI gayI kalpanA ke anusAra pakSatA taba hI kahI jA sakatI hai jaba eka ora hetu meM sAdhya kI vyApti prasiddha ho, dUsarI ora pakSatvena abhipreta sthala meM sAdhya aura usakA abhAva donoM meM se koI bhI pUrvagRhota na ho / vyApti kI siddhi to Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atrAhuH nA'kRSTajAtaiH sthAvarAdibhirvyabhicAraH, vyAptyabhAvo vA, sAdhyAbhAve vartamAno heturvyabhicAro ucyate, teSu tu karRgrahaNam , na sakartRkatvAbhAvanizcayaH / nanUktam 'upalabdhilakSaNaprAptatve karturabhAvanizcayastatra yukta'- naitad yuktam , upalabdhilakSaNaprAptatAyA: katu steSvanabhyupagamAt yattUktamkSityAdyanvaya-vyatirekAnuvidhAnadarzanAta teSAM, tadvyatiriktasya kAraNatvakalpane'tiprasaMgadoSaH' iti, etasyAM kalpanAyAM dharmAdhamayorapi na kAraNatA bhavet / na ca tayorakAraNataiva, tayoH kAraNatvaprasAdhanAt-nahi kicijjagatyasti yat kasyacinna sukhasAdhanam duHkhasAdhanaM vA / na ca ttsaadhnsyaadRssttnirpeksssyotpttiH| iyAMstu vizeSaH zarIrAdeH pratiniyatAdRSTAkSiptatvaM prAyeNa, sarvopabhogyAnAM tu sAdhAraNA'dRSTAkSiptatvam / etat sarvavAdibhirabhyupagamAd apratyAkhyeyam , yuktizca pradarzitaiva / cArvAkairapyetadabhyupagantavyatAn prati pUrvametatsiddhau pramANasyoktatvAt / pramANasiddhaM tu na kasyacinna siddham / tabhI ho sakatI hai jaba sapakSa meM hetu kA sattva aura vipakSa meM hetu kA asattva donoM hI nizcita rahe / yadi isa bAta ko na mAneM, aura jahA~ sAdhya na hone para bhI hetu dRSTa hai aise hetu meM jisa kAla meM vyAptigraha kiyA jAtA hai usa vakta kisI sthala meM vyabhicAra kI zakA yA nizcaya prastuta kiyA jAya, usa vakta yadi usa vyabhicAra sthala kA bhI pakSa meM hI antarbhAva karake hetu ko sAdhyasAdhaka batAyA jAya, taba to vyabhicAradoSa kA hI uccheda ho jAne se koI bhI hetu vyabhicArI nahIM kahA jA sakegA / kAraNa, taptalohagolaka meM agni dhUma kA vyabhicArI hai yaha dikhAne para golaka kA bhI pakSa meM hI antarbhAva kara lene se agni bhI dhUma kA mAdhaka bana jaayegaa| ___niSkarSa:-Izvara kI siddhi meM koI bhI vyabhicArI hetu prasiddha nahIM hai| [ naiyAyika ke sAmane pUrvapakSa samApta ] [ pUrvapakSo ko neyAyika kA pratyuttara ] IzvaravAdI yahA~ kahate haiM-vinA kheDe hI utpanna sthAvarakAya vanaspati Adi meM koI vyabhicAra doSa nahIM hai, evaM vyApti bhI asiddha nahIM hai| jahA~ sAdhya kA abhAva rahatA ho vahA~ hetu rahe to vyabhicAro kahA jAtA hai| vanaspatti Adi meM yadyapi kartA kA grahaNa nahIM hotA phira bhI vahA~ sakartRkatva ke abhAva kA nizcaya bhI nahIM hai| pUrvapakSoH-kartA upalabdhilakSaNa prApta hone para bhI usakA vahA~ grahaNa na hone se vahA~ kartA ke abhAva kA nizcaya siddha hI hai- yaha hamane pahale kaha to diyA hai| naiyAyikaH-yaha bAta yukta nahIM hai, vanaspati Adi ke kartA ko hama upalabdhilakSaNaprApta mAnate hI nhiiN| yaha bhI jo kahA thA-'vanaspati Adi meM pRthvI Adi ke anvaya vyatireka kA anuvidhAna dikhatA hai ataH pathvI Adi se adhika IzvarAdi meM kAraNatA kI kalpanA karane para atiprasaMga doSa hogA'-yaha bhI ThIka nahIM kyoMki aisI doSakalpanA karane para to dharma-adharma ( arthAt puNya-pApa ) meM bhI kAraNatA siddha nahIM ho skegii| 've kAraNa hI nahIM yaha nahIM kaha sakate, kyoMki unameM sakala kAryoM ke prati kAraNatA siddha hai / jaise-jagat meM aisI koI vastu nahIM hai jo kisI ke sukha kA yA duHkha kA kAraNa na ho / jo bho sukha-duHkha ke kAraNa haiM unakI utpatti hI adRSTa ( puNya-pApa ) ke vinA zakya nahIM hai| hA~, itanI vizeSatA jarUra hai, deha-indriyAdi kI utpatti usake kisI eka upabhoktA ke adRSTa se hI hotI hai kintu jo sarvasAdhAraNa upabhoga kI vastu hai-candraprakAza, Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartR tve pUrvapakSaH 391 atha jagadvaicitryamadRSTasya kAraNatvaM vinA nopapadyate iti tat kalpyate, sarvAn utpattimataH prati bhUmyAdeH sAdhAraNatvAdato'dRSTAkhyavicitrakAraNakRtaM kAryavaicitryam / evamadRSTasya kAraNatvakalpanAyAbhIzvarasyApi kAraNatvapratikSepo na yuktaH, yathA kAraNa gataM vaicitryaM vinA kAryagataM vaicitryaM nopapadyate iti tat parikalpyate tathA cetanaM kartAraM vinA kAryasvarUpAnupapattiriti kimiti tasya nAbhyupagamaH ? na cAkRSTajAteSu sthAvarAdiSu tasyA'grahaNena pratikSepaH, anupalabdhilakSaNaprAptatvAdadRSTavat / na ca sarvA kaarnnsaamgryuplbdhilkssnnpraaptaa| ata eva dRzyamAneSvapi kAraNeSu kAraNatvamapratyakSam , kAryeNaiva tasyopalambhAt / sahakArisattA dRzyamAnasya kAraNatA, keSAMcit sahakAriNAM dRzyatve'pyadRSTAdeH sahakAriNaH kAryeNaiva pratipattiH, evamIzvarasya kAraNatve'pi na tatsvarUpagrahaNaM pratyakSeNeti sthitam / tato'nupalabdhilakSaNaprAptatvAt kartu rupalabhyamAnajanmasu sthAvareSu hetovRttidarzanAd na vyAptyabhAvaH yato nishcitvipkssvRttiheturvybhicaarii| sUryaprakAzAdi, usakI utpatti sarvasAdhAraNa adRSTa se hotI hai / sabhI AstikavAdIyoM ko adRSTa kI kAraNatA mAnya hI hai ataH usakA pratikSepa duHzakya hai| adRSTa kI sAdhaka yuktiyA~ to batA dI gayI haiM / isIliye cArvAka (nAstika ) vAdIyoM ko bhI yaha mAnanA hI cAhiye, kyoMki unake sAmane pahale hI adRSTa kI siddhi meM pramANa kaha diyA hai [ pR. 246-13 ] / jo vastu pramANasiddha ho vaha kisI ke liye asiddha nahIM ho sktii| [adRSTa aura Izvara kI kalpanA meM ] pUrvapakSIH-adRSTa kI kAraNatA ke vinA jagat kA vaicitrya nahIM ghaTa sakatA, isa hetu se adRSTa kI kalpanA kI jAtI hai / bhUmi-jala ityAdi kAraNa to tabhI utpanna vastu ke prati samAna hone se kArya kA vaicitrya bhinna bhinna adRSTAtmaka kAraNa se hI ghaTa sakatA hai| naiyAyikaH- ukta rIti se adRSTa meM kAraNatva kI kalpanA karane para Izvara meM bhI kAraNatA kI kalpanA kA pratikAra yukta nahIM hai / kAryoM kA vaicitrya kAraNa ke vaicitrya ke vinA nahIM ghaTatA, isa hetu se adRSTa kI jaise kalpanA kI jAtI hai, usI prakAra, cetana kartA ke vinA bhI kisI kArya kA svarUpa na ghaTa sakane se Izvara kA svIkAra kyoM na kiyA jAya ? vinA kRSi ke hI utpanna sthAvarakAya Adi meM kartA kA upalambha na hone mAtra se usakA asvIkAra karanA ThIka nahIM, jaise adRSTa upalabdhilakSaNaprApta (upalabdhiyogya) na hone se asakA upalambha nahIM hotA usI prakAra Izvara kartA bhI upalabdhi-ayogya hone se usakA anupalambha buddhigamya hai / jo bhI kAraNasAmagrI ho vaha upalabdhilakSaNaprApta hI honI cAhiye aisA nahIM kahA jA sakatA, kyoMki taba adRSTa kI mAnyatA hI samApta ho jAtI hai| kevala kAraNa hI nahIM, kAraNatA bhI upalabdhilakSaNaprApta nahIM hai, isI liye to kAraNoM ko dekhane para bhI tadgata kAraNatA kA pratyakSa nahIM hotA hai, dhUmAdi kArya ko dekha kara hI agni Adi meM kAraNatA kA upalambha hotA hai / kAraNatA kyA hai, itara sahakAriyoM kI sattA yAnI sAMnidhya- yahI kAraNatA hai, jaise, daMDa meM ghaTa kI kAraNatA hai isakA yahI artha hai ki daNDa ko ghaTotpAdaka sabhI sahakArIyoM kA sAMnidhya prApta hai| (isI ko sahakarivaikalyaprayuktakAryAbhAvavattva bhI kahate haiM / ) jaba kAraNatA sahakArIsAMnidhyasvarUpa hai to kucha sahakArI dRzya rUpavAle hone para bhI adRSTAdi sahakArI dRzya nahIM haiM, unakI sattA to kArya se hI anumita hotI hai / tAtparya, adRzya sahakArigata kAraNatA bhI adRzya hI hotI hai| Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nanu nizcitavipakSavRttiryathA vyabhicArI tathA saMdigdhavyatireko'pi, ukteSu sthAvareSu katragrahaNaM ki katrabhAvAt , Ahosvid vidyamAnatve'pi tasyA'grahaNamanupalabdhilakSaNaprAptatvena ? evaM saMdigdhavyatirekatve na kazciddhaturgamakaH, dhUmAderapi sakalavyaktyAkSepeNa vyAptyupalambhakAle na sarvA vahnivyaktayo dRzyAH, tAsu cAdRzyAsu dhUmavyaktInAM dRzyatve saMdigdhavyatirekAzaMkA na nivattate-yatra vahna radazane dhamadarzanaM tatra ki vahna radarzanamabhAvAt , pAhosvidanupalabdhilakSaNaprAptatvAditi na nizcayaH / ato dhamo'pi saMdigdhavyatirekatvAnna gmkH| / __ atha dhamaH kArya hutabhujaH, tasya tadabhAve svarUpAnupapatteradRSTatve'pyanalasya sdbhaavklpnaa| nanu tat kAryamatropalabhyamAnaM kimitikAraNamantareNa kalpyate ? 'atha dRSTazakteH kAraNasya kalpanA'stu, mAbhUd buddhimataH' / vahnayAdevU mAdIn prati kathaM dRSTazaktitA ? 'pratyakSAnupalambhAbhyAmi ti cet ? isI prakAra Izvara kI kAraNatA bhI phalabodhya hone se pratyakSa se IzvaraniSTha kAraNatAsvarUpa kA grahaNa zakya nahIM haiM yaha siddha haa| jaba yaha siddha haA ki Izvara upalabdhilakSaNa prApta nahIM hai, taba, jina kI utpatti ko hama dekha sakate haiM una sthAvaroM meM heta kA avasthAna dekhane para, kartArUpa sAdhya ko na dekhane mAtra se vyApti kA bhaMga nahIM ho sakatA jisase ki sthAvaroM ko nizcita vipakSarUpa mAna kara unameM rahane vAlA kAyaMtva hetu vyabhicArI kahA jA ske| [ kAryatva hetu meM vyatirekasaMdeha se vyabhicAra zaMkA kA uttara ] zaMkAH-vipakSa kA svarUpanizcaya ho jAne para usameM rahane vAlA hetu jaise vyabhicArI hotA hai, usI taraha vipakSarUpa se jo saMdigdha ho, usameM hetu ke rahane para vipakSavyAvRtti kA saMdeha ho jAne se saMdigdhavyatirekavAlA hetu bhI vyabhicArI hI bana jaayegaa| saMdeha isa prakAra hogAM-una sthAvaroM meM kartA kA grahaNa kartA na hone se nahIM hotA hai ? yA kartA hone para bhI vaha upalabdhi lakSaNa prApta na hone se usakA grahaNa nahIM hotA? samAdhAnaH- yadi isa prakAra saMdigdhavyatireka se vyabhicAra kA ApAdana kiyA jAya to vaha sarvatra sambhavArUDha hone se koI bhI hetu sAdhyabodhaka na ho skegaa| dekhiye-dhUmAdi meM sakala-deza-kAla gata vyakti ke antarbhAva se agni kI vyApti ke upalambha kAla meM bhI sarva agni kA sAkSAd upalambha to zakya hI nahIM hai, ataH jahA~ bhI agni kA adarzana aura dhUmavyakti kA darzana hogA vahA~ bhI saMdigdhavyatireka ko zaMkA nivRtta nahIM hogii| zaMkA isa prakAra hogI, agni na dekhane para bhI jahA~ dhUma dikhatA hai vahA~ kyA agni nahIM hone se nahIM dikhatA hai ? yA vaha bhI upalabdhilakSaNaprApta na hone se nahIM dikhatA hai ? kucha bhI nizcaya nahIM ho sakegA / phalata: dhUma hetu bhI saMdigdhavyatirekavAlA ho jAne se agnibodhaka na ho skegaa| [agnivata Izvara kI kalpanA Avazyaka ] zaMkAH-dhUma se agni kA bodha zakya hai kyoMki vaha agni kA kArya hai, ataH agni ke vinA jIva isa zarIra kA pravartana-nivartana kArya anya kisI zarIra se nahIM karatA, ata: kArya zarIra kA drohI hai yaha phalita hotA hai| yadi aisA kaheM ki-apane zarIra kA pravacana-nivarttana anya zarIra ke vinA bhI pratyakSataH dRSTa hone se mAna liyA jAya, kintu zarIrabhinna sthAvarAdi kI utpatti zarIra ke vinA kaise mAnI jA sakegI ?-to yaha ThIka nahIM hai-hamArA lakSya yahI siddha karane meM hai ki azarIrI Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 393 buddhimato'pi tAbhyAM kAraNatvaklaptau vhnyaadibhistulytaa| yathA vahnayAdisAmagryA dhUmAdirjanyamAno dRSTaH sa tAmantareNa kadAcidapi na bhavati, svarUpahAniprasaMgAta , tadvata sarvamutpattimat kartR-karaNa-karmapUrvakaM dRSTam , tasya sakRdapi tathAdarzanAta tajjanyatAsvabhAvaH, tasyaivasvabhAvanizcitAvanyatamAbhAve'pi kathaM bhAvaH ? ki ca, anupalabhyamAnakarta keSa sthAvareSa karanapalambhaH zarIrAdyabhAvAta, na tvasattvAt / yatra zarIrasya kartRtA tatra kulAlAdeH pratyakSeNaivopalambhaH, atra tu caitanyamAtreNopAdAnAdhiSThAnAt kathaM pratyakSavyApRtiH ? ! nApyetat vaktavyam-'zarIrAdyabhAvAtahi kartatA'pi na yuktA-kAryasya zarIreNa saha vyabhicAradarzanAt-yathA svazarIrasya pravRtti-nivRttI sarvazcetanaH karoti, te ca kAryabhUte, na ca zarIrAntareNa zarIrapravRtti-nivRttilakSaNaM kArya cetanaH karoti tena tasya vyabhicAraH / atha zarIre eva dRSTatvAt nAnyatra / tanna, yataH kArya zarIreNa vinA karotIti naH sAdhyam , tat svazarIragatamanyazarIragataM veti nAnena kicita / dhUmAtmaka kArya ko svarUpalAbha hI azakya hone se, agni na dikhAI dene para bhI dhUma hetu se usake sadbhAva kI kalpanA (anumAna) kara sakate haiN| Izvarasthala meM aisA nahIM hai| uttara:-jaba dhUma kI taraha pRthvI Adi meM bhI kAryatva kA spaSTa upalambha hotA hai to vinA kAraNa (kartA) hI Apa usake sadbhAva ko kaise mAna lete haiM ? zaMkA:-jisa kA prabhAva anyatra dRSTa hai aise kAraNa kI kalpanA karanA saMgata hai, pRthvI Adi ke pIche kisI buddhimAn kartA kA prabhAva kahIM bhI dRSTa nahIM hai to usakI kalpanA kyoM kareM ? .. uttaraH-dhUmAdi ke pIche agni kA prabhAva hai yaha kaise jAnA ? yadi pratyakSa aura anupalambha (yAnI anvaya-vyatireka) se, yaha kahA jAya to buddhimAn kartA kA prabhAva bhI anvaya-vyatireka se prAsAdAdi kArya ke pIche dRSTa hI hai, ata: agni Adi aura pRthvI Adi kAryoM meM koI antara nahIM hai / jaise agni Adi sAmagrI se dhUmAdi kI utpatti dikhAI detI hai to dhUmAdi agni Adi ke vinA kabhI utpanna nahIM hotA yaha nizcaya kiyA jAtA hai, kyoM ki agni ke vinA dhUma ko svarUpabhraSTa hone ko Apatti hai, ThIka usI prakAra, utpanna hone vAlI tamAma vastu kartA-karma-karaNAdipUrvaka hI dekhI jAtI hai| ataH eka bAra bhI kisI kArya kI kartA-karma-karaNAdipUrvaka utpatti ko dekhane para kArya meM kartAdijanyatAsvabhAva nizcita hotA hai / jaba yaha kartAdijanyatAsvabhAva kArya meM sunizcita huA to phira kartAdi meM se eka kI bhI anupasthiti meM kaise kAryotpatti hogI? [kartA kA anupalambha zarIrAbhAvakRta ] yaha bhI jAnanA jarUrI hai ki anupalabdhakartAvAle sthAvaroM meM kartA kI anupalabdhi zarIrAdi ke abhAvaprayukta hai, kintu kartA ke abhAva se nahIM hai / jahA~ zarIrI kartA hotA hai vahA~ ghaTAdikArya ke kumbhAra Adi kattoM kI upalabdhi pratyakSa se hI hotI hai| sthAvarAdi sthala meM jo katto hai vaha kevala apane caitanya se hI sthAvarAdi ke upAdAna kAraNoM ko adhiSTita kara letA hai, ataH vahA~ pratyakSa kA kyA cala sakatA hai ? 'yadi sthAvarAdi kA koI zarIrI kartA nahIM hai to kartA bhI mAnanA kaise yukta hogA' ? aisA prazna nahIM karanA cAhiye, kyoMki kArya zarIradrohI bhI dekhA jAtA hai| jaise ki-sabhI jIvAtmA apane zarIra kA pravartana-nivartana karate haiM aura pravartana-nivarttana kAryabhUta hI haiM / kintu yaha Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 etenaitadapi parAkRtaM yadAhureke-"acetanaH kathaM bhAvastadicchAmanuvartate ?" [ ] / acetanasya zarIrAderAtmecchAnuttitvadarzanAt / na cA'cetanasya tadicchAnanuttino'pi prayatnapreryatvaM parihAra iti vaktavyam , yata IzvarasyApi prayatnasadbhAve na kAcit kSatiH / na ca 'zarIrAbhAvAt kathaM prayatnaH' iti vaktu yUktam , zarIrAntarAbhAve'pi zarIrasya prayatnayaMtvadarzanAt / tat kattu : zarIrAbhAvAdakRSTotpattiSu sthAvarezvagrahaNam , na tatrA'darzanena hetorvyabhicAraH / ye'pi pratyakSAnupalambhasAdhanaM kArya-kAraNabhAvam AhuH teSAmapi kasyacit kAryakAraNabhAvasya tatsAdhanatve yathendriyANAmadRSTasya ca to vinA kAraNatvasiddhistathezvarasyApi / ato na vyAptyabhAvaH / __ ata eva na satpratipakSatA'pi, naikasmin sAdhyAnvite hetau sthite dvitIyasya tathAvidhasya tatrAvakAzaH, vastuno dvarUpyA'sambhavAt / nApi bAdhaH, abuddhimatkAraNapUrvakatvasya pramANenA'grahaNAt , sAdhyAbhAve hetorabhAvaH svasAdhyavyAptatvAdeva siddhH| nApi dharmyasiddhatA, kArya-kAraNasaMghAtasya pRthivyAderbhUtagrAmasya ca pramANena siddhatvAt / tadAzrayatvena hetoryathA pramANenopalambhastathA pUrva prazitam / ato'smAdIzvarAvagame na tatsiddhau pramANAbhAvaH / bhI AtmA kArya kara sakatA hai, vaha kArya cAhe svazarIravartI ho yA parazarIravartI, isase koI matalaba nhiiN| [jaDavastu meM icchAnuvartitva kI prasiddhi ] azarIrI kartA sambhava hai isa ukti se isa prazna kA bhI nirAkaraNa ho jAtA hai jo kisI ne kahA hai-pASANAdi jaDa vastu azarIrI Izvara kI icchA kA anuvartana kaise kara sakatA hai ?- isakA nirAkaraNa yaha hai ki zarIrAdi bhI jaDa hI hai, phira bhI vaha jIva kI icchA kA abuvartana karatA huA dikhAI detA hai / yadi kaheM ki-"zarIra jaDa hone para bhI vaha jIva prayatna se prerita hokara jIva kI icchA kA anuvartana kara sakatA hai"-to yaha kahane kI koI jarUra hI nahIM hai kyoMki IzvarAtmA meM bhI prayatna kA sadbhAva mAna lene meM hamArI koI kSati nahIM hai| 'zarIra ke vinA IzvarAtmA meM prayatna kaise hogA?' yaha bhI kahane jaisA nahIM hai, kyoMki jIvAtmA kA zarIra bhI anya zarIra ke vinA hI jIva prayatna se prerita hotA hai yaha dekhA jAtA hai| niSkarSa:-vinA kRSi se hI utpanna hone vAle sthAvaroM kA kartA zarIrAbhAva ke kAraNa hI nahIM dikhatA hai, ataH usakA vahA~ darzana nahIM hotA itane mAtra se vahA~ kartA kA abhAva nahIM siddha hotA jisase ki kAryatva hetu ko sAdhyadrohI kahA jA ske| jo loga yaha kahate haiM ki 'kArya-kAraNa bhAva kI siddhi pratyakSa aura anupalambha se hI ho sakatI hai| Izvara meM yaha sambhava nahIM hai ata: usase kAraNatA kaise siddha hogI?' unase yaha prazna hai ki-yadyapi kahIM kahIM pratyakSa-anupalambha se kAraNAbhAva kI siddhi hotI hai phira bhI indriya aura aSTa ye donoM atIndriya haiM, ataH vahA~ pratyakSa-anupalambha kA saMbhava nahIM hai to una donoM meM jJAnAdi kI kAraNatA kaise siddha hogI ? jaise ina donoM meM pratyakSa-anupalambha ke vinA kAraNatA siddha hogI vaise Izvara meM bhI ho sakegI ? niSkarSa:-kAryatva aura kartA kI vyApti asiddha nahIM hai| [kAryatva hetu meM satpratipakSatAdi kA nirAkaraNa ] jaba hetu meM vyApti siddha hai taba pratihetu se yahA~ satpratipakSitA doSa hone kI sambhAvanA hI nahIM hai / jaba eka pakSa meM apane sAdhya ke sAtha vyApti vAlA hetu siddha huA taba usI pakSa meM sAdhyavirodhI Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 395 nApi hetovizeSaviruddhatA, tadviruddhatve hetovize ( ? dU )SaNe'bhyupagamyamAne na kazciddheturaviruddho bhavet , prasiddhAnumAne'pi vizeSaviruddhAnAM sulabhatvAt / yathA'yaM dhamo dahanaM sAdhayati tathaitaddezAvacchinnavahnayabhAvamapi sAdhayati / nahi pUrvadhUmasyaitaddezAvacchinnena vahninA vyAptiH / evaM kAlAdyavacchedena hetoviruddhatA vaktavyA / atha deza kAlAdIn vihAya vahnimAtreNa hetoAptena viruddhatA, tarhi tadvata trasya baddhimatkAraNaparvakatvena vyApteryadyapi dRSTAnte'nIzvaro'sarvajJaH kRtrimajJAnasambandhI sazarIraH kSityAdhupaviSTa: kartA tathApi pUrvoktavizeSaNAnAM dhamivizeSarUpANAM vyabhicArAta tadviparyayasAdhakatve'pi na viruddhatA / viruddho hi hetuH sAdhyaviparyayakAritvAd bhavati / na caiteSAM sAdhyatA, buddhimatkAraNapUrvakatvamAtrasyAsmAd hetoH sAdhyatveneSTatvAt / yathA ca vizeSaviruddhAdInAmadUSaNatvaM tathA 'siddhAntamabhyupetya tadvirodhI viruddhaH' [ nyAyada0 1-2-6 ] ityatra sUtre nirNItam / kAryama dUsare kisI hetu kI sattA sambhava hI nahIM hai| kyoMki eka hI pakSabhUta bhAva sAdhyavAn aura sAdhyAbhAvavAn ubhayAtmaka nahIM ho sktaa| kAryatva hetu bAdhita bhI nahIM ho sakatA, kyoMki pakSa meM sAdhya kA abhAva pramANasiddha hone para hetu bAdhita hogA, yahA~ pRthvI Adi meM buddhimatkAraNapUrvakatva kA abhAva kisI bhI pramANa se siddha nahIM hai aura jahA~ sAdhya kA abhAva rahegA vahA~ hetu kA abhAva to anAyAsa siddha homA hI, kyoMki kAryatva hetu buddhimatkAraNapUrvakatvarUpa svasAdhya kA vyApya hai yaha siddha ho cukA hai| ataH yadi pakSa meM sAdhya kA bAdha hogA to hetu kA bhI abhAva hone se hetu bAdhita hone kI sambhAvanA hI nahIM hai / kartRtvasAdhaka anumAna meM pakSA'siddhi bhI nahIM hai, kyoMki kAryatva hetu kA adhikaraNa pRthvI Adi pramANaprasiddha hI hai aura usake kAraNabhUta jIvasamUha bhI pramANasiddha hai / pRthvI Adi Azraya meM hetubhUta kAryatva kA sadbhAva jina pramANoM se upalabdha hai vaha saba pahale hI dikhA diyA hai / jaba isa rIti se kAryatva hetu se Izvara kA patA lagAyA jA sakatA hai to Izvarasiddhi meM pramANa nahIM hone kI bAta meM tathya nhiiN| - [vizeSaviruddhatA saddhetu kA dUSaNa nahIM hai ] ___ kAryatvahetu meM vizeSaviruddhatA doSa bhI nahIM hai / vizeSaviruddhatA ko hetu kA dUSaNa mAnane para koI bhI hetu nivirodha siddha nahIM hogA, kyoMki prasiddha dhUmahetuka agni anumAnasthala meM bhI vizeSaviruddhAdi dUSaNa sulabha haiM / jaise dekhiye-dhUma se agni kI siddhi jaise ho sakegI vaise etaddeza (parvata) se avacchinna agni kA abhAva bhI siddha hogaa| kAraNa, pUrvadRpTa pAkazAlAdigata dhUma meM jaise agni kI vyApti hai vaise parvatIya agni ke abhAva kI vyApti hai / isI taraha kAlAvacchinna vizeSa viruddhatA bhI kaha sakate haiM-arthAt pUrvadRSTa dhUma meM etatkAlAvacchinna arthAt etatkAlIna anni kI vyApti nahIM hai, ataH etatkAlIna agni kI siddhi meM virodha hogaa| yadi aisA kaheM ki-'dhUma hetu meM agni sAmAnya kI hI vyApti hai dezaviziSTa yA kAlaviziSTa agni kI nahIM, ataH parvatAdi meM sAmAnya agni kI siddhi meM to koI virodha nahIM hai'-to usI taraha prastuta meM kAryamAtra kI buddhimatpUrvakatva ke sAtha hI vyApti hai ataH sAmAnyataH kartA kI siddhi meM virodha nahIM hogaa| yadyapi dRSTAnta jo ghaTAdi hai usakA kartA anIzvara, asarvajJa, anityajJAnavAn , sazarIrI, pRthvI Adi ke Upara baiThakara kArya utpanna karane vAlA hotA hai, phira bhI ye saba jo pUrvokta anaizvarya asarvajJatvAdi vizeSaNa haiM ve sAmAnya kartA rUpa dharmI ke vizeSa dharmarUpa haiM aura ve jagatkartA Izvara meM vyabhicArI haiM ataH una vizeSaNoM se viddha aizvaryazAlI, sarvajJatA Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 15 itazcaitadadUSaNam-pUrvasmAddhetoH svasAdhyasiddhAvuttareNa pUrvasiddhasyaiva sAdhyasya a kiM vizeSaH sAdhyate ? b uta pUrvahetoH svasAdhyasiddhipratibandhaH kriyate ? na tAvat pUrvo vikalpaH, yadi nAma tatrApareNa hetunA vizeSAdhAnaM kRtaM kiM tAvatA pUrvasya hetoH sAdhyasiddhividhAtaH ? yathA kRtakatvena zabdasyAnityatvasiddhau hetvantareNa guNatvasiddhAvapi na pUrvasya kSatistadvadatrApi / b athottaro vikalpastathApi svasAdhyasiddhipratibandho vyAptyabhAvapradarzanena kriyate vyAptyabhAvazca heturUpANAmanyatamAbhAvena / na ca dharmivizeSaviparyayoddhAvanena kasyacidapi rUpasyAbhAvaH kathyate / na ca heturUpAbhAvA'siddhAvagamakatvam / tanna vishessviruddhtaa| vizeSAstu dharmiNaH svarUpasiddhAvuttarakAlaM pramANAntarapratipAdyA na tu pUrvahetubalAdabhyupagamyante / tacca pramANAntaramAgamaH pUrvahetorhetvantaraM ca / taccaAdi svarUpa vaiparItya kI siddhi kI jAya to bhI hetu ko sAdhyavirodhI nahIM kahA jA sakatA / sAdhya ke vaiparItya ko siddha karane vAlA hetu hI sAdhyavirodhi ho sakatA hai / kAryatva hetu se hameM kevala buddhimatkAraNatvarUpa sAdhya kI siddhi hI abhipreta hai, usakI asarvajJatA yA sarvajJatA Adi kI siddhi kAryatva hetu se abhipreta nahIM hai| taduparAMta, vizeSa viruddhAdi kisa rIti se dUSaNarUpa nahIM hai isakA ni bhalIbhAMti "siddhAntamabhyupetya tadvirodhI viruddhaH" isa nyAyasUtra kI tAtparya TIkA meM kiyA gayA hai / sUtra kA artha yaha hai ki abhyupagata siddhAnta kA yAnI pratijJAta artha kA virodhI ho vahI hetu viruddha hai / Azaya yaha hai ki yahA~ pratijJAta artha kevala buddhimatpUrvakatva hI hai, kAryatva hetu kA virodha nahIM hone se vizeSaviruddha doSa ko avasara nahIM hai| jisa dharmavizeSa yA dhami vizeSa ke sAtha hetu kA virodha dikhAyA jAtA hai vaha vizeSa yahA~ pratijJAta artharUpa nahIM hai, vaha to kevala pratijJAta atha kA AnuSaMgika artha hai| [vizeSaviruddhatA dUSaNa kyoM nahIM ? uttara ] vizeSaviruddhatA dUSaNa nahIM yaha bAta vikalpadvaya ke vizleSa se bhI samajha sakate haiN| a pUrvokta hetu se sAdhyasiddhi dikhAne ke bAda vizeSaviruddhatA sAdhaka hetu kyA pUrvasiddha sAdhya ke anya vizeSa ko siddha karegA ? yA pUrva hetu se hone vAlo sAdhyasiddhi kA pratibandha karegA ?.a prathama vikalpa se koI iSTavidhAta nahIM hai, kyoMki yadi dUsare hetu se pUrvasiddha sAdhya meM koI vizeSAdhAna kiyA jAya to itane mAtra se pUrvakathita hetu se sAdhyasiddhi hone meM koI vighna kI upasthiti nahIM ho jaatii| jaiseH zabda meM kRtakatva hetu se anityatva siddha hone ke bAda anya kisI hetu se zabda meM guNatva kI siddhi kI jAya to isase kRtakatvahetuka anityatAsiddhi meM koI vighna nahIM AtA / isI taraha prastuta meM bhI hai| b dUsarA vikalpa pUrvahetu se kI jAne vAlI sAdhya siddhi meM pratibandha lagAnA, yahA~ bhI sAdhyasiddhi kA pratibandha taba taka nahIM ho sakatA jaba taka 'kAryatvahetu meM kartRtva ke sAtha vyApti nahIM hai' aisA na dikhAyA jAya / vyApti kA abhAva bhI, hetu ke pAMca rUpoM meM se kisI eka ke abhAva ko dikhAne se hI dikhAyA jA sakatA hai / kevala pUrvahetu se siddha kiye jAne vAle kartRdharmI ke, kisI eka vizeSa azarIrItva kA viparyaya dikhA dene mAtra se, kAryatva hetu ke pakSavRttitvAdi kisI bhI ekarUpa kA viraha phalita nahIM ho sakatA / jaba taka hetu ke kisI eka-do rUpoM kA abhAva pradarzita na kiyA jAya taba taka vaha hetu sAdhya kA abodhaka nahIM kahA jA sktaa| isa rIti se vizeSaviruddhatA kahane para bhI koI doSa nahIM hai| Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakatR tve pUrvapakSaH "anvayavyatirekipUrvakakevalavyatirekisaMjJam / yathA gandhAdhupalabdhyA tatsAdhanakaraNamAtraprasiddhau prasaktapratiSedhe karaNavizeSasiddhiH kevalavyatirekinimittA, tathehApi kAryatvAt buddhimatkAraNamAtraprasiddhau prasaktapratiSedhAt kAraNavizeSasiddhi : kevlvytirekinimittaa| tathAhi-kAryatvAd buddhimatkAraNamAtrasiddhau prasaktAnAM kRtrimajJAna-zarIrasaMbaddhatvAdInAM dharmANAM pramANAntareNa bAdhopapattau viziSTabuddhimatkAraNasiddhiya'tirekibalAt" iti kecit / - anye manyante-"yatrAnvayavyatirekiNo hetorna vizeSasiddhiH tatra tatpUrvakAta kevalavyatirekiMNo vizeSasiddhirbhavata yathA ghrANAdiSa atrata parvasmAddhatovizeSasiddhau na hetvantaraparikalpanA / yathA dhamasya vahninA'nvaya-vyatirekasiddhau 'atra deze vahniH' iti pakSadharmatvabalAt pratipattiH, nAnvayAd vyatirekAdvA, tayoAtaddezAvacchinnena vahninA'sambhavAt-yadyapi vyAptika le sakalAkSepeNa taddezasyApyAkSepo'nyathAtra vyApterasaMbhavAt-tathApi vyAptigrahaNavelAyAM sAmAnyarUpatayA tadAkSepaH na vizeSarUpeNa, iti vizeSAvagamo nAnvaya-vyatirekanimittaH api tu pakSadharmatvakRtaH / ata eva pratyutpannakAragajanyAM smRtimnumaanmaahuH| pratyutpannaM ca kAraNaM pakSadharmatvameva-tathA kAryatvAdebuddhimatkAraNamAtreNa vyAptisiddhAvapi kAraNavizeSapratipattiH pakSadharmatvasAmarthyAt / ya itthaMbhUtasya pRthivyAdeH kartA, niyamenAsAvakRtrimajJAnasambandhI zarIrarahitaH sarvajJaH ekaH-iti / evaM yadA pakSadharma vabalAd vizeSasiddhiH tadA na vishessviruddhaadiinaamvkaashH| [ Izvara ke dehAbhAvAdi vizeSoM kI siddhi meM pramANa ] dharmI Izvara kI kAryatvahetu se siddhi hone ke bAda uttarakAla meM usake azarIrItvAdi vizeSoM kI siddhi anya pramANa se pradarzita kI jAtI hai, pUrvakathita kAryatva hetu ke bala se hI hameM unakI siddhi abhineta nahIM hotI / vaha anya pramANa Agama bhI ho sakatA hai aura dharmIsAdhaka hetu se bhinna dUsarA hetu bhI ho sakatA hai / yahA~ do-tIna pakSa haiM ve kramazaH dikhAye jAte haiM (1) dUsare heturUpa usa anya pramANa ko saMjJA hai-'anvayavyatirekipUrvaka kevalavyatirekI' / * -- udA0 gandhAdi-upalabdhirUpa anvayavyatirekI hetu se pahale usake sAdhanabhUta karaNa ( yAnI sAmAnyataH indriya) kI siddhi hotI hai / tadanantara pAMcoM netrAdi indriyoM meM kramazaH gandhagrAhakatva kI sambhAvanA kI jAtI hai, jisa meM vaha nahIM ghaTa sakatA unameM tattad hetu se usa sambhAvanA kA niSedha kiyA jAtA hai aura jisameM (ghrANa meM) sambhAvanA karane para koI niSedhaka hetu prApta nahIM hotA usa kAraNavizeSa draya kI gandhagrAhakatva rUpa se pratiSThA kI jAtI hai, yahA~ hetu kevala vyatirekI hI hotA hai| prastuta meM bhI, anvayavyatirekI kAryatva hetu se buddhimatkAraNamAtra kI siddhi ho jAne para sambhavita vizeSoM kA bAdhAdi se nirAkaraNa karane para kAraNabhUta sarvajJAdi kartR vizeSa kI siddhi kevalavyatirekI hetu se hotI hai / jaise dekhiye, kAryatva hetu se to pahale mAtra buddhimatkAraNa (kartA) hI siddha hogaa| tadanantara usa kartA meM anityajJAnavattA, zarIrasaMbandhitA Adi dharmoM kI sambhAvanA prasakta hogI, kintu taba anya pramANoM se vahA~ bAdha bhI upasthita hogA, ataH kevalavyatireko hetu ke bala se nityajJAnAdiviziSTa buddhimatkAraNa kI siddhi phalita hogii| yaha vidvAnoM ke eka varga kA abhiprAya hai / [pakSadharmatA ke bala se vizeSa siddhi ] (2) dUsare varga kA kahanA hai-jahA~ dharmigata vizeSa kI siddhi avaya-vyatirekI hetu se zakya Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 anvayasA zyadapi vizeSasiddhim anye manyante / yathA dhUmamAtrasya vahnimAtreNa vyAptiH evaM dhUmavizeSasya vahnivizeSeNa iti dhUmavizeSapratipattau na vahnimAtreNAnvayAnusmRtiH kintu vahnivizeSeNa, evaM viziSTakAryatvadarzanAda na kAraNamAtrAnusmRtiH kintu tathAvidhakAryavizeSajanakakAraNavizeSAnu. smRtiH / tadanusmRtAvatrAnvayasAmarthyAdeva kAraNavizeSapratipattiriti na vishessviruddhaavkaashH| - eteSAM pakSANAM yuktAyuktatvaM sUrayo vicArayiSyantIti nAsmAkamatra nirbandhaH, sarvathA vizeSaviruddhasyA'dUSaNatvamasmAbhiH pratipAdyate tadviruddhalakSaNaparyAlocanayA / prasaktAnAM ca vizeSANAM pramANAntarabAdhayA, anvayavyatirekimUlakevalavyatirevi balAdvA, pakSadharmatvasAmarzena vA kAryavizeSasya kAraNavizeSAnvitatvena vA, nAtra prayatyate, sarvathA prastutahetau na vyAptyasiddhiH / na ho vahA~ tatpUrvaka kevalavyatirekI hetu se vizeSa kI siddhi bhale hI kI jAya, jaise ki ghrANendriyAdi sthala meM / kintu prathamokta hetu se hI yadi dharmIgata vizeSa kI bhI siddhi hotI ho taba anya hetu kI kalpanA Avazyaka nahIM hai / jaise dekhiye-dhUmahetu kA agni ke sAtha anvaya-vyatireka siddha ho jAne para 'isa deza meM agni hai' isa prakAra etaddezAvacchinna agni kI siddhi etaddeza rUpa pakSa meM dhUma hetu kI vRttitA ke bala se hI-arthAt pakSadharmatva bala se hI ho jAtI hai, dhUma hetu ke etaddezAvacchinna agni ke sAtha dhama ke anvaya-vyatireka kA sambhava hI nahIM hai| yadyapi vyAptigrahakAla meM sarvadezakAra antarbhAva se vyApti graha hote samaya etaddeza kA bhI antarbhAva ho hI jAtA hai anyathA vaha vyApti hI nahIM kahI jA sktii| kintu vaha vyAptigraha sarvadezAntargata sAmAnyarUpa se huA rahatA hai, etaddezatvarUpeNa nahIM hotA / ataH hetu ke anvaya-vyatireka se etaddezAvacchinnasvarUpa agnivizeSa kA grahaNa zakya nahIM hai, kevala agnisAmAnya kA hI grahaNa zakya hai / kintu pakSadharmatA ke prabhAva se etaddezAvacchinna kA grahaNa hotA hai / isIliye, pratyutpannakAraNajanya smRti ko anumAna kahA gayA hai| yahA~ pratyutpanna kAraNa pakSadharmatA hI hai / ukta rIti se buddhimatkAraNapUrvakatva ke sAtha kAryatva kI vyApti siddha hone para bhI sarvajJAdika rUpa kAraNavizeSa kA bodha pakSadharmatA ke prabhAva se hI phalita hotA hai ki jo isa prakAra ke pRthvI Adi kA kartA hogA vaha niyamata: nityajJAnasaMbaMdhI, zarIravihIna evaM eka aura sarvajJa hI hogaa| jaba pakSadharmatA ke bala se hI vizeSa kI siddhi kI jAtI hai taba vizeSaviruddha anamAnoM ko virodha kA avakAza hI nahIM rhtaa| [vizeSavyApti ke bala se vizeSasAdhya kI siddhi ] (3) tIsare varga kA kahanA hai ki-anvaya (arthAt vizeSa vyApti) ke sAmarthya se hI dharmIvizeSa kI siddhi hotI hai jaise dhUma sAmAnya kI agnisAmAnya ke sAtha vyApti hoto hai| vaise dhUmavizeSa kI agnivizeSa ke sAtha bhI vyApti siddha hotI hai kyoMki yaha niyama hai ki jina sAmAnyoM vyApyavyApaka bhAva hotA hai vaha unake vizeSoM meM bhI hotA hai / ataH isa niyama ke anusAra dhUma vizeSa yAnI parvatIyadhama ko dekhane para kevala agnisAmAnya ke sAtha vyApti kA smaraNa nahIM hotA, api ta agnivizeSa yAnI parvatIya agni ke sAtha vyApti kA smaraNa hotA hai| ThIka isI prakAra, viziSTa kAryatva ko dekhane para kevala kAraNa sAmAnya kI smRti nahIM hotI kintu tathA prakAra ke kAryavizeSa ke janaka kAraNavizeSa kI yAnI sarvajJatvAdiviziSTa kartA kI hI smRti phalita hotI hai| usakA smaraNa hone para anvaya ke sAmarthya se hI kAraNavizeSa ke anumiti bodha kA udaya hotA hai| ataH vizeSaviruddha anumAnoM ko avakAza hI nhiiN| Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 366 'prasaktAnAM vizeSANAM pramANAntarabAdhayA vizeSaviruddhatA'navakAza' ityuktaM tatra katamasya prasaktasya vizeSasya kena pramANena nirAkRtiH ? zarIrasambandhasya tAvada vyAptyabhAvena, zarIrAntararahitasyA'pyAtmanaH svazarIradhAraNa-preraNakriyAsu yathA / athAtmanaH prayatnavattvAd dhAraNAdikriyAsu zarIrAdyAdhArAsu kartRtvaM yuktam nezvarasya, tadrahitatvAt tathA ca bhavatAM mukhyaM kartR lakSaNam-"jJAna-cikIrSAprayatnAnAM samavAyaH kartRtA" [ ] iti / kenezvarasya tadrahitatvAta (iti)prayatnapratiSedhaH kRtaH ! 'Atma-manaHsaMyogajanyatvAt prayatnasya Izvarasya tadasambhavAt kAraNAbhAvAt taniSedhaH' / buddhistoMzvare kathaM tasyA api manaHsaMyogajanyataiva ? 'sA'pi mA bhUta kA naH kSatiH' ? nanu tadasattaiva na tvanyA cata / 'sA'pi bhvt'| tadabhAve kasya vizeSaH zarIrAdisaMyogalakSaNaH sAdhyate ? ata evAnyaruktam ___ukta tIna pakSoM meM se kauna sA yuktiyukta hai yA nahIM yaha vicAra to vizeSajJa sUrivarga karegA, hamArA inameM se kisI meM bhI koI Agraha nahIM hai, hameM to yahI kahanA hai ki jaba sAdhyavirodhI hetuoM yA anumAnoM ke Upara vizeSa paryAlocana kiyA jAyegA taba kisI bhI pakSa ko mAnane para itanA to avazya siddha hotA hai ki vizeSaviruddha kisI bhI rIti se dUSaNarUpa nahIM hai| vizeSaviruddha anumAnoM se prasakta vizeSoM kA cAhe pramANAntarabAdha se nirAkaraNa mAnA jAya, yA anvayavyatirekImUlaka kevalavyatirekIbala se nirAkaraNa ho, athavA to pakSadharmatA ke prabhAva se yA kAraNavizeSa ke sAtha kAryavizeSa kI vyApti ke bala se nirAkaraNa ho-hama isa viSaya meM prayatna nahIM karate haiM / tAtparya yahI phalita hotA hai ki kAryatvahetu meM kartA kI vyApti kisI bhI rIti se asiddha nahIM hai| [zarIrarUpa ApAditavizeSa kA nirAkaraNa ] - pUrvapakSIH-prasaktavizeSoM meM anya pramANa kA bodha hone se vizeSaviruddhatA doSa niravakAza haiyaha jo kahA, to kauna se prasakta vizeSa kA kisa pramANa se nirAkaraNa huA, yaha dikhAo ! naiyAyikaH-zarIrasambandha kI prasakti kI jAtI hai to usakA vighaTana vyApti-abhAvapradarzana se kiyA jAtA hai / kAryatva ko zarIrasambandha ke sAtha vyApti hI nahIM hai / jaise dekhiye-AtmA apane zarIra meM jo dhAraNa-preraNAdi kriyA ko utpanna karatA hai vaha bhI kArya hai kintu na to vaha usa zarIra sambandha se janya hai, na to anya zarIrasambandha se| pUrvapakSIH-AtmA to prayatnavAn hai ata: zarIrAdi sambandhI dhAraNAdikriyA kA vaha kartA bana sakatA hai, Izvara prayatnahIna hone se kartA nahIM ho sakatA / kartA kA pramukha lakSaNa hI Apane yaha kahA hai-"jJAna, cikIrSA (karane kI icchA) aura prayatna kA samavAya saMbaMdha yahI kartRtva hai|" naiyAyika:-'Izvara prayatnarahita hai' aisA prayatnaniSedha kisane dikhAyA ? pUrvapakSIH-prayatna AtmA aura mana ke saMyoga se utpanna hotA hai yaha ApakA siddhAnta hai, Izvara meM mana na hone se, kAraNabhUta mana ke abhAva se prayatnarUpa kArya kA niSedha svataH phalita hotA hai| naiyAyikaH-taba jJAna bhI AtmA aura mana ke saMyoga se janya hone se Izvara meM jJAna bhI kaise ghaTegA? pUrvapakSI:-mata mAnIye, hameM kyA nukasAna hai ? ' naiyAyikaH-Izvara kA hI abhAva prasakta hogA yahI, aura koI nhiiN| Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 "nAtIndrayArthapratiSedho vizeSasya kasyacit sAdhanena nirAkaraNena vA kAryaH-tadabhAve vizeSasAdhanasya tannirAkaraNahetorvA''zrayAsiddhatvAt-kintvatIndriyamarthamabhyupagacchaMstasiddhau pramANaM praSTavyaH / sa cet tatsiddhau prayojakaM hetu darzayati 'om' iti kRtvA'sau pratipatta yaH / atha na darzayati, pramAraNAbhAvAdevAsau nAsti, na tu vizeSAbhAvAt" [ ) tasmAd jJAna-cikorSA-prayatnAnAM samavAyo'stIzvare, te tu jJAnAdayo'smadAdijJAnAdibhyo vilakSaNAH, vailakSaNyaM ca nityatvAdidharmayogAt / tannezvarazarIrasya kartR vizeSasya vyAptyabhAvAt siddhiH| __ nA'pyasarvajJatvaM vizeSaH kulAlAdiSu dRSTastatra sAdhyate, tatsiddhAvapi vizeSaviruddhasya vyAptyabhAva eva / na hyasarvavidA ka; kulAlAdinA kiMcita kArya kriyate / nanu kulAlAdeH sarvavittve nedAnI kazcidasarvavit / evameva, yad yaH karoti sa tasyopAdAnAdikAraNakalApaM prayojanaM ca jAnAti, anyathA takriyA'yogAt / sarvajJatvaM ca prakRtakAryatannimittApekSam , ataH kulAlAdiryathA kartA svakAryasya sarva jAnAtyupAdAnAdi evamIzvaro'pi sarvakartA sarvasya karaNa-prayojanaM vivAdaviSayasya sarvasyopAdAnakAraNAdi ca kartRtvAdeva jAnAti, ataH kathamasAvasarvavita ? pUrvapakSI:-vaha bhI hameM mAnya hai| naiyAyika:-jaba Apake mata se Izvara hI nahIM hai taba zarIrAdisaMyoga ko Apa kisa ke vizeSarUpa meM siddha kareMge? yahA~ AzrayAsiddhi doSa hai isIliye dUsare vAdIoMne bhI yaha kahA hai-- [atIndriya artha ke niSedha kA vAstava upAya ] "atIndriya artha kA niSedha usake kisI aniSTa vizeSadharma ke sAdhana se yA iSTa kisI vizeSa ke nirAkaraNa ke dvArA nahIM karanA cAhiye, kyoMki jaba nirAkaraNa karanevAle ke mata meM vaha artha hI asiddha hai to usake vizeSa kA sAdhana yA nirAkaraNa karane vAlA hetu hI AzrayAsiddhidoSa se dUSita ho jaayegaa| to kyA karanA ! karanA yaha cAhiye ki atIndriya artha mAnane vAle ko usakI siddhi meM 'kyA pramANa hai' yaha pUchanA caahiye| yadi vaha usakI siddhi meM tarkapuSTa pramANa prastuta kare to 'hA~' kaha kara usakA svAgata kara lenA cAhiye / yadi pramANa na dikhA sake to pramANa ke abhAva se hI usa artha kA niSedha siddha hogA, vizeSoM ke na ghaTane se nhiiN|" anyavAdIoM ke ukta kathana se phalita yaha hotA hai ki Izvara siddhi meM yadi pramANabhUta hetu hai to usakA niSedha zakya na hone se usameM kartRtva kI upapatti ke liye jJAna-cikIrSA aura prayatna kA samavAya bhI usameM mAnanA hI paDegA / hamAre jJAnAdi se unake jJAnAdi ko kucha vilakSaNa mAnanA paDe to yaha bhI mAnanA hogA / vaha vailakSaNya yahI hogA ki hamArA jJAnAdi AtmamanaH saMyogajanya hone se anitya hai aura Izvara ko mana na hone ke kAraNa usakA jJAnAdi nitya, vyApaka ityAdi hai / isa prakAra jaba kartA ke vizeSasvarUpa zarIra ko kArya ke sAtha vyApti hI nahIM hai taba Izvara meM zarIrasiddhi kA ApAdana azakya hai| [ asarvajJatvarUpa ApAditavizeSa kA nirAkaraNa ] zarIrarUpa vizeSa jaise Izvara meM siddha nahIM kiyA jA sakatA usI taraha asarvajJatvarUpa vizeSa kumbhakArAdi meM dikhatA hai usakA bhI Izvara meM ApAdana azakya hai / Izvara meM kArya hetu se asarvajJatva Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 401 anye tvAhuH-kSetrajJAnAM niyatArthaviSayagrahaNaM sarvavidadhiSThitAnAM, yathA pratiniyatazabdAdiviSaya. grAhakANAmindriyANAmaniyataviSayasarvavidadhiSThitAnAM jovaccharIre / tathA cendriyavRttyucchedalakSaNaM kecid maraNamAhuzcetanAnadhiSThitAnAm / asti ca kSetrajJAnAM pratiniyataviSayagrahaNam tenApyaniyataviSayasarvavidadhiSThitena bhAvyam / yo'sau kSetrajJAdhiSThAyako'niyataviSayaH sa sarvavidIzvaraH / nanvevaM tasyaiva sakalakSetreSvadhiSThAyakatvAt kimantargaDusthAnIyaiH kSetrajJaiH kRtyam ? na kiMcit pramANasiddhatAM muktvA / nanvevamaniSThA-yathendriyAdhiSThAyakaH kSetrajJastadadhiSThAyakazcezvara evamanyo'pi tadadhiSThAyako'stu / bhavatvaniSThA yadi tatsAdhakaM pramANaM kiMcidasti, na tvaniSThAsAdhakaM kiMcit pramANamutpazyAmaH tAvata evaanumaansiddhtvaat| kI siddhi kiye jAne meM bhI vizeSaviruddhAnumAna meM vyAptiviraha hI doSa hai / Izvara meM jo sarvajJatvarUpa vizeSa abhipreta hai.usake viruddha asarvajJatva ko yadi kumbhakAra ke dRSTAnta se siddha karane jAyeMge to dRSTAnta meM sAdhya kA abhAva hone se vyApti hI na bana sakegI kyoMki asarvajJa kartA kumbhakAra kisI bhI kArya ko nahIM kara sktaa| zaMkA:-kumbhakAra ko agara sarvajJa mAneMge to phira asarvajJa koI rahegA hI nhiiN| uttara:-aisA hI hai / Azaya yaha hai ki koI bhI kartA jo kucha bhI kArya utpanna karatA hai vaha usa kArya ke upAdAnAdikAraNasamUha ko aura usa kArya kI niSpatti ke prayojana ko jAnatA hI hai, anyathA, usa kartA se tatkArya ke utpAdanArtha koI kriyA hI nahIM ho skegii| [ sarvajJatA kA artha hama yaha nahIM kahanA cAhate ki sAre vizva kA jJAtA ho kintu ] prastuta ghaTAdi kArya ke jitane nimitta (kAraNavarga) haiM una sarva ko vaha jAnatA hai isa apekSA se hI yahA~ kumbhakAra ko sarvajJa mAnate haiN| isa se yaha phalita hotA hai ki jaise kumbhakArAdi kartA svakArya meM upayogI upAdAnAdi sabhI ko jAnatA hai, usI taraha Izvara sarvajagat kA kartA hone se sAre hI jagat ke karaNa yAnI utpAdana kA prayojana evaM vivAdaviSayabhUta sabhI pRthvI Adi ke upAdAna kAraNAdi ko, svayaM kartA hone se jAnatA hI hogA, to phira vaha asarvajJa kaise hogA? [sacetana deha meM Izvara ke adhiSThAna kI siddhi / anya vidvAn kahate haiM-parimita hI padArtha yAnI amuka hI padArtha ko viSaya karanevAlA jJAna jina ko hotA hai ve kSetrajJa yAnI jIvAtmA sarvajJa puruSa se adhiSThita hI hote haiN| jaise, jIte hue (jinde) zarIra meM parimita-niyata zabdAdi viSaya ko grahaNa karane vAlI indriyA~ aniyataviSayavAle sarvajJAtA puruSa se adhiSThita hI hotI haiM / ata eva kisIne kahA hai-cetana se anadhiSThita-arthAt cetanAzUnya zarIra kA indriyapravRttivinAzarUpa hI maraNa hai / tAtparya, indriya cetanAdhiSThita hone para hI niyatArthagrahaNa meM pravRtti karatI haiM, isI prakAra AtmA ko bhI niyatArthaviSayaka hI grahaNa hotA hai ataH vaha bhI aniyatArtha viSaya vAle sarvajJAtA puruSa Izvara se adhiSThita honA caahiye| jo yaha aniyataviSayavAlA cetanAdhiSThAtA hogA vahI sarvajJa Izvara hai| prazna:-aise to sakalakSetroM kA adhiSThAtA Izvara hI ho gayA, phira indriyAdi ko antargar3a yAnI dehagata niSprayojana granthirUpa aMga tulya kSetrajJa jIvAtmA se adhiSThita mAnane kI jarUra hI kyA hai ? Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 Agamo'pyasmin vastuni vidyate-tathA ca bhagavAn vyAsa:dvAvimau puruSau loke kSarazcAkSara eva ca / kSaraH sarvANi bhUtAni, kaTastho'kSara ucyate // uttamaH puruSastvanyaH prmaatmetyudaahRtH| yo lokatrayamAvizya bibhartyavyaya iishvrH|| [ gItA-15/16-17 ] iti / tathA zrutizca tatpratipAdikA upalabhyate - [ zuklayajurvada 17-16] vizvatazcakSuruta vizvato mukho, vizvato bAhuruta vizvataspAt / saM bAhubhyAM dhamati saM patatraivAbhUmi janayan deva eka Aste // [ zvetAzva0 3-3 ] na ca svarUpapratipAdakAnAmaprAmANyam , pramANajanakatvasya sadbhAvAt / tathAhi-pramAjanakatvena pramANasya prAmANyaM na pravRttijanakatvena, taccehAstyeva / pravRtti-nivRttI tu puruSasya sukha-duHkhasAdhanatvAdhyavasAye samarthasyArthitvAd bhavata iti / atha vidhAvaGgatvAdamISAM prAmANyaM na svarUpArthatvAditi uttaraH-vaha bhI pramANasiddha hai isIliye usako mAnane kI jarUra hai, aura to koI nahIM hai|'' zaMkAH-yadi aisA mAneMge to anavasthA prasakta hogI, jaise indriyoM kA adhiSThAtA huA kSetrajJa, usakA bhI adhiSThAtA huA Izvara, to usa Izvara kA bhI koI adhiSThAyaka prasakta kyoM nahIM hogA? uttaraH-yadi Izvara ke bhI adhiSThAtA kA sAdhaka koI pramANa hai to anavasthA hone do, saca bAta yaha hai ki Izvara ke adhiSThAtA kA sAdhaka koI pramANa hI nahIM dekhate haiM, kevala jIvAtmA ke adhiSThAtA Izvara taka hI anumAna pramANa se siddha hotA hai, phira anavasthA kaise ho sakatI hai ? ! [ Izvara kI siddhi meM Agama pramANa ] isa viSaya meM Agama pramANa bhI maujUda hai / jaise kI vyAsa bhagavAn ne gItA meM likhA hai loka meM ye do puruSa haiM-eka kSara, dUsarA akssr| sabhI jIvAtmA kSarapuruSa hai aura jo kUTastha hai use akSara kahate haiN| tathA-(he arjuna ! ) anya (-saMsArI jIva se bhinna) aura uttama (=sarvajJAdi svarUpavAlA) puruSa hI paramAtmA kahA gayA hai, jo aizvaryazAlI, avyaya hai aura lokatraya meM AviSTa ho kara usakA dhAraNa aura bharaNa karatA hai| taduparAMta, IzvarasvarUpa kA pratipAdaka vedavAkya bhI upalabdha hai-'vizvata' ityAdi, isa vedavAkya kA artha aisA hai "jisakA netra vizvAbhimukha hai [ arthAt jo sarvajJa hai ], tathA jisakA mukha vizvAbhimukha hai [ arthAt jo saMpUrNa jagat kA pratipAdaka hai ], jisakA bAhu vizvAbhimukha hai [ arthAt jo sAre jagat kA sahakArI kAraNa hai ], jisakA paira vizvAbhimukha hai [ arthAt jo sAre jagat meM vyApaka hai ] aisA eka hI deva (Izvara) svarga aura bhUmi kI racanA karatA huA, jIvoM ke dharma-adharmarUpa do bAha ke sahAya se patatroM arthAt paramANuoM ko prerita karatA hai|" [svarUpapratipAdaka Agama bhI pramANa hai ] mImAMsaka sakalavedavAkyoM ko pramANa nahIM mAnate kintu vidhi-niSedhaparaka pravartaka-nivartaka vAkyoM ko hI pramANa mAnate haiM, kevala vastusvarUpamAtrapratipAdaka vAkyoM ko pramANa nahIM mAnate-kintu Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 403 cet ? tadasat , svArthapratipAdaka tvena vidhyatvAta / tathAhi-stuteH svArthapratipAdakatvena pravartakatvam , nindAyAstu nivartakatvamiti / anyathA hi tadarthA'parijJAne vihita-pratiSiddheSvavizeSeNa pravRttinivRttirvA syAt / tathA vidhivAkyasyApi svArthapratipAdanadvAreNaiva puruSaprarakatvaM dRSTam evaM svarUpapareSvapi vAkyeSu syAt , vAkyasvarUpatAyA avizeSAta vizeSahetozcAbhAvAditi / . tathA, svarUpArthAnAmaprAmANye "medhyA ApaH, darbhAH pavitram , amedhyamazuci" ityevaMsvarUpA'parijJAne vidhyaMgatAyAmapyavizeSeNa pravRtti-nivRttiprasaMgaH / na caitadasti, medhye veva pravartata amedhyeSu ca nivartata ityupalambhAt / tadevaM svarUpArthebhyo vAkyebhyo'rthasvarUpAvabodhe sati, iSTe pravRttidarzanAdaniSTe ca nivRtteriti jJAyate-svarUpArthAnAM pramAjanakatvena pravRttau nivRttau vA vidhisahakAritvamiti, aparijJAnAttu prvRttaavtiprsNgH| atha svarUpArthAnAM prAmANye 'grAvANa: plavante' ityevamAdInAmapi yathArthatA syAt / na, mukhye bAdhakopapatteH / yatra hi mukhya bAdhakaM pramANamasti tatropacArakalpanA, tadabhAve tu prAmANyameva / na cezvarayaha ThIka nahIM hai, kyoMki una vAkyoM meM bhI pramANajanakatva arthAt pramAtmakabodhajanakatva vidyamAna hai / jaise dekhiye-koI bhI pramANa (=pramA kA karaNa) pramAtmaka jJAna kA janaka hone se hI pramANa hotA hai, pravRttijanaka hone se nahIM / aura pramAjanakatva to svarUpapratipAdaka vedavAkyoM meM bhI abAdhita hai hI / yadi kaheM ki-svarUpapratipAdaka vedavAkyoM vidhi ke aMgabhUta yAnI vidhyartha sAdhana meM upayogI hone se hI pramANa haiM, svarUpapratipAdaka hone se nahIM to yaha kathana mithyA hai kyoMki koI bhI vAkya vidhi kA aMgabhUta tabhI ho sakatA hai jaba vaha svavAcyArtha kA samyak pratipAdana kare / dekhiye svavAcyArtha kA pratipAdaka hone se hI stutivAkya pravRttikAraka banatA hai aura nindA vAkya aniSTa ke bodhaka dvArA nivartaka banatA hai / yadi vAkya se usake artha kA hI parijJAna na hogA to vihita aura niSiddha kAryoM meM iSTAniSTasAdhanatA kA bodha na hone ke kAraNa kisI bhI pakSapAta ke vinA hI pravRtti aura nivRtti donoM hone lgegii| taduparAMta, vidhivAkya bhI apane artha ke samyak pratibodhana ke dvArA hI arthI puruSa kI pravRtti meM preraka banatA huA dikhatA hai, to aisA svarUpamAtra pratipAdaka vAkyoM meM bhI sambhava hai, kyoMki padasamUharUpa vAkya kA svarUpa donoM sthAnoM meM samAna hai, aura aisI koI vizeSatA nahIM hai jisake sadbhAva aura abhAva se eka ko pramANa aura anya ko apramANa kahA jA ske| [ svarUpArthaka Agama apramANa mAnane para Apatti ] taduparAMta, yadi svarUpamAtrArtha ke vAcaka vAkya ko pramANa nahIM mAneMge to 'medhyA Apa..... ityAdi vAkya se 'jala pavitra hai, darbha pavitra hai, azuci apavitra hai' isa prakAra kA pramANabhUta svArthaparijJAna nahIM hone se, vidhi ke aMgabhUta vastu meM bhI samAnarUpa se pravRtti-nivRtti kA atiprasaMga hogaa| kintu aisA to hai nahIM kyoMki saba loga pavitra vastu meM hI pravRtti aura apavitra meM nivRtti karate haiM, yahI dikhAI detA hai| ataH isa prakAra svarUpa artha vAcaka vAkyoM se artha ke svarUpa kA bodha hone para hI iSTa kArya meM pravRtti aura aniSTa se nivRtti ke darzana se yaha spaSTarUpa se jJAta hotA hai ki-svarUpArthavAcaka vAkya pramAjanaka hone para hI pravRtti yA nivRtti karane meM vidhivAkyoM ke sahakArI banate haiM, anyathA nhiiN| yadi una se svArtha kA bodha na hone para bhI ve vidhivAkya ke sahakArI baneMge to koI bhI vAkya vidhivAkya kA sahakArI bana jAne kI Apatti hogii| Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 sadbhAvapratipAdaneSu kiMcidasti bAdhakamiti svarUpe prAmANyamabhyupagantavyamiti-bhAgamAdapi siddhaprAmANyAt tdvgmH| Izvarasya ca sattAmAtreNa svaviSayagrahaNapravRttAnAM kSetrajJAnAmadhiSThAyakatA yathA sphaTikAdInAmupadhAnAkAragrahaNapravRttAnAM savitRprakAzaH / yathA teSAM sAvitraM prakAzaM vinA nopadhAnAkAragrahaNa- .. sAmarthya tathezvaraM vinA kSetravidAM na svaviSayagrahaNasAmarthyamityasti bhagavAnIzvaraH srvvit| ___ itazcAsau sarvavit-jJAnasya sannihitasadarthaprakAzakatvaM nAma svabhAvaH, tasyAnyathAmAvaH kutazciddoSasadbhAvAta , etattAvad rUpaM cakSurAdyAzrayANAM jJAnAnAm / yat punazcakSuranAzritaM na ca rAgAdimalAvRtaM tasya viSayaprakAzanasvabhAvasya viSayeSu kimiti prakAzanasAmarthya vidhAtaH yathA dIpAderapavarakAntargatasya? nana rAgAderAvaraNasya kathaM tatrAbhAvo'vagataH? tatpratipAdakapramANAbhAvAt / 'pramANasyAbhAve saMzayo'stu rAgAdInAM na tvabhAvaH' / viparyAsakAraNA rAgAdayaH, eSAM kAraNAbhAve kathaM tatra bhAvaH? viparyAsazcAdharmanimittaH, na ca bhagavatyadharmaH tatsaddhAve vA itthaMvidhasyAsmadAdibhi mapyazakyasya kAryasya kathaM tasmAdutpAdaH anekAdRSTa kalpanAprasaMgAta ? kiMca rAgAdayaH iSTAniSTasAdhaneSu viSayeSapajAyamAnA dRSTAH / na ca bhagavataH kazcidiSTAniSTasAdhano viSayaH, avAptakAmatvAt / [ 'patthara tairate haiN| isa prayoga ke prAmANya kA niSedha ] zaMkAH-svarUpArtha meM vAkyoM ko pramANa mAnane para to 'patthara tairate haiM' ityAdi vAkyoM ko. bhI yathArtha mAnanA pdd'egaa| uttaraH-nahIM mAnanA par3egA, kyoMki isake mukhyArtha meM bAdhaka vidyamAna hai| jahA~ mukhyArtha meM bAdhaka pramANa kI sattA ho vahA~ vaha prayoga aupacArika hone kI kalpanA karanA yukta hai aura jahA~ bAdhaka pramANa na ho usa prayoga ko yathArtha hI mAnanA caahiye| IzvarasadbhAva ke pratipAdana karane vAle vedAdivAkyoM ke mukhyArtha meM koI bAdhaka pramANa nahIM hai ataH una vAkyoM kA svarUpa artha meM prAmANya svIkAranA hogaa| isa rIti se siddha prAmANya vAle Agama se bhI Izvara kA bodha kiyA jA sakatA hai| apane viSayoM ke grahaNa meM pravRtta kSetroM meM Izvara svata: apanI sattAmAtra se hI [ zarIra ke vinA bhI ] adhiSThita hai| udA0 upAdhi (japAkusumAdi) ke AkAragrahaNa meM pravRtta sphaTikAdi meM sUryaprakAza jaise svata: adhiSThita hotA hai / sUryaprakAza ke vinA sphaTikAdi, upAdhi ke AkAragrahaNa meM samartha nahIM ho sakate, aise hI Izvara ke vinA kSetrajJa bhI apane viSayoM ke grahaNa meM samartha nahIM ho skte| isa prakAra bhagavAna Izvara sarvajJa hai yaha siddha hotA hai / [ sarvajJatA kI sAdhaka yukti ] Izvara sarvajJa isa rIti se bhI hai-netrAdi sAdhana se hone vAle jJAna kA svarUpa aisA hai ki vaha nikaTavartI sadbhUtaartha kA prakAzaka hotA hai, kadAcit koI doSa bhI jJAnasAmagrIantarbhUta ho jAya taba vaha dUravartI asadbhUta artha kA bhI prakAza kara detA hai| netrAdinirapekSa jo jJAna hai usakA svabhAva to viSaya prakAzana kA hai hI, uparAMta vaha rAgAdimala se anAvRta bhI hai to aba yaha socanA hogA ki usake viSayaprakAzanasAmarthya meM kauna vighAta karegA jisase ki vaha sannihita evaM parimita Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 405 yA tu pravRttiH zarIrAdisarge sA kaizcit kroDArthamuktA, sA cAvAptaprayojanAnAmeva bhavati na tvanyeSAm / ato yaduktaM vAttikakRtA- "krIDA hI ratimavindatAm , na ca ratyarthI bhagavAn , duHkhAbhAvAt" [nyA0vA0 4-1-21], tat pratikSiptam , na hi duHkhitAH krIDAsu pravartante, tasmAt koDArthA pravRttiH / anye manyante-kAruNyAda bhgvtHprvttiH| nanvevaM kevalaH sakharUpaHprANisargo'sta / naivaM. nirapekSasya kartRtve'yaM doSaH, sApekSatve tu kathamekarUpaH sargaH ? ! yasya yathAvidhaH karmAzayaH puNyarUpo'puNyarUpo vA tasya tathAvidhaphalopabhogAya tatsAdhanAn zarIrAdIstathAvidhAMstatsApekSaH sRjati iti / na cezvaratvavyAghAtaH sApekSatve'pi, yathA savitRprakAzasya sphaTikAdyapekSasya, yathA vA karaNAdhiSThAyakasya kSetrajJasya sApekSatve'pi teSu tasyezvaratA (ta)dvadatrApi neshvrtaavidhaatH|- iti kecit / hI artha kA prakAzaka ho ? ! jaba dIpaka kA vastuprakAzanasvabhAva hai taba kisI kakSa meM usako rakhA jAya taba to aparimitArthaprakAzana meM cAra dIvAra hI antarAyabhUta haiM kiMtu Izvara ke jJAna meM to koI antarAya hI nahIM hai, ata: vaha sarvArtha prakAzaka hI siddha hotA hai| zaMkAH-Izvara meM rAgAdi AvaraNa kA abhAva hai yaha kaise jAna liyA ? uttaraH-rAgAdi ke sadbhAva kA pratipAdaka koI pramANa nahIM hai| zaMkAH-koI pramANa nahIM hai to bhI vahA~ saMzaya ko avakAza hai, ata: rAgAdi kA abhAva nahIM ho sktaa| uttaraH-rAgAdi kA kAraNa buddhiviparyAsa hai, jaba yaha kAraNa hI Izvara meM nahIM hai to yahA~ rAgAdibhAva kaise hoMge / viparyAsa isaliye nahIM hai ki usakA nimitta adharma (adRSTa) hai jo bhagavAna meM nahIM hai / yadi bhagavAna meM adharmamUlaka viparyAsa hotA to, jisako hama buddhi se soca bhI nahIM sakate itane baDe baDe aise kArya kI usase utpatti hI kaise ho sakatI ? Izvara ko adharma vAlA mAna kara bhI usase bar3e bar3e acintya kAryoM kI utpatti mAnane para aneka prakAra kI adRSTa kalpanAe~ karanI hogI kyoMki adharmavAle kisI bhI jIva se nadI-samudrAdi bar3e kArya kI utpatti dRSTa nahIM hai| taduparAMta, rAgAdi kI utpatti iSTa-aniSTa viSayoM meM hI hotI hai, bhagavAna to kRtakRtya hone se unake liye koI viSaya iSTa-aniSTa hI nahIM rahA to unako rAgAdi kaise ho sakate haiM ? ! rAgAdi ke abhAva meM sarvajJatA nirbAdha siddha ho jaayegii| . [ Izvara kI krIDAhetuka pravRtti bhI nirdoSa ! ] koI vidvAna kahate haiM ki zarIrAdi sRSTi ke utpAdanArtha jo Izvara kI pravRtti hai vaha krIDA ke hetu hai / krIDA ve loga hI kara sakate haiM jo kRtakRtya ho gaye ho, jinake saba prayojana siddha ho gaye ho / asiddha prayojanavAle kabhI krIDA meM saMlagna nahIM ho sakate / ata eva, nyAyavAttikakAra udyotakarane jo yaha kahA hai-"jinako caina na par3atA ho ve hI krIDA meM pravRtta hote haiM, bhagavAna ko rati kA koI prayojana nahIM, kyoMki prabhu ko koI duHkha hI nahIM hai| ( jisakI nivRtti hetu krIDA kare )|"yh bAta parAsta ho jAtI hai / dIna-dukhiye loga kabhI krIDA meM saMlagna nahIM hote ( ve to apane duHkha'nivAraNa kI cintA meM hI par3e rahate haiM kRtakRtya loga hI krIDA kara sakate haiM) / ataH Izvara kI pravRtti krIDAnimitta hai yaha kahA jA sakatA hai| Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 anye manyante-yathA prabhuH sevAbhedAnurodhena phalabhedaprado nA'prabhustathezvaro'pi karmAzayApekSaH phalaM janayatIti 'anIzvaraH' iti na yujyate vaktum / bhASyakAraH kAruNyapreritasya pravRttimAha / tannimittAyAmapi pravRttau na vAttikakArIyaM dUSaNam'saMsajet zubhamevaikamanukampAprayojitaH' [ zlo0 vA0 5-sa0 50 zlo0 52 ] ityevamAdi, yataH karmAzayAnAM kuzalA'kuzalarUpANAM phalopabhoga vinA na kSaya iti bhagavAnavagacchaMstadapabhogAya prANisagaM karoti / upabhogaH karmaphalasya zarIrAdikRtaH, kasyacittu azubhasya karmaNaH prAyazcittAt prakSayaH / tatrApi svalpena duHkhopabhogena dIrdhakAladuHkhapradaM karma kSIyate, na tu phalamadattvA karmakSayaH / yeSAmapi mataM samyagjJAnAd viparyAsanivRttau tajjanyaklezakSaye karmAzayAnAM sadbhAve'pi sahakAryabhAvAnna zarIrAdyA. [bhagavAna kI pravRtti karuNAmUlaka !] . anya vidvAna kahate haiM-bhagavAn kI pravRtti karuNAmUlaka hai / ( nirupAdhika paraduHkhabhaMjana kI icchA ko karuNA kahate haiM ) / prazna:-karuNAmUlaka pravRtti se kevala sukhI prANiyoM kI hI sRSTi hogI, duHkhasRSTi kyoM ? uttaraH-duHkhasRSTi kA doSa nahIM hai, kyoMki kartA yadi nirapekSa ( sarvathA svatantra ) ho taba yaha doSa sAvakAza hai, jaba Izvara bhI jIva ke adRSTa ko sApekSa ( parAdhIna ) hai taba eka prakAra kI sRSTi kA sambhava kaise hogA ? ! jisa AtmA kA jaisA bhI puNyAtmaka yA pApAtmaka karmasaMcaya hogA, usako vaise hI phalopabhoga saMpanna karAne ke liye usake sAdhanabhUta vaise hI zarIrAdi kI racanA puNya-pApa ko sApekSa raha kara Izvara karatA hai| kucha vidvAn yahA~ kahate haiM ki-puNya pApa kI sApekSatA se aizvarya kA koI vyAghAta nahIM hai| jaise sphaTika ko upAdhi ke varNa se uparakta karane meM sUryaprakAza ko sphaTika kI apekSA rahatI hI hai / athavA indriya ke adhiSThAtA ko jJAnAdi meM bAhyAntara karaNa (indriya) kI apekSA rahatI hI hai, ina kAryoM meM sApekSatA hone para bhI jaise jIva va aizkArya rahatA hai usI prakAra adRSTa kI sApekSatA hone para bhI bhagavAn ke aizvarya meM vyAdhAta nahIM hai| dUsare vidvAn kahate haiM jaise nRpAdi svAmI bhinna bhinna prakAra ke sevA kArya ko lakSya meM rakhakara apane sevakoM ko bhinna bhinna phala pradAna karatA hai, isase usake svAmitva meM koI kSati nahIM AtI; usI prakAra Izvara bhI karmasaMcaya kI apekSA se phalotpatti karatA ho to isase usako anIzvara kahanA yogya nahIM hai| [ kevala sukhatmaka sotpatti na karane meM hetu] bhASyakAra ne bhI karuNAprerita ho kara Izvara kI pravRtti hone kA kahA hai| pravRtti ko karuNAmUlaka mAnane para bhI tantravAttikakartA kumArIla bhaTTa ne jo yaha doSa diyA hai-'yadi karuNA se prerita hokara pravRtti karane kA mAneMge to sabhI ko ekamAtra sukhI hI banAtA'-isa dUSaNa ko avakAza nahIM hai| kAraNa, zubhAzubha karmarAzi kA phalopabhoga ke vinA nAza azakya hai| yadyapi kisI azubha karma kA prAyazcita se bhI vinAza hotA hai, kintu vahAM bhI dIrghakAla taka dukha dene kI zaktivAlA karma atyalpa duHkhopabhoga se kSINa hotA hai yahI mAnA gayA hai, ataH phala diye vinA kisI bhI karma kA vinAza nahIM Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pU0 407 kSepakatA, tatrApi kuzalaM karma samAdhi vA'ntareNa na tattvajJAnotpattiH, tayostu saMcaye pravRttasya yamaniyamAnuSThAne'nekavidhaduHkhotpattiH prataH kathaM kevalasukhirUpaH prANisargaH ? nAraka-tiryagAdisargo'pi prakRtaprAyazcittAnAM tatratyaduHkhAnubhave punarviziSTasthAnAvAptAvabhyudayaheturiti siddhaM duHkhiprANisRSTAvapi karuNayA pravartanam-tannA'sarvajJatvaM vishessH| nApi kRtrimajJAnasambandhitvam , tajjJAnasya pratyarthaniyamA'bhAvAt / yad jJAnamanityaM tat zarIrAdisApekSaM pratyarthaniyatam , tajjJAnasya tu zarIrAdyabhAve kutaH pratyarthaniyatatA ? bhavatu tajjJAnaM pratiniyataviSayaM, na tasya pratiniyataviSayatve'smAkaM pakSakSatiH / kathaM na kSatiH? tasya tathAvidhatve pat sthAvarAnutpAdaprasaMgaH tadanutpAde ca kartRtvA'siddhiH, tadasiddhau kasya kRtrimajJAnasambandhitAvizeSaH ? atha yugapatkAryAnyathAnupapattyA pratyarthaniyatAmanekAM buddhimIzvare pratipadyeta tatrApi saMtAnena vA tathAbhUtA buddhayaH, yugapadvA bhaveyuH ? prAcye vikalpe punarapi yugptkaaryaanutpaadprsNgH| yugapadutpattau vA buddhInAM zarIrAdiyogastasyaiSitavyaH, sa ca pUrva prtikssiptH| hotaa| jina logoM kA aisA mata hai ki-'samyagjJAna se viparyAsa nivRtta hone para viparyAsajanya kleza bhI nirmUla ho jAte haiM ataH vahA~ karmasaMcaya hone para bhI klezAtmaka sahakArI na hone se nUtanazarIra kA janma nahIM hotA'....usa mata meM bhI samyagjJAna yAnI tattvajJAna kI utpatti, kuzala karma yA samAdhi ke vinA nahIM hotI hai, aura kuzalakarma kA saMcaya yA samAdhi kI sAdhanA meM pravRtti karane vAle ko yamaniyamoM ke pAlana meM aneka prakAra ke duHkha to bhugatanA hI hogA / ataH kevala sukhabhogI hI jIvasamUha kI sRSTi racane kA saMbhava hI kahA~ hai ? ! ... prazna:-nAraka aura tiryaMca ko to kevala dukhAnubhava hI karanA hai to usameM karuNA kaise ? uttara:-vahA~ bhI karuNA askhalita hai, jaise: jina logoM ne pApa kA prAyazcitta nahIM kiyA hai una ko nAraka-tiryaMca bhavoM meM janma de kara vahA~ dukhAnubhava kara lene ke bAda phira se AbAdI ke hetubhUta viziSTasthAna ko prApta kraayegaa| isa prakAra, dukhI prANisamUha ke sRjana meM bhI karuNA se hI Izvara pravRtta hotA hai yaha siddha huA / niSkarSaH-asarvajJatvarUpa vizeSa kA Izvara meM ApAdana azakya hai| [ Izvara kA jJAna anitya nahIM ho sakatA ] Izvara meM kRtrima (anitya) jJAnasaMbandharUpa vizeSa kA bhI ApAdana zakya nahIM hai| kAraNa, IzvarajJAna meM pratyarthaniyama nahIM hai, arthAt parimita aura amuka hI viSayoM se Izvara jJAna pratibaddha nahIM hai| jo anitya jJAna hotA hai vaha to zarIrAdisApekSa aura pratyarthaniyata hI hotA hai / jaba Izvara ko zarIra hI nahIM hai to pratyarthaniyatatA bhI usa ke jJAna meM kaise hogii| zaMkA:-pratyarthaniyata na hone se Apa Izvara jJAna ko nitya dikhA rahe haiM kintu Izvara jJAna ko pratiniyataviSayaka bhI mAnA jAya to kyA bAdha hai ? pratiniyata viSayaka IzvarajJAna ko mAnane meM hamAre pakSa kI koI kSati nahIM hai| uttaraH-kSati kyoM nahIM hogI ? yadi usakA jJAna pratiniyatArthaviSayaka hI hogA to eka sAtha sakala sthAvara bhAvoM kI utpatti hI na ho skegii| utpatti na ho sakane para usameM kartRtva hI asiddha ho jaayegaa| Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha kAryasya bahutva-mahattvAbhyAM bahavo buddhimantaH kartAro bhavantu, na tvekaH sarvajJaH sarvazaktiyuktaH / nanvetasminnapi pakSe IzvarAnekatvaprasaMgaH / 'bhavatu, ko doSaH' ? vyAhatakAmAnAM svatantrANAmekasminnarthe prvRttiH| atha tanmadhye'nyeSAmekAyattatA, tadA sa evezvaraH, anye punastadadhInA anIzvarAH / atha sthapatyAdInAM mahAprAsAdAdikaraNe yathaikamatyaM tadvadatrApi / naitadevam , tatra kasyacidabhiprAyeNa niyamitAnAmaikamatyam , na tvatra bahUnAM niyAmakaH kazcidasti, sadbhAve vA sa evezvaraH / evaM yasya yasya vizeSasya sAdhanAya vA nirAkRtaye vA pramANamucyate tasya tasya pUrvoktena nyAyena nirAkaraNaM karttavyam / tanna vizeSaviruddhatA IzvarasAdhakasya / zaMkAH-ho jAne do, hamArA kyA bigaDaigA ? uttaraH-taba to Izvara hI siddha nahIM hogA to Apa kisa vyakti meM kRtrimajJAnasambandha vizeSa kI siddhi kara rahe ho ? ! zaMkAH-yugapat (eka sAtha) kAryoM kI utpatti anyathA na ghaTa sakane ke kAraNa, Izvara meM pratiniyatArthaviSayaka aneka buddhi ko hI kyoM nahIM mAna lete ? uttara:-yahA~ vikalpadvaya kA nirAkaraNa nahIM ho sakegA / jaise, una aneka buddhiyoM kA honA santAna se yAnI kramika mAneMge yA eka sAtha hI ? pahale vikalpa meM to phira se eka sAtha kAryoM kI anutpatti kA doSa prasaMga AyegA / eka sAtha sakala buddhi kI upatti mAneMge to utpatti ke liye zarIrayoga bhI mAnanA par3egA aura zarIrAdiyoga kA to pUrvagrantha meM nirAkaraNa ho cukA hai| [ aneka buddhimAn kartA mAnane meM Apatti ] zaMkAH-yadi baDe baDe aneka kAryoM kI eka sAtha upatti karanA hai to eka sarvazaktimAn sarvajJa kI kalpana kyoM karate ho, aneka buddhimAna kartA ko mAna lo| uttaraH- aisA mAnane meM to aneka Izvara mAnane kI Apatti hai| . zaMkA:-aneka Izvara ko mAna lijIye ! kyA Apatti hai ? uttaraH-ve yadi svatantra hoMge to paraspara viruddha IcchA pragaTa hone para eka bar3e kArya meM pravRtti hI nahIM kareMge / yadi unameM se koI eka, dUsaroM ko svAdhIna rakhegA taba to vahI Izvara huA, zeSa saba to unake parAdhIna hone se Izvara nahIM hue| zaMkA:-jaise zilpI Adi aneka mila kara baDe rAjabhavana ke nirmANa meM ekamata ho kara kArya karate haiM, vaise yahA~ bhI hogaa| uttaraH-aisA nahIM hai, vahA~ to kisI eka napAdi ke abhiprAya se ve saba niyantrita ho kara eka abhiprAya vAle hote haiM, yahA~ aneka Izvara kA koI niyAmaka to hai nahIM, yadi 'hai' aisA mAnA jAya taba to vahI mukhya Izvara huaa| uparokta rIti se, anIzvaravAdI kI ora se jisa jisa vizeSa kA ApAdana yA nirAkaraNa karane ke liye pramANa diyA jAya una sabhI kA pUrvokta yukti se hI nirAkaraNa samajhanA cAhiye / niSkarSaH-IzvarasAdhaka kisI bhI hetu meM vizeSaviruddhatA doSa ko avakAza nahIM hai| . Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 409 prasaMga-viparyayayorapyanutpattiH / prasaMgasya vyAptyabhAvAt , tanmUlatvAt tadviparyayasya, tatheSTavidhAtakRtazca / yacca nityatvAdakartR katvamucyate zAkyaistadapi kSaNabhaMgabhaMge pratikSiptam / yadapi vyApAra vinA na kartatvaM tadapi jJAna-cikIrSAprayatnalakSaNasya vyaapaarsyokttvaanniraakRtm| vAttikakAreNAparaM pramANadvayamupanyastaM tatsiddhaye-(1) mahAbhUtAdivyaktaM cetanAdhiSThitaM prANinAM sukha-duHkhanimittam , rUpAdimattvAt , turyAdivat / tathA. (2) pRthivyAdIni mahAbhUtAni buddhimatkAraNAdhiSThitAni svAsu dhAraNAdyAsu kriyAsu pravartante, anityatvAt, vAsyAdivat / [ nyA0 vA04-1-21] aviddhakarNastu tatsiddhaye idaM pramANadvayamAha - (1) dvIndriyagrAhyA'grAhya vimatyadhikaraNabhAvApannaM buddhimatkAraNapUrvakam svArambhakAvayavasanivezaviziSTatvAta , ghaTAdivat , vaidhahNa paramANavaH iti / tatra dvAbhyAM darzanasparzanendriyAbhyAM grAhya mahadanekadravyavattvarUpAdyupalabdhikAraNopetaM pRthivyudakajvalanasaMjJakaM trividhaM dravyaM dvIndriyagrAhyam / agrAhya vAyvAdi, yasmAd mahattvamanekadravyavattvaM rUpasamavAyAdizvopalabdhikAraNamiSyate, tacca vAyvAdau nAsti / yathoktam - [izvara meM prasaMga-viparyaya bhI bAdhaka nahIM ] IzvarakartRtvasAdhaka anumAna ke sAmane zarIrAdi ko lekara * prasaMga-viparyaya kA pratipAdana bhI zakya nahIM / prasaMga-viparyaya kI sambhAvanA isa taraha kI jAya ki-jo kartA hotA hai vaha zarIrI hotA hai, Izvara zarIrI nahIM hai, ata eva vaha kartA nahIM ho sakatA |-to yaha ThIka nahIM, kyoMki prasaMga vyApti-mUlaka hotA hai, yahA~ kartRtva meM zarIra kI vyApti hI asiddha hai, yaha pahale hI kaha diyA hai| viparyaya bhI prasaMgamUlaka hone se yahA~ niravakAza hai| kAryatva hetu kI kartRtva ke sAtha vyApti dRDhamUla hone se hetu iSTavidhAtakRt bhI nahIM hai, kyoMki kAryatva hetu se kartRtvamAtra hI sAdhya iSTa hai / bauddhoM kI ora se jo kahA jAtA hai ki-Izvara nitya hogA to vaha kartA nahIM hogaa| kyoMki nitya padArtha meM arthakriyAkAritva ghaTatA nahIM hai-yaha bhI, pUrvagrantha meM sthAyI Atmasiddhi ke prakaraNa meM kSaNabhaMgavAda kA bhaMga kiye jAne se hI parAsta ho jAtA hai| jo mImAMsakAdi yaha kahate haiM ki-vyApAra ke vinA kartRtva nahIM ghaTa sakatA aura Izvara vyApArahIna hone se kartA nahIM ho sakatA-yaha bhI parAsta ho jAtA hai kyoMki Izvara meM jJAna-kriyA-icchA aura prayatna svarUpa vyApAra dikhA diyA hai| [vAtikakAra ke do anumAna ] nyAyavAttikakAra uddyotakara ne Izvara kI siddhi meM aura bhI do pramANa diye haiM (1) mahAbhUtAdi vyakta padArtha cetanAdhiSThita hone para hI jIvoM ke sukha-duHkha meM nimitta bana sakatA hai kyoMki mahAbhUtAdi padArtha rUpAdimAn hai jaise vastrotpAdana meM nimittabhUta turI ( =julAhoM kA eka aujAra) Adi / isa prakAra adhiSThAtA Izvara siddha hotA hai| (2) pRthvI Adi mahAbhUta, buddhivAle kAraNa se adhiSThita ho kara hI apanI dhAraNAdi kriyA meM saMlagna hote haiM, cUMki anitya hai jaise kuThArAdi / yahA~ buddhimAn adhiSThAtA ke rUpa meM Izvara siddha hotA hai| * prasaMga-viparyaya ke paricaya ke liye dekhiye pR0 300 / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 : mahatyanekadravyavattvAd rUpAccopalabdhiH [ vai0 80 4-1-6 ] rUpasaMskArAbhAvAd vAyAvanupalabdhiH [ vai0 da04-1-7] rUpasaMskAro rUpasamavAyaH dvayaNukAdInAM tvanupalabdhiramahattvAditi / anye tu-vAyorapi sparzanendriyapratyakSagrAhyatvam icchanti, dvIndriyagrAhyatvApekSayA tu rUpasamavAyAbhAvAdanupalabdhirityuktam / tatra sAmAnyena dvIndriyagrAhyA'grAhyasya buddhimatkAraNapUrvakatvasAdhane siddhasAdhyatAdoSaH, ghaTAdibhayasiddhevivAdAbhAvAt / abhyupetabAdhA ca, aNvAkAzAdInAM tathA'nabhyupagamAt , teSAM ca nityatvAt prtykssaadibaadhaa| atastadartha vimatyadhikaraNabhAvApannagrahaNam / vividhA mativimatiH vipratipattiriti yAvat , tasyA adhikaraNabhAvApanna, vivAdAspadIbhUtamityarthaH / evaM ca sati zarIrendriyabhuvanAdaya evAtra pakSIkRtA iti nANvAdiprasaMgaH / kAraNamAtrapUrvakatve'pi sAdhye siddhasAdhyatA mA bhUditi buddhimatkAraNagrahaNama / sAMkhyaM prati matabarthAnupapattena siddhasAdhyatA, avyatiriktA hi baddhiH pradhAnAta saaNkhyrucyte| na ca tenaiva tadeva tadvad bhavati / svArambhakANAmavayavAnAM sannivezaH pracayAtmakaH saMyogaH, tena viziSTa vyavacchinnaM tadbhAvastasmAt / avayavasaMnivezaviziSTatvaM gotvAdibhirvyabhicArItyata: svArambhakagrahaNam / gotvAdIni tu dravyArambhakAvayavasannivezena viziSyante na tu svArambhakAvayavasannivezeneti / tena yo'sau . buddhimAn sa IzvaraH-ityekam / [ aviddhakarNa kA prathama anumAna ] aviddhakarNasaMjJaka vidvAn Izvara kI siddhi meM ye do pramANa dikhA rahA hai (1) vimatyadhikaraNabhAvApanna (=vivAdAspadIbhUta) indriyadvaya se grAhya aura agrAhya vastu (-yaha pakSa nirdeza huA) buddhimatkAraNapUrvaka hotI hai (yaha huA sAdhya nirdeza, aba hetu dikhAte haiM.) kyoMki sva ke Arambhaka avayayoM ke sanniveza se viziSTa hai| jaise ki ghaTAdi, ( yaha sAdharmya dRSTAnta huA ) aura vaidharmya se paramANu aadi| yahA~ darzanendriya aura sparzanendriya do indriyoM se grAhya, paramANu aura dvayaNuka se bhinna pRthvIjala aura teja dravya ye tIna hI haiM kyoMki unameM hI mahattva, aneka dravya ( avayava )vattA aura rUpAdi ye tInoM upalabdhi kAraNa vidyamAna haiN| paramANu meM kevala rUpa hI hai zeSadvaya nahIM hai aura dvayaNuka meM mahattva nahIM hai zeSa donoM haiM, ata: upalabdhi ke ukta tIna kAraNoM ke na hone se unakI upalabdhi nahIM hotI hai / zeSa raha gayA vAyu dravya, usako 'agrAhya' pada se pakSa banAyA hai, kyoMki mahattvAdi tIna jo upalabdhi kAraNa haiM una meM se vAyu meM rUpasamavAya upalabdhikAraNa na hone se dvIndriya grAhyapada se usakA saMgraha zakya nahIM hai / vaizeSika darzana ke sUtra pATha meM kahA bhI hai-"mahattvavAle meM aneka dravyavattA aura rUpa ke kAraNa upalabdhi hotI hai| aura rUpasaMskAra na hone se vAyu meM upalabdhi nahIM hotI" / yahA~ rUpa saMskAra kA artha rUpasamavAya samajhanA / dvayaNukAdi meM mahattva na hone se upalabdhi nahIM hotii| , anya vidvAna to vAyu ko bhI sparzanendriyajanyapratyakSa se grAhya mAnate haiM / taba sUtra pATha meM jo usakI anupalabdhi ko kahA hai vaha isaliye ki rUpasamavAya na - hone se vaha indriyadvaya se grAhya nahIM . bana sakatA ( kevala eka hI sparzanendriya se hI grAhya banatA hai.)| . Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 411 (2) dvitIyaM tu tanubhuvanakaraNopAdAnAni (cetanA'cetanAni)* cetanAdhiSThitAni svakAryamArabhanta iti pratijAnImahe, rUpAdimattvAt / yad yad rUpAdimat tat tat cetanAdhiSThitaM svakAryamArabhate yathA tantvAdi, rUpAdimacca tanu-bhuvana-karaNAdikAraNam , tasmAccetanAdhiSThitaM svakAryamArabhate / yo'sau cetanastanu-bhuvanakaraNopAdAnAderadhiSThAtA sa bhagavAnIzvaraH iti / uddyotakarastu pramANayati-bhavanahetavaH pradhAna-paramANvadRSTAH svakAryotpattAvatizayabuddhimantamadhiSThAtAramapekSante, sthitvA pravRtteH, tantuturyAdivat / [ nyA. vA. 4-1-21 ] iti / [prathama anumAna ke pakSAdi kA vizleSaNa ] yahA~ sAmAnya rUpa se indriyadvayagrAhya aura agrAhya meM hI yadi buddhimatkAraNapUrvakatva siddha kiyA jAya to vahA~ siddhasAdhyatA doSa prasakta hogA kyoMki ghaTAdi meM vAdI-prativAdI donoM ke mata se sAdhya siddha hone se koI vivAda hI nahIM rhegaa| taduparAMta, apane hI siddhAnta kA bAdha bhI hogA kyoMki agrAhya jo aNu-AkAzAdi haiM unameM nyAyamata se buddhimatkAraNapUrvakatva svIkRta hI nahIM hai kyoMki ve nitya haiM, ataH pratyakSAdi pramANa se bAdhAdi hoNge| ina doSoM ke nivAraNArtha yahA~ 'vimatyadhikaraNabhAvApanna' vizeSaNa lagAyA hai| usakA artha:-vividha mati vimati arthAt vipratipatti / usake adhikaraNabhAva ko prApta ho, tAtparya ki jo vivAdAspadIbhUta ho| aNu-AkAzAdi meM koI vivAda nahIM hai ata: ukta koI doSa niravakAza hai, kevala deha-indriya aura bhUvanAdi padArtha hI yahA~ pakSarUpa se abhipreta haiM-yaha ukta vizeSaNa kA phala hai / ___kevala kAraNamAtrapUrvakatva ko sAdhya kare to dehAdi ke dRSTa kAraNa se hI siddhasAdhyatA na ho isaliye buddhimatkAraNapUrvakatva sAdhya kiyA hai| yahA~ buddhirUpakAraNapUrvaka aisA na kahakara buddhimatkAraNa pUrvaka aisA matupapratyayArtha gabhita sAdhya kiyA hai jo sAMkhyamata meM siddha na hone se siddhasAdhyatA doSa nahIM hone detA hai| sAMkhyavAdI pradhAna (=prakRti) ko sAre kAryoM kA kAraNa mAnate haiM kintu vaha pradhAnatattva buddhimat padArtha nahIM hai, kyoMki buddhi usake mata se pradhAna se abhinna kahI jAtI hai, jo vastu jisase abhinna ho vaha usase hI tadvAn nahIM kahIM jaatii| apane Arambhaka avayavoM kA pracayAtmaka saMyoga yahI saMniveza hai, usase viziSTa yAnI vyavacchinna ( arthAt tathAvidhasaMniveza vAlA ), usako bhAva artha meM tvapratyaya lagA hai| yaha hetu hai| yadi 'svArambhaka' aisA na kaheM to sAmAnAdhikaraNya hone ke kAraNa avayavasaMnivezaviziSTatA gotvAdi meM bhI hai aura vahA~ sAdhya nahIM hai ata: hetu vyabhicArI bana jAyegA, isa vyabhicAra ke nivAraNArtha 'svArambhaka' vizeSaNa lagAnA hogaa| gotvAdi yadyapi dravyArambhaka avayava saMniveza se viziSTa hai kintu nitya hone se usake apane koI Arambhaka avayava hI nahIM hai, ataH svAvayavArambhaka saMnivezaviziSTatA hetu vahA~ se nivRtta ho jAne para vyabhicAra niravakAza hai / isa prakAra nirdoSa hetu se jo buddhimAn siddha hogA vahI Izvara hai| yaha eka pramANa huaa| [aviddhakarNa kA dUsarA anumAna ] (2) dUsarA pramANa-"zarIra, bhuvana aura karaNa (indriyAdi) ke upAdAnabhUta paramANu Adi * 'cetanA'cetanAni' iti pAThaH tattvasaMgraha zlo0 46 paMjikAyAM prameyakamalamArtaNDe coddhRtapAThe'pi nopAttaH, bahaSu cA'darzaSu nAsti, ekasmiMzca sannapi chinnaH, tatazcAdhika iva pratibhAti / Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 prazastamatistvAha-'sargAdau puruSANAM vyavahAro'nyopadezapUrvakaH, uttarakAlaM prabuddhAnAM pratyarthaniyatatvAta , aprasiddhavAgvyavahArANAM kumArANAM gavAdiSu pratyarthaniyato vAgvyavahAro yathA maatraaaapdeshpuurvkH|' iti / prabuddhAnAM pratyarthaniyatatvAditi-prabuddhAnAM satAM pratyartha niyatatvAdityarthaH / yadupadezapUrvakazca sa sargAdau vyavahAraH sa IzvaraH pralayakAle'pyaluptajJAnAtizayaH iti siddham / tathA'parANyapi uddyotakareNa tasiddhaye sAdhanAnyupanyastAni-buddhimatkAraNAdhiSThitaM mahAbhUtAdikaM vyaktaM sukha-duHkhanimittaM bhavati, pracetanatvAt , kAryatvAt , vinAzitvAt , rUpAdimattvAt , vAsyAdivat / [ nyA0 vA0 4-1-21 ] iti / atha bhavatvasmAddhetukadambakAdIzvarasya sarvajagaddhetutvasiddhiH, sarvajJatvaM tu kathaM tasya siddham yenAsau nizreyasAbhyudayakAmAnAM bhaktiviSayatAM yAyAt ? ( cAhe vaha cetana ho yA acetana ), cetanAtmA se adhiSThita hokara hI apane kArya ko janma dete haiMaisI hama pratijJA karate haiM, kyoMki ve rUpAdivAle haiM / jo jo rUpAdivAle hote haiM ve saba cetanAdhiSThita hokara hI apane kArya ko utpanna karate haiM, jaise tantu Adi / zarIra-bhuvana-karaNAdi ke upAdAna kAraNa bhI yataH rUpAdivAle hI haiM, ataH cetanAdhiSThita hone para hI apane kArya ko utpanna kara sakate haiM / zarIra-bhuvana-karaNAdi ke upAdAna kA jo bhI cetana adhiSThAtA siddha hogA vahI bhagavAn Izvara hai|" yaha aviddhakarNa kathita dUsarA pramANa huaa| [udyotakara aura prazasta mati ke anumAna ] uddyotakara bhI eka pramANa detA hai-bhuvana ke hetubhUta pradhAna, paramANu aura adRSTa ye sabhI apane kArya ke utpAdana meM sAtizayabuddhivAle adhiSThAtA kI AzA karate haiM, kyoMki milakara pravRtti karate haiM jaise tantu-turI aadi| prazastamati kahatA hai- sRSTi ke prArambha meM puruSoM kA vyavahAra dUsare kisI ke upadezapUrvaka thA kyoMki, tadanantara prabuddha hokara ( jo vyavahAra karate haiM vaha ) pratyeka artha ke prati niyata hotA hai, jaise: jinako vANIvyavahAra nahIM AtA hai una kumAroM kA dhenu Adi pratyeka artha meM niyata vANIvyavahAra unakI mAtA ke upadezapUrvaka hotA hai| yahAM grantha meM 'prabuddhAnAM pratyarthaniyatatvAt' yaha kahA hai usakA artha hai jaba prabuddha hote haiM taba unakA vyavahAra pratyeka artha meM niyata hotA hai| prastuta meM sRSTi ke prArambha meM jisake upadeza se vyavahAra prayukta hogA vahI Izvara hai aura sRSTi ke pUrva pralaya kAla meM bhI usakA jJAnAtizaya avilupta thA yaha siddha hotA hai / - uddyotakara ora bhI Izvarasiddhi meM cAra pramANoM kA upanyAsa karatA hai-mahAbhUtAdi vyakta padArtha buddhimatkAraNa se pUrvAdhiSThita hokara hI sukha-du:kha ke nimitta banate haiM, kyoMki (1) ve svayaM acetana haiM, (2) kAryarUpa haiM, (3) vinAzI haiM (4) rUpAdivAle haiN| jaise kuThArAdi / [ sarvajJatA ke vinA bhakti kA pAtra kaise ?] praznaH-Apane jo hetu vRda diyA, una se Izvara meM samagrajagat kI hetutA siddha hotI hai aisA mAna le to bhI usa meM sarvajJatva kaise siddha huA jisase ki vaha mumukSuoM aura AbAdI icchanevAloM kI bhakti kA pAtra bane ? Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve pUrvapakSaH 413 jagatkartRtvasiddhareveti bramaH / tathA cAhuH prazastamatiprabhRtayaH-"kartuH kAryopAdAnopakaraNaprayojanasampradAnaparijJAnAt" / iha hi yo yasya kartA bhavati sa tasyopAdAnAni jAnIte, yathA kulAla: kuNDAdInAM kartA, tadupAdAnaM matpiNDam , upakaraNAni cakkAdIni, prayojanamuda kAharaNAdi, kuTumbinaM ca sampradAnaM jAnIta ityetat siddham , tathezvaraH sakalabhavanAnAM kartA, sa tadupAdAnAni paramANvAdilakSaNAni, tadupakaraNAni dharma-dika-kAlAdIni, vyavahAropakaraNAni sAmAnya-vizeSa-samavAyalakSaNAni, prayojanamupabhogaM. sampradAnasaMjJakAMzca puruSAn jAnIta iti, ataH siddhamasya sarvajJatvamiti / ____ata eva nAtraitat preraNIyam-sarvajJapUrvakatve kSityAdInAM sAdhye sAdhyavikalo dRSTAntaH, hetuzca viruddhaH, asarvajJakartR pUrvakatvena kumbhAdeH kAryasya vyAptidarzanAt , kicijjJapUrvakatve kSityAdinAM sAdhye'bhyupetabAdhA, kAraNamAtrapUrvakatve sAdhye karmaNA siddha sAdhanamiti / yataH sAmAnyena svakAryopAdAnopakaraNasampradAnAbhijJakartR pUrvakatvaM sAdhyate, tatra cAstyeva vstraadidRssttaantH| tasya hya pAdAnopakaraNAdyabhijJakartR pUrvakatvaM sakalalokaprasiddha kathamanyathAkata zakyate'pahnotu vA ? na tu karmaNA siddhasAdhyatA, tasya sakalajagallakSaNakAryopAdAnAdyanabhijJatvAt , tadabhijJatve vA tasyaiva bhagavataH 'karma' iti nAmAntara kRtaM syAta / zeSaM tvatra cintitameva / tadevaM sakaladoSarahitAduktahetukalApAd jJAnAdyatizayavadguNayuktasya siddheH tasya ca zAsanapraNetRtvaM nAnyeSAM yoginAmiti 'bhavajinAnAM zAsanam' ayuktamuktamiti sthitam-iti pUrvapakSaH // uttaraH-jagatkartRtva kI siddhi se hI hama sarvajJatA kI siddhi kahate haiM / jaise ki prazastamati Adi ne kahA hai-'kartA ko kArya ke upAdAna, upakaraNa, prayojana, sampradAna ye saba jJAta rahate haiM' isa hetu se sarvajJatA siddha hotI hai| vizva meM jo jisakA kartA hotA hai vaha usake upAdAnAdi ko jAnatA hotA hai, jaise: kumbhakAra kuNDAdi kA kartA hai to kuNDa ke mRtpiDarUpa upAdAna cakra-cIvarAdi, upakaraNa, tatsAdhyakAryabhUta jalAhaNAdi prayojana tathA usake upayoga karane vAle kuTumbijana rUpa sampradAna, ina sabhI ko vaha jAnatA hai, yaha prasiddha hai| ThIka usI prakAra, Izvara sakala bhuvana kA kA hai to vaha usake upAdAna paramANu Adi rUpa tathA usake upakaraNa dharma (adRSTa)-dizA-kAlAdi, tathA sAmAnya-vizeSa aura samavAya rUpa vyavahAra prayojaka upakaraNa, jIvoM ke bhogopayogarUpa prayojana tathA sampradAnabhUta puruSAdi sabhI ko jAnatA hI hogA, isaliye vaha sarvajJa hai yaha siddha hotA hai / [ naiyAyika ke pUrva pakSa kA upasaMhAra ] upAdAnAdijJAtRtvarUpa se sarvajJatA siddha hai isIliye yahA~ aise kisI bhI vikSepa ko avasara nahIM hai ki.....sarvajJapUrvakatva yadi sAdhya kareMge to dRSTAnta sAdhyazUnya hogA aura hetu bhI virodhI banegA; kyoMki asarvajJakartRpUrvakatva ke sAtha kAryatva kI vyApti kumbhAdi meM dRSTa hai| yadi alpajJapUrvakatva sAdhya kareMge to sAdhya Izvara meM svIkRta sarvajJatA kA bAdha hogaa| yadi kAraNamAtrapUrvakatva sAdhya kareMge to karma (adRSTa) se hI siddhasAdhana hai| ityAdi....aise kisI bhI vikSepa ko aba isaliye avasara nahIM hai ki jaba hama kAryatva hetu se sAmAnyataH svakArya-upakaraNa-(prayojana)-saMpradAnAbhijJakartR pUrvakatva ko sAdhya karate haiM to dRSTAntabhUta vastrAdi sAdhyazUnya nahIM hai / vastrAdi kI utpatti upAdAna-upakaraNAdi ko jAnane vAle kartA se hotI hai vaha to sarvaloka meM prasiddha hai, isa sthiti ko kaise palaTAyI jA sakatI hai yA usakA apalApa bhI kaise ho sakatA hai ? karma ( adRSTa ) se bhI Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atra pratividhIyate / yat tAvaduktam-'sAmAnyatodRSTAnumAnasya tatra vyApArAbhyupagamAt pratyakSapUrvakAnumAnaniSedhe siddhasAdhanam' iti, tadasaMgatam-sAmAnyatodRSTAnumAnasyApi tatsAdhakatvenA'pravRtteH / tathAhi, tanu-bhavana-karaNAdikaM buddhimatkAraNapUrvakam , kAryatvAt , ghaTAdivat-ityatra dharyasiddharAzrayAsiddhastAvat kAryatvalakSaNo hetuH / tathAhi-pravayavirUpaM tAvat tanvAdi avabhAsamAnatanu na yuktam , dezAdibhinnasya tanvAdeH sthUlasyaikasyA'nupapatteH / na hyanekadezAdigatamekaM bhavituM yuktam , viruddhadharmAdhyAsasya bhedalakSaNatvAt , dezAdibhedasya ca viruddhadharmarUpatvAt / tathApyabhede sarvatra bhinnatvenAbhyupagate ghaTapaTAdAvapi bhedoparatiprasaMgAt / nahi bhinnatvenAbhyupagate tatrApyanyad bhedanibandhanamutpazyAmaH / 'pratibhAsabhedAttatra bheda' iti cet ? na, viruddhadharmAdhyAsaM bhedakamantareNa pratibhAsasyApi bhedaanupptteH| siddhasAdhyatA doSa nahIM ho sakatA. kyoMki usameM samagrajagatasvarUpa kArya ke upAdAnAdi kI abhijJatA siddha nahIM hai / yadi aisI abhijJatA usameM mAna lI jAya, taba to Apane bhagavAna kA hI 'karma' aisA nAmAntara kara diyA, to Izvara sarvajJa hI siddha huaa| pratipakSIyoM kI zeSa yuktiyoM kA vicAra to ho cukA hai| ___isa prakAra sarvadoSazUnya pUrvokta hetukalApa se jJAnAdi sAtizayaguNavAlA Izvara siddha hone para usIko zAsanapraNetA mAna lenA ucita hai kintu anya kisI rAgAdivijetA yogiyoM ko nahIM / ata: Apane jo kahA hai 'bhavavijetAoM kA zAsana'-vaha ayukta kahA hai. yaha siddha huaa| isa prakAra IzvarakatR tvapUrvapakSa pUrA huaa| [ IzvarakartRtvapUrvapakSa samApta ] [ IzvarakartRtvavAdasamAlocanA] aba Izvara meM kartRtva kA pratiSedha kiyA jAtA hai pUrvapakSI ne jo kahA hai-'Izvara siddhi meM hama sAmAnyatodRSTa anumAna kA hI. sAmarthya mAnate haiM, ataH prativAdI ke 'pratyakSapUrvaka anumAna IzvarasAdhaka hai nahIM' aise pratipAdana meM siddhasAdhana doSa hai'- [ pR0 383 paM0 1 ] vaha asaMgata hai, kyoMki sAmAnyatodRSTa anumAna bhI Izvara kI siddhi ke liye nahIM pravartta sakatA / kAraNa, Apane jo yaha anumAna kahA hai-'deha-bhuvana-kAraNAdi buddhimatkAraNamUlaka hai kyoMki kArya hai jaise ghaTAdi'- isa anumAna meM kAryatva hetu AzrayAsiddha hai, kyoMki avayavI rUpa dehAdi hI asiddha hai| [saMdarbha:-aba vyAkhyAkAra 'tathAhi'....ityAdi se lekara avayavino'siddherAzrayAsiddho hetU ... [ pR0 427 paM0 7 ] yahAM taka avayavI kA pratiSedha prastuta karate haiM ] dehAdi avayavI asiddha hone se AzrayAsiddhi ] jaise dekhiye-zarIrAdi yadi avayavorUpa hai to usake svarUpa kA avabhAsa ho nahIM sktaa| kyoMki zarIrAdi vastu hasta-pAdAdi dezabheda ke kAraNa bhinna bhinna hai, ataH eka aura sthUla aisA avayavI mAnane meM koi yukti nahIM hai / jo vastu aneka deza ko vyApta kara ke rahatI hai vaha ekAtmaka nahIM ho sktii| ( jaise koI mahAn dhAnyarAzi ) / bheda kA lakSaNa yAnI jJApaka cihna viruddhadharmAdhyAsa Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarAkartRtve uttarapakSaH 415 atha 'avayavI eko na bhavati, dhiruddhadharmAdhyAsitatvAt' ityetat kiM 1 svatantrasAdhanam 2 uta prasaMgasAdhanamiti ? na tAvat svatantrasAdhanaM yuktam , avayavinaH pramANA'siddhatvena hetorAzrayAsiddhatvadoSAt , pramANasiddhatve vA tatpratipAdakapramANabAdhitapakSanirdezAnantaraprayuktatvena tasya kAlAtyayApadiSTatvadoSaduSTatvAta / na ca parasyAvayavI siddha iti nAzrayAsiddhatvadoSa iti vavatu yuktam , yataH parasya ki pramANato'sau siddha: b utApramANata: ? a pramANatazceta hi bhavato'pi ki na siddhaH, pramANasiddhasya sarvAn pratyavizeSAt ? tathA ca tadeva kAlAtyayApadiSTatvaM hetoH / b athA'pramANatastadA na parasyApi siddhaM iti punarapyAzrayAsiddhatvam / tanna prathamaH pakSaH / nA'pi dvitIyaH, yato vyApyAbhyupagamo yatra vyApakAbhyupagamanAntarIyakaH pradarzyate tat prasaMgasAdhanam / na ca parasya bheda-viddhadharmAdhyAsayoApya vyApakabhAvaH siddhaH, dezAdibhedalakSaNaviruddhadharmAdhyAsA'bhAve'pi rUpa-rasayorbhedAbhyupagamAt / tadbhAve'pi sAmAnyAdAvabhedasya pramANasiddhatvAd iti na vaktavyam , hai aura yahA~ jo ekatvena abhipreta avayavI hai usameM dezAdibheda hI viruddhadharmarUpa hai, ataH avayavI eka kaise ho sakatA hai ? yadi viruddhadharmAdhyAsa hone para bhI abheda mAneMge taba to jo ghaTa-paTAdi vastu bhinna bhinna hI mAnI gayI haiM unameM bhI bhedakathA samApta ho jAyegI, arthAt ghaTa-paTAdi eka ho jaayeNge| bhinna bhinna mAne gaye ghaTa paTAdi meM dezAdibheda mUlaka hI bheda prasiddha hai, aura to koI bhedasAdhaka vahAM hama nahIM dekhate haiN| yadi kaheM ki-'ghaTa aura paTa kA pratibhAsa hI bhinna bhinna hotA hai ata: usIse vahA~ bheda siddha hogA'-to yaha bhI saMgata nahIM, kyoMki viruddhadharmAdhyAsarUpa bhedaka ke vinA to pratibhAsoM meM bhI bheda nahIM ho sktaa| [avayavI kA virodha svatantrasAdhana yA prasaMgasAdhana ?] pUrvapakSIH-Apane jo kahA ki viruddhadharmAdhyAsa hone se avayavI eka vastu nahIM hai-isake Upara prazna hai ki 1 yaha ApakA svatantra sAdhana hai yA 2 prasaMgasAdhana? arthAta Apa avayavI meM sva svatantrarUpa se ekatvAbhAva siddha karanA cAhate haiM. yA kevala prativAdI ko aniSTa kA ApAdana hI karanA cAhate haiM ? . 1 svataMtrasAdhana to sambhava nahIM hai kyoMki jaba pakSabhUta avayavI hI pramANa se asiddha hai to usameM ekatvAbhAvasAdhaMka hetu ko AzrayAsiddhi doSa lgegaa| yadi Apa usako pramANasiddha mAnate haiM, taba to avayavI sAdhaka jo pramANa hai usIse usameM ekatva bhI siddha hai [ kyoMki avayavoM se atirikta eka avayavI kI hI pramANa se siddhi kI jAtI hai ] ata: usase hI pakSa meM ekatvAbhAva kA nirdeza bAdhita ho jAne ke bAda prayukta hone vAlA hetu kAlAtyayApadiSTa doSa se duSTa bana jaayegaa| yadi aisA kaheM ki-hamAre mata se pakSabhUta avayavI asiddha hone para bhI dUsare ke mata meM to siddha hai, ataH AzrayAsiddhi doSa ko avakAza nahIM rahegA- to yaha kahanA ucita nahIM hai, kyoMki dUsare ke mata meM to vaha a pramANasiddha hai yA b apramANasiddha hai ? yadi a pramANasiddha hai taba to vaha Apake liye bhI siddha ho huA / jo pramANasiddha hotA hai vaha sabhI ke liye kisI bhedabhAva ke vinA siddha hI hotA hai / ataH hetu meM kAlAtyayApadiSTa doSa tadavastha hI rhegaa| b yadi avayavI apramANasiddha hai, taba to vaha dUsare ke mata meM bhI siddha kase kahA jAya ? ataH phira se vahI AzrayAsiddhi doSa ko yAda kro| tAtparya, prathama pakSa to yukta nahIM hai| 2 dUsarA pakSa bhI ayukta hai / kAraNa, prasaMga sAdhana kA artha hai ki jisameM yaha dikhAyA jAya ki-vyApya ke svIkAra meM vyApaka kA svIkAra anivArya hai| kintu yahA~ prativAdi ke pakSa meM bheda aura viruddhadharmAdhyAsa meM vyApya-vyApaka bhAva hI siddha nahIM Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 .......... sammatiprakaraNa-jayakANDa-1 --- yataH prathamaH pakSastAvadanabhyupagamAdeva nirastaH / prasaMgasAdhanapakSe tu yad dUSaNamabhihitam-dezabhedalakSaNaviruddhadharmAdhyAsAbhAve'pi rUpa-rasayorbheda iti, tad vyApyavyApakabhAvA'parijJAnaM sUcayati na punayApyavyApakabhAvAbhAvam , yato dezabhede sati yadyabhedaH kkacit siddhaH syAt tadA vyApakAbhAve'pi viruddhadharmAdhyAsasya bhAvAnna tasya tena vyAptiH syAt / yadA tu dezA'bhede'pi rUpa-rasayo dastadA dezabhedo bhedavyApako na syAt , na punaretAvatA bhedo viruddhadharmAdhyAsavyApako na syAt / yadi hi bhedavyAvRttAvapi dezAdibhedo na vyAvarteta tadA vyApakavyAvRttAvapi vyApyasyA'vyAvRttena bhedena dezAdiviruddhadharmAdhyAso vyApyeta. na caitata kvacidapi siddhm| yatta 'sAmAnyAdAvabhedasya pramANata: siddharbhedavyAvattAvapi na dezAdibhedalakSaNaviruddhadharmAdhyAsasya nivRttiH' iti, tadayuktam-sAmAnyAdeH prmaannto'bhinnruupsyaa'siddheH| uktaM ca-'yadi viruddhadharmAdhyAsaH padArthAnAM bhedako na syAt tadAnyasya tadbha dakasyAbhAvAd vizvamekaM syAt" / pratibhAsabhedasyApi tamantareNa bhedavyavasthApakasyA'bhAvAditi vyApyavyApakabhAvasiddheH kathaM na prasaMgasAdhanasyAtrAvakAzaH ? ! : hai| kAraNa, dezabheda, kAlabheda Adi virUddhadharmAdhyAsa na hone para bhI rUpa aura rasa kA bheda prativAdI mAnatA hai| aura dezAdibheda siddha hone para bhI jAti Adi meM abheda bhI pramANasiddha hai / ataH prasaMga sAdhana bhI yukta nahIM hai| ___ uttarapakSIH-aisA nahIM kahanA cAhiye / [ kAraNa Age kahate haiM ] / [avayavI kA virodha prasaMgasAdhanAtmaka hai ] kAraNa yaha hai ki svataMtrasAdhana vAlA prathama pakSa to hameM mAnya na hone se hI parAsta hai| dUsare prasaMgasAdhana pakSa meM jo yaha dUSaNa dikhAyA-'dezabhedasvarUpa viruddhadharmAdhyAsa na hone para bhI rUpa-rasa meM bheda hai'-isameM to Apako vyApya-vyApakabhAva kI jAnakArI nahIM hai yahI sUcita hotA hai, vyApya-vyApakabhAva kA abhAva nhiiN| kyoMki, dezabheda hone para bhI kahIM yadi abheda siddha hotA taba to yaha mAnate ki vyApaka (bheda) na hone para bhI viruddhadharmAdhyAsa rahatA hai ata: bheda ke sAtha viruddhadharmAdhyAsa kI vyApti nahIM hai / jaba dezabheda na hone para bhI rUpa-rasa kA bheda hai taba to isase itanA hI phalita hogA ki dezabheda vastubheda kA vyApaka nahIM hai, kintu isase yaha to phalita nahIM huA ki vastubheda viruddhadharmAdhyAsa kA (yAnI dezabheda kA) vyApaka nahIM hai ! vaha to taba phalita hotA yadi vastu kI nivRtti hone para bhI dezabheda nivRtta na hotaa| hA~ aisA hotA taba to, vyApaka vastubheda nivatta hone para bhI vyApyarUpa se abhimata dezabheda kI nivatti na hone se, vastubheda ke sAtha dezabhedAdi viruddhamadhyiAsa kI vyApti siddha na hotI, kintu aisA to kahIM siddha nahIM hai ki vastubheda na hone para bhI dezAdibheda rahatA ho| pUrvapakSIH-aisA bhI hai-ghaTatvAdi sAmAnya meM abheda to pramANa siddha hai ata: vastubheda na hone para bhI dezabheda svarUpa viruddhadharmAdhyAsa to vahA~ rahatA hai, usakI nivRtti nahIM hai yaha pahale kahA hai| uttarapakSI:-yaha jo kahA hai vaha galata hai / 'sAmAnyAdi padArtha kA abheda pramANasiddha hai' yaha bAta asiddha hai| kahA bhI hai "agara viruddhadharmAdhyAsa padArthoM kA bhedaka na hotA to dUsarA koI bhedaka na hone se sArA vizva eka ho gayA hotaa|" bheda kI Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH . 417 athaikatvapratibhAsAd dezAdibhede'pi tnvaaderektaa| na, dezabhedena vyavasthitAnAmavayavAnAM * pratibhAsabhedena bhedAt / na hye karUpA bhAgA bhAsante, piNDasyANumAtratA''patteH, tayatiriktasya cAparasya tanvAdyavayavino dravyasyopalabdhilakSaNaprAptasyAnupalambhenA'sattvAt / na ca tasyopalabdhilakSaNaprAptatA parai bhyupagamyate / "mahatyanekadravyavattvAt rUpAccopalabdhiH' [ vai0 da0-4-16 ] itivacanAt / tat siddhamanupalabdheH 'upalabdhilakSaNaprAptasya' iti vizeSaNam / na ca madhyo dibhAgavyatiriktavapurSahimA'hyAkAratAM bibhrANastanvAdidravyAtmA darzane cakAstItyanupalabdhirapi siddhaa| ___ na ca samAnadezatvAdavayavino'vayavebhyaH pRthaganupalakSaNamiti vaktu zakyam , samAnadezatvAditi vikalpAnupapatteH / tathAhi-samAnadezatvamavayavA'vayavino: ki a pAribhASikam , laukikaM vA? 3 yadi pAribhASikam , tadanudghoSyam , paribhASAyA atrAnadhikArAt / na ca tat tatra bhavadabhiprAyeNa pUrvapakSIH-pratibhAsabheda hI padArthoM kA bhedaka hai| uttarapakSIH viruddhadharmAdhyAsa ke vinA vastubhedavyavasthApaka pratibhAsabheda bhI nahIM ghaTa sakatA, kyoMki pratibhAsoM kA bheda bhI viruddhadharmAdhyAsamUlaka hI ho sakatA hai / ataH viruddhadharmAdhyAsa aura bheda meM vyApya-vyApakabhAva jaba isa rIti se siddha hotA hai to tanmUlaka prasaMgasAdhana yahA~ labdhaprasara kyoM nahIM hogA? - [pratibhAsa bheda se bhedasiddhi ] pUrvapakSIH hasta-pAdAdi meM dezAdibheda hone para bhI zarIrAdi meM ekatva kA bhAna hotA hai ataH zarIrAdi meM ekatva siddha hogaa| uttarapakSI:-yaha bAta ThIka nahIM hai, kyoMki jo dikhate haiM ve to avayava hI haiM aura dezabheda se avasthita hasta-pAdAdi avayavoM kA pratibhAsa bhI bhinna bhinna hotA hai ata: vahA~ ekatA nahIM kintu bheda hI siddha hogA / hasta-padAdi jo aMza bhAsate haiM ve yadi ekarUpa hokara bhAseMge taba to pUrA piNDa kevala aNumAtra hI prasakta hogA, kyoMki antima avayava to aNu hI hai ora avayavAntargata sarva aNu yadi ekarUpa bhAsaMge taba to ekANu kA hI bhAsa hogA aura jaisA bhAsa ho vaisI vastu mAnI jAya taba to piNDa bhI aNu rUpa hI raha jaayegaa| avayavasamUha se bhinna dUsarA koI zarIrAdi eka avayavI dravya to hai hI nahIM, kyoMki yadi usakI sattA mAneMge taba to use upalabdhilakSaNaprApta bhI mAnanA hogA aura usa avayavabhinna avayavI dravya kA upalambha to hotA nhiiN| 'avayavI dravya ko prativAdI upalabdhilakSaNaprApta nahIM mAnate haiM' aisA to hai nahIM, kyoMki yaha pratipakSI ke zAstra kA vacana hai ki"aneka dravyavattA aura rUpa hone ke kAraNa mahAn vastu kI upalabdhi hotI hai" / vaizeSikasUtra meM aisA kahA gayA hai / ataH hamane jo kahA hai ki-'upalabdhilakSaNaprApta hai phira bhI usakA upalambha nahIM hai' isameM 'upalabdhikSaNaprApta yaha vizeSaNA~za ukta sUtravacana se siddha hai / anupalabdhi bhI isa prakAra siddha hai ki-vastu ke darzana meM, madhya-urva ityAdi bhAgoM se bhinnasvarUpavAlA aura bAhyatvena jayAkAratA ko dhAraNa karane vAlA, aisA koI zarIrAdi dravyarUpa avayavI sphuratA nahIM hai| [ avayava-avayavI kI samAnadezatA asiddha hai ] - pUrvapakSIH-avayavoM aura avayavI samAnadezavartI hone se hI avayavI kA svataMtra upalambha nahIM hotaa| Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 siddham / tathAhi anya eva pANyAdaya ArambhakA dezAstanvAdyavayavino bhavadbhiH paribhASyante, anye ca pANyAdInAM tadavayavAnAmArambhakA dezAH, ArabhyArambhakavAdaniSedhAt / tanna pAribhASika samAnadezatvam / b nApi laukikaM AkAzasya lokaprasiddhasya samAnadezasyA'smAna pratyasiddhatvAt / prakAzAdirUpasya ca dezasya tatsiddhasya samAnatve'pi bhinnAnAM va tA''tapAdInAM bhedenopalabdhaH / tathAhi-samAnadezA api bhAvA vAtA''tapAdayo bhinnatanavaH pRthak prathante; na caivamavaryAvanirbhAsaH / tannAvayavI tanvAdibhinno'sti / atha mandamandaprakAze avayavapratibhAsamantareNApyavayavini pratibhAsa upalabhyate tatkathaM pratibhAsAbhAvAt tasyAbhAvaH ? asadetat nahi tathAbhUto'spaSTapratibhAso'vayavisvarUpavyavasthApako yuttaH, tatpratibhAsasyA'spaSTarUpasya spaSTajJAnAvabhAsitatsvarUpeNa virodhAta / atha svarUpadvayametadavayavina:spaSTam aspaSTaM ca / tatrA'spaSTaM mandAlokajJAna viSayaH, spaSTaM tu sAlokajJAnabhUmiH / nanvetat svarUpadvayaM kenAvayavino gRhyate ? na tAvad mandAlokajJAnena, tatra sAlokajJAnaviSayaspaSTarUpAnavabhAsanAt , uttarapakSI:-yaha kahanA zakya nahIM, kyoMki 'samAna dezavartI hone se isakI vikalpoM se upapatti nahIM hotii| jaise dekhiye-avayava avayavI kI samAnadezatA a pAribhASika ( arthAt svataMtra saMketa vAlI ) mAnate ho yA b lokaprasiddha ? a agara pAribhASika mAnate ho to usakI udghoSaNA yahA~ karane kI jarUra nahIM kyoMki yahA~ svataMtra sAMketika vastu ke vicAra kA prakaraNa nahIM hai / uparAMta, pAribhASika samAnadezatA bhI Apake mata se yahAM siddha nahIM hai| kAraNa, pAribhASika samAnadezatA kA artha hai donoM kA deza=adhikaraNa eka honA, kintu nyAyavaizeSikamata meM avayava-avayavI kA adhikaraNa eka nahIM hai| hasta-pAdAdi avayavoM hI zarIrAdi avayavI kA Arambhaka deza hai aisI nyAya-vaizeSikoM kI paribhASA hai, aura hastapAdAdi dehAvayava ke Arambhaka deza bhI alaga hI haiN| aisA isaliye hai ki nyAya-vaizeSika mata meM ArabhyArambhakavAda kA niSedha kiyA hai / Azaya yaha hai ki do aNuvoM se ve loga dvayaNuka kI utpatti mAnate haiM, kintu usameM tIsare aNu ke milane para tryaNuka kI utpatti nahIM mAnate haiM, arthAt pUrva pUrva kArya dravya meM eka-eka aNu ke saMyoga se naye naye dravya kI utpatti kA niSedha karate haiM / ata: avayavI ke avayavoM ko aura avayavoM ke svAvayavoM ko alaga alaga hI mAnate haiM / ataH pAribhASika samAna dezatA ghaTa nahIM sktii| laukika samAnadezatA bhI nahIM ghaTa sakatI kyoMki AkAza hI loka prasiddha samAna deza hai jisako hama mAnate hI nahIM hai / [ yaha bauddhamata ke anusAra kahA hai ] / prakAzAdi lokaprasiddha samAna deza ko liyA jAya to bhI vahA~ pavana aura Atapa Adi samAnadezavartI hone para bhI bhinna bhitra upalabdha hote hI haiM jaiseH pavana aura Atapa dhUmasa ityAdi bhAva samAna dezavAle hone para bhI svatantra vasturUpa meM hI alaga pratIta hote haiM, kintu avayavI kA isa prakAra alaga nirbhAsa nahIM hotA sArAMza, zarIrAdi koI svataMtra avayavI nahIM hai| [ avayavI kA svatantrapratibhAsa virodhagrasta hai ] pUrvapakSI:-manda manda prakAza meM jaba vastu ke avayavoM kA Akalana nahIM ho pAtA taba bhI 'yaha kucha hai' aisA avayavI kA pratibhAsa dikhatA hai, to kyoM aisA mAne ki pratibhAsa na hone se avayavI bhI nahIM hai ? Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 412 aspaSTatatsvarUpapratibhAsaM hi tadanubhUyate / nApi sAlokajJAnena spaSTatatsvarUpAvabhAsinA, tatra mandAlokajJAnAvabhAsitatsvarUpAnavabhAsanAt / na hi parisphuTapratibhAsavelAyAmavizadarUpAkAro'vayavyarthaH pratibhAti, tata kathamasAvavayavinaH svarUpama? atha 'mandAlokadRSTamavayavinaH svarUpaM parisphuTamidAnI pazyAmi' iti tyorektaa| nanu a kimaparisphuTarUpatayA parisphuTarUpamavagamyate, b Ahosvit parisphuTa tayA'parisphuTam ? a tatra yadyAdyaH pakSa:, tadA'parisphuTarUpasambandhitvamevAvayavinaH prApnoti, parisphuTasya rUpasyA'sphuTarUpatA'nupravezena pratibhAsanAt / b atha dvitIyaH pakSaH, tathA sati spaSTasvarUpasambandhitvameva, aspaSTasya vizadasvarUpA'nupraviSTatvena pratibhAsanAt / tanna svarUpadvayAvagamo'vayavinaH / ekatvapratibhAsanaM tu pratibhAsarahitamabhimAnamAtra spaSTA'spaSTarUpayoH, anyathA sAlokajJAnavad mandAlokajJAnamapi parisphuTapratibhAsaM syAt / uttarapakSI-yaha prazna galata hai, manda prakAza me jo phIkA avabhAsa hotA hai usako avayavisvarUpa kA pratiSThApaka mAnanA ayukta hai| kAraNa, aspaSTarUpa se hone vAle avayavipratibhAsa ko spaSTajJAna meM bhAsita hone vAle avayavisvarUpa ke sAtha virodha hogaa| pUrvapakSIH-avayavI ke do svarUpa haiM-spaSTa aura aspaSTa, isameM jo aspaSTa hai vaha mandaprakAza se hone vAle jJAna kA viSaya hai aura spaSTarUpa hai vaha paryApta (tIvra) prakAza meM hone vAle jJAna kI AdhAra bhUmi hai| uttarapakSIH-avayavI ke ye do svarUpa kisase gRhIta hote haiM ? mandaprakAzabhAvijJAna se to nahIM ho sakate, kyoMki usameM tIvraprakAzabhAvijJAna ke viSayabhUta spaSTarUpa kA avabhAsa nahIM ho sakatA hai, mandaprakAzavAle jJAna meM to kevala avayavI ke aspaSTasvarUpa kA avabhAsa hI anubhUta hotA hai / avayavI ke spaSTasvarUpa ke avabhAsaka tIvraprakAzavAle jJAna se bhI avayavI ke do svarUpa kA pratibhAsa azakya hai, kyoMki mandaprakAza vAle jJAna meM bhAsita hone vAlA avayavI kA aspaSTa svarUpa tIvraprakAzabhAvi jJAna meM avabhAsita nahIM hotA hai / jaba avayavI kA parisphuTa svarUpa bhAsita hotA hai usa vakta aspaSTAkAra vAlA avayavobhUta padArtha bhAsita nahIM hotA hai| to phira isa aspaSTAkAra ko avayavI kA svarUpa kase mAnA jAya ? [ spaSTa-aspaSTa svarUpadvaya meM ekatA asiddha ] pUrvapakSIH-avayavI ke svarUpadvaya kA grAhaka aisA anubhava hotA hai ki- "manda prakAza meM dekhe hue avayavI ko aba maiM spaSTa rUpa se dekha rahA huuN"| isa anubhava se una donoM kA ekatva siddha hotA hai| ___ uttarapakSI:-yahA~ do vikalpa hai, a kyA aspaSTasvarUpa se spaSTarUpa kA anubhava hotA hai ? yA b spaSTarUpa se aspaSTasvarUpa kA anubhava hotA hai ? a yadi prathama pakSa aMgIkAra kareM, taba to 'jo jisarUpa se bhAsamAna hotA hai vaha tadrUpa hotA hai' isa niyamAnusAra aspaSTarUpa se bhAsamAna spaSTarUpAvayavI aspaSTarUpasambandhi hI prApta huA, kyoMki parisphuTa rUpa yadi usameM hai to bhI vaha asphuTarUpa meM anupraviSTa hokara hI bhAsita hotA hai, svataMtra nahIM / b yadi dUsare pakSa kA svIkAra kareM to avayavI sphuTarUpa kA saMbandhI hI siddha hogA, kyoMki asphuTarUpa to sphuTarUpa meM anupraviSTa Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAlokabhAvA'bhAvakRtastatra spaSTA'spaSTapratibhAsa bhedaH / nanvAlokenA'pyavayavisvarUpamevodbhAsanIyam , taccedavikalaM mandAloke pratibhAti, kathaM na tatra tadavabhAsakRtaH spaSTAvabhAsaH ? anyathA viSayAvabhAsavyatirekeNA'pi jJAnapratibhAsabhede na jJAnAvabhAsabhedo rUpa-rasayorapi bhedavyavasthApaka: syAta / athAvayavisvarUpamekamevobhayatra pratIyate, vyaktAvyaktAkArau tu jJAnasyAtmA tadapyasat , yato yadi jJAnAkArau tau kathamavayavirUpatayA pratibhAtaH ? tadrUpatayA ca pratibhAsanAdavayavyAkArauM tAvabhyupagantavyau / na hi vyaktarUpatAmavyaktarUpatAM ca muktvA'vayavisvarUpamaparamAbhAti / tat tasyAnavabhAsAdabhAva eva / vyaktA'vyaktaikAtmanazcAvayavino vyaktA'vyaktAkAravad bhedaH / nahi pratibhAsabhede'pyekatA, atiprasaMgAt / tanna aspaSTapratibhAsamandhakAre'vayavino rUpamavayavAHpratibhAse'pi pratibhAtoti vaktuyuktam , uktadoSaprasaMgAd / hokara hI bhAsita hogaa| isa prakAra donoM pakSa meM avayavI kA kisI eka rUpa hI pramANita hotA hai ataH avayavI ke donoM svarUpa kA anubhava asiddha hai| Apane jo donoM svarUpa ke ekatva kA anubhava dikhAyA vaha pratibhAsazUnya, ( spaSTa aura aspaSTa rUpa kA ) kevala abhimAna hI hai / yadi abhimAna na hokara vahA~ saccA anubhava hotA taba to tIvraprakAzabhAvijJAna ke jaise mandaprakAzabhAvijJAna bhI spaSTarUpa ke pratibhAsa vAlA ho jaataa| [ athavA mandaprakAzabhAvijJAna ke jaise tIvraprakAzabhAvijJAna bhI aspaSTarUpa ke pratibhAsavAlA ho jaataa|] [pratibhAsabheda viSayabhedamUlaka hI hotA hai ] pUrvapakSIH avayavI eka hone para bhI Aloka ke hone para spaSTa, aura Aloka ke na hone para aspaSTa, isa rIti se bhinna bhinna pratibhAsa ho sakatA hai| uttarapakSI:-jaba avayavI eka hai aura prakAza se usake svarUpa kA hI udbhAsana karanA hai to vahI paripUrNasvarUpa manda Aloka meM bhI sphurita hotA hai, taba mandAlokabhAvijJAna se usakA spaSTa pratibhAsa kyoM nahIM hogA ? yadi viSayAvabhAsa ke vinA bhI jJAna meM avabhAsabheda zakya hogA taba to jJAna meM avabhAsabheda se jo rUpa aura rasa kA bheda sthApita kiyA jAtA hai vaha nahIM hogaa| parvapakSI:-avayavI to donoM ( manda-tIvraprakAzabhAvi ) jJAnoM meM eka hI svarUpavAlA bhAsita hotA hai / taba jo vyakta athavA avyakta ( = aspaSTa) AkAra bhAsita hotA hai vaha viSayagata nahIM hai kintu jJAnAtmaka hI hai| uttarapakSI.-yaha bhI jUThA hai / kAraNa, yadi ve donoM AkAra jJAna ke haiM to phira viSayabhUta avayavIrUpa se kyoM bhAsate haiM ? jaba ki ve avayavirUpa se bhAsate haiM taba to avayavI ke hI ve AkAra mAnane par3eMge, kyoMki vyaktarUpatA aura avyaktarUpatA ko choDakara tIsarA to koI avayavIsvarUpa bhAsita hone kA Apa mAnate nahIM hai / tAtparya yaha huA ki dRzyamAna padArtha vyakta yA avyakta bhAsatA hai kintu avayavIrUpa se to nahIM bhAsatA hai ata: avayavI kA abhAva hI prasakta huaa| yadi usa avayavI ko vyaktAvyaktaubhayasvarUpa mAna leMge taba to jaise vyakta avyakta AkAroM meM bheda prasiddha hai vaise tadAkAra avayavI meM bhI bheda hI prasakta hogA, to eka avayavI kaise siddha hogA? pratibhAsa bhinna bhinna hone para bhI vastu ko 'eka' mAneMge taba to rUpa-rasa ke bheda kI kathA samApta ho jaayegii| Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 421 kiM ca, a katipayAvayavapratibhAse sati avayavI pratibhAtItyabhyupagamyate, b Ahosvit samastAvayavapratibhAse ? a yadyAdyaH pakSaH, sa na yuktaH, jalamagnamahAkAyastambhAderuparitanakatipayAvayavapratibhAse'pi samastAvayavavyApinaH stambhAdyavayavino'pratimAsanAta / b atha dvitIyaH pakSaH, so'pi na yuktaH, madhya-parabhAgavattisamastAvayavapratibhAsA'sambhavenAvayavino'pratibhAsaprasaMgAt / atha bhUyo'vayavagrahaNe satyavayavI gRhyate ityabhyupagamaH, so'pi na yuktaH, yato'gbhiAgabhAvyavayavagrAhiNA pratyakSaNa parabhAgabhAvyavayavA'grahaNAd na tena tadvyAptiravayavino grahItu zakyA, vyApyA'grahaNe tena tadvyApakatvasyApi grahItumazakteH, grahaNe vA'tiprasaMgaH / tathAhi yada yena rUpeNa avabhAti tattenaiva rUpeNa saditi vyavahArovaSayaH-yathA nIlaM nIlarUpatayA pratibhAsamAnaM tenaiva rUpeNa tadviSayaH, agbhiAgabhAvyavayavasambandhitayA cA'vayavI pratibhAtIti svbhaavhetH| na ca parabhAgabhAvivyavahitAvayavA'pratibhAsane'pyavyavahito'vayavI pratibhAtIti vaktu zakyam , tadapratibhAsane tadgatatvenA'pratibhAsanAt / yasmiMzca pratibhAsamAne yad rUpaM na pratibhAti, tat tato bhinnam-yathA ghaTe bhAsamAne'pratibhAsamAnaM paTasvarUpamAna pratibhAti cArvAgbhAgabhAvyavayavasambandhyavaya niSkarSa:-'andhakAra meM avayavoM kA pratibhAsa na hone para bhI avayavI kA aspaSTAvabhAsavAlA rUpa bhAsatA hai'-aisA kahanA ucita nahIM hai, kyoMki isameM aneka doSa Ate haiM jo Upara kahe haiM / [ avayavI ke pratibhAsa kI do vikalpa se anupapatti ] dUsarI bAta yaha hai ki-a kucha avayavoM kA pratibhAsa hone para avayavI bhAsita hone kA mAnA jAtA hai yA b sabhI avayavoM kA pratibhAsa hone para? a yadi prathama pakSa mAnA jAya to vaha ayukta hai| kAraNa, jalAntargata vizAla stambhAdi kA jaba kucha hI Upara kA bhAga dikhatA hai, usa vakta bhI samastAvayavoM meM vyApaka eka stambhAdi avayavI kA anubhava nahIM hotA hai| yadi dUsarA pakSa mAnA jAya to vaha bhI ayukta hai kyoMki vastu ke madhyabhAgavartI evaM pRSThabhAgavartI avayavoM kA pratibhAsa sambhava hI nahIM, taba avayavI kA pratibhAsa hI nahIM hogaa| pUrvapakSIH-hama mAnate haiM ki jaba bahuta avayavoM kA anubhava hotA hai taba avayavI bhAsita hotA hai, na to alpa aura na to sarva / uttarapakSI -yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, sammukhabhAgavartI avayavoM ke grAhaka pratyakSa se pRSThabhAgavartI avayavoM kA grahaNa na hone se, usa pratyakSa se 'pRSThabhAgavartI avayavoM meM bhI yaha avayavI vyApta hai' aisI vyApti kA grahaNa zakya nahIM hai / jaba vyApyabhUta avayavoM kA grahaNa nahIM hai taba una meM vyApta hokara rahane vAle avayavI kA vyApakatvarUpa se grahaNa ho nahIM sakatA, yadi hogA to phira sarvatra atiprasaMga hogA / vaha isa prakAra-jo jisarUpa se bhAsita hotA hai vaha usI rUpa se sat vyavahAra kA viSaya bana sakatA hai, jaise nIla vastu nIlarUpa se bhAsita hotI hai to nIlarUpa se hI usake sat hone kA vyavahAra hotA hai / yahA~ bhI avayavI sammukhabhAgavartI avayavoM ke sambandhIrUpa se hI pratibhAsa kA viSaya banatA hai / tathAvidha pratibhAsaviSayatva yaha avayavI kA svabhAva hetu banakara kevala agrabhAgavRttirUpa se hI satvyavahAraviSayatva ko siddha kregaa| anyathA nIla kA bhI nIletararUpa se satvyavahAra hone kA atiprasaMga A sakatA hai| Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ra visvarUpe pratibhAsamAne parabhAgabhAvyavayavasambandhyavayavisvarUpam , iti kathaM na tat tato bhinnam ? tathA'pyabhede'tiprasaMgaH pratipAditaH / nApi parabhAgabhAvyavayavA'vayavigrAhiNA pratyakSeNArvAgbhAgabhAvyavayavasambandhitvaM tasya gRhyate, tatra tadavayaMvAnAM pratibhAsAt tatsambandhyevAvayavisvarUpaM pratibhAseta nA'rvAgbhAgabhAvyavayavasambandhi, teSAM tatrA'pratibhAsanAt / tadapratibhAsane ca tatsambandhirUpasyA'pyapratibhAsanAta, vyApyA'pratipattI tdvyaapktvsyaapyprtiptteH| nApi smaraNena arvAka parabhAgabhAvyavayavasambandhyavayavisvarUpagrahaH, pratyakSAnusAreNa smaraNasya pravRttyupapatteH, pratyakSasya ca tadgrAhakatvaniSedhAta / nApyAtmA arvAkparabhAgAvayavavyApitvamavayavino grahItu samarthaH- sattAmAtreNa tasya tadgrAhakatvAnupapatteH, anyathA svApa-mada-mUrchAdyavasthAsvapi tatpratipattiprasaMgAta-kintu darzanasahAyaH, tacca darzanaM na avaya vino'vayavavyAptigrAhakaM pratyakSAdikaM sambhavatIti pratipAditam / [agra-pRSThabhAgavattI avayavI kA pratibhAsa azakya ] pUrvapakSIH-pRSThabhAgavartI arthAt vyavahita avayavoM kA pratibhAsa na hone para bhI avayavI avyavahita hone se bhAsatA hai| utarapakSI:-aisA nahIM kaha sakate, kyoMki jaba pRSThabhAgavartI avayavoM kA hI bhAsa nahIM hotA to tadgata avayavI kA avabhAsa bhI kaise hogA? jisa rUpa kA, anya kisI ke avabhAsa hone para bhI anubhava nahIM hotA vaha usase bhinna hotA hai / jaise: ghaTa bhAsatA hai taba usase bhinna paTa bhAsita nahIM hotA / agrabhAgavartI avayavoM se sambaddha avayavI jaba bhAsatA hai taba pRSThabhAgavartI avayavoM se sambaddha avayavI kA svarUpa nahIM bhAsatA hai, to vaha usase bhinna kyoM nahIM hogA? uparokta niyama ko toDa kara Apa yadi abheda mAneMge to ghaTa bhI paTa se bhinna nahIM hogA yaha atiprasaMga uktaprAyaH hI hai| paSThabhAgavartI avayavoM se sambaddha avayavI ke grAhaka pratyakSa se agrabhAgavartI avayavoM se sambaddha avayavI kA grahaNa bhI nahIM ho sakatA / kAraNa, usa pratyakSa meM pRSTabhAga ke avayava hI bhAsate haiM ataH unase sambaddha avayavI kA svarUpa hI bhAsa sakatA hai, kintu pRSThabhAgavAlA avayavI nahIM bhAsa sakatA kyoMki usake avayava usa pratyakSa meM bhAsita nahIM hote| jaba ve pRSThabhAga ke avayava hI bhAsita nahIM hote to unase sambaddha avayavI kA rUpa bhI bhAsa nahIM sakatA kyoMki avayavI se vyApta avayavoM kA bhAsa na hone para una avayavoM meM vyApakIbhUta avayavI kA tad vyApakatvarUpa se bhAsa zakya nahIM hai| [smaraNa se avayavI kA grahaNa azakya ] pUrvapakSI:-pratyakSa ko chor3a do, smaraNa se agra-pRSThabhAgavartI avayavoM se sambaddha saMpUrNa avayavI. svarUpa kA grahaNa hogaa| uttarapakSI:- yaha bhI azakya hai, kyoMki smaraNa kI pravRtti to pUrvAnubhUta pratyakSAnusAro hI ho sakatI hai, pratyakSa se to vaise avayavI svarUpa gRhIta nahIM hai yaha to abhI hI kaha Aye haiN| pUrvapakSIH-smaraNa ko choDa do, AtmA hI agra-pRSThabhAga ke avayavoM meM vyApakIbhUta avayavI kA grahaNa kara skegaa| uttarapakSI:-yaha bhI zakya nahIM, kyoMki apanI sattA ke hI prabhAva se AtmA avayavI kA grAhaka nahIM bana sakatA, anyathA suSupti, nazA aura mUrchA ityAdi dazA meM bhI sattA akhaMDita hone Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0 .. 423 ___ atha arvAgbhAgadarzane satyuttarakAlaM parabhAgadarzane'nantarasmaraNasahakArIndriyajanitaM sa evAyam' iti pratyabhijJAjJAnamadhyakSamavayavinaH pUrvAparAvayavavyAptigrAhakam , tadayuktam-pratyabhijJAjJAnasyaitadviSayasya prtyksstvaanupptteH| akSAnusAri hi pratyakSam , na cAkSANAmarvAk-parabhAgabhAvyavayavagrahaNe vyApAraH sambhavati, vyavahite teSAM vyApArA'sambhavAt , sambhave vA'tivyavahite'pi merupRSThAdau vyApAraH syAt / tanna tadanusAriNo'dhyakSarUpasya pratyabhijJAjJAnasya tatra vyApAraH / na ca smaraNasahAyasyA. pondriyasyA'viSaye vyApAraH sambhavati / yad yasyA'viSayaH na tattatra smaraNasahAyamapi pravartate yathA parimalasmaraNasahAyamapi locanaM gandhAdau / aviSayazca vyavahito'kSANAM parabhAgabhAvyavayavasambandhitvalakSaNo'vayavinaH svabhAva iti nAkSajasya pratyabhijJAjJAnasyAvayavisvarUpagrAhakatvam / na ca sa evAyam' iti pratItirekA, 'saH' iti smRteH rUpam 'ayam' iti tu dRzaH svarUpam / tat parokSA'parokSAkAratvAd naikasvabhAvAvetau prtyyau| atha 'sa evAyam' ityekAdhikaraNatayA etau pratibhAta ityekaM pratyabhijJAjJAnam / na, AkArabhede sati darzana-smaraNayoriva sAmAnAdhikaraNyAdhyavasAye'pyekatvAnupapatteH / anyatrApyAkArabheda eva bhedaH, sa cAtrApi vidyata iti kathamekatvam ? kiM ca, 'saH' ityAkAraH 'ayam' ityAkArAnupravezena pratibhAti Ahosvid ananupravezeneti ? yadi anupravezena, se AtmA avayavI kA grAhaka bana baiThegA / darzana kI sahAyatA se hI AtmA kisI kA bhI grAhaka bana sakatA hai, vaha darzana yahA~ koI bhI pratyakSAdi-pramANarUpa hone kA sambhava nahIM hai jisase ki avayavoM meM avayavI kI vyApti kA graha ho-yaha to kaha cuke haiN| [pratyabhijJA jJAna se avayavI kI siddhi azakya ] pUrvapakSa:-agrabhAga ko dekhane ke bAda, uttarakAla meM pRSThabhAga kA darzana hone para tadanantarabhAvismaraNasahakRtaindriya se janya 'yaha vahI hai' aisA pratyabhijJAsaMjJaka pratyakSajJAna avayavI kI agrapRSThabhAga meM vyApti ko grahaNa kregaa| . uttarapakSIH- yaha kathana ayukta hai, kyoMki vyAptiviSayaka pratyabhijJAjJAna pratyakSarUpa nahIM ghaTa sakatA / pratyakSa to indriyAnusArI hotA hai, agra-pRSThabhAgavartI avayavoM ke grahaNa meM indriyoM kA vyApAra hI sambhava nahIM hai, kyoMki vyavahita vastu ke grahaNa meM indriyoM kA vyApAra asambhava hai| yadi vaisA sambhava hotA taba to atizaya vyavahita meru ke pRSTha dezAdi ke grahaNa meM bhI indriyA~ sakriya bana jAyegI / tAtparya, indriyAnusArI pratyakSAtmaka pratyabhijJA jJAna kA vyavahita avayavI ke grahaNa meM sAmarthya nahIM hai| jo apanA viSaya nahIM hai usameM smaraNa kI sahAyatA se bhI indriyoM kA vyApAra sambhava nahIM hai| jo jisa kA viSaya hI nahIM usameM vaha smaraNa kI sahAyatA se bhI pravRtti nahIM kara sakatA, jaiseH parimala ke smaraNa kI sahAyatA se bhI netrendriya gandhAdi ke grahaNa meM pravRtta nahIM hotii| pRSThabhAgavartIavayavoM se sambaddhatA rUpa avayavi kA svabhAva vyavahita hone se indriyoM kA viSaya nahIM hai, ata: smaraNasahakRta indriyajanya pratyabhijJA jJAna avayavI ke svarUpa kA grAhaka nahIM ho sktaa| [ 'sa eva ayam' yaha pratIti eka nahIM hai ] dUsarI bAta, sa evAyam-yaha vahI hai' yaha pratyabhijJA koI ekajJAnarUpa nahIM hai, 'saH' aisA ullekha smRti kA rUpa hai aura 'ayam' yaha ullekha darzana kA svarUpa hai / eka parokSa hai aura dUsarA Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 'saH' ityAkArasya 'ayam' ityAkAre'nupraviSTatvAdabhAva iti 'ayam' ityAkAra eva kevala prApta iti kutaH 'so'yam' ityekA pratyabhijJA ? atha 'ayam' ityAkAraH saH' ityetasminnanupraviSTastadA saH' ityeva prApto na 'ayam' ityapi, iti kathamekA pratyabhijJA ? atha 'sa eva'-'ayam' ityAkArau parasparA'nanupraviSTau pratibhAtaH tathApi bhinnAkArau bhinnaviSayau ca dvau pratyayAviti kathamekArthA ekA pratyabhijJA pratibhAsabhedasya viSayabhedavyavasthApakatvAta ? na ca pratibhAsabhede'pi viSayA'bhedaH, pratibhAsA'bhedavyatirekeNa viSayA'bhedavyavasthAyAM pramANaM vinA prameyAbhyupagamaH syAt , tathA ca sarva sarvasya sidhyet / tanna pratyabhijJAto'pyavayavyekatvagrahaH / anumAnasya ca avayavisvarUpagrAhakasya pratyakSaniSedhe tatpUrvakasya niSedhaH kRta eva / sAmAnyatodRSTasya cAvayavipratiSedhaprastAve niSedho vidhAsyata ityAstAM tAvat / atha 'eko ghaTaH' iti dravyapratItirasti tadavayavavyatirekiNI tat kathamabhAvo'vayavinaH ? na, ghaTAvasAye'pi tadavayavAdhyavasAyaH nAmollekhazcAdhyavasoyate nAvayavi dravyam , varNAkRtyakSarAkArazUnyasya tadrUpasya kenacidapyananubhavAt / varNAkRtyakSarAkArazUnyaM cA(?nA) vayavisvarUpamabhyupagabhyate / na ca aparokSa hai, parokSAparokSa AkAra paraspara viruddha hone se ye do jJAna ekasvabhAvavAle nahIM ho sakate / (yadyapi eka pratyabhijJAjJAna kA pahale samarthana kiyA hai, tathApi yahA~ ekAntabhita ekatva kA nirAkaraNa karane hetu bauddhamata kA samarthana kiyA jA rahA hai) pUrvapakSIH- 'sa evA'yam' isa pratoti meM tadAkAra (saH) aura idamAkAra (ayam ) donoM eka hI adhikaraNa ke dharma ho aisA avabodha hotA hai ataH ye eka hI pratyabhijJArUpa jJAna ko siddha karate haiN| ____ uttarapakSI:-ekAdhikaraNatA kA adhyavasAya hone para bhI dUsarI ora AkArabheda spaSTa hone se pratyabhijJA meM ekatva nahIM ghaTa sakatA, jaise ki pRthak pRthak hone vAle darzana aura smaraNa ye do jJAna ekarUpa nahIM hote / dUsarI jagaha bhI AkArabheda se hI vastubheda ko mAnA jAtA hai, yadi vaha AkArabheda pratyabhijJA meM bhI maujUda hai to usakA ekatva kaise ho sakatA hai ? taduparAMta, a 'saH' aisA AkAra 'ayam' aise AkAra meM anupraviSTa-mammilita ho kara bhAsatA ? b yA anupraviSTa hue vinA hI ? a yadi anupraviSTa ho kara bhAsatA hai taba to 'saH' aisA AkAra 'ayam' AkAra meM vilIna ho jone se zUnya hI ho gayA, zeSa kevala 'ayam' aisA hI AkAra bacA to phira 'so'yam' aisI pratyabhijJA eka kaise hogI ? athavA, 'ayam' aisA AkAra 'sa:' aise AkAra meM vilIna ho gayA to kevala 'saH' aisA AkAra hI zeSa bacA, 'ayam' AkAra to nahIM bacA, phira pratyabhijJA eka kaise ? b yadi dUsare pakSa meM kahA jAya ki-'sa eva' aura 'ayam' ye donoM AkAra anyonya amilitarUpa meM hI bhAsita hote haiM to bhI yaha prazna to rahegA ki jaba do jJAna ke bhinna bhinna hI AkAra aura viSaya haiM taba pratyabhijJA eka aura samAnaviSayaka kaise ho sakatI hai, jaba ki viSaya- . bheda kA vyavasthApaka pratibhAsabheda maujUda hai ? pratibhAsa bhinna hone para bhI viSaya kA bheda na ho aisA nahIM ho sakatA / yadi pratibhAsa kA abheda na hone para bhI viSayoM ke abheda kA aMgIkAra kareMge taba to usakA matalaba yaha huA ki pramANa ke abhAva meM bhI prameya mAnA jA sakatA hai, phira to sabhI ke liye saba kucha siddha ho jaayegaa| niSkarSa : - pratyabhijJA svayaM ekajJAnAtmaka na hone se, usase avayavI ke ekatva kA grahaNa zakya nahIM hai / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0pakSaH 425 tena rUpeNa kalpanAjJAne'pi tata pratibhAti. na cAnyAkAraH pratibhAso'nyAkArasya vastasvarUpasya vyavasthApakaH, anyathA nIlapratibhAsaH pItasya vyavasthApakaH syAditi na vastuvyavasthA syAt / tasmAda na kalpanollikhyamAnavapurapyavayavI bahirasti, kevalamanAdirayamekavyavahAro mithyArthaH / na ca vyavahAramAtrAd bahireka vastu sidhyati, 'nIlAdInAM svabhAvaH' ityatrApi vyavahArAbhedAdekatAprApteH svbhaavsy| atha tatra pratinIlAdisvabhAvaM darzanabhedAdekatvaM bAdhyata ihApi tahi vahIrUpasyodhiomadhyAdinirbhAsasya bhedAdekatA tanvAdInAM pratidalatu / tannAvayavirUpo bAhyo'rtho'sti / atha "avayavino'bhAve tadavayavAnAmapi pANyAdInAM digbhedAdiviruddhadharmAdhyAsAda bhedaH, tadavayavAnAmapyaMgulyAdInAM tata eva bhedAt tAvat bhedo yAvat paramANavaH, teSAM ca sthUlapratibhAsaviSaya jaba eka avayavI svarUpa ke grAhakarUpa meM pratyakSa niSiddha ho gayA to pratyakSamUlaka pravRtta hone vAle anumAna kA to niSedha ho hI jAtA hai| raha jAtI hai sAmAnyatodRSTa anumAna kI bAta, vaha bhI avayavI ke prati 1dha ke prakaraNa meM niSiddha ho jAyagA, yahA~ aba rahane do| [ 'eko ghaTaH' pratIti se sthUla dravya kI siddhi azakya ] pUrvapakSI:-'eko ghaTa:=eka ghaTa hai' aisI, usake avayavoM se bhinnatA kA ullekha karatI huyI ghaTAdi dravya kI pratIti sabhI ko hotI hai phira avayavI kA abhAva kaise ? uttarapakSIH-ghaTa viSayaka bodha meM bhI dravya ke avayavoM kA adhyavasAya aura usake nAma kA ('ghaTa' Adi kA) ullekha hI anubhava meM AtA hai, tadbhinna koI avayavI dravya kA svatantrAnubhava nahIM hotA / jaba bhI ghaTa paTAdi dravya kA bAdha hotA hai taba usakA varNAkRti-akSarAkAra se zUnya dravya ke kisI bhI rUpa kA kisI ko bhI anubhava nahIM hotaa| Apa avayavI ke svarUpa ko varNAkRti-akSarAkAra se zUnya mAnate ho / ukta AkAroM se zUnya kevala avayavitvarUpa se kalpanAtmaka jJAna meM bhI avayavI sphurita nahIM hotA / eka AkAra vAlA pratibhAsa kisI anya AkAra vAlI vastu ke svarUpa kI vyavasthA nahIM kara sakatA / yadi aisA ho sakatA taba to nIla pratibhAsa bhI pItavastu kA vyava'sthApaka bana skegaa| phira koI niyata rUpa se vastu kI vyavasthA hI na ho skegii| niSkarSa yahI AyA ki kadAcit kalpanA se avayavI kA ullekha kiyA bhI jAya phira bhI vaisA avayavI bAhara to nahIM hai / taba jo anAdi kAla se 'eka ghaTa hai' aisA ekatva kA vyavahAra calA AtA hai vaha arthazUnya yAnI mithyA hai / kevala vyavahAra ke bala se bAhya loka meM kisI vastu kI siddhi nahIM ho jaatii| vyavahAra to 'nIlAdi kA svabhAva' isa prakAra bhI hotA hai, yahA~ nIla-pItAdi sabhI kA bhinna bhinna svabhAva hone para bhI una svabhAvoM meM abheda kA vyavahAra ukta rIti se loka meM hotA hai, yadi vyavahAra se hI vastu siddha mAnI jAtI taba to ukta vyavahAra se nIla-pItAdi ke svabhAvoM meM bhI ekatA kI Apatti ho jaayegii| pUrvapakSIH-vahA~ to pratyeka nIla-pItAdi svabhAvoM kA bhinna bhinna darzana bhI hotA hai, unase svabhAvoM kI ekatA kA vyavahAra bAdhita ho jAtA hai, ataH ekatA ko pramANasiddha nahIM maaneNge| uttarapakSI:- to yahA~ bhI bAhyaloka meM vastu ke Urdhva, adhaH, madhyAdi pratyeka bhAgoM kA bhinnabhinna darzana hotA hai unase dehAdi (avayavI) kI ekatA bAdhita ho jaayegii| phalataH yahI siddha hogA ki avayavIsvarUpa koI bhI bAhyapadArtha pramANasiddha nahIM hai / Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '426 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tvAnupapattiH / sthUlatanuzca bahirnIlAdirUpaH pratibhAsaH sphuTamudbhAti / na ca sthUlarUpaM pratyekaM paramANuSu sambhavati, tathAtve paramANutvA'yogAt / nApi samuditeSu sthUlarUpasambhavaH, samuditAvasthAyAmapyaNanAM * svarUpeNa sUkSmatvAt / na ca tadvyatiriktaH samudAyo'sti, tathAtve dravyavAdaprasaMgAt , tatra cokto doSaH / tanna sthUlatA paramANuSu kathaMcidapi sambhavati / na cAnyAhaga nirbhAso'nyAdRkSasyArthasya prakAzakaH, nIladarzanasyApi potavyavasthApakatvApatteH, tathA ca niyataviSayavyavasthocchedaH / kiM ca paramANorapi nAnAdiksambandhAdekatA nopapannava / tathA cAha-'SaTakena yugapadyogAta paramANoH ssddNshtaa|'- [vijJapti0 kA0 12 ] iti / punastadaMzAnAmapi nAnAdiksambandhAt sAMzatA'pattiH, tathA cAnava.. sthaa| tasmAnna paramANUnAmapi sattvam-ityavayavyagrahaNe sarvA'grahaNaprasaMgaH iti pratibhAsAmAvApattena prsNgsaadhnsyaavkaashH|"-asdetd , - avayavyabhAve'pi nirantarotpannAnAM ghaTAdyAkAreNa paramANanAM sadbhAvAt tadgrAhakaraNAmapi jJAnaparamANUnAM tathotpannAnAM tadgrAhakatvAt na bahirarthAbhAvaH, nApi tatpratibhAsAbhAvaH, iti kathaM prasaMga. [ avayavI ke vinA sthUlapratibhAsa anupapatti-pUrvapakSa ] pUrvapakSIH-avayavI nahIM hai taba to usake hasta-pAdAdi avayavoM meM bhI dezabhedAdisvarUpa viruddhadharmAdhyAsa se bheda prasakta hogaa| usI prakAra hastAdi ke avayava aMgulI-nakhAdi kA bhI bheda hogA, yAvat tryaNuka-dvayaNuka koI bhI avayavI na hokara paramANu hI zeSa rheNge| paramANuvoM meM sthUlatA ke pratibhAsa kI viSayatA ghaTa nahIM sakatI / bAhya loka meM sthUlatA ko viSaya karane vAle nIlAdisvarUpagrAhaka pratibhAsa kA udaya to spaSTa hI hotA hai / eka eka paramANu meM sthUlatA kA to sambhava hI nahIM hai, kyoMki usameM sthUlatA mAnane para to vaha 'paramANu hI kaise kahA jAyegA? anyonya milita paramANuvoM meM bhI sthUlatA kA sambhava nahIM hai kyoMki samudita avasthA meM bhI una aNuoM kA svarUpa to sUkSma yAnI aNu hI rahatA hai, sthUla nhiiN| paramANusamUha se bhinna to koI samudAya mAnA nahIM jAtA, yadi vaise samudAya ko mAneMge taba to vahIM dravyavAda yAnI avayavIvAda prasakta hogA, jisakA khaNDana kara Aye haiN| [ pR0 414 paM. 5 ] / isa kAraNa, paramANuvoM meM kisI bhI rIti se sthUlatA kA sambhava nahIM hai / kisI eka (sthUlAdi) prakAra ke pratibhAsa se anyaprakAra kI vastu kA prakAzana zakya nahIM hai, anyathA nIla ke anubhava se pIta vastu kI vyavasthA hone lagegI phira to 'jJAna se viSayoM ko niyata prakAra kI vyavasthA' kA hI uccheda ho jaayegaa| dUsarI bAta, jaise avayavI asaMgata hai vaise paramANu bhI saMgata nahIM hotA, jaiseH paramANu ko bhI bhinna bhinna dizA kA saMparka rahatA hai ataH viruddha dizAsaMsarga ke kAraNa paramANa meM ekatA nahIM ghaTa skegii| jaise ki vijJaptimAtratAsiddhi meM kahA gayA hai- 'paramANu eka sAtha hI anya cha paramANuoM se yukta hotA hai, ata: usake cha aMza siddha hote haiN|' uparAMta, una aMzoM meM bhI puna: anya anya dizA ke sAtha saMparka hone ke kAraNa sAMzatA Apanna hogI-isa prakAra sAMzatA kA kahIM anta hI nahIM Ane se paramANu bhI asiddha rahegA, usakI sattA hI siddha nahIM hogii| isa prakAra viruddha dharmAdhyAsa dikhAkara (avayavI ko na mAnane para) sabhI vastu kA agrahaNa prasakta hogA, phira pratibhAsa bhI svayaM asad ho jAyegA to prasaMgasAdhana ko bhI avakAza nahIM rahegA, to usake bheda se avayavI kI ekatA kA khaMDana kaise ho sakegA? ! Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakatR tve u0pakSaH 427 sAdhanasya nAvakAzaH sthUlaikarUpAvayavyabhAve'pi ? yadi cAvayavino'bhAve paramANUnAmapyabhAvaprasakteH pratibhAsAbhAvena prasaMgasAdhanAnavakAzaH pratipAdyata tadA sutarAM paramANurUpasya jJAnarUpasya cArthasyAbhAve kAryatvAdilakSaNasya hetoraashryaasiddhtaadossH|| ___ bAhyArthanayena cAsmAbhirAzrayAsiddhatAdoSAt kAryatvalakSaNAddhetornezvarasiddhiriti pratipAdayitumabhipretam , yadi punavijJAna-zUnyavAdAnukUlaM bhavatA'pyanuSThIyate tadA sAdhya-dRSTAntami-sAdhyasAdhanadharmAdInAmanumityaGgabhUtAnAM sarveSAmapyasiddheH kutaH upanyastaprayogAdIzvarasiddhiH ? ! tadevaM tanvAdilakSaNasya kAryatvAdihetvAzrayasyAvayavino'siddherAzrayA'siddho hetuH| ___tathA 'buddhimatkAraNam' iti sAdhyanirdeze 'buddhimat' iti matubarthasya sAdhyadharmavizeSaNasyAnupapattiH, tajjJAnasya tato vyatireke'kAryatve ca tasya' iti sambandhAnupapatteH / tadguNatvAt tattasya' iti cet ? na, kAryatve vyatireke ca 'tasyaiva tadguNo nAkAzAdeH' iti vyvsthaapyitumshkteH| 'samavAyo vyavasthAkArI'ti ceta? na, tasyApi tAbhyAmarthAntaratve sa eva doSa:-vyatireke samavAyasyApi sarvatrA'vizeSAda na tato'pi tadvayavasthA / atha 'IzvarAtmakAryatvAda iishvraatmgunnstjjnyaanm| uttarapakSI:- yaha saMpUrNa kathana tathyahIna hai| - [ nirantara utpanna paramANuvoM se sthUlAdi pratibhAsa kI upapatti ] avayavI na hone para bhI nirantara utpanna arthAt vinA kisI vyavadhAna se avasthita, eka-dUsare se saMlagna, ghaTAdi AkAra meM pariNata aise paramANu to vidyamAna haiM, unake grAhakarUpa meM jJAnaparamANu bhI usI DhaMga se utpanna hote haiM aura ve una paramANuoM kA grahaNa karate haiM / isa rIti se na to bAhyArtha ke abhAva kA prasaMga hI hai, na to usake pratibhAsa ke abhAva kA prasaMga hai, to phira tanmUlaka prasaMgasAdhana ko avakAza kyoM nahIM hogA ?, sthUla-eka svarUpavAlA avayavI bhale na ho ! / agara Apa kahate haiM ki'avayavo na hone para paramANu kA abhAva prasakta hogA, usase pratibhAsa kA abhAva A paDegA, ata: prasaMgasAdhana avakAza nahIM rahegA'- ityAdi, taba to hamArI iSTasiddhi atyaMta sambhavArUDha bana jAtI hai kyoMki paramANu aura jJAnarUpa artha ke abhAva meM IzvarakartRtva sAdhaka kAryatvarUpa hetu bhI AzrayAsiddhi svarUpAdi Adi doSoM se grasta ho jaayegaa| uparAMta, hamane to yahA~ bAhyArtha ke abhyupagama se pratipAdana karane kA abhiprAya rakhA hai ki 'AzrayAsiddhidoSagrasta hone se kAryatvarUpa hetu se Izvara kI siddhi azakya haiN'| kintu jaba Apa svayaM hI vijJAnavAda aura zUnyavAda ko sahAyaka sthiti paidA kara rahe haiM, taba to sAdhyadharmI, dRSTAntadharmI, sAdhya-hetu Adi dharma ye saba jo anumiti ke aMgabhUta haiM unakI bhI asiddhi anAyAsa Apanna hotI hai, taba Apane jo Izvarasiddhi ke liye anumAna prayoga kA upanyAsa kiyA hai usase vaha kaise ho sakegI? __isa prakAra kAryatvAdi hetu kA Azraya dehAdirUpa pakSabhUta avayavI kI asiddhi ke kAraNa kAryatva hetu AzrayAsiddha hai / [samavAya kI asiddhi se buddhimat zabdArtha kI anupapatti ] taduparAMta, IzvarasAdhaka anumAna prayoga meM 'buddhimatkAraNa' aisA jo sAdhya meM nirdeza kiyA hai usameM sAdhyadharma kA matup pratyayArthaka jo buddhimat aisA vizeSaNa hai vaha nahIM ghtttaa| kAraNa, Izvara Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kuta etat ? tasmin sati bhAvAda' iti cet ? prAkAzAdAvapi sati tasya bhAvAt tatkAryatA kiM na syAt ? atha 'tadabhAve'bhAvAt tatkAryatvam' / tanna, nitya-vyApitvAbhyAM tasya tadayogAt / tadAtmanyuskalitasya tasya darzanAt tatkAryate'ti / kimidaM tasya tatrotkalitatvam ? 'tatra samavetatvaM tasya' iti cet ? nanvidameva pRSTaM-kimidaM samavetatvaM nAma ? 'tatra samavAyena vartanam' iti cet ? nanu ki a vyAptyA samavAyena vartanam b pAhosvidavyAptyA? ___ yadi a vyAptyA tadA'smadAdijJAnavailakSaNyaM yathA tajjJAnasyA'dRSTasyApi kalpyate tathA'kRSTotpattiSu vane vanaspatyAdiSu ghaTAdau karma-kartRkaraNanirvayaM kAryatvamupalabdhamapi cetanakartR rahitamapi bhaviSyatIti kAryatvalakSaNo heturbuddhimatkAraNapUrvakatve sAdhye sthAvarairvyabhicArIti lAmamicchato mUla kA jJAna yadi usase bhinna ( pRthak ) aura akAryarUpa hai to 'usa kI' yahA~ jo chaTThI vibhakti se sambandha dyotita hotA hai vaha nahIM ghaTatA / [ 'buddhi' zabda ko 'usa kI ( Izvara kI ) buddhi' isa artha meM mat ( matup ) pratyaya lagAne se 'buddhimat' zabda banatA hai ] pUrvapakSI:-vaha buddhi Izvara kA guNa hai ataH 'vaha buddhi usa kI hai' aisA SaSThI vibhakti ke prayoga se kaha sakate haiN| uttarapakSIH-yaha bAta ayukta hai, jaba vaha buddhi Izvara se bhinna aura akAryabhUta hai to vaha Izvara kA hI guNa hai, AkAzAdi kA nahIM aisI vyavasthA hI nahIM kI jA sktii| pUrvapakSIH-samavAyanAmaka sambandha se aisI vyavasthA ho skegii| . uttarapakSIH-yaha ThIka nahIM hai, Izvara aura usake jJAna se vaha samavAya bhinna hogA to vahI doSa lagatA hai ki samavAya bhinna hone para vaha vyApaka hone se sarvatra vartamAna hai ataH ,usase yaha vyavasthA honA zakya hI nahIM hai ki jJAna kevala Izvara se hI sambandha rakhe / pUrvapakSI:- vaha jJAna IzvarAtmA kA kArya hai ataH vaha IzvarAtmA kA hI guNa ho sakatA hai / yadi prazna kareM ki vaha IzvarAtmA kA hI kArya kaise? to uttara yaha hai ki Izvara ke hone para hI aisA jJAna utpanna hotA hai| uttarapakSIH-Izvara ke samAna hI, AkAzAdi ke hone para hI hone vAlA vaha jJAna AkAza kA hI kArya kyoM na mAnA jAya ? 'AkAza ke abhAva meM usa kA abhAva hone se vaha jJAna AkAza kA kArya nahIM hai' aisA nahIM kaha sakate, kyoMki AkAza nitya evaM vyApaka dravya hone se usakA kahIM bhI kabhI abhAva nahIM hotaa| pUrvapakSI:-'jJAna IzvarAtmA meM hI utkalita hai aisA dekhane se vaha Izvara kA hI kArya mAnA jaayegaa| uttarapakSIH- 'jJAna Izvara meM hI utkalita hai' isameM utkalita kA kyA artha hai Izvara meM hI samaveta hai' aisA nahIM kaha sakate kyoMki yahI to hamArA prazna hai ki 'Izvara meM hI samaveta hai' isakA kyA artha ? pUrvapakSI:-samavAya sambandha se Izvara meM rahanA / uttarapakSIH-yahA~ do prazna haiM-a Izvara meM samavAyasambandha se jJAna vyApaka hokara rahatA hai b yA vyApaka na hokara ? ( arthAt saMpUrNa IzvarAtmA meM rahatA hai yA usake kisI eka bhAga meM ?) Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0pakSaH 429 kSatirAyAteti / b atha avyAptyA tattatra vartate tadA dezAntarotpattimatsu tanvAdiSu tasyA'saMnidhAne'pi yathA vyApArastathA'dRSTasyApyanyAdidezeSvasaMnihitasyApi UrdhvajvalanAdiviSayo vyApAro bhaviSyati / iti "agnerUddhajvalanam , vAyostiryapavanam , aNu-manasozcAdyaM karmA'dRSTakAritam" [vaize0 da05-2-13 ] ityanena sUtreNa sarvagatAtmasAdhakahetusUcanaM yat kRtaM tadasaMgataM syAt , jJAnAdivizeSaguNavadadRSTaguNasya tatrAsaMnihitasyApyanyAyavrajvalanAdikAryeSu vyApArasambhavAt / na ca sAmAnyaguNa-vizeSaguNatvalakSaNo'pi vizeSo guNa-guNinobheMde sambhavati / kiMca samavAyasya sarvatrA'vizeSe 'tatraiva tena vartanaM nAnyatra' iti kuto'yaM vibhAgaH? atha tatrA''dheyatvaM samavetatvaM, tadA Atmavada gaganAderapi sarvagatatve 'tadAtmanyeva tadAdheyatvaM, nAnyatra' iti durlabho'yaM vibhAgaH / tatastajjJAnasya tadAtmano vyatireke 'tasyaiva tajjJAnam' iti smbndhaanuppttiH| .[ jJAna Izvara meM vyApakarUpa se nahIM raha sakatA ] a agara vyApakarUpa se, taba to apane jJAna se vilakSaNa arthAt bhinna svarUpa vAlA vaha jJAna huA (kyoMki apanA jJAna to zarIra sambaddha bhAga meM hI hotA hai ataH ) yaha to adRSTa kalpanA huyI, jaba Apa jJAna ke.liye aisI adRSTa kalpanA kara lete haiM to- aisI bhI kalpanA kara sakate haiM ki yadyapi ghaTAdi meM karma-kartA-karaNAdi se prayukta kAryava upalabdha hotA hai, phira bhI jaMgala kI hariyAlI Adi jo ki binA kheDe hI utpanna hai, vaha cetanakartAzUnya bhI ho skegii| adRSTa kalpanA to donoM mata meM tulya hai / phalataH lAbha icchane vAle ko nukasAna A par3egA kyoMki sthAvara vanaspati Adi meM tva kI siddhi karane meM vyabhicArI hai| .. [avyApaka jJAna mAnane para AtmavyApakatA kA bhaMga] ___b yadi jJAna ko Izvara meM vyApaka nahIM mAnate haiM ( dUsarA pakSa ), taba to, dezAntara meM utpanna hone vAle dehAdi ke prati IzvarajJAna asannihita hone para bhI Apako usakA vyApAra mAnanA pdd'egaa| jaba asaMnihita (dUravartI) kA bhI vyApAra mAneMge taba agni Adi ke pradeza meM jIvoM kA adRSTa asaMnihita hone para bhI udhvaM jvalanAdi kriyA meM usakA vyApAra ghaTa skegaa| phira jo Apake vaizeSika darzana ke sUtra meM "agni kA urdhva jvalana, vAyu kA tirachA gamana, aNu aura mana meM Adya kriyA adRSTa se utpAdita haiM"-aisA kaha kara sarvatra vyApaka AtmA ke sAdhaka heta kA sacana kiyA hai vaha asaMgata ho jAyegA / kyoMki jaise jJAnAdi vizeSa guNa avyApaka hote huye bhI dUravartI padArtha ko viSaya kara sakate haiM vaise agni Adi ke urdhva jvalanAdi triyAoM ke prati dUravartI adRSTa guNa kA bhI vyApAra ho sakatA hai| yadi aisA kaheM ki-'jJAnAdi to vizeSa guNa hai ataH dUravartI hone para bhI vaha kArya kara sakatA hai, jaba ki adRSTa guNa to sAmAnyaguNa hai ataH usase vaisA nahIM ho sakatA'-to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jaba guNi se guNa sarvathA bhinna hai taba yaha vizeSa guNa aura yaha sAmAnyaguNa' aisA vibhAjana bhI saMgata nahIM ho sktaa| dUsarI bAta yaha hai ki-jaba samavAya sarvatra vidyamAna hai taba aisA vibhAga hI kaise ho sakatA hai ki 'samavAya se jJAna Izvara meM hI rahatA hai, anya meM nahIM ? yadi Izvara meM jJAna Adheya hone se hI vaha usameM samaveta mAnA jAya, taba to AtmA kI taraha gagana bhI sarvatra vyApaka hai to phira 'vaha jJAna Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 430 sammatiprakaraNa-nayakApaDa..1 [prasaMgataH samavAyasamIkSA] .: ... atha 'tatastajjJAnasya bhede'pi saMbandhasya samavAyarUpasya bhAvAnnAyaM doSaH' / asadetat-samavAya syaanupptteH| tathAhi-A ki satAM samavAyaH ? B Ahosvid asatAm ? iti / tatra yadi A asatAmiti pakSaH, sa na yuktaH, zazaviSANa-vyomotpalAdInAmapi tatprasaMgAta / athAtyantAsattvAt teSAM na ttprsNgH| nanu tadAtmatajjJAnayoratyantA'sattvAbhAvaH kutaH ? 'tatsamavAyAdI'ti cet ? itaretarAzrayatvam-siddhe tatsamavAye tayoratyantA'sattvAbhAvaH , tadabhAvAcca tatsamavAya iti vyaktamitaretarAzrayatvam / atha B satAM samavAyaH / nanu teSAM samavAyAta prAka kutaH sattvam ? yadi aparasamavAyAta, tadasava, tasyaikatvAbhyupagamAt / anekatve'pi yadyaparasamavAyAtprAk teSAM sattvam , sama (tatsama) vAyAdapi prAgaparasamavAyAt teSAM sttvmbhyupgntvymitynvsthaa| atha samavAyAta prAk teSAM svata eva sattvamiti nAnavasthA; tarhi samavAyavyatirekeNA'pi sattvAbhyupagame vyarthaM samavAyaparikalpanamiti 'sattAsambandhAta padArthAnAM sattA' ityucyamAnaM na zobhAmAvahati / Izvara meM hI Adheya hai, anya meM nahIM' yaha vibhAjana bhI duSkara bana jAtA hai| sArAMza, Izvara kA jJAna IzvarAtmA se bhinna ( pRthak ) hone para 'vaha jJAna usa kA hai' yahA~ SaSThI vibhakti se sambandha kA nirUpaNa nahIM ghaTa sktaa| [samavAya satpadArthoM kA, asatapadArtho kA?] pUrvapakSIH-Izvara aura usakA jJAna bhinna bhinna hone para bhI donoM ke bIca samavAya sambandha hone se koI doSa nahIM hai| uttarapakSI:-yaha bAta galata hai kyoMki vicAra karane para bhI samavAya kI upapatti nahIM hotii| jaise dekhiye-samavAya kinakA mAnA jAya, A do sat vastu kA yA B do asat vastu kA ? yadi B dUsarA pakSa mAnA jAya, to vaha yukta nahIM, kyoMki kharagozasIMga aura gaganakamalAdi asata padArthoM meM bhI samavAya sambandha kI Apatti hogii| yadi kaheM ki 'ye do atyanta asat hone se vaha Apatti nahIM AyegI-to hama pUchege ki IzvarAtmA aura usakA jJAna ina donoM meM, aura * uparokta yugala meM (kharagozasIMga aura gaganakamala meM ) aisI kyA vilakSaNatA hai jisase kharagozasIMga aura gaganakamala meM atyanta asattva ko mAnA jAya aura IzvarAtmAdi meM usakA abhAva mAnA jAya ? yadi sattva ke samavAya se unameM atyanta asattva kA abhAva mAneMge to anyonyAzraya doSa lagegA- sattA kA samavAya siddha hogA tabhI una donoM meM atyantAsattva kA abhAva mAnA jA sakegA aura aisA abhAva siddha hone para sattA ke samavAya kI siddhi hogii| ___B yadi dUsare pakSa meM do sat vastu kA hI samavAya mAnate haiM, to isakA artha yaha huA ki samavAya sambandha hone ke pUrva bhI ve donoM vastu sat hai-to yaha prazna hai ki samavAya sambandha hone ke pUrva unakA sattva kisa taraha hogA? yadi dUsare samavAya se mAnate haiM to vaha galata hai kyoMki Apake darzana meM samavAya ko ekavyaktirUpa hI mAnA hai| kadAcit use anekavyaktirUpa mAneMge to bho yahA~ nistAra nahIM hai kyoMki yadi vastu kA pUrva sattva dvitIya samavAya se mAnege to dvitIya samavAya ke pUrva meM bhI vastu kA sattva tatIya samavAya se mAnanA paDegA, phira to tIsarA-cauthA....isa prakAra kahIM anta hI nahIM hogaa| yadi kaheM ki-'samavAyasambandha hone se pahale vastu kI sattA svataH hotI Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 u0pakSe samavAya0 431 atha samavAyAta prAk padArthAnAM na sattvam nApyasattvam , sattAsamavAyaH sattvam / asadetatyato yadi tatsamavAyAt prAka padArthAH yogijJAnamapi na janayanti tadA kathaM teSAM nA'sattvam ? atha tad janayanti tadA kathaM teSAM na sattvam ? ki ca. anyo'nyavyavacchedarUpANAmekaniSedhasyAparasaddhAvanAntarIyakatvAt kathamasattvaniSedhe na sattvavidhAnam ? tadvidhAne vA kathaM nA'sattvaniSedhaH? ityayuktamuktamuddyotakareNa-gotvasambandhAt prAga na gauH, nApyagauH, gotvayogAd gauH' [ nyA. vA02-2-65 ] / api ca samavAyAda yadi padArthAnAM sattvam samavAyasya kutaH sattvam-iti vaktavyam / yAda aparasamavAyAt , anavasthA / atha svata eva samavAyasya sattvam , padArthAnAmapi tat svata evAstu, punarapi vyartha sattAsamavAyakalpanam / atha yadi tAma samavAyasya svataH sattvamiti rUpam kathamanyapadArthAnAmapi tadeva rUpama iti sacetasA vaktu yuktam ? nahi lavaNasya svato lavaNatve sUpAderapi tavyatirekeNa tad bhavati / asadetad-yato'dhyakSataH siddhe padArthasvabhAve yujyetatad vaktum , na ca samavAyAdeH svarUpataH sattvam anyapadArthAnAM tu tatsadbhAvAt sattvamityadhyakSAt siddham / hai, ataH usake liye naye naye samavAya mAnane kI kalpanA kA anta A jaayegaa|'-tb to samavAya kI parikalpanA hI vyartha ho jAyegI, kyoMki samavAya sambandha ke vinA bhI Apa vastu kA sattva mAnate haiN| ata eva yaha kathana bhI zobhAvikala hI ThaharegA ki-'sattA ke samavAya se vastuoM kI sattA hotI hai| . [ sattAsamavAya se padArthasattva kI anupapatti ] pUrvapakSIH-samavAya ke pahale padArthoM na to sat hai aura na asat haiM, jaba sattA kA samavAya se sambandha hotA hai taba sat banate haiN| - uttarapakSIH-yaha bAta galata hai, kAraNa-yadi sattA samavAya ke pUrva meM padArthoM se yogioM ko bhI jJAna utpanna nahIM hotA to ve atyanta asat kyoM nahIM hoMge? agara yogijJAna ko utpanna karate haiM taba ve sat hI kyoM nahIM hoMge ? dUsarI bAta yaha ki do padArtha yadi anyonya ke vyavacchedakArI hote haiM, to unameM se eka kA niSedha dUsare ke sadbhAva kA avinAbhAvI hotA hai (jaise prakAza aura andha.' 'kAra), taba yadi Apa asattva kA niSeSa kareMge to sattva kA vidhAna kyoM phalita nahIM hogA ? athavA sattva kA vidhAna kareMge to asattva kA niSedha kyoM nahIM hogA ? taba yaha jo nyAyavAttika meM udyotakarane kahA hai-gotvasambandha ke pahale 'gau hai' aisA bhI nahIM hai aura 'gau nahIM hai' aisA bhI nahIM hai, gotvasambandha hone para vaha gau hotA hai| yaha ayukta hI ThaharatA hai| [namaka ke udAharaNa se samavAya kA svataH satva anupapanna ] taduparAMta, padArthoM kA sattva yadi samavAyaprayukta hai to samavAya kA sattva kiMprayukta hai yaha dikhaaiiye| yadi dUsare samavAya se mAnege to phira tIsare-cauthe....ityAdi kalpanA kA anta nahIM aayegaa| samavAya kA yadi svataH sattva hotA hai taba padArthoM kA sattva bhI svataH hI mAna lo| mAna lene se, phira se sattA ke samavAya kI kalpanA nirarthaka hai| . pravapakSIH yaha kaisI bAta karate ho ki samavAya kA sattvasvarUpa svataH hai to dUsare padArthoM kA bhI sattva svataH hI mAnanA paDai-bUddhimAna hokara aisA kahanA ThIka nahIM hai / are ! namaka apane Apa lavaNarasavAlA hai to isa kA matalaba yaha nahIM ki sUpa (dAla) Adi ko bhI apane Apa hI lavaNa svAda vAlA mAna liyA jAya ! ve to namaka paDane para hI lavaNasvAdavAle bana sakate haiN| Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 api cAyaM samavAyaH a ki samavAyinoH parikalpyate b utA'samavAyinoriti vikalpadvayam / b tatra yadyasamavAyinoriti pakSaH sa na yuktaH, ghaTa-paTayoratyantabhinnayostatprasaMgAt / na cA'samavAyinobhinnasamavAyena samavAyitvaM tadabhinnaM vidhAtu zakyam , viruddhadharmAdhyAsena tAbhyAM tasya bhedaprasaMgAt / nApi bhinnam , tatkaraNe tayoH tatsambandhitvAnupapatteH, bhinnasyopakAramantareNa tadayogAt / upakAre'pi tadbhinnasamavAyitvakaraNe punarapi tayorasamavAyitvam anyAnyopakArakaraNe tvanavasthA / a svata eva tu samavAyinoH kiM samavAyena taddhetunA parikalpitena ? atha samavAyena tayostavyavahAraH kriyate / nanu yadi samavAyinoH svarUpaM pratyakSAdipramANagocarastadA tata eva tadvyavahArasyApi siddheyarthameva tadartha tatparikalpanam / uttarapakSI:-yaha bhI galata hai, kyoMki padArthoM kA jo svabhAva pratyakSasiddha hai usake liye aisA kahA jA sakatA hai| samavAyAdi meM svataH sattva aura anyapadArthoM meM sattAsamavAya ke yoga se sattva-aisA pratyakSa se to siddha nahIM, phira kaise mAnA jAya? (jaba kalpanA hI karanI hai taba samavAya ke dvArA padArthoM kI sattA mAna lene ke badale samavAyavat padArthoM ko hI svataH satsvabhAva kyoM na mAna liyA jAya ?) [samavAya do samavAyI kA hogA yA asamavAyI kA ? ] yaha bhI vicAranA par3egA ki-samavAya kI kalpanA kisa ke sambandharUpa meM kI jAtI hai ? a do samavAyI vastu ke sambandharUpa meM yA b do asamavAyI vastu ke ? ye do vikalpa haiM, unameM se yadi (dUsarA pakSa) b do asamavAyI vastu kA samavAya mAneMge to vaha ayukta hai, kyoMki isameM atyantabhinna ghaTa aura paTa ke bhI samavAya sambandha kI Apatti hai / dUsarI bAta yaha hai ki samavAya se do asamavAyI vastu me samavAyitva kA abheda sambandha se AdhAna karanA zakya nahIM hai kyoMki taba to asamavAyitva aura samavAyitva ye do viruddhadharmoM ke adhyAsa se una do asamavAyI meM se pratyeka vastu kA bhI bhedaprasaMga A pddegaa| bheda sambandha se bhI AdhAna karanA zakya nahIM hai kyoMki taba to vaha samavAyitva asamavAyi do vastu se bhinna hI rahegA, aise bhinna samavAyitva ke karane para asamavAyi do vastu meM anyonyasambandhitA kI upapatti nahIM ho skegii| kAraNa, bhinna padArtha kucha upakAra ke AdhAna vinA do vasta meM sambandhitA kA sthApana nahIM kara sakatA / yadi upakAra ko mAneMge to bhI yaha prazna to khaDA hI hai ki usase hone vAlA samavAyitva una do asamavAyivastu se bhinna hogA yA abhinna ? yadi bhinna mAnage taba to usameM asamavAyitva hI rahegA, aura usake liye phira nayA nayA upakAra mAnate raheMge to anta kahA~ AyegA? yadi samavAya se do samavAyI kA hI sambandhita honA mAneMge to vaha na mAnanA hI zreyaskara haiM kyoMki jo vinA samavAya bhI svayaM hI samavAyI haiM vahA~ atirikta samavAya ko sambandhakAraka rUpa meM kalpanA kyoM kI jAya? pUrvapakSI:-isaliye ki atirikta samavAya se una do samavAyI kA 'samavAyI' aisA vyavahAra kiyA jA ske| uttarapakSI:- are bhAI ! jaba donoM samavAyI kA svarUpa, pratyakSAdipramANa kA viSaya hai taba usa pramANa se hI 'samavAyI rUpa se unakA vyavahAra siddha ho jAyegA, ataH vyavahAra ke liye samavAya kI kalpanA vyartha hai / sarvatra yathArthavyavahAra pramANAdhIna hI hotA hai / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0 samavAya0 433 atha pratyakSapramANasiddhatvAt samavAyasya evaM vikalpanamayuktam / tadsat-yadi hi tatsiddhatvaM tasya syAt tadA'yuktametat , na ca pratyakSapramANe tatsvarUpAvabhAsaH-na hi tadAtmA, jJAnam , tatsamavAyazceti tritayamindriyajAdhyakSagocaraH, nApi svasaMvedanAdhyakSaviSayaH, tasya bhavatA'nabhyupagamAt / nA'pyekArthasamavetAnantaramano'dhyakSaviSayaH, tasya prAgeva niSiddhatvAt / na ca bAhyaSvapi ghaTa-rUpAdiSvartheSu 'ayaM ghaTa, ete ca tatsamavetA rUpAdayaH, ayaM ca tdntraalvto bhinnaH samavAyaH' iti tritayamadhyakSapratItau vibhinnasvarUpaM pratibhAti / tatpratibhAne vA dravya-guNa-samavAyAnAmadhyakSasiddhatvAd vibhinnasvarUpatayA na guNa-guNibhAve samavAye vA kasyacid vivAdaH syAt / nApyekatvavibhramo ghaTa-rUpAdInAm , tatazca tannirAkaraNArtha zAstrapraNayanamapArthakaM syAt / nanu yathA pratyakSeNa pratipanne'pyakanekAnte jainena,svalakSaNe vA bauddhana svadurAgamAhitavAsanAbalAllokasya tena tadapratipannatAvibhramaH tannirAkaraNAthaM ca zAstrapraNayanam tathA'trApi syAditi / tarhi tathAvidhazAstrarahitAnAmabalA-bAlAdInAM na samavAyapratyakSatAvibhrama iti teSAM 'zuklaH paTaH' iti pratItirna sthAta . api tu 'ayaM paTaH, ete zuklAdayo guNAH, ayaM ca tadantarAlavartI aparaH samavAyaH' iti pratItiH syAta / atha samavAyasya sUkSmatvAt pratyakSatve'pyanupalakSaNAt tatrasthatvena rUpAdInAmupacArAt 'zukla: . [samavAya kI siddhi pratyakSa pramANa se azakya ] parvapakSIH-samavAya to pratyakSa pramANa se hI siddha hai, ataH usake Upara uparokta vikalpa jAla phailAnA ayukta hai| uttarapakSI:-yaha bAta galata hai, yadi vaha pratyakSa se siddha hotA taba to vikalpajAla avazya ayakta hotA, kintu pratyakSapramANa meM to kabhI bhI usake svarUpa kA bhAsa nahIM hotA / 'IzvarAtmA, jJAna aura unakA samavAya' aisI tripuTI indriyajanyapratyakSa kA to viSaya nahIM hotI / svayaMprakAzI pratyakSa kA viSaya bhI nahIM hai, kyoMki Apa jJAna ko svaprakAza nahIM mAnate / usI jJAna ke adhikaraNa meM samaveta anya mAnasapratyakSa (anuvyavasAya) kA bhI vaha viSaya nahIM hotA kyoMki jJAna kI jJAnAntaravedyatA ko pahale [pR. 344 paM0 1] parAsta kara diyA hai| bAhyajagat kI bAta kareM to ghaTa aura rUpAdi padArthoM meM "yaha ghaTa hai, ye usameM samaveta rUpAdi haiM aura una donoM kA madhyavatI yaha alaga samavAya hai" isa prakAra vibhinna svarUpa vAlI tripuTI pratyakSajJAna meM bhAsita nahIM hotI hai / yadi aisI pratIti vAstava meM hotI ho taba to dravya, guNa aura samavAya tInoM hI pratyakSa se siddha ho jAne ke kAraNa vibhannasvarUpa se gaNaguNIbhAva aura samavAya ke bAre meM kisI ko vivAda hI nahIM rahatA, uparAMta gaNaguNI arthAta rUpAdi aura ghaTa meM ekatva kA vibhrama honA bhI sambhava nahIM hai, to phira guNa-guNI ke ekatva ko tathA samavAya meM vivAda ko parAsta karane ke liye zAstroM kI racanA nirarthaka ho jaayegii| [AgamavAsanAzUnya bAlAdi ko bhI samavAya pratIta nahIM hotA ] parvapakSIH jainoM mAnate haiM ki anekAnta pratyakSa siddha hai, bauddha bhI mAnate haiM ki svalakSaNa vastu pratyakSasiddha hai, phira bhI apane apane mithyA Agama se utpanna vAsanA ke prabhAva se jina logoM ko anekAnta aura svalakSaNa pratyakSasiddha na hone kA vibhrama huA karatA hai unake vibhrama ko toDane ke liye jaina aura bauddhoM kI ora se zAstroM kI racanA kI jAtI hai-Apa unako nirarthaka nahIM mAnate hai-to vaise hI hama bhI samavAya kI siddhi ke liye zAstranirmANa karate haiM / isa meM kyA doSa huA ? ! Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 paTa:' iti pratipattiH syAt / naitad evaM, daNDe'pi 'puruSaH' iti pratipatti: syAt / upacArAcceyaM pratipattirupajAyamAnA skhaladrUpA syAd , vAhoke gobuddhivat / na ca samavetamidaM vastu atra' iti pratipattI vizeSaNabhUtaH samavAyaH pratibhAti iti vaktu yuktam , bahiSpratibhAsamAnarUpAdivyatirekeNa antazcAbhijalpamantareNAparasya varNAkRtyakSarAkArazUnyasya grAhyAkAratAM bibhrANasya bahiH samavAyasvarUpasyA'pratibhAsanAt / varNAdyAkArarahitaM ca paraiH samavAyasvarUpamabhyupagamyate / na ca tatkalpanAbaddhAvapi pratibhAti / na cAnyAdRzaH pratibhAso'nyAdRkSasyArthasya vyavasthApakaH, atiprasaMgAta / tanna smvaayo'dhykssprmaanngocrH| ___yastvAha-nityAnumeyatvAt samavAyasyAnumAnagocaratA, tenAyamadoSaH iti / taccAnumAnam'iha tantuSu paTaH' iti buddhistantu-paTavyatiriktasambandhapUrvikA, 'iha' iti buddhitvAt , iha kaMsapAtryAM jalabuddhivat-ityetat ; 'so'pyayuktavAdI, 'samavAyasyAnyasya vA padArthasya nityaikarUpasya kAraNatvA'sambhavAt kvacidapi' iti pratipAdayiSyamANatvAt / na ca 'tantuSu paTa:-zRGga gauH-zAkhAMyAM vRkSaH' iti laukiko pratItirasti, 'paTe tantavaH-gavi zRGgam-vRkSa zAkhA' ityAkAreNa pratItyutpatteH saMvedanAta , tasyAzca samavAyanibandhanatve tantvAdInAM pttaadyaarbdhtvprsNgH|| uttarapakSI:-yadi aisA kaheMge taba to bAlaka-abalA Adi jina logoM ko tathAvidha Agama se koI vAsanA utpanna nahIM huyI hai una logoM ko to samavAya kI pratyakSatA ke bAre meM koI vibhrama nahIM ho sakatA, ataH zveta vastra ko dekha kara una logoM ko 'zukla vastra' aisA pratyakSa na ho ka vastra, ye zuklAdi guNa aura yaha unakA madhyavattA alaga samavAya" aisA hI pratyakSa honA cAhiye / kintu aisA hotA nahIM hai, ata: pUrvapakSa kA kathana vyartha hai| pUrvapakSIH samavAya bahuta sUkSma hai, dekhane para bhI vaha sphuTa upalakSita nahIM hotA, dUsarI ora zukla rUpAdi guNa vastra meM rahane vAle haiM ataH 'zukla vastra' aisI guNa-guNI ke abheda bhAva se pratIti hotI hai| uttarapakSI:-yaha aisA nahIM hai, yadi upacAra se aisI pratIti hone kA kaheMge to daMDavAle puruSa ko dekha kara upacAra se daMDa meM bhI 'yaha puruSa hai' aisI buddhi ho jAyegI / aura yadi 'zukla vastra' isa pratIti ko upacAra se hone kA mAneMge to vaha skhaladrUpa, yAnI bailavAhaka meM baila kI buddhi kI taraha avAstava ho jAyegI jo kisI ko bhI mAnya nahIM hai / pUrvapakSI:-'yaha vastU isa meM samaveta hai' isa prakAra kI pratIti meM samavAya hI vastrAdi ke vizeSaNarUpa meM pratIta hotA hai| uttarapakSI.-aisA bhI kahanA ayukta hai kyoMki ukta pratIti meM, bAhyajagat ke to kevala rUpAdi hI bhAsate haiM aura samavAya ko to Apa apanI vAsanA se antarjalpa ke dvArA usameM joDa kara vaisA bolate haiM, vAstava meM grAhyAkAra ko dhAraNa karane vAle, varNa-AkRti aura akSarAkAra se zUnya aise samavAya kA svarUpa bAhya jagat meM kisI ko bhI nahIM bhAsatA hai / samavAya ko to Apa varNAdiAkAra se zunya svarUpavAlA mAnate ho, aura vaisA samavAya kabhI kalpanA meM bhI sphUrita nahIM hotaa| eka prakAra kA pratibhAsa kabhI anyaprakAra kI vastu kA vyavasthApaka nahIM bana sakatA, anyathA rUpaAkAra kA pratibhAsa rasa kA sthApaka ho jaayegaa| niSkarSa:-samavAya pratyakSapramANa kA viSaya naha Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakatR tve u0samavAya0 435 kiMca, samavAyasya samavAyibhiranabhisambandhe tasya tatra 'saMbaddhabuddhijananaM teSAM sambandha eva ca' [ ] iti ca na yuktam , na hi daNDa-puruSayoH saMyogaH sahya-vindhyAbhyAmanabhi. sambandhyamAnastatra saMbaddhabuddhihetuH tatsambandho vA / taistadabhisambandhe vA svataH, dravya-guNa-karmaNAM svAdhAraiH svataH sambandhaH kiM na syAt yataH samavAyaparikalpanA''narthakyamaznuvIta / 'iha samavAyiSu samavAyaH' iti ca buddhiraparanimittakA prakRtasya hetoranekAntikatvaM kathaM na sAdhayet , svatastatsambandhAbhyupagameM ? samavAyAntareNa tasya tadabhisambandhe'navasthAlatA gaganatalAvalambinI prasajyeta / vizeSaNavizeSyabhAvalakSaNasambandhabalAt tasya tadabhisambandhe tasyApi taiH sambandho'paravizeSaNavizeSyabhAvalakSaNasambandhabalAda yadi saivaanvsthaa| samavAyabalAt tasya tatsambandhe vyaktamitaretarAzrayatvam / svata. staistasyAbhisambandhe buddhayAdInAmapi svata eva svAdhAraiH sambandho bhaviSyatIti vyartha sambandhaparikalpanam / tanna samavAyaH kasyacit pramANasya godharaH punarapi cainaM yathAsthAnaM niSetsyAmaH, ityAstAM tAvat / tadevaM buddhastadAtmano vyatireke smbndhaa'siddhermtubrthaanuppttiH|| [samavAyasAdhaka anumAna nirdoSa nahIM hai ] jisane aisA kahA hai ki-samavAya nitya aura hamezA ke liye anumeya hI hai, ata. vaha anumAna kA hI viSaya hai, pratyakSa kA viSaya na hone meM koI doSa nahIM hai| anumAna isa prakAra hai:-'yahAM tantuoM meM vastra hai' aisI buddhi tantu aura vastra donoM se atirikta sambandha se utpanna hai, kyoMki yaha buddhi 'yahA~ isa taraha se hotI hai / udA0 'yahA~ kaMsapAtrI meM jala hai' aisI buddhi |-aisaa jisane kahA hai vaha bhI mithyAvAdI hai| kAraNa hama Age dikhAyeMge ki samavAya yA anya koI bhI padArtha yadi nityaikasvarUpa hogA to vaha kisI bhI kArya ke prati kAraNa nahIM bana skegaa| "tantuoM meM vastra hai-sIMga meM gAya haizAkhA meM vRkSa hai" aisI pratItiyA~ loka meM kisI ko nahIM hotI hai, sabhI logoM ko 'vastra meM tantu haiMgAya meM sIMga hai-vRkSa meM zAkhA hai' aise AkAravAlI pratIti kI utpatti kA hI saMvedana hotA hai| yadi samavAya ko ina pratItioM kA viSaya mAneMge taba to vastra, gAya aura vRkSa dravya meM samavAya sambandha se kamazaH tantu, sIMga aura zAkhA dravya ke Arambha kI Apatti hogii| [ samavAya kA samavAyi ke sAtha sambandha hai yA nahIM ? ] taduparAMta, A samavAya kA samavAyI padArthoM ke sAtha abhisambandha hai yA B nahIM ye do prazna duruttara hai / B yadi abhisambandha nahIM hai to yaha kahanA vyartha hai ki-'samavAya unakA sambandha hai aura usase 'sambaddha' buddhi kI utpatti hotI hai' / daNDa aura puruSa kA saMyoga, sahyAdri aura vindhyAdri ke tha saMlagna nahIM hai to vaha donoM ke bIca sambandha bhI nahIM bana sakatA aura usase una donoM meM 'sambaddha' buddhi kA bhI janma honA zakya nahIM hai| A yadi samavAyI padArthoM ke sAtha samavAya kA svata: ho abhisambandha vidyamAna hai, taba to dravya-guNa aura karma kA bhI apane AdhAra ke sAtha samavAya kI kalpanA ko nirarthaka siddha karane vAlA svataH hI sambandha kyoM nahIM ho sakatA? tathA, Apane pahale 'iha'....ityAdi buddhi meM atirikta sambandhamUlakatva ko sAdhya banA kara 'iha-iti buddhitvAt' yaha hetu kahA thA, kintu "iha samavAyiSu samavAyaH" isa buddhi meM ApakA abhimata atirikta sambandharUpa sAdhya to hai nahIM (kyoMki Apa samavAyI aura samavAya kA alaga samavAyasambandha nahIM mAnate haiM) to phira isa buddhi se 'iha iti buddhitvAt'-yaha hetu anaikAntika kyoM nahIM siddha hogA?! Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha avyatiriktA tadAtmanastabuddhistathApi tadanupapattiH, na hi tadeva tenaiva tadvad bhavati / kiM ca, tadAtmanastabaddheravyatireke yadi tadAtmani tadbuddheranupravezastadA buddharabhAvAd buddhivikalo gaganAdivad jaDasvarUpastadAtmA kathaM jagatsraSTA syAt ? buddhayAdivizeSaguNagaNavaikalye ca tadA'tmanaH, asmadAdyAtmano'pyAtmatvenaiva tadvaikalyAd muktAtmanaH iva saMsAritvaM na syAva , navAnAM vizeSaguNAnAmAtyantikakSayopetasyAtmano muktatvAbhyupagamAt tasya cAsmadAdyAtmasvapi samAnatvAt bhavadabhyupagamena / atha AtmatvA'vizeSe'pi tadAtmA asmadAdyAtmabhyo viziSTo'bhyupagamyate tahi kAryatvA'vizeSe'pi ghaTAdikAryebhyaH sthAvarAdikAryamakartR katvena viziSTaM ki nAbhyupagamyate ? tathA ca na kAryatvAdilakSaNo heturanupalabhyamAnakartR kaiH sthAvarAdibhiravyabhicArI syAt / jaba ki Apa vahAM atirikta sambandha ko na mAna kara svata: hI samavAya aura samavAyI kA sambandha mAnate ho| yadi dUsare samavAya se unakA abhisambandha mAneMge to usa samavAya ko sambandha karane ke liye naye naye samavAya kI kalpanA latA ( =anavasthA) itanI phailegI jo AkAzatala ko jA milegii| yadi 'samavAyI vizeSya aura samavAya vizeSaNa' isa prakAra vizeSaNavizeSyabhAvAtmaka sambandha ke bala se unakA abhisambandha mAneMge to yahA~ vizeSaNa-vizeSyabhAvAtmaka sambandha ke sambandha ke liye bhI anya-anya vizeSaNa-vizeSyabhAvAtmaka sambandha kI khoja karanI par3egI-isa prakAra usI anavasthA kA punaravatAra hotA rhegaa| yadi vizeSaNa-vizeSyabhAvAtmaka sambandha kA abhisambandha pUrvokta samavAya se mAna leMge to donoM eka dUsare ke AdhIna bana jAne se spaSTa hI anyonyAzraya doSa lgegaa| yadi usakA sambandha svataH ho mAna lage to pUrvavat buddhi Adi kA bhI apane apane AdhAra meM sambandha ho jAyegA ata: samavAya kI kalpanA niSphala hai| sArAMza, samavAya kisI bhI pramANa kA viSaya nahIM hai| agrima grantha meM ucita sthAna para aura bhI usake niSedha kI yuktiyAM dikhAyeMge ataH aba usako rahane do| kahanA to yahI hai ki uparokta rIti se buddhi yadi IzvarAtmA se bhinna ( pRthak ) hogI to sambandha kI ghaTanA na hone se mat (matup) pratyaya kI saMgati nahIM ho skegii| [samavAya kI prAsaMgika carcA samApta ] [ IzvarAtmA aura buddhi kA abhedaM asaMgata ] ___ yadi IzvarAtmA se usakI buddhi ko abhinna (apRthak ) mAnA jAya to bhI matup pratyaya ko saMgati nahIM hai kyoMki vaha eka vastu apane se hI kabhI tadvat ( yAnI apanevAlI ) nahIM ho sktii| taduparAMta, IzvarAtmA se usakI buddhi kA bheda na hone para a Izvara meM buddhi kA anupraveza mAneMge yA b buddhi meM Izvara kA anupraveza mAneMge? a yadi buddhi kA Izvara meM hI anupraveza mAnage to buddhi jaisA kucha bhI nahIM rahegA ata: AkAzAdi kI taraha IzvarAtmA bhI buddhizUnya jaDasvarUpa ho jAyegA, phira vaha jagat kA nirmAtA kaise ho sakegA? uparAMta, IzvarAtmA yadi buddhi Adi vizeSaguNa se zUnya hogA to Atmatva donoM jagaha samAna hone se apane logoM kA AtmA bhI usase zUnya hI hogA, phalataH jaise muktAtmA vizeSaguNoM ke uccheda ke kAraNa saMsArI nahIM mAnA jAtA usI taraha apane logoM meM bhI saMsArItva nahIM ghttegaa| buddhi-sukha-dukha-icchA-dveSa prayatna-bhAvanA aura dharmAdharma ye nava Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 437 atha tabuddhau tadAtmano'nupravezastadA buddhimAtramAdhArazUnyamabhyupagantavyaM bhavati / tathA cAsmadAdibuddhe rapi tadvadAdhAravikalatvena matubarthA'sambhavAd ghaTAdAvapi buddhimatkAraNatvasyA'siddhatvAt sAdhyavikalo dRSTAntaH / athAsmadAdibuddhibhyo buddhitve samAne'pi tabaddherevAnAzritatvalakSaNo vizeSo'bhyupagamyate tahi ghaTAdikAryebhyaH pRthivyAdikAryasya kAryatve samAne'pi akartR pUrvakatvalakSaNo vizeSo'bhyupagantavyaH iti punarapi kAryatvalakSaNo hetustaireva vybhicaarii| ___ki cAsau tadbuddhiH kSaNikA'bkSaNikA veti vaktavyam / yadi kSaNiketi pakSaH tadAtmAnaM samavAyikAraNama. prAtmamana saMyogaM cA'samavAyikAraNama, taccharIrAdikaM ca nimittakAraNamantareNa kathaM dvitIyakSaNe tasyA utpattiH? tadanutpattau cA'cetanasyANvAdezacetanAnadhiSThitasya kathaM bhUdharAdi karaNe pravRttiH vAsyAderivA'cetanasya cetanAnadhiSThitasya pravRttyanabhyupagamAt ? tatazcedAnI bhUruhAdInAmanutpattiprasaMgAt kAryazUnyaM jagat syAt / atha samavAyyAdikAraNamantareNA'pi tabuddharasmadAdibuddhivailakSaNyAdutpattirabhyupagamyate / nanvevaM ghaTadikAryavailakSaNyaM bhUdharAdikAryasya kiM nAbhyupagamyate iti tadeva vizeSaguNoM ke atyanta uccheda se hI Apa AtmA ko mukta mAnate haiM aura Apake mAne hue buddhi ke avyatireka pakSa meM to apane logoM ke AtmA meM bhI vaha (uccheda) samAna hI hai| [ghaTAdikArya aura sthAvarAdi meM vailakSaNya ] pUrvapakSI:-Atmatva samAna hone para bhI IzvarAtmA ko apane logoM kI AtmA se vilakSaNa mAnate haiM / ataH saMsArItva na hone kI koI Apatti nahIM hogii| uttarapakSIH-to phira ghaTAdi aura jaMgalIvanaspati Adi meM kAryatva samAna hone para bhI ghaTAdi se jaMgalI vanaspati Adi sthAvara kAryoM meM akartR katvarUpa vilakSaNatA kA bhI kyoM asvIkAra karate haiM ? yadi svIkAra kareM taba to anupalabdhakartA vAle sthAvarAdi meM ApakA kAryasvarUpa heta vyabhicArI bnegaa| .. b yadi Izvara ke AtmA meM buddhi ke anupraveza ke badale buddhi meM Izvara ke AtmA kA anupraveza mAneMge to AdhArazUnya kevala buddhi mAtra kA hI svIkAra phalita hogA / jaise Izvarabaddhi AdhArazanya ho sakegI vaise hI buddhitva ko samAnatA ke kAraNa apane logoM kI buddhi bhI AdhArazUnya raha sakegI. phalataH 'buddhimAn' isa prayoga meM 'mAn' pratyaya kA asambhava yAnI nirarthaka ho jAyegA / Azaya yaha hai ki ghaTAdi kArya kA bhI buddhimAn kartA asiddha ho jAne se dRSTAnta sAdhyavirahita bana jaayegaa| .. pUrvapakSI:-Izvarabuddhi aura apane logoM kI buddhi meM buddhitva samAna hone para bhI Izvarabaddhi meM AdhArazUnyatArUpa vizeSatA kI kalpanA karate haiM, apane logoM kI buddhi meM nahIM / uttarapakSIH-taba to yaha bhI kaho ki ghaTAdikArya aura kSiti Adi meM kAryatva samAna hone para bhI akarta pUrvakatvarUpa vizeSatA kSiti Adi meM ho mAneMge / jaba aisA kaheMge taba to kSiti Adi meM kAryatva hetu phira se eka bAra sAdhyadrohI siddha hogaa| [ Izvarabuddhi meM kSaNikatva-kA vikalpa asaMgata ] . taduparAMta, yaha buddhi A kSaNika hai yA B akSaNika-yaha dikhAIye / A yadi kSaNikapakSa ko mAnate haiM to prazna hogA ki usa buddhi ke naSTa ho jAne para, dvitIyakSaNa meM samavAyI kAraNa AtmA, Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 codyam / kiMca, yadIzabuddhiH samavAyyAdikAraNanirapekSavotpattimAsAdayati tahi muktAnAmapyAnandAdikaM zarIrAdinimittakAraNAdivyatirekeNApyutpatsyata iti na buddhi-sukhAdivikalaM jaDAtmasvarUpaM muktiH syAt / - bathA'kSaNikA tabuddhiH / nanvevamasmadAdibuddhirapyakSaNikA ki nAbhyupagamyante ? atha pratyakSAdipramANavirodhAd nAsmadAdibuddhirakSaNikA, tahi tadvirodhAdevA'kRSTotpattiSu sthAvareSu kAryatvaM buddhimatkAraNapUrvakaM nAbhyupagantavyam / athAsmadAdibuddheH kSaNikatvasAdhakamanumAnamakSaNikatvAbhyupagamabAdhakaM pravartate na punarakRSTotpattiSu sthAvareSu / ki punastadanumAnam ? atha 'kSaNikA buddhiH asmadAdipratyakSatve sati vibhudravyavizeSaguNatvAt , zabdavat' ityetat / nanu yathA asyAnumAnasyAsmadAdibuddhyakSaNikatvAbhyupagamabAdhakasya sambhavastathA'kRSTotpattiSu sthAvareSu kartR pUrvakatvAbhyupagamabAdhakasya tasya sambhavaH pratipAdayiSyata iti nAtra vastuni bhavatItsukyamAstheyam / yathA ca buddhikSaNikatvAnumAnasyAnekadoSaduSTatvaM tathA zabdasya paudgalikatvavicAraNAyAM pratipAdayiSyata ityetadapyAstAM tAvat / asamavAyI kAraNa Atma-mana kA saMyoga aura nimitta kAraNa zarIrAdi, ke vinA nayI buddhi kaise utpanna hogI ? (yahA~ buddhi meM AtmA kA anupraveza hone se AtmA to rahA hI nahIM, usakA mana ke sAtha saMyoga bhI na rahA aura taba zarIra bhI nahIM ho sakatA, phira anitya buddhi kI utpatti kaise hogI ? ) yadi kaheM ki-dvitIyakSaNa meM baddhi hI utpanna nahIM hotI hai, taba to cetanA ke abhAva meM tadanadhiSThita aNu Adi kI bhUdharAdikAryotpAdana meM sakriyatA kaise ho sakegI? kuThAra kI taraha jo acetana evaM cetana se anadhiSThata hote haiM unase kisI bhI pravRtti kA janma to Apa mAnate nahIM hai| isakA duSpariNAma yaha yogA ki vRkSAdi-kisI bhI kArya kI utpatti na hone se pUrA jagat kAryazUnya ho jaayegaa| pUrvapakSI:-samavAyI Adi kAraNa ke vinA bhI Izvarabuddhi kI utpatti ko hama mAna leMge, kyoMki Izvarabuddhi apane logoM kI buddhi se vilakSaNa hai| uttarapakSIH-taba parvatAdi kAryoM ko bhI ghaTAdi kArya se vilakSaNa arthAt akartR pUrvaka hI kyoM nahIM mAna lete haiM ? ! yahI prazna phira se utthegaa| dUsarI bAta yaha hai ki kSaNika Izvarabuddhi kA yadi samavAyI Adi kAraNa sAmagrI se nirapekSa yAnI unake vinA hI utpatti mAneMge to muktAtmAoM meM sukha-jJAnAdi bhI zarIrAdinimittakAraNoM ke vinA hI utpanna ho jAyeMge / ataH mukti kA svarUpa buddhisukhAdi se zUnya jaDamAtrarUpa nahIM hogaa| [Izvarabuddhi meM akSaNikatva kA vikalpa asaMgata ] B yadi Izvarabuddhi ko akSaNika mAnate haiM to phira apane logoM kI buddhi ko akSaNika kyoM nahIM mAna lete ? pUrvapakSI:-apane logoM kI buddhi ko akSaNika mAnane meM pratyakSAdi pramANoM kA virodha AtA hai ataH use akSaNika nahIM mAnate haiN| uttarapakSI:-aise to kRSi ke vinA utpanna sthAvarakAryoM meM buddhimatkAraNapUrvakatva mAnane meM bhI pratyakSAdi kA virodha hai to phira una kAryoM meM usako nahIM mAnanA caahiye| pUrvapakSI:- apane logoM kI buddhi meM akSaNikatva mAnane jAya to kSaNikatvasAdhaka anumAna rUpa bAdhaka bIca meM AtA hai, kRSi ke vinA utpanna sthAvarakAryoM meM vaha bIca meM nahIM aataa| vaha Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 439 yathA vA buddhitvAvizeSe'pIzAsmadAdibuddhyorayamakSaNikatvakSaNikatvalakSaNo vizeSastathA bhUruhaghaTAdikAryayorapyakartR-kartR pUrvakatvalakSaNo vizeSaH kiM nAbhyupagamyate ? iti punarapi tadeva dUSaNaM kAryatvAderhetoranaikAntikatvalakSaNaM prkRtsaadhye| tadevaM buddhimatkAraNapUrvakatvalakSaNe sAdhye matubarthA'sambhavAt tanvAdInAmanekadhA pramANabAdhAsambhavAcca zAstravyAkhyAnAdiliMgAnumIyamAnapANDityaguNasya devadattasyeva mUrkhatvalakSaNe sAdhye'numAnabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktasya kAryatvAdehetoH kAlAtyayApadiSTatvena tatputratvAderivA'gamakatvam anumAnabAdhitatvaM vA pakSasyeti sthitam / tathA 'kAryatvAt' iti heturapyasiddhaH / tathAhi-kimidaM tanvAdInAM kAryatvam ? 'prAgasataH A svakAraNasamavAya:' B sattAsamavAyo vA' iti cet ? kutaH prAgiti ? kAraNasamavAyAditi cet ? kaunasA bAdhaka anumAna hai-isakA uttara yaha rahA 'jJAna kSaNika hai' kyoMki vaha apane logoM ke pratyakSa kA viSaya aura vibhu Atma dravya kA vizeSaguNa hai, udA0 zabda / yaha anumAna buddhi ke akSaNikatva meM bAdhA DAla rahA hai| uttarapakSI:-apane logoM kI buddhi ko akSaNika mAnane meM jaise uparokta bAdhaka anumAna kA sambhava hai, vaise hI kRSi ke vinA utpanna sthAvarakAryoM meM kartR pUrvakatva ko mAnane meM bhI bAdhaka anumAna kA sambhava kaise hai yaha hama dikhAne vAle haiM ataH isa viSaya meM abhI Apa adhRti mata kiijiye| tathA, buddhi ke kSaNikatva kA anumAna kitane doSoM se duSTa hai yaha bhI hama zabda kI pudgalamayatA ke vicAra prastAva meM dikhAyeMge, ataH usakI carcA ko bhI aba maukUpha rkheN| [ kAryatva hetuka anumAna bAdhita hai ] yaha bhI hama pUcha sakate haiM ki jaba buddhitva samAna hone para bhI Izvara aura apane logoM ko buddhi meM kramazaH akSaNikatA aura kSaNikatva kI vizeSatA mAnI jAtI hai| taba ghaTAdi aura vRkSAdi kAryoM meM kramazaH kartR pUrvakatA aura kartR viraha rUpa vizeSatA kyoM nahIM mAnate haiM ? isa vizeSatA ke kAraNa phira se eka bAra buddhimatkAraNapUrvakatva sAdhya ke sAdhaka kAryatva hetu meM anaikAntikatva kA dUSaNa ubhara aayegaa| Upara jo carcA kI gayI usase yaha sAra nirgalita hotA hai ki buddhimatkAraNapUrvakatvarUpa sAdhya meM matup (mat) pratyaya kA artha saMbhava na hone se aura zarIrAdi avayavI ke viSaya meM aneka prakAra ke pramANoM kI bAdhA upasthita hone se, sAdhyanirdeza ke bAdhita ho jAne para kahe gaye kAryatvAdi hetu kAlAtyayApadiSTa doSa se dUSita ho jaayegaa| jaise ki (udAharaNa)- devadatta meM 'zAstroM ke sahI vyAkhyAna' Adi liMga se utthita anumAna dvArA pAMDitya guNa kI siddhi ho jAne para koI aisA anumAna prayoga kare devadatta mUrkha hai kyoMki sthUlakAya hai-to yahAM mUrkharUpa sAdhya pUrvokta anumAna se bAdhita hai ata: sthalakAya hetu kAlAtyayApadiSTa ho jAtA hai| kAlAtyayApadiSTatA ke kAraNa, jaise 'vaha mUrkha hai kyoMki mUrkha kA putra hai' aise anumAna me mUrkhaputratva aura mUrkhatva ko vyApti na hone se mUrkhatanayatva hetu mUrkhatva rUpa sAdhya kA sAdhaka nahIM bana sakatA vaise yahA~ bhI kAryatva hetu sAdhya kA gamaka nahIM bana skegaa| athavA kRSi ke vinA utpanna sthAvara kAryarUpa pakSa meM buddhimatkAraNapUrvakatvaviraha sAdhaka anumAna pravRtta hone se pakSa bAdhita ho jaayegaa| Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nanu tatsamavAyasamaye prAgiva svarUpasattvavaidhurye 'prAk' iti vizeSaNamanarthakam , sati sambhave vyabhicAre ca vizeSaNamupAdIyamAnamarthavad bhavati atra tu vyabhicAra eva, na sambhavaH / tathAhi-yadi kAraNasamavAyasamaye svarUpeNa sada bhavati tanvAdi. tadA tatkAla iva tasya prAgapi sattve kAryatvaM na vizeSaNamupAdIyate 'prAgasataH' iti / yadA punaH prAgiva kAraNasamavAyavelAyAmapi svarUpasattvavikalatA tadA 'prAk' iti vizeSaNaM na kacidarthaM puSNAti, 'asataH' ityevAstu / A na cA'sataH kAraNasamavAyo'pi yuktaH, zazaviSANaderapi tatprasaMgAt / 'tasya kAraNavirahAnna tatprasaMga' iti cet ? kuta etat ? asattvAt , tanukaraNAderapi tadvadasattve ki kRto'yaM vibhAgaH-asya kAraNamasti na zazazaGgAderiti ? tanvAdeH kAraNamupalabhyate netarasyetyapi nottaram , yata kAya-kAraNayorupalambhe satyetat syAt 'idamasya kAraNaM kArya cedamasya' iti / na ca parasya tadupalambhaH pratyakSataH, upalambhakAraNamupalambhaviSaya iti naiyAyikAnAM matam-'arthavat pramANam' [ vA. bhA. prArambhe ] ityatra bhASye pramAtR-prameyAbhyAmarthAntaramavyapadezyA'vyabhicArivyavasAyAtmakajJAne kartavye'rthaH sahakArI vidyate yasya tad arthavat pramANam' iti vyAkhyAnAt / [kAryatva hetu kI samAlocanA kA Arambha ] pakSa mImAMsA aura sAdhyamImAMsA ke bAda aba kAryatva hetu kI parIkSA kI jAtI hai-'kAryatvAt' yaha hetu asiddha hai / jaise dekhiye dehAdi meM kAryatva kyA hai ? jo 'pahale' asat thA usakA apane kAraNoM meM samavAya athavA usameM sattA kA samavAya-ise yadi kAryatva kahA jAya to sarvaprathama yahI prazna hai ki 'pahale' yAnI kisake pahale ? kAraNasamavAya ke pahale aisA yadi kahate haiM to 'pahale' yaha vizeSaNa vyartha ho jAyegA kyoMki kAraNasamavAya ke pahale vastu jaise svarUpasattva se zUnya hai vaise usa ke bAda bhI zUnya hai to 'pahale' aisA kahane kA kyA hetu ? vizeSaNa kA prayoga tabhI sArthaka hotA hai jaba vaha saMbhavita ho aura vyabhicArI bhI ho / [ jaise 'nIla kamala' prayoga meM nIla vizeSaNa kamala meM sambhavita bhI hai aura zvetAdi kamala meM vyabhicArI bhI hai| ] yahA~ to jaise pahale asat hai vaise hI pIche bhI, asat hI hai| jaise dekhiye-kAraNasamavAya kAla meM yadi dehAdikArya svarUpa se sat hote ho aura usa kAla ke jaise pUrvakAla meM bhI yadi vaisA sattva rahatA ho taba to kAryatva na ghaTa sakane se Apa 'pahale asat' aisA prayoga karate ho / kintu kAraNasamavAya kAla meM bhI yadi kArya svarUpa sattva se vidhura hI rahatA ho taba 'prAka -pahale' yaha vizeSaNa kisI vizeSa prayojana siddha nahIM kara sakatA / ataH 'prAk asataH pahale asat' aisA kahane ke bajAya 'asat' itanA hI kahanA cAhiye / [ kAraNoM meM asad vastu kA samavAya sambhava nahIM ] A yaha bhI dekhiye ki jo asat hai usakA kAraNoM meM samavAya honA ayukta hai, kyoMki isa pakSa meM zazasIMgAdi kA bhI kAraNoM meM samavAya ho jAne kA atiprasaMga hai / yadi kaheM ki-asat zasasoMga kA koI kAraNa nahIM hai ata: prasaMga nahIM hai |-to yahA~ prazna hogA ki usake kAraNa kyoM nahIM hai ? yadi asat hone se usake kAraNa na hone kA kahA jAya to dehendriyAdi bhI zazasIMgavat asat hI to haiM to yaha vibhAga kaise kiyA jA sakegA ki 'dehAdi ke kAraNa haiM aura zasasIMgAdi ke nahIM haiM ?' 'dehAdi ke kAraNa kA upalambha hotA hai, zazasIMga ke kAraNoM kA nahIM hotA' aisA uttara ThIka nahIM hai, kyoMki Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarAkartRtve uttarapakSaH 441 na cA'janakaM sahakAri, 'saha karotIti sahakAri' iti vyutpatteH / na cA'sat zazaviSANasamaM jJAnasyAnyasya vA kAraNam , virodhAt / api ca, indriyArthasaMnikarSAta pratyakSaM jJAnamutpattimat , kAryakAraNAdinA cendriyasaMnikarSaH saMyogaH, so'pi kathaM tenA'satA janyata iti cintyam / saMyogAbhAve ca 'rUpAdinendriyasya saMyuktasamavAyaH, rUpatvAdinA tu saMyuktasamavetasamavAyaH' iti sarva durghaTama / etena dravyatvAdisAmAnyasambadho'pi tasya nirUpitaH / tanna tanvAdiviSayamadhyakSam / ata eva nAnumAnamapi / tadevaM kharaviSANAdivat kArya-kAraNAderanupalambhAnna yuktametat-zarIrAdeH kAraNamasti, na zazazRGgAderiti / yadi punastanukaraNAdiH sana vandhyAsutAdiparihAreNeti matiH, tatra kutaH sa eva san ? kAraNasamavAyAt , sopi kutaH ? sattvAt , anyonyasaMzrayaH tatsamavAyAta sattvam atazca tatsamavAya iti / B 'prAgasataH sattAsamavAyAta sa eva san' iti cet ? kutaH prAk ? sattAsamavAyAt / nanu tatsamavAyakAle prAgiva svarUpasattvavirahe 'prAga' iti vizeSaNamanarthakamityAdi sarvaM vaktavyam / asatazca kArya aura kAraNa upalabdha hone para yaha kahA jA sakatA hai ki-yaha isakA kAraNa hai aura yaha isakA kArya hai, prativAdI naiyAyikamata meM kArya-kAraNa kA upalambha pratyakSa se to hotA nahIM / naiyAyikoM kA mata to yaha hai ki jo upalambha kA kAraNa bane vahI upalambha kA viSaya hotA hai / nyAyasUtra ke vAtsyAyana kRta bhASyagrantha ke prArambha ke 'arthavat pramANam' isa aMza kI vyAkhyA meM aisA kahA gayA hai ki jo 'pramAtA aura prameya' se bhinna hai evaM avyapadezya-avyabhicAri-vyavasAyAtmaka jJAna karane meM artha jisa ko sahakAra detA hai aura jo saprayojana hai vahI pramANa hai / isa prakAra ke vyAkhyAna se yaha phalita hotA hai ki upalambha kA kAraNa bane vahI upalambhaviSaya ho sakatA hai, kArya-kAraNa kA pratyakSa to naiyAyika mAnate nahIM phira usakA upalambha kaise hogA ? jaba kArya-kAraNa kA upalambha hI aghaTita hai to 'dehAdi ke kAraNa upalabdha hote haiM, zazasIMga ke nahIM yaha bAta asad uttararUpa bana jAtI hai| . [ asat vastu kisI kA kAraNa bhI nahIM hotA ] . . Azaya yaha hai ki kArya aura kAraNa upalambha ke janaka nahIM hai ata eva ve 'sahakAri' bhI nahIM kahe jA sakate, kyoMki 'sahakAri' pada kI vyutpatti yAnI pada ke vibhAjana se prApta artha hI aisA hai ki jo 'sAtha meM rahatA huA kre'| jo svayaM hI asat hai vaha zazaviSANatulya hone se jJAna (upalambha) athavA tadanya kisI bhI padArtha kA kAraNa hI nahIM bana sakatA cUki isameM virodha AyegA / asattva aura kAryakAritva kA virodha prasiddha hI hai| dUsarI bAta, pratyakSa jJAna kI utpatti indriya-artha ke saMnikarSa se hotI hai / kArya-kAraNa ke pratyakSa ke liye bhI una ke sAtha indriyasaMnikarSAtmaka saMyoga apekSita hogA / jaba kArya asat hI hai to usase saMyoga kA janma hI kaise hogA? yaha vicAraNIya prazna hai / jaba kArya ke sAtha saMyoga asiddha huA to kAryagata rUpAdi ke sAtha indriya kA saMyukta samavAya saMnikarSa ghaTAnA muzkila hai aura rUpAdigata rUpatvAdi ke sAtha saMyuktasamavetasamavAya saMnikarSa ghaTAnA bhI duSkara hai / isa rIti se jaba kAraNoM meM asat kArya kA samavAya nahIM ghaTa sakatA to isa se yaha bhI phalita ho jAtA hai ki asata kArya meM dravyatva-pRthvItvAdi sAmAnya kA sambandha ghaTAnA bhI duSkara hI hai / niSkarSa, dehAdi (avayavI) ko siddha karane vAlA pratyakSapramANa koI hai nahIM isIlie anumAna bhI nahIM ho sktaa| isase yaha siddha hotA hai ki zazasIMgatulya kArya-kAraNa Adi kA upalambha na hone, 'zarIrAdi ke kAraNa upalabdha haiM aura zasasIMga kA nahIM yaha bAta ayukta hai| Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 sattAsamavAye kharazRGgAderapi sambhaved avizeSAt / 'prAg' iti ca vizeSaNaM zazazRGgAdivyavacchedArtha pareNoktam , sattAsambandhasamaye ca tanvAdeH svarUpasattvAbhAve kastato vizeSaH ? ayamasti vizeSaH-karmaromAdikamatyantA'sat , itarata punaH svayaM na sata , nA'pyasat , ata eva sattAsambandhAt tadeva 'sat' ityucyata iti-tadetajjaDAtmano bhavataH ko'nyo bhASate ! tathAhi-'na sat' iti vacanAt tasya sattAsambandhAta prAgabhAva uktaH stprtissedhlkssnntvaadsy| 'nApyasat' ityabhidhAnAt bhAvaH, asattvaniSedharUpatvAda bhAvasya ruupaantraabhaavaat| tathaiva vaiyAkaraNAnAM nyAyaH-'dvau pratiSedhau prakRtamathaM gamayataH' iti / kathamanyathA 'nedaM nirAtmakaM jIvaccharIram , prANAdimattvAt' ityatra nairAtmyaniSedhaH sAtmakaH sidhyet ? [ dehAdi ko sat mAnane meM anyonyAzraya ] kArya dehendriyAdi ko asat mAnane para Apatti AtI hai isaliye yadi vandhyAputrAdi asat ko choDa kara dehAdi ko sat mAna liye jAya-to bhI yaha prazna hogA ki kyoM vandhyAputra sat nahIM hai aura dehAdi hI sat haiM ? isake uttara meM yaha kaheM ki kAraNoM meM dehAdi kA samavAya hai ataH dehAdi sat haiM to yahA~ phira se prazna hogA ki kAraNa samavAya dehAdi kA hI kyoM hai, vandhyAputrAdi kA kyoM nahIM ? isake uttara meM yadi kaheMge ki dehAdi sat hai isIliye unakA hI kAraNoM meM samavAya hotA hai to yahA~ anyonyAzraya doSa lagegA- kAraNasamavAya se dehAdi kA sattva aura sattva se kAraNasamavAya / [prAk asat vastu sattAsamavAya se sata nahIM ho sakatI ] ____B yadi kaheM ki prAk kAla meM asat hone para bhI sattA ke samavAya se dehAdi hI sat hote haiMto prAk kAla meM yAnI kisake prAk kAla meM ? 'sattAsamavAya ke prAk kAla meM'-aisA kaheMge to, yaha socanA hogA ki sattAsamavAya hone para pUrvakAlavat usa kAla meM dehAdi yadi svarUpasattva se vidhura hoMge taba to pUrvottara ubhaya kAla meM asat hone se 'prAk' vizeSaNa nirarthaka hai-ityAdi jo pahale kAraNasamavAya ke vikalpa meM dUSaNa diye haiM ve saba yahA~ bhI kahe jA sakate haiN| [ pR0 436 ] phalita yaha huA ki asat kA sattAsamavAya hotA hai, ataH kharasIMga kA bhI sattAsamavAya sambhavArUDha ho jAyegA kyoMki dehAdi asat-kharasIMga asat- ina donoM meM koI vizeSatA to hai nhiiN| bAta yaha hai ki 'prAga' yaha vizeSaNa to zazasIMgAdi se dehAdi kA vyavaccheda karane hetu naiyAyika lagAte haiM, kintu sattA ke sambandhakAla meM bhI yadi dehAdi meM svarUpata: sattva nahIM hai to kharazRGga aura usameM vizeSatA kyA huyI? [na sat na asat kahanA parasparavyAhata hai ] naiyAyikaH-vizeSatA yaha hai - kurmaroma (keMcue ke roMgaTe) atyanta asat hote haiM, dehAdi apane Apa na to sat hote haiM aura na asat hote haiM, isIliye sattA ke sambandha se dehAdi 'sat' kahe jAte haiM / __uttarapakSI:-Apake jaise jaDAtmA ko choDakara kauna dUsarA aisA kahegA? jaba 'na sat' aisA kahA to sattAsambandha ke pahale usake abhAva kA pratipAdana huA, kyoMki isameM sat kA Apa pratiSedha karate haiM / 'nA'pi asat' isa kathana se bhAva kA vidhAna huA, kyoMki bhAva asattva ke niSedharUpa hotA hai| tIsarI koI rAzi hI nahIM hai| vyAkaraNavettAoM meM bhI yaha nyAya pracalita hai ki 'do niSedha Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH .443 atra kecid bruvate-naivaM prayogaH kriyate, api tu 'sAtmakaM jIvaccharIram , prANAdimattvAta iti / tairapi evaM prayoga karvadiH sAtmakatvAbhAvo niyamena prANAdimattvAbhAvena vyApto'bhyupara ntivyaH, anyathA vyabhicArAzaMkA na nivarteta / tadabhyupagame cedamavazyaM vaktavyam jIvaccharIre prAramadimattvaM pratIyamAnaM svAbhAvaM nivartayati, sa ca nivartamAnaH svavyApyaM sAtmakatvAbhAvamAdAya nivartate, itarathA tenA'sau vyApto na syAt / yasminnivartamAne yanna nivartate na tena tad vyAptam , yathA nivartamAne'pi pradIpe'nivartamAnaH paTAdina tena vyAptaH, na nivartate ca prANAdimattvAbhAve nivartamAne'pi sAtmakatvAbhAva iti / nivartata iti cet tannivRttAvapi yadi sAtmakatvaM na sidhyati na tahi tadabhAvo nivartate, sAtmakatvAbhAvAbhAve'pi tadabhAvasya tadavasthatvAt / sidhyatIti cet AyAtamidam-'dvau pratiSedhau prakRtamathaM gamayataH' iti / tathA cedamapi yukta-'nedaM nirAtmakaM jIvaccharIram , prANAdimattvAt' iti / __ anye tu manyante-anyatra dRSTo dharmaH kvaciddharmiNi vidhIyate, niSidhyate ca-iti vacanAt kevalaM ghaTAdau nairAtmyamaprANAdimattvena vyAptaM dRSTam . tadeva niSidhyate jIvaccharIre prANAdimattvAbhAvena, na punaH sAtmakatvaM vidhIyate, tasyA'nyatrA'darzanAt iti / teSAM, ghaTAdau nairAtmyaM pratipannaM prastuta artha ke vidhAyaka hote haiN|' yadi yaha nahIM mAnage to 'yaha deha nirAtmaka nahIM hai kyoMki prANAdivAlA hai' isa prayoga meM 'nir' aura 'na' do pada se nairAtmya ke niSedha se sAtmakatva kI siddhi kaise kareMge ?! [ najadvaya garbhita prayoga se bacane ke liye vyartha upAya ] kitane loga aisA prayoga kara dikhAte haiM jisameM do natra pada kA prayoga na karanA pdd'e| jaise: ve kahate haiM ki do natra kA prayoga nahIM karanA kintu-'jIvaMta deha Atmasahita hai kyoMki prANavaMta hai' aisA prayoga karanA cAhiye / vyAkhyAkAra kahate haiM ki aise prayoga karane vAle ko bhI sAtmakatva kA abhAva prANAdimattva ke abhAva se vyApta to avazya mAnanA pdd'egaa| varanA, vyabhicAra kI zaMkA -yadi sAtmakatva ke na rahane para bhI prANAdivattA rahe to kyA bAdha ?-yaha zaMkA nivRtta nahIM hogii| jaba usako vyApta mAneMge taba aisA jarUra kahanA hogA-jIvaMta zarIra meM pratIta hone vAlA prANAdimattva apane abhAva ko dUra karatA hai, dUra hone vAlA prANAdimattvAbhAva apane vyApyabhUta sAtmakatva ke abhAva ko bhI vahA~ se dUra karatA hai| varanA vaha (sA0 a0) usa (prA0 a0) kA vyApta ho nahIM kahA jA sktaa| jisa ke dUra hone para bhI jo dUra nahIM ho jAtA vaha usakA vyApta nahIM hotA. jaise: dIpaka dUra hone para bhI vastrAdi dUra nahIM hote ataH vastrAdi dIpaka ke vyApta nahIM hote / Apake mata meM prANAdimattva kA abhAva dUra hone para bhI sAtmakatva kA abhAva dUra nahIM hotA hai / yadi kaheM ki vaha usakA vyApya hone se nivRtta hogA-arthAt sAtmakatvAbhAva dUra hogA, to bhI sAtmakatva kI siddhi yadi nahIM mAneMge to usakA abhAva nivRtta nahIM hogA kyoMki sAtmakatva ke abhAva kA abhAva hone para bhI sAtmakatvAbhAva ko dUra honA nahIM mAnate haiM ( jaise ki Apa 'na asat' kathana dvArA sattvAbhAva kA abhAva hone para bhI sattvAbhAva kA dUra honA yAnI sattva kA honA nahIM mAnate hai ) / yadi sAtmakatva kI siddhi mAneMge taba to yaha phalita ho hI gayA ki 'do natra pada se prastuta artha kA vidhAna hotA hai / taba to 'yaha deha nirAtmaka nahIM hai kyoMki prANAdivAlA hai' isa prayoga meM bhI aucitya mAnanA pddegaa| Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pratiSidhyate iti bhavatu sUktam , tathApi taniSedhasAmarthyAda yadi jIvaccharIre sAtmakatvaM na syAt na tahi tatra taniSedhaH-yadA hi nairAtmyaniSedho na sAtmakaH kintu yathAtmano'bhAvo nairAtmyaM tathA'syA 'pi tuccharUpaH prAtmano'nyatvAda bhaMgyantareNa nairAtmyameva, punastaniSeddhavyam, pUnarapi taniSedhaH tuccharUpo nairAtmyamityaparastaniSedho mRgyaH tathA ca sati anavasthAnAnna nairAtmyaniSedhaH / ki ca yadi nAma ghaTAdau nairAtmyamupalabdhaM kimityanyatra niSidhyate ? itarathA devadatte pANDityamupalabdhaM yajJadattAdau niSidhyeta / 'tatra prANAdimattvadarzanAditi cet , yuktametad yadi prANAdimattvaM nairAtmyaviruddhaM syAdagniriva zItaviruddhaH, na caivam , anyathA sarvamazeSaviruddhaM bhavet / "prANAdimatvena svAbhAvo nairAtmyavyApako viruddhaH, tataH prANAdimattvabhAvAt tadabhAvo nivartate, vahnibhAvAdiva zItam , sa ca nivartamAnaH svavyApyaM nairAtmyamAdAya nivartate yathA dhUmAbhAvaH pAvakAbhAvamiti / " dattamatrottaram-yadi nairAtmyAbhAvaH sAtmako na bhavet , tadavasthaM nairAtmyamiti / [anyamata meM nairAtmya ke niSedha kI anupapatti ] dUsare vidvAn kahate haiM-'anya sthAna meM dekhe gaye dharma kA kisI eka mi meM vidhAna yA niSedha kiyA jAtA hai'-isa ukti ke anusAra mAtra ghaTAdi meM aprANAdimattva ke sAtha vyAptivAlA nairAtmya dekhA jAtA hai to jIvaMta deha meM aprANAdimattva ke abhAva se nairAtmya kA hI niSedha karate haiM, sAtmakatva kA vidhAna nahIM karate haiM, kyoMki [ AtmA dRSTiagocara hone se ] sAtmakatva anya sthAna meM dRSTigocara nahIM hai| vyAkhyAkAra kahate haiM ki ina logoM ne 'ghaTAdi meM dRSTa nairAtmya kA deha meM pratiSedha karate haiM' yaha to ThIka hI kahA hai, phira bhI nairAtmya ke niSedha ke bala se jIvaMta deha meM yadi sAtmakatva ko nahIM mAneMge to vahAM nairAtmya kA niSedha hI saMgata nahIM hogaa| kyoMki jaba Apa nairAtmya ke niSedha ko sAtmaka nahIM mAnate hai, kintu AtmA kA abhAva jaise tuccha hotA hai vaise nairAtmya kA abhAva bhI tuccha hI mAnate hai taba to prakArAntara se yaha nairAtmya kA niSedha nairAtmyasvarUpa hI phalita huA kyoMki AtmA se to nairAtmya kA abhAva bhI anya hI hai| ata: phira se Apako eka bAra jIvaMta deha meM aprANAdimattva ke abhAva se usa (nairAtmyaniSedhasvarUpa ) nairAtmya kA niSedha karanA pdd'egaa| vaha niSedha bhI tucchasvarUpa hone se nairAtmyarUpa hogA to usa kA phira se nayA niSedha DhUMDhanA pdd'egaa| isa prakAra niSedha kA anta hI nahIM AyegA / phalata: nairAtmya kA niSedha azakya bana jaayegaa| nairAtmya kA abhAva ko sAtmakatvarUpa hI hai ] yaha bhI eka prazna hai ki ghaTAdi meM nairAtmya yadi upalabdha huA to jIvaMta deha meM usake niSedha kI kyA jarUra ? yadi vaise niSedha ko mAneMge to devadatta meM pAMDitya upalabdha hogA aura yajJadatta meM usakA niSedha kiyA jA skegaa| yadi kaheM ki jIvaMta deha meM prANAdi kA darzana hotA hai ata: nairAtmya kA niSedha karate haiM to yaha tabhI yukta hogA yadi prANAdi nairAtmya kA virodhI ho, jaise ki agni zIta kA virodhI hotA hai| kintu vahA~ virodha to hai nahIM, phira bhI yadi mAneMge to saba sabhI kA viruddha bana jaayegaa| * kintu zabda kA anvaya 'narAtmyameva' isake sAtha lagAnA hai| Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakatR tve sattAsamIkSA 445 'bhavatu tahi nairAtmyaniSedhaH sAtmakaH' / tathA sati sattAsambandhAt prAk tanvAdi (dinA)'sat-iti vacanAttadA tasya satvamuktam , 'na sat' ityabhidhAnAdasattvamiti virodhaH / tato'sadeva tadabhyupagantavyamiti na vandhyAsutAdestanu-karaNAdevizeSaH / 'bhavatvevaM tathApi tanvAdereva sattAsambandhAt sattvam na kharaza gAdeH tathAdarzanAditi cet ? uktamatra tathAdarzanopAyAbhAvAditi / / [ sattApadArthasamIkSA] api ca sattA'pi yadi asatI, kathaM tato vandhyAsutAderivA'parasya sattvam ? satI ced yadi anyasattAtaH, anavasthA, svatazceta , padArthAnAmapi svata eva sattvaM syAditi vyarthaM tatparikalpanam / ki ca yadi svata eva sattA satI upeyate tadA pramANaM vaktavyam / atha svataH sattA satI, tatsambandhAt tanvAdInAM sattvA'nyathAnupapatteH / tAnyonyAzrayaH, tatsambandhAt tanvAdisattve siddha sattAsattvasiddhiH, tatastatsambandhAt tanvAdisattvasiddhiriti vyaktamitaretarAzrayatvam / atha sattA svataH satI, sadabhidhAnapratyayaviSayatvAt , avAntarasAmAnyAdivat / na, dravyAdinA vyabhicAraH; dravyAdirapi 'sad dravyam , san guNaH, sat karma' ityevaM sadabhidhAnapratyayaviSayo bhavati, na cAsau pareNa svataH sannabhyupagataH, sttaaprklpnvaiphlyprsNgaat| pUrvapakSIH-prANAdimattva nairAtmya se isa prakAra viruddha hai ki-nairAtmya kA vyApaka prANAdimattvAbhAva prANAdi se viruddha hai yaha to siddha hI hai / ataH prANAdi ke sadbhAva se prANAdimattva kA abhAva dUra ho jAyegA jaise ki agni ke sadbhAva se zIta dUra ho jAtA hai| jaba prANAdimattva kA abhAva dUra hogA to usakA vyApya nairAtmya bhI dUra ho hI jAyegA, jaise dhUma kA abhAva dUra hone para agni kA abhAva bhI dUra hotA hI hai| isa prakAra jIvaMta deha meM nairAtmya kA niSedha phalita kyoM nahIM hogA? - uttarapakSI:-isakA uttara hamane pahale hI de diyA hai [ pR0 444 paM0 2 ] ki nairAtmya kA abhAva yadi sAtmaka-rUpa nahIM mAneMge to nairAtmya tadavastha hI rahegA, usakA niSedha saMgata nahIM ho skegaa| __yadi nairAtmya ke niSedha ko sAtmaka-rUpa mAna lete haiM to Apa ke pUrvokta vacana meM aisA virodha phalita hogA ki 'sattA ke sambandha se pahale dehAdi asat nahIM hote' isa vacana se sattva kA pratipAdana phalita hogA, aura 'sat bhI nahIM hotA' isa vacana se asattva kaa| isa prakAra asattva aura sattva donoM ke pratipAdana meM spaSTa virodha hogA / sattva to Apa mAna hI nahIM sakeMge, ataH sattA ke sambandha se pahale asat hI kahanA hogaa| niSkarSa:-deha karaNAdi aura vandhyAsutAdi asat padArthoM meM koI vizeSatA siddha nahIM huyii| yadi kaheM ki-'vizeSatA siddha bhale na ho phira bhI dehAdi meM hI sattA ke sambandha se sattva AtA hai, kharasIMga Adi meM nahIM, kyoMki eka kA sattva aura dUsare kA asattva jAtA hai |'-to isake pratikAra meM pahale hI yaha kahA jA cukA hai ki aisA dekhane kA koI upAya hI nahIM hai / jo upalambha kA kAraNa nahIM hotA vaha usakA viSaya nahIM hotA, asat dehAdi upalambha ke kAraNa na hone se usake sAtha sattA kA sambandha kabhI upalambha kA viSaya nahIM bana skegaa| [nyAyamata meM sattApadArtha kI asaMgati ] sat-asat kI bAta calatI hai to yaha bhI socanA cAhiye ki sattA asat hai yA sat ? yadi vaha Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca 'dravyAdau tadviSayatvaM parApekSaM, na sattAyAmiti vaktuM yuktam , tasyAmapi tadapekSatvasaMbhavAt / atha tatra tasya tadapekSatve kiM tadaparamiti vaktavyam / nanvetad dravyAdAvapi samAnam / 'tatra sattA' iti cet ? 'atrApi dravyAdikam' iti tulyam , yathaiva hi sattAsambandhAt dravyAdikaM sat na svataH, tathA dravyAdisvarUpasattvasambandhAt sattA satI na svataH / 'dravyAdeH svarUpasattvaM nAsti tenA'yamadoSaH'-tadastitve ko doSa iti vAcyam ! nanu tasyA (sya)svataH sattve'vAntarasAmAnyAbhAvaprasaMgo doSaH / nanu svato'sattve kharaviSANAderiva sutarAM tdbhaavdossH| vandhyAputrAditulya svayaM hI asat hai to usa se dUsarA padArtha sat kaise ho sakegA? yadi sat hai to anya eka sattA se mAnane para, usa anya sattA ko bhI tRtIya sattA se sat mAnanA hogA, phira caturtha paMcama....sattA kI kalpanA kA anta hI nahIM aayegaa| yadi svataH hI sattA ko sat mAna leMge to padArthoM ne kyA aparAdha kiyA hai ? unako bhI svata: sat mAnA jA sakatA hai, sattA kI vyartha kalpanA. kyoM kareM ? ! dUsarA yaha bhI prazna AyegA ki sattA ko svata: sat mAnane meM pramANa kyA hai ? pUrvapakSI:-'sattA svataH sat hai, kyoMki anyathA usake sambandha se dehAdi ke sattva kI upapatti zakya nahIM hai'-yaha anumAna pramANa hai| uttarapakSI:-yahA~ anyonyAzraya doSa lagatA hai-dehAdi kA sattva sattA ke sambandha se hai yaha siddha hone para sattA kA svataH sattva siddha hogA aura sattA kA svataH sattva siddha hone para usake sambandha se dehAdi kA sattva siddha hogaa| isa prakAra anyonyAzraya doSa pragaTa hai| pUrvapakSI:-'sattA svataH sat hai, kyoMki 'sat' isa prakAra ke abhidhAna aura pratIti kA viSaya hai, jaise dravyatvAdi avaantrsaamaany|' [ dravyatvAdi 'dravyatva' isa prakAra ke abhidhAna aura pratIti ke viSaya hote hue svata: hI dravyatvarUpa hotA hai ] isa anumAna se sattA meM svata: sattva siddha kiyA jaayegaa| utarapakSI:-yaha bAta ThIka nahIM, dravyAdisthala meM vyabhicAra hai| dravyAdi padArtha 'dravya sat hai, guNa sat hai, kriyA sat hai' isa prakAra abhidhAna aura pratIti ke viSaya haiM kintu Apa unheM svata: sat nahIM mAnate haiM / yadi unheM svataH sat mAneMge taba to atirikta sattA kI kalpanA hI vandhya ho jaayegii| [ dravyAdisambandha se sattA ke sattva kI Apatti ] "dravyAdi meM sadbuddhiviSayatA parAdhIna yAnI svAnya sattA ko adhIna hai, sattA meM aisA nahIM hai| sattA apane Apa hI sat-buddhiviSaya banatI hai|"-aisaa bhI kahanA ThIka nahIM hai, sattA meM bhI satbuddhiviSayatA parApekSa hone kA sambhava hai| 'sattA ko parApekSa mAneMge to vaha para= anya kauna hai jisake | 'sat'buddhiviSaya banatI hai ?' isa prazna ke sAmane yaha prazna hai ki dravyAdi meM bhI vaha para anya kauna hai ? yadi yahA~ dravyAdi meM sattA ko para mAneMge to tulya rIti se sattA meM bhI dravyAdi ko para mAna sakate haiM / jaise Apa dravyAdi ko sattA ke sambandha se svataH sat nahIM kintu sat mAneMge vaise hama sattA ko bhI svata: sat nahIM kintu dravyAdi ke sambandha se sat mAneMge / yadi kaheM ki-'dravyAdi meM svarUpa sattva hai nahIM ataH usake sambadha se sattA ko sat mAnane kI Apatti hI nahIM hai to yaha dikhAo ki dravyAdi meM svarUpa sattva mAnane meM doSa kyA hai ? Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-sattApadArthasamIkSA 447 api ca yo hi tatra sattAsambandhaM necchati sa kathamavAntarasAmAnyasambandhamicchet ? na cAtra pramANaM svato'santo dravyAdayo nA'vAntarasAmAnyamiti / athaitat-dravyAdayo na svataH santaH, avAntarasAmAnyavattvAt , yat punaH svataH sat na tadavAntarasAmAnyavavad yathA sAmAnya-vizeSa-samavAyA iti vyatirekI hetuH / naitad-yadi hi dravyAdayo dharmiNaH, kutazcit pratIti-gocaracAriNetsanto bhavanti [ sa kathamavAntarasAmAnyasambandhamicchet ? na cAtra pramANaM, svato'santo dravyAdayo nA'vAntarasAmAnyamiti / athaitat-dravyAdayo na svataH santo'vAntarasAmAnya ]vadyathA sAmAnyapratItiH sattvaM sAdhayantI svata iti.pratijJAM tadasattvaviSayAbAdhane ceda kamatrottaram-'na svataH santaste pratItiviSayAH kiMtu sattAsambandhAda'-iti, yato 'na svayamasantastatsambandhAta tadviSayA bhavanti' ityuktam / kiM ca dravyAderekAntena yasya bhinnAnyavAntarasAmAnyAni kathaM tasya tAni syuH, yato'vAntarasAmAnyavattvAditi hetuH siddhaH syAt ? atha tathApi tasyA (sye)ti, na, parasparamapi syuriti 'sAmA pUrvapakSI:-dravyAdi ko apane Apa hI sat mAnA jAyegA to dravyatvAdi avAntara sAmAnya ko mAnane kI AvazyakatA hI miTa jAyegI. kyoMki sattAyoga ke vinA jaise vaha svataH sat mAnA jAyegA / aise dravyatvAdiyoga ke vinA svataH dravyAdirUpa bhI mAnA jA sakegA / yahI doSa hai| uttarapakSIH-yadi dravyAdi ko svarUpataH sadrUpa na mAna kara asadrUpa mAnate haiM taba to gardabhasIMga Adi kI bhAMti dravyAdi kA nitAnta abhAva hI prasakta hotA hai yaha usase bhI bar3A bhArI doSa hai / [dravyAdi svataH sat nahIM hai-isa anumAna kA bhaMga] yaha bhI Apa sociye ki jo atirikta sattA ke sambandha ko hI nahIM mAnate ve avAntarasAmAnya ke sambandha ko bhI kyoM mAneMge ? 'dravyAdi svataH asat haiM aura avAntarasAmAnya svataH asat nahIM hai' aisA bheda karane meM koI pramANa nahIM hai, jisase ki avAntarasAmAnya ko mAnane ke liye bAdhya honA pdd'e| pUrvapakSI:-dravyAdi svataH sat nahIM kyoMki dravyatvAdi avAntarasAmAnyavAle haiN| jo svataH sat hotA hai vaha avAntarasAmAnya vAlA nahIM hotA jaise sAmAnya, vizeSa aura samavAya / yaha vyatirekI hetu kA prayoga hai / isa anumAna se dravyAdi ke svataH sattva kA niSedha kreNge| uttarapakSI:- yaha ThIka nahIM hai, jaba dravyAdi dhami padArtha kisI bhI prakAra se 'sat' pratIti ke viSaya hote haiM to ve apane svataH sattva ko siddha karate hue 've svataH sat nahIM hai' isa prakAra kI unake . asattva kA pratipAdana karane vAlI ApakI pratijJA ko bAdha kyoM nahIM kareMge ? pUrvapakSIH dravyAdi svataH sat hokara pratItiviSaya nahIM banate kintu sattA ke sambandha se 'sat' pratIti ke viSaya banate haiM / ataH bAdha nahIM hogaa| uttarapakSI- yaha uttara ThIka nahIM hai, kyoMki yadi ve svayaM asat hoMge to sattA ke sambandha se bhI 'sat' aisI pratIti ke viSaya nahIM bana sakate- yaha pahale dikhA diyA hai| * puSpikAntargataH pATho'zuddha iva, tatrApi [ ] koSThAntargatastu punarAvRttaH, ataH samyagvicAryA'sya sthAne- "pratItigocarIbhavanti, kathaM svataH sattvaM sAdhayantaH 'na svataH santaste' iti pratijJAM tadasattvaviSayAM na bAdhante ? na ceda"-iti pAThaH parAmaSTaH / tadanusAreNa ca vyaakhyaa'vlokyaa| Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nya-samavAyA-tpari(? yavi)zeSavat' iti vaidharmyanidarzanamayuktam / yadi matam-dravyAdau tAni samavetAni tatastasya tAni na sAmAnyAdeviparyayAditi / tanna samyaka , 'tatra samavetAni' iti samavAyena sambaddhAnIti yadyarthaH, sa na yuktaH, samavAyasya niSiddhatvAniSetsyamAnatvAcca / bhavatu vA samavAyaH, tathApi yatra dravye guNe karmaNi ca dravyatvaM guNatvaM karmatvaM cA'vAntarasAmAnyaM tatraiva pRthivItvAdini rUpatvAdIni gamanasvAdIni ca tathAvidhAni sAmAnyAni, samavAyo'pi tatraiva sAmAnyavattasya sarvagatatvAcca dravyAdivadanyonyasattAnIti na dravyAdeH svataH sattvabAdhanamityAzaMkA na nivarteta-ki dravyAdisambandhAta sattA satI, kiM vA tayA dravyAdikaM sat ? iti / tanna sattAtaH tanvAdeH sattvam , tasyA evA'siddhatvAt / sattApratyakSAdipramANasiddhatvAt sattAyAH, pratyakSabAdhiviSayatvenaivamupanyasyamAnasya prsNgsaadhnsyaanvkaashH| na ca dravyapratibhAsavelAyAM pratyakSabuddhau pariSphuTarUpeNa vyaktivivekena sattA na pratibhAtIti zakyaM vaktum , anugatAkArasya vyAvRttAkArasya ca pratyakSAnubhavasya saMvedanAt / na cAnugata [ekAntabheda pakSa meM vaiparItya kI upapatti ] yaha bhI socane lAyaka hai ki-jaba dravyAdi se avAntarasAmAnya ko ekAnta bhinna mAnate ho taba 'avAntarasAmAnya kA dravyAdi' aisA na hokara 'dravyAdi kA avAntarasAmAnya' aisA kaise hogA? tAtparya yaha hai ki dravyAdi ko avAntarasAmAnyavAle na mAna kara avAntarasAmAnya ko hI dravyAdivAlA mAna sakate haiN| taba 'avAntarasAmAnya vAlA hone se' yaha pUrvokta hetu kaise siddha ho sakegA ? yadi ekAntabheda hone para bhI 'dravyAdi ko hI avAntarasAmAnyavAlA' mAnanA cAhate haiM to yaha nahIM ho sakatA kyoMki paraspara donoM meM mAnanA par3egA, arthAt ekAnta bhinna avAntarasAmAnya jaise dravyAdi meM mAnate haiM vaise niyAmakAbhAva ke kAraNa sAmAnya-vizeSa-samavAya meM bhI mAnanA paDegA, ataH Apane jo vyatireki heta prayoga karake sAmAnyavizeSa aura samavAya ko vaidharmya dRSTAnta banAyA hai vaha bhI ayukta hI tthhregaa| yadi aisA mAneMge ki-avAntara sAmAnya dravyAdi meM hI samaveta haiM ata: dravyAdi ke hI avAntara sAmAnya ho sakate haiM kintu viparItarUpa se sAmAnya-vizeSa-samavAya ke nahIM mAne jA sakate |-to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, 'unameM samaveta haiM' isa kA yadi aisA matalaba hai ki 'dravyAdi meM samavAya se sambaddha hai -to yaha ayUkta hai kyoMki samavAya kA pahale pratikAra kara Aye haiM aura agrima grantha meM kiyA bho jAyegA / athavA mAna lijIye ki samavAya hai, phira bhI sabhI kI sabhI meM anyonya sattA ho jAne kI Apatti isa prakAra AtI hai ki jina dravya-guNa-karma meM dravyatva guNatva karmatva avAntarasAmAnya rahatA hai unhIM meM pRthvitvAdi - rUpatvAdi-gamanatvAdi avAntara sAmAnya bhI rahatA hai aura unhIM meM samavAya bhI rahatA hai, tathA samavAya sAmAnya kI bhA~ti sarvagata yAnI vyApaka hai ata: kauna sA avAntara sAmAnya kisa meM rahe aura kisa meM na rahe yahA~ koI niyAmaka na hone se jaise dravyAdi meM dravyatvAdi kI sattA mAnI jAtI hai vaise hI sabhI kI sabhI meM samavAya se sattA mAnI jA skegii| isa Apatti ke kAraNa vyatireki hetu prayoga se dravyAdi ke svataH sattva ko koI bAdha nahIM pahu~ca skegaa| phalataH yaha AzaMkA tadavastha rahegI ki 'dravyAdisambandha se sattA ko sat mAne yA sattA ke sambandha se dravyAdi kA sat mAne ?' niSkarSa, sattA ke yoga se dehAdi kA sattva mAnanA ayukta hai kyoMki sattA kA hI uparokta rIti se kucha ThIkAnA nahIM hai / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0jAti0 449 vyAvRttavastuvyatirekeNa vyAkArA buddhirghaTate / na hi viSayavyatirekeNa pratItirutpadyate, nIlAdisvalakSaNapratIterapi tathAbhAvaprasaMgAt / atha taimirikasya bAhyArthasannidhivyatirekeNA'pi kezoNDukAdipratItirudeti tathaivAnugatarUpamantareNApi bhinnavastuSvanugatAkArA buddhirudeSyatIti na tataH sttaavyvsthaa| tadayuktam-taimirikapratItau hi pratibhAsamAnasya kezoNDukAderbAdhaka-kAraNadoSaparijJAnAdatattvam , sattAdarzane tu na bAdhakapratyayodayaH nApi kAraNadoSaparijJAnamiti na tadgrAhiNo vijJAnasya mithyAtvam / tathAhi-vibhinneSvapi ghaTa-paTAdiSvartheSu 'sat sat' ityabhedamullikhantI pratItirudayamAsAdayati, na cAsau kAlAntarAdau viparyayamupagacchantI lakSyate, sarvadA sarveSAM ghaTa-paTAdiSu 'sata sat' iti vyAhRteH / vyavahAramuparacayantI ca pratIti: parairapi pramANamabhyupagamyate / yathoktaM taiH-'prAmANyaM vyavahAreNa' iti / tadevamavasthitam-anugatAkArA hi buddhiAvRttarUpapratItyanadhigataM sAdhAraNarUpamullikhantI [sattAgrAhI pratyakSa pramANabhUta hai-pUrvapakSa ] naiyAyika kI ora se yahA~ dIrgha pUrvapakSa prastuta hotA hai naiyAyikaH-sattAgrAhaka pratyakSAdi pramANoM se sattA prasiddha hai| ata: sattA ko asiddha karane ke liye Apane jo vistRta prasaMga sAdhana dikhAyA hai vaha niravakAza hai| pratipakSIH-dravya ko dekhate haiM usa vakta pratyakSabuddhi meM dravyabhinna sattA kA spaSTarUpa se bhAsa hotA nahIM hai| - naiyAyikaH-yaha nahIM kaha sakate kyoMki dravya ko dekhane para dravya kA jo pratyakSAnubhava hotA hai usameM anugatAkAra kA aura vyAvRttAkAra kA saMvedana sabhI ko hotA hai| kisI anugata aura vyAvRtta vastu ke vinA buddhi meM tadubhayAkAratA kI saMgati nahIM kI jA sktii| viSaya ke abhAva meM kabhI pratyakSa buddhi kA janma nahIM ho paataa| viSaya ke abhAva meM yadi buddhi kA janma mAnya kareMge to nIlAdi svalakSaNa ke vinA bhI usake nivikalpa pratyakSa kI utpatti zakya ho jAne se nIlAdi svalakSaNa bhI asiddha ho jaayegaa| pratipakSI:-timirarogavAle ko bAhyArtha kI sattA na hone para bhI kezoNDukAdi kI pratIti hotI hai [ rogI jaba khule AkAza meM dekhatA hai taba usako vahA~ bAla ke vividha guccha dikhAI detA hai ] usI taraha anugata rUpa ke vinA bhI vividha vastu meM anugatAkAra pratIti kA udaya ho jaayegaa| ataH pratIti ke bala para sattA kI vyavasthA siddhi azakya hai / naiyAyika:- yaha bAta ayukta hai| timiraroga vAle kI pratIti meM dikhAI dene vAle kezoNDukAdi kA pIche bAdhakajJAna hotA hai aura netrarUpakAraNa meM timira doSa kA bhI jJAna hotA hai, ata: usa pratIti ke viSayabhUta kezoNDukAdi ko mithyA mAna sakate haiM / sattA ko dekhane ke bAda kisI bAdhaka jJAna kA udaya nahIM hotA hai, netra meM kisI doSa kA bhI upalambha nahIM hotA hai, ataH sattAgrAhaka pratyakSa vijJAna ko mithyA yAnI bhramAtmaka nahIM mAna skte| [ 'sat-sat' anugatAkArapratIti se sattAsiddhi ] sattAgrAhaka vijJAna mithyA nahIM hai yaha isa prakAra-ghaTa paTAdi vividha arthoM meM 'sat-sat' aisI abhedollekhavAlI pratIti kA udaya hotA hai, yaha pratIti anya kAla meM bhI vaiparItya ko prApta hotI Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 suparinizcitarUpA bAdhA'yogAta pramANam / sA ca akSAnvaya-vyatirekAnusAritayA pratyakSam / tathAhivisphAritalocanasya ghaTa-paTAdiSu ( ? sva) rUpamArUDhAM sattAmuhilakhantI 'sat sat' iti pratItiH, tadabhAve ca na bhavatIti tadanvaya-vyatirekAnuvidhAyitayA kathaM na pratyakSam ? tasmAd bahuSu vyAvRtteSu tulyAkArA buddhirekatAmavasyati / yaccAtra vibhinneSu ghaTAdiSu pratiniyatamekamanugatasvarUpaM saiva jaatiH| atha vyaktivyatiriktA jAtirupeyate, na ca vyaktidarzanavelAyAM tadrUpasaMsparzaviSayavyatiriktavapuraparamanugatirUpaM pratibhAti tat kathaM tat sAmAnyam ? naitadasti, yasmAdagRhItasaMketasyApi tanubhRtaH prathamamudbhAti vastu, dvitIye tulyarUpatAmanusarati buddhiH, kvacideva na sarvatra / pratipattyanyatA ca sarvatra bhedavyavahAranibandhanaM tulyadeza-kAle'pi rUpa-rasAdau ca / pratipattyanyatA ca jAtAvapi vidyate iti kathaM na sA bhinnA'sti ? tathAhi-vyaktyAkAravivekena vizadamanugatirUpatA bhAti tadvivekena ca vyAvRttarUpateti kathaM vyaktisvarUpAda bhinnAvabhAsinI jAtibhinnA nAbhyupagamaviSayaH ? huyI nahIM dikhAI detI, kyoMki sarvakAla meM sabhI loga ghaTa paTAdi meM 'sat-sat' isa rUpa se vyavahAra karate Aye haiM / jisa pratIti se vyavahAra siddha hotA hai usako to prativAdI bhI pramANa mAnate hI haiM / jaise ki prativAdioM ne hI kahA hai-'pratIti kA prAmANya vyavahAra ko adhIna hai|' isa se yaha siddha hotA hai ki vyAvattarUpagrAhaka pratIti se jisa kA vedana nahIM hotA aise sAdhAraNarUpa kA ullekha karane vAlI atyanta nizcayArUDha anugatAkAra pratIti pramANabhata hai kyoMki usakA kabhI bAdha nahIM hotaa| aba jo yaha anugatAkAra pratIti hai vaha indriyoM ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa karatI hai ataH use pratyakSAtmaka hI mAnanA hogA / jaise dekhiye-khule netravAle ko ghaTapaTAdisvarUpa para ArUDha sattA kA ullekha karane vAlI 'sata-sat' aisI pratIti hotI hai aura AMkha maMda dene vAle ko nahIM hotI hai, isa prakAra jaba yaha anugatAkAra pratIti netrendriya ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa karatI hai to use pratyakSa kyoM na mAnA jAya ? ata: niSkarSa yaha hai ki bhinna-bhinna aneka vastu meM tulyAkArAvagAhI buddhi ekarUpatA kA nizcaya karatI hai| bhinna bhinna ghaTAdi meM jo yaha niyata rUpa se eka anugatasvarUpa bhAsatA hai vahI jAti kahI jAtI hai / [ jAti kI pratIti vyakti se bhinna hotI hai ] pratIpakSIH-Apa jAti ko vyakti se alaga mAnate haiM, kintu vyakti ko jaba dekhate haiM taba vyaktisvarUpa saMsparza yAnI jJAna kA jo viSaya, usase alaga svarUpa vAlA koI bhI anugatarUpa bhAsamAna nahIM hotA to phira usa anugatarUpa ko alaga sAmAnya rUpa meM kaise mAnA jAya ? ___ naiyAyikaH-aisA nahIM hai, sAmAnya meM 'yahI sAmAnya hai' aise saMketa kA jise bhAna nahIM hai aise jJAtA ko bhI pahale to vastu kA svarUpa bhAsita hotA hai aura bAda meM vastu kI tulya rUpatA ko buddhi grahaNa karatI hai, hA~ aisA sarvatra nahIM kintu kabhI kabhI hI hotA hai yaha bAta alaga hai / bhedavyavahAra kA prayojaka sarvatra pratItibheda hI hotA hai jaise ki samAnakAlIna evaM samAnadezavartI rUpa aura rasa meM pratItibheda ke alAvA aura koI bhedaprayojaka nahIM hai| yadi vyakti aura sAmAnya ke viSaya meM bhI ukta rIti se pratItibheda maujUda hai to jAti ko bhinna ho kyoM na mAnA jAya ? spaSTa hI bAta hai ki vyaktisvarUpa se atiriktarUpa meM anugatarUpatA kA spaSTa bhAna hotA hai aura anugatarUpatA se ati Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve ujAti0 451 athaikendriyAvaseyatvAt jAtivyaktyorekatA rUpa-rasAdau tu bhinnendriyagrAhyatvAt bhedaH / tada'yasaMgatam , yataH ekendriyagrAhyamapi vAtA''tapAdikaM samAnadezaM ca bhinna pratibhAtIti bhinnavapurabhyUpeyate tathA pratiniyatendriyaviSayamapi jAti-vyaktidvayaM bhinna, bhinnapratibhAsAdeva / tathAhi-ghaTamantareNApi paTagrahaNe 'sat-sat' iti pUrvapratipannA sattA'vagatiISTA, yadi tu vyaktireva satI na jAtiH tatsatve'pi tadavyatirekA ca, tathA sati vyaktirUpavat tadananugatirapi vyaktyantare prasajyeta / pratIyate ca sadarUpatA yugapada ghaTa-paTAdiSu parasparaviviktatanuSvapi sarvadA / tenaikarUpaiva jAtiH, pratyakSa tathAbhUtAyA eva tasyAH pratibhAsanAt , zabda-liMgayorapi tasyAmeva sambandhagrahaNamiti tAbhyAmapi sA pratIyate / tadevaM pratyakSAdipramANAvaseyatvAt sattAyAH na tannirAkaraNAya prasaMgasAdhanAnumAnapravRttiriti / __ asadetat-yato na vyaktidarzanavelAyAM svarUpeNa bahi hyAkAratayA pratItimavatarantI jAtirudbhAti / nahi ghaTa-paTavastudvayapratibhAsasamaye tadaiva tavyavasthitamUtibhinnA'bhinnA vA jAtirAbhAti, riktarUpa meM vyAvRttarUpatA kA bhAna hotA hai to phira vyaktisvarUpa se bhinnarUpa meM bhAsamAna jAti ko alaga rUpa meM hI mAnyatA pradAna kyoM na ko jAya ? [samAnendriyagrAhya hone para bhI jAti--vyakti bhinna hai] pratipakSI:-jAti aura vyakti ye donoM sAmAna indriya se grAhya hai ataH unameM abheda hotA hai, rUpa aura rasAdi sAmAnadeza-kAlavartI hone para bhI bhinna bhinna indriya se grAhya hai ata: usameM bheda hotA hai| naiyAyika:-yaha bhI asaMgata hai kyoMki vAta aura Atapa donoM samAnadezavartI hai itanA hI nahIM, samAnendriya (sparzana) se grAhya bhI hote haiM, phira bhI una kA pratibhAsa bhinna bhinna hone se una dAnA ko bhinnasvarUpa mAnA jAtA hai| to isI prakAra pratiniyata ( kisI amUka hI ) indriya ke viSaya hote hue bhI bhinna pratibhAsa ke kAraNa jAti aura vyakti ko alaga alaga hI mAnanA cAhiye / jaise dekhiye-ghaTa na hone para bhI ghaTa meM 'sat-sat' isa prakAra pUrvopalabdha sattA jAti kA upalambha paTa ke upalambha meM hotA huA dekhA jAtA hai / yadi kevala vyakti hI paramArtharUpa hoto, jAti nahIM, athavA jAti pAramArthika hone para bhI vyakti se abhinna hI hotI taba to paTa ke upalambha meM jaise vyaktisvarUpa kA ananugama hotA hai tathaiva jAti kA bhI ananugama hI hotA, dikhatA to anugama hai| paraspara bhinna svarUpavAle ghaTa-paTAdi meM bhI eka sAtha hI anugata rUpa se sadrUpatA kA upalambha sadA hotA hai / isase yaha siddha hotA hai ki vyakti bhinna hone para bhI sattA Adi jAti ekarUpa hI hotI hai / pratyakSa meM bhI vaha ekarUpa hI bhAsita hotI hai| zabda ke saMketa kA grahaNa bhI jAti meM hI hotA hai aura liMga meM bhI jo liMgI ke avinAbhAva sambadha kA grahaNa hotA hai vaha bhI jAti ke sAtha hI hotA hai vyakti ke sAtha nahIM, ata eva samAna jAtIya bhinna bhinna zabda se samAna artha bhAsita ho sakatA hai aura samAnajAtIya liMga se samAnajAtIya liMgI kA bhAna hotA hai usameM jAti bhI bhAsita hue vinA nahIM rhtii| niSkarSaH-sattA jAti pratyakSAdi pramANoM se upalabdha hotI hai ataH usake khaNDana ke liye prasaMga sAdhanarUpa anumAna kI pravRtti sArthaka nahIM hai / [ pUrvapakSa samApta ] Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 tadAkArasyAparasya grAhyatayA bahistatrA'pratibhAsanAt / bahirgAhAvabhAsazca bahirarthavyavasthAkArI, naantraavbhaasH| yadi tu so'pi tavyavasthAkArI syAt tathAsati hRdi parivartamAnavapuSaH sukhAderapi pratibhAsAd bahistavyavasthA syAt , tathA ca 'sukhAdyAtmakAH zabdAdayaH' iti sAMkhyadarzanameva syAt / atha sukhAdirAkAro bAhyarUpatayA na pratibhAtIti na bahirasau, jAtirapi tahina bahIrUpatayA prati bhAtIti na bhiiruupaa'bhyupgntvyaa| yataH kalpanAmatirapi darzanadRSTameva ghaTAdirUpaM bahirullikhantI tagiraM cAntaH pratibhAti, na tu tadvayatiriktavapuSaM jAtimuddyotayati / tanna tadavaseyApi bhirjaatirsti| taimirikajJAne bahiSprakAzamAnavapuSo'pi hi kezoNDakAdayo na tathA'bhyupeyante, bAdhyamAnajJAnaviSayatvAt / jAtistu na bahorUpatayA kvacidapi jJAne pratibhAtIti kathaM sA sattvAbhyupagamaviSayaH ? buddhireva kevalaM ghaTa-paTAdiSu pratibhAsamAneSu 'sata sat' iti tulyatanurAbhAti / yadi tahi na bAhyA jAtirasti buddhirapi kathamekarUpA pratibhAti, na hi bahinimittamantareNa tadAkArotpattimatI sA yuktA ? nanu kenocyate bahinimittanirapekSA jAtimatiriti, kintu bahirjAtina nimittamiti / bAhyAstu vyaktayaH kAzcideva jAtibuddhenimittam / [vyakti ko dekhate samaya jAti kA bhAna nahIM hotA-uttarapakSa / naiyAyika ne jo dIrgha pUrvapakSa sthApita kiyA hai usake sAmane aba uttarapakSI apanI bAta prastuta karate hue kahatA hai ki naiyAyika kA yaha pratipAdAna galata hai-kAraNa yaha hai ki, jaba vyakti ko dekhate haiM taba bAhyarUpa se grAhyAkAravAlI jAti kA apane svatantrarUpa se pratIti meM avatAra dekhA nahIM jAtA / jisa samaya meM ghaTa aura paTa do vastu kA pratibhAsa hotA hai usI vakta ghaTAdi se bhinna yA abhinna aisI kisI jAti kA bhAsa nahIM hotA jo ghaTAdi meM hI vidyamAnasvarUpavAlI ho| kyoMki, ghaTAdi se anya koI sAmAnyAkAra vahA~ bAhyadeza meM grAhyarUpa se lakSita hI nahIM hotA / aura yaha to nirvivAda hai ki bAhya arthoM kI vyavasthA ko bAhyadeza meM grAhyarUpa se pratIta hone vAlI vastu kA avabhAsa hI kara sakatA hai, bhItarI avabhAsa nahIM / yadi bhItarI avabhAsa ko bhI bAhyavastu kI vyavasthA kA saMpAdaka mAneMge taba to jisakA svarUpa hRdaya ke bhItara meM bhAsita hotA hai vaise sukhAdi kA pratibhAsa bhI sukhAdi ko bAhyapadArtha ke rUpa meM hI sthApita karegA, pariNAma yaha hogA ki sAMkhyadarzana meM jo yaha mAnA jAtA hai ki bAhyarUpa se bhAsamAna zabdAdi se sukhAdi bhinna nahIM hai-usI kA samarthana ho jaayegaa| Azaya yaha hai ki zabdAdi ko to saba bAhya mAnate haiM, sukhAdi ko nhiiN| kintu sAMkhyadarzana meM sukhAdi ko AtmA kA nahIM, prakRti ( buddhi ) rUpa bAhyapadArtha kA hI guNa dharma mAnA jAtA hai / isakA samarthana ho jaayegaa| yadi aisA kaheM ki-sukhAdi AkAra bAhyarUpa se bhAsita nahIM hotA ata eva bAhya nahIM ho sakatA |-to usI taraha jAti bhI ghaTAdivat bAhyarUpa se bhAsita nahIM hotI hai ata: use bAhyapadArtha ke rUpa meM mAnanA asaMgata hai| kAraNa, savikalpajJAna ( jisako bauddha pramANa hI nahIM mAnate vaha ) bhI nirvikalpajJAna meM dRSTa ghaTAdi padArtha ko aura usakI pratipAdakavANI ko bAhyarUpa meM bhAsita karatA huA svayaM bhItara meM anubhUta hotA hai, kintu kahIM bhI bAhyarUpa se jAti kA udbhAsana nahIM karatA hai| sArAMza, bAhyarUpa meM jAti savikalpabodhagamya bhI nahIM hai| Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1- IzvarakartRtve u0jAti0 453 nanu yadi vyaktinibandhanA'nugatAkArA matiH, tathA sati yathA khaNDa-muNDavyaktidarzane 'gaugauM:' iti pratipattirudeti tathA girizikharAdidarzane'pi 'gaugauMH' ityetadAkArA pratipattirbhavet vyaktibhedA'vizeSAt / tadayuktam -bhedA'vizeSe'pi khaNDa-muNDAdivyaktiSu 'gaugauMH' ityAkArA matirudayamAsAdayantI samupalabhyata iti tA eva tAmupajanayitu samarthA ityavasIyate, na pugirizikharAdiSu 'gaugauH' iti matihaSTeti na te tannibandhanam / yathA ca AmalakIphalAdiSu yathAvidhAnamupayukteSu vyAdhiviratilakSaNaM phalamupalabhyata iti tAnyeva tadvidhau samarthAnotyavasIyate, bhedA'vizeSe'pi na punastrapuSa-dadhyAdIni / atha bhinneSvapi bhAveSu 'sat-sata' iti matirasti, vibhinneSu ca bhAveSu yadekatvaM tadeva jAtiH / tatrocyate-tadekatvaM ghaTa-paTAdiSu kimanyat utA'nanyat ? na tAvadanyat , tasyA'pratibhAsanAdityukteH / nApyananyata , ekarUpA'pratibhAsanAt , nahi ghaTasya paTasya caikameva rUpaM pratibhAti, sarvAtmanA pratidravyaM bhinnarUpadarzanAt / tasmAdapratIterabhinnA'pi jAti sti, buddhireva tulyAkArapratibhAsA 'sat-sat' iti zabdazca dRzyata iti tadanvaya eva yuktaH na jAtyanvayaH, tasyA'darzanAt / na ca buddhisvarUpamapyaparabuddhisvarUpamanugacchati iti na tadapi sAmAnyamityekAnugatajAtivAdo mithyAvAdaH / [vAhyArtha ke rUpa meM jAti kA bhAna nahIM hotA ] kezoNDukAdi timira rogI ke jJAna meM bAhyarUpa se prakAzita hone para bhI uttarakAlIna bAdhaka se usa jJAna kA viSaya bAdhita hone ke kAraNa kezoNDukAdi ko koI vAstava nahIM mAnate / jAti kI bAta to isase bhI nirAlI hai, kisI bhI jJAna meM bAhyarUpa se jAti bhAsita hI nahIM hotI to usako satrUpa se svIkRti kA pAtra kaise mAnA jAya ? saca bAta yaha hai ki ghaTa-paTa kA jaba pratibhAsa hotA hai taba 'sat-sat' isa tulya AkAra se apanI buddhi hI bhAsita hotI hai| - naiyAyika:-jaba jAti jaisA koI bAhya padArtha hI nahIM hai taba buddhi kA ekarUpa pratibhAsa bhI kaise hogA? bAhyanimitta ke vinA hI ekarUpAkAra buddhi kI utpatti bhI saMgata nahIM hai / . uttarapakSIH-kauna kahatA hai ki jAti kI buddhi bAhya kisI nimitta ke vinA hI hotI hai ? nimitta to hai hI kintu vaha jAtirUpa nahIM hai / bAhya ghaTa-paTAdi kucha vyaktiyA~ hI jAti kI buddhi yAnI ekAkAra pratIti meM nimitta banatI haiM / [ sarvatra samAnAkAra pratIti kI Apatti mithyA hai ] naiyAyikaH-anugatAkAravAlI buddhi yadi kevala vyaktimUlaka hI hotI hai to jaise khaMDa aura maMDa go-vyakti ko dekhane para gAya-gAya'-isa prakAra anagatAkAra baddhi hotI hai, usI taraha giri-zikharAdi ko dekhane para bhI 'gAya gAya' isa prakAra anugata buddhi honI cAhiye, kyoMki vyaktibheda to khaMDa aura muMDa go-vyakti meM hai vaise hI go aura giri-zikharAdi meM bhI hai-usameM koI vizeSatA nahIM hai / uttarapakSI:-yaha bAta galata hai / vyaktibheda -tulya hone para bhI khaMDa-muMDAdi vyakti hI 'gAyagAya' aisI samAnAkAra pratIti ke utpAda meM samartha pratIta hotI hai, giri-zikharAdi samartha pratIta nahIM hote, kyoMki khaMDa-muMDa vyakti ko dekhane para hI 'gAya-gAya' isa prakAra kI buddhi kA udaya dekhA jAtA hai, giri-zikharAdi ko dekhane para 'gAya-gAya' aisI buddhi kA udaya nahIM dekhA jAtA hai / udA0 AmalA ke phala aura gaDUcI Adi meM paraspara bheda hone para bhI vidhi anusAra usakA prayoga karane para roga Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 api ca, anekavyaktivyApi sAmAnyaM tadvAdibhirabhyupagamyate / na ca tadvyApitvaM tasya kenacita jJAnena vyavasthApayitu zakyam / tathAhi-saMnihitavyaktipratibhAsakAle jAtistadvyaktisaMspazina mavabhAti na vyaktyantarasambandhitayA, tasyAstathA'sannidhAnena pratibhAsA'yogAt / tadapratibhAse ca tanmizratA'pi nAvagateti kathamasannihitavyaktyantarasambaddhazarIrA jAtiravabhAti / yadeva hi parisphuTadarzane pratibhAti rUpaM tadeva tasyA yuktam , darzanA'saMspazinaH svarUpasyA'saMbhavAta , sambhave vA tasya dRzyasvabhAvAd bhedaprasaMgAta , tadekatve sarvatra bhedapratihateH anAnaka jagat syAt / darzanagocarAtItaM ca. vyaktyantarasambaddhaM jAtisvarUpamapratibhAsanAdasat pratibhAsane vA tasya tatsambaddhAnAM vyavahitavyaktyantarANAmapi pratibhAsaprasaMga iti sakalajagatpratibhAsaH syAt / atha matam-saMnihitavyaktidarzanakAle vyaktyantarasambandhinI jAtina bhAti, yadA tu vyaktyantaraM dRzyate tadA taddarzanavelAyAM tadgatatvena jAtirAbhAtIti sAdhAraNasvarUpaparicchedaH pazcAt sambhavatIti, tatazca pazcAdarthAnvayadarzane kathaM na tasyAstavyApitAgrahaH ? asadetat-yato vyaktyantaradarzanakAle'pi vinAzarUpa phala prApta hotA hai ataH AmalA ke phala Adi hI rogavinAzakArya meM samartha jAne jAte haiM, vyaktibheda to kakaDI aura dahIM Adi meM bhI hai kintu ve rogavinAzaka nahIM dekhe jAte / [bhinnavyakti meM tulyAkArapratIti kA Alambana buddhi hai ] naiyAyikaH-bhinna padArthoM meM bhI 'sat-sat' aisI buddhi to hotI hI hai / ataH unameM ekarUpatA honI hI cAhiye, bhinna padArthoM meM yaha jo ekarUpatA hai vahI jAti hai| uttarapakSI:-isameM yaha kahanA hai ki ghaTa-paTAdi se va ekatva bhinna hai yA abhinna ? bhinna nahIM mAna sakate kyoMki vyakti se bhinna jAti kA darzana hI nahIM hotA yaha pahale kaha diyA hai [pR0 451-10] abhinna bhI nahIM kaha sakate kyoMki vaha ekAkAra vyakti se alaga hI bhAsita hone kA Apa mAnate haiN| ghaTa aura paTa kA kahIM bhI eka svarUpa bhAsita nahIM hotA, pratyeka dravya sarvathA eka-dUsare se bhinna hI bhAsita hote haiN| isase yaha phalita hotA hai ki pratIta na hone ke kAraNa, vyakti se abhinna bhI koI jAti padArtha nahIM hai / taba jo tulyAkAra pratibhAsa hotA hai vaha buddhisvarUpa ho hai, jisako dikhAne ke liye 'sat-sat' aisA zabdaprayoga kiyA jAtA hai / ata: bhinna bhinna vyaktioM meM tulyAkAra buddhi kA hI anvaya mAnanA yukta hai, svatantra eka jAti kA nahIM, kyoMki vaisA dikhatA nahIM hai / ekabuddhisvarUpa dUsare buddhisvarUpa se kabhI anUgata pratIta nahIM hotA isaliye sAmAnya ko buddhisvarUpa bhI nahIM mAnA jA sakatA / niSkarSa:-eka anugata jAti kA pratipAdana mithyA pratipAdana hai / jAti meM aneka vyaktivyApakatA kI anupapatti ] dUsarI bAta yaha hai ki naiyAyikavAdi loga sAmAnya ko aneka vyakti meM vyApaka eka tattva mAnate haiN| kiMtu usakI anekavyaktivyApakatA kisI bhI jJAna se sthApita nahIM kI jA sktii| dekhiye-nikaTavartI vyakti ke pratibhAsakAla meM usa vyakti se sambaddha jAti kA hI spaSTa bhAna ho sakatA hai, anya vyakti ke sambandhIrUpa meM usa jAti kA usI kAla meM bhAna nahIM ho sakatA, kyoMki anyavyakti usa kAla meM nikaTavartI na hone se usakA bodha zakya nahIM hai / usa anya vyakti kA bodha na hone se usameM mizrita rUpa se arthAt tavRttitvarUpa se jAti kA bhI bhAna nahIM ho sakatA, taba anikaTavartI anya vyakti se sambaddha svarUpavAlI jAti kA bhAna kaise ho sakatA hai ? spaSTa darzana meM Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 u0pakSe jAti0 455 tatparigatameva jAteH svarUpaM pratibhAti na pUrvavyaktisaMsparzitayA, tasyAH pratyakSagocarAtikAntatayA tatsambaddhasyApi rUpasya tadatikAntatvAt / tat kathaM sannihitA'sannihitavyaktisambaddhajAtirUpAvagamaH ? atha pratyabhijJAnAdanekavyaktisambandhitvena jAtiH pratIyate / nanu keyaM pratyabhijJA ? yadi pratyakSam , kutastadavaseyA jAtirekAnekavyaktivyApinI pratyakSA? atha nayanavyApArAnantaraM samupajAyamAnA pratyabhijJA kathaM na pratyakSam , nirvikalpakasyApyakSAnvaya-vyatirekAnuvidhAnAt pratyakSatvaM tadatrApi tulyam ? asadetad , yadi akSajA pratyabhijJA, tathA satI prathamavyaktidarzanakAle eva samastavyaktisambaddhajAtirUpaparicchedo'stu / atha tadA smatisahakArivirahAnna tattvAvagatiH, yadA tu dvitIyavyaktidarzanaM tadA pUrvadarzanAhitasaMskAraprabodhasamupajAtasmatisahitamindriyaM tattvadarzanaM janayati / tadapyasatyataH smaraNasacivamapi locanaM puraHsaMnihitAyAmeva vyaktau tatsthajAtau ca pratipatti janayitumIzam , na pUrvavyaktI, asaMnidhAnAt / tanna tatsthitAM jAti darzanaM paridRzyamAne vyaktyantare sNdhtte| usakA jaisA svarUpa bhAsita hotA ho, usIko usakA svarUpa mAnanA yuktiyukta hai, kyoMki jo svarUpa darzana meM nahIM bhAsatA usakI sambhAvanA hI nahIM kI jA sktii| yadi usa adRzya rUpa kI bhI sambhAvanA kI jAya to dRzyasvabhAva vAlI vastu se usako bhinna hI mAnanA hogA, yadi unameM dRzyatva aura adRzyatva kA virodha hone para bhI ekatva mAneMge to sarvatra bheda kA vilopa ho jAne se jagat meM vaividhya na raha kara kevala ekarUpatA hI prasakta hogii| anya vyakti se sambaddha mAne jAne vAlI jAti kA svarUpa : darzana kI viSayamaryAdA se bAhya hone se asat hai kyoMki usakA pratibhAsa nahIM ho sktaa| yadi usakA pratibhAsa hone kA mAneMge to usase sambaddha anya aneka dUravartI vyaktiyoM kA bhI pratibhAsa hone laga jaayegaa| phalataH eka sattva jAti ke dvArA sAre jagat kA pratibhAsa prasakta hogaa| [ pUrvottaravyakti meM jAti kI sAdhAraNatA anubhavabAhya ] - kadAcit naiyAyikoM kA mata aisA ho ki-nikaTa kI vyakti ke darzana kAla meM anyavyaktisambandhirUpa meM jAti kA bhAna nahIM hotA, kintu pIche jaba anya vyakti ko dekhate haiM taba usake darzanakAla meM tadvRttitvarUpa se jAti bhI dikhAI detI hai, isa prakAra vaha jAti pUrvadRSTa aura pazcAd dRSTa vyaktidvaya kA sAdhAraNa tattva hai aisA bodha poche se ho jAtA hai| jaba isa prakAra jAti meM pIche se bhinna bhinna vyakti meM anvaya kA darzana sambhava hai to jAti aneka vyakti meM vyApaka hai aisA jJAna kyoM nahIM hogA? kintu aisA mata ThIka nahIM hai, kyoMki anyavyakti ke darzanakAla meM bhI tadvRttitvarUpa se hI jAti kA svarUpa upalabdha hotA hai, 'pUrvavyakti meM bhI yaha jAti Azrita hai' aisA bodha usa vakta zakya nahIM hai, kyoMki pUrvavyakti usa vakta pratyakSa ko viSayamaryAdA se bAhara hai, ataH tadAzrita jAti bhI pratyakSaviSayamaryAdA se bAhara ho hai / to aba prazna khar3A rahatA hai ki jAti kA svarUpa nikaTavartI evaM dUravartI vyaktioM meM eka sAtha Azrita hai yaha kaise jAnA jAya ? [pratyabhijJA se anekavyaktivRttitva kA bodha azakya ] naiyAyikaH-jAti anekavyaktioM meM sambaddha hai aisI pratIti pratyabhijJA se ho sakatI hai| uttarapakSI:-pratyabhijJA kyA hai ? yadi pratyakSapramANAtmaka use mAnate haiM to usase aneka vyakti meM vyApaka pratyakSa jAti kA avabodha kaise hogA ? aneka vyakti kA pratyakSa to hotA nhiiN| Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athendriyavRttirna smaraNasamavAyinI karaNatvAditi nAsau saMdhAnakAriNI, puruSastu kartRtayA smRtisamavAyoti cakSaSA parigate'rthe tadupadazitapUrvavyaktigatAM jAti saMdhAsyatIti / tadasat yataH so'pi na svatantratayA'rthagrAhakaH kintu darzanasahAyaH / yadi punaH svatantra evArthagrAhakaH syAt tathA sati svApamada-mUrchAdiSvapi sarvavyaktyanugatajAtipratipattiH syAt / tasmAdAtmA'pi darzanasahAya evaa'rthvedii| darzanaM ca puraH saMnihitaM vyaktisvarUpamanusarati, na hi smRtigocaramapi pUrvadRSTavyaktigataM jAtyAdikamiti na darzanasahAyo'pi tadanusandhAnasamartha aatmaa| atha smaraNopanItaM jAtirUpamAtmA tatra saMdhAsyati / nanvatrApi smRtiH parihRtapurovattivyaktidarzanaviSayA pUrvadRSTamarthamanusarantI saMlakSyate, tatkathaM purottinyapravarttamAnA svaviSayAn sAmAnyAdIn tatra saMghaTayitu kSamA? tadasmataM ca saMghaTanaM kathamAtmApi kartuM kSamaH ? tathAhi-darzane sati draSTari naiyAyikaH-netravyApAra ke bAda utpanna hone vAlI pratyabhijJA pratyakSa kyoM nahIM ? nirvikalpa jJAna indriya ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa karatA hai isaliye to use pratyakSa mAnA jAtA hai, pratyabhijJA meM bhI yahI bAta tulya hai| uttarapakSIH-yaha bhI galata hai| yadi pratyabhijJA indriyajanita hai taba to prathama vyakti ke darzanakAla meM hI 'jAti sakalavyaktioM se sambaddha hai' aisA bodha ho jAnA caahiye| naiyAyikaH-sakalavyaktioM se sambaddharUpa meM jAti ke darzanAtmaka pratyabhijJA jJAna meM smRti sahakArI kAraNa hai ata eva usake viraha meM prathamavyakti ko dekhane se sakalavyakti sambandhitayA jAti ke bhAna nahIM hotA / jaba dUsare vyakti ko dekhate haiM taba pUrvadarzanajanita saMskAra ke udbodha se utpanna hone vAlI smRti ke sahakAra se indriya sakalavyaktisambandhitayA jAti ke darzana ko utpanna kara detI hai / uttarapakSIH-yaha bhI galata hai| kyoMki, netrendriya ko smRti kA sahakAra milane para bhI sammukhavartI vyakti aura tadAzrita jAti kA hI bodha usase utpanna hone kI zakyatA hai, pUrvavyakti kA athavA pUrvavyakti meM AzritarUpa se jAti kA bodha zakya nahIM hai, kyoMki usa vakta usakA saMnidhAna hI nahIM hai / pratyakSa meM viSaya kA saMnidhAna prathama Avazyaka hai / ataH yaha mAnanA hogA ki darzana pUrvavyakti meM Azrita jAti kA dRzyamAna vyakti meM anusandhAna nahIM kara sktaa| [kartA se jAti kA anusandhAna azakya ] naiyAyikaH-indriya kI vRtti se anusaMdhAna na hone kI bAta ThIka hai| kAraNa, indriyavRni meM samavAya se smRti nahIM rahatI kyoMki indriya to karaNa hai| kintu puruSa to kartA hone se smRti kA samavAyI bhI hai ataH vaha netra se upalabdha dvitIya vyakti meM smRti se upalabdha pUrvavyaktigata jAti kA anusaMdhAna kara skegaa| uttarapakSI:-yaha bAta galata hai| kAraNa, AtmA svatantra rUpa se artha kA grAhaka nahIM hotA kintu darzana kI sahAyatA se hotA hai / yadi vaha svatantrarUpa se hI artha kA grAhaka hotA taba to nidrA, unmAda aura behoza dazA meM bhI sakala vyakti anugata jAti kA bhAna karate rhtaa| ata: AtmA bhI darzana kI sahAyatA se hI arthavedI hotA hai| yaha to prasiddha hI hai ki darzana sammukhavartI vyakti svarUpa ko hI bhAsita karatA hai / pUrvadRSTa vyakti meM Azrita jAti smRti kA viSaya hone para bhI. darzana usako prakAzita nahIM karatA hai ataH darzana kI sahAyatA se bhI AtmA, jAti ke anusandhAna meM sazakta nahIM hai| Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 457 tasya svarUpe jAte tannimagnaM na smRtikRtaM smartR rUpaM bhAti / yadi tu bhAti tathA sati draSTarUpa evAsI, na smartA / atha smartRrUpe dRSTasvarUpamanupraviSTaM pratibhAti, tathApi smattavAsau na draSTA / atha draSTasmartR svarUpe vivikte bhAtaH, tathA sati tayorbhedo iti naikatvam / tathAhi-draSTasvarUpaM dagviSayAvabhAsi pratibhAti. smartR svarUpamapi puMsaH smRtiviSayamavatIrNamavabhAti, tat kutaH pUrvAparayorjAtirUpayoH sandhAnam ? __ yat punaruktam- 'smarataH pUrvadRSTArthAnusaMdhAnAdutpadyamAnA matizcakSuHsambaddhatve pratyakSam' itietadapyasat, nendriyamatiH smRtigocarapUrvarUpagrAhiNI, tat kathaM sA tatsaMdhAnamAtmasAtkaroti ? pUrvadRSTasaMdhAnaM hi tatpratibhAsanam , tatpratibhAsasambandha cendriyamateH parokSArthagrAhitvAt parisphuTapratibhAsanam asaMnihitaviSayagrahaNaM ca. tat kutastayoraikyam ? atha parokSagrahaNaM svAtmanA nendriyamatiH saMspRzati, evaM tahiM tadviviktendriyamatiriti kathaM tatsaMghAyikA sAmagrI abhyupeyate ? yadi ca smativiSayasvabhAvatayA dRzyamAno'rthaH pratyakSabuddhibhiravagamyate, tathA sati smatigocaraH pUrvasvabhAvo vatamAnatayA bhAtIti viparItakhyAtiH sarva darzanaM bhavet / / [smRti kI sahAyatA se anusaMdhAna azakya ] naiyAyikaH-darzana se bhale hI jAti kA anusandhAna na ho kintu AtmA hI smRti meM prasphurita jAtisvarUpa kA vyakti meM anusandhAna kara legaa| uttarapakSIH- are ! smRti bhI sammukhavartI vyakti jo ki darzana kA viSaya hai usakA tyAga karatI huyo kevala pUrvadRSTa vyakti kA hI anusaraNa karatI dikhAI detI hai, jaba saMmukhavartI viSaya meM usakI pravRtti hI nahIM hotI taba apane viSayabhUta sAmAnyAdi kA sammukhasthita vyakti ke sAtha milAna karane meM vaha kaise sazakta hogI ? pUrvadRSTa vyakti meM Azrita jAti kA sammukhavartI vyakti meM milAna jaba smRti se achUta hai taba AtmA bhI usa milAna ko kaise kara sakegA? isa bAta ko jarA spaSTa samajheM ki-jaba darzana kA udaya hotA hai taba AtmA meM darzakasvarUpa kA janma hotA hai, usa vakta smRtiprayukta smArakasvarUpa kA AtmAzrita rUpa meM bhAsa nahIM hotA hai / yadi vaha bhAsegA to bhI darzakarUpa meM hI vilIna ho jAne se kevala darzakasvarUpa hI zeSa rahegA, smArakasvarUpa nhiiN| agara smArakasvarUpa meM vilIna ho kara darzakasvarUpa bhAsegA taba vaha kevala smAraka hI rahegA draSTA nahIM rhegaa| yadi kaheM ki smarttA aura draSTA donoM rUpa alaga alaga bhAsita hotA hai, taba to una donoM kA bheda hI prasakta huA, eka va to gAyaba ho gyaa| jaise. darzakasvarUpa darzana ke viSaya rUpa meM bhAsegA, AtmA kA smArakasvarUpa smRti ke viSayarUpa meM avatIrNa ho kara bhAsegA / phira kaise pUrvApara jAtirUpoM kA anusaMdhAna sambhava hogA? [pratyakSa se pUrvarUpa kA anusaMdhAna azakya ] yaha jo kahA jAtA hai ki-smaraNa karane vAle ko pUrvadRSTa artha ke anusandhAna se, netra kA artha ke sAtha sambandha rahane para jo buddhi prakaTa hotI hai vaha pratyakSa ho ho sakatI hai-yaha bAta bhI galata hai, kyoMki indriya se janya buddhi smRti ke viSayabhUta pUrvasvarUpa kA grahaNa hI nahIM kara sakatI to pUrvarUpa ke anusaMdhAna ko vaha buddhi Atmasat kaise kara sakatI hai ? arthAt vaha buddhi anusaMdhAna meM pariNata kaise ho sakatI hai ? pUrvadRSTa vastu ke saMdhAna kA matalaba hai usakA tatkAla meM pratibhAsa honA tathA isa Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha yattadA tatrA'vidyamAnamarthamavaiti jJAnaM tatra viparItakhyAtiH, pratyakSapratItistu pUrvasandhAnAdapyupajAyamAnA puraH sadeva vastu gRhNatI kathaM viparItakhyAtirbhavet ? nanu pUrvarUpagrAhitayA tasyAH sadarthagrahaNameva na sambhavati, smaraNopaneyaM hi rUpaM pratiyatI vartamAnatayA pratyakSabuddhirna pratibhAsamAnavapuSaH sattA sAdhayitumalaM. pratyastamite'pi rUpe smRteravatArAt / tadanusAriNI cAkSamatirapi tadevAnusarantI na sattA''spadam / tasmAdindriyamatiH sakalA pUrvarUpagrahaNaM pariharantI vartamAne parisphuTe vartata iti tadaiva tadgatAM jatimudbhAsayitu prabhuriti na pUrvAparavyaktigatA jAtiH samasti / yadeva hi dvitIyavyaktigata rUpaM bhAti tadeva sat , pUrvavyaktigataM tu rUpaM na bhAtoti na tat sat / tatazcAnekavyaktivyApikAyA jAterasiddhiriti na tatra liMga-zabdayorapi pravRttiriti na tAbhyAmapi tatpratipattiH / yathA ca vyaktibhinnA'nusyUtA jAtirna sambhavati tathA yathAsthAnaM pratipAdayiSyata ityAstAM tAvata / pratibhAsa se sambandha hone para hI indriyajanya buddhi parokSaarthagrahaNazIla banane se spaSTa pratibhAsa utpanna hogA aura anikaTavartI padArtha kA grahaNa hogA, isa prakAra anusaMdhAna aura indriyajanya buddhi donoM kA kAryakSetra hI alaga hai to una donoM kA aikya kaise sambhava hai ? - naiyAyika:-parokSArthagrahaNa ko indriyajanya buddhi apane Apa AtmasAt nahIM karatI hai| uttarapakSIH-taba to indriyabuddhi usase pRthag hI ho gayI phira indriyajanya buddhi ko anusandhAnAtmaka dikhAne ke liye anusaMdhAnakAraka sAmagrI ko vahA~ kyoM dikhAte haiM ? dUsarI bAta yaha hai ki jisa vastu kA svabhAva smRti ke viSayarUpa meM dRzyamAna hai vaha yadi pratyakSa baddhiyoM se bhI avagata ho jAyegA taba to smati kA viSayabhUta vaha pUrvasvabhAva atIta hone para bhI pratyakSa meM vartamAnarUpa meM bhAsane se vaha pratyakSa viparItakhyAti (anyathAkhyAti) svarUpa bana jAyegA / phalataH darzanarUpa sabhI pratyakSa atIta vastu ko vartamAnarUpa meM grahaNa karane ke kAraNa viparItakhyAti yAnI bhramAtmaka ho jAne kI Apatti hogii| [pUrvarUpagrAhI buddhi satpadAthagrAhI nahIM ho sakatI ] naiyAyikaH-jJAna jaba svadezakAla meM avidyamAna artha kA grahaNa karatA hai taba viparItakhyAti meM pariNata hotA hai, pratyakSabuddhi bhale pUrvasaMdhAna se utpanna hotI ho, phira bhI vaha saMmukha deza meM vidyamAna jAtyAdi vastu ko grahaNa karatI hai, phira viparItakhyAtirUpa kaise hogI? uttarapakSIH-are, jaba vaha pUrvadRSTarUpa kA grahaNa karatI hai taba vaha sadartha kI grAhikA hI kaise ho sakatI hai ? smRti se upasthita rUpa ko vartamAnarUpa meM pratIta karanevAlI pratyakSabuddhi bhAsamAnasvarUpavAle padArtha kI vidyamAnatA ko siddha nahIM kara sakatI hai, kyoMki naSTasvarUpavAle padArtha ke grA meM smRti hI sakriya banatI hai, pratyakSabuddhi nhiiN| smRti kI anugAmI pratyakSabuddhi bhI usa pUrvarUpa kA hI grahaNa karegI to vaha sattAviSayaka nahIM kahI jA skegii| arthAt vaha vidyamAnavastugrAhaka nahIM ho skegii| niSkarSa, sarva indriyajanyabuddhi pUrvadRSTarUpa kA tyAga karatI huyI spaSTa evaM vartamAna rUpa meM hI pravRtta hotI hai ataH vartamAnarUpAntargata jAti ke udbhAsana karane meM hI vaha sazakta banegI, kintu pUrvadRSTapadArthAntargata jAti ke aikya kA udbhAsana nahIM kara skegii| isa se yahI phalita hogA ki pUrvAparavyaktiyoM meM koI anugata jAti nahIM hai| dvitIyavyakti meM Azrita jisa rUpa kA bhAna hotA hai usI ko sat mAnanA hogA aura pUrvavyakti meM Azrita rUpa kA bhAna nahIM hotA, ataH usako asat mAnanA pddegaa| Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 459 tadevaM sattA-samavAyayoH paraparikalpitayorasiddhaH 'prAgasataH kAraNasamavAyaH sattAsamavAyo vA kAryatvam' iti kAryatvasyA'siddhatvAt svarUpA'siddho'pi kAryatvalakSaNo hetuH| ___ atha syAdeSa doSo yadi yathoktalakSaNaM kAryatvaM hetutvenopanyastaM syAt , yAvatA'bhUtvAbhavanalakSaNaM kAryatvaM hetutvenopanyastaM tenA'yamadoSaH / nanvevamapi bhU bhUdharAdeH kathamevaMbhUtaM kAryatvaM siddham ? atha yadyatra vipratiprattiviSayatA tadAnumAnatasteSu kAryatvaM sAdhyate / taccAnumAnam-bhU-bhUdharAdayaH kAryam racanAvattvAta ghaTAdivat-iti kathaM na teSu kAryatvalakSaNo hetuH siddhaH ? asadetat-yato'trApi prayoge bhU bhUdharAderavayavino'siddharAzrayAsiddhaH 'racanAvattvAt' iti hetuH, tadasiddhatvaM ca prAk pratipAditam / kiM ca, kimidaM racanAvattvam ? yadi avayavasaMnivezo racanA tadvattvaM ca pRthivyAdestadutpAdyatvam tadA'vayavasaMnivezasya saMyogAparanAmno'siddhatvAdasiddhavizeSaNo racanAvattvAditi hetuH| tathA, pRthivyAdiSu saMyogajanyatvasya vizeSyasyA'siddhatvAdasiddhavizeSyazca prakRto hetuH| phalataH aneka vyakti meM vyApaka jAti kI pratyakSa se siddhi na hone se usake anumAna ke liye liMga kI athavA zAbdabodha ke liye zabda kI pravRtti bhI zakya nahIM hai, ataH liMga aura zabda se bhI jAti kA grahaNa zakya nahIM / vyaktioM meM anuviddha vyaktibhinna jAti kA kaise sambhava hI nahIM hai yaha bAta Age bhI ucita avasara para kahI jAyegI ataH yahA~ usako abhI jAne do| . [kAryatva racanAvatva se bhI siddha nahIM hai ] uparokta rIti se naiyAyikoM kA kalpita sattA aura samavAya asiddha bana jAtA hai, ata: 'pahale jo. asat hai usakA kAraNoM meM samavAya athavA usameM sattA kA samavAya yaha kAryatva hai' aisA kAryatva bhI asiddha bana jAtA hai, ataH Izvarasiddhi ke lie upanyasta kAryatvarUpahetu svarUpAsiddhi doSagrasta hone se jagatkartRtva kI siddhi duSkara hai| naiyAyikaH-yadi hama kAraNasamavAya athavA sattAsamavAya rUpa kAryatva ko hetu kare taba yaha doSa ho sakatA hai, kintu jaba hama 'abhUtvAbhavana' arthAt 'pahale na hone ke bAda honA' yahI kAryatva kA lakSaNa mAna kara use hetu kareMge taba to koI asiddhi doSa nahIM hai| uttarapakSI:-yahA~ prazna hai ki bhUmi aura parvatAdi pakSa meM aise kAryatva hetu ko kaise siddha karoge? naiyAyika:-yadi Apa aise kAryatva meM asammati dikhAyeMge to hama anumAna se usako siddha kara btaayeNge| yaha rahA vaha anumAna:-bhUmi-parvatAdi kArya haiM kyoMki racanAvAle (avayavoM kI viziSTa racanAvAle) haiM / isa anumAna se kAryatvarUpa hetu bhUmi-parvatAdi meM kyoM siddha na hogA? uttarapakSI:-Apa kI bAta galata hai| kAraNa, isa anumAna prayoga meM eka to bhUmi-parvatAdi avayavI siddha na hone se 'racanAvattva' jo hetu hai vaha AzrayAsiddhi doSa vAlA hai tathA Azraya asiddha kaise hai yaha pahale hI dikhAyA hai / [ pR0 414-5 ] - 'racanAvattva' kyA hai yaha bhI socanA hogaa| yadi avayavasaMniveza hI racanA hai aura tadvattA kA matalaba yaha ho ki pRthvI Adi kA usase utpanna honA, to avayavasaMniveza jisa kA aparanAma saMyoga hai vaha svayaM asiddha hone se vizeSaNAMza racanA avayavasaMniveza asiddha hone se racanAvattva hetu bhI asiddha Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [ saMyogapadArthaparIkSaNam ] kathaM saMyogA'siddhatvam yenoktadoSaduSTaH prakRto hetuH syAt ? ucyate, tadgrAhakapramANAbhAvAda bAdhakapramANopapattezca / tathAhi-"saMkhyA-parimANAni pRthaktvam saMyoga-vibhAgau paratvA'paratve karma ca rUpi (dravya) samavAyAt cAkSuSANi"[ vaize0804/1/11 ] iti-vacanAt dRzyavastusamavetasya saMyogasya pareNa pratyakSagrAhyatvamabhyupagatam / na ca nirantarotpannavastudvayapratibhAsakAle'dhyakSapratipattI tadvyatirekeNAparaH saMyogo bahirgrAhyarUpatAM bibhrANaH pratibhAti / nApi kalpanAbuddhau vastudvayaM yathoktaM vihAya zabdollekhaM cAntaram apara varNAkRtyakSarAkArarahitaM saMyogasvarUpamudbhAti / tadevamupalabdhilakSaNaprAptasya saMyogasyAnupalabdherabhAvaH, zazaviSANavat / tena yadAha uddyotakara: yadi saMyogo nArthAntaraM bhavet tadA kSetra-bIjodakAdayo niviziSTatvAt sarvadevAMkurAdikArya kuryuH, na caivam , tasmAt sarvadA kAryAnArambhAva kSetrAdInyaMkurotpattau kAraNAntarasApekSANi, yathA matpiDAdisAmagrI ghaTAdikaraNe kulAlAdisApekSA, yo'sau kSetrAdibhirapekSyaH sa saMyoga iti siddham / kiM ca, asau saMyogo dravyayovizeSaNabhAvena pratIyamAnatvAt tato'rthAntaratvena pratyakSasiddha eva / bana jAyegA / tathA pRthvIAdi meM tadvattArUpa jo saMyogajanyatva vizeSyaaMza hai vaha bhI asiddha hai isaliye 'racanAvattva' hetu bhI asiddhavizeSyavAlA ho jAtA hai / [ naiyAyikAbhimata saMyoga padArthaM kI AlocanA ] naiyAyikaH-saMyoga kaise asiddha hai jisase ki racanAvattva hetu ukta asiddhidoSa se dUSita bane ? uttarapakSI:-saMyoga ke astitva kA koI sAdhakapramANa nahIM hai, dUsarI ora bAdhakapramANa sira uThAtA hai| jaise dekhiye "saMyoga, parimANa, pRthaktva, saMyoga, vibhAga, paratvAparatva aura karma (ye saba) rUpI dravya meM samaveta hone se cakSagrAhya haiM aise vaizeSikadarzana ke vacanAnusAra Apane dRzya (yAnI) rUpivastU meM samaveta saMyoga ko hI pratyakSagrAhya mAnA hai| kintu jaba bIca meM vinA kisI antara se utpanna do dravya kA pratibhAsa hotA hai usa vakta pratyakSapratIti meM do dravya se bhinna aura bAhyapadArtha ke rUpa meM grAhyatA ko dhAraNa karane vAlA koI nayA saMyoga dikhatA nahIM hai / kalpanA buddhi meM bhI do padArtha aura Antarika zabdollekha ke alAvA aura koI varNAkRti-akSarAkArazUnya saMyoga kA svarUpa bhAsita nahIM hotA hai| isa taraha upalabdhilakSaNaprApta (yAnI dRzyasvabhAva) hone para bhI saMyoga kI upalabdhi nahIM hotI hai ataH zazasIMga ke jaise usa kA bhI abhAva siddha hotA hai| [ udyotakarakathita saMyogasAdhaka yuktiyA~ ] udyotakarane jo yaha kahA hai ki saMyoga yadi svataMtrapadArtha na hotA taba kSetra, bIja aura jalAdi kAraNa jo milakara hI kArya karate haiM ve ekatrita huye vinA hI hamezA aMkUrAdi ko karate rheNge| kiMtu aisA dekhA nahIM jAtA, ata: hamezA kAryotpAdana na karane se kSetrAdi kAraNa, aMkura kI utpatti meM aura bhI eka kAraNa kI apekSA Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakatR tve u0samavAya0 4615 tathAhi-kazcit kenacit 'saMyukte dravye prAhara' ityukto yayoreva dravyayoH saMyogamupalabhate te evAharati na dravyamAtram / ki ca, dUratarattinaH puMsaH sAntare'pi vane nirantararUpAvasAyinI buddhirudayamAsAdayati, seyaM mithyAbuddhiH mukhyapadArthAnubhavamantareNa na kvacidupajAyate / na hyananubhUtagodarzanasya gavaye 'gauH' iti vibhramo bhavati / tasmAdavazyaM saMyogo mukhyo'bhyupagantavyaH / tathA, 'na caitraH kuNDalI' ityanena pratiSedhavAkyena na kuNDala pratiSidhyate, nApi caitra:, tayoranyatra dezAdau sattvAt / tasmAta caitrasya kuNDalasaMyogaH pratiSidhyate / tathA, 'caitra: kuNDalI' ityanenApi vidhivAkyena na caitrakuNDalayoranyataravidhAnam , tayoH siddhatvAt , pArizeSyAt saMyogavidhAnam / tasmAdastyeva saMyogaH / " [ draSTavyaM nyAyavAttike 2/1/33 sUtre pR0 219-222 ] __-tannirastaM draSTavyam , saMyuktadravyasvarUpAvabhAsavyatirekeraNAparasya saMyogasya pratyakSa nirvikalpe savikalpake vA'pratibhAsasya pratipAditatvAt / / na ca saMyuktapratyayAnyathAnupapattyA saMyogakalpanopapannA, nirantarAvasthayoreva bhAvayoH saMyuktapratyayahetutvAt / yAvacca tasyAmavasthAyAM saMyogajanakatvena saMyuktapratyayaviSayau tAviSyate tAvat saMyogamantareNa saMyuktapratyayahetutvena tadviSayau kiM neSyate kiM pAramparyeNa ? na sAntare vane nirantarAvabhAsinI karate haiM, jaise miTTIpiMDAdi sAmagrI ghaTAdi ke utpAdana meM kumhAra Adi kI apekSA karate haiN| to kSetrAdi jisa kAraNa kI apekSA karate haiM vahI saMyoga hai yaha siddha huaa| dUsarI bAta, yaha saMyoga do dravya ke vizeSaNarUpa se pratIta hotA hai ataH do dravya se vaha alaga rUpa meM pratyakSa se siddha hI hai| jaise dekhiye- koI kisI ko kahatA hai 'bhAI ! saMyukta do dravya ko le Ava !' to vaha AdamI jina do dravya ke saMyoga ko pratyakSa dekhatA hai unhIM do dravya ko le AtA hai, nahIM ki kevala saMyogarahita dravyamAtra / / tIsarI bAta, araNya se dUra rahe hue puruSa ko araNya meM hara peDa ke bIca antara hone para bhI narantaryasparzI buddhi kA udaya hotA hai / yaha buddhi pramANabhUta nahIM hai kintu bhramAtmaka hI hai / bhramabuddhi mukhyApadArtha ke pUrvAnubhava vinA utpanna nahIM hotii| jisane dhenudarzana kA hI anubhava nahIM kiyA hai usako araNya meM gavaya ko dekhane para kabhI bhI 'go' kA vibhrama nahIM hotaa| ataH saMyoga rUpa mukhya padArtha ko yahA~ avazya mAnanA hogaa| taduparAMta, 'caitra kuDalavAlA nahIM hai' isa niSedhaprayoga se kuDala kA athavA caitra kA niSedha koI nahIM karatA hai kyoMki ve donoM anyatra apane sthAna meM avasthita haiM, taba yahI mAnanA hogA ki yahA~ kuDala aura caitra ke saMyoga kA hI niSedha kiyA jAtA hai / taduparAMta 'caitra kuDalIvAlA hai' isa vidhivAkya prayoga se na to caitra kA vidhAna kiyA jAtA hai, na kuDala kA, donoM meM se kisI kA bhI nahIM, kyoMki ve donoM siddha hI hai, taba parizeSa se saMyoga kA vidhAna hI mAnanA hogaa| niSkarSaH-sayoga abAdhita rUpa se siddha hai| yaha udyotakara kA kathana bhI pUrvokta rIti se parAsta ho jAtA hai / pahale hI yaha kaha diyA hai ki saMyukta do dravya ke svarUpAvabhAsa se atirikta koI nayA saMyoga nirvikalpaka yA savikalpaka pratyakSa meM bhAsita nahIM hotaa| [udyotakara kI saMyogasAdhaka yuktiyoM kA nirasana ] 'ye do saMyukta haiM'-aisI buddhi anyathA upapanna na hone se saMyoga kI kalpanA karanA saMgata nahIM hai, kyoMki saMyukta kI pratIti meM nirantara avasthita bhAvadvaya hI hetu haiM / nirantara avasthita do dravya se, Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 buddhimukhyapadArthAnubhavapUrvikA, praskhalatpratyayatvenAnupacaritatvAt / 'na caitraH kuNDalI' ityAdau caitrasambandhikuNDalaM niSidhyate vidhIyate vA na saMyogaH / na ca sambandhavyatirekeNa caitrasya kuNDalasambandhAnupapattiriti vaktu zakyam , yatazcaitra-kuNDalayoH kiM sambandhinoH sa sambandhaH, utA'sambandhinoH ? nA'sambandhinoH, himavadvindhyayorivA'sambandhinoH sambandhAnupapatteH, na cA'sambandhinobhinnasambandhana tadabhinna sambandhitvaM zakyaM vidhAtuma, viruddhadharmAdhyAsena bhedAt / nApi bhinnam , tatsadbhAve'pi tayoH svarUpeNA'sambandhitvaprasaMgAta, bhinnasya tatkRtopakAramantareNa tatsambandhitvA'yogAta , tato'paropakArakalpane'navasthAprasaMgAt / sambandhinostu sambandhaparikalpanaM vyartham , sambandhamantareNApi tayoH svata eva sambandhisvarUpatvAt / yattUktam 'viziSTAvasthAvyatirekeNa kSiti-bIjodakAdInAM nAMkurajanakatvam , sA ca viziSTAvasthA teSAM saMyogarUpA zaktiH' tadasAram , yato yathA viziSTAvasthAyuktAH kSityAdayaH saMyogamutpAdayanti tathA tadavasthAyuktA aMkurAdikamapi kArya niSpAdayiSyantIti vyathaM saMyogazaktestadantarAlavattinyA: parikalpanam / atha saMyogazaktivyatirekeNa na kAryotpAdane kAraNakalApaH pravartate iti nirbandha tRtIya saMyoga kI utpatti kI kalpanA kara ke 'saMyukta' buddhi ko saMgata karanA, usase acchA to yahI hai nirantara avasthita do dravya se hI 'saMyukta' buddhi ko saMgata karanA / to Apa aisA na mAna kara paramparayA saMyoga kI bIca meM phijula utpatti mAna kara usake dvArA saMyukta buddhi hone kI gurubhUta kalpanA kyoM karate haiM ! araNya meM eka-dUsare ke bIca antara hone para bhI jo narantayaM kI bhAsaka vRddhi hotI hai vaha mukhya padArtha ke anubhava pUrvaka hai yaha jo udyotakara ne kahA hai vaha bhI ayukta hai, kyoMki yahA~ nairantarya kI buddhi mithyA arthAt aupacArika nahIM hotI kintu vAstava hI hotI hai| kAraNa, usa buddhi kA viSaya nairantarya vahA~ askhalita hai, bAdhita nahIM hai / viSaya askhalita hone para buddhi bhI askhalad rUpa se hI hotI hai ataH aupacArika nahIM hai / 'caitra kuDalavAlA hai athavA nahIM hai' yahA~ bhI kisI naye saMyoga kA niSedha yA vidhAna nahIM hotA kintu caitrasambandhi kuDala kA hI niSedha yA vidhAna kiyA jAtA hai| [caitra aura kuNDala ke sambandha kI samIkSA ] naiyAyika:-sambandha ke vinA caitra meM kuMDala ke sambandha kA vidhAna yA niSedha kaise saMgata hogA? uttarapakSI:-aisA prazna nahIM kara skte| kAraNa, caitra aura kaMDala kA sambandha Apa kaise mAneMge? (1) donoM sambandhI hone para (2) yA asambandhi hoMge taba bhI? dUsarA vikalpa ayukta hai, himavaMta aura vindhya donoM ke jaise asambandhi kA kabhI sambandha nahIM hotaa| uparAMta, jo svayaM asambandhi hai unameM bhinna sambandha se una donoM se abhinna sambandhitA kA AropaNa zakya hI nahIM hai, viruddhadharmAdhyAsa se, arthAt asambandhitva aura sambandhitva do viruddha dharmoM ke adhyAsa se bhinnatA kI Apatti AyegI / bhinna sambandhitA kA AropaNa bhI vyartha hai kyoMki vaMsA karane para bhI ve donoM sva. rUpa se to asambandhi hI raha jAyeMge / bhinna padArtha jahA~ Aropita kiyA jAtA hai vahA~ usake kucha upakAra ke vinA vaha tatsambaddha nahIM ho sktaa| yadi kucha upakAra mAnege to usake Upara bhI phira se bhinna-abhinna vikalpoM ke lagane se anavasthA cala pddgii| jaba una donoM ko svataH sambandhI mAna leMge taba to sambandha kI kalpanA hI nirarthaka hai| kAraNa, sambandha ke vinA bhI ve svataH hI sambandhisvarUpa liye baiThe haiN| Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0 samavAya0 463 starhi saMyogazaktyutpAdane'pyaparasaMyogazaktivyatirekeNa nAsau pravartate ityaparA saMyogazaktiH parikalpanIyA, ttraapypretynvsthaa| atha tAmantareNA'pi zaktimatpAdayanti tahi kAryamapi tAmantareNaivAMkarAdikaM nivartayiSyantIti vyartha saMyogazaktestadantarAlavattinyAH kalpanam / na ca viziSTAvasthAvyatirekeNa pRthivyAdayaH saMyogazaktimapi nivartayitu kSamAH, tathA'bhyupagame sarvadA tannivartanaprasaMgAdaMkurAderapyanavaratotpattiprasaMgaH / na cAnyatarakarmAdisavyapekSAH saMyogamutpAdayanti kSityAdayaH iti nAyaM doSaH, karmotpatAvapi saMyogapakSoktadUSaNasya sarvasya tulyatvAt / tasmAdekasAmagryadhInaviziSTotpattimatpadArthavyatirekeNa nAparaH saMyogaH, tasya bAdhakapramAraNaviSayatvAt sAdhakapramANAbhAvAcca / yastu 'saMyukte dravye ete' iti, 'anayorvA'yaM saMyogaH' iti vyapadezaH sa bhedAntarapratikSepA'pratikSepAbhyAM (?) tathA'vasthotpannavastudvayanibandhana eva, nA'to'parasya saMyogasya siddhiH / na cA'kSaNikatve tayoH sa sambandhI yuktaH / tatsambandhasya samavAyasya niSiddhatvAt niSetsyamANatvAcca / na ca tajjanya [viziSTa avasthAvAle kSiti-bIja-jalAdi se aMkura janma ] udyotakarane jo yaha kahA thA-'viziSTAvasthA ke vinA pRthvI, bIja aura jalAdi aMkurotpAdana nahIM kara sakatA / jo yaha viziSTAvasthA yahA~ Avazyaka hai usI zakti kA nAma saMyoga hai' yaha bAta bhI asAra hai, saMyoga koI nitya padArtha to nahIM hai ata: asakI utpatti ke liye bhI saMyoga se atirikta viziSTAvasthAvAle pRthvI Adi ko kAraNa mAnanA hogA, taba ucita yaha hai ki viziSTAvasthAvAle pRthvI Adi ko sIdhe hI aMkurAdi kAryotpatti ke kAraNa mAne jAya, bIca meM saMyogazakti kI utpatti kI kalpanA vyatha kyoM kI jAya ? - naiyAyika:-saMyogazakti ke vinA kAryotpatti meM kAraNasamUha pravRtta nahIM ho sakatA isaliye saMyoga kA Agraha hai| uttarapakSI:-taba to saMyogazakti ke utpAdana meM bhI vaha kAraNasamUha anyasaMyogazakti ke vinA pravRtta nahIM ho sakegA, ata: anya saMyogazakti kI kalpanA karanI paDegI, phira usa saMyoga kI utpatti ke liye bhI anya anya saMyogazakti kI kalpanA karate hI jAo, kahIM anta nahIM aayegaa| yadi kaheM ki kAraNasamUha prathama saMyogazakti ko dvitIya zakti ke vinA hI utpanna kara legA, taba to yaha bhI kaho ki prathama saMyogazakti ke vinA hI kAraNasamUha aMkurAdi ko bhI utpanna kara sakegA, vyartha hI bIca meM saMyogazakti kI kalpanA kyoM karate ho? yaha bhI to sociye ki pRthvI Adi kAraNasamUha viziSTAvasthA ke vinA saMyoga ko bhI utpanna nahIM kara sakatA hai, yadi viziSTavasthA ke vinA hI saMyoga kI utpatti mAna leMge taba to hamezA saMyoga kI utpatti aura tanmUlaka aMkurAdi kI utpatti hotI hI rhegii| naiyAyikaH-hama to mAnate hI haiM ki pRthvI Adi kisI meM bhI kriyA utpanna ho jAya taba usa kriyA kA sahakAra rUpa viziSTAvasthAvAle pRthvI Adi se saMyoga kI utpatti hotI hai, ata: hamezA saMyoga kI utpatti kA doSa nahIM laga sktaa| uttarapakSI:-saMyogazakti kI pRthvI Adi se utpatti mAnane meM jo doSa dikhAye haiM ve saba samAnarUpa se karma kI utpatti meM bhI aba lAgU hoMge / ata: jisa sAmagrI se Apa karma kI yA saMyoga kI utpatti mAneMge, usI sAmagrI se hama viziSTa pathvI Adi kI utpatti mAna leMge ataH viziSTotpatti Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 svAdasau tatsambandhI, akSaNikatve janakatvavirodhasya pratipAdayiSyamANatvAt / kSaNikatve'pi tayorekasAmagrayadhInA narantaryotpattireva, nAparaH saMyoga iti 'racanAvattvAt' ityatra hetovizeSaNasya saMyogavizeSasya racanAlakSaNasyA'siddhestadvato vizeSyasyApyasiddhiriti svruupaa'siddhtvm| atha prathivyAdeH kAryatvaM bauddhairabhyupagamyata eveti nA'siddhatvaM tairasya hetoH preraNIyam / nanvatrApi yAdRgbhUtaM bAddhamatpUvakatvena devakulAdiSvanvaya-vyatirekAbhyAM vyApta kAyaMtvamapalabdhama yakriyAdazino'pi jIrNadevakulAdAvupalabhyamAnaM laukika parIkSakAdestatra kRtabuddhimutpAdayati-tAharabhUtasya kSityAdiSu kAryatvasyA'nupalabdharasiddhaH kAryatvalakSaNo hetuH / upalambhe vA tatra tato jIrNadevakulAdiSvivA'kriyAdazino'pi kRtabuddhiH syAt / na hyanvaya vyatirekAbhyAM suvivecitaM kArya kAraNaM vyabhigharati, tasyA'hetukatvaprasaMgAt / ataH kSityAdiSu kAryatvadarzanAda kriyAzinaH kRtabuddhayanupapatteryada buddhimatkAraNatvena vyApta kAryatvaM devakulAdiSu nizcitaM tat tatra nAstotyasiddho hetuH, kevalaM kAryatvamAtra prasiddhaM ttr| vAle pathvI Adi padArtha se bhinna koI saMyoga mAnanA saMgata nahIM hai kyoMki usakI mAnyatA uparokta rIti se bAdhaka pramANa kA viSaya bana jAtI hai aura sAdhaka pramANa to udyotakara Adi ne jitane batAye ve saba nirasta ho jAne se koI sAdhaka pramANa bhI aba nahIM bacA hai| [ saMyoga kA vacanaprayoga vastudvayamUlaka hI hai ] aisA jo vacana prayoga hotA hai ki 'ye do dravya saMyukta haiM' athavA 'ina donoM kA yaha saMyoga hai' ityAdi vaha bhedAntara ke pratikSepa aura apratikSepa se viziSTa avasthA meM utpanna vastudvaya mUlaka hI hai, ataH una se atirikta saMyoga kI siddhi zakya nahIM hai / dUsarI bAta, vastudvaya yadi kSaNika nahIM haiM, taba to cira kAla taka saMyoga una donoM kA sambandhI nahIM ho sakatA kyoMki unake sAtha sambaddha rahane ke liye apara sambandha kI AvazyakatA rahegI, vahA~ samavAya ko sambandha nahIM mAna sakate kyoMki usakA khaNDana kiyA gayA hai aura Age bho hone vAlA hai| yaha bhI nahIM kaha sakate ki vastadvaya se janya hone se una vastUdvaya kA vaha sambandho ho sakegA, kyoMki akSaNika vastu meM janakatA hI virodhagrasta hai yaha Age dikhAyA jAyegA / yadi vastudvaya ko kSaNika mAna lage taba to jisa sAmagrI se sayoga kI utpatti Apako mAnya hai usa sAmagrI se vaha vastudvaya hI nairantayaviziSTa utpanna ho jAyegI jo saMyuktabaddhi aura saMyuktavyapadeza kA nimitta bhI banegI, ata: svatantra saMyoga padArtha saMgAMtamAn nahIM hai / ata: 'racanA vattva' hetu meM racanArUpa saMyogavizeSa ko vizeSaNa kiyA gayA hai vahI asiddha hone se tadvAn vizeSya bhI asiddha ho jAtA hai arthAt ApakA 'racanAvattva' hetu asiddha hai| [ kRtavuddhijanaka kAryanva pRthvI Adi meM asiddha ] naiyAyikaH-jaba Apa bauddhamata kA avalambana karake 'racanAvattva' kA khaNDana karate haiM taba bhI Apa kAryatva hetu ko asiddha nahIM kaha sakate / kAraNa, racanAvattva hetu to hamane pRthvI Adi meM jisa ko kAryatva asiddha hai usako siddha kara dikhAne ke liye kahA hai / bauddha mata meM 'abhUtvAbhavana' svarUpa kAryatva to pRthvo Adi meM prasiddha hI hai ataH Apa kAryatva hetu ko asiddhi nahIM dikhA sakate haiN| uttarapakSIH-ThIka bAta hai, kintu jaisA kAryatva buddhimatkartRtva kA vyApya hai vaisA kAryatva kSiti Adi meM bauddha bhI nahIM mAnate haiM / devakulAdi meM anvaya-vyatireka se buddhimatpUrvakatva se vyApta aisA Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSaH 465 na ca prakRtyA parasparamarthAntaratvena vyavasthito'pi dharmaH zabdamAtreNA'bhedI hetutvenopAdIyamAno'bhimatasAdhyasiddhaye paryApto bhavati, sAdhyaviparyaye'pi tasya bhAvA'virodhAt , yathA valmIke miNi kumbhakArakRtatvasiddhaye mRdvikAramAtraM hetutvenopAdIyamAnamiti / yad buddhimatkAraNatvena vyAptaM devakulAdau kAryatvaM pramANataH prasiddhaM, tacca kSityAdAvasiddhaM yacca kSityAdau kAryatvamAtraM hetutvenopanyasyamAnaM siddhaM tat sAdhyaviparyaye bAdhakapramANAbhAvAt saMdigdhavyatirekatvenAnakAntikam , na tto'bhimtsaadhysiddhiH| nanvetat kAryasamaM nAma jAtyuttaram / tathAhi-'kRtakatvAdanityaH zabdaH' ityukte jAtivAdyatrApi prerayati-kimidaM ghaTAdigataM kRtakatvaM hetutvenopanyastaM ki vA zabdagatam athobhayagatamiti ? prAdye pakSe hetorasiddhiH na hyanyadharmo'nyatra vartate / dvitIye'pi sAdhanavikalo dRSTAntaH / tRtIye'pyetAveva doSAviti / etacca kAryasamaM nAma jAtyuttaramiti pratipAditam yathoktam , 'kAryatvAnyatvalezena yat sAdhyA'siddhi darzanaM tat *kAryasamam' [ ] iti / kAryatvasAmAnyasyA'nityatvasAdhakatvenopanyAse'bhyupagate dhamibhedena vikalpavad buddhimatkAraNatve kSityAdeH kAryatvamAtraNa sAdhye'bhISTe dhamibhedena kaarytvaadeviklpnaat| kAryatva upalabdha hotA hai ki jinhoMne utpatti kriyA ko nahIM dekhI hai una sAdhAraNa loga aura parIkSaka logoM ko bhI jIrNa devakulAdi meM vaise kAryatva ko dekha kara 'yaha kisI kA banAyA huA hai'-aisI kartRjanyatva kI buddhi utpanna hotI hai / aisA kAryatva rUpa hetu kSiti Adi meM upalabdha nahIM hone se asiddha hai / yadi vahA~ vaisA kAryatva hotA taba to utpatti kriyA na dekhane para bhI jIrNadevala Adi ko dekhakara jaise nirvivAda sabhI ko kRtabuddhi hotI hai vaise kSiti Adi meM bhI sabhI ko hotI / kArya kI yadi anvayavyatireka se jA~ca par3atAla kI gayI ho to vaha kArya bAda meM kabhI kAraNa kA vyabhicAra nahIM dikhAtA / nahIM to usameM ahetujanyatva kI Apatti lgegii| isa kAraNa se, kSiti Adi meM kAryatva ko dekhane para utpattikriyA na dekhane vAle ko kRtabuddhi utpanna na hone se, yaha siddha hotA hai ki jaisA kAryatva devakulAdi meM buddhimatpUrvakatva ke vyApyarUpa meM sunizvita hai vaisA kAryatva kSiti Adi meM nahIM hI hai / isa prakAra ApakA kAryatva hetu asiddha hI hai| kevala vyAptizUnya kAryatva kSiti Adi meM prasiddha hai isakA koI inakAra nahIM krtaa| [kAryatva hetu kI asiddhi kA samarthana ] svabhAva se jo dharma paraspara meM bhinnarUpa se avasthita hote haiM unameM zabdamAtra kA abheda ho itane mAtra se usako hetu kara dene para iSTa sAdhya kI siddhi meM vaha samartha nahIM bana jaataa| kyoMki sAdhya kA abhAva hone para bhI usa hetu ke vahA~ hone meM koI virodha nahIM hai / udA0 valmIka (=dImakoM ke dvArA lagAye gaye miTTI ke Dhera ) meM kumbhakArakartRtva sAdhya siddha karane ke liye miTTI ke ghaTa ko dRSTAnta banAkara mRdvikAratva ( miTTI ke vikAra ) ko hetu kiyA jAya to utane mAtra se valmIka meM kumbhakArakartRtva siddha nahIM ho jAtA / ataH yaha viveka karanA cAhiye ki buddhimatkAraNatva se vyApta jo kAryatva hai vaha devalAdi meM pramANasiddha hai kintu kSiti Adi meM asiddha hai, kSiti Adi meM heturUpa se prayujyamAna jaisA kAryatva siddha hai usameM sAdhyAbhAvasAmAnAdhikaraNya kI zaMkA kI jAya to usakA nyAya darzana ke 5.1-37 sUtra meM kAryasama kA anya hI udAharaNa prastuta hai| Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 asadetat-yataH sAmAnyena kAryatvA'nityatvayoviparyaye bAdhakapramANabalAt vyAptisiddhau kAryatvasAmAnyaM zabdAdau miNyupalabhyamAnamanityatvaM sAdhayatIti kAryatvamAtrasyaiva tatra hetutvenopanyAse mivikalpanaM yat tatra kriyeta tat sarvAnumAnocchedakatvena kAryasamajAtyuttaratAmAsAdayati, na tvevaM kSityAdebuddhimatkAraNatve sAdhye kAryatvasAmAnyaM hetutvena sambhavati tasya viparyaye bAdhakapramANAbhAvAta saMdigdhavipakSavyAvRttikatvenA'naikAntikatvAt / yacca buddhimatkAraNapUrvakatvena vyAptaM devakulAdau kAryatvaM pratipannam-yada kriyAzino'pi jIrNaprAsAdAdau kRtabuddhimutpAdayati-tat tatrA'siddhamiti pratipAditam / nivAraka koI bAdhaka pramANa na hone se vaisA saMdigdhavyatireka vAlA kAryatva hetu anaikAntika ho jAtA hai ataH usase iSTa sAdhya kI si [kAryasama jAtyuttara kI AzaMkA ] naiyAyika yahA~ kAryasama nAmaka jAti-uttara kI zaMkA karatA hai-[ asad asamIcIna uttara ko jAti-uttara kahate haiM ] jaise ki - 'zabda anitya hai kyoMki kRtaka (prayatnajanya) hai' yahA~ asad uttara dene vAle aise vikalpa karate haiM-ghaTAdiAzrita kRtakatva ko yahA~ hetu karate haiM yA zabdAzrita kRtakatva ko athavA ghaTa-zabda ubhayagata kRtakatva ko hetu karate haiM ? yadi ghaTa ke kRtakatva ko hetu kareMge to vaha pakSabhUta zabda meM na hone se svarUpAsiddhi doSa lagegA, kyoMki ghaTa kA hI jo dharma hai vaha ghaTetara zabdAdi meM nahIM raha sakatA / yadi zabdagata kRtakatva ko hetu kareMge to ghaTAdi dRSTAnta meM zabdagata kRtakatva na hone se dRSTAnta sAdhyazUnya bana jAyegA yaha doSa hogaa| zabda-ghaTa ubhayagata kRtakatva ko hetu kareMge to eka eka vikalpa meM kahe gaye donoM doSa A paDeMge / isI ko kAryasama nAmaka asad uttara kahate haiM jaise ki kahA gayA hai-kAryatva ke anyatvaleza ( arthAt bheda vikalpa ) se sAdhya kI asiddhi kA pradarzana karanA yaha kAryasama (jAti) hai / Azaya yaha hai ki sAmAnya kAryatva ko hetu karake hI anityatva kI siddhi abhipreta hai, kAryatvavizeSa ke do-tIna vikalpa karake jo pratyuttara detA hai ( arthAt anityatva kA khaNDana karatA hai ) yahI kAryasama asad uttara ho jAtA hai| naiyAyika kahatA haiM ki prastuta hamAre kAryatva hetu ko bhI Apa aise hI toDa rahe haiM anityatva ke sAdhakarUpa meM sAmAnyataH kAryatva hetu ke abhiprAya hone para kAryatva ke dharmI (ghaTa-zabdAdi) kA bheda karake jaise vikalpa kiye jAte haiM usI taraha kSiti Adi meM sAmAnyataH kAryatva hetu se buddhimatkAraNatva ko siddha karane kA hamArA abhiprAya hone para Apa kAryatva ke dharmIyoM ( devakula-kSityAdi ) kA bheda karake kAryatva hetu ke vikalpa karate haiM, ataH yaha bhI asad uttara hI phalita huaa| [ kAryasamatva kI AzaMkA kA pratyuttara ] naiyAyikoM kI yaha bAta hI galata hai| kAryasamajAti ke udAharaNa ke sAtha hamAre uttara meM jo sAmya dikhAyA hai vahI asiddha hai-udAharaNa meM to nityatva ke sAtha sAmAnyataH kAryatva kI vyapti meM vaiparItya kA udbhAvana kareM to vahA~ bAdhaka pramANa ke bala se vaiparItya ko haTAkara vyApti siddha kI jA sakane se zabdAdi dharmI meM upalabdha kAryatvasAmAnya hetu dvArA anityatva kI siddhi kI jA sakatI hai / ataH yahA~ heturUpa se upanyasta kAryatvamAtra ke dharmI kA bheda karake yadi pUrvokta rIti se Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 467 api ca yadyatra vyApakanityaikabuddhimatkAraNaM kSityAdeH kAraNatvenA'bhipretaM kAryatvalakSaNAddhetoH, tathA sati ghaTAdau dRSTAntarmiNi tatpUrvakatvena kAryatvasyA'nizcayAt sAdhyavikalo dRSTAntaH viruddhazca hetuH spAta , anityabaddhayAdhArA'vyApakA'nekakartapUrvakatvena vyAptasya kAryatvasya ghaTAdau nizcayAt / atha buddhimatkAraNatyamAnaM sAdhyatvenA'bhipretaM kSityAdau tahi nityabuddhyAdhAra-vyApakakartR pUrvakatvalakSaNasya vizeSasya kSityAdAvasiddhirnezvarasiddhiH / atha buddhimatkAraNatvasAmAnyameva kSityAdau sAdhyate, tacca pakSadharmatAbalAd viziSTavizeSAdhAraM sidhyati nivizeSasya sAmAnyasyA'sambhavAt , anityajJAnavata zarIriNaH kSityAdivinirmANasAmarthyarahitatvena ghaTAdAvupalabdhasya vizeSasya buddhimatkAraNatvasAmAnyAdhArasya tatrA'sambhavAt / nanvevaM sAmAnyAzrayatvena yad ghaTAdau vyaktisvarUpaM pratipannaM tasya kSityAdAvasambhavAt / anyasya ca vyaktisvarUpasya vivakSitasAmAnyAzrayatvenA'prasiddhatvAt , nirAdhArasya ca sAmAnyasyA'sambhavAt , buddhimatkAraNatvasAmAnyasyaiva kSityAdau na siddhiH syAt / na hi kvacid gotvAdhArasya khaNDAdivyaktivizeSasyA'sambhave'nyarUpamahiSyAdivyaktisamAzritaM gotvaM kutazcid hetoH siddhimaasaadyti| kAryatva kA vikalpa kiyA jAya to aisA sabhI anumAna meM ho sakane se anumAnamAtra ke uccheda kI Apatti kA sambhava hai ataH use kAryasama asad uttara kahA jA sakatA hai, kintu prastuta meM kSiti Adi meM buddhimatkAraNatva sAdhya kI siddhi ke liye prayukta kAryatvasAmAnya, hetu hI nahIM bana sakatA hai kyoMki yahA~ vyApti ke vaiparItya kA udbhAvanna karane para usakA nivAraka koI bAdhaka pramANa maujUda nahIM ataH yahA~ kAryatvasAmAnya heta kI vipakSa se vyAvatti saMdigdha ho jAne se hetu meM anaikAntikatA doSa lagatA hai / jisa kAryatva ko dekha kara adRzyotpattivAle jIrNakUpa-prAsAdAdi meM bhI 'yaha kisI kA banAyA huA hai' aisI kRtabuddhi turanta hI ho jAtI hai aise kAryatva meM hI buddhimatkAraNatA ke sAtha devakulAdi meM vyApti gRhIta hai, kAryatvasAmAnya me vyApti gRhIta nahIM hai / aura kRtabuddhijanaka kAryatva hetu kSiti Adi meM to asiddha hai yaha kaha hI diyA hai| [vyApaka, nityabuddhivAlA, eka karttA asiddha ] dUsarI bAta yaha hai ki Apa kSiti Adi ke kAraNa rUpa meM vyApaka, eka, evaM nitya buddhimAn kartA kAryatvarUpa hetu se siddha karanA cAhate haiN| kintu ghaTAdi dRSTAntadharmI kA kAryatva vyApakAdisvarUpakartR mUlaka hai yaha nizcaya hI azakya hai, ata: ghaTAdi dRSTAnta sAdhyazUnya tthhraa| hetu bhI aba viruddha huA, kyoMki ghaTAdi meM vyApakAdi se viruddha yAnI avyApaka anitya buddhimatanekakartR pUrvakatva ke sAtha hI vyApti vAle kAryatva kA nizcaya hotA hai / naiyAyikaH-pRthvI Adi meM hamArA sAdhya kevala buddhimatkAraNatva hI hai| uttarapakSIH-taba to kSiti Adi meM nityabuddhivAle, vyApaka, eka kartA se janyatva-yaha vizeSa siddha nahIM hogA, phalata: vaisA Izvara bhI siddha nahIM hogaa| [pakSadharmatA ke bala se vizeSa vyakti kI siddhi duSkara ] naiyAyika:-kSiti Adi meM kAryatvahetu se to kevala sAmAnyata: buddhimatkAraNatA hI siddha kI jAtI hai / tathApi Izvara-asiddhi nahIM hogI kyoMki pakSadharmatA ke bala se hI buddhimatkAraNatva, vyApaka Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 * sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ___ atha kAryatvasya kSityAdau buddhimatkAraNatvAbhAve'bhAvaprasaMgAd vilakSaNavyaktyAzritasyApi tatsAmAnyasya tatra siddhirbhavatyeva, yathA mahAnasavilakSaNagirizikharAdyAdhArasyAgnisAmAnyasya dhUmAta prsiddhiH| syAdetat yadyadhUmavyAvRttaM dhUmamAtramanagnivyAvRttenA'gninA vyAptaM yathA pratyakSAnupalambhalakSaNAt pramANAt prasiddhaM tathA'trApyabuddhimatkAraNavyAvRttena buddhimatkAraNatvamAtreNA'kAryavyAvRttasya kAryamAtrasya kutazcit pramANAd vyAptiH sarvopasaMhAreNa nizcitA syAt , yAvatA saiva na siddhaa| atha yathA kAryadharmAnuvRtteH kArya hutabhujo dhUmaH, sa tadabhAve'pi bhavan hetumattAM vilaMghayet iti nAgnivyatirekeNa dhUmasya sadbhAva iti sarvopasaMhAreNa vyAptisiddhistathA'trApi bhUdharAdi kAryadharmAnuvRttito buddhimatkAraNakAryam , tadabhAve tad bhavad nirhetukaM syAditi sarvopasaMhAreNa vyAptisiddhiH / nanu ghaTAdilakSaNaH kAryavizeSo buddhimadanvaya-vyatirekAnuvidhAyo ya upalabhyamAnastatsamAneSu padArtheSva tvAdi viziSTa prakAra ke vyaktivizeSarUpa AdhAra hI siddha hogA, kyoMki vizeSavinimukta kevala. sAmAnya kA sambhava hI nahIM hai / jo anityajJAna vAlA dehadhArI hai vaha kSiti Adi bar3e-bar3e padArthoM ke nirmANa meM samartha na hone se ghaTAdi ke kartArUpa meM upalabdha jo anityabuddhimattA Adi vAlA vyakti vizeSa usameM kSiti Adi meM siddha buddhimatkAraNatvarUpa sAmAnya kI AzrayatA sambhavArUDha nahIM hai| . . uttarapakSIH-taba to isakA matalaba yaha huA ki ghaTAdi meM jaisA sAmAnyAzrita vyaktisvarUpa ( anityabaddhimattA Adi ) gRhIta kiyA hai usakA kSiti Adi meM sambhava nahIM hai aura taTiva vyaktisvarUpa ( nityabuddhimattA Adi ) to uparokta sAmAnya ke AzrayarUpa meM kahIM bhI prasiddha nahIM hai aura nirAzrita sAmAnya kA to sambhava hI nahIM hai-isa prakAra to kSiti Adi meM kisI bhI prakAra ke ( sAmAnyataH ) buddhimatkAraNatva kI siddhi nahIM hogii| aisA kahIM bhI nahIM hotA ki gotvasAmAnya ke AdhAra rUpa meM kisI bhI khaNDamuMDAdivyakti vizeSa kA kahIM sambhava na lagatA ho taba tadbhinnasvarUpa mahiSIAdivyakti ko hI gotva kA AdhAra kisI hetu se siddha kiyA jAya ! [vilakSaNavyakti-Azrita buddhimatkAraNatvasAmAnya kI siddhi azakya] .. naiyAyikaH-yadi kSiti Adi meM buddhimatkAraNatA kA abhAva prasaMga dikhAyeMge taba to kAryatva kA bhI abhAva prasakta hogA, kAryatva to vahAM prasiddha hI hai ata: avyApakAdi se vilakSaNa arthAt vyApakAdivyakti meM Azrita hI buddhimatkAraNatvasAmAnya kI siddhi mAnanI pdd'egii| udA0 dhUma se parvata meM jo agni sAmAnya siddha hogA vaha pAkazAlA ke agni se vilakSaNa parvatIya zikhara meM Azrita rUpa se hI siddha hotA hai| uttarapakSIH-dhUmAdi ke jaise agara yahA~ bhI hotA taba to ApakI bAta ThIka mAnate, kintu aisA hai nahIM / dekhiye-'adhUma se vilakSaNa dhUmasAmAnya yaha anagni se vilakSaNa agni se vyApta hai' yaha to pratyakSa anupalambha yAnI anvaya-vyatirekagraharUpa pramANa se siddha hai| yadi aise prastuta meM abuddhimatkAraNa se vyAvRtta buddhimatkAraNatvasAmAnya ke sAtha akAryavilakSaNakAryatvasAmAnya kI vyApti kisI pramANa se sarvadeza-kAlAntarbhAva se siddha hotI taba to naiyAyika kI bAta ThIka thI, kintu vahI adyApi asiddha hai / jaba buddhimatkAraNatvasAmAnya aura kAryatva ke bIca vyApti hI asiddha hai taba kaise baddhimatkAraNatvasAmAnya kI vyApakAdivyaktivizeSa-Azrita rUpa meM siddhi mAnI jAya ? ! Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarAkartRtve uttarapakSaH 469 kriyAdazino'pi kRtabuddhimutpAdayati, sa eva buddhimatkAraNakAryatvAt tadabhAve bhavan nirhetukaH syAditi vaktuM zakyam , na punaH kAryatvamAtraM kAraNamAtrahetukaM buddhimatkAraNAbhAve bhavannirhetukamAsajyate, taddhi kAraNamAtrA'bhAve bhavad nirhetukaM syAt / na ca kAryavizeSaH kartAramantareNa nopalabdha iti kAryatvamAtramapi kartR vizeSAnumApakamiti nyAyavitA vavatu yuktam , anyathA dhUmavizeSastatkAlavayavyabhicarito mahAnasAdAvupalabdha iti dhUpaghaTikAdau dhUmamAtramapi tatkAlavahnayanumApakaM syAt / atha tatra tatkAlavahnayanumAne tataH pratyakSavirodhaH / sa tahi bhUruhAdAvapyakRSTajAte karbanumAne kAryatvalakSaNAddhetoH samAnaH / 'atha tatkarturatIndriyatvAbhyupagamAda na pratyakSavirodhaH' / dhUpaghaTikAdAvapi vahnaratIndriyatvAbhyupagame ko doSo yena pratyakSavirodha udbhAvyeta? * [ sahetukatva ke atikrama kI Apatti kA pratikAra ] naiyAyika:-kArya kA jo lakSaNa hotA hai-kAraNa ke anvayavyatireka kA anuvidhAna, vaha dhUma meM anuvartamAna hone se dhUma ko agni kA kArya mAnA jAtA hai, ataH yadi agni ke abhAva meM bhI vaha raha jAyegA to sahetukatva kA atikramaNa kara degA, arthAt nirhetuka ho jAyegA, (dra. pra0vA0 3-34) isa kAraNa, agni ke vinA dhUma kA sadbhAva nahIM mAnA jAtA, ataH sarvopasaMhAra se vyapti kI siddhi dhUma meM hotI hai-usI taraha parvatAdi meM bhI kAryadharma yAnI kAraNa ke anvaya vyatireka kA anuvidhAna siddha hone se parvatAdi ko buddhimatkAraNajanya mAnanA hI hogA, yadi buddhimatkAraNa ke vinA bhI parvatAdi kArya niSpanna hogA taba nirhetuka hI bana jAyegA, isa prakAra yahA~ bhI sarvopasaMhAra se vyApti kI siddhi nirbAdha hotI hai| uttarapakSI:-buddhimatkAraNa ke anvaya-vyatireka kA anuvidhAna jisa meM dRSTa hai vaise ghaTAdi rUpa jo kAryavizeSa, apane se samAna padArthoM meM utpattikriyA na dekhane vAle ko bhI kRtabuddhi utpanna karatA hai, vahI kAryavizeSa buddhimatkAraNajanya hone se usake liye yaha kahA jA sakatA hai ki buddhimatkAraNa ke abhAva meM bhI yadi vaisA kAryavizeSa utpanna hogA to nirhetuka ho jaayegaa| kAryatvasAmAnya to kevala kAraNasAmAnyahetuka hI hotA hai, ataH vahA~ yaha nahIM kaha sakate ki 'yadi vaha buddhimatkAraNajanya nahIM hogA to nirhetuka ho jaayegaa'| kevala itanA hI yahA~ kahA jA sakatA hai ki yadi kAraNasAmAnya ke vinA kAryasAmAnya utpanna hogA to vaha nirhetuka ho jaayegaa| [ kAryasvasAmAnya se kAraNa vizeSa kA anumAna mithyA hai ] nyAyavettA kabhI aisA nahIM kahegA ki-'kartArUpa vizeSakAraNa ke vinA koI eka kAryavizeSa upalabdha nahIM hotA itane mAtra se kAryatvamAtra se bhI kartR vizeSa kA anumAna kiyA jA sakatA hai|' yadi kAryatvamAtra se bhI kartR vizeSa kA anumAna kiyA jA sakatA taba to pAkazAlAdi meM tatkAlIna agni se avinAbhUta dhUmavizeSa kI upaladdhi hotI hai to itane mAtra se dhUmaghaTikA meM dhUmasAmAnya se tatkAlIna (pAkazAlAgata) agni kA anumAna prasakta hogaa| naiyAyikaH-dhUpaghaTikA meM pAkazAlAgata tatkAlIna agni kA anumAna karane meM pratyakSavirodha hai / . . . . . .. . Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 sammatiprakaraNa-nayakANDa.. atha 'yadi tatra tatkAlasambandhyanalo bhavet tadA bhAsvararUpasambandhitvAt pratyakSaH syAt' ityapratyakSatvalakSaNo dossH| nanu 'bhAsvararUpasambandhitvAdanalo yadi tatkAlaM syAt pratyakSa eva bhavet' ityetadeva kuto'vasitam ? 'mahAnasAdau tathAbhUtasyaiva tasya darzanAt' iti cet ? nanvevaM bhUruhAdAvapi yadi kartA syAt tadA zarIravAn dRzya eva syAt , ghaTAdau kartu stathAbhUtasyaiva topalambhAt-iti samAnaM pshyaamH| atha vRkSa-zAkhAbhaMgAdikAryasyA'dRzyaH pizAcAdiH kartA yathA'bhyupagataH, svazarIrA'vayavAnAM vA'parazarIravyatirekeNA'pi yathAvA prerako devadattAdiH tathA bhUruhAdikAryakartA'dRzyaH zarIrAdirahitazca yadi syAta ko doSaH? na kazcid dRSTavyatikramavyatirekeNa / tathAhi-devadattAderapi svazarIrAvayavaprerakatvaM viziSTazarIrasambandhavyatirekeNa nopalabdhamityetAvanmAtrameva tatra tasya kartutvanibandhanam , nAparazarIrasambandhastatra tasyopayogI iti bhUruhAdikartu rapi zarIrasambaddhasyaiva kAryakaraNe vyApAro yuktaH, nAnyathA / tatsambandhazca tasya yadi tatkRto'bhyupagamyate tadA.zarIrasambandharahitasya tadakaraNasAmarthya mityaparazarIrasambandho'bhyupagantavyaH, anyathA zarIrasambandharahitasya kathaM prastutakAryakaraNam ? tathA, tadabhyupagame vA'parAparazarIranirvarttane kSoNavyApAratvAdIzasya na bhUruhAdikAryanirvartanam / uttarapakSI:-to araNya meM vinA kRSi se utpanna vRkSAdi meM kAryatva hetu se kartA kA anumAna karane meM bhI pratyakSavirodha tulya hai| naiyAyikaH-usa vRkSAdi ke kartA ko hama atIndriya mAnate haiM ataH koI pratyakSavirodha sambhava nahIM hai| uttarapakSIH-hama bhI dhUpaghaTikA meM atIndriya tatkAlIna agni ko mAna leMge to kyA pratyakSavirodha hogA? naiyAyikaH-dhUpaghaTikA meM yadi usa kAla kA sambandhIbhUta agni ho sakatA taba to vaha bhAsvara-. rUpavAlA hone se avazya pratyakSa hotA hai, ataH apratyakSatvarUpa doSa tadavastha hI hai / . uttarapakSIH-yaha Apane kaise jAnA ki 'bhAsvararUpavAlA hone se agni yadi usa kAla meM dhUpaghaTikA meM hotA to avazya pratyakSa hI hotA' ? naiyAyika:-pAkazAlA meM usI prakAra ke hI agni ko pahale dekhA hai| 'uttarapakSI:-vRkSAdi kA bhI yadi kartA hotA to vaha zarIrI aura dRzya hI hotA kyoMki ghaTAdi dRSTAnta meM usI prakAra ke kartA kI upalabdhi hotI hai-isa prakAra donoM jagaha sAmya dikhatA hai| [ zarIra ke vinA kartA ko mAnane meM dRSTavyatikrama]. . naiyAyikaH-yakAyaka jo vRkSabhaMga yA zAkhAbhaGga Adi kArya dekhate haiM taba vahA~ jaise adRzya pizAcAdi kartA ko mAna lete haiM, athavA devadattAdi puruSa anyazarIra ke vinA hI apane zarIra ke avayavoM kA jaise saMcAlana karatA hai, usI taraha vRkSAdi kA zarIrarahita adRzya kartA mAna lene meM kyA hAni hai ? uttarapakSIH-dRSTa kA vyatikrama hotA hai yahI doSa hai, aura koI nhiiN| dekhiye-devadattAdi puruSa kA jo svadehAvayavoM kA saMcAlana hai vaha viziSTa prakAra ke zarIrasaMbaMdha vinA nahIM dekhA jAtA Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 471 atha tadanivattitaM taccharIraM, tadA'trApi vaktavyam-kiM tat kAryam , uta nityamiti ? yadyAdyaH pakSaH, tadA tasya kAryatve satyapi na kartR pUrvakatvam, tatastenaiva kAryatvalakSaNo heturvybhicaarii| atha nityam , tadA yathA taccharIrasya zarIratve satyapi nityatvalakSaNaH svabhAvAtikamo'bhyupagamyate tathA bhUruhAdeH kAryatve satyapyakartR pUrvakatvamabhyupagantavyamiti punarapi taiheturvyabhicArI prkRtH| pizAcAdestu zarIrasambandharahitasya kAryakartRtvaM muktAtmana ivAnupapannam / athAstyeva tasya zarIrasambandhaH, kintvadRzyazarIrasambandhAdasAvadRzyaH kartA'bhyupagamyate / nanu kulAlAderapi zarIrasambandha eva dRzyatvaM nAparam , svarUpeNAtmano'dRzyatvAt / atha dRzyazarIrasambandhAt tasya dRzyatvam , nanu pizAcAdizarIrasya zarIratve satyapi kathamadRzyatvam ? 'asmadAdicakSuApAreNa tasyA'nupalambhAditi cet ? nanu yathA zarIratve satyapyasmadAdizarIravilakSaNaM pizAcAdilakSaNaM zarIramanupalabhyatvenAbhyupagamyate tathA ghaTAdivilakSaNaM bhUruhAdi kAryatve satyapyakartRkatvena kiM nAbhyupagamyate ? tathA'bhyupagame ca punarapi prakRto hetuLabhicArI / tadevamasiddhatvA'naikAntikatva-viruddhatvadoSaduSTatvAd nAsmAddhetoH prastutasAdhyasiddhiH / tena yaduktam-'pRthivyAdigatasya kAryatvasyA'pratipattena tasmAdIzvarAvagama.' iti tadyuktamevoktam / -itanA hI yahA~ kartRtvapratipAdana kA mUla hai, anya zarIra kA sambandha ho yA na ho, kisI upayoga kA nahIM / (tAtparya yaha hai ki zarIra yoga ke vinA svadehAvayavAdi kisI kA bhI koI saMcAlana nahIM kara sakatA, vaha saMcAlana usI zarIra se cAhe kare yA anya zarIra se yaha koI mahattva kI bAta nahIM hai, niSkarSa:-kartRtva ke liye zarIra yoga cAhiye ) ata: vRkSAdi kArya utpAdana meM kisI kartA kA vyApAra mAnanA ho to zarIrasaMbaddha hI use mAnanA hogA Izvara meM yaha dehasaMbandha bhI yadi IzvarakRta hI mAneMge to usake utpAdana meM dehasambandhazUnya Izvara uparokta rIti se samartha na bana sakane se anya dehasambandha mAnanA par3egA, varanA dehasambandha ke vinA vaha dehasambandharUpa kArya ko bhI kaise kara sakegA? yadi prathama dehasambandha ke liye dUsarA deha sambandha mAneMge to dUsare ke liye tIsarA, tIsare ke cauthA.... isa prakAra apane zarIra ke nirmANakArya meM hI Izvara kA vyApAra kSINa ho jAyegA to vRkSAdi kArya kA nirmANa kaba aura kaise karegA? yadi yaha kaheM ki Izvaradeha Izvara nirmita nahIM hai to yahA~ do prazna kA uttara dIjiye-vaha kArya (janya) hai ? yA nitya hai ? yadi prathama pakSa mAnA jAya to, Izvaradeha kAryatmaka hone para bhI kartR mUlaka nahIM hai yaha phalita hone se Izvaradeha meM hI ApakA kAryatvarUpa hetu sAdhyadrohI huaa| yadi usake zarIra ko nitya mAneMge to yaha nivedana hai ki jaise usake deha meM zarIratva hone para bhI anityatvasvabhAva kA atikramaNa karane vAlA nityatva Apa mAnate hai vaise hI vRkSAdi meM kAryatva rahane para bhI akartR mUlakatA mAna lenI cAhiye, arthAt kAryatva hetu phira se eka bAra vRkSAdi meM sAdhyadrohI siddha hogaa| [zarIrasambandha ke vinA karatva kI anupapatti ] vRkSAdi bhaMga kI jo bAta kahI hai vahA~ pizAcAdi meM bhI zarIra ke sambandha vinA muktAtmA ko taraha kAryakartRtva nahIM ghaTa sakatA / (zarIra ke abhAva meM muktAtmA kisI bhI kArya kA kartA nahIM hotaa)| yadi kaheM ki usako bhI dehasambandha hai hI, kintu vaha zarIrasambandha adRzya hone se adRzya Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yattUktam-'pRthivyAdInAM bauddhaH kAryatvamabhyupagatam te kathamevaM vadeyuH' iti tadasAram , prakRtasAdhyasiddhinibandhanasya kAryatvasya teSvasiddhatvapratipAdanAt / yaccAbhASi 'ye'pi cArvAkAsteSAM kAryatvaM necchanti teSAmapi viziSTasaMsthAnayuktAnAM kathamakAryatA' iti, tadapyayuktam , saMsthAnayuktatvasyA'siddha tvAdidoSaduSTatvapratipAdanAt / yacca 'saMsthAnazabdavAcyatvaM kevalaM ghaTAdibhiH sAmAnyaM pRthivyAdInAm, na tvarthaH kazcid dvayoranugataH samAno vidyate' tadevameva / yattuktam 'dhamAdAvapi pUrvAparavyaktigato naiva kazcidanugato'rthaH samAno'sti' ityAdi, tadasaMgatam , ghaTAdisaMsthAnebhyaH pRthivyAdisaMsthAnasya vailakSaNyena hetorsiddhtvprtipaadnaat| yadapyuktam-'vyutpannAnAmastyeva pRthivyAdisaMsthAnavattvakAryatvAdeheMtormidharmatAvagama, avyutpannAnAM tu prasiddhAnumAne dhUmAdAvapi nAsti'-iti, tadapya cAru, yato yadyanumAnanimittahetu-pakSadharmatvapratibandhalakSaNAM vyutpattimAzritya vyutpannA abhidhIyante tadA pRthivyAdigatasaMsthAnakAryatvAdau ghaTAdisaMsthAnalakSaNye prakRtasAdhyasAdhake vyutpattirna keSAJcidapi bhavati, yathoktasAdhyavyAptasya pRthivyAdau pizAcAdi kartA mAnA jAtA hai / to yahA~ nivedana hai ki kulAlAdi AtmA svarUpa se to adRzya hI hotA hai kevala dehasambandha se hI vaha dRzya mAnA jAtA hai to pizAca aura kulAla meM vailakSaNya kyoM ? pati kaheM ki-kalAlAdi meM jo dehasambandha hai vaha dRzya hai isaliye kUlAla ko dRzya mAnate haiM-to yahA~ yahI to prazna hai ki pizAcAdi kA deha bhI Akhira to zarIra hI hai to use adRzya kyoM mAnate haiM ? hama logoM ke netra vyApAra se pizAca kA upalambha na hone se yadi vaha adRzya mAnA jAtA hai. to yaha aba sociye ki donoM jagaha zarIratva tulya hone para bhI pizAcAdi kA zarIra upalabdha na hone se hama logoM ke zarIra se unake zarIra ko vilakSaNa mAnA jAtA hai, usI taraha ghaTAdi se vilakSaNa vRkSAdi meM kAryatva bhale rahe, use kartR rahita kyoM nahIM mAnate haiM ? yadi kartR rahita mAna leMge taba to kAryatva deta phira se eka bAra vRkSAdi meM sAdhyadrohI ho gyaa| isa prakAra asiddha-anaikAntika aura viruddha doSoM Izvara siddhi kI AzA nahIM kI jA sakatI / ata: prArambha meM jo hamane kahA thA [50 383-3] ki pRthvI Adi ke kAryatva kI upalabdhi na hone se usase Izvara kI siddhi azakya haiyaha saccA kahA hai| [ pUrvapakSI kathita bAtoM kA kramazaH nirAkaraNa ] yaha jo kahA hai-bauddha to pRthivI Adi meM kAryatva mAnate haiM, ve kaise yaha kaha sakeMge ki pRthvI Adi meM kAryatva upalabdha nahIM hotA ? [ pR0 383-3]-yaha bhI asAra hI hai, prastutasAdhyasiddhikAraka kAryatva ko bauddha bhI pRthvI Adi meM asiddha hI mAnate haiN| yaha jo kahA thA-jo cArvAka pRthvI Adi meM kAryatva ko nahIM mAnate haiM unake mata se bhI viziSTasaMsthAnavAle pRthvI Adi meM bhI akAryatA kaise kahI jAya?-[10 383-4 ] vaha bhI ayukta hai, pRthvI Adi meM saMsthAnavattA hetu asiddhatva Adi doSagrasta hone kA kaha diyA hai / yaha jo kahA hai-pRthvI Adi aura ghaTAdi meM saMsthAnazabda kA prayoga hotA hai itanI hI samAnatA hai, donoM meM anugata koI samAna artha nahIM hai-yaha to yathArtha hI hai| kintu yaha jo kahA thA-ki anugata saMsthAna na mAnane vAle ke mata meM to dhUmAdi pUrvApara vyakti meM bhI anugata koI samAna artha nahIM hai-ityAdi [ pR0 383-8 ] yaha jUThA hai, kyoMki dhUmAdi pUrvAparavyakti meM anugata artha ubhaya sammata hai jaba ki pRthvI Adi kA saMsthAna ghaTAdisaMsthAna se sarvathA vilakSaNa hai, isa kAraNa se pRthvI Adi meM saMsthAnavattva hetu ko asiddha kahA hai| Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve u0 saMyoga0 473 saMsthAnAderabhAvAt / bhAve vA zarIrAdimato'smadAdIndriyagrAhyasyAnityabuddhayAdidharmapetasya ghaTAdau saMsthAnAdihetuvyApakatvena pratipannasya kartuH pRthivyAdau tataH pratipattiH syAt , na hi hetuvyApakamapahAyA'vyApakasya viruddhadharmAkrAntasyA'parasya sAdhyadharmasya pratipatti: sAdhyamiNi yathoktalakSaNalakSitahetubalasamutthetyanumAnavidAM vyvhaarH| kAraNamAtrapratipattau, tu tataH tatra na vipratipattiriti siddhsaadhytaa| ____ atha hetulakSaNavyutpativyatiriktAM vyutpattimAzritya 'vyutpannAnAm' ityucyate tadA 'kenacit sraSTrA jagata sRSTam' iti nirmUladurAgamAhitavAsanAnAmastyeva pRthivyAdisaMsthAnavattvakAryatvAdehetodhamidharmatA'vagamAdiH, na ca tathA bhUtamidharmatAdyavagamAt sAdhyasiddhiH, vede mImAMsakasyA'smaryamANakartR katvAdeH dhamidharmatA'vagamAderyathA'pauruSeyatvasya / 'avyutpannAnAM tu prasiddhAnumAne dhUmAdAvapi nAsti' ityuktameva, asmAbhirapyabhyupagamAt / [ vyutpanna ko bhI saMsthAnAdi se buddhimatkAraNAnumAna nahIM hotA] yaha jo kahA hai-vyutpanna logoM ko pRthvI Adi aura saMsthAnavattva meM tathA pRthvI Adi aura kAryatva meM dharmi-dharmabhAva kA bodha hotA hI hai, jo loga avyutpanna ( buddhihIna ) haiM una ko to prasiddha anumAna sthala meM dhUma-agni-parvatAdi meM bhI vyApti Adi kA graha nahIM hotA [ pR. 384 paM. 7 ]-yaha bAta bhI arucikara hai ? kAraNa, anumAnaprayojaka hetu, pakSadharmatA, vyApti Adi svarUpa vyutpatti ko lakSya meM rakhakara Apa se vyutpanna logoM kI bAta kI jAya to yaha kahanA hogA ki ghaTa Adigata saMsthAna aura kAryatva se vilakSaNa, pRthvI Adigata saMsthAna-kAryatva karttArUpa sAdhya kA sAdhaka hai aisI vyutpatti kisI bhI vyutpanna ko nahIM hotI, kyoMki ka rUpa sAdhya se vyApta jo saMsthAnAdi hai vaha pRthvI Adi meM nahIM hai / yadi pRthvI Adi meM ghaTAdi jaisA hI saMsthAnAdi hogA to, ghaTAdi meM saMsthAnAdihetu kA vyApaka jaisA kartA upalabdha hai-dehadhArI, apane logoM ko indriya se grAhya, anityabuddhi ityAdidharma samUha vAlA-aisA hI kartA pRthvI Adi meM mAnanA hogaa| kAraNa, anumAnavettAoM meM aisA vyavahAra nahIM hai ki-hetu ke jo lakSaNa kahe gaye haiM aise lakSaNoM se alaMkRta hetu ke bala se sAdhyadharmI (pakSa) meM, hetu ke vyApaka sAdhyadharma kI upalabdhi na ho kara avyApaka aura viruddha dharmoM se AkrAnta kisI anya hI sAdhya kI upalabdhi ho / yadi sAdhAraNa kAryatvahetu ke bala se pathvI Adi meM mAtra sakAraNakatva hI siddha karanA ho to vahA~ koI vivAda nahIM apitu siddhasAdhyatA hI hai / [kerala dharmidharma bhAva se sAdhyasiddhi azakya ] aba yadi hetU ke lakSaNoM kI vyutpatti se bhinna kisI prakAra kI vyutpatti ko lakSya meM rakha kara vyutpanna logoM ko midharmabhAva ke bodha hone kA kahate ho taba nivedana hai ki jina logoM ko nirmUla avizvasanIya Agama se 'kisI nirmAtA ne jagat kA nirmANa kiyA hai' aisI vAsanA ho gayI hai una logoM ko pRthvI Adi aura saMsthAna tathA pRthvI Adi aura kAryatvAdi meM dhami-dharmabhAva kA avabodha hone kA hama bhI mAnate haiM-kintu aise nirmUla dhamidharmabhAvabodha se abhrAnta sAdhyasiddhi ho nahIM jAtI, jaise ki mImAMsakoM ko veda aura tadviSayaka kartA ke asmaraNa meM dhami-dharmabhAva kA bodha hai kintu usase naiyAyikoM ke matAnusAra apauruSeyatva kI veda meM siddhi nahIM ho jaatii| yaha jo anta meM Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1..." . . - yattu 'prAsAdAdisaMsthAnAdelakSaNye'pi pRthivyAdisaMsthAnAdeH, kAryatvAdi pRthivyAdInAmiSyate, kArya ca kartR-karaNakarmapUrvakaM dRSTam' ityAdi, tadapyasaMgatam , yato nAma ghaTAdeviziSTa kAryasya kartRpUrvakatvamupalabdhaM naitAvatA'viziSTasyApi bhUruhAdikAryasya kartR pUrvakatvamabhyupagantu yuktam , anyathA pRthivIlakSaNasya kAryasya rUpa-rasa gandha-sparzaguNayogitvamupalabdhaM bhUtatve sati. vAyorapi tadyogitvamabhyupagamanIyaM syAt , tattvAdeva / athAtra pratyakSAdibAdhaH sa bhUruhAdikAryeSvapi samAna iti prAk pratipAditam / ___yattUktam - 'kartR pUrvakasya kAryatvAdestadvalakSaNyAd na tataH sAdhyAvagamaH' ityAdi, tat satyameva, tadvailakSaNyasya prasAdhitatvAt / ata eva siddham 'yAdRgadhiSThAtRbhAvAbhAvAnuvRttimat sannivezAdi' ityAdigranthapratipAditasya dUSaNasya kAryatvAdau sarvasminnIzvarasAdhake hetau samAnatvAd na kasyacit tatsAdhakatA / 'yadyevamanumAnocchedaprasaGgaH, dhUmAdi yathAvidhamagnyAdisAmagrIbhAvAbhAvAnuvRttimat tathAvidhametad yadi parvatopari bhavet syAt tato vahnayAdyavagamaH' ityAdikastu pUrvapakSagranthaH pUrvameva . vihitottrH| yathA kahA hai ki-'avyutpanna logoM ko dhUmAdi hetuka prasiddha anumAna meM bhI Avazyaka vyutpatti nahIM hotI hai'-yaha to ThIka hI hai, hama bhI aisA mAnate hI haiN| [sAdharmya mAtra se kartA kA anumAna duHzakya ] . yaha jo kahA hai - [ pR. 384 paM. 9 ] prAsAdAdi ke saMsthAna se pRthvI Adi kA saMsthAna vilakSaNa hone para bhI usase pRthvI Adi meM kAryatva kI siddhi hotI hai aura kArya to hamezA kartA, karaNa aura karma pUrvaka hI dekhA jAtA hai| yaha bhI saMgata nahIM hai / kAraNa, viziSTa prakAra ke ghaTAdi kArya kartR pUrvaka dikhate haiM itane mAtra se sAmAnya koTi ke vRkSAdi kAryoM ko kartR pUrvaka mAna lenA yuktiyukta nahIM hai, varanA bhUtatvavAle pRthvIrUpa kArya meM rUpa-rasa-gandha-sparzaguNa kA yoga dikhatA hai to vAyu meM bhI bhUtatva ke sAdharmya se rUpa-gandhAdi kA astitva naiyAyika ko mAnanA pddegaa| yadi kaheM ki-usameM to pratyakSabAdha hai ataH nahIM mAneMge-to yaha bAta vRkSAdikAryoM ke liye bhI samAna hai-yaha pahale hI kaha diyA hai| [ pR. 438 paM. 5 ] yaha jo kahA hai-[ pR. 384 paM. 11 ] pRthvI Adi ke kAryatvAdi, kartR pUrvaka jo kAryatva hotA hai usase vilakSaNa hai ataH usase kartA kA anumAna nahIM ho sakatA yaha to ThIka hI hai / vailakSaNya kaise hai vaha to hamane kaha diyA hai ki eka jagaha kRtabuddhijanaka kAryatva hai aura anyatra vaisA nahIM hai / isIliye yaha bhI siddha hotA hai-jaisA saMnivezAdi adhiSThAtA ke bhAvAbhAva kA anuvidhAyI hai vaise hI use dekhane para kartA kA anumAna ho sakatA hai-ityAdi pUrvokta grantha se kAryatvAdi meM jo dUSaNa dikhAye haiM ve IzvarasAdhaka pratyeka hetu meM samAna rUpa se saMlagna hone se koI bhI hetu Izvara kI siddhi karane meM samartha nahIM hai| isake viruddha vahA~ hI pUrvapakSI ne jo yaha kahA thA-[ pR. 385 paM. 1 ] ki aisA mAneMge taba to sabhI anumAnoM ke uccheda kA prasaMga hogA, udAharaNa dekhiye-jaisA dhUmAdi agniAdi sAmagrI ke bhAvAbhAva kA anuvidhAyi hai vaisA hI yadi parvata ke Upara ho tabhI agni kA anumAna hogaa| [kintu parvata ke Upara pAkazAlA ke jaisA dhUma to nahIM hotA ata: anumAna nahIM ho skegaa|] Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 475 yathAbhUto'dhUmavyAvRtto dhUmo'nagnivyAvRttenA'gninA vyApto viparyaye bAdhaka pramANabalAdavasito girizikharAdAvupalabhyamAnastaddezamagnisAmAnyamaniyatatArNa--pArNAdyagnivyaktisamAzritamanumApayati; naivaM kAryatvamAtraM buddhimatkAraNasAmAnyena vyAptaM viparyaye bAdhakapramANabalAda nizcitaM kiMtu kAraNatvamA(NamA)treNa vyAptaM tat tabalAda nizcitam , taccopalabhyamAnaM kSityAdau kAraNamAtramanumApayati yathA girizikharAdAvupalabhyamAno dhUmastatsambaddhamagnimAtramaniyatavyaktiniSTham , tena 'pRthivyAdigatakAryadarzanAt karbadazinastadapratipattivat zikharyAdigatavahnayAdyadarzinAM dhUmAdapi tadapratipattirastu' iti ko'nyo'numAnasvarUpavido bhavato vaktu kSamaH ? ! yadi hi kAryavizeSAddhamalakSaNAdupalabhyamAnAd gRhItA'vinAbhAvasya puso'gnilakSaNakAraNavizeSapratipattigirizikharAdau bhavati tadA kAryamAtrAt pRthivyAdAvupalabhyamAnAda (nAda) buddhimatkAraNavizeSasya tatra pratipattau kimAyAtam ? kAraNamAtrapratipattistu tatastatra bhavatyeva, 'suvavecitaM kArya kAraNaM na vyabhicarati' itinyAyAt / ata evAnyasya sambaddhasyAnyataH pratipattau kArya-kAraNAvagamAdau prayatnaH kAryaH, anyathA tadutthapramANasya pramANAbhAsatA syAt / yattu 'na cA'tra zabdasAmAnyaM vastvanugamo nAstIti yuktaM vaktum , dhUmAdAvapi zabdasAmAnyasya vaktu zavayatvAd' iti, tadapyasaMgatam , dhUmAdivailakSaNyena pRthivyAdau kAryatvasya buddhimatkAraNatvA'vyApteH zabdasAmAnyasya sAdhitatvAt / isa pUrvapakSa kI Apatti kA pratikAra pahale hI kara diyA hai| [ dekhiye-pR. 466 ] yahA~ bhI dikhAte haiM [kAryatva kevala kAraNatva kA hI vyApya hai ] viparIta zaMkA bAdhaka pramANa ke bala se, jisa prakAra kA adhUmabhinna dhUma anagnibhinna agni ke sAtha vyAptivAlA jJAta kiyA hai usI prakAra kA ( adhUma yAvRtta ) dhUma yadi giri-zikharAdi ke Upara Upalabdha hotA hai to vahA~ kisI bhI prakAra ke tRNajanya yA parNajanya agnivyakti meM Azrita agnisAmAnya kA anumAna karA detA hai / kAryatva sthala meM aisA nahIM hai, viparIta zaMkA meM bAdhaka pramANa ke bala se kAryatva ko buddhimatkAraNasAmAnya ke sAtha vyApti hone kA nizcaya hI nahIM hai, yahA~ to viparIta zaMkA meM bAdhaka pramANa ke bala para kAryatva kI kevala sakAraNakatva ke sAtha hI vyApti nizcita ho sakatI hai| ata: pRthvI Adi meM upalabdha kAryatva se kevala kAraNa sAmAnya kA hI anamAna ho sakatA hai jaise ki girizikharAdi Upara upalabdha dhUma se kevala girizikharAdisambaddha aniyata vyakti Azrita agni sAmAnya kA hI anumAna hotA hai / ataH Apane jo yaha kahA hai-pRthvI Adi gata kArya ke darzana se kartA na dekhane vAle ko yadi kartA kA anumAna nahIM mAneMge to parvatAdigata agni na dekhane vAle ko dhUma dekha kara bhI agni kA bodha nahIM hogA-yaha to Apa se atirikta aura kauna kahane kA sAhasa karegA yadi anumAnasvarUpa ko vaha jAnatA hogA? [buddhimatkAraNavizeSa kI upalabdhi nimUla hai ] yaha to sociye ki-vyAptijJAnavAle puruSa ko dhUmAtmaka kAryavizeSa ke upalambha se yadi girizikharAdi ke Upara rahe hue agnirUpa kAraNa vizeSa kI anumiti hotI hai to itane mAtra se pathvI Adi meM upalabdha kAryatvasAmAnya se buddhimAn kAraNavizeSa kI upalabdhi kahA~ se ho sakatI hai ? hA~, kAraNasAmAnya kI upalabdhi kAryatva sAmAnya se vahA~ hone kI bAta ThIka hai, kyoMki suparIkSita Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 . yacca-ghaTAdivat pRthivyAdi svAvayavasaMyogairArabdhamavazyaM tadvizleSAd vinAzamanubhaviSyati, ityAdi-tadapyasaMgatam , avayavasaMyogavat tadvizleSasyApi vibhAgalakSaNasya vinAzaM prati hetutvenopanyastasyA'siddhatvAta . tadasiddhatvaM ca saMyogavad vaktavyam / 'evaM vinAzAd vA saMbhAvitAt kAryatvAnumAna racanAsvabhAvatvAdvA' ityAdi sarva nirastaM dRSTavyam / yattu cArvAkaM prati kAryatvasAdhanAyoktam-'yathA laukika-vaidikyo racanayoravizeSAt kartR pUrvakatvaM tathA prAsAdAdi-pRthivyAdisaMsthAnayorapi tadrUpatA'stu, avizeSAt'-tadapyacAru, tadvizeSasya pratipAditatvAt tataH kAryatvAdilakSaNasya hetorasiddhava / yaccA'bhASi 'siddhatve'pi nAsmAddhetoH sAdhyasiddhiryuktA, na hi kevalAt pakSadharmAd vyAptizUnyAta sAdhyAvagamaH' tat satyameva, vyAptirahitAddhetoH sAdhyasiddharasambhavAt / kArya kabhI kAraNadrohI nahIM hotA-yaha nyAya hai| Azaya yaha hai ki kisI eka vastu ke mAdhyama se yadi anya kisI sambaddha vasta kA jJAna karanA ho to una donoM meM kArya-kAraNabhAvAdi sambandha hai yA nahIM yahI khojanA cAhiye, varanA usa eka vastu ke mAdhyama se prayojita anumAna pramANa na hokara pramANAbhAsa ho jAne kA sambhava hai| yaha jo Apane kahA thA-anIzvaravAdI kA aisA kahanA ucita nahIM hai ki-'ghaTAdigata kAryatva aura pRthvI Adigata kAryatva meM kevala zabda kA hI sAmya hai, anugata yAnI samAna kAryatva donoM meM nahIM hai'-kyoMki pAkazAlA aura parvata ke dhUma ke liye bhI aisA kahA jA sakegA - yaha bhI IzvaravAdI kA kathana asaMgata hai kyoMki dhUmAdi sthala meM vAstava sAmya hai aura kAryatvasthala meM kevala zabdasAmya hI hai yaha hamane isa yukti se dikhA diyA hai ki pRthvI Adi gata kAryatva ko buddhimatkAraNa ke sAtha vyApti hI nahIM hai| [saMyoga kI taraha vibhAga bhI asiddha hai] ___ kAryatva kI pRthvI Adi meM siddhi hetu Apane yaha jo kahA thA-[ pR. 386 paM. 1 ] pRthvo ghaTAdi kI taraha apane avayavoM ke saMyoga se janya hai ataH avayavoM ke vizleSa se ghaTAdi kI taraha pRthvI Adi kA bhI avazyameva vinAza hogA-yaha bhI asaMgata hai, kyoMki-saMyoga jaise koI svatantra padArtha nahIM hai usI prakAra vibhAga svarUpa avayava vizleSa bhI koI svatantra padArtha nahIM hai ata: kAryatva kI si ke liye upanyasta vizleSa hetu hI asiddha hai| jaise hamane saMyoga ko asiddha dikhAyA hai [ pR. 461 paM. 1 ] una yuktiyoM se hI vibhAga ko bho asiddha samajha lenA cAhiye / ata: ApakA tatrokta yaha kathana-'isa rIti se sambhAvita vinAza se athavA racanAsvabhAva se pRthvI Adi meM kAryatva kA anumAna ho sakatA hai'-bhI nirasta ho jAtA hai / tathA, cArvAka ke prati pRthvI Adi meM kAryatvasiddhi ke liye Apane jo yaha kahA hai-laukika aura vaidika vAkya racanAoM meM kisI bhedabhAva ke vinA hI kartR pUrvakatA mAnI jAtI hai vaise prAsAdAdi aura pRthvI Adi ke saMsthAnoM meM bhI kartR pUrvakatA mAnI jAya, kyoMki yahA~ bhI samAnatA hai [ pR. 387 paM. 4 ]-yaha bhI rucikara nahIM hai kyoMki yahA~ samAnatA nahIM hai kintu vizeSatA hai aura vaha kaha dI gayI hai| ataH buddhimatkAraNa se vyApta kAryatva to pRthvI Adi meM asiddha hI rahatA hai / hamArI ora se Apane jo yaha kahA thA-pRthvI Adi meM kAryatva siddha ho jAya to bhI usase sAdhyasiddhi nahIM ho sakatI, kevala pakSadharmatA ke bala para vyAptizUnya hetu se sAdhyasiddhi kA sambhava nahIM hai [ pR. 387 paM. 7 ]-yaha bAta satya hai, kyoMki vyAptizUnya hetu se sAdhya kI siddhi kA asambhava hI hai / Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 477 yacca 'ghaTAdau kartR pUrvakatvena kAryatvA'vagame'pi keSAJcit kAryANAmakartR pUrvakANAM kAryatvadarzanAt na sarva kArya kartR pUrvakam . yathA vaneSu vanaspatyAdinAm' iti tadapi satyameva 'tasmAd nezvarasiddhau kazciddhaturavyabhicAryasti' ityetatparyantam / yadapyuktam 'nAkRSTajAtaiH sthAvarAdibhirvyabhicAro vyAptyabhAvo vA, sAdhyAbhAve heturvartamAno vyabhicArI ucyate, teSu katragrahaNaM na kaJabhAvanizcaya.' iti tadapyasAram , sarvapramANA'viSayatve'pi yadi sthAvarAdiSu karbabhAvanizcayo na bhavati tathA sati AkAzAdau rUpAdyabhAvanizcayo mA bhUt / atha tatra rUpAdisadbhAvabAdhakapramANasadbhAvAt tadabhAvanizcayaH, so'trApi samAnaH / tacca pramANaM pradarzayiSyAmo'nantarameva / yattUktam - kSityAdyanvaya-vyatirekAnuvidhAnadarzanAt teSAma tadatiriktasya kAraNatvakalpane'tiprasaMgadoSa iti, etasyAM kalpanAyAM dharmAdharmayorapi na kAraNatA bhavet'....ityAdi, tadayuktam , dharmA. 'dharmAdeH kAraNatvaM jagadvaicitryAnyathA'nupapattyA vyavasthApyate / tathAhi-sarvAnutpattimataH prati bhUmyAdeH sAdhAraNatvAttadanyA'dRSTAsyavicitrakAraNakRtaM kaaryvaicitrym| na caivamIzvarasya kAraNatvaparikalpanAyAM kiJcinimittaM saMbhavati, tadvyatirekeNa kasyacidarthasyAnupapadyamAnasyA'dRSTeH / na ca cetanaM kartAraM vinA kAryasvarUpAnupapattiriti zakyaM vaktum , dRSTasyaiva sugatasutaizcaitanyasya jagadvaicitryakartR katvenAbhyupagamAt , tadA tadvyatiriktAnyezvarasya kalpanAyAM nimittAbhAvAt / [sabhI kArya kata pUrvaka nahIM hote yaha ThIka kahA hai ] yaha jo Apane pUrvapakSa ke rUpa meM kahA thA ki-ghaTAdi meM kartR pUrvakatvarUpa se kAryatva kA bodha hotA hai phira bhI kaI kAryoM meM akartR pUrvaka bhI kAryatva dikhatA hai ataH sabhI kArya kartR pUrvaka nahIM hote, jaise vana meM utpanna vanaspati Adi kartA ke vinA hI hote haiM....ityAdi [ 388-1 ] vaha to bIlakula ThIka hI kahA hai, yAvat....'isaliye Izvarasiddhi meM koI avyabhicArI hetu nahIM hai'....yahA~ taka [pR. 389 paM. 27 ] ThIka hI kahA hai / __yaha bhI jo kahA thA-"vinA kRSi se utpanna sthAvarAdi se vyabhicAra nahIM hai yA vyAptizUnyatA bhI nahIM hai, hetu to taba vyabhicArI kahA jAya jaba sAdhya na rahane para bhI svayaM rahe, sthAvarAdi meM kartArUpa sAdhya kA grahaNa (pratyakSa) nahIM hai yaha bAta ThIka hai kintu usake abhAva kA nizcaya nahIM hai|"....ityaadi, [ pR. 390-1] vaha asAra hai, sthAvarAdi kA kartA kisI bhI pramANa kA viSaya na banane para bhI yadi kartA ke abhAva ko nizcita nahIM kaheMge to phira gaganAdi meM rUpAdi abhAva kA bhI nizcaya mata ho / yadi kaheM ki-vahA~ rUpAdi mAnane meM bAdhaka pramANa maujUda hone se rUpAbhAva kA nizcaya mAna sakate haiM to yaha bAta yahA~ sthAvarAdi meM kartA ke viSaya meM bhI samAna hai / aura usa pramANa ko-arthAt sthAvarAdi meM kartR bAdhaka pramANa ko thoDai hI samaya meM hama dikhaayeNge| [dharmAdharma kI kAraNatA salAmata hai ] yaha jo kahA thA-akRSTajAta sthAvarAdi ke utpAdana meM sirpha bhUmi Adi ke hI anvaya-vyatireka dikhAI dene se bhUmi Adi ke atirikta kAraNa kI kalpanA meM atiprasaMga doSa hogA-(isa prakAra ke pUrvapakSa ke sAmane Apane jo kahA thA ki) aise doSa kI kalpanA karane para to dharmAdharma meM bhI kAraNatA siddha nahIM hogI....ityAdi, [ pR. 360-paM. 4 ] vaha to ayukta hai kAraNa, jagat kI vicitratA anya prakAra se na ghaTa sakane se dharmAdharma meM kAraNatA sthApita kI jAtI hai| dekhiye - bhUmi Adi to sabhI Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nacA (ca) dRSTasya cetaneSvapi sakalajagadupAdAnopakaraNasampradAnAdyabhijJAtA na sambhavatIti tadvyatirikto'paro mahezastajjJaH kalpanIya iti vaktu yuktam , tajjJAnavattvena tasyA'pyasiddheH / na ca sakalajagatkartRtvAdeva tajjJatvaM tasya siddham , itaretarAzrayadoSaprasaMgAt / tathAhi-siddhe sakalajagadupAdAnAdyabhijJatve sakalajagatkartRtvasiddhiH, tatsiddhau ca tasya tadabhijJatvasiddhiriti vyaktamitaretarAzrayatvama / atha yadyata kArya tattada upAdAnAdyabhijJakarta pUrvakampalabdhaM ghaTAdivata, pRthivyAdyapi kAryam , tena tadapi tadabhijJakartR pUrvakaM yuktamiti netaretarAzrayadoSaH / nanu ghaTAdikAryakarturapi kulAlAderyadapi (? yadi) sarvathA ghaTAdhupAdAnAdyabhijJatvaM siddhaM syAt tadA yujyetApyetad vaktuma , na ca tasyApi ghaTAdhupAdAnopakaraNAdeH parimANAvayavasaMkhyeyatvAdyanekadharmasAkSAtkaraNajJAnamasti, tattvaM siddham ( ? tanmAtrasiddhayarthaM ki )cinmAtraparijJAnaM tu cetanatve'dRSTasyApi tadAdhArasya vA satvasya tadaSTa nirvattitaphalopabhoktuH pratiniyatazarIrAdhiSThAyakasya vidyata iti vyartha vyatiriktAparajJAnavato mahezasya parikalpanam / na cAyamekAnta: sarva kArya tadupAdAnAdyabhijJenaiva kA nivartyata iti, svApamadAvasthAyAM zarIrAdyavayavapreraNasya kAryasya tadupAdAnAbhijJAnA'bhAve'pi tatkRtatvenopalabdheH / utpanna hone vAle kAryoM kA sAdhAraNa kAraNa hai, sAdhAraNa kAraNoM se hone vAlA kArya samAna hI honA cAhiye kintu kAryoM meM vaicitrya prasiddha hai, ata. kAryavaicitrya se vicitra (asAdhAraNa) kAraNa kI bhI kalpanA karanI par3egI. usa vicitra kAraNa kA hI nAma Apane 'adRSTa' kiyA hai| adRSTa kI sthApanA meM jaise kAryavaicitrya bar3A nimitta hai aisA Izvara kI sthApanA meM koI bhI nimitta sambhava nahIM hai, kyoMki Izvara ko kAraNa na mAne to amuka artha nahIM ghaTegA'-aisA kahIM dikhatA nahIM hai / yaha nahIM kaha sakate ki-[dra0 pR0 391-4] 'cetana kartA ke vinA kArya kA svarUpa hI upapanna nahIM hotA-kyoMki bauddhamata meM dRSTa caitanya ko jagat kI vicitratA ke karttArUpa meM mAnA hI gayA hai / ata: dRSTa caitanya se atirikta anya adRSTa Izvara caitanya kI kalpanA kA aba koI nimitta nahIM rhtaa| [ sakala upAdAnAdi ke jJAtArUpa meM Izvara asiddha ] yadi yaha kahA jAya ki-dRSTa jo cetanavarga hai usameM koI bhI eka vyakti samuce jagat ke upAdAna kAraNa (paramANu Adi), upakaraNa, sampradAnAdi kAraNoM kA abhijJAtA ho yaha sambhava na hone se dRSTa cetanoM se bhinna mahezvara kI upAdAnAdikAraNa ke abhijJAtA ke rUpa meM kalpanA karanI hI pddegii| to yaha kahanA zakya nahIM hai / kAraNa, sakala jagat ke abhijJAtA ke rUpa maiM Izvara bhI siddha nahIM hai| yadi sakala jagat kA katrtA hone se use sarvajJa mAnA jAya to anyonyAzraya doSa prasaMga hogA ye, sakala jagat ke upAdAnAdi kAraNoM kI abhijJatA siddha hone para sakala jagat kA katatva siddha hogA, aura isakI siddhi hone para ukta abhijJatA siddha hogii| anyonyAzraya spaSTa hI hai / yadi yaha kaheM ki "jo jo kArya upalabdha hotA hai vaha ghaTAdi kI taraha upAdAnAdijJAna vAle karttA se janya hI hotA hai, yaha vyApti hai, pRthvI Adi bhI kArya hI hai ataH vaha bhI tajjJa kartA se janya honA yuktiyukta haiM / isa prakAra sakalajagatkartRtva aura tadabhijJatva donoM kI siddhi eka hI anumAna se karane para anyonyAzraya nahIM hogA to yaha ThIka nahIM hai| aisA kahanA to tabhI yuktiyukta hotA agara, ghaTAdi kArya ke kartA kumhAra Adi meM sampUrNatayA ghaTAdi ke upAdAnAdikAraNoM kI abhijJatA siddha hotii| are kumhAra ko bhI ghaTAdi ke upAdAna aura upakaraNoM kA Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 479 yaccoktaM-'na cAkRSTajAteSu sthAvarAdiSu tasyA'grahaNena pratikSepaH, anupalabdhilakSaNaprAptatvAdadRSTavat' iti, tadapyacAru, yato yadi tasya zarIrasambandharahitasya kartRtvamabhyupeyate tanna yuktisaMgatam , tatsambandharahitasya muktAtmana iva jgtkrttvaanupptteH| atha jJAna-prayatna-cikIrSA-samavAyAbhAvAda muktAtmano'kartRtvaM na punaH zarorasambandhAbhAvAditi viSamo dRSTAntaH / tadayuktam-jJAnAdisamavAyasya kartRtvenAbhyupagatasya tatrApi niSiddhatvAt / tasmAccharorasambandhAdeva tasya jagatkartRtvamabhyupagantavyaM kulAlasyeva ghaTakartRtvam / tatsambandhazcedabhyupagamyate, kathaM na tasyopalabdhilakSaNaprAptatvam ? kulAlAderapi zarIrasambandhAdevopalabdhilakSaNaprAptatvam na punaH tatsambandharahitasyAtmano dRzyatvam / taccezvare'pi zarIrasambandhitvaM kartRtvAdabhyupagantavyamityupalabdhilakSaNaprAptasyAnupalabdhestakartuH sthAvarAdiSvabhAvaH siddha iti kathaM na taiH kAryatvalakSaNo heturvyabhicArI ?! vAstava parimANa, una ke avayava, unakI saMkhyA Adi aneka dharmoM ko sAkSAt karane vAlA jJAna nahIM hai| [ Note-cetanatve'dRSTasyApi tadAdhArasya vA sattvasya-isa pATha kI zUddhi ke liye vizeSa zuddha prati Avazyaka hai| ] sirpha ghaTa ko utpanna karane ke liye kucha mAtrA meM Avazyaka jJAna to kumhArAdi cetana ke adRSTa ke prabhAva se, athavA usa adRSTa ke Azraya rUpa sattva (jIva) ko, jo ki apane adRSTa se phala kA upabhoktA evaM kisI eka niyata zarIra kA adhiSThAtA hai, usako, bhI vidyamAna hai, ata: dRSTa cetanoM se atirikta anya koI saMpUrNajJAnavAn mahezvara kI kalpanA karanA nirarthaka hai| yaha koI ekAnta niyama bhI nahIM hai ki sabhI kArya apane upAdAnAdikAraNoM ko jAnane vAle kartA se hI utpanna hove / suSupti aura unmattAvasthA meM zarIrAdi ke avayavoM kA cAlana Adi kArya (suSupti Adi dazA meM) apane upAdAnAdi ko na jAnane vAle kartA se bhI hote hue dikhAI dete haiM / [zarIra ke vinA katRtva kI anupapatti se hetu sAdhyadrohI ] yaha jo kahA thA-vinA kRSi se utpanna sthAvarAdi meM kartA ke agrahaNamAtra se usakA niSedha nahIM ho sakatA kyoMki adRSTa kI taraha kartA bhI vahA~ upalabdhilakSaNaprAptatva se zUnya hai [ pR 390 ]vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki zarIrasambandha ke vinA hI Izvara meM kartRtva mAna lenA yuktisaMgata nahIM hai| deha sambandha ke vinA jaise muktAtmA kartA nahIM hotA vase Izvara bhI jagatkartA nahIM ghaTa sktaa| yadi yaha kaheM ki-'Apa muktAtmA ko dRSTAnta karate ho vaha viSama yAnI sAdharmyavihIna hai| kAraNa, muktAtmA meM to jJAna, yatna aura utpAdanecchA kA samavAya na hone se hama usako akartA mAnate haiM, zarIra nahIM hai isaliye nahIM'-to yaha bhI ayukta hai kyoMki Apa jo jJAnAdi ke samavAya ko hI kartatva mAnate haiM usakA pahale hI niSedha kara diyA hai (kyoMki samavAya hI avAstava hai| ) ata: dehayoga se hI Izvara meM jagat kartRtva mAnanA hogA, jaise ki deha ke yoga se kumhAra meM ghaTakartRtva hotA hai| aba yadi Izvara meM dehasambandha mAna lete hai taba to vaha upalabdhilakSaNaprAntizUnya hai yaha kaise kaha sakeMge? kumhAra Adi meM bhI zarIra ke yoga se hI upalabdhilakSaNaprAptatva hotA hai, anyathA bhI arthAt zarIra sambandha ke vinA bhI usakI AtmA dRzya kabhI nahIM hotii| yadi Apa Izvara ko kartA mAnate haiM to usameM zarIrasambandha bhI mAnanA hogA, taba to vaha yadi sthAvarAdi kA kartA hogA to upalabdhilakSaNaprApta hone se usakI upalabdhi avazya hotI, kintu nahIM hotI hai, ataH sthAvarAdi meM IzvarAdikartRtva kA abhAva hI siddha huA, to phira kAryatva hetu sthAvarAdi meM sAdhyadrohI kyoM nahIM hogA ? ! Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48.. sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 athA'dRzyaM taccharIramatastatra sadapi nopalabhyata ityayamadoSaH / nanvevamapi 'asmin sati idaM sthAvarAdikaM jAtam' iti pratipattirmAbhUta , tathA'nya ('pyanya) kAraNabhAve'pi yathAtIndriyasyendriyara yAbhAve rUpAdijJAnaM nopajAyate tathA pRthivyAdikAraNasAkalye'pi kadAcita taccharIravirahe tatsthAvarAdikArya nopajAyata iti vyatirekAt pratItiH kiM na syAt ? ya(dA)dyatra taccharIraM niyamena saMnihitamiti cA(?nA)yaM doSastahi yugapaddhAviSu trilokAdhikaraNeSa bhAveSa kA vArtA? na dyakasya matasya sAvayavasya mahezvaravapuSo'pi yugapatsakalavyAptiH sambhavati / amUrttatve niraMzaprasaMgAdAkAzameva taccharIram , tasya taccharoratvenAdyApyasiddhatvAt / ___atha yAvanti (a) kramabhAvInyakurAdikAryANi tAvanti tathAvidhAni taccharIrANi kalpyante tarhi taccharIraiH sakalaM jagadApUritamiti nAkurAdikAryarutpattavyam tadutpattidezAbhAvAt / nApi mAhezvaraiH kvacitpravattitavyam kutazcidvA nivattitavyam taccharIrANAM pAdAdyabhighAtabhayAt / api ca, tAnyapi kAryANi, sAvayavatvAt kumbhavata , tatastatkaraNe tAvantyevA'parANi tasya zarIrANi kalpanoyAni, punastatkaraNe'pi nAnavasthAto muktiH / tanna zarIravyApArasahAyo'pyasau sthavarAdikArya karotIti kalpayituyuktam , anekadoSaprasaMgAt / [Izvara kA zarIra adRzya hone kI bAta asaMgata ] yadi kaheM-usake zarIra ko bhI adRzya hI mAna lene se anupalabdhimUlaka koI doSa nahIM hogAto yahA~ bhI, 'isake hone para yaha sthAvarAdi utpanna hue' aisA anvayabodha yadyapi nahIM hogA, kintu vyatirekabodha kyoM nahIM hogA? Azaya yaha hai ki, jaise netrendriya yadyapi atIndriya hai phira bhI cAkSuSa pratyakSa ke sabhI kAraNa upasthita rahane para bhI netrendriya ke abhAva meM rUpAdijJAna utpanna nahIM hotA aisA vyatireka bodha hotA hai usI prakAra Izvara zarIra adRzya hone para bhI 'pRthvI Adi saba kAraNa ___ sthata rahane para Izvaradeha ke abhAva meM yaha sthAvarAdi kArya utpanna nahIM huA' isa rIti se vyatireka se usakA bodha kyoM nahIM hogA? yadi aisA kaheM ki-'yahA~ usakA zarIra niyamataH ( acUka ) saMnihita rahatA hai, ataH vyatireka se usakA bodha nahIM ho pAtA / '- taba to tIna loka ke adhikaraNa meM rahe hue samAnakAlabhAvi anya padArtha kA janma kase hogA ? jaba ki Izvaradeha to kevala ukta sthAvarAdikAryoM ke deza meM hI saMnihita hai, sarvatra to hai nahIM / mUrta, sAvayava evaM eka hI Izvaradeha eka sAtha sabhI dezoM meM upasthita nahIM raha sktaa| (mUrta padArtha kabhI vyApaka nahIM hotA hai / ) yadi usake deha ko amUrta mAneMge to sAvayava nahIM kintu niraMza hI mAnanA hogA, tAtparya AkAza ko hI usake sarva vyApaka deha ke rUpa meM mAnanA par3egA, kintu aba taka kisI ne bhI yaha siddha nahIM kara dikhAyA ki AkAza Izvara kA zarIra hai| [ Izvara ke aneka zarIra kI kalpanA ayukta ] yadi kaheM-'eka sAtha hone vAle aMkurAdi jitane kArya haiM, utpatti ke liye usake utane hI zarIra mAna leMge / ataH bhinna bhinna deza meM eka sAtha saba kArya utpanna ho skeNge|'-to yaha kalpanA mithyA hai, kyoMki vizva ke sabhI deza meM kucha na kucha kArya to pala pala utpanna hote hI rahate haiM ataH pratyeka pala meM sarva deza meM Izvara kA eka eka zarIra mAnanA hogA, isa prakAra sArA jagat usake zarIroM se hI AkrAnta ho jAne se aMkurAdi kAryoM ko utpanna hone ke liye rikta sthAna na rahane se Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 481 nApi sattAmAtreNAso svakArya karotIti kalpayitu yuktaM, zarIrakalpanavaiyarthyaprasaMgAt / atha sarvotpattimatAmIzvaro nimittakAraNam , tasya tatkAraNatvaM sakalakAryakAraNaparijJAne nAnyathA. tatparijJAna (sya) cAnityasyendriyazarIramantareNAnupapatteratastadartha tatparikalpanamiti cet ? na, sakalahetuphalaviSayaM tasyA)syendriyazarIrajaM jAnana sambhavati. indriyANAM yagapatsarvArthasaMnikarSAbhAvAta: indriyArthasaMnikarSajaM ca naiyAyikaiH pratyakSamabhyupagamyate / taduktam - [ nyAyada0 1-1-4 ] indriyArthasaMnikarSotpannaM jJAnamavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM prtykssm|" sAmagrI-phala svarUpavizeSaNapakSatraye'pIndriyArthasaMnikarSajasya tasya prAmANyAbhyupagamAta , tathA "pramANato'rthapratipatto pravRttisAmarthyAdarthavat pramANam" [ vAtsyA0 bhA0 pR0 1 ] ityatra bhASyam"pramAtR-prameyAbhyAmarthAntaraM pramitilakSaNe phale sAdhakatama (va? )tvAd , iti arthaH sahakAri pramANaM" pratipAditam / sahakAritvaM cArthasya pramANasya phalajanane vyApriyamANasya phalajanakatvena tasyApi sahAyabhAvaH, 'saha karotIti sahakAri' iti vyutpatteH / na cA'saMnihitasyArthasyAtItasyA'nAgatasya vA pramitilakSaNaphalajananaM prati vyApAraH sambhavati / na ca pramityajanako'rthaH, tadabhyupagame na pramANaviSayatAnyataH (tetyataH) sendriyazarIrajanitapratyakSajJAnavattvAbhyupagame mahezasya na sakalakAryakAraNaviSayajJAnasambhava iti zarIrasambandhAt tasya jagatkartRtvAbhyupagame tadakartRtvameva prasaktam , iti na tsyaa'dRshyshriirsmbndho'bhyupgntuyuktH| unakI utpatti hI nahIM ho skegii| dUsarI bAta, mAhezvaravRnda (Izvarabhakta gaNa) kahIM bhI eka kadama na to Age baDha sakeMge, na pIche haTha sakeMge, kAraNa, sarvatra IzvarazarIra vidyamAna hone se usako pAdAbhighAta hone kA bhaya rahatA hai| taduparAMta, ve zarIra bhI sAvayava hone ke kAraNa ghaTAdi kI taraha kAryarUpa hI hai ataH unake utpAdana meM aura bhI naye zarIroM kI kalpanA kIjiye, una naye zarIroM ke liye bhI naye naye zarIroM kI kalpanA karate hI raho, anta nahIM aayegaa| niSkarSa, 'zarIra vyApAra kI sahAyatA se Izvara sthAvarAdi kArya utpanna karatA hai' yaha kalpanA aneka doSa upanipAta ke kAraNa ayukta hai| - [indriya se utpanna jJAna sampUrNa nahIM ho sakatA ] Izvara kevala apanI sattA ke prabhAva se hI saba kArya utpanna karatA hai yaha kalpanA ayukta hai kyoMki zarIra kI kalpanA nirarthaka ho jAne kA doSa prasaMga AtA hai / yadi kaheM ki-'hara koI utpatti'zIla kArya kA nimitta kAraNa Izvara hai, yadi use sabhI kAya-kAraNa kA jJAna hogA tabhI vaha nimitta kAraNa bana sakatA hai, anyathA nhiiN| sakala kAraNa kA jJAna anitya hone se zarIra aura indriya ke vinA sambhava nahIM, ata: usake liye usa kI kalpanA vyartha nahIM hogii|'- yaha bAta ThIka nahIM hai, indriya-zarIra se utpanna koI bhI jJAna sakala kArya kAraNa viSayaka ho yaha kabhI sambhava nahIM hai / kAraNa, sakala arthoM ke sAtha indriyoM kA eka hI kAla meM saMnikarSa nahIM ho sktaa| naiyAyika to indriya-artha donoM ke saMnikarSa se utpanna hone vAle ko hI pratyakSa mAnate haiM / jaise ki nyAyasUtra meM kahA hai- .. *pAThadvayamidaM pUrvamadrite kramazaH 'tatparijJAna (jJAna)vA (cA)nitya (tyaM)sye (se)ndriyazarIramantareNAnupapatteH (pannam)' - iti tathA 'tasyA (tasyA'nityaM)sye (se )ndriyazarIraja' iti ca vartate, limbaDIhastapratAnusAreNa cAtra zodhitam / Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 api ca ghaTAdikArya dRzyazarIrasambaddhapuruSapUrvakamupalabdham ityaMkurAdi kAryamapi tathA kalpanIyam / atha tatparikalpane pratyakSabAdhA'navasthAdidoSAdaMkurAdikAryasya kartR pUrvaktaiva vizIryata iti na tathAkalpanam / nanu tadvi (va? )zaraNe ko doSa? * athAMkurAdeH kAryatAnekakaraNamAtrAbhAve samupajAyamAnasya tasyA'kAryatAprasaktiH, na punaH kartR bhAve, anyathA gopAlaghaTikAdo tatkAlAgnyabhAve dhUmasyApyabhAvaprasaktiH, na punaH kartR bhAvenAnalapUrvakatvaM vyAptigrahaNakAle dhUmasya pratipannam , tena tatastatra tatkAraNamanalAnumAnam / nanvevaM kAryamAnaM kAraNamAtrapUrvakatvena vyAptaM vyAptigrahaNakAle pratipanna .... [aindriyaka jJAna sarvaviSayaka na hone meM yukti ] "indriya-artha ke saMnikarSa se utpanna avyapadezya avyabhicArI vyavasAyAtmaka jJAna pratyakSa pramANa hai|" yahA~ sAmagrI, phala aura svarUpa vizeSaNa ke tInoM pakSa meM indriya-artha ke saMnikarSa se utpanna jJAna meM hI pratyakSaprAmANya kA Apane svIkAra kiyA hai| taduparAMta, 'pramANa se artha gRhIta hone para pramANa arthavat sArthaka hotA hai' isa vAtsyAyana bhASya vAkya kA yaha artha pratipAdita kiyA gayA hai ki-'pramAtA aura prameya bhinna hotA haA pramitisvarUpa phala meM sAdhakatama hone ke kAraNa atha sahakArirUpa pramANa hai |'-arth isa prakAra sahakArI hotA hai ki phalotpAdana meM pramANa jaba sakriya hotA hai taba phalajanaka hone se artha bhI usako sahAyatApradAna karatA hai| kyoMki-'sAtha meM raha kara kArya ko karanA' yaha sahakArI zabda kI vyutpatti hai| isase yaha phalita hotA hai ki atIta aura anAgata padArtha asaMnihita hone se pramitisvarUpaphalotpAdana meM usakA koI yogadAna nahIM ho sktaa| jo pramiti ko utpanna na kare vaha artha bhI nahIM kahA jA sakatA aura 'pramiti ko utpanna nahIM karatA hai usameM pramANaviSayatA bhI nahIM mAna skeNge| isa liye Izvara ko indriyasahitazarIra se utpanna pratyakSa jJAnavAlA mAneMge to asaMnihita atIta-anAgata padArthoM ke jJAna ke abhAva meM Izvara ko sakala-kAryakAraNasambandhI jJAna hone kA sambhava nahIM rhtaa| phalataH, Izvara meM jagatkartRtva mAnane ke liye Apa zarIrasaMbandha ko mAnane gaye to ulTA usameM akartRtva hI prasakta huaa| niSkarSa, adRzyazarIra kA Izvara meM sambandha mAnanA bhI ayukta hai| [aMkurAdi dRzyazarIrasambaddha puruSa se hI hone kI Apatti ] dUsarI bAta yaha hai ki-ghaTAdi kArya sarvatra dRzya zarIra se sambaddha puruSamUlaka hI dikhatA hai ataH aMkurAdikArya ko bhI dRzyadehamUlaka hI mAnanA hogaa| yadi kaheM ki-vaisA mAnane meM to pratyakSa se bAdha hai aura anavasthAdi doSa hai ata: aMkurAdikArya meM katR mUlakatA hI ucchinna ho jAtI hai| isaliye vaisA nahIM mAneMge |-to hama pUchate haiM ki kartR mUlavatA ke uccheda meM kyA doSa hai ? yadi aMkurAdi meM kAryatA ke bhaMga ko doSa kahA jAya to vaha ThIka nahIM, vahA~ kAryatAbhaMga to tabhI kaha * puSpikAgatapAThazuddhaye'pekSyate zuddhA pratiH / tadabhAve saMgatyarthaM tvitthaM pAThAnumAnam-"athAMkurAderakAryatA, na, kAraNamAtrAbhAve samupajAyamAnasya tasyA'kAryatAprasaktiH na punaH karbabhAve, anyathA gopAlaghaTikAdau tatkAlAgnyabhAve dhUmasyApyabhAvaprasaktiH / na punaH tatkAlAnalapUrvakatvaM vyAptigrahaNakAle dhUmasya pratipannam tena na tatastatra tatkAlAnalAnumAnam"-etatpAThAnusAreNa vyAkhyAtamati vibhAvanIyaM sudhIbhiH / Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0u0pakSaH 483 maMkurAdAvupalabhyamAnaM kAraNamAtramidamanumApayatu na punarbuddhimatkAraNavizeSam , tena kAryamAtrasya vyApteranizcayAt / na ca dRzyazarIrasambaddhabuddhimatkAraNapUrvakatvaM kAryavizeSasyopalabdhamaMkurAdau tu kAryatvamupalabhyamAnaM tathAbhUtakartR pUrvakatvAnumAne tatra pratyakSavirodha ityadRzyasambaddhazarIrakartR pUrvakasvamanumApayatIti vaktu zakyam , tathAbhyupagame gopAlaghaTikAdAvapi tatkAlAdRzyA'nalAnumApako dhUmaH kiM na syAt ? na ca vahniradRzyo na saMbhavatIti vaktuM zakyam , nAyanarazmiSvadRzyasya tasya sadbhAvAbhyupagamAt / __ athA'vyavahitarUpopalabdhyanyathAnupapattyA tasya tathAbhUtasya parikalpanam / nanvevaM dhUmasadbhAvAnyathA'nupapattyA tatra tasya tathAbhUtasya ki na parikalpanam ? api ca, yathA'nalasya bhAsvararUpasambandhitve satyapi tasyodabhUtatvA'nubhUtatvAbhyAM dRzyatvA'dRzyatve parikalpyete tathA prAsAdAMkurAdInAM kAryatve kiM na parikalpyete nyAyasya samAnatvAt ? tannAdRzyazarIrasambandhAt tasyAMkurAdikAryotpAdakatvaM yuktam / dRzyazarIrasambandhAta tatkartRtve upalabhyAnupalambhAt kathaM tasya nA'bhAvaH ? yattUktam-'na ca sarvA kAraNasAmagryupalabdhilakSaNaprAptA' ityAdi, tat satyameva, idaM tvasatyam-Izvarasya kAraNatve'pi na tatsvarUpagrahaNaM pratyakSeNa, adRSTavat kAryadvAreNa tatpratipatteH iti, aSTapratipattAvivezvarapratipattI kAryatvAdeha~tonirdoSasyA'sambhavAditi pratipAditatvAta / sakate haiM yadi aMkurAdi ko kAraNamAtra ke abhAva meM utpanna hone kA kahA jAya, kevala kartA ke viraha meM vaha doSa nahIM ho sktaa| anyathA, gopAlaghaTikAdi meM tatkAlIna (vyAptigrahakAlIna) vahni na hone para dhUmAbhAva kI prasakti hogI / yadi kaheM ki-"vyAptigraha ke samaya dhUma meM sirpha agni kA hI vyAptirUpa sambandha gRhIta kiyA hai tatkAlInAgnisambandha nahIM gRhIta kiyA, ata: gopAlaghaTikA meM dhUma se tatkAlIna agni ke anumAna kA na honA koI doSa nahIM hai"-to phira yahA~ bhI vyAptigrahakAla meM kAryamAtra meM kAraNapUrvakatva kA hI grahaNa kiyA hai ataH kArya kevala kAraNapUrvakatva kA hI anumAna karAyegA, buddhimatkAraNavizeSa kA nahIM karA sakatA, kyoMki usake sAtha kAryamAtra kI vyApti hI anizcita hai| yaha bhI Apa nahIM kaha sakate ki- kAryavizeSa meM dRzya zarIra-sambaddha buddhimAn karttArUpa kAraNa upalabdha hotA hai, ataH aMkurAdi kAryavizeSa meM kAryatva hetu se, yadyapi dRzya zarIrI kartA pratyakSabAdhita hai, phira bhI adRzyazarIrasambaddha buddhimAna kartA kA anumAna kiyA jA sakegA |-yh isaliye nahIM kaha sakate ki, aisA mAnane para, gopAlavaTikAdi meM bhI yaha kahA jA sakegA ki dhUma hetu se vahAM dRzya tatkAlIna agni bAdhita hone se adRzya-tatkAlIna (vyAptigrahakAlIna) agni kA anumAna kiyA jA sakatA hai / yaha bhI Apa nahIM kaha sakate ki 'agni adRzya honA sambhava nahIM hai|'-kyoNki Apa hI netrarazmi meM adRzya agni (teja) kA sadbhAva mAnate haiM / [ indriya aura adRzya tatkAlIna agni kI kalpanA meM sAmya ] yadi kaheM ki-vyavadhAna ke abhAva meM sammukhavastugata rUpa kI upalabdhi kI anyathA ( netrendriya ke abhAva me) upalabdhi na ghaTa sakane se, vahA~ dRzya nahIM to Akhira adRzya nayanarazmi kI kalpanA karanI par3atI hai-to prastuta meM bhI kaha sakate haiM ki gopAlaghaTikA meM dhUma kA astitva anyathA na ghaTa sakane se vahA~ dRzya nahIM to Akhira adRzya tatkAlIna agni kI kalpanA kyoM nahIM karate ? yaha bhI Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yattUktam-'sthAvareSu karbagrahaNaM karbabhAvAt AhosvidvidyamAnatve'pi tasyA'grahaNamanupalabhyasvabhAvatvena, evaM saMdigdhavyatiriktatve na kazciddheturgamakaH dhUmAderapi sakalavyaktyAkSepeNa vyAptyupalambhakAle na sakalA vahnivyaktayo dRzyA'....ityAdi yAvat.... sarvamutpattimat kartR karaNapUrvakaM dRSTam , tasya sakRdapi tathAdarzanAva tajjanyatAsvabhAvaH, tasyaivaM svabhAvanizcitAvanyatamAbhAve'pi kathaM svabhAvaH'....iti, tadapyasaMgatam-yato yAdRgbhUtameva ghaTAdikArya tatpUrvakamupalabdhaM tasya sakRdapi tathAdarzanAt tajjanyaH svabhAvo vyavasthita iti tadanyatamAbhAve'pi tasya bhAve sakRdapi tatastadbhAvo na syAditi yuktaM ca vaktum , na punastadvilakSaNaM bhUruhAdikaM kartR karaNapUrvakaM kadAcanApyupalabdham kintu kAraNamAtrapUrvakam , pratastadbhA(tadamA)ve tasya bhavato'hetukatvaprAptestadeva tad gamayatItyasakRdAveditam / dikhAIye ki agni bhAsvara zukla rUpavAlA mAna kara bhI usake rUpa ko udbhUta aura anubhUta do prakAra kA mAnakara agni meM dRzyatva aura adRzyatva kI kalpanA kara lete ho usI prakAra prAsA aMkurAdi kAryoM meM bhI kartR janya aura kartR ajanya dvaividhya kI kalpanA kyoM nahIM karate jaba kI yukti to donoM jagaha tulya hI hai ? niSkarSa, adRzyazarIra ke yoga se Izvara meM aMkurAdi kAryajanakatA ko mAnanA ayukta hai| yadi dRzyazarIra ke yoga se Izvara meM kartRtva ghaTAyA jAya taba to upalabdhiyogya hone para bhI usakI upalabdhi na hone se usakA abhAva kyoM nahIM siddha hogA? ! yaha jo kahA thA-[ pR. 391-6 ] saMpUrNa kAraNasAmagrI kabhI upalabdhilakSaNaprApta nahIM hotI ityAdi....vaha to ThIka hai, kintu yaha jo kahA hai-Izvara kAraNa hone para bhI pratyakSa se usake svarUpa kA upalambha nahIM hotA kintu adRSTa kI taraha usake kArya se hI usakA avabodha hotA hai [pa. 391-8] -yaha to galata hI kahA hai| kAraNa, adRSTa ke avabodha meM jaise kAryavaicitryAdi nirdoSa hetu hai vaise Izvara ke bodhanArtha prayukta kAryatvAdi hetu nirdoSa nahIM hai-isa bAta ko pahale hama dikhA cuke haiN| [ kartR -karaNapUrvakatva sabhI kArya meM siddha nahIM hai ] yaha jo Apane.... (362-1) "sthAvaroM meM kartA kA agrahaNa kartA ke na hone se hai yA kartA vidyamAna hone para bhI usakA svabhAva upalabdhiyogya na hone se vaha gRhIta nahIM hotA isa prakAra yadi yahA~ saMdigdhavyatireka (vyabhicAra) kI zaMkA kareMge to koI bhI hetu sAdhya kA gamaka nahIM bacegA kyoMki sakala vyakti kA antarbhAva kara ke dhUmAdi meM agninirUpita vyAptigrahaNa karate samaya ve saba agnivyakti dRzya to nahIM hai" ityAdi se lekara...."utpanna hone vAlA saba kucha kartR-karaNapUrvaka hI dikhatA hai ataH eka bAra bhI usakI usase (kartRkaraNAdi se) utpatti ko dekhane para usameM tajjanyatA svabhAva A gayA, aisA svabhAva nizcita ho jAne para kartAdi meM se kisI eka ke abhAva meM kArya kA sadbhAva kaise ho sakegA?"...ityAdi, (393-2) yahA~ taka jo kahA thA vaha saba galata hai / kAraNa, jisa prakAra kA (kRtabuddhiutpAdaka) ghaTAdi kArya kartR-karaNAdipUrvaka upalabdha hai vaha kArya eka bAra bhI kartAdi se utpanna dikhAyI dene para usameM tajjanyatAsvabhAva siddha ho jAtA hai ata: kartRAdi eka ke abhAva meM bhI yadi vaha utpanna ho jAya taba to usa prakAra ke kArya meM tajjanyatA svabhAva bhaMga hone kI Apatti denA ThIka hai| kintu, usa prakAra ke kArya se vilakSaNa araNya vRkSAdi kArya kahIM bhI kartR-karaNapUrvaka hotA huA nahIM dekhA gayA, sirpha kAraNapUrvaka hI dekhA gayA hai, ( kartR pUrvaka nahIM dekhA gayA) ataH yadi vRkSAdi kArya, kAraNa ke abhAva meM utpanna hogA to vaha nirhetuka ho jAne kI Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSaH 485 yathA (yacca) 'anupalabhyamAnakarI keSu sthAvareSu karturanupalambhaH zarIrAdyabhAvAt na tvasasvAt' ityAdi, tadapi pratikSiptam uktottaratvAt / yadapyuktam 'caitanyamAtreNopAdAnAdyadhiSThAnAda, kathaM pratyakSavyApRtiH' ? tadasaMgatam , tathopAdAnAdyadhiSThAyakatvasya kvacidapyadarzanAt adRSTasyApi tasya kalpane buddhacanadhiSThitasyApi bhUruhAdhupAdAnasya tatkartRtvaM kiM na kalpyate'darzanA'vizeSAta ? * yaccAbhyadhAyi 'kAryasya zarIreNa saha vyabhicAro dRzyate, svazarIrAvayavAnAM hi zarIrAntaramantareNApi pravRtti-nivRttI kevalo vidadhAti' iti, tadapyayuktam , yataH zarIrasambandhavyatirekeNa cetasya svazarIrAvayaveSvanyatra vA kAryanirvatakatvaM na dRSTamityanyatrApi tata tasya na kalpanIyamityetAvamAtrameva pratipAdyate na tvprshriirsmbndhpriklpnmtropyogi| yadi ca zarIrarahitasyApi tasya bhUruhAdikArye vyApAraH parikalpyate tahi muktasyApi tadantareNa jJAnasamavAyikAraNatvaparikalpanaM kiM na kriyate ? tathA'bhyupagame na jJAna-sukhAdiguNarahitAtmasvarUpAvasthitimuktiH saMbhavatIti tadarthamIzvarA''rAdhanamasaMgatamAsajyeta / Apatti hone se vRkSAdigata kAryatva kevala apane kAraNoM kA hI anumAna karA sakatA hai ( kartA kA nahIM ) yaha bAta Apako kitanI bAra kaha cuke haiN| [ kevala caitanyamAtra se vastu kA adhiSThAna asaMgata ] yaha jo kahA thA-kartA kI anupalabdhi vAle sthAvarAdi meM kartA upalabdha na hone kA kAraNa zarIrAdi kA abhAva hai kintu kartA kA asattva nahIM hai / isakA to uttara ho gayA hai ataH vaha nirasta ho gayA / aura bhI jo kahA thA-vaha kevala apane caitanya se hI upAdAnAdi ko adhiSThita kara detA hai (ataH zarIra kI jarUra nahIM rahatI) to phira (zarIra ke abhAva meM) pratyakSa kA calana vahA~ kaise zakya hai ?....yaha bho asaMgata hai, kyoMki kevala caitanyamAtra se hI koI kisI ko adhiSThita karatA huA nahIM dikhAI detA / na dikhAyI dene para bhI yadi usakI kalpanA karate haiM taba vRkSAdi upAdAnakAraNoM meM buddhi (caitanya) ke adhiSThAna vinA hI Izvara ko vRkSAdi kA kartA kyoM nahIM mAna lete jaba ki 'na dikhAyI denA' yaha bAta to donoM meM samAna hai ? [ kArya zarIra kA drohI nahIM hai ] yaha jo kahA hai-kArya kA zarIra ke sAtha to vyabhicAra dikhatA hai, udA0 anya zarIra ke vinA bhI apane zarIra ke aMgoM kA halana-calana kevala cetana karatA hI hai / yaha bho ayukta hai / kAraNa, hamAre pratipAdana kA Azaya itanA hI hai ki zarIrasambandha ke vinA AtmA apane zarIrAvayavoM kA yA dUsarI cIja vastuoM kA, kisI kA bhI halana calanAdi kArya karatA ho yaha dekhane meM nahIM AtA, ataH anyatra Izvara meM bhI zarIrasambandha ke vinA yatkicitkArya kartRtva kI kalpanA nahIM karanI cAhiye / apane zarIra ke saMcAlana meM anya zarIra kA yoga hai yA nahIM yaha vicAra yahA~ upayukta nahIM hai| dUsarI bAta yaha hai ki zarIra ke vinA bhI Izvara meM vRkSAdiutpAdana kA vyApAra jaba mAnate ho taba azarIrI muktAtmA meM jJAnasamavAyikAraNatA kI kalpanA kyoM nahIM karate ho ? yadi yaha bhI kalpa leMge taba to 'jJAna-sukhAdiguNa rikta ho jAne para AtmasvarUpamAtra kI avasthiti' ko 'mukti' kahanA sambhava nahIM ho skegaa| phalataH vaiso mukti ke liye IzvarArAdhanA bhI asaMgata ho jaayegii| Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapi 'kArya zarIreNa vinA karotIti naH sAdhyam , tat svazarIragataM anyagataM veti nAnena kicit' iti, tadapyasAram , zarIravyatirekeNa kAryakaraNA'darzanAt , svazarIrapravRttisvarUpe'pi kArye taccharIrasambaddhasyaiva vyApArAt , ataH "acetanaH kathaM bhAvastadicchAmanuvartate" iti dUSaNaM vyavasthitameva, acetanasya zarIrAdeH zarIrA'sambaddhecchAmAtrAnuvarttanA'darzanAt / tadasambaddhasyecchAyA apyabhAvAt muktasyeva kutastadanuvarttanamacetanakAryeNa ? athA'dRSTApIcchA'zarIrasya sthANoH parikalpyate, kimiti bhUruhAdikaM kArya kartR vikalaM dRSTamapi na kalpyate ? etena 'IzvarasyApi prayatnasadbhAve na kAcit kSatiH' iti nirastam , zarIrAbhAve muktAtmana iva prayatnA'sambhavAt / aparazarIrarahitasvazarIrAvayavapreraNaprayatnasadbhAvo'pi na zarIrAbhAve prayatnasadbhAvAvedakaH, sarvathA zarIrarahitasya tasya kvacidapyadarzanAt ; dRSTAnusAriNyazca kalpanA bhavanti / tataH sthAvareSu zarIrAbhAvAd na tatkarturanupalabdhiH kintu karturabhAvAditi kathaM na taiH kAryatvAderhetorvyabhicAraH ? [ zarIra ke viraha meM kAryotpAdana kA asambhava ] yaha jo Apane kahA thA-hamArA to itanA hI sAdhya hai ki jagatkartA kArya ko zarIra ke vinA hI karatA hai, vaha kArya cAhe svazarIragata ho yA anyavastugata isa se hameM koI prayojana nahIM hai| yaha to asAra hai, zarIra ke vinA kArya kA utpAdana kisI bhI kartA meM dekhA nahIM jAtA / apane zarIra ke pravartanarUpa kArya meM bhI apane zarIra se sambaddha kartA kA hI vyApAra sambhava hai / isa liye Apane hI pUrvapakSI ke mukha se jo yaha dUSaNollekha kiyA thA-"acetana padArtha (zarIra ke vinA) Izvara kI icchA kA anuvartana kaise kara sakatA hai ?"-yaha dUSaNa vAstavika ThaharA / kAraNa, Apane jo acetana bhI zarIra icchA kA anuvartana karatA hai yaha kahA thA usake parihAra meM hama kahate haiM ki zarIra se asambaddha kartA kI icchA mAtra kA anuvartana to acetana zarIra meM bhI nahIM dikhatA hai / saca bAta yaha hai ki zarIra sambandha ke vinA kisI bhI vyakti meM icchA nahIM ho sakatI, to phira zarIrarahita muktAtmA kA jaise acetanakArya anuvartana nahIM karatA vaise zarIravihIna Izvara kA bhI acetanakArya anuvartana kaise karegA? yadi kaheM ki-azarIrI meM yadyapi IcchA adRSTa hai phira bhI hama Izvara meM icchA kI kalpanA karate haiMto vRkSAdi kArya meM dRSTa kartR viraha ko kyoM nahIM mAnate haiM ? [ zarIra ke viraha meM prayatna kA asaMbhava ] ApakA yaha kathana bhI aba nirasta ho jAtA hai ki 'Izvara meM prayatna mAna lene meM koI hAni nhiiN'| kAraNa, zarIra ke viraha meM muktAtmA meM jaise prayatna nahIM hotA vaise Izvara meM bhI nahIM ho sktaa| anya zarIra ke vinA hI apane zarIra ke aMgo ke saMcAlana meM honevAle prayatna ko pakaDakara Apa aisA mata dikhAnA ki zarIra ke vinA bhI prayatna hotA hai, kyoMki sarvathA zarIrazUnya vyakti apane zarIra kA yA parAyI kisI bhI vastu kA saMcAlana nahIM kara sktaa| [ apane zarIra ke aMgoM kA saMcAlana bhI apane zarIra se sambaddha raha kara hI hama kara sakate haiN| ] ata: koI bhI kalpanA dRSTa vastu ke mutAbika hI kI jAnI caahiye| [ jaisI taisI bebuniyAda kalpanA kA koI artha nahIM hai / ] phalita yaha huA ki sthAvaroM meM zarIra ke abhAva se kartA upalabdha nahIM hotA aisA nahIM hai kintu kartA svayaM na hone se hI upalabdha nahIM hotA / aba Apa hI kahiye ki sthAvarAdi meM kAryatvAdihetu vyabhicArI kyoM na kahA jAya? ! Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 487 na ca yathA'dRSTasyendriyasya cA'nvaya-vyatirekayo: kAryakAraNabhAvavyavasthApakayorabhAve'pi kAraNatvasiddhiya'tirekamAtrAta tathA mahezvarasthApi tatastatsiddhiH, tasya nityavyApakatvAbhyapagamena vyatirekA'sambhavAt / ato na vyAptisiddhiH kAryatvAdestatsAdhakatvenopanyastasya hetoH / "ata eva na satpratipakSatA'pi, naikasmin sAdhyAnvite hetau sthite dvitIyasya tathAvidhasya tatrAvakAza" iti satyam , kiMtu sthANusAdhakasya kAryatvAdeH sAdhyAnvitatvameva na saMbhavatIti pratipAditam / yaccoktam-'nA'pi bAdhA, abuddhimatkAraNapUrvakatvasya pramANenA'grahaNAt' iti-tadasAmpratam , buddhimatkAraNapUrvakatvAbhAvapratipAdakasya pramANasyAMkurAdAvakRSTotpattau sadbhAvAt / athAMkurAdituratIndriyatvAd na pratyakSAttadabhAvasiddhiH na, pratyakSAttadabhAvA'siddhAvapyanumAnasya tatra tadabhAvagrAhakasya bhAvAt / tathAhi-yad yasyA'nvaya-vyatireko nA'nuvidhatte na tat tatkAraNam , yathA na paTAdayaH kulAlakAraNAH, nAnuvidadhati cAMkurAdayo buddhimatkAraNAnvayavyatireko-iti [ vyatiraMkabala se Izvara meM kAraNatAsiddhi azakya ] yadi kaheM-ki adRSTa aura indriya ye donoM atIndriya hone se vahA~ kArya-kAraNabhAva sAdhaka anvaya-vyatireka donoM ke na hone para bhI 'indriya ke abhAva meM jJAna nahIM hotA aura adRSTa ke abhAva meM iSTa kArya kI siddhi nahIM hotI' isaprakAra ke kevala vyatireka se bhI adRSTAdi kI siddhi hotI hai, ThIka vaise Izvara kI siddhi vyatireka mAtra se ho sakegI-to yaha ThIka nahIM hai| kAraNa Apake nusAra Izvara nitya hone se tathA vyApaka hone se kisI bhI kAla meM yA deza meM usakA vyatireka hI sambhava nahIM hai / isaliye Izvarasiddhi ke liye upanyasta kAryatvAdi hetu meM apane sAdhya ke sAtha saMpUrNatayA vyApta siddha ho jAne para viruddha sAdhya ke sAdhaka apara hetu ko vahA~ avakAza hI nahIM hai, ata eva satpratipakSatA jaisA koI doSa nahIM hai [ pR. 394-8]-yaha bAta to satya hai kintu Apake liye upayukta nahIM, kyoMki Izvarasiddhi ke liye upanyasta kAryatvAdi hetu meM saMpUrNatayA sAdhya ke sAtha vyApti hI uparokta rIti se sambhava nahIM hai| yaha bhI jo kahA hai-"kAryatva hetu meM bAdha bhI nahIM hai kyoMki akurAdi meM buddhimatkAraNapUrvakatvasvarUpa sAdhya kA abhAva pramANasiddha nahIM hai|"-[ pR. 394-9 ] yaha avasarocita nahIM kahA hai, kyoMki vinA kRSi se utpanna aMkarAdi meM buddhimatkAraNapUrvakatvarUpa sAdhya ke abhAva kA sAdhaka anupalabdhirUpa pramANa vidyamAna hai jo abhI hI dikhaayeNge| [aMkUrAdi meM kartA ke abhAva kI anumAna se siddhi] yadi kaheM ki-aMkurAdi kA kartA to atIndriya hai ataH pratyakSa se usake abhAva kI siddhi nahIM hogii| to yaha ThIka nahIM hai / pratyakSa se usa ke abhAva kI siddhi na hone para bhI anumAna se aMkurAdi meM kartA ke abhAva ko siddhi hotI hai-dekhiye, jo kAya jisake anvaya-vyatireka kA anusaraNa nahIM karatA, usa kArya kA vaha kAraNa nahIM hotA, jaise paTAdi kArya kA kumhAra kAraNa nahIM hai| aMkurAdi bhI buddhimAn kAraNa ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa nahIM karatA hai-isa prakAra vyApakIbhUta anvayavyatireka ke anusaraNa kI anupalabdhi se aMkurAdi meM buddhimatkAraNarUpa vyApya kI bhI nivRtti ho jAtI hai / jo jisa kArya kA kAraNa hotA hai vaha kArya usake anvaya-vyatireka kA anusaraNa avazya karatA hai jaise ghaTAdi kArya kumhArAdi kA / prastuta meM aisA koI bhI upalabdhimat (buddhimat) kAraNa upalabdha nahIM hai jisa ke saMnidhAna meM hI pUrvAnupalabdha aMkurAdi kA upalambha ho aura usake vyatireka meM itara Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vyApakAnupalabdhiH / yacca yatkAraNaM tattasyAnvayavyatireko anuvidhatte yathA ghaTAdayaH kulAlasya / na copalabdhimatkAraNasaMnidhAne prAganupalabdhasyAMkurAderupalambhastadabhAve cA'parakAraNasAkalye'pi tasyAnupalambha ityanvaya-vyatirekAnuvidhAnamaMkurAdikAryANAm / / athAMkurAdikartu rupalabdhilakSaNaprAptatvasyA'bhAvAd na pratyakSeNa sadbhAvA'bhAvapratItiriti nAMkurAdestadanvaya-vyatirekAnuvidhAnasyopalabdhiyuktA / nanu mA bhUt tadanvaya-vyatirekAnuvidhAnopalabdhiH, vyatirekAnuvidhAnAnupalabdhistu yuktA, yathA rUpa-pAloka-manaskArasAkalye'pi kadAcid vijJAnakAryAnupapattyA kAraNAntarasyApi tatra sAmarthyamavasIyate, yacca tatkAraNAntaraM sA indriyazaktiH, tadabhAvAd rUpajJAnaM na saMjAtamityanupalabhyasvabhAvasyApi kAraNasya vyatirekaH kAryeNA'nuvidhIyamAna upalabhyate, na cehopalabdhimatkAraNasya vyatireko'kurAdikAryeNAnuvidhIyamAna upalabhyate, buddhimatkAraNavyatiriktapRthivyAdisAmagrIsakalA (grIsAkalye )'GkurAderavazyaM bhAvadarzanAt / "indriyazakteranityatvA'vyApakatvena vyatirekasambhavAta tadavyatirekAnavidhAnasyopalabdhiryaktA, na baddhimatkAraNavyatirekAnavidha sya, tasya nityatvavyApakatvena vyatirekAnuvidhAnAbhAvAdi"ti cet ? astu nAmavam , tathApIzvarasya jJAna-prayatna-cikIrSAsamavAyo'Ga kurAdikAryakaraNe vyApAraH, tasya sarvadA sarvatrA'bhAvAt tadanuvidhAnaM syAt / sakala kAraNa hote hue bhI aMkurAdi kI upalabdhi na ho / isa prakAra, aMkurAdi kArya meM buddhimatkAraNa ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa nahIM hai / - [vyatirekAnusaraNa kI upalabdhi kI AvazyakatA ] yadi kaheM-aMkurAdi kA kartA upalabdhilakSaNaprApta na hone se pratyakSa se usake astitva ke abhAva kI pratIti zakya nahIM hai ata eva aMkurAdi kArya meM usake anvaya-vyatireka ke anusaraNa kI upalabdhi na hone meM koI doSa nahIM hai / to yahA~ nivadena hai ki anvayavyatireka donoM ke anusaraNa kI upalabdhi bhale na ho kiMtu vyatireka ke anusaraNa kI upalabdhi to honI hI cAhiye / udA0 rUpa, prakAza, manoyoga Adi sakala kAraNa ke rahate hue bhI kabhI vijJAna kI anutpatti dikhatI hai, ataH vahA~ adhika eka kAraNa kA sAmarthya mAnanA paDatA hai, jo yaha adhika kAraNa hogA vahI indriyazaktirUpa meM siddha hotA hai / ata: indriya ke abhAva meM jaba rUpa jJAna nahIM hotA taba upalabdhilakSaNaprApta na hone para bhI indriyarUpa kAraNa ke vyatireka kA anusaraNa kArya meM upalabdha hotA hai / usI taraha aMkurAdi meM buddhimatkAraNa ke vyatireka kA anusaraNa upalabdha nahIM hotA, kyoMki buddhimatkAraNa ke viraha meM bhI pathvI Adi dRSTa sakala kAraNoM ko upasthiti meM aMkurAdi kI utpatti niyamata: dikhAyI detI hai| [ vyApAra ke vyatirekAnusaraNa kI anupalabdhi ] yadi kaheM-indriyazakti aura IzvararUpa buddhimatkAraNa meM vaiSamya hai, indriyazakti anitya aura adhyApaka hai jaba ki Izvara to nitya evaM vyApaka hai / ata: indriya kA vyatireka sambhava hone se rUpajJAna meM usake vyatireka kA anusaraNa yuktiyukta hai kiMtu yahA~ IzvarAtmaka buddhimatkAraNa ke vyatireka kA anusaraNa upalabdha nahIM ho sakatA kyoMki vaha nitya aura vyApaka hai| tAtparya, vahA~ katto kI anupalabdhi abhAvamUlaka nahIM hai / to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, Izvara ko nitya aura vyApaka bhale hI mAno, phira bhI Izvara kA vyApAra to usameM jJAna-icchA aura prayatna kA samavAya hI hai, aura yaha Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 489 atha tatsamavAyasyApi sarvatra sarvadA bhAvAd nAyaM doSaH / na, tasya nityatva-vyApakatve satyapi tadvizeSaNAnAmIzvarajJAna-prayatna-cikIrSAdInAmanityatvAt avyApakatvAcca vyatirekAnuvidhAnamupalabhyeta / atha tajjJAnAderapi nityatvAda nAyaM dossH| sarvadA tA kurAdikAryotpattiH syAt / 'sarvadA sahakAriNAmasaMnidhAnAd na' iti cet ? nanu te'pi tajjJAnAdyAyattajanmAnaH kiM na sarvadA sannidhIyante ? atha 'naiva te tadAyattotpattayaH' / tahi taireva kAryatvAdiheturanaikAntikaH / 'tatsahakAriNAmapi sarvadA svotpattihetUnAM sakAryANAmasannidhAnAd na sarvadotpadyante' iti cet ? anavasthA / tathA ca aparAparasahakAripratIkSAyAmevopakSINazaktitvAt tajjJAnAdeH prakRtakAryakartRtvaM na kadAcidapi syAt / ataH sudUramapi gatvA kvacidavasthAmicchatA nityatvaM sahakAriNAm atadAyattotpattikatvaM vA'bhyupagamanIyam , tadAyattotpattikAryasyApi tajjJAnAdivyatirekeNA'pyutpattirabhyupagantavyA, iti vRthA ttpriklpnaa| nityatve vA punarapi sahakAriNAM tajjJAnAdInAM ca nityatvAt sarvadA kaaryotpttiprsNgH| vyApAra to sarvadA sarvatra nahIM hotA, ataH usake vyApAra ke vyatireka kA anusaraNa to dikhAI denA cAhiye / [ samavAya sarvadA sarvatra nahIM hotA isa vikalpa meM yaha bAta kahI gayI hai, vaha sarvatra sarvadA hotA hai isa vikalpa ke Upara aba kahate haiM ] . [ samavAya sarvadA-sarvatra hone para bhI anupapatti ] yadi kaheM ki-samavAya bhI sarvatra sarvadA upasthita hone se vyatirekANusaraNAbhAva kA doSa nahIM hogA-to yaha ThIka nahIM, samavAya nitya aura vyApaka bhale ho kintu Izvara kA jJAna, prayatna aura IcchA to anitya aura avyApaka hone se vyatirekAnusaraNa ke abhAva kA doSa rahegA hii| (yaha anitya pakSa meM doSa kahA, aba) yadi kaheM ki-usake jJAnAdi bhI nitya (aura vyApaka) hai ataH koI doSa nahIM hogA-to bho yaha Apatti hogI ki aMkurAdi kArya kI bhI hara hameza utpatti hotI rahegI / yadi sahakArIyoM kA sanidhAna sadA na hone se isa Apatti ko TAlanA cAhe to yaha zakya nahIM hai, kyoMki jaba sahakAriyoM ko bhI Izvara ke jJAnAdi se hI janma lenA hai taba IzvarajJAnAdi nitya hone se aMkurAdi kI utpatti meM sahakAro kAraNa bhI IzvarajJAnAdi se utpanna ho kara sadA saMnihita kyoM nahIM raheMge ? yadi sahakAriyoM ko IzvarajJAnAdi se utpanna nahIM mAneMge to kAryatva hetu una sahakAriyoM meM hI sAdhyadrohI bana jaayegaa| yadi kaheM-sahakArIvarga sadA saMnihita na hone kA kAraNa yaha hai ki usake apane utpAdaka kAraNoM kA kAryasahita sadA saMnidhAna nahIM hotA, arthAt sahakArIyoM kA kAraNa sadA saMnihita na hone se kAryabhUta (-aMkurAdi ke,) sahakArI bhI sadA saMnihita nahIM rahate-to yahA~ anavasthA doSa hogA, kyoMki sahakArIyoM ke hetu ko bhI IzvarajJAna se hI janma lenA hai to ve kyoM sadA utpanna nahIM hoMge isa prazna ke uttara meM Apako phira se yaha kahanA paDegA ki sahakAriyoM ke hetuoM kI utpatti meM bhI unake sahakArokAraNa sadA saMnihita nahIM rahate hai isaliye / to isa prakAra anavasthA doSa AyegA, phalata: IzvarajJAnAdi to aMkurAdi ke pUrva pUrva kAraNoM ko utpanna karane meM hI kSINazaktivAlA ho jAne se kabhI bhI aMkurAdi kArya kA kartRtva to Izvara meM AyegA hI nahIM / isaliye kitane bhI dUra jA kara anavasthAdoSa kA anta lAne ke liye (A) kahIM to sahakArIyoM ko nitya mAna lenA hI paDegA, athavA (B) kucha sahakArIyoM ko Izvara jJAna ke vinA hI utpanna mAna lenA hogaa| isa prakAra jaba dUsare Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 tadevaM tajjJAnAdInAM ca nityatvAt sarvadA kAryasyotpattiranutpattirvA syAt itynityaastjjnyaanaadyo'bhyupgntvyaa| tathA ca sati tadanyasAmagrIsAkalye'pyaMkurAdyanutpattiH kadAcit syAt / 'sakalatadanyasAmagrIsaMnidhAnAnantaramevaH tajjJAnAdyutpatterna kAryAnutpattiH kadAcit sAmagrIsAkalye'pi' iti cet ? sahakArikAraNasaMbhavAstahi tajjJAnAdayaH prAptAH anyathA tadanantarotpattiniyamAbhAvAta sahakA. riSu satsvapi kadAcidaMkurAdyanutpattiH syAt / te tu sahakAriNastajjJAnAdyapreritA eva tajjJAnAdi janayanto'kurAdi janaya (? yiSya )nti kimantargaDutajjJAnAdikalpanayA? tajjJAnAdisahakRtA eva tajjJAnAdikaM janayantItyabhyupagame tajjJAnAdyantaraM sahakArikAraNajanyamajanyAtvA (? majAtvA) tadanantaramanutpadyamAna kAryamapi tajjJAnAdikaM tadanantaraM notpAdayati, ityAyAtaH sa eva kAraNAntarasAkalye'pyaMkurAdikAryAdyanutpattiprasaMgaH, sahakAribhyastajjJAnAdyantarotpattau sa eva prasaMga anavasthA ca / tasyAM cA'parAparajJAnotpAdana eva sahakAriNAM sarvadopayogAnna kArye kadAcidapyupayogo bhavet / vikalpa meM kucha sahakArIyoM ko IzvarajJAnAdi ke vinA utpanna mAna leMge taba to una sahakArIyoM ko adhIna utpatti vAle aMkurAdi ko bhI IzvarajJAnAdi ke vinA hI utpanna mAna sakate haiM, phira IzvarAdi kI kalpanA nirarthaka hai / (A) yadi prathama vikalpa meM una sahakAriyoM ko nitya mAna leMge taba to aMkarAdi kArya kI sadA utpatti hone kI Apatti vApasa lauTa AyegI, kyoMki IzvarajJAnAdi to nitya hI hai, sahakArI bhI nitya hone se upasthita hai, phira kyA bAkI rahA jo aMkurAdi punaH puna: utpanna na ho| [IzvarajJAnAdi ko anitya mAnane para vyatirekAnupalabdhi ] isa prakAra IzvarajJAnAdi ko nitya mAnane para sarvadA kArya kI utpatti kA athavA pUrvoktarIti se kSINazaktivAle ho jAne se kabhI bhI utpatti na hone kA jo prasaMga hai, usake kAraNa IzvarajJAnAdi ko anitya hI mAnanA paDegA / isa kA artha yaha huA ki anya saMpUrNa sAmagrI upasthita rahane para bhI IzvarajJAnAdi ke vyatirekasambhava se kArya kI utpatti kabhI kabhI nahIM bhI hogii| yadi aisA kaheM kianya saMpUrNa sAmagrI kA saMnidhAna hone para IzvarajJAnAdi bhI niyamataH utpanna hokara upasthita rahatA hI hai, ataH anya saMpUrNasAmagrI kI upasthiti meM kArya kI anutpatti kA doSa nahIM rahegA-to isa kA matalaba yaha huA ki Izvara kA jJAnAdi, aMkurAdyutpAdaka sahakArIkAraNoM kA janya huaa| yadi aisA na mAne taba to sahakArikAraNa saba ekatrita hone para IzvarajJAna kI utpatti hone kA niyama nahIM bana sakegA, phalata: sahakArIyoM kI upasthiti meM kabhI kabhI aMkurAdi kI anutpatti ke prasaMga kA punarAvartana hogaa| jaba niyamataH IzvarajJAnAdi kI utpatti mAneMge taba yaha nivedana hai ki IzvarajJAnAdi se aprerita bhI sahakArikAraNa IzvarajJAnAdi kI utpatti kara sakate haiM to sIdhe hI aMkarAdi kI utpatti bhI kyoM nahIM kareMge ? 'taddhatorastu kiM tena' isa nyAya se taba bIca meM IzvarajJAnAdi kI utpatti ko mAnanA antargaDu-nirarthaka dehagranthivat nirarthaka hai| [ sahakArikAraNajanya IzvarajJAna mAnane para Apatti ] ___ yadi kaheM-IzvarajJAnAdi ke utpAdaka sahakArI bhI IzvarajJAnAdi ke sahakAra se hI IzvarajJAnAdi ko utpanna kareMge-taba to baDI Apatti hai, kyoMki sthiti aba aisI huI ki sahakArIkAraNoM se prathama eka jJAnAdi utpanna hogA, phira usake sahakAra se ve sahakArIkAraNa dUsare (aMkurajanaka) jJAnAdi ko utpanna kareMge, bAda meM aMkurotpatti hogI-isa sthiti meM jaba sahakArikAraNa janya vaha anya jJAnAdi Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 491 'sahakAribhiH saha tajjJAnAdikaM niyamenotpattimaditi cet ? tahi sahakAriNAM tajjJAnAdezcaikasAmagryadhInatvamabhyupagantavyam . anyathA'sahabhAvAt / tathaikasAmagrIlakSaNaM kAraNaM tajjJAnAdibhiranyairjanitamajanitaM vA tajjanayati ? na cAjanitam , tathaiva kAryatvAderhetoyabhicAritvaprasaMgAt / *janitaM tajjJAnAdikamabhyupagantavyaM, tacca tena janyena saha niyamenotpadyamAnaM tadekasAmagryadhInatvamabhyupanantaraM sAmagryadhInaM syAt / sA ca sAmagrI tajjJAnAntareNotpAditA(na)ceti vikalpadvaye puurvoktdossdvyprsnggH| prAganantarotpattiniyamAbhyupagame sahakArihetubhirekasAmagryadhInatayA syAt tatrApi saikasAmagrI tajjJAnAdyantareNa preritA janayatItyabhyupeyam , anyathA (''cetanasyA)cetanAnadhiSThitasya vAsyAdariva janakatvA'sambhavAta, jJAnAdyantara ca prayota sAmagrovizeSAta prAga (nantaraM niyamenotpa. dyamAnaM taddhatabhirekasAmagrayadhInaM syAta, anyathA prAganantaraM niyamenotpattirna syAta / sAmanayantaraM ca preritamapreritaM vA janayatIti vikalpadvaye doSadvayaprasaGga, tenemaM doSaM parijihIrSatA na tajjJAnAdyutpattiH tadanantaraM, saha, prAgvA'nantaramabhyupagantavyA / tadanantaraM saha, prAgvAnantaramutpattiniyamAbhAve cAMkurAdikAryasya tavyatirekAnuvidhAnamupalabhyeta, na copalabhyate, kSityudaka-bIjAdikAraNasAmagrIsaMnidhAne (arthAt prathama jJAnAdi) svayaM utpanna na hogA taba taka svottarakAla meM ( aMkurajanaka) dUsare jJAnAdi ko utpanna na kara sakegA, ata: vahI pUrvokta prasaMga ( vyatireka prayukta ) kadAcit anutpatti kA aura anavasthA kA punaH prApta huaa| anavasthA isa rIti se ki aMkurajanakajJAnAdi kI utpatti ke liye to Apane eka naye jJAnAdi ko mAna liyA, phira usa jJAnAdi kI utpatti ke liye naye jJAnAdi ko mAnanA par3egA....isa prakAra kahIM anta nahIM AyegA / dUsarA yaha hogA ki anya anya jJAna ke utpAdana meM hI una sahakArIkAraNoM kI zakti kSINa ho jAne se aMkurotpAdana meM to ve kucha bhI upayogI nahIM rheNge| [sahakArIvarga aura IzvarajJAna kI eka sAmagrIjanyatA meM Apatti ] ___ yadi kaheM-IzvarajJAnAdi sahakArIyoM se utpanna nahIM hotA kintu niyamataH unake sAtha hI utpanna hotA hai ata: vyatireka vAlA doSa nahIM hogaa|-to yahA~ nivedana hai ki Apako sahakArIvarga aura IzvarajJAnAdi donoM eka sAmagrI se utpanna mAnanA hogA anyathA bhinna bhinna sAmagrI mAnane para eka sAtha utpanna hone kI bAta nahIM ghaTegI / aba do vikalpa khar3e hoMge-A vaha ekasAmagrIsvarUpa kAraNa bhI IzvarajJAnAdi se janya hogA, B yA ajanya ? yadi B ajanya mAneMge to kAryatva hetu yahA~ hI sAdhyadrohI ho jAne ko Apatti aayegii| ___*[ yadi use A janya mAneMge to usake janaka IzvarajJAnAdi ke Upara do vikalpa hoMge ki vaha jJAnAdi janya hogA yA ajanya, yadi ajaya mAneMge taba to pUrvokta Apatti paramparayA AyegI, arthAt aMkurAdi kI utpatti sadA hogii| ] yadi usa jJAnAdi ko janya mAna kara caleMge to bhI pUrvokta doSa AyeMge, Akhira Apa kaheMge ki yaha jJAnAdi aura usake sahakArI bho eka sAtha hI utpanna hote haiM, * puSpikAdvayamadhyagata saMskRta pATha kahIM kahIM khaMDita hone kA pUrva sampAdaka kA anumAna hai| bAta satya hai, phira bhI hamane saMdarbha ke anusAra usakA jo hindI vivecana kiyA hai usako vAcakagaNa dhyAna se paDhe aura truTi kA yathA sambhava parimArjana kreN| 1. liMbaDI granthAgArAdarza koSThagatapATho nAsti, na cAvazyakaH / Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pratibandhe cA'sati aMkurAdikAryasyAvazyaMbhAvadarzanAt / atastajjJAnAdyanuvidhAnasya tatkAraNatvavyApakasyAnupalabhmAt tatkAraNatvAbhAvo'GkurAdikAryasyAnumIyate / ato bAdhA vyApakAnupalabcyA buddhimakAraNAnumAnasya / buddhimatkAraNAnumAnenaiva vyApakAnupalabdhiH kasmAnna bAdhyate ? lohalekhyaM vajram , pArthivatvAt kASThavat-ityanumAnena pratyakSaM tasya tadalekhyatvagrAhakaM kiM na bAdhyate-iti samAnam / 'pratyakSeNa tadviSayasya bAdhitatvAd na tena tada bAdhyate' iti cet ? buddhimatkAraNatvAnumAnasyApi tahi vyApakAnupalabdhyA viSayasya bAdhitatvAt kathaM tadbAdhakatvam ? 'buddhimatkAraNatvAnumAnenaiva vyApakAnupalabdheviSayasya bAdhitatvAt na tadbAdhakatvamiti cet ? na, pArthivatvAnumAnena tadalekhyatvagrAhakasya pratyakSasya bAdhitaviSayatvAd na tadbAdhakatvamityapi vaktuM zakyatvAt / atha tadanumAnasya tadAbhAsatvAt na jaba niyama se aisA hI mAneMge taba to phira se vahA~ sahabhAva banAye rakhane ke liye eka sAmagrI janyatA bhI mAnanI pdd'egii| phira usa sAmagrI ke Upara hI do vikalpa hoMge ki vaha bhI IzvarajJAnAdi se janya hai yA ajanya ? donoM vikalpa meM pUrvokta doSaprasaMga aayegaa| [ IzvarajJAnAdi ko sahakArI hetu sahotpanna mAnane meM Apatti ] aba yadi aisA kaheM ki-IzvarajJAnAdi sahakArIyoM ke sAtha nahIM kintu prAganantara arthAt pUrvakAla meM utpanna hotA hai'-taba to isakA artha yaha huA ki IzvarajJAnAdi sahakArIyoM ke sAtha nahIM kintu sahakArI ke utpAdaka hetuoM ke sAtha utpanna hote haiM [ kyoMki pUrvakSaNa meM donoM kI sattA niyamataH mAnanI par3egI ] phalataH IzvarajJAnAdi aura sahakAri ke hetu varga-donoM ko ekasAmagrI janya hI mAnanA hogaa| aba phira se yaha vikalpa hoMge ki vaha sAmagrI bhI IzvarajJAnAdi se janya hai yA ajanya? vahA~ janya nahIM mAnanA par3egA anyathA cetana se anadhiSThita kuThArAdi kI taraha vaha sAmagrI bhI apanA kArya nahIM kara skegii| usa IzvarajJAnAdi ko bhI sAmagrI-utpAdana ke liye sAmagrI ke prAganantara (arthAt pUrvakAla meM) hI niyama se utpanna mAnanA hogaa| ataH usa sAmagrI ke hetu aura usa IzvarajJAnAdi ko punaH eka sAmagrI-adhIna mAnanA par3egA, kyoMki usako mAne vinA niyamata: usa IzvarajJAnAdi kI prAkkAla meM utpatti nahIM hogii| aba phira se usa eka sAmagrI ke Upara IzvarajJAnAdi se janya-ajanya do vikalpa aura una meM pUrvokta doSoM kA prasaMga parAvattita hogaa| tAtparya, isa doSa ko haThAnA ho to Apa IzvarajJAnAdi ko na to aMkUra ke sahakArIyoM ke uttarakAla meM utpanna mAna sakate haiM, na sAtha meM utpanna mAna sakate haiM, na to avyavahita pUrvakAla meM utpanna mAna sakate haiM / jaba uttarakAla meM, sAtha meM aura pUrvakAla meM IzvarajJAnAdi kI utpatti kA koI ThIkAnA hI nahIM hai taba to kabhI usake abhAva meM aMkurAdi kArya kA abhAva dikhAyI denA Avazyaka bana gyaa| kintu vaha to nahIM dikhatA hai / kAraNa, pratibandha na hone para pRthvI-jala-bIjAdikAraNasAmagrI ke saMnidhAna meM aMkarAdi kArya kI utpatti niyamata: dekhI jAtI hai| ataH tatkAraNatva kA vyApaka tajjJAnAdi ke vyatireka kA anusaraNa upalabdha na hone se tatkAraNatvarUpa vyApya ke abhAva kA anumAna phalita hotA hai| niSkarSaH-kAryatva hetu se buddhimatkAraNa ke anumAna karane meM vyApakAnupalabdhrirUpa baDI bAdhA hone se Izvara siddhi duSkara hai / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 493 prakRtapratyakSaviSayabAdhakatvam / naitad-itaretarAzrayadoSaprasaGgAt / tathAhi-pratyakSabAdhitaviSayatvAt tadanumAnasya tadAbhAsatvam , tasya tadAbhAsatvAt pratyakSasya tadbA (debA) dhitaviSayatvenA'tadAbhAsatvAt tadviSayabAdhakatvam iti vyaktamitaretarAzrayatvam / athAnumAnA'bAdhitaviSayatvanibandhanaM na tatpratyakSasyA'tadAbhAsatvam / ki tahi ? svaparicchedyA'vyabhicAranibandhanam / nanvevamanumAnasyApi svasAdhyA'vyabhicAranibandhanaM kiM nA'tadAbhAsatvamapyabhyupagamaviSayaH ? ___athA'bAdhitaviSayatve sati tasya tadeva svasAdhyA'vyabhicAritvaM parisamApyate / nanvevamabAdhitaviSayatvasya pratipattumazaktena kvacidapi svasAdhyA'vyabhicAritvasyAnumAne'tadAbhAsatvanibandhanasya prsiddhiH| na hi bAdhA'nupalambhAd bAdhA'bhAvaH, tasya vidyamAnabAdhakeSvapyanutpannabAdhakapratipattiSu bhAvAt / [buddhimatkAraNAnumAna vyApakAnupalabdhi kA abAdhaka ] yadi pUche ki 'Apa vyApakAnupalabdhi se hamAre buddhimatkAraNa ke anumAna ko bAdhita kahate ho to buddhimatkAraNAnumAna se vyApakAnupalabdhi ko hI bAdhita kyoM nahIM kahate ho ?'- isake sAmane to yaha prazna bhI samAna hai ki-'vajra bhI kASTha kI taraha lohalekhya hai kyoMki pArthiva hai' isa anumAna ke dvArA, vajra meM lohaalekhyatvagrAhaka pratyakSa kA hI bAdha kyoM nahIM mAnA jAtA hai ? yadi kaheM ki yahA~ anumAna kA viSaya pratyakSabAdhita hai ataH vaha bAdhita anumAna pratyakSa kA bAdhaka kaise bana sakatA hai ? ! -to prastuta meM buddhimatkAraNatva ke anumAna kA viSaya bhI vyApakAnupalabdhi se bAdhita hai, ataH anumAna vyApakAnupalabdhi kA bAdhaka kaise hogA? / yadi isa se ulaTA kaheM ki vyApakAnupalabdhi kA viSaya hI buddhimatkAraNa ke anumAna se bAdhita hai ataH vyApakAnupalabdhi kaise anumAna kI bAdhaka hogI?-to vahA~ bhI kaha sakate hai ki pArthivatva ke anumAna se, lohaalekhyatvasAdhaka pratyakSa kA viSaya hI bAdhita hai ataH vaha pratyakSa anumAna kA bAdhaka nahIM bnegaa| _ [ lohalekhyatvAnumAna se pratyakSa kA bAdha kyoM nahIM ?] yadi kaheM-lohalekhyatva kA anumAna saccA nahIM kiMtu tadAbhAsarUpa hai ata. usase lohalekhyatvasAdhaka pratyakSa kA bAdhita honA asambhava hai-to yaha ThIka nahIM kyoMki itaretarAzraya doSa lagatA hai| dekhiye, anumAna kyoM tadAbhAsarUpa hai ? pratyakSa se bAdhitaviSayavAlA hone se / anumAna, pratyakSa se bAdhitaviSayavAlA kyoM hai ? anumAna anumAnAbhAsarUpa hone se, pratyakSa kA viSaya abAdhita hai ataH yaha pratyakSa tadAbhAsarUpa nahIM hai, isaliye usase anumAna kA viSaya bAdhita hai / spaSTa hI yahA~ anyonyA. zraya laga jAtA hai| yadi isa doSa se bacane ke liye aisA kahA jAya ki "pratyakSa meM pratyakSAbhAsarUpatA kA niSedha, anumAna se usakA viSaya abAdhita hone ke AdhAra se nahIM karate hai / 'to kisa AdhAra se karate haiM isakA uttara yaha hai ki svagrAhyaviSaya ke avyabhicAra ke AdhAra se karate haiM, arthAta pratyakSa apane viSaya kA vyabhicArI-visaMvAdI nahIM haiM |"-to yahA~ bhI prazna hai ki svagrAhyaviSayA'vyabhicAra ke AdhAra para anumAna meM bhI anumAnAbhAsarUpatA kA niSedha kyoM nahIM karate haiM ? . isake uttara meM yadi kaheM ki-"apanA viSaya abAdhita hone para hI anumAna meM ukta svasA' dhyA'vyabhicAritA parisamApta yAnI paryavasita hotI hai, phalita hotI hai, anyathA nhiiN|"-tb to Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha yatra bAdhakasadbhAvastatra prAgabAdhakAnupalambhe'pyuttarakAlamavazyaMbhAvinI bAdhakopalabdhiH; yatra tu na kadAcid bAdhakopalabdhistatra na tadbhAvaH / asadetat-na hyarvAgdRzA bAdhakAnupalambhamAtreNa 'na kadAcanApyatra bAdhakopalabdhirbhaviSyati' iti jJAtuM zakyam , svasambandhino'nupalambhasyAnakAntikatvAt , sarvasambandhino'siddhatvAt / na hyasarvavit 'sarveNApyatra bAdhakaM nopalabhyate upalapsyate vA' ityavasAtu kSamaH / nA'pi bAdhakAbhAvo'bhAvagrAhipramANAvaseyaH, tasya niSiddhatvAt , niSetsyamAnatvAcca / na cA'jJAto bAdhakAbhAvo'numAnAGgaM pakSadharmatvAdivat / na ca svasAdhyA'vyabhicAritvanizcayAdeva bAdhakAbhAvanizcayaH, tanizcayamantareNa tvadabhiprAyeNa svasAdhyA'vyabhicAritvasyA'parisamAptatvena nizcayA'yogAt / tasmAt pakSadharmatvAnvaya-vyatirekanizcayalakSaNasvasAdhyA'vinAbhAvitvasya prakRtAnumAne'pi sadbhAvAt pratyakSavad na tasyApi tadAbhAsatvam / atha viparyaye bAdhakapramANAbhAvAt pArthivatvAnumAnasya nAntAptiriti tadabhAsatvam , evaM tahi kAryatvAnumAne'pi viparyaye bAdhakapramANA'bhAvAd vyAptyabhAvatastadabhAsatvamiti na vyApakAnupalabdhiviSayabAdhakatA / atha pratyakSaM nAnumAnena bAdhyate iti lohalekhyatvAnumAnasya na tadalekhyatvagrAhakapratyakSabAdhakatA, kathaM tahi dezAntaraprAptiliGgajanitA'numAnena sthiracandrArkagrAhipratyakSabAdhA ? anumAna meM tadAbhAsatA kA niSedhaka svasAdhyA'vyabhicAritA kabhI siddha hI nahIM ho sakegI, kyoMki anamAna kI abAdhitaviSayatA kA grahaNa hI dRSkara ho jAtA hai| yadi pratyakSa se usakI bAdhitaviSayatA hai yA nahIM yaha dekhane jAya to anyonyAzraya doSa hotA hai |-'vhaaN bAdha kI anupalabdhi hone para to abAdhitaviSayatA ho sakegI' yaha nahIM kaha sakate, kyoMki kevala bAdha kI anupalabdhi se bAdhAbhAva siddha nahIM ho jAtA / kAraNa, jahA~ bAdhaka kA jJAna nahIM hai vahA~ bAdhaka vidyamAna hone para bhI usakI anupalabdhi ho sakatI hai| [ bhAvI bAdhakAnupalambha kA nizcaya azakya ] pUrvapakSIH-jahA~ bAdhaka kI sattA hai vahA~ prArambha meM bAdhaka kA upalambha na hone para bhI uttarakAla meM kabhI na kabhI avazyameva bAdhaka kA upalambha ho kara hI rhegaa| jahA~, kabhI bhI bAdhaka kA upalambha na ho vahA~ samajha lenA ki bAdhaka hai hI nhiiN| uttarapakSIH-yaha bAta galata hai / jo vartamAnamAtradarzI hai usake liye yaha nizcaya azakya hai ki yahA~ bhAvi meM kabhI bhI bAdhaka upalambha hone vAlA nhiiN| sirpha apane ko bAdhaka kA upalambha nahIM hai itane mAtra se tadabhAva kA nizcaya anaikAntikadoSagrasta ho jAyegA aura kisI ko bhI bAdhaka kA upalambha nahIM hogA yaha jAna lenA hamAre liye azakya hone se asiddha hai| jo asarvajJa hai vaha aisA kabhI nahIM jAna sakatA ki isa sthala meM kisI ko bhI bAdha kA upalambha nahIM hai athavA bhAvi meM bhI nahIM hogA / abhAvagrAhaka pramANa se bhI bAdhaka ke abhAva kA nizcaya zakya nahIM, kyoMki mImAMsakasammata abhAva pramANa vAstava meM koI pramANa hI nahIM hai yaha pahale kaha cuke haiM [ pa.104 ], agale grantha meM bhI kahA jAyegA / jaba taka bAdhAbhAva kA jJAna nahIM hogA taba taka vaha ajJAta bAdhakAbhAva anamAna kA aMga bhI nahIM bana sakatA, jaise ki ajJAta pakSadharmatA se kabhI pakSa meM sAdhya kA anumAna nahIM hotA / yaha bhI nahIM kaha sakate ki-'apane sAdhya ko avyabhicAritA ke nizcaya se hI bAdhakAbhAva kA nizcaya phalita hogA'-kyoMki Apake pUrvokta kathanAnusAra bAdhakAbhAva kA nizcaya hue vinA Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 495 atha tasya pratyakSAbhAsatvAdanumAnena baadhaa| nanu kutastasya tadAbhAsatvam ? 'anumAnena bAdhitaviSayatvAditi cet ? nanu tadevetaretarAzrayatvam - anumAnena bAdhitaviSayatvAt tasya tadAbhAsatvam , tasya tadAbhAsatve ca tenA'bAdhitaviSayatvAdanumAnasyA'tadAbhAsatvena tadviSayabAdhakatvam iti vyktmitretraashrytvm| tasmAta svagrAhyA'vyabhicAra eva sarvatra prAmANyanibandhanam / sa ca vyApakAnupalabdhau pakSadharmA'nvayavyatirekasvarUpaH pramANaparinizcito vidyate iti tasyA eva svasAdhyapratipAdakatvena prAmANyam na punarbuddhimatkAraNAnumAnasya, tatra svasAdhyA'vyabhicArAbhAvasya pradarzitatvAt / svasAdhyA'vyabhicAritA hI parisamApta nahIM ho sakegI ata. donoM nizcaya duSkara hI hai / isase to yahI phalita hogA ki-(1) tajjJAnAdianvaya-vyatireka ke anuvidhAnarUpavyApaka ko anupalabdhi yaha hetu aMkUrAdi pakSa meM vRtti hone se, tathA, (2) jahA~ tajjJAnAdianvaya ananuvidhAna hotA hai vahA~ buddhimatkAraNAjanyatva hotA hai aura jahA~ buddhimatkAraNAjanyatva nahIM hotA vahA~ tajjJAnAdi0 nahIM hotA isa prakAra anvaya-vyatirekasvarUpa svasAdhyA'vinAbhAvitva bhI isa anumAna meM vidyamAna hone se, anupalabdhi hetuka buddhimatkAraNAbhAva kA anumAna bhI anumAnAbhAsarUpa nahIM hai-jaise pratyakSa svagrAhyA'vyabhicArI hone para tadAbhAsarUpa nahIM hotA hai| [buddhimatkAraNAnumAna meM vipakSa meM bAdhaka kA abhAva ] yadi aisA kaheM-"pArthivatvahetuka anumAnasthala meM yadi koI viparIta zaMkA kareM ki pArthivatva ke hone para bhI lohalekhyatva na mAnA jAya to kyA bigar3A ? to isa zaMkA kA bAdhaka pramANa koI na hone se, vajra meM lohalekhyatva ke sAtha pArthivatva kI antarvyApti nahIM hai, ata eva yahA~ vyAptizUnya anumAna tadAbhAsarUpa mAnA jAtA hai|"-to isI prakAra hama bhI yaha kaha sakate haiM ki kAryatvahetuka anumAna meM bhI yadi viparIta zaMkA kareM ki kAryatva ke hone para bhI buddhimatkAraNa na mAnA jAya to kyA bigaDA ? isa meM bhI koI bAdhaka pramANa na hone se kartA ke sAtha kAryatva kI vyApti siddha na hogI, phalataH kartRtva kA anumAna hI tadAbhAsarUpa hogA, isaliye usase vyApakAnupalabdhi ke viSaya kA bAdha nahIM hogaa| yadi yaha kahA jAya ki-'pratyakSa balavata hone se anumAna usakA nahIM ho sakatA. ataH lohalekhyatA kA anumAna loha-alekhyatva ke grAhaka pratyakSa kA bAdhaka nahIM ho sakatA'-to uttara kijIye ki dezAntaraprAptirUpa liMga se utpanna gati-anumAna ko candra aura sUrya ke sthairyagrAhI pratyakSa kA bAdhaka kyoM mAnA jAtA hai ? yadi kaheM yaha pratyakSa pratyakSAbhAsAtmaka hone se anumAna usa kA bAdha kara sakatA hai| to vaha pratyakSAbhAsAtmaka hai yaha kaise siddha huA yaha kaho ! yadi anumAna se usakA viSaya bAdhita hone se pratyakSa ko AbhAsa rUpa kaheMge to pUrvokta itaretarAzraya doSa haThegA nhiiN| anumAna se viSaya bAdhita hone ke kAraNa pratyakSa AbhAsarUpa siddha hogA, aura vaha AbhAsarUpa siddha hone para anumAna se usakA viSaya bAdhita hogA-isa rIti se pragaTa hI anyonyAzraya doSa lagatA hai| __ [viSaya kA avisaMvAda prAmANya kA mUla ] sArAMza, apane viSaya kA avisaMvAda hI sarva pratItiyoM ke prAmANya kA mUla hai / aMkurAdisthala meM kartRtvAbhAva siddhi ke liye jo vyApakAnupalabdhi hamane dikhAyI hai usameM, aMkurAdi pakSa meM buddhimat jJAnAdi ke anusaraNa kA abhAvarUpa dharma vidyamAna hone se, tathA jahA~ jJAnAdi ke anusaraNa kA abhAva Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1.... . na ca vyApakAnupalabdhAvapi pakSadharmatvA'nvaya-vyatirekanizcayasya svasAdhyA'vyabhicAritvanizcayalakSaNasyAbhAva iti vakta yaktama, yato vyApakAnapalabdhestAvata pkssvyaapktvnishcyHpraagevoktH| vipakSa bAdhakapramANasadbhAvAd anvayavyatirekAvapi tatrA'vagamyete, tatkAraNeSu hi kumbhAdiSu tadanvaya-vyatirekAnuvidhAnasyopalabdhistadanupalabdhebarbAdhakaM pramANam / athavA tatkAraNatvaM tadanvaya-vyatirekAnuvidhAnena vyAptam , tadabhAve tatkAraNatvA'sambhavAta , tadabhAve'pi bhavatastatkAraNatve sarva sarvasya kArya kAraNaM ca syAt , na kvacita kaarykaarnnbhaavvyvsthaa| anvaya-vyatirekAnuvidhAnaM hi kArya-kAraNabhAvavyavasthAnibandhanam , tadabhAve'pi kAryakAraNabhAvaM kalpayataH kimanyattadvyavasthAnibandhanaM syAd iti ? ato'tivyAptiparihAreNa kvacideva kArya kAraNabhAvavyavasthAmicchatA tadabhAve kArya-kAraNabhAvo nA'bhyupagantavya ityanvaya-vyatirekAnuvidhAnena kAryakAraNabhAvo vyAptaH, sa yatropalabhyate tatrAnvaya-vyatirekAnuvidhAnasaMnidhApanena tadabhAvaM bAdhata ityanumAnasiddho vyatirekaH, tatsiddhezcAnvayo'pi siddhaH / rUpa dharma vidyamAna ho vahA~ buddhimatkAraNatva kA abhAva hotA hai, ityAdi anvaya-vyatireka bhI pUrvokta rIti se siddha hone se pramANanizcita pakSadharmA'nvaya-vyatirekarUpa svasAdhya kA avisaMvAda vyApakAnupalabdhi pramANa meM prasiddha hai, jaba ki kAryatva hetu meM vaisA nahIM hai, ataH vyApakAnupalabdhi apane sAdhya kI siddhi meM Thosa pramANa hai kiMtu buddhimatkAraNa kA anumAna Thosa pramANarUpa nahIM hai, kyoMki yahA~ apane sAdhya ke sAtha avisaMvAda kA kAryatvahetu meM abhAva hai yaha pahale dikhAyA hai| [dra0pa0 437-4] [ vyApakAnupalabdhi meM pakSadharmatvAdi kA abhAva nahIM ] yaha kahanA ucita nahIM hai ki jisa vyApakAnupalabdhi pramANa se Apa aMkUrAdi meM kartA kA bAdha siddha karate haiM vaha vyApakAnupalabdhi pakSadharmatva ke nizcaya se aura anvaya-vyatirekanizvaya se zUnya hai, ata eva svasAdhyA'vyabhicAritA ke nizcaya se bhI zUnya hone se usameM prAmANya bhI nahIM hai, ataH usase aMkUrAdi meM kartA kA bAdha nahIM ho sakatA-yaha isaliye ucita nahIM hai ki-yahA~ vyApakAnupalabdhi meM pakSavyApakatA kA yAnI pakSadharmatA kA nizvaya to pahale dikhA cuke haiM | pR0486 / / tathA anvaya-vyatireka kA nizcaya bhI vipakSa meM bAdhaka pramANa se siddha hotA hai. vipakSa meM bAdhaka pramANa isa prakAra hai-buddhimatkAraNajanya kumbhAdi vipakSa haiM, unameM jJAnAdi ke anvayavyatireka ke anuvidhAna kI anupalabdhi nahIM kintu upalabdhi hI hai / ataH anupalabdhirUpa hetu vipakSa meM avRtti hI hai / [ vyApakAnupalabdhi hetu meM sAdhya ke anvayAdi kI siddhi ] athavA anvaya-vyatirekAnuvidhAnAnupalabdhirUpa hetu meM apane sAdhyabhUta tatkAraNatvAbhAva ke anvaya-vyatireka isa prakAra siddha kiye jA sakate haiM-jisa meM (ghaTAdi meM) yatkAraNatA (=yajjanyatA) hotI hai usameM tat (kumhAra) ke anvayavyatireka kA anuvidhAna hotA hai yaha niyama hai / ataH tadanvaya vyatirekAnUvidhAna rUpa vyApaka ke na hone para tatkAraNatA rUpa vyApya kA bhI sambhava nahIM hai| yadi Apako tadanvaya-vyatirekAnuvidhAna ke abhAva meM bhI tatkAraNatA mAnya hogI taba to pratyeka vastu anya sakala vastu kA kAraNa aura kArya bana jAyegI kyoMki aba kArya-kAraNabhAva ke Upara anvaya-vyatireka kA niyantraNa nahIM hai / phalataH maryAdita (niyata) kArya-kAraNabhAvavyavasthA tUTa jaayegii| kAryakAraNabhAva kI niyata vyavasthA karane vAlA to anvaya-vyatireka kA anusaraNa hI hai, usake vinA kAryakAraNabhAva kI kalpanA kara lene para anya kisa ke AdhAra para vyavasthA hogI ? yadi sabhI meM sabhI kI Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvarakatatve uttarapakSa: 467 tathAhi-ya eva sarvatra sAdhyAbhAve sAdhanAbhAvalakSaNo vyatirekaH sa eva sAdhanasadbhAve'vazyatayA sAdhyasadbhAvasvarUpo'nvayaH, iti vyApakAnupalabdheH pakSadharmatvAnvayavyatireka lakSaNaH sAdhyA'vyabhicAraH pramANataH siddhaH / na caivaM kAryatvAderayamavinAbhAvaH sambhavati, pakSavyApakatve satya (pya)nvaya-vyatirekayorabhAvasya viparyaye bAdhakapramANAbhAvataH pratipAditatvAt / ____ api ca, buddhimatkAraNatve tanvAdInAM sAdhye tadviparyayo'buddhimatkAraNAH paramANvAdayaH, na ca tebhyo buddhimatkAraNasAdhyavyAvRttinimittakAryatvAdinivRtti pratipAdakapramANapravRttiH siddhA, ghaTAderavayavitvanirAkaraNena viziSTAvasthAprAptaparamANurUpatvAt / na ca tebhyo buddhimatkAraNavyAvRtti. kRtA kAryatvavyAvattiH pratyakSataH siddhA, baddhimatkAraNanimittakAryatvagrAhakatvena pratyakSasya pratyakSAnapalambhazabdavAcyasya tatra pravRtteH, paramANvantarA'saMsRSTa-paramANUnAM ca pratyakSabuddhAvapratibhAsanAd na tataH sAdhyavyAvRttiprayuktasAdhanavyAvRttipratipattiH / nApyabuddhimatkAraNeSu kAryatvAderadarzanAt sAkalyena tato vyatirekasiddhiH svasambandhino'darzanasya paracetovRttivizeSairanekAntikatvAt sarvasambandhino'siddhatvAt ; na tato vipakSAddhetoAptyA vyatirekasiddhiH / kAraNatA prasakti ke aniSTa ke nivAraNArtha maryAdAbaddha hI kAryakAraNabhAva ko Apa cAhate haiM taba anvaya-vyatireka ke abhAva meM kAraNakAryabhAva ko nahIM mAnanA cAhiye / isa prakAra kAryakAraNabhAva meM anvayavyatirekAnuvidhAna kI vyApti siddha huyI, ataH jahA~ kumbhAdi meM kAryakAraNabhAva upalabdha ho vahA~ kartA ke jJAnAdi ke anvaya-vyatireka kA anuvidhAna siddha ho jAne se usakA abhAva bAdhita ho jaayegaa| arthAt vipakSa (kumbhAdi) meM anvaya-vyatirekAnuvidhAna kI anupalabdhirUpa hetu kA vyatireka siddha ho gayA / vyatireka siddha hone para anvaya to anAyAsa hI siddha ho jAyegA / jaise dekhiye- sabhI jagaha jahA~ sAdhya (vyApaka) nahIM hotA vahA~ sAdhana (vyApya) nahIM hotA isa prakAra kA jo vyatireka hai-vahI 'sAdhana ke hone para sAdhya niyamata: hotA hai' ina dUsare zabdoM meM anvayAtmaka kahA jAtA hai| isa prakAra vyA rakAnupalabdhi hetu meM pakSadharmatA aura anvaya-vyatireka donoM siddha hai ataH tadrUpa sAdhyA'vyabhicAra bho pramANa se siddha hotA hai| kAryatvAdi hetu meM isa prakAra apane sAdhya kA avyabhicAra sambhavita nahIM hai| kAraNa, pakSadharmatA hone para bhI, sAdhya (buddhimatkAraNatva) na hone para bhI hetu (kAryatva) kA raha jAnA- isa prakAra ke viparyaya kI sambhAvanA meM koI bhI bAdhaka pramANa na hone se, kAryatva hetu meM apane sAdhya ke sAtha anvaya-vyatireka kA sadbhAva nahIM hai-yaha pahale kahA gayA hai| [ paramANu Adi se kAryatva kI nivRtti asiddha ] yaha bhI vicAra kIjiye-jaba Apako dehAdi meM buddhimatkAraNatA siddha karanA hai to Apa ke mata se usakA viparyaya arthAt vipakSa hogA paramANu Adi / paramANu Adi meM buddhimatkAraNAtmakasAdhyAbhAvamUlaka kAryatvAdi hetu ke abhAva' ko siddha karane ke liye kisI pramANa kI pravRtti honI cAhiye kintu vahI asiddha hai / kAraNa, hamane pahale avayavI kA khaNDana kara diyA hai ata: ghaTAdi padArtha 'viziSTAvasthA ko prApta paramANu samUha' rUpa hI huA aura usa meM to kAryatva siddha hI hai / Azaya yaha hai ki ghaTAdiavasthAvAle paramANuoM meM buddhibhatkAraNAbhAvamUlaka kAryatvAbhAva pratyakSa se to siddha * nahIM hai, api tu pratyakSa-anupalabhbha (anvaya-vyatireka) zabdavAcya pratyakSa kI to buddhiA kAraNamUlaka Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 ... sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 - nApi paramANvAdInAmanumAnAnnityatvasiddharakAryatvasya kAryatvaviruddhasya teSu sadbhAvAt tato vyAvarttamAnaH kAryatvalakSaNo hetubaM ddhimatkAraNatvenA'nvitaH sidhyati, kAryatvasyA'buddhimatkAraNatvena virodhA'siddharaMkurAdiSvabuddhimatkAraNaniSpAdyeSvapi tasya sambhavAt / atha nityebhyo'kRtatvAdeva kAryatvaM vyAvRttam , utpattimatAM cAMkurAdInAM buddhimatkAraNapUrvakatvena pakSIkRtatvAnna tahatoya'bhicAra AzaMkanIya iti teSu vartamAnaH kAryatvalakSaNo heturbuddhimatkAraNatvenA'nvitaH siddhaH, syAdetata-yadi pakSIkaraNamAtreNaivA'buddhimatkAraNatvAbhAvasteSu siddhaH syAt , tathA'bhyupagame vA pakSIkaraNAdeva sAdhyasiddhe. hetUpAdAnaM vyartham / kAryatva ke grAhakarUpa pravRtti hI yahAM prasiddha hai| yadi viziSTa dazAvAle paramANu ko choDakara anya paramANu se asaMsRSTa mukta paramANu kA vicAra kiyA jAya to aise paramANu pratyakSa meM bhAsita nahIM hote haiM ata: unameM buddhimatkAraNAbhAvamUlaka kAryatvAbhAva kA grahaNa zakya hI nahIM hai| koI koI buddhimatkAraNazUnya padArthoM meM kAryatvAdi ke na dekhane mAtra se sakala buddhimatkAraNazUnya padArthoM meM kAryatvAdi kA abhAva siddha nahIM ho jAtA / kAraNa, anyavyaktisambandhI cittavRtti yAnI jJAna meM svasambandhI adarzana anaikAntika hai / tAtparya, buddhimatkAraNazUnya vastu meM kAryatva kA svasambandhI adarzana hone para bho dUsare logoM ko usameM kAryatva kA darzana ho sakatA hai / tathA, sabhI logoM ko vahAM kAryatva kA darzana nahIM hotA-aisI bAta alpajJa nahIM kara sakatA, arthAt sarvasambandhI adarzana asiddha hai, ataH kahIM kahIM kAryatva ke adarzana mAtra se vipakSabhUta paramANu Adi meM vyApaka rUpa se kAryatvahetu ke vyatireka kI siddhi azakya hai| [nitya hone mAtra se kAryatva kI nivRtti azakya ] __ yadi yaha kahA jAya-paramANu Adi meM dharmIsAdhaka anumAna se hI nityatva siddha hai| nityatva se unameM akAryatva siddha hogA aura vaha kAryatva se viruddha hai| ataH paramANu meM nityatva ke hone se kAryatvarUpa hetu usameM nahIM raha sakegA, isa prakAra vipakSa se kAryatvahetu kI vyAvRtti siddha hone para buddhimatkAraNajanyatva ke sAtha usakI anvayavyApti siddha ho jaayegii| to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki kAryatva ko akAryatva ke sAtha virodha hone ke kAraNa kharaviSANAdi meM se usako nivRtti mAna lene para bhI, abuddhimatkAraNatva ke sAtha kAryatva kA virodha siddha na hone se abuddhimatkAraNajanya aise nitya paramANu Adi meM to vaha hai hI, aura aMkurAdi meM buddhimatkAraNajanyatva na hone para bhI vaha ho sakatA hai / yadi aisA kaheM-nitya padArtha to ajanya hone se hI kAryatva kI vahA~ se vyAvRtti siddha ho jAtI hai, aura anitya arthAt utpanna hone vAle aMkurAdi kA hamane pakSa me antarbhAva kara liyA hai kyoMki usameM buddhimatkAraNapUrvakatva siddha karane kA hamArA uddezya hai| ataH aMkurAdi meM kAryatva hetu kA abuddhimatkAraNatva ke sAtha sahabhAva dikhA kara vyabhicAra kI zaMkA karanA ThIka nahIM hai| isaliye aMkurAdi meM vartamAna kAryatvarUpa hetu meM buddhimatkAraNapUrvakatva ke sAtha avayavyApti siddha ho jAtI hai |-to yaha ThIka nahIM, kyoMki aisA taba kaha sakate the yadi aMkurAdi kA pakSa meM antarbhAva kara dene mAtra se vahAM abuddhimatkAraNatvAbhAva siddha ho jAtA / yadi aMkurAdi ko pakSa kara dene mAtra se hI abuddhimatkAraNatvAbhAva siddha ho jAtA taba to phalita aisA hogA ki kisI bhI vastu ko pakSa kara dene mAtra se hI vahA~ sAdhyAbhAva kI nivRtti athavA sAdhya kI siddhi ho jAtI hai| ataH hetu kA prayoga nirarthaka ho jaayegaa| Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 499 atha tatsahitAva sAdhyanirdezAt tadabhAvasiddhiH, kathaM sAkalyenA'nizcitavyatirekAta kAryatvAnityavyatiriktAnAM sarveSAmaMkurAdInAmabuddhimatkAraNatvAbhAvasiddhiH ? tadabhAvA'siddhau ca na sAkalyena vyatirekanizcaya iti itaretarAzrayadoSaH kathaM na syAt ? tadevaM vyAptyA vyatirekA'siddhau na sAkalyenA. nvayasiddhiH, tadasiddhau ca na vyatirekasiddhiriti na kAryatvAderhetoH prakRtasAdhyasAdhakatvam / ____ na ca sarvAnumAneSveSa doSaH samAnaH anyatra viparyaye bAdhakapramANabalAda-vaya-vyatirekasiddheH / na ca prakRte hetau tadastItyasakRdAveditam / tena 'sAdhyAbhAve hetorabhAva: svasAdhyavyAptatvAdeva siddhaH' iti nirastam , yathoktaprakAreNa svasAdhyavyAptatvasya prakRtahetorasaMbhavAt / 'nApi dharmyasiddhatA' ityetadapi nirastam-dharmyasiddhatvasya prAk pratipAditatvAt / kAryakAraNasaMghAta' ityAdikastu grantho'yuktatvena pratipAditaH / ata evezvarAvagame pramANAbhAvaH, tatpratipAdakapramANasya samAnadoSatvenAnyasyA'pyacetanopAdAnatvAdenisakRtatvAt / [vipakSa meM hetu ke abhAva kI siddhi meM anyonyAzraya ] yadi kaheM kevala pakSa meM antarbhAca mAtra se sAdhyAbhAva kI nivRtti siddha nahIM hogI kintu hetuprayoga ke sAtha jisakA pakSarUpa se nirdeza kareMge, usameM sAdhyAbhAva kI nivRtti athavA sAdhya kI siddhi avazya hogI - to yahA~ prazna hai ki jaba abuddhimatkAraNajanya sabhI padArtha se kAryatva kI nivRtti siddha nahIM hai sirpha nitya abuddhimatkAraNaka padArtha se hI kAryatva kI nivRtti siddha hai to nityabhinna aMkurAdi sakala padArthoM se abuddhimatkAraNakatva kI nivRtti kisa taraha siddha hogI ? jaba taka yahI asiddha hai taba taka sakala vipakSa se hetu kI vyAvRtti bhI kaise siddha hogI ? arthAt yahA~ itaretarAzraya doSa kyoM nahIM hogA ? itaretarAzraya isa prakAra hogA-sarva vipakSa meM se hetu kI nivRtti siddha hone para hI aMkurAdi meM kAryatva hetu se abuddhimatkAraNatvAbhAva siddha hogA, aura usake siddha hone para aMkurAdi vipakSa na rahane se anya sakala vipakSa meM se hetu kI nivRtti siddha hogI, phalataH donoM meM se eka bhI siddha nahIM hogA / isa prakAra sakala vipakSa se hetu (kAryatva) kA vyatireka hI jaba siddha nahIM ..hai taba sarvatra buddhimatkAraNatva ke sAtha usakI anvayavyApti bhI kaise siddha hogI? anvaya asiddha hone para usake bala se bhI vyatireka kI siddhi nahIM hogii| ata: kAryatva hetu se buddhimatkAraNatva rUpa sAdhya kI siddhi nahIM ho sktii| [prasiddha anumAnoM meM vipakSa meM bAdhaka kA sadbhAva ] 'yaha doSa sabhI anumAna meM prasakta ho sakatA hai'-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki vipakSa meM dhUmAdi hetu ke raha jAne meM bAdhaka pramANa ke bala se dhUmAdi hetu meM agni ke anvaya-vyatireka kI siddhi nirbAdha hotI hai| Apake kAryatva rUpa hetu meM vipakSabAdhaka pramANa na hone se anvaya-vyatireka kA abhAva kitanI bAra dikhA cuke haiN| isase yaha kathana bhI-hetu apane sAdhya ke sAtha vyAptivAlA hone se hI, 'sAdhya na hone para hetu kA na honA' isa prakAra kA vyatireka siddha ho jAtA hai-yaha kathana [ pR0 394.-10 ] bhI parAsta ho jAtA hai pUrvokta rIti se prakRta hetu meM apane sAdhya kI vyApti hI sambhava nahIM hai / ata eva "dharmI bhI asiddha nahIM hai" aisA jo Apane kahA hai [ pR0 364-10 vaha bhI parAsta ho jAtA hai, kyoMki dharmI bhI asiddha hai yaha pahale kaha diyA hai| [ pa0 41'isaliye pRthvI Adi kArya-kAraNa samUha pramANasiddha hai' yaha kathana bhI ayukta phalita huA / tAtparya, Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yaccokta 'nA'pi hetovizeSaviruddhatA'....ityAdi, tadapyasaMgatam , yato yadi kAryamAtrAta kAraNamAtraM tanvAdeH sAdhyate tadA vyAptisiddherna viruddhAvakAzaH / atha buddhimatkAraNapUrvakatvaM sAdhyate, tadA tatra vyApterasiddhatvaM pratipAditameva / yadi punarghaTAdau kArya vaM buddhimatkAraNasahacaritamupalabdhamiti pRthivyAdAvapi tat sAdhyate, tathA sati dRSTAnte'nIzvarA'sarvajJa-kRtrimajJAnazarIrasambandhikartR pUrvakatvaM kAryatvasyopalabdhamiti tatastAdRgbhUtameva kSityAdau siddhimAsAdayati, na tu tatsahacaritatvenA'dRSTamIzvaratvAdiviruddhadharmakalApopetabuddhimatkAraNapUrvakatvam / na hi mahAnasapradeze'gnisahacaritamupalabdhaM dhamamAtraM girizikharAdAvapalabhyamAnamagniviruddhadharmAdhyAsitodakagamakaM yuktam , atiprasaMgAt / yaccoktam-pUrvoktavizeSaNAnAM dharmivizeSarUpANAM vyabhicArAta-ityAdi,tadapyasaMgatam , yAdRgbhUtaM hi kAryatvaM ghaTAdAvanIzvara (svAdidharmopetabaddhimatkAraNatvena vyAptamapalabdhaM tAhAbhataM tadA tadanyatrA'pi jIrNaprAsAdAdAvupalabhyamAnamakriyAdazino'pi tathAbhUtakartR pUrvakatvapratipatti janayati / na ca tatra kenacidanIzvaratvAdidharmeNa vyabhicAra: kadAcita kenA'pyupalabhyate / tathAbhUtasAdhyavyAptahetUpalambha eva tatra. tadavyabhicAraH, sa cedasti kathamanIzvaratvAdidharmANAM vyabhicArAdasAdhyatvaM sacetasA vaktu yuktam , anyathA dhUmAdagnipratipattAvapi bhAsvararUpasambandhAdidharmANAM vyabhicArAta tathAbhUtasyAgnera sAdhyatvaM syAt / Izvara kI siddhi meM koI pramANa nahIM hai, tathA acetanopAdAnatvAdihetuvAlA IzvarasAdhaka anumAna bhI dharmI-asiddhi Adi samAnadoSoM se parAsta ho jAtA hai / [hetu meM vizeSaviruddhatA kA prabala samarthana ] yaha jo kahA thA-kAryatva hetu meM vizeSaviruddhatA yaha koI doSa nahIM....ityAdi [ pR. 365 ] -vaha bhI saMgata nahIM hai / kAraNa, yadi dehAdi meM kAryatva hetu se sirpha sakAraNatva hI siddha karanA ho taba to ThIka hai ki yahAM vizeSaviruddha ko avakAza nahIM hai, kyoMki sakAraNatva ke sAtha kAryatva kI prApti asiddha hai / yadi buddhimatkAraNapUrvakatva siddha karanA ho taba to vyApti hI asiddha hai yaha kahA huA hai / tathA, ghaTAdi meM buddhimatkAraNa ke sAtha kAryatva kA sahacAra dRSTa hai itane mAtra se yadi pRthvI Adi meM bhI usako siddha karanA hai, to ghaTAdi dRSTAnta meM anIzvaratva, asarvazatva, anityajJAna, zarIrasambandha ityAdi sahita hI kartR pUrvakatva kAryatva meM upalabdha hai ataH pRthvI Adi meM bhI anIzvaratvAdidharmaviziSTa buddhimatpUrvakatva hI siddha kiyA jA sakatA hai kintu kAryatva ke sahacaritarUpa meM adRSTa aisA IzvaratvAdi jo viruddha dharmasamUha, usase yukta buddhimatkAraNapUrvakatva kI siddhi nahIM kI jA sakatI / pAkazAlA meM agni se sahacarita dekhA gayA dhUmamAtra parvatAdi meM yadi upalabdha ho to usase agniviruddha zItatvAdidharmaviziSTa jalAdi kA bodha (anumAna) nahIM ho sakatA, anyathA sabhI se sabhI ke bodha kA atiprasaMga hone lgegaa| [ anIzvaratvAdi ke sAtha kAryatva kA vyabhicAra nahIM ] yaha jo kahA thA-mivizeSarUpa pUrvoktavizeSaNoM ke sAtha kAryatva kA vyabhicAra hone se.... ityAdi (pR. 395 paM. 6 )-vaha bhI asaMgata hai / kAraNa, anIzvaratvAdidharmaviziSTa buddhimatkAraNatva ke sAtha jisa prakAra ke kAryatva kI vyApti hai, vaisA hI kAryatva jaba jIrNa-zIrNa rAjabhavanAdi meM dekhA jAtA hai, taba usakI utpatti na dekhane vAle ko bhI anIzvaratvAdidharmavAle kartA kI hI pratIti Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-izvara0 u0pakSa: 501 etena 'pUrvasmAddhetoH svasAdhyasiddhAvuttareNa pUrvasiddhasyaiva sAdhyasya kiM vizeSaH sAdhyate, Ahosvit pUrvahetoH svasAdhyasiddhipratibandhaH kriyate ?' ityAdi sarva nirastam , yato yadi kAryatvamAtraM hetutvena kSityAdau sAdhyasAdhakatvenopAdIyate tadA tasya saMdigdhavipakSavyAvRttikatvena buddhimatkAraNapUrvakatvA'sAdhakatvam / atha ghaTAdau buddhimatkAraNatvena vyAptaM yata kAryatvaM tat tatra hetutvenopAdIyate tat tatrAsiddhamiti kathaM tat tatra buddhimatkAraNatvasyApi gamakam ? itya viziSTasya kAryatvasya vyAptyabhAvAdevApara vizeSasAdhakahetuvyApAramantareNA'pi kAryatvasya hetoH svasAdhyasAdhakatvavyAghAtaH saMbhavatyeva, kAryatvavizeSasya tu tatrA'siddhatvAdeva saadhyaa'siddhilkssnnstdvighaatH| yattu-zabdasya kRtakatvAdanityatvasiddhau hetvantareNa guNatvasiddhAvapi na pUrvasya kSatiH' ititadapyacAru, guNatvaM hi dravyAzritatvAdidharmayuktatvamucyate, taccecchande siddhimAsAdayati tadA pUrvahetusAdhitamanityatvaM tatra vyAhanyata eva na a hyanutpannasya tasyA'sattvAdeva dravyAzritatvam guNatvasamavAyo vA saMbhavati, b utpannasyApyatpattyanantaradhvaMsitvena tanna saMbhavati / na ca tadAzritasya utpatta (anumiti) utpanna hotI hai / aise sthaloM meM kahIM bhI kisI bhI vyakti ko anIzvaratvAdi kisI bhI vyabhicAra kAryatva meM upalabdha nahIM huaa| anIzvaratvAdidharma se vyApta hetu kA upalambha yahI to yahA~ avyabhicAra hai aura jaba vaha yahA~ abAdhitarUpa se baiThA hai taba koI bhI buddhimAna yadi yaha kahegA ki-anIzvaratvAdi dharmoM ke sAtha kAryatva kA vyabhicAra hone se ve dharma siddha nahIM ho sakate-to yaha ucita nahIM hogaa| isa tathya ko yadi nahIM mAneMge to bhAsvara rUpAdi dharmoM ke sAtha bhI dhUma kA vyabhicAra mAna liyA jAyegA, phira dhUma hetu se agni kA bodha hone para bhI bhAsvararUpavAle agni kI siddhi nahIM hogii| [kAryatva hetu meM saMdigdhavipakSavyAvRtti aura asiddhi doSa ] kAryatva hetu anIzvaratvAdidharmoM kA bhI vyApya hai isIliye pUrva-pakSI kA yaha saba kahA huA parAsta ho jAtA hai ki-prathamokta hetu se jaba apanA sAdhya siddha hai taba uttarakAla meM kathita hetu se * pUrvasiddha sAdhya kI hI vizeSatA siddha karane kA abhiprAya hai yA pUrvahetu ke sAdhya kI siddhi kA pratibandha karanA hai ?,-[ pR0 396 ] ityAdi....yaha saba isaliye nirasta hai ki-yadi kSiti Adi pakSa meM sirpha kAryatva mAtra kA hI heturUpa meM sAdhyasiddhi ke liye prayoga karate haiM taba vaha buddhimatkAraNapUrvakatva ko siddha nahIM kara sakegA kyoMki hetu kI vipakSa se vyAvRtti hI saMdigdha hai / yadi ghaTAdi meM jaisA kAryatva buddhimatkAraNa kA vyApta hai vaise kAryatva kA heturUpa meM prayoga kareMge to vaisA kAryatva kSiti Adi meM to asiddha hai phira vahAM usase buddhimatkAraNatva kI siddhi kaise hogI ? sArAMza, sAmAnya kAryatva ko buddhimatkAraNatva ke sAtha vyApti na hone se sAmAnya kAryatva hetu se apane sAdhya kI siddhi karane jAyeMge to vyAghAta hI hogA, phira vahA~ anya vizeSa ke sAdhaka hetu kA prayoga bhale hI na kiyA jAya / yadi viziSTa prakAra ke kAryatva ko hetu kareMge to vaha kSiti Adi meM asiddha hone se hI sAdhyasiddhi meM vyAghAta prApta hogA / ataH kisI bhI rIte se kSiti Adi meM buddhimatkAraNaparvakatva siddha nahIM hotaa| [guNatva kI siddhi se anityatva kA dhruva vyAghAta ] yaha jo kahA thA-kRtakatva hetu se zabda meM anityatva kI siddhi hone para anya hetu se usameM Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tava, kharaviSANAderapi tattvaprasaMgAdityAdi AzrayAdAvasiddhatvaM hetoH pratipAdayaddhinirNItamiti na punrucyte| sarvathotpAdakakAraNavyaktivyatiriktasya kSaNamAtrasthiterguNatvaM na saMbhavati tatsaMbhave ca kSaNikatvaM vyAhanyate iti pratipAdayiSyAmaH / dvitIye tu vikalpe 'na ca mivizeSaviparyayoddhAvanena kasyacidapi rUpasyA'bhAvaH kathyate' iti yaduktam , tadapyasaMgatam , yato yadyanyAdRzasya dharmiNaH kutazciddhetoH kSityAdau siddhiH syAt tadA yujyetA'pi vaktum-'mivizeSaviparyayoddhAkmena na kasyaciddheturUpasyAbhAva' iti, tathAbhUtasya tu miNo na prakRtasAdhanAdavagama iti pratipAditam / ata eghAgamAd hetvantarAdvA na tatra vizeSasiddhiH, buddhimatkAraNasyaiva dharmiNa: kSityAdikartRtvenA'siddhatvAt / tataH 'taccA'nvaya vyatireki pUrva kevalavyatirekisaMjJakaM tadeva cA'nvayavyatirekilakSaNaM pakSadharmatAprasAdAd vizeSasAdhanam' iti pratipAdanaM dUrApAstam , dharmyasiddhau tadvizeSasiddherdU rotsAritatvAt / ata eva 'ya itthambhUtasya pRthivyAdeH kartA niyamenA'sAvakRtrimajJAnasambandhI zarIrarahitaH sarvajJa eka ityevaM yadA vizeSasiddhistadA na vizeSaviruddhAnAmavakAzaH iti niHsAratayA vyavasthitam / guNatva kI siddhi kI jAya to isase kRtakatva hetu ko koI kSati nahIM pahuMcatI [ pR. 396-3 ]yaha bAta galata hai / kAraNa, guNatva kA svarUpa hai dravyAzritatvAdidharmavattva / yadi vaha zabda meM siddha hogA to kRtakatva se sAdhita anityatva kA vyAghAta avazya hogaa| vaha isa rIti se-a anutpanna anitya guNa meM to usake asat hone ke kAraNa hI vahA~ dravyAzritatva yA guNatva kA samavAya honA zakya nahIM hai| b utpanna pakSa meM zabda anitya kSaNika guNa rUpa hone se utpatti ke dUsare kSaNa meM hI dhvasta ho jAne se guNatvAdi kA samavAya sambhava nahIM hai| yadi dravyAzritarUpa se usakI utpatti ko hI dravyAzritatva kahA jAya to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki gardabhasIMga Adi meM bhI dravyAzritatva rUpa se utpatti kI Apatti hogI, kyoMki utpatti ke pUrva anutpanna guNa aura kharaviSANa donoM hI samAna haiM.... ityAdi yaha bAta, hetu AzrayAdi meM asiddha hai isa bAta ke acasara meM nizcita kI gayI hai ataH punarukti nahIM karate haiN| taduparAMta, utpAdaka kAraNa vyakti se sarvathA ekAnte bhinna kSaNamAtrasthAyI padArtha meM guNatva hI nahIM ghaTa sakatA aura guNatva mAnane para kSaNikatva kA vyAghAta kaise hotA hai-yaha bAta Age kheNge| [vizeSaviparyayodbhAvana sArthaka nahIM hai ] dvitIya vikalpa meM yaha jo kahA thA [ pR. 396-5 ]-rmivizeSa ke viruddha udbhAvana kara dene mAtra se heta ke kisI Avazyaka rUpavizeSa kA abhAva pradarzita nahIM ho jAtA yaha bhI asaMgata hai| kAraNa, prasiddha vyakti se bhinna prakAra kA dharmI kartArUpa meM yadi pRthvI Adi meM siddha hotA taba. to aisA kahanA ThIka thA ki-'dhami vizeSa ke viruddha udbhAvana se hetu ke kisI rUpa kA abhAva phalita nahIM ho jaataa|' kintu hamane yaha dikhA diyA hai ki sarvajJatvAdivizeSa vAle dharmI ke bodha meM prakRta kAryatva hetu asamartha hai / isIliye anya kisI hetu se yA Agama se bhI Izvara kI yA usake sarvajJatvAdi vizeSa dharmoM kI siddhi dUra hai, kyoMki pRthvI Adi ke kartArUpa meM buddhimatkAraNasvarUpa dharmI hI aprasiddha hone se ve bhI kAryatva kI taraha hI asamartha hai| aba to vaha kathana bhI-anvayavyatirekipUrvaka kevalavyatirekIsaMjJaka pramANa se Izvara kI siddhi aura usI anvayavyatirekI pramANa se pakSadharmatA ke prabhAva se sarvajJatvAdivizeSoM kI siddhi hogI Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 IzvarakartRtve u0pakSaH 503 . yattUktam-zarIrasambandhasya tAvad vyAptyabhAvena tatra nirAkRtiH zarIrAntararahitasyA'pyAtmanaH zarIradhAraNa-preraNakriyAsu yathA vyApArastathezvarasyApi kSityAdikArye' iti tadapyayuktam , aparazarIrarahitatve'pyAtmanaH zarIrasambaddhasyaiva taddhAraNAdikartRtvopalabdherIzvarasyApi zarIrasambaddhasyaiva kAryakartRtvamabhyupagantavyamiti pratipAditatvAt / yadi ca zarIrasambandhAbhAve'pi tasya kSityAdikAryakrtRtvaM tadA vaktavyam-kiM punastat tatra? 'jJAna-cikIrSA-prayatnAnAM samavAyaH tattatroktameveti cet ? na, samavAyasya niSiddhatvAt / na ca kumbhakArAdau zarIrasambandhavyatirekeNAnyat kartRtvamupalabdhamitIzvare'pi tadeva parikalpanIyam , dRSTAnusAritvAta kalpanAyAH / na ca zarIravyatirekeNa jJAna-cikIrSAprayatnAnAmapi sadbhAvaH kvacidupalabdha iti nezvare'pi tdbhaave'saavbhyupgntvyH| tathAhi-jJAnAdInAmutpattAvAtmA samavAyikAraNam , Atma-manaHsaMyogo'samavAyikAraNam , zarIrAdi nimittakAraNam , na ca kAraNatrayAbhAve pareNa kAryotpattirabhyapagamyate / na cAsamavAyikAraNAtma-manaH-saMyogAdisadbhAva Izvare'bhyupagata iti na jJAnAderapi tatra bhAvaH / - athA'samavAyikAraNAderabhAve'pi tatra jJAnAdyutpattistahi nimittakAraNezvaravyatirekeraNAMkurAdeH kimiti notpattiyuktA ? atha jJAnAdyabhAve tadanadhiSThitAnAM kathamacetanAnAM tadupAdAnAdInAM pravRttiH [pR. 397 ]-nirasta ho jAtA hai, kyoMki pUrvokta rIti se jaba dharmI bhI asiddha hai to usake vizeSoM kI siddhi kI bAta hI kahAM? isIliye yaha jo Apane kahA thA - isa prakAra ke pRthvI Adi kA jo kartA hogA vaha avazyameva nityajJAna kA Azraya, azarIrI, sarvajJa aura eka hI hogA-isa rIti se vizeSoM kI siddhi hone para vizeSaviruddhAnumAnoM ko avakAza nahIM hai [ 367-13 ]-yaha bhI sArahIna siddha hotA hai| [ dehadhAraNAdikriyA meM dehayoga avinAbhAvi hai ] yaha jo kahA thA-Izvara meM zarIra kA yoga vyApti na hone se hI vyAhata ho jAtA hai, vyApti isaliye nahIM hai ki anya zarIra na hone para isa zarIra kI dhAraNa-preraNAdi kriyAoM meM AtmA kI pravRtti dikhatI hai, to Izvara bhI pRthvoAdi ke utpAdana meM vinA zarIra pravRtta hogA [ 366-2] -yaha bhI ayukta hI hai kyoMki pahale hI hamane kaha diyA hai ki anya deha na hone para bhI sadeha AtmA hI zarIra ke dhAraNAdi kA kartA banatA huA upalabdha hotA hai ataH Izvara ko sadeha mAna kara hI kArya kA kartA mAnA jA sakatA hai, anyathA nhiiN| yadi kaheM ki zarIrasambAdha ke vinA bhI Izvara meM pRthvI Adi kArya kA kartRtva hai- to yahA~ prazna hai ki usameM kartRtva kyA hai ? yadi kaheM ki jJAnacikIrSA aura prayatna kA samavAya hI Izvara kA kartRtva hai- to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki samavAya kA pahale khaNDana kiyA jA cukA hai [ pR. 123 ] kumhAra meM zarIrasaMbandha ke vinA kabhI bhI kartRtva nahIM dekhA gayA, ata: Izvara meM bhI zarIrasambandha se hI kartatva mAnanA ucita hai kyoMki kalpanA dRSTa padArtha ke anusAra hI kI jA sakatI hai, ucchRGkhalarUpa se nhiiN| zarIra ke vinA kahIM bhI jJAna-icchA aura prayatna kA sadbhAva mAnanA ucita nahIM hai| dekhiye-jJAnAdi kI utpatti meM AtmA ko samavAyikAraNa, AtmA-mana ke saMyoga ko asamavAyikAraNa aura zarIra ko nimittakAraNa Apa bhI mAnate haiN| tIna kAraNoM ke abhAva meM Apa bhI kArya kI utpatti nahIM mAnate haiN| phira bhI Izvara meM Apane asamavAyikAraNabhUta Atma-mana ke saMyogAdi kA sadbhAva nahIM mAnA hai to jJAnAdi bhI vahA~ nahIM ho sakate yaha spaSTa hI hai| Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 vAsyAdivadacetanasya cetanAnadhiSThitasya pravRttyadarzanAt ? pravRttAvapi nirabhiprAyANAM dezakAlAkAraniyamo na syAt , tadadhiSThitasyaiva tasya tanniyatatvadarzanAt / nanvevaM cetanasyApi cetanAntarAnadhiSThitasya karmakarAderiva svAmyanadhiSThitasya kathaM pravRttiH ? atha svAmina evAnyAnadhiSThitasya cetanasya pravRttirupalabhyate, kimaMkurAderakRSTotpattarupAdAnasya tadanadhiSThitasya sA nopalabhyate ? atha ghaTAderupAdAnasya tadanadhiSThitasya tatkaraNe pravRttirnopalabhyata ityaMkurAyupAdAnasyApi tadadhiSThitasyaiva sA prasAdhyate tarhi karmakarAderapi svAmyanadhiSThitasya sA nopalabhyata iti svAmino'pyaparacetanAntarAdhiSThitasya sA sAdhyatAm / yadi punaH svAmino'pyadhiSThAtA cetano mahezaH parikalpyate tahi tasyApyapara itynvsthaa| na ca cetanasyApyaparacetanAdhiSThitasya pravRttyabhyupagame 'acetanaM cetanAdhiSTitam' iti prayoge 'pracetanam' iti dhamivizeSaNasya 'acetanatvAdeH' iti hetozcAvyarthamupAdAnam , acetanavaccetanasyApi cetanAdhiSThitasya pravRttyabhyupagame vyavacchedyAbhAvAt / na cA'cetanAnAmapi svahetusaMnidhisamAsAditotpattInAM cetanAdhiSThAtRvyatirekeNA'pi deza-kAlAkAraniyamo'nupapannaH, taniyamasya svahetubalAyAtatvAta anyathA'dhiSThAtRjJAnakRto'pi sa na syAt / tajjJAnasya sarvA'cetanAdhiSThAyakatve kSaNikatve ca tajjJeyatva [acetanavat cetana meM bhI cetanAdhiSThAna kI Apatti ] yadi asamavAyikAraNAdi ke abhAva meM bhI vahA~ jJAnAdi kI utpatti ko ucita mAnege to nimittakAraNabhUta Izvara ke vinA aMkurAdi kI utpatti ko ucita kyoM na kahI jAya ? ! yadi yaha kahA jAya-jJAnAdi ke abhAva meM Izvara se anadhiSThita acetana upAdanAdikAraNa kriyAnvita kaise hoMge? joM acetana hotA hai vaha cetana se adhiSThita hue vinA kriyAnvita hote hue nahIM dikhate haiM jaise kuThArAdi / yadi cetanAdhiSThAna ke vinA bhI unameM kriyAnvaya mAneMge to kisI cetana kI icchA kA niyantraNa na rahane se unameM dezaniyama, kAlaniyama aura AkAraniyama nahIM ghaTegA / cetanAdhiSThita padArthoM meM hI ye niyama dekhe jAte haiN| to yahA~ prazna hai ki mAlika se anadhiSTita yAnI aprerita karmacArI Adi kI pravRtti jaise nahIM hotI vaise cetanAnadhiSThita cetana kI ( = Izvara kI ) bhI pravRtti kaise hogI ? yadi kaheM ki- jo mAlika hotA hai usakI to anya cetana kI preraNA ke vinA bhI pravRtti upalabdha hotI hI hai-to phira vinA kRSi se utpanna aMkurAdi ke upAdAna meM bhI cetana kI preraNA vinA kriyA kI upalabdhi hone kA kyoM nahIM mAnate haiM ? yadi kaheM-cetana kI preraNA ke vinA ghaTAdi ke upAdAna kAraNoM kI ghaTAdi kArya karane kI pravRtti nahIM dekhI jAto, isIliye aMkurAdi ke upAdAna meM bhI cetana kI preraNA se hI akurajanaka pravatti siddha karanA cAhate haiM |-tb to hama bhI kaheMge ki mAlika kI preraNA ke vinA cetana karmacArI kI pravRtti anupalabdha hai isaliye mAlika kI pravRtti bhI usase bhinna anya cetana kI preraNA se hI hotI hai aisA bhI Apa ko siddha mAnanA hogaa| yadi kaheM ki -mAlika ko preraNA karane vAle anya mahezvara cetana kI siddhi hameM iSTa hI hai to usa Izvara ke preraka anya cetana kI kalpanA kA kahIM anta hI nahIM aayegaa| [ 'acetana' vizeSaNa meM nairarthakya kI Apatti ] dUsarI bAta yaha hai ki yadi cetana bhI anya cetana se adhiSThita hokara hI pravRtta hone kA mAneMge to Apane jo pahale [ dra0 412-6 ] yaha prazastamatike anumAna kA prayoga kiyA thA-'acetana Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 505 meva tadadhiSThitatvam teSAM [iti] sarvakAlabhAvikArye tadaiva pravRttiriti ekakSaNa evottarakAlabhAvikAryotpattiprasaMgaH, aparakSaNe'pi tathAbhUtatajjJAnasadbhAve punarapyanantarakAlakAryotpattiH sadaiva, iti yo'yaM krameNAMkurAdikAryasadbhAvaH sa vizIryata / katipayA'cetanaviSayatve ca tajjJAnAdeH tadaviSayANAM svakArye pravRttirna syAt iti tatkAryazUnyaH sakalaH saMsAraH prasaktaH, na hi tajjJAnAdiviSayatvavyatirekeNA paraM teSAM tadadhiSThita vaM pareNA'bhyupagamyate / atha nityaM tajjJAnAdi, nanvevaM 'kSaNikaM jJAnam , asmadAdipratyakSatve sati vibhudravyavizeSaguNatvAt zabdavat' ityatra prayoge mahezajJAnena hetoybhicaarH| atha tajjJAnAdivyatireke sati' iti vizeSaNAnAyaM doSaH / na vipakSaviruddha vizeSaNaM hetostato vyAvartakaM bhavati, anyathA tavyAvartakatvAyogAt / na cA'kSaNikatvena tadvyatiriktatvaM viruddhaM, dvividhasyApi virodhsyaanyorsiddhH| na ca vipakSA'viraddhavizeSaNopAdAnamAtreNa hetoya'bhicAraparihAraH, anyathA na kazcid heturvyabhicArI syAt, sarvatra vyabhicAraviSaye 'etadvyatiriktatve sati' iti vizeSaNasyopAdAtu zakyatvAt / na ca naiyAyikamatenA'kSaNika jJAnaM sambhavati, 'arthavat pramANam' [ vAtsyA0 (mahAbhUtAdi) cetanAdhiSThita hokara hI pravRtti karate haiM kyoMki ve acetana haiM'-isa prayoga meM acetana aisA jo dhami kA vizeSaNa kiyA gayA hai, tathA 'acetanatvAdi' hetu kA prayoga kiyA gayA hai ye donoM avyartha nahIM raheMge, arthAt vyartha ho jAyeMge, kyoMki aba to Apa acetana kI taraha cetana ko bhI cetanAdhiSThita ho kara hI pravRtta hone kA mAnate haiM, ata: 'acetana' pada meM natra pada se koI vyavacchedya : to rahA nahIM / vizeSaNa to tabhI sArthaka hotA hai jaba usakA koI vyavacchedya ho / yaha bAta bhI vicAraNIya hI hai ki apane hetuoM ke saMnidhAna se utpanna hone vAle acetana padArthoM meM cetana adhiSThAtA ke vinA dezaniyama, kAlaniyama aura AkAraniyama kI upapatti na ho sake aisA hai hI nahIM, apane hetuoM ke bala se hI vaha niyama hone vAlA hai| yadi una hetuoM se vaha niyama nahIM hogA to adhiSThAtA ke jJAna se bhI vaha niyama kaise hogA yaha prazna hI hai| [sakala kAryoM kI eka sAtha punaH punaH utpatti kA prasaMga] tathA jJAna se adhiSThitatva kA artha to yahI hai ki jJAna kI viSayatA se arthAt jJAna nirUpita jJeyatA se AkrAnta honA / aba yadi Apa acetanoM kI pravRtti ke lie IzvarajJAna ko kSaNika evaM sabhI acetana vastu meM adhiSTi ta mAneMge to una acetanoM kI, bhAvi sakala kAryoM kI utpatti ke liye usa kSaNa meM hI pravRtti ho jAyegI jisa kSaNa meM ve IzvarajJAna se adhiSThita haiM, arthAt eka hI kSaNa meM uttarottarakAla bhAvi sakala kAryoM kI utpatti kA atiprasaMga hogaa| tathA, dUsare kSaNa meM bhI yadi una acetanoM ko kSaNika IzvarajJAna se adhiSTita hone kA mAneMge to puna: uttarakSaNa meM bhAvi sakala kAryoM kI ( jo pUrva kSaNa meM ekabAra to utpanna ho cuke haiM unakI phira se ) utpatti hogI, arthAt pratyeka kSaNa meM sakala kAryoM kI bAra bAra utpatti hotI rahegI / phalataH, aMkUrAdi kI kramika utpatti hone ke satya kA vilopa hogA / yadi IzvarajJAna kA viSaya sarva acetana nahIM kintu kucha hI ace. tana padArtha mAneMge to, IzvarajJAna ke viSaya jo nahIM hoMge una acetana padArthoM kI apane kAryoM meM pravRtti ho na hone se sArA saMsAra una kAryoM se vikala ho jaayegaa| IzvarajJAnaviSayatA ko choDa kara kisI anya prakAra ke adhiSThitatva ko to naiyAyika bhI nahIM mAnatA hai| yadi-IzvarajJAna ko nitya mAneMgeto jJAna meM zabda ke dRSTAnta se kSaNikatva ko siddha karane ke liye prayukta hetu (apane logoM ke ) pratyakSa Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 - sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 : bhA0 pRSTha 1 ] iti vacanAta arthakArya jJAnaM tadviSayamabhyupagatam , arthazca kramabhAvI atIto'nAgatazca / yacca kramavajjJeyaviSayaM jJAnaM tat kramabhAvi, yathA devadattAdijJAnaM jvAlAdigocaram , kramavadvijJeyaviSayaM cezvarajJAnamiti svbhaavhetuH| , "prasaMgasAdhanaM cedam , tenAzrayAsiddhatA heto zaMkanIyA / na ca viparyaye bAdhakapramANabhAvAd vyApya-vyApakabhAvA'siddharna prasaMgasAdhanAvakAzo'treti vaktavyam , tasya bhAvAt / tathAhi-yadi kamavatA viSayeNa tada IzvarajJAnaM svanirbhAsaM janyate tadA siddhameva kramitvam / atha na janyate tadA pratyAsattinibandhanAbhAvAd na tad jAnIyAta , viSayamantareNApi ca bhavataH prAmANyamabhyupagataM hIyeta, atItAnAgate viSaye niviSayatvaprasaMgAditi viparyayabAdhakasadbhAvaH siddhaH / kA viSaya hote hue vaha vibhudravya kA vizeSa guNa hai-yaha hetu Izvara ke jJAna meM hI vyabhicArI bana jAyegA kyoMki vahA~ kSaNikatva nahIM hai / - [vipakSavirodhI vizeSaNa ke vinA vyabhicAra anivArya ] . yadi yaha kahA jAya-hetu meM 'IzvarajJAnabhinnatva' vizeSaNa lagA dene para vaha hetu IzvarajJAna meM nahIM rahegA kyoMki sva meM sva kA bheda nahIM rahatA, ataH vyabhicAra nahIM hogaa|-to yaha ThIka nahIM, kyoMki hetu kI vipakSa se vyAvRtti karane ke liye usameM vizeSaNa aisA honA cAhiye jisako vipakSa ke sAtha virodha ho, anyathA vaha vizeSaNa vipakSa se vyAvatti nahIM karA sakatA / to vahA~ vipakSa hai akSaNika vastu, vizeSaNa hai IzvarajJAnabhinnatva, akSaNikatva aura IzvarajJAnabhinnatva ina meM na to sahAnavasthAna rUpa virodha prasiddha hai aura na to 'eka dUsare ko choDa kara rahanA' aisA virodha siddha hai / vipakSa se aviruddha vizeSaNa lagA dene mAtra se kabhI hetu kI vipakSa se vyAvRtti phalita nahIM ho jAtI, varanA, jaise taise vizeSaNa ko lagA dene para koI bhI hetu vyabhicArI nahIM rahegA, kyoMki jahA~ jahA~ vyabhicAra kI sambhAvanA hogI vahA~ vahA~ 'tadbhinnatva' rUpa vizeSaNa lagA denA sarala hai| uparAMta, naiyAyika mata meM, jJAna meM akSaNikatA kA sambhava hI nahIM hai kyoMki vAtsyAyanabhASya ke 'arthavat pramANam' isa vacana se to jJAna jisa artha kA kArya ho vahI usakA viSaya hotA hai-aisA mAnA gayA hai| artha to sabhI samAnakAlIna nahIM hote kintu kramika hote haiM, ata eva kucha atIta hote haiM, kucha anAgata (bhAvi) hote haiM / kramika jJeya artha ko viSaya karane vAlA jJAna bhI vAtsyAyana vacanAnusAra kramika hI ho sakatA hai, udA0 jvAlAdi vastu ko viSaya karane vAlA devadattAdi kA jJAna kramika hI hotA hai| IzvarajJAna kA bhI yahI svabhAva hai kramika artha ko viSaya karanA, ataH isa svabhAvAtmaka hetu se usameM bhI kramavattA yAnI kSaNikatA hI siddha hogii| [prasaMgasAdhana meM AzrayAsiddhi doSa nahIM hotA ] uparokta hetu meM AzrayAsiddhi kI zaMkA karanA vyartha hai kyoMki hameM svatantrarUpa se IzvarajJAna meM kSaNikatA kI siddhi abhipreta nahIM hai kintu para ko mAnya IzvarajJAna meM kSaNikatvarUpa aniSTa kA ApAdana yAnI prasaMgasAdhana hI karanA hai / yadi kaheM ki-'IzvarajJAna meM kramikajJeyaviSayatA mAnane para bhI kSaNikatA ke badale akSaNikatA ko hI mAneM to usameM koI bAdhakapramANa na hone se, kSaNikatva aura kramikajJeyaviSayatA meM vyApya-vyApaka bhAva hI asiddha hone se, ukta prasaMgasAdhana niravakAza hai'-to yaha ThIka nahIM, kyoMki viparyaya kI zaMkA meM bAdhaka pramANa vidyamAna hai / vaha isa prakAra:-yadi kramika Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 507 tajjJAnAdezca nityatve tadviSayatvamantareNAparasya cetanAdhiSThitatvasyAbhAvAda vikalakAraNasya jagato yugapadutpattiprasaMgaH / tathAhi-yad avikalakAraNaM tad bhavatyeva, yathA'ntyAvasthAprAptAyAH sAmagryAH avikalakAraNo bhavanakuraH, avikalakAraNaM ca sarvadA sarvamIzvarajJAnAdihetukaM jagat iti yugapad bhavet / ___ syAdetat-nezvarabuddhayAdikameva kevalaM kAraNam apitu dharmA'dharmAdisahakArikAraNamapekSya tat tat karoti, nimittakAraNatvAdIzvarabuddhacAdeH / ato dharmAdeH sahakArikAraNasya vaikalyAdavikalakAraNatvamasiddham / asadetat -yadi hi tasya sahakAribhiH kazcidupakAraH kriyeta tadA syAt sahakArisavyapekSatA, yAvatA nityatvAt parairanAdheyAtizayasya na kiMcit tasya sahakAribhyaH prAptavyamasti, kimiti tat tathAbhUtAn anupakAriNo'pekSeta ? kiMca, te'pi sahakAriNaH kimiti satataM na saMnihitA bhavanti yadi tajjanyAH ? 'aparasvasaMnidhihetupsahakArivaikalyAditi nottaram teSAmapi tatsaMnidhisahakAriNAM tadAyattotpattInAM tadaiva saMnidhiprasakteH kathamasiddhatA hetoH ? atha nityatve tabuddhayAdikaM sahakArikAraNamutpAdya pazcAdaGakurAdikAryamupajanayatItyabhyupagamastIparAparasahakArijanane evopakSINazaktitvAta tasya nAMkurAdikAryajananam / athA'tajjanyA eva dharmA'dharmAdisahakAriNa ato'yamadoSaH / nanvevaM taireva 'acetanopAdAnatvAt' iti heturanaikAntikaH syAt , atastadAyattasaMnidhayo dharmAdisahakAriNa iti nA'vikalakAraNatvAkhyo hetursiddhH| viSayoM se svaviSaya IzvarajJAna utpanna hogA to kramavattA yAnI kSaNikatA usameM anAyAsa hI siddha hogii| yadi vaha utpanna nahIM hogA to IzvarajJAna aura viSaya meM kAryakAraNabhAva se atirikta dUsarA koI sambandha ghaTaka na hone se IzvarIya jJAna vastu ko nahIM jAna skegaa| viSaya ke vinA bhI yadi IzvarIya jJAna mAneMge to rajjU meM sarpa ke jJAna kI bhAMti usameM svIkRta prAmANya kI hAni hogI, kyoMki atIta-anAgata viSayoM kA jJAna to niviSayaka hI hogA, saviSayaka nhiiN| isa prakAra viparIta zaMkA meM arthAt IzvarajJAna meM kSaNikatva ke vinA bhI kramikajJeyaviSayatA mAnane meM bAdhaka pramANa kI sattA siddha hai| - [nityajJAna pakSa meM eka sAtha jagat utpatti kA prasaGga] yadi IzvarajJAnAdi nitya hI hai-to sabhI vastu meM tadviSayatA rahegI, aura tadviSayatA se anya koI cetanAdhiSThitatva nahIM hai ata: sArA jagat eka sAtha cetanAdhiSThita ho jAne se sAre jagat kI utpatti eka sAtha hone kI Apatti hogii| dekhiye, jisa vastu ke kAraNa avikala yAnI saMpUrNatayA upasthita rahate haiM vaha vastu avazya utpanna hotI hai| udA0 jaba aMkura kI sAmagrI antyAvasthA ko prApta ho jAtI hai taba aMkura avikalakAraNavAlA ho jAne se utpanna hotA hI hai / IzvarajJAnAdi hetuka sArA jagat bhI avikalakAraNavAlA hI hotA hai, ataH eka sAtha hI usakI utpatti honI caahiye| . [ avikalakAraNatva hetu meM asiddhidoSa kI AzaMkA ] kadAcit Apa yaha kaheMge ki jagat kA kAraNa sirpha Izvara jJAnAdi hI nahIM hai, kintu dharmaadharma Adi sahakArikAraNa ko sApekSa ho kara hI IzvarajJAnAdi jagat ko utpanna karatA hai, kyoMki Izvara kA jJAna aneka nimitta kAraNoM meM se eka kAraNa hai / ataH jaba sahakArikAra NabhUta dharmAdharmAdi upasthita nahIM rahate taba ApakA hetu avikalakAraNatA asiddha bana jAyegA, arthAt jagat kI eka sAtha Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAnakAntiko'pi avikalakAraNatvahAniprasaMgAt , avikalakAraNasyApyutpattau sarvadevA'nupaniprasaMgAcca vizeSAbhAvAta / etena yadapyudadyotakareNoktama "yadyapi nityamIzvarAkhyaM kAraNama vikalaM bhAvAnAM saMnihitaM tathApi na yugapadutpattiH, Izvarasya buddhipUrvakAritvAt / yadi hIzvaraH sattAmAtreNevA'buddhipUrva bhAvAnAmutpAdakaH syAttadA syAdetaccodyam , yadA tu buddhi pUrva karoti tadA na doSaH, tasya svecchayA kAryeSu pravRtteH, ato'naikAntikataiva hetoH" [ * / iti, tadapi nirastam / na hi kAryANAM kAraNasyecchAbhAvAbhAvApekSayA pravRtti-nivRttI bhavataH yenA'pratibaddhasAmarthya'pIzvarAkhye kAraNe sadA saMnihite tadIyecchA'bhAvAd na pravarteran , ki tahi kAraNagatasAmarthyabhAvAbhAvAnuvidhAyino bhAvAH / tathAhi-icchAvato'pi kara-caraNAdivyApArA'kSamAt kulAlAderasamarthAd notpadyante ghaTAyo bhAvAH, samarthAcca bIjAderanicchAvato'pi samutpadyamAnA upalabhyante'GakurAdayaH / tatra yadI. sAkAraNa kAryotpAdakAlavadapratihatazakti sadaivAvasthitaM bhAvAnAM tata kamiti tadIyAmanupakAriNI tAmicchAmapekSante yenotpAdakAlavad yugapannavotpadyaran ? evaM hi tairavikala kAraNatvamAtmano dazitaM bhavet yadi yugapad bhaveyuH / na cApIzvarasya parairanupakAryasya kAcidapekSA'sti yenecchAmapekSeta / na ca baddhivizeSavyatirekeNAparA icchA tasya sambhavati / utpatti kI Apatti nahIM rhegii| kintu yaha galata hai| yadi nityajJAna ke Upara sahakAriyoM ko koI upakAra karanA hotA taba to use sahakAriyoM kI apekSA ho sakatI, kintu IzvarajJAna to nitya hone se aparivartanazIla hai ataH usameM kucha bhI naye atizaya (saMskAra) kA AdhAna zakya hI nahIM hai phira sahakAriyoM se usako kucha bhI lenA denA nahIM hai to anupakAraka sahakAriyoM kI vaha kyoM apekSA rakhegA? dUsarI bAta yaha hai ki-ve sahakAri bhI IzvarajJAna se janya haiM yA ajanya ? A yadi jaya mAneMge to ve IzvarajJAna rUpa nityakAraNa se utpanna hokara sAre jagat kI utpatti meM saMdA saMnihita hI kyoM nahIM raheMge ? yadi kaheM ki sahakAriyoM ke saMnidhAna ke hetu bhI anya sahakArI haiM to ve sahakAri bhI IzvarajJAna janya mAnane para sadA saMnihita raheMge ataH tadadhIna utpatti vAle sahakArI bhI sadA saMnihita hI rheNge| tAtparya, sahakArIyoM ko IzvarajJAna janya mAnane para unakI saMnidhi sadA upasthita rahane se avikalakAraNatva hetu asiddha nahIM hogaa| yadi kaheM ki-IzvarajJAna to nitya hai kinta pahale usane sahakArI kAraNa kI utpatti hogI, bAda meM aMkUrAdi kArya kI utpatti hogI aisA hama mAnate haiM ataH eka sAtha utpatti kI Apatti nahIM hai to yahAM aMkurAdi kArya kabhI utpanna na hone kI Apatti aayegii| kAraNa, sahakArIyoM ko utpatti karane ke liye bhI anya sahakArIyoM kI apekSA hogI, una ko utpanna karane meM anya anya sahakArIyoM kI apekSA hogI,- isa prakAra pUrva pUrva sahakArIyoM ko utpanna karane meM hI IzvarajJAnAdi kI zakti kSINa ho jAne para aMkurAdi kI utpatti kA avasara hI nahIM rhegaa| yadi dUsarA pakSa dharmAdharmAdi sahakArIyoM ko IzvarajJAna se ajanya mAneMge to prathama pakSa meM prayukta koI bhI doSa nahIM hogA, kintu 'acetanopAdAnatvAt' yaha hetu yahA~ vyabhicArI ho jAyegA kyoMki vahA~ hetu rahegA kintu cetanAdhiSTi tatvarUpa sAdhya to nahIM rhegaa| isa kAraNa se dharmAdharmAdi sahakAri ke saMnidhAna ko anya sahakArI sApekSa na mAna kara IzvarajJAnAdhIna hI mAnanA hogA aura * nyAyasUtra 4-1-21 nyAyavAttike 'tatsvAbhAvyAt satatapravRttiH.'' ityAdi draSTavyam / Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSa: 509 buddhizcezvara yadi nityA vyApikaikA cA'bhyupagamyeta tadA sevA'cetanapadArthAdhiSThAtrI bhavidhyatIti kimaparatadAdhArezvarAtmaparikalpanayA ? athAnAzritaM tajjJAnaM na sambhavatIti tdaatmpriklpnaa| nana tadAtmA'pyanAzrito na saMbhavatIti aparAparAzrayaparikalpanayA'nantezvara prasaGgaH / atha dravyatvAttasyA'nAzritasyApi sadbhAvaH na buddheH- guNatvAt-iti nAyaM doSaH / nanu kutastasyA guNatvam ? 'tatra samavetatvAditi nottaram, tasyaivA'nizcayAt / 'tadAdheyatvAttasyAH tatsamavetatvamiti cet ? nanu kenaitat pratIyate ? na tAvadIzvareNa, tenAtmano jJAnasya cA'grahaNAt idamatra samavetam' iti tasya pratIterayogAta / 'tajjJAnasya tatra samavetatvameva tadagrahaNamityapi nottarama, anyonyasaMzrayAta-siddhe 'idamatra' iti grahaNe tatra tatsamavetatvasiddhiH, asyAzca tadgrahaNasiddhirityanyonyAzrayaH / tannezvarastajjJAnamAtmani samavetamavaiti, yazcAtmIyamapi jJAnamAtmani vyavasthitaM na vetti sa sarvajagadupAdAnasahakArikAraNAdikamavagamayiSyatIti kaH zraddhAtumarhati ?! taba to hamArA avikalakAraNatva hetu asiddha nahIM hogaa| ataH sAre jagat kI eka sAtha utpatti kI Apatti bhI tadavastha rhegii| [avikalakAraNatva hetu meM anaikAntikatAdoSa nahIM ] avikalakAraNatva hetu ko anaikAntika bhI nahIM dikhA sakate, kyoMki yadi kArya avazya utpanna nahIM hogA to vahA~ avikalakAraNatva hI nahIM raha sakegA, (kyoMki donoM samavyApaka hai,)| yadi avikalakAraNatva ke rahane para bhI kAryotpatti nahIM mAneMge taba to kabhI bhI kArya kI utpatti nahIM ho pAyegI, kyoMki kAraNa kI utpatti ke liye avikalakAraNatA se adhika to koI vizeSa hai nahIM jisa kI anupasthiti se kadAcit kArya kI anutpatti kahI jA sake / udyotakarane bhI jo yaha kahA hai-hAlA~ ki IzvarasvarUpa avikala kAraNa nitya hone se sadA sarva bhAvoM ko saMnihita hI hai, phira bhI sabhI kI eka sAtha utpatti nahIM hotI kyoMki Izvara buddhipUrvaka kArya karatA hai / yadi vaha apanI sattAmAtra se abuddhipUvaka hI bhAva kA utpAdaka hotA taba to vaha ApAdana zakya thA kiMtu jaba vaha buddhipUrvaka karatA hai taba koI doSa nahIM hai, kyoMki vaha apanI icchA se hI kAryoM ke liye pravRtta hogA / ataH hetu meM anaikAkAntikatA kA doSa nahIM hai|"-yh udyotakara kA kathana bho parAsta ho jAtA hai / kAraNa, kAryoM kI pravRtti aura nivRtti kAraNa kI icchA ke bhAvAbhAva ko AdhIna yadi hotI taba to apratihata sAmarthyavAle IzvarasvarUpa kAraNa sadA saMnihita hone para bhI usakI icchA ke abhAva meM kAryoM kI apravRtti mAnanA saMgata hai, kiMtu vaisA nahIM hai, sabhI bhAva kAraNagata sAmarthya ke hI bhAvAbhAva kA anusaraNa karate haiN| jaise dekhiye, icchA ke hone para bhI kara-caraNAdi ke saMcAlana meM azakta kumhArAdi asamartha hone se ghaTAdi bhAva utpanna nahIM hote| aura kisI kI icchA na hone para bhI sAmarthyavAle bIja se aMkurAdi kI utpatti dikhAI detI hai aba yadi IzvarasvarUpa kAraNa kAryotpAdaka kAla ke jaise apratihata zaktivAlA sadaiva bhAvoM kA saMnihita hogA to phira sva kI anupakAraka IzvarecchA kI apekSA kyoM rahegI ? jaba apekSA nahIM hogI to utpAdaka kAla kI bhA~ti sadA saMnihita IzvarasvarUpa kAraNa se eka sAtha sabhI bhAvoM kI utpatti kyoM nahIM hogI ? yadi unakI eka sAtha utpatti hotI taba to yaha dikhAI detA ki apane kAraNa avikala haiN| tathA, nitya Izvara kisI kA bhI upakArya nahIM hai jisase ki usako kisI kI apekSA rahe, phira icchA kI bhI apekSA kyoM mAnI jAya? tathA, icchA bhI 'maiM aisA Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nApi tajjJAnamavaiti 'sthANAvahaM samavetam' iti, tenA'tmano'vedanAta AdhArasya ca / na ca tadagrahaNe 'idaM mama rUpamatra sthitam' iti pratItiH saMbhavati / na ca tata AtmAnamapyavaiti, asvasaMvi ditatvAbhyupagamAt / na cAparaM tadgrAhakaM nityaM jJAnaM tasyezvarasyApi saMbhavati- yenakena sakalaM padArthajAtamavagamayati apareNa tu tajjJAnam-samAnakAlaM yAvadravyabhAvisajAtIyaguraNadvayasyAnyatrAnupalabdhestatrApi tatkalpanA'saMbhavAt / tatkalpane vA'kartR kamaMkurAdikArya kiM na kalpyeta ? karUM' aisI eka prakAra kI buddhi ke alAvA aura kucha nahIM hai / aura usakI buddhi to nitya hI hai ataH sadA kAryotpatti kA prasaGga jyoM kA tyoM rhegaa| [ buddhi ke AdhArarUpa meM IzvarakalpanA nirarthaka ] dUsarI bAta yaha hai-Izvara kI buddhi ko agara nitya, vyApaka aura eka mAnate haiM to vahI sakala acetana padArthoM kI adhiSThAtrI bhI bana jAyegI to phira isa buddhi ke AdhArarUpa meM IzvarAtmA kI kalpanA kyoM kI jAya? yadi kaheM ki-Azraya ke vinA nirAdhAra jJAna sambhava nahIM hai ataH usake AdhArarUpa meM Izvara kI kalpanA karate haiM / to yahA~ ananta Izvara kI kalpanA A par3egI kyoMki nirAdhAra Izvara bhI sambhava nahIM hai isaliye eka Izvara ke AdhArarUpa meM anya anya Izvara kI kalpanA karanI hogii| yadi kaheM ki-buddhi guNAtmaka hone se vaha nirAdhAra nahIM ho sakatI kintu Izvara dravyAtmaka hone se vaha nirAdhAra bhI ho sakatA hai, ataH usake AdhArarUpa meM ananta Izvara kI kalpanA kA doSa nahIM hogA |-to yahA~ prazna hai ki buddhi meM guNAtmakatA kI siddhi kaise hogI? [buddhi meM guNarUpatA kI siddhi kaise ?] aisA to nahIM kahA jA sakatA ki 'IzvarAtmA meM samaveta hone se buddhi guNarUpa hai'-kyoMki buddhi usameM samaveta hai yA nahIM yahI nizcaya nahIM hai / yadi kaheM ki-Izvara meM AdheyarUpa hone se buddhi usameM samaveta hone kA nizcaya hogA-to yahA~ bhI prazna hai ki aisA nizcaya kauna karegA? a Izvara yA b usakA jJAna ? a Izvara to aisA nizcaya nahIM kara sakatA, kyoMki vaha ( svayaM jJAnAtmaka na hone se ) apanA aura apane jJAna kA grahaNa hI jaba nahIM kara sakatA to 'yaha jJAna Izvara meM samaveta hai' aisA nizcaya hone kI sambhAvanA hI nahIM hai| yadi kaheM ki-'usakA jJAna usameM samaveta honA' yahI usakA grahaNa hai-to yaha uttara ThIka nahIM, kyoMki yahA~ anyonyAzraya doSa isa prakAra hai-'yaha isa meM hai' aisA grahaNa siddha hone para usameM jJAna kA samavetatva siddha hogA aura usameM jJAna kA samavetatva siddha hone para hI ukta grahaNa kI siddhi hogii| isa prakAra anyonyAzraya spaSTa hai / ata: Izvara yaha nahIM jAna sakatA ki-'jJAna mere meM samaveta hai'| jaba vaha itanA bhI nahIM jAna sakatA ki merI AtmA meM jJAna hai taba sAre jagat ke upAdAna aura sahakArI kAraNa Adi ko vaha jAna pAtA hogA-yaha zraddhA kauna karegA? [ jJAna se samavetatva kA nizcaya azakya ] _b Izvara kA jJAna bhI yaha nahIM jAnatA ki maiM sthANu (zaMbhu) meM samaveta hUM', kyoMki vaha bhI na apane ko jAnatA hai aura na apane AdhAra ko, aura yaha na jAnane para 'merA yaha svarUpa yahA~ avasthita hai' aisI bhI pratIti kA saMbhava nahIM hai| vaha apane ko isaliye nahIM jAnatA ki nyAyamata meM Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtva uttarapakSaH 511 astu vA tatra yathoktaM jJAnadvayam tathApi tayorjJAnayoranyatareNa svagrahaNavidhureNa na svAdhArasya, na sahacarasya jJAnasya, nApyanyasya gocarasya grahaNam / tathAhi yat svagrahaNavidhuraM tannAnyagrahaNam , yathA ghaTAdi, svagrahaNavidhuraM ca prakRtaM jJAnam , tato'nena sahacarasyA'grahaNAta kathaM tenA'sya grahaNam ? tenApi grahaNavirahitenA'sya vedane tadeva vaktavyam iti na kasyacid grahaNam iti na tatsamavetatvena tabuddhaguNatvam , nApi tadAdhArasya dravyatvaM siddhimupagacchati / tasmAnnityabuddhipUrvakatve'kurAdInAM kimiti yugapadutpAdo na bhavet Izvaravat tadabaddharapi sadA saMnihitatvAta ? anityabaddhisavyapekSasyApIzvarasyAcetanAdhiSThAyakatvena jagadvidhAtRtve tasya nityatvena tabuddherapi sadA saMnihitatvam , avikalakAraNayoH sarvadA saMnihitatvAdyugapadaMkurAdikAryotpattiprasaMgaH / tasmAt 'buddhimattvAt' iti vizeSaNakiMcitkarameva iti nA'naikAntikatA hetoH| jJAna ko svasaMviditatva nahIM mAnA jaataa| aura anya koI nitya jJAna Izvara meM saMbhava nahIM hai jisase ki vaha prathama jJAna kA grahaNa kreN| yadi vaisA hotA taba to-eka jJAna se Izvara sakala padArthasamUha ko jAnatA aura dUsare se pahale jJAna ko jAna letA-aisA ho sakatA thA, kintu aisI kalpanA kA sambhava nahIM, kyoMki yAvadravya bhAvi do sajAtIya guNa eka sAtha kahIM bhI upalabdha nahIM hai / yadi anyatra anupalabdha hone para bhI vaisI kalpanA kI jAya to phira aMkurAdi kArya akartRka hone kI kalpanA bhI ho skegii| [ stra ke agrAhI jJAna se para kA grahaNa azakya ] kadAcit do jJAna kA ekakAla meM sahAstitva mAna liyA jAya to bhI unameM se eka bhI apane AdhAra kA, apane sahacAri jJAna kA athavA anya kisI viSaya kA grahaNa nahIM kara sakatA kyoMki vaha apane grahaNa se vikala hai / dekhiye, yaha niyama hai ki-jo svagrahaNazUnya hotA hai vaha dUsare kisI kA grahaNa nahIM karatA, udA0 ghaTAdi, prastuta IzvarIyajJAna bhI svagrahaNazUnya hI hai / ataH usase apane sahacAri kA grahaNa zakya nahIM hai, to phira dUsare jJAna se prathama jJAna kA grahaNa kaise hogA ? prathama jJAna ke liye bho, svagrahaNazUnya hone se dUsare jJAna ko, vaha grahaNa nahIM kara sakatA ityAdi vahI bAta lAgu hogii| phalataH kisI kA bhI grahaNa ho jaba siddha nahIM hogA to 'jJAna Izvara meM samaveta hai' aisA bhI grahaNa nahIM ho sakegA / tAtparya, tatsamavetatva ke AdhAra para buddhi meM guNarUpatA kI, aura usake AdhAra meM dravyatva kI, siddhi nahIM kI jA sktii| aba phira se vaha prazna AyegA hI kI, jaba Izvara kI taraha usakI buddhi bhI sadA upasthita hai aura aMkurAdi nityabuddhi pUrvaka hI utpanna hote haiM to aMkurAdi sAre jagat kI eka sAtha utpatti hone kA doSa kyoM nahIM hogA? yadi Izvara kI baddhi ko anitya mAna kara, Izvara meM anityabuddhisApekSa acetanAdhiSThAyakatA mAnI jAya aura aise Izvara ko jagat kA kartA kahA jAya to bhI uparokta Apatti-aMkurAdi ko eka sAtha utpatti kI Apatti tadavastha hI hai, kyoMki-anityabuddhi kA utsAdaka IzvararUpa kAraNa nitya hone se vaha buddhi bhI nayI nayI utpanna ho kara sadA saMnihita hI rahegI / ata: udyotakara ne jo yaha kahA thA ki 'Izvara buddhivAlA ( arthAt buddhi pUrvaka kartA ) hone se sakalabhAvoM ko ekasAtha utpatti kI Apatti nahIM hogI'-yahA~ 'buddhivAlA hone se' aisA kathana uparokta rIti se akiMcitkara siddha huaa| isa liye hamane jo kahA thA ki jo avikalakAraNavAlA hotA hai vaha utpanna hotA hI hai-yahA~ hetu meM koI anaikAntikatA doSa nahIM rhtaa| Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 bhAva: na cApi viruddhatA, sapakSe bhAvAt / caivaM (? tadevaM) bhavati tasmAd viparyayaprayogaH-yad yadA na bhavati na tat tadAnImavikalakAraNam yathA kuzUlAvasthitabIjAvasthAyAmanupajAyamAnoM'kuraH, na bhavati caikapadArthotpattikAle sarva vizvama iti vyApakAnupalabdhiH / na ca siddhasAdhyatA, Izvarasya tajjJA. nAdervA kAraNatve vikalakAraNatvAnupapatteH prasAdhitatvAt / tanna nityajJAna prayatna-cikIrSANAM tatsamavAyasya vA nityasya kartRtvaM yuktam / tasmAt zarIrasambandhasyaiva kumbhakArAdau kartRtvavyApakatvena pratItestadabhAve kartRtvasyApi vyaapysyaabhaavprsNgH| tacca a kvacit karAdivyApAreNa kArakaprayoktRtvalakSaNam-yathA kumbhakArasya daNDAdikAraNaprayoktRtvam , b aparaM vAgvyApAreNa-yathA svAminaH karmakarAdiprayoktatvasvarUpam, c anyacca prayatnavyApAreNa-yathA jAgrata: svazarIrAvayavaprerakatvasvabhAvam , d kiMcicca nidrA-mada pramAdavizeSeNa tAlvAdi-karAdiprerakatvam, sarvathA zarIrasambandha eva kartRtvasya vyApakaH, sa cedIzvarAnnivartate svavyApyamapi kartRtvamAdAya nivartate iti na tasya kartRtvamabhyupagantavyamiti prsNgH| . ___ atha tasya jagatkartRtvamabhyupagamyate tadA zarIrasambandhaH kartRtvavyApako'bhyupagantavya iti prsNgvipryyH| na ca kArakazaktiparijJAnalakSaNaM tasya kartatvama-yena prasaMga-viparyayayoryAptyasi syAt-kumbhakArAdau muddaNDAdikArakazaktiparijJAne'pi zarIravyApArAbhAve ghaTAdikAryakartRtvA'darzanAt [prasaMgasAdhana ke bAda viparyayaprayoga] avikalakAraNatva hetu viruddha bhI nahIM hai, kyoMki aMkurAdi sapakSa meM vidyamAna hai / aba to prasaMga sAdhana prayoga kI taraha viparyaya prayoga bhI isa prakAra kiyA jA sakatA hai jo jaba nahIM utpanna hotA vaha usa kAla meM avikalakAraNavAlA nahIM hotaa| udA0 bIja kI kuzUla ( koThAra ) gata avasthA meM aMkara utpanna nahIM hotA hai| (prastUta meM, kisI eka vastu kI utpatti kAla meM sArA jagat utpanna nahIM hotA / isa viparyaya prayoga meM vyApaka ( utpatti ) kI anupalabdhi ko hetu kiyA gayA hai| yadi aisA kaheM ki isameM siddhasAdhyatA doSa hai kyoMki hama bhI aMkurAdi kI utpatti ke viraha meM IzvarajJAnAdi ke viraha ko mAnate hI haiM to yaha bAta galata hai kyoMki jaba vizva kA kAraNa Izvara aura usakA jJAnAdi hai taba vikalakAraNatA kI upapatti karanA hI kaThIna hai, yaha bAta vistAra se kaha dI gayI hai / niSkarSaH-nitya jJAna, prayatna aura icchA athavA to unake nitya samavAya se kartRtva kI bAta yukta nahIM hai| [zarIrasambandha katRtva kA vyApaka ] uparokta carcA kA sAra yaha hai ki kumbhakArAdi meM kartRtva ke vyApaka rUpa meM zarIra kA sambandha dikhAI detA hai, ataH Izvara meM yadi vyApakabhUtazarIrasambandha nahIM mAnanA hai to usake vyApyabhUta kartRtva ke abhAva kI Apatti hogI / kartRtva ke bhI vividha prakAra haiM, ve kahIM kahIM hastAdi ke vyApAra se zeSa kArakoM ko prerita (saMcAlita) karanA yahI kartRtva hai, udA0 daNDAdi kAraNoM kA saMcAlana karane vAlA kumhAra ghaTa kA kartA hotA hai| b kahIM, vANI ke vyApAra se bhI kartatva hotA hai udA0 mAlika apane maukhika AdezoM se karmacArigaNa ko kriyAnvita karatA hai| kahIM sirpha prayatna ke vyApAra se hI kartRtva hotA hai-udA0 jAgrat dazA meM apane hasta-pAdAdi ke saMcAlana kA kartRtva sirpha prayatna vyApAra se hotA hai / d kahIM, nidrA-unmAda-pramAdAdi vizeSa avasthA se oSTha-tAlu Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 513 supta pramattAdau ca tAlvAdikAraNaparijJAnAbhAve'pi tadvyApAre prayatnalakSaNe sati tatpreraNakAryadarzanAt / yadapyabhidhAnamAtreNa viSApahArAdikAryakartRtvam tadapi na jJAnamAtranibandhanam kiMtu zarIrasambandhA'vinAbhUtaviziSTAtmaprayatnahetukameva / api ca, viziSTadharmA'dharmAdyupadezavidhAyIzvaraH sarvajJatvena mumukSubhirupAsyaH, anyathA ajJopadezAnuSThAne teSAM vipralambhazaMkayA tatra pravRttirna syAt / taduktam-[ pramANavA0 1-32 ] "jJAnavAn mRgyate kazcittaduktapratipattaye / ajJopadezakaraNe vipralambhanazaMkibhiH // " tasya ca sarvajJatve satyapyazarIriNo vaktrAbhAvAdupadeSTatvA'sambhava iti tatkRtatvena tadupadezasya prAmANyA'siddherna mumukSUNAM tatra pravRttiH syAditi upadezakartRtve tasya zarIrasambandho'pyavazyamabhyupagantavyaH, vyApyAbhyupagamasya vyApakAbhyupagamanAntarIyakatvAt / zarIrasambandhAbhAve tu vyApyasyApyupadezavidhAtRtvasyAbhAva iti prasaMga-viparyayau / vyApyavyApakabhAvaprasAdhakaM ca pramANaM tAlvAdivyApArAbhAve'pyupadezasya sadbhAve tasya taddhatakatvaM na syAditi kArya kAraNabhAvaprasAdhakaM prAgeva prazitamiti na punrucyte| Adi aura hasta-pAdAdi ke saMcAlana kA kartRtva hotA hai| ye sabhI prakAra ke kartRtva kA vyApakabhUta hai zarIrasambandha, kyoMki usake vinA uparokta cAra meM se eka bhI prakAra kA kartRtva nahIM hotaa| yadi Izvara meM zarIrasambandha nahIM rahegA to usakA vyApya kartRtva bhI nivRtta hogA-phalataH Izvara meM kartRtva nahIM mAnA jA sakegA-yaha prasaMga sAdhana huaa| ___usakA viparyaya bhI isa prakAra hai ki-yadi Izvara meM jagatkartRtva mAnate haiM to usakA vyApaka zarIrasambandha bhI mAnanA hI hogaa| [kArakazaktijJAna svarUpa katRtva anupapanna ] yadi kaheM ki-kartRtva kArakoM kI zakti kA parijJAnarUpa hai aura aise kartRtva ke sAtha dehasambandha kA vyApya-vyApaka bhAva nahIM, arthAt vyApti ke viraha meM prasaMga aura viparyaya donoM kA utthAna bhagna ho jaayegaa| to yaha ThIka nahIM, kyoMki kumhArAdi dRSTa kartAoM meM miTTo-daNDaAdi kArakoM kI zakti kA jJAna hote hue bhI deha vyApAra ke vinA ghaTAdi kArya kA kartRtva nahIM dekhA jaataa| uparA~ta, suSupti aura pramattAvasthA meM oSTha-tAlU Adi kArakoM kA jJAna na rahane para bhI usake saMcAlaka prayatna ke hone para unakA saMcAlanarUpa kArya dikhatA hai ataH kArakazaktijJAna yaha kartRtvarUpa nahIM mAnA jA sakatA / taduparAMta, jahA~ kisI pavitra puruSa ke nAma mAtra ke uccAraNAdi se viSa kA uttAraNa Adi kArya kA kartRtva dikhatA hai vahA~ kevala kArakajJAna hI katatva kA mUla nahIM hai kintu dehasambandhAvinAbhAvi viziSTa prakAra kA Atmaprayatna hI kartRtva meM hetubhUta hotA hai| [ mukhAdi ke abhAva meM vaktRtva kI anupapatti ] dUsarI bAta yaha hai viziSTa dharmAdharmAdi padArtha kA upadezaka Izvara sarvajJatva ke AdhAra para hI mumukSuoM ke liye upAsya hotA hai| yadi vaha sarvajJa nahIM hogA to ajJAnI ke upadeza se anuSThAna karane para phalavisaMvAda kI zaMkAvAle mumukSuoM kI pravRtti hI ruka jaayegii| jaise ki kahA hai . ajJAnI ke upadeza se pravRtti karane meM phalavisaMvAda kI zaMkAvAle ( mumukSuoM ) zAstrokta arthoM ko jAnane ke liye jJAnI kA anveSaNa karate haiN| .... Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tat sthitametat-na zarIrAbhAve mahezasya kartRtvamiti / tena zarIramanaHsambandhAbhAve prayatna. bddhcaaderbhaavaadiishvrsttaivaa'siddhaa| ataH "tadabhAve kasya vizeSaH zarIrAdiyogalakSaNaH sAdhyate?".... ityAdiparvapakSavacanaM niHsAratayA vyavasthitama / prasaMgaviparyayonimittabhUtavyAptipradarzanasya vihitatvAt / yadapyuktama 'jJAna cikIrSA-prayatnAnAM samavAyo'stIzvare, te tu jJAnAdayastatra nityAH' tadapyayuktatvena pratipAditam / yaccoktam-'tatra zarIrasambandhasya vyAptyabhAvAdasiddhiH' tadapyasat , zarIrasambandhasya kartRtvavyApakatvapratipAdanAt / yadapyUktam-'nApyasarvajJatvaM vizeSaH kulAlAdiSu dRSTastatra sAdhyate' ityAdi, tadapyayuktam , kulAlAderghaTAdikAryasyopAdAnAdyabhijJatve karmAdinimittakAraNAbhijJatvaprApteH sarvajJatvapraktiH iti vyarthamaparezvarasarvajJaparikalpanam , tannirvartakAtIndriyA'dRSTaparijJAnavata tasyApi sakalapadArthaparijJAnaprasakteH / athA'dRSTA'parijJAne'pi kulAlo matpiNDadaNDAdikatipayakArakazaktiparijJAnAdeva ghaTAdilakSaNaM svayakArya nirvatayatIti / tIzvaro'pyatIndriyAzeSapadArthaparijJAnamantareNA'pi katipayakArakazaktiparijJAnAdeva svakArya nirvartayiSyati iti na sakalakAryakartRtvAnyathA'nupapattyA tsyaatiindriyaadyshesspdaarthjnytvlkssnnsrvjnytvsiddhiH| yadi vaha sarvajJa hone para bhI azarIrI hogA to mukha ke viraha meM upadeza kA sambhava nahIM rahegA, ataH sarvajJakathitatva ke AdhAra para upadeza kA prAmANya siddha nahIM ho sakegA, phalataH zAstra se mamakSaoM kI pravatti ruka jaayegii| isa aniSTa ke nivAraNArtha sarvajJa Izvara meM upadeza kartRtva ghaTAne ke liye dehasambandha bhI avazya mAnanA par3egA, kyoMki vyApya kA svIkAra vyApakasvIkAra kA avinAbhAvI hotA hai| tathA, dehasambandha ko yadi nahIM mAnege to usakA vyApya upadezakartRtva bhI nahIM mAna sakate |-is prakAra prasaMga aura viparyaya se donoM ora naiyAyika ko bandhana prApta hai| upadezakartRtva aura dehasambandha ke bIca vyApya-vyApaka bhAva kI siddhi ke liye pahale hamane kArya-kAraNabhAvarbhita yaha pramANa dikhAyA hI hai ki yadi tAlu-oSThAdi kI kriyA ke vinA bhI upadeza kI sambhAvanA kareMge to upadeza meM oSTha-tAlukriyA kI kAraNatA kA hI bhaMga ho jAyegA, [ pR. . paM. ] aba phira se isa kA pradarzana karanA Avazyaka nahIM hai| [dehAdi ke viraha meM IzvarasattA kI asiddhi ] isa taraha yaha siddha huA ki zarIra ke abhAva se Izvara meM katRtva bhI nahIM hai| phalataH, deha aura mana ke saMyoga vinA prayatna aura buddhi na hone se Izvara kI sattA hI siddha nahIM ho sktii| isaliye parvapakSI kA yaha vacana Izvara ke abhAva meM Apa kisa vyakti ke vizeSarUpa meM dehAdisambandha siddha kareMge? [ 399-8 ] ityAdi, yaha sArahIna siddha huA, kyoMki prasaMga aura vipayaya kI prayojaka vyApti (=kartatva meM deha kI vyApti) kA pradarzana ho cukA hai / yaha jo kahA thA Izvara meM bhI jJAna. utpAdanecchA aura prayatna kA samavAya hai, aura Izvara ke ye jJAnAdi nitya haiM [ 400-5 ] yaha bhI bhayata pratipAdana hI hai kyoMki nityajJAnAdi kisI bhI prakAra nahIM ghaTate yaha dikhA cuke haiM / yaha jo kahA thA-'kartRtva meM zarIrasambandha kI vyApti hI na hone se zarIra asiddha hai' [ 392-2 ] yaha bhI jUThA hai kyoMki dehasambandha kartRtva kA kaise vyApaka hai yaha hama dikhA cuke haiN| Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 515 yaccoktam kSetrajJAnAM niyatArthaviSayagrahaNaM sarvavidadhiSThitAnAm , yathA pratiniyatazabdAdiviSayagrAhakANAmaniyataviSayasarvavidadhiSThitAnAM jIvaccharIre....ityAdi-tadapyasaMgatam , yataH zabdAdiviSayagrAhakANAmiti dRSTAntatvenopanyAso yadIndriyANAM tadA teSAM karaNatvAd vedanalakSaNakiyA'nAzrayatvAt kathaM niyatazabdAdiviSayagrahaNam ? atha grahaNAdhAratvena na teSAM niyatazabdAdiviSayagrahaNam kiMtu karaNatvena / nanvevaM kSetrajJAnAmapi viSayagrahaNe karaNatvama na kartatvamiti ghaTAdi kulAlakartR kaM tatkAraNazaktiparijJAnena na siddhamiti kutastadRSTAntAt kSityAderzAnAdhArakartRkatvaM siddhimupagacchati ? ! yadi punarjJAnasamavAyena cakSurAdInAM niyataviSayANAM kartRtve'pyaniyataviSayA'parakSetrajJakarbadhiSThitatvamaMgIkriyate tahi cetanAnAmapi kSetrajJAnAM niyataviSayANAM yathA paro'niyataviSayazcetano'dhiSThAtA'bhyupagantavyaH, tasyApyapara ityanavasthAprasaktiH / tathA, cetanAnAmapi kSetrajJAnAM yadA cetano'dhiSThAtA'bhyupagamyate tadA 'acetanaM cetanAdhiSThitaM pravartate, acetanatvAt , vAsyAdivat' iti prayoge'cetana grahaNaM mi-hetuvizeSaNaM nopAdeyaM syAt , vyavacchedyAbhAvAt / [ kumhArAdi meM sarvajJatva kI prasakti ] yaha jo kahA thA-kulAlAdi meM dRSTa asarvajJatArUpa vizeSa ko Izvara meM siddha nahIM kiyA jA sakatA....ityAdi-[ 400-7 ] vaha bhI ayukta hai / kAraNa, kumhAra Adi ko yadi ghaTAdi kArya ke upAdAnAdi sabhI kAraNoM kA jJAna hogA to karma Adi nimittakAraNoM kA bhI jJAna nyAyaprApta hone se kumhArAdi meM hI sarvajJatA kI prasakti hogI, phira anya sarvajJa Izvara kI kalpanA vyartha ho jaayegii| kyoMki Izvara ko ghaTAdinirvartaka atIndriya adRSTa kA jJAna jaise hogA vaise hI kumhAra ko bhI sakala padArtha kA jJAna prasakta hai / yadi kaheM ki-adRSTa ke jJAna vinA bhI miTTopiNDa daMDAdi kucha kArakoM kI zakti ke jJAna se hI kumhAra ghaTAdirUpa kArya ko utpanna kara degA-to phira Izvara bhI atIndriyasakalapadArtha ke jJAna vinA sirpha kucha kucha kArakoM kI zakti ke jJAna se hI apane kArya ko kara degA, ata: sakalakAryaniSpAdakatva kI anyathA anupapatti ke bala se Izvara meM atIndriya sarvapadArthajJAtRtvarUpa sarvajJatva kI siddhi nahIM ho skegii| [ kSetrajJa meM sarvajJa ke adhiSThitatva ke anumAna kI parIkSA ] yaha jo kahA thA kSetrajJoM (=AtmA) kA niyatArthaviSayagrahaNa sarvajJa se adhiSTita hone ke kAraNa hotA hai, jaise jide zarIra meM pratiniyata zabdAdiviSaya ke grAhaka, aniyataviSayavAle sarvajJa se adhiSThita hote haiM....ityAdi [ pa0 401 ] vaha bhI asaMgata hai| kAraNa, dRSTAntarUpa meM upanyasta zabdAdiviSayoM ke grAhakarUpa meM agara Apako indriya abhipreta haiM to ve saMvedanarUpakriyA ke Azraya hI nahIM hai phira niyatazabdAdiviSaya kA grahaNa kaise saMgata kahA jAya ? yadi kaheM ki-grahaNa (=vedana) ke AzrayarUpa meM unheM grAhaka nahIM mAnate kintu kAraNa hone se grAhaka mAnate haiM / to isa taraha ke dRSTAnta se kSetrajJa meM bhI viSayagrahaNa meM kAraNatvarUpa hI grAhakatva mAnanA hogA, kartRtvarUpa nhiiN| isa sthiti meM kArakazaktiparijJAnamUlaka ghaTAdikartRtva kumhAra meM hI siddha nahIM hogA to usake dRSTAnta se pRthvI Adi meM bhI jJAnavAn kartA kI siddhi kaise ho sakegI ? tathA, yadi niyataviSayavAle netrAdi ko hI jJAna ke samavAya se kartA mAna leMge aura unameM aniyataviSayavAle anya kSetrajJa kartA se adhiSThitatva kA aMgIkAra kareMge taba to niyataviSayavAle cetana kSetrajJoM ko jaise aniyataviSayavAle anya cetana se Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yattuktam 'bhavatvaniSThA yadi tatprasAdhakaM pramANaM kiMcidasti, tAvata evA'numAnasiddhatvAta' iti, tadapyasaMgatam , yataH pramANamantareNa hetvAbhAsAd yadyekasya siddhirabhyupagamyate aparasyApi tata eva sA ki nAbhyupagamyate? pramANasiddhatvaM tu tAvato'pi nAsti, aniSThayA tatprasAdhakasya pramANasyA'prAmANyA''saJjanAd / yadapyuktam 'pAgamo'pyasmin vastuni vidyate'.... ityAdi, tadapyayuktam, prAgamasya tatpraNItatvena prAmANyaM tatprAmANyAcca tatastatsiddhiritItaretarAzrayaprasakteH / nityasya svAgamasya prAmANyaM vaizeSikai bhyupagatam , IzvarakalpanAvaiyarthyaprasaMgAt / nApyanyezvarakRtatadAgamAt , tatrApi tatkatatvena prAmANye itaretarAzrayadoSAta / aparezvarapraNItAparAgamakalpane'pi tadeva vktvymitynisstthaaprsktiH| tadevaM svarUpe'rthe Agamasya prAmANye'pi na tata iishvrsiddhiH| yattaktam 'tasya ca sattAmAtreNa svaviSayagrahaNapravRttAnAM kSetrajJAnAmadhiSThAyakatA yathA sphaTikAdInAmupadhAnAkAragrahaNapravRttAnAM savitRprakAzaH' tadayuktam , sattAmAtreNa savitRprakAzasyApi sphaTikAdyadhiSThAyakatvA'saMbhavAt-tadasaMbhavazcAkAzAderapi sattAmAtrasya sadbhAvAt tadadhiSThAyakatA syAtkiMtu savitaprakAzasya tadviziSTAvasthAjanakatvena tadadhiSThAyakatvam , taccet kSetrajJeSvIzvarasya pariadhiSThita mAneMge vaise samAna yukti se usa aniyataviSayavAle cetana kSetrajJa ko bhI anya aniyataviSayavAle cetana se adhiSThita mAnane kI Apatti aayegii| isa prakAra anya adhiSThAtA kI kalpanA kA anta hI nahIM aayegaa| taduparAMta, cetana kSetrajJoM ke yadi Apa anya adhiSThAtA cetana ko mAnate hI haiM taba to Apane jo yaha prayoga kiyA thA - 'acetana vastu cetana se adhiSThita hokara hI pravRtta hotI hai kyoMki acetana hai, udA0 kuThArAdi'-isa prayoga meM pakSa aura hetu meM 'acetana' vizeSaNa vyartha ho jAyegA kyoMki acetana pada ke vyavacchedya cetana ko bhI Apa cetanAdhiSThita to mAnate hI haiM ata: vAstava meM vaha vyavacchedya hI nahIM rhaa| [anavasthAdoSa se pUrvasiddha meM aprAmANya kA jJApana ] adhiSThAtA ke rUpa meM Izvara kI kalpanA karane para jo anavasthA doSa lagatA hai usake saMbandha meM parvapakSa meM jo kahA thA....naye naye adhiSThAtA kI kalpanA meM yadi koI pramANa vidyamAna ho taba to anavasthA ko bhI hone do| kintu vaisA koI pramANa nahIM hai, kyoMki anumAna pramANa se kevala eka hI adhiSThAtA siddha hotA hai [ 401-7 ]....yaha bhI asaMgata hai / kyoMki anavasthA doSa ke kAraNa adhimAtA kA prasAdhaka hetU hI hetvAbhAsarUpa ho jAtA hai / ata: anya pramANa ke vinA yadi isa hetvAbhAsa se eka adhiSThAtA kI siddhi mAneMge to usIse dUsare kI siddha bhI kyoM nahIM mAnI jAyegI ? prathama adhiSThAtA bhI kahIM pramANasiddha to hai nahIM kyoMki adhiSThAtA kA sAdhaka jo prathama anumAna hai usameM to anavasthA doSa se aprAmANya prasakta hai| [ sarvajJa kI siddhi meM Agama pramANa kaise ? ] naiyAyika ne jo yaha kahA hai ki.....Izvarasiddhi meM Agama bhI pramANa hai ... [ pR0 402 ] yada bhI ThIka nahIM kyoMki Agama to Izvara racita mAnane para hI pramANa mAnA jA sakegA aura taba usake prAmANya se Izvara siddha ho sakegA, kintu isa rIti se to anyonyAzraya doSa lgegaa| vaizeSika aura naiyAyika mata meM Agama pramANa ko nitya to mAnA hI nahIM jAtA jisase ki itaretarAzraya doSa TAlA jA ske| tathA Agama ko yadi nitya mAnege to Izvara kI kalpanA vyartha ho pdd'egii| itaretarAzraya doSa Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1- izvarakartRtve uttarapakSa: 517 kalpyate tadA teSAM tatkAryatAprasaktiH, tathA ca yathA kSetrajJAnAmAtmatve'viziSTe'pi kAryatA tathezvarasyAtmatvA'vizeSAt kAryateti tadadhiSThAyako'parastatkartA'bhyupagantavyaH, tatrApyapara itynvsthaa| atha tasya kAryatve satyapyanadhiSThitasyaiva svakArye pravRttistahi jagadupAdAnAderapi tadanadhiSThitasya pravRttiriti vyabhicArI adhiSThAtRsAdhakatvenopanyasyamAnastenaiva hetuH| api ca, sattAmAtreNa tasya tadadhiSThAyakatve gaganasyeva na sarvajJatvam iti sarvajJatvasAdhakahetostadviparyayasAdhanAd viruddhatvam / na ca sarvaviSayajJAnasamavAyAt tatra tasyaiva sarvajJatvaM nA''kAzAderiti vaktu yuktam , samavAyasya niSiddhatvAt , sattve'pi nityavyApakatvenAkAzAdAvapi bhAvaprasaMgAt / na ca samavAyA'vizeSe'pi samavAyinovizeSa iti vaktu zakyam , tadvizeSasyavA'siddhatvAt , siddhatve'pi samavAyaparikalpanAvaiyarthyaprasaMgAditi pratipAdayiSyamANatvAt / na ca sattAmAtreNa tasya tadadhiSThAyakatve jJAnamAtramapyupayogi AstAM sklpdaarthsaarthkaarkprijnyaanm| ke bhaya se yadi yaha kaheM ki-Izvara kI siddhi tatkRta Agama se nahIM kintu anya Izvara racita anya Agama se hI mAneMge-to vahAM usa Izvara kI siddhi aura usake Agama ke prAmANya kI siddhi meM bhI uparokta bAta kI punarAvRtti hone se vahI itaretarAzraya doSa lauTa aayegaa| yadi usa naye Izvara kI siddhi ke liye bhI anya Izvara racita anya Agama ko pramANa mAneMge to aise naye naye Izvara aura Agama kI kalpanA kA anta kahA~ hogA ? isa prakAra, Agama se to Izvara kI siddhi nahIM ho sakatI, bhale hI use svarUpArtha meM pramANa mAnA jAya / ___ [ sattAmAtra se IzvarAdhiSThAna kI anupapatti ] yaha jo kahA thA-apane viSaya ke grahaNa meM pravRtta kSetrajJoM kA, Izvara kevala apanI sattAmAtra se hI adhiSThAyaka hotA hai| udA0-upAdhi-AkAra ke grahaNa meM pravRtta sphaTikAdi kA jaise sUryaprakAza adhiSThAyaka hotA hai| [ 404-3 ]-yaha bAta galata hai, kevala sattAmAtra se Izvara sphaTikAdi kA adhiSThAyaka bane yaha saMbhava nahIM hai| asaMbhava isa liye ki aise to sattAmAtra se AkA* zAdi bhI sphaTikAdi ke adhiSThAyaka hone kI Apatti hai / sUrya prakAza to isa liye adhiSThAyaka kahA jA sakatA hai ki vaha sphaTika kI apane saMparka se viziSTa avasthA kA janaka hai| yadi kSetrajJoM meM Izvara kA viziSTAvasthAjanakatvarUpa adhiSThAyakatva mAna liyA jAya taba to kSetrajJoM meM bhI Izvarajanyatva kI Apatti hogI taba to jaise Atmatva samAna hone para bhI kSetrajJoM meM kAryatva hogA vaise Atmatva ke samAna hone se Izvara meM bhI kAryatva hogaa| ataH usake bhI janakarUpa meM anya IzvaraadhiSThAyaka ko mAnanA paDegA, phira usameM bhI kAryatA kI prasakti se anya Izvara kI kalpanA kA anta hI nahIM hogaa| yadi kaheM ki-usameM kAryatva hone para bhI vaha to anya se adhiSThita huye vinA hI apane kAryoM meM pravartegA-to phira jagat ke upAdAna kAraNoM kI bhI Izvara se adhiSTita huye vinA hI pravRtti mAna lene meM kyA kaThinAI hai ? Apane jo adhiSThAtA kA sAdhaka hetu dikhAyA hai vaha Apa ke Izvara meM hI vyabhicArI bana jAyegA kyoMki vahAM kAryatva to Apane mAna liyA aura anya Izvara se adhiSThitatva ko nahIM maanaa| [ sattAmAtra se adhiSThAna meM asarvajJatA] saduparAMta, Izvara ko kevala sattAmAtra se hI adhiSThAyaka mAna lene para gagana kI taraha usameM Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 ___ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapyuktam 'jJAnasya svaviSayasadarthaprakAzatvaM nAma svabhAvaH, tasyAnyathAbhAvaH kutazciddoSasadbhAvAta'-tat satyameva / yaccoktam 'yat punazcakSurAdyanAzritaM na ca rAgAdimalAvRtaM tasya viSayaprakAzanasvabhAvasya'....ityAdi, tadapyasaMgatama , yato na cakSarAdhanAzritaM jJAnaM parasya siddhama, tatsiddhau cakSarAdyanAzritasya jJAnasyeva sukhasyApi siddherAnandarUpatA kathaM muktAnAM na saMgacchate yena 'sukhAdiguNarahitamAtmanaH svarUpaM muktiH' ityabhyupagamaH zobheta ? na ca rAgAderAvaraNasyAbhAvo maheze siddhaH yena tajjJAnamanAvRtamazeSapadArthaviSayaM tatra siddhimupagacchet , tatsvarUpasyaivA'siddhatvAt tatra rAgAdyabhAvapratipAdakasyA'vyabhicaritasya hetostvadabhyupagamavicAraNayA dUrApAstatvAcca / yattuktam viparyAsakAraNA rAgAdayaH, viparyAsazcA'dharmanimittaH na ca bhagavatyadharmaH....iti tadapyasAram , adharmavat dharmasyApi taddhetozca samyagjJAnAdestatrA'saMbhavasya pratipAditatvAt / yaccoktam-rAgAdayaH iSTAniSTasAdhaneSu viSayeSUpajAyamAnA dRSTAH, na ca bhagavataH kazcidiSTA'niSTasAdhano viSayaH, avAptakAmatvAta....iti tadapyasAram , yato yadi iSTAniSTasAdhano na tasya kazcidviSayaH, kathaM tahi asAviSTA'niSTopAdAna-parivarjanArtha pravartate, buddhipUvikAyAH pravRtteheyopAdeyajihAsopAditsApUrvakatvena sarvajJatA bhI nahIM raha sakegI ataH sarvajJa ke adhiSThAna kA sAdhaka hetu usake abhAva ko hI siddha karegA isaliye vaha hetu bhI virodhI ho gyaa| yaha nahIM kaha sakate ki-gagana aura Izvara donoM meM ukta samAnatA hone para bhI sarvaviSayaka jJAna kA samavAya Izvara meM hI hotA hai ata eva Izvara meM hI sarvajJatA rahegI, AkAzAdi meM nahIM-aisA isa liye nahIM kaha sakate, ki samavAya kA pahale hI niSedha kiyA jA cukA hai / kadAcit usako mAna liyA jAya to bhI vaha nitya aura vyApaka hone se Izvaravata gagana meM bhI jJAna kA samavAya akSuNNa hone se sarvajJatA bhI mAnanI hogii| yadi kaheM ki-yadyapi Izvara aura AkAza donoM meM samavAya kI samAnatA hone para bhI samavAyibhUta Izvara aura gagana hI anyonya aise vilakSaNa hai ki sarvajJatA kevala izvara meM hI rahegI-to yaha bhI kahanA zakya nahIM / kAraNa. vaha anyonyavilakSaNatA hI asiddha hai| yadi usako siddha mAneM to phira samavAya kI kalpanA dI nirarthaka ho jAne kA Age dikhAyA jaayegaa| tathA sattAmAtra se hI adhiSThAna mAnane para kiso bhI jJAna kI AvazyakatA hI nahIM rahatI to phira sarva padArthavRda ke kArakoM ke jJAna kI bhI kyA AvazyakatA rahegI ? kucha nahIM ! [ indriyanirapekSa jJAnavat mukti meM sukhAdi kI prasakti ] yaha jo pUrva pakSa meM kahA thA-apane viSayabhUta sadartha kA prakAzatva yaha jJAna kA svabhAva hai aura kisI doSa ke sadbhAva meM vaha svabhAva viparIta ho jAtA hai [ 404-6]-yaha to ThIka hI hai| kinta yaha jA kahA hai-jA netrAdi se nirapekSa evaM rAgAdimala se anAvRta jJAna hotA hai vaha jaba viSayaprakAzanasvabhAvavAlA hai taba viSayoM ke prakAzanasAmathrya meM kase vidhAta ho sakatA hai ? - ityAdi 404-7]-vaha to asaMgata hI hai kyoMki Apake mata meM netrAdinirapekSa jJAna hI siddha nahIM hai| nAmanirapekSa jJAna ko siddha mAnA jAya to phira netrAdi indriyanirapekSa sUkha ko bhI siddha meM mAna lene se maktAtmAoM meM AnandarUpatA kyo saMgata nahIM hogI? phira sUkhAdiguNazUnya AtmasvarUpa koni mAnanA kaise zobhAspada kahA jAyegA tathA Apake Izvara meM rAgAdi AvaraNa kA abhAva bhI siddha nahIM hai jisase ki usameM anAvRta aura sakalapadArthaviSayaka jJAna kI siddhi ho sake, kyoMki Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarAkartRtve uttarapakSaH 519 vyAptatvAt ? tadabhAve'pi pravRttAvanmattakapravRttivad na buddhipUrvakezvarapravRttiHsyAt, heyopAdeyajihA. sopAditse apyanAptakAmatvena vyApte, avAptakAmasya heyopAdeyajihAsopAditsA'nupapatteH / anAptakAmatvamapyanIzvaratvena vyAptama , IzvarasyA'nAptakAmatvA'yogAta , iti yatra buddhipUrvikA pravRttiriSyate tatra heyopAdeyajihAsopAditse avazyamaMgIkartavye, yatra ca te tatrAnAptakAmatvam , yatra ca tava tatrAnozvaratvam iti prasaMgasAdhanam / Izvaratve cAvAptakAmatvam , avAptakAmatvAcca na heyopAdeyaviSaye taddhAnopAdAnecchA, tadabhAve na buddhipUrvikA pravRttiriti prasaMgaviparyayaH / ata eva svata. ntrasAdhanapakSe yadAzrayAsiddhatvAdihetudoSodbhAvanam tadasaMgatama, vyAptiprasiddhimAtrasyaivAtropayogAt, sA ca pratipAditA / 'yA tu pravRttiH zarIrAdisargesA koDArthA, avAptakAmAnAmeva ca krIDA bhavati' iti yadaktama tadasaMgatama . "ratimavindatAmeva krIDA bhavati, na ca ratyarthI bhagavAna da.khAbhAvAta" iti [4-121 ] vAttikakRtaiva pratipAditatvAt / yaccoktam na hi duHkhitA: krIDAsu pravartante ititat prakramAnapekSaM vacanam duHkhAbhAve'pi krIDAvatAM rAgAdyAsaktinimitteSTasAdhanaviSayavyatirekeNa -- tsyaa'smbhvaat| eka to Izvara kA svarUpa hI siddha nahIM hai aura dUsare, Apa kI mAnyatA ke Upara vicAra karane para to usa meM avyabhicarita rAgAdi-abhAvasAdhaka hetu bhI kitanA dUra bhaga jAtA hai / [dharma ke viraha meM samyagjJAnAdi kA abhAva ] yaha jo kahA thA-rAgAdi kA kAraNa viparyAsa hai aura viparyAsa kA kAraNa adharma hai / bhagavAn meM adharma nahIM hai [ 404-10 ] ityAdi vaha bhI asAra hai / kAraNa, adharma kI taraha Izvara se dharma bhI na hone se taddhetuka samyagjJAnAdi kA bhI vahA~ asaMbhava hai yaha pahale kahA hai| tathA, yaha jo kahA hai-iSTa aura aniSTa ke sAdhanabhUta viSayoM meM hI rAgAdi utpanna hote hue dikhate haiM / bhagavAn ko to koI iSTa-aniSTa kA sAdhanabhUta viSaya hI nahIM hai kyoMki vaha kRtakRtya hai / ....[ 404-12 ] ityAdi, yaha bhI asAra hai, kyoMki jaba Izvara ko koI iSTAniSTasAdhanabhUta viSaya hI nahIM hai to STa ke upAdAna aura aniSTa ke varjana ke liye kyoM pravRtti karatA hai ? jo pravRtti buddhipUrvaka kI jAtI hai vaha avazyameva heya kI tyAgecchA se vyApta hI hotI hai yaha niyama hai| isaliye yadi tyAgecchA aura grahaNecchA ke vinA bhI Izvara kI pravRtti hogI to vaha buddhipUrvaka nahIM kintu unmatta logoM kI taraha unmAdapUrvaka hI hogii| taduparAMta, heya kI tyAgecchA aura upAdeya kI grahaNecchA ye donoM anAptakAmatva-'apUrNa icchAvattva' se vyApta hai, kyoMki jisakI sabhI icchA samApta ho gayI hai aisA samAptakAma jo hotA hai use heya kI tyAgecchA aura upAdeya kI grahaNecchA kabhI zeSa nahIM rhtii| [anAptakAmatA se anIzvaratva kA ApAdana] tathA, anApta kAmatA anIzvaratva kA vyApya hai arthAt jahA~ anAptakAmatA hogI vahA~ aizvarya nahIM hogA, kyoMki jo Izvara hotA hai vaha kabhI anAptakAma nahIM hotaa| isa prakAra, aisA prasaMgasAdhana dikhAyA jA sakatA hai ki jisakI buddhipUrvaka pravRtti mAnege usameM heya kI tyAgecchA aura upAdeya kI grahaNecchA avazya mAnI hogI, aisI do icchA mAneMge usameM anaizvarya bhI mAnanA hogaa| isa prasaMga kA yaha viparyaya phalita hogA ki Izvara meM yadi avAptakAmatA hai to usameM heyaviSaya kI tyAgecchA aura upAdeyaviSaya kI grahaNecchA nahIM mAna sakeMge, aura ukta IcchAdvaya ke abhAva meM buddhi Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 yacca 'kAruNyAt tasya tatra pravRttiH' ityAdi, tadapyanAlocitAbhidhAnam , na hi karuNAvatAM yAtanAzarIrotpAdakatvena prANigaNadu khotpAdakatvaM yuktam / na ca tathAbhUtakarmasavyapekSastathA teSAM duHkhotpAdako'sau nimittakAraNatvAt tasyeti vavatuyuktam , tatkarmaNa IzvarAnAyattatve kAryatve ca tenaiva kAryatvalakSaNasya hetorvyabhicAritvaprasaMgAt / tatkRtatve vA karmaNo'bhyupagamyamAne prathama karma prANinAM vidhAya punastadupabhogadvAreNa tasyaiva kSayaM vidadhato mahezasyA'prekSAkAritAprasakti , na hi prekSApUrvakAriNo gopAlAdayo'pi prayojanazUnya vidhAya vastu dhvaMsayanti / tanna karuNApravRttasya karmasavyapekSasyApi prANiduHkhotpAdakatvaM yuktam / kiMca prANikarmasavyapekSo yadyasau prANinAM duHkhotpAdaka iti na kRpAlatvavyAghAtaH-tahi karmaparatantrasya prANizarIrotpAdakatve tasyAbhyupagamyamAne varaM tatphalopabhovatRsattvasya tatsavyapekSasya tadutpAdakatvamabhyupagantavyama, evamadRSTezvaraparikalpanA parihatA bhavati |-'ythaa prabhaH sevAbhedAnurodhAta phalaprado nAprabhaH, tathA mahezvaro'pi karmApekSaphalaprado nA'prabhaH'- ityapyayaktama yato yathA rAjJaH sevA pUrvaka pravRtti bhI nahIM mAnI jA skegii| isa prakAra nirdoSa prasaMgasAdhana aura viparyayapradarzana meM hamArA abhiprAya hone se hI, svatantrasAdhana pakSa meM jo AzrayAsiddhi Adi hetadoSoM kA uddhAvana kiyA gayA hai vaha asaMgata ThaharatA hai / kyoMki pakSAdi kI AvazyakatA svatantra sAdhana meM hotI hai kintu prasaMgaviparyaya dikhAne meM nahIM hotii| yahAM to kevala vyApti prasiddha ho itanA hI upayogI hai aura vaha to dikhAyI huI hai| [ krIr3A ke lie IzvarapravRtti kI bAta anucita ] tathA yaha jo kahA thA-dehAdi ke sRjana meM Izvara kI pravRtti krIDA ke prayojana se hI hotI hai aura krIDA bhI saMpUrNa abhilaSitavAle hI karate haiM....ityAdi [ pR. 405 ] vaha bhI asaMgata hI hai, kyoMki nyAyavAttikakArane hI isa kA yaha kahate hue khaNDana kiyA hai "jina ko caina nahIM paDatA ve hI krIDA karate haiM, Izvara caina-sukha kA arthI nahIM kyoMki usako koI bhI duHkha hI nahIM hai / " tathA yaha jo kahA hai ki-dukhI loga kabhI krIDA meM saMlagna nahIM hote-yaha to prastAvita artha kI upekSA karake kahA hai, kyoMki Izvara ko duHkha bhale na ho kiMtu jo krIDA karane vAle haiM ve bhI rAgAdi Asakti ke nimittabhUta jo iSTasAdhanabhUta viSaya haiM (jaise baccoM ke liye khilaunA Adi) unake vinA kroDA kA sambhava hI kahA~ hai ? ata: Izvara ko krIDArthI mAnane para use iSTa yA aniSTa ho aise viSayoM ko bhI mAnane kI Apatti hogii| [ Izvara meM karuNAmUlaka pravRtti asaMgata ] yaha bhI jo kahA hai-karuNA se dehAdisRjana meM Izvara kI pravRtti hotI hai / vaha to vinA soce kaha diyA hai| jo karuNAvanta hai vaha yAtanAmaya deha kA sRjana karake prANioM ko duHkha utpanna kare yaha aghaTita hai| yadi kaheM ki-jIvoM ke duHkhotpAdaka karmoM kI adhInatA se Izvara duHkha ko utpanna karatA hai, kyoMki vaha to kevala nimittakAraNa hI hai-to yaha kahane lAyaka nahIM, yadi ve karma Izvara ko AdhIna yAnI IzvarakRta nahIM hai aura kAryabhUta haiM taba to kAryatva hetu una karmoM meM hI apane sAdhya (sakartRkatva) kA drohI bana jAne kA atiprasaMga hogA / yadi isa ke nivAraNArtha una karmoM ko IzvarakRta mAnA jAya taba to Izvara meM prekSAkAritva yAnI buddhimattA kI hAni kA prasaMga hogA, kyoMki vaha / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0u0pakSaH 521 ''yattaphalapradasya rAgAdiyogaH naighRNyam sevA''yattatA ca pratItA tathezasyApyetat sarvamabhyupagamanIyam , anyathAbhUtasyAnyaparihAreNa kvacideva sevake sukhAditvAnupapatteH / tadevaM karmaparatantratve tasyAnIzatvam , karuNApreritasya kartRtve "sRjecca zubhameva saH" iti vAttikakArIyadUSaNasya vyavasthitatvam / __ yacca 'nAraka-tiryagAdisargo'pyakRtaprAyazcittAnAM tatratyaduHkhAnubhave punaviziSTasthAnAvAptAvabhyudayaheturiti siddhaM dukhiprANisRSTAvapi karuNayA pravartanamIzasya' iti, tadapi prativihitameva, yataH karma prANinAM daHkhapradaM vidhAya tatphalopabhogavidhAnadvAreNa kSayanimittaM prANinAmabhyudayaM vidadhatastasyA'zucisthAnapatitagRhItaprakSAlitamodakatyAgavidhAyino (?nA) (na? )samAnabuddhitvaprasaktiH / api ca, yadi prANikarmaparavazasteSAM duHkhAdikaM tatkSayanimittaprAyazcittakalpamupajanayatItyabhyupagamastadA tatkarmakAryatvaM tasya prasaktam-tatkRtopakArAmAve tadapekSAyA ayogAt , upakArasya ca tatkRtasya tadbhede tena sambandhAyogAt , abhinnasya tatkaraNe tasyaiva karaNamiti kathaM na tatkAryatvam ? pahale to jIvoM ke karmoM kA sRjana karatA hai phira upabhoga ke dvArA unakA dhvaMsa karavAtA hai, kiMtu buddhipUrvaka kArya karane vAlA gopa Adi koI bhI vinA prayojana vastunirmANa kara ke usakA dhvaMsa nahIM. karatA hai| isaliye karmoM kI adhInatA se karuNApUrvaka Izvara prANioM ko duHkha utpanna karatA hai yaha bAta zraddheya nahIM hai| [ Izvara meM kamaparatantratA kI Apatti ] taduparAMta, karmoM kI adhInatA se Izvara jIvoM ko duHkha utpanna karatA hai isaliye kRpAlutA khaMDita nahIM hotI-isakA artha to yaha huA ki Apa jIvazarIra ke utpAdaka Izvara ko karmaparatantra mAnate haiM-isase to yaha mAnanA acchA hai ki karmaphala ke upabhoga karane vAle jIva hI karma kI adhInatA se apane apane duHkhoM ke utpAdaka hote haiM, kyoMki du:kha ke kartA jIvasamUha prasiddha hai, ata: aprasiddha Izvara kI kalpanA nahIM karanI pdd'egii| tathA yaha jo Apane kahA hai-mAlika jaise bhinna bhinna prakAra kI sevA ko lakSya meM rakha kara bhinna bhinna phaladAtA hotA hai, bhinna phaladAtRtva se usakI mAlikI miTa nahIM jAtI, isI taraha mahezvara bhI karma ko lakSya meM rakhakara phaladAtA mAnA jAya to usake prabhutva kI koI hAni nahIM hotI-[ pR. 406 ] yaha bhI aghaTita hai, kyoMki sevAdhIna phala dene vAle rAjAdi meM jaise rAgAdiyoga, nirdayatA aura sevAparatantratA anivArya hai| usI taraha Izvara meM bhI ye saba mAnane hoMge / yadi Izvara sevAparatantra nahIM hogA to vaha kisI eka sevAkAdi ko hI sukha pradAna kare aura sevA na karane vAle ko sukha pradAna na kare aisA pakSapAta ghaTegA nahIM / niSkarSa, Izvara ko karmasApekSa kartA mAnane meM aizvayaM khaNDita hogA aura yadi karuNAmUlaka kartRtva mAneMge to zlokavAttikakArane jo yaha dUSaNa diyA thA [ dra0pR0 406 ] ki 'ekamAtra sukhAtmakasarga kA hI vaha sRjana karegA' vaha tadavastha hI rhegaa| . [ dukhasRSTi meM karuNAmUlakatA kI asaMgati ] tathA yaha jo kahA thA [ 407/2]-nAraka-tiryaMcAdi gati kA utpAdana bhI prAyazcitta na karane vAloM ko vahA~ duHkhAnubhava ke pazcAt viziSTasthAna kI prApti dvArA AbAdI kA hI paramparayA hetu haiataH yaha siddha huA ki dukhI jIvoM kI sRSTi meM bhI Izvara kI pravRtti karuNAmUlaka hI hai-isakA to pratikAra ho hI cukA hai / kAraNa, Izvara pahale jIvoM ke duHkhaprada karma kA sRjana karatA hai, bAda meM jIvoM ko Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '522 - sammatiprakaraNa-nayakANDa atha yad yadA yatra karmAdikaM sahakArikAraNamAsAdayati tena saha saMbhUya tat tadA tatra sukhAdika kArya janayati, ekakAryakAritvameva sahakAritvamiti na kAryatvalakSaNastasya doSaH / nanu karmAdi sahakArisavyapekSaH kAryajananasvabhAvastasya karmasahakArisaMnidhAnAdyadi prAgapyasti tadA-sahakArisaMnidhAne'pi svarUpeNaivA'sau kArya nirvartayati pararUpeNa janakatve sarvasya svarUpeNA'janakatvAta kAryAnutpAdaprasaMgaH, tasya cAvikalasya tajjananasvabhAvasya bhAvAduttarakAlabhAvisamastakAryotpattistadaiva syAt / tathAhi-yad yadA yajjananasamartha tat tadA tad janayatyeva yathA'ntyAvasthAprAptaM bIjamaMkuram . prajanane vA tadA tasya tad jananasvabhAvameva na syAt , tajjananasvabhAvazca karmAdisAmagryasaMnidhAne'pyekasvabhAvatayA'bhyupagamyamAno maheza iti svbhaavhetuH| __ atha karmAdisAmagryabhAve tatsvabhAvo'pyasau vivakSitakArya na janayati, na tahi tajjanakasvabhAvaH-yo hi yadA yanna janayati sa tajjanakasvabhAvo na bhavati, yathA zAlibIjaM yavAMkura sya, atajjanakasyApi tatsvabhAvatve'tiprasaMgaH, na janayati ca karmAdisAmagryabhAve vivakSitaM kAryamIza iti vyApakAnupalabdhiH / atha karmAdisAmagryabhAve sa svabhAvastadapekSakAryajanakatvalakSaNo nAsti tahi svabhAvausakA phalopabhoga karavAtA hai jisase ki usa karma kA nAza ho jAya, phira viziSTasthAna prApti dvArA jIvoM kA abhyudaya karatA hai-jaise ki koI vyakti pahale miSTa laDDu ko azuci meM DAlatA hai phira usako bAhara nikAla kara zuddha karatA hai phira usako choDa detA hai, aise vyakti kI buddhi aura Izvara kI buddhi meM kyA asamAnatA huyI ? tathA, yadi vaha prANioM ke karma ko paravaza bana kara prANioM ke dukha ko utpanna karatA hai athavA duHkhajanaka karma kSa yahetu prAyazcitasaMhitA kI racanA karatA hai to aise Izvara meM tathAvidha karma kI kAryatA bhI prasakta hogii| kyoMki karmoM ke Izvara ke Upara kucha na kucha upakAra ke vinA Izvara meM karma kI apekSA nahIM ghaTa sktii| tathA, upakAra ke dvArA kAryatA isa rIti se hogI yaha karmakRta upakAra yadi Izvara se bhinna hI hogA to Izvara ke sAtha usakA koI sambandha hI nahIM ghaTegA, isaliye yadi upakAra ko abhinna mAneMge to tadabhinna Izvara bhI karmakRta ho jAne se vaha karma kA kArya kyoM nahIM hogA? [sahakArI saMnidhAna se sukhAdika tva ke Upara vikalpa ] . yadi yaha kahA jAya ki-jaba jahA~ jo jo karmAdi sahakArI kAraNa upasthita ho jAte haiM unake sAtha milakara Izvara vahA~ usa vakta sukhAdi kArya ko karatA hai| eka dUsare se milakara kisI eka kArya ko karanA yahI sahakAritva hai, Apane jo upakArarUpa kAryatva yaha sahakAritva kA artha kiyA hai vaisA nahIM haiM / ataH Izvara meM koI kAryatvApattirUpa doSa nahIM hai |-to isake Upara prazna hai ki isa prakAra kA karmAdisahakArisApekSa jo Izvara meM kAryotpAdanasvabhAva hai vaha karmAdimahakAri kI upasthiti ke pUrva bhI thA yA nahIM ? yadi vidyamAna thA, taba sahakAri ke saMnidhAna meM bhI Izvara aparAvatta svasvabhAva se hI kArya kA janaka siddha huA, kyoMki yadi parasvarUpa se kisI ko kAryajanaka mAnage to sabhI meM svasvarUpa se kArya kI ajanakatA kA prasaMga hone se kArya kI anutpatti kA prasaMga aayegaa| Izvara meM to svasvarUpa se kAryajananasvabhAva sahakArI-upasthiti ke pahale bhI jaisA thA vaisA akSaNNa hI hai ataH uttarakAla meM hone vAle sabhI kAryoM kI eka sAtha usI vakta utpatti ho jaayegii| jaise dekhiye-jo jaba jisake utpAdana meM samartha hotA hai vaha usa vakta use utpanna karatA hI hai, jaise antyAvasthA ko prApta arthAt caramakSaNavartI bIja, aMkura ke utpAdana meM samartha hotA hai to vaha use utpanna Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 IzvarakartRtve u0pakSaH 523 bhedAt kathaM na tasya bhedaH aparasya tannibandhanasyAbhAvAt ? tathA ca kramavaya'nekamaMkurAdikArya nA'namaikezvaravihitamiti naikatvaM tasya siddhimAsAdayati / tanna sarvajJatvA'zarIritvaikatvAdidharmayogastasya siddhimpddhaukte| nApi kRtrimajJAnasaMbandhitvaM tajjJAnasya pratyarthaniyamAbhAvAta' ityAdi yadaktama tadapi nirastam , nityasarvapadArthaviSayajJAnasambandhitvasya tatra pratiSiddhatvAt / yacca-'yathA sthapatyAdInAM mahAprAsAdAdikaraNe ekAbhiprAyaniyamitAnAmaikamatyaM tadvadatrApi yadi kSityAdyanekakAryakaraNe bahUnAM niyAmakaH kazcideko'sti, sa evezvaraH' ityuktam , tadapyasaMgatam , yato na hyayaM niyamaH-ekenaiva sarva kArya nirvartanIyam ekaniyamitairvA bahubhiriti, anekadhA kAryakartRtvadarzanAt / tathAhi-a kvacideka evaikakAryasya vidhAtA upalabhyate yathA kuvindaH kazcidekasya paTasya, b kvacideka eva bahUnAM kAryANAm yathA ghaTa-zarAvodaJcanAnAmekaH kulAlaH 'c kvacidaneko'pyanekasya yathA ghaTa-paTa-zakaTAdInAM kulAlAdiH, d kvacidaneko'pyekasya yathA zibikodvahanAderanekaH puruSasaMghAtaH / na ca prAsAdAdilakSaNe'pyanekasthapatyAdinirva]'vazyaMtayaikasUtradhAraniyamitAnAM teSAM tatra vyApAra karatA hI hai / yadi vaha use utpanna na karegA to usameM usa vakta tajjananasvabhAva hI nahIM ho skegaa| sarvadA eka svabhAvavAlA Izvara to karmAdisAmagrIsaMnidhAna ke pahale bhI sarvakAryoM ke prati utpAdaka svabhAvavAlA hI hai ata: isa svabhAvAtmaka hetu se, Izvara se eka sAtha sarvakAryoM kI utpatti kI Apatti aayegii| [ Izvara meM svabhAvabhedApatti ] aba yadi aisA kaheM ki-Izvara meM vaisA svabhAva hone para bhI karmAdi sAmagrI ke abhAva meM vaha prastuta kArya ko utpanna nahIM karatA hai-taba to kahanA hogA ki vaha usa kArya ke janakasvabhAvavAlA nahIM hai / yaha niyama hai ki jaba bhI jo jisa kArya ko utpanna nahIM karatA usa samaya vaha tatkArya ke janakasvabhAvavAlA nahIM hotA jaise zAlIbIja yava-aMkura ke janakasvabhAvavAlA nahIM hotA / yadi tatkArya ke ajanaka ko bhI tatkArya ke prati janakasvabhAvavAlA mAneMge to yavAMkura kA ajanaka bhI zAlIbIja yavajana kasvabhAvavAlA mAnA jA sakegA, yaha atiprasaMga hogaa| (prastuta meM) karmAdisAmagrI ke abhAva meM Izvara vivakSita kArya ko nahIM utpanna karatA hai ataH isa vyApaka kI anupalabdhirUpa hetU se usa meM vyApyabhUta tatkAryajanakasvabhAva kA abhAva hI siddha hogaa| yadi kaheM ki karmAdisAmagrI ke abhAva meM hama karmAdisApekSa janakatvasvabhAva kA abhAva hI mAnate haiM taba to karmAdi sahakAri ke saMnidhAna meM usakA yaha svabhAva badala jAne se, svabhAvabheda prayukta vyaktibheda bhI Izvara meM kyoM prasakta nahIM hogA? svabhAvabheda ke vinA anya koI vyaktibheda kA prayojaka nahIM hai / vyaktibheda siddha hone para yaha kahA jA sakatA hai ki-kramika aneka aMkurAdi kAryoM ko akramika eka Izvara nahIM kara sakatA, phalata: aMkurAdi kAryoM ko karane vAle eka Izvara kI siddhi nahIM ho skegii| sArAMza, Izvara meM sarvajJatA, azarIritva, ekatva Adi dharmoM kA yoga siddhipadArUDha nahIM hai / ata: yaha jo pUrvapakSI ne kahA thA-kRtrimajJAna saMbandhitA rUpa vizeSa bhI Izvara meM siddha nahIM ho sakatA kyoMki kRtrimajJAna meM amuka hI artha kI viSayatA kA niyama nahIM ho sakatA-[ 407-5 ] yaha bhI parAsta ho jAtA hai, kyoMki Izvara meM sakalapadArthaviSayaka nityajJAna kA sambandha nahIM ghaTa sakatA yaha pahale kaha Aye haiN| Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 upalabdhaH, pratiniyatAbhiprAyANAmapyeka sUtradhArA'niyamitAnAM tatkaraNA'virodhAt iti naikaH kartA kSityAdInAM siddhimAsAdayati / ata eva na tannibandhanA sarvajJatvasiddhirapi tasya yuktaa| tadevaM nityatvAdivizeSasAkalyasAdhakAnumAnA'saMbhavAt tadviparyayasAdhakasya ca prasaMgasAdhanasya tatra bhAvAt kathaM na vizeSaviruddhAvakAzaH ? atha zarIrAdimabuddhimatkAraNatvavyAptaM yadi kSityAdau kAryatvamupalabhyeta tadA tatastatra tat siddhimAsAdayat tathAbhUtameva sidhyediti bhavet kAryatvAdeviruddhatvam , sAdhyaviparyayasAdhanAta , na ca tathAbhUtaM tat tatra vidyata iti kathaM viruddhatA? na, paraprasiddhapakSadharmatvam viparyayavyAptiM vA''zritya viruddhatAbhidhAnAt / paramArthatastu kAryatvavizeSasya kSityAdAvasiddhatvam tatsAmAnyasya tvanaikAntikatvam iti pratipAditam / sarveSu cezvarasAdhanAyopanyasteSvanumAne. dhvasiddhatvAdidoSaH samAna iti kAryatvadUSaNenaiva tAnyapi dUSitAni iti na pratyuccArya dRSyante / mahezvarasya ca nityatvaM tadvAdibhirabhyupagamyate, na cA'kSaNikasya sattvaM saMbhavati iti pratipAdayiSyAmaH / [zivikAvahanAdi eka kArya kI aneka se upapatti ] yaha jo kahA hai-mahAn rAjabhavana Adi ke nirmANa meM lage hue aneka zilpIyoM meM kisI eka niyAmaka vyakti ke abhiprAya se hI aikamatya (tulyAbhiprAyatA) hotA hai, usI taraha prastuta meM bhI pRthvI Adi anekakAryoM ke nirmANa meM lage hue aneka vyaktiyoM kA bhI koI eka niyAmaka honA jarUrI hai aura vahI Izvara hai'-[ 408-4 ] vaha bhI asaMgata hai| kAraNa, aisA niyama hI nahIM hai ki sarva kAryoM ko karanevAlA koI eka hI honA cAhiye athavA aneka karane vAle ho to usakA koI eka niyAmaka honA hI cAhiye / kAryakartAoM meM aneka prakAra dekhe jAte haiM, jaise: a kabhI to eka kArya kA eka ho nirmAtA hotA hai jaise eka vastra kA eka julAhI / b kabhI aneka kAryoM kA eka nirmAtA hotA hai jaise ghaTa-zarAva-udaMcanAdi kAryoM kA eka kumhAra / 0 kabhI aneka kAryoM ke aneka nirmAtA hote haiM jaise ghaTa-vastra aura bailagADI Adi kA kumhAra, julAhA, suthAra / d kabhI eka hI kArya ke aneka kartA hote haiM jaise eka hI zibikA-vahana kArya meM aneka sevaka lage hote haiN| tathA, rAjabhavanAdi aneka zilpI saMpAdya kArya meM bhI eka sUtradhAra se niyantrita hokara hI ve sabhI bhavana nirmANa ke liye udyama karate hoM aisA niyama nahIM dekhA gyaa| kyoMki ekasUtradhAra kA niyantraNa na hone para bhI paraspara milakara kisI eka nizcita abhiprAyavAle banakara bhavanAdi kA nirmANa ve kara sakate haiM-isa meM koI virodha nahIM hai| ataH eka sUtradhAra kI kalpanA ke dRSTAnta se pRthvI Adi ke eka karttA kI siddhi honA duSkara hai / phalataH, ekakartR mUlaka sarvajJatA kI siddhi bhI Izvara meM ayukta hai| [nityatvAdivizeSa ke viruddha anumAnoM kA aucitya ] uparokta carcA se yaha siddha hotA hai ki Izvara meM nityatva sarvajJatvAdi sakala vizeSoM kA sAdhaka koI baliSTha anumAna saMbhava nahIM hai, dUsarI ora asarvajJatvAdi kA sAdhaka prasaMgasAdhanAdirUpa anamAna pramANa vidyamAna hai-ataH isa prazna kA koI uttara nahIM hai ki-vizeSaviruddha anamAnoM ko kyoM avakAza nahIM ? yadi kaheM-"pRthvI yadi meM sazarIribuddhimatkartRkatva kA vyApya aisA kartRtva yadi upalabdha hotA taba to vahA~ karttA siddha hone ke sAtha zarIrI kartA kI hI siddhi ho jAtI, phalata: azarIrIkartA se viparIta zarIrIkartA kI siddhi karane vAlA hetu kAryatva, viruddha nAmaka hetvAbhAsa bana jAtA, kintu bAta yaha hai ki zarIribuddhimatkartR katva kA vyApyabhUta kAryatva pathvI Adi meM upalabdha Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 525 'yacca pRthvyAdimahAbhUtAni svAsu kriyAsu buddhimatkAraNAdhiSThitAni pravartante anityatvAt , vAsyAdivat' iti, tatra kulAlAdibuddhAvapyanityatvalakSaNasya hetoH sadbhAvAttatrApyaparabuddhimatkAraNAdhiSThitatvaprasaktiH, tathA'bhyupagame mahezabuddherapyanityatvasya prasAdhanAta tasyApyaparabuddhimadadhiSThitatvam , tabuddhAvapyevam ityanavasthA / atha buddheranityatve satyapi na buddhimadadhiSThitatvaM tadA vyabhicArI hetuH, aparaM cAtra prativihitatvAnnAzaMkyate / yacca kAryatvahetordUSaNamasiddhatvAdi tadatrApi samAnam / tathAhiyAdRzamanityatvaM baddhimadadhiSThitaM (ta) vAsyAdau siddhaM tAdRzaM tanvAdiSvasiddham / anityatvamAtrasya pratibandhA'siddhaya'bhicAraH / pratibandhAbhyupagame satISTaviparItasAdhanAd viruddhatvam / sAdharmyadRSTAntasya sAdhyavikalatA, nityaikabuddhimadadhiSThitatvena sAdhyadharmeNAnvayAsiddheH / sAmAnyena sAdhye siddhasAdhyatA, vizeSeNa vyabhicAraH, ghaTAdiSvanyathAdarzanAditi / evaM sarveSu prakRtasAdhyasAdhanAyopanyasteSu hetuSu yojym| hI nahIM hai, to phira use viruddha kaise kahA jAya ?"-to yaha ThIka nahIM hai. kyoMki prativAdI ne jisa kAryatva hetu kA pRthvI Adi pakSa meM upanyAsa kiyA hai usI hetu meM hama viruddhatA kA ApAdana karate haiM, athavA prativAdI ko kAryatva hetu meM jisa prakAra ke sAdhya kI vyApti abhimata hai usase viparIta sAdhya kI vyApti kA hetu meM prasaMjana dikhAkara hama kAryatva hetu ko viruddha kaha rahe haiN| vAstava meM to yahI kahanA hai ki yadi ghaTAdi meM prasiddha kRtabuddhijanaka kAryatvavizeSa ko hetu kiyA jAya to vaha pathvI Adi meM asiddhadoSagrasta hai aura yadi sAmAnyataH kAryatva ko hetu kiyA jAya to vaha vinA kRSi ke utpanna vRkSAdi meM anaikAntikadoSagrasta hai yaha to hamane pahale hI kaha diyA hai| tathA Izvara kI siddhi meM jo jo anumAna dikhAyA jAtA hai una sabhI meM asiddhatvAdi doSa to samAnarUpa se prasakta hai ata: kAryatvahetu ke doSa dikhA dene se una anumAnoM ke doSa bhI pradarzita ho jAte haiM, ataH eka ko lekara doSa dikhAne kI AvazyakatA nahIM rhtii| taduparAMta, IzvaravAdIvRda mahezvara ko nitya mAnate haiM, kintu jo kSaNika (=anitya) nahIM hai usakI sattA bhI durghaTa hai yaha hama agrima grantha meM dikhAne vAle haiN| [ anityatvahetu se buddhimadadhiSThitatva kI asiddhi ] yaha jo kahA hai-pRthvI Adi mahAbhUta buddhimatkAraNa se adhiSThita hokara hI apanI apanI kriyAoM meM saMlagna hote haiM kyoMki anitya hai, jaise anitya kuThAra baDhaI se adhiSThita hokara hI chedana kriyA meM saMlagna hote haiN| [pR. 406-5]- isake Upara yaha Apatti hai ki kumhAra kI buddhi meM anityatva hetu vidyamAna hone se usameM bhI eka anya buddhimatkAraNAdhiSTitatva kI prasakti hogii| yahA~ siddhasAdhana kara lene para Izvarabuddhi meM bhI pUrvokta prakAra se anityatva siddha hone se anya buddhimatkAraNAdhiSThitatva kI Apatti hogI, phira usa naye kalpita Izvara meM bhI anya anya buddhimat adhiSThAtA kI kalpanA kA anta nahIM aayegaa| yadi kaheM ki-hama buddhi ko anitya hone para bhI buddhimAna se adhiSThita nahIM mAneMge-to anavasthA doSa nikala jAne para bhI buddhimatkAraNAdhiSThAnasAdhaka anityatva hetu buddhi meM hI sAdhyadrohI bana jaayegaa| yahAM jo anya bacAva zakya hai usakA pahale hI pratikAra ho gayA hai ataH usako punaH puna: AzaMkA ke rUpa meM prastuta kara usake pratividhAna kI AvazyakatA nhiiN| Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 . yacca-'sthitvA pravRtteH' iti sAdhanamuktam , tatrAnyadapi dUSaNaM vAcyaM-sarvabhAvAnAmudayasamanantarA'pagitayA kSaNamAtramapi na sthitirasti iti kutaH sthitvA pravRttiH ? tasmAt prativAdyasiddho hetuH anaikAntikazcezvareNaiva / yataH so'pi kramavatsu kAryeSu sthitvA pravartate atha ca nAsau cetanAvatA'dhiSThitaH anavasthAprasaMgAt / atha 'acetanatve sati' iti savizeSaNo heturupAdIyate yathA prazastamatinopanyastastathApi saMdigdhavipakSavyAvRttikatayA'naikAntikatvamanivAryam yadeva hi vizeSaNaM vipakSAddhetu nivarttayati tadeva nyAyyam , yat punavipakSe saMdehaM na vyAvarttayati tadupAdAnamapyasatkalpam , pUrvoktazcAsiddhatAdidoSaH savizeSaNatve'pi tadavastha eva / yaccoktam 'sargAdau vyavahArazca' ityAdi, tatrApi 'uttarakAlaM prabuddhAnAm' ityetad vizeSaNamasiddham / tathAhi-nAsmanmate pralayakAle praluptajJAna-smatayo vitanu-karaNAH puruSAH saMtiSThate kintvAbhAsvarAdiSu spaSTajJAnAtizayayogiSu devanikAyeSatpadyante, ye tu pratiniyatanirayAdivipAkasaMvartanIyakarmANaste lokadhAtvantareSutpadyante iti matam / vivartakAle'pi tata eva AbhAsvarAdezcutvA ihA'luptajJAnasmRtaya eva saMbhavanti, tasmAta 'uttarakAlaM prabuddhAnAm' iti vizeSaNamasiddham / anekAntikazca hetuH saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAt / [anityatvahetu meM asiddha-viruddhAdi doSa prasaMga] uparAMta kAryatva hetu meM jo asiddhatvAdi dUSaNa lagAye haiM ve yathAsambhava yahA~ anityatva hetu meM bhI samAnarUpa se laga sakate haiM / jaise dekhiye-buddhimat se adhiSThita kuThArAdi meM jaisA anityatva prasiddha hai vaisA anityatva dehAdi meM siddha nahIM hai| aura sAmAnyataH anityatva ko hetu mAne to usameM buddhimadadhiSThitatva kI vyApti hI siddha nahIM hai kyoMki vinA kRSi ke utpanna anitya vanaspati Adi meM hetu vyabhicArI hai| kadAcit vyApti bhI mAna lI jAya to bhI sarvajJatAdi vizeSoM ke viparIta asarvajJatAdi kA sAdhaka hone se anityatva hetu viruddha doSa se grasta hai / tathA sAdharmyadRSTAnta ke rUpa meM upanyasta kuThAra meM to anityabuddhimadadhiSThitva hone se nityabuddhimadadhiSThitatvarUpa sAdhya kA viraha hI rahegA kyoMki kuThAra meM jo anityatva hai usameM sAdhyadharmabhUta nityaikabuddhimadadhiSThitatva ke sAtha anvayavyApti hI asiddha hai / yadi sAmAnyata: buddhimadadhiSTitatva hI siddha karanA ho to yaha prativAdI ke mata meM siddha hone se siddhasAdhana doSa lgegaa| yadi vizeSarUpa se ( nityabuddhimata rUpa se ) sAdhya kiyA jAya to ghaTAdi meM vyabhicAra hogA kyoMki vizeSarUpa se viparIta anityabuddhimat kA adhiSThAna hI vahA~ dikhatA hai| isa prakAra nityabuddhimat sAdhya kI siddhi ke liye upanyasta sabhI hetuoM meM viruddha aura vyabhicAra doSa kI yojanA kI jA skegii| . ____ udyotakara ne jo yaha pramANa dikhAyA thA- bhuvanahetubhUta pradhAna praramANu Adi buddhimAn se adhiSThita hokara apane kAryoM ko utpanna karate haiM kyoMki avasthita raha kara pravRtti karate haiM [ 411-5 ] -isameM avasthita raha kara-isa hetu meM anya bhI eka dUSaNa kaha sakate haiM ki jaba bhAvamAtra utpatti ke dUsare kSaNa meM hI nAzAbhimukha haiM taba eka kSaNa bhI usakI sthiti asambhava hai to phira avasthita raha kara kArya ke liye pravRtti kI bAta hI kahA~ ? [ utpattikSaNa aura nAzakSaNa ke madhya koI sthiti kSaNa hai nahIM isaliye kSaNamAtra bhI sthiti na hone kA kahA hai] / ataH 'sthitvA pravRtteH' yaha hetu prativAdI ke prati asiddha hai| itanA hI nahIM, Izvara meM vaha anaikAntika bhI hai kyoMki vaha avasthita raha kara hI kramika kAryoM meM pravRtta hotA hai kintu vaha koI anya cetanAvanta se adhiSThita nahIM hai kyoMki vaisA mAne to naye naye adhiSThAyaka Izvara kI kalpanA kA anta nahIM aayegaa| yadi kaheM ki-'acetana hai Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 527 ki ca, anyopadezapUrvakatvamAtre sAdhye siddhasAdhyatA, anAdervyavahArasya sarveSAmevAnyopadezapUrvakatvasyeSTatvAt / athezvaralakSaNapuruSopadezapUrvakatvaM sAdhyate tadA'nakAntikatA, anyathApi vyavahArasaMbhavAt , dRSTAntasya ca saadhyvikltaa| etaccAnyahetusAmAnyaM dUSaNaM pUrvamuktam / viruddhazca hetuH abhyupetabAdhA ca pratijJAyAH, nirmu khasyopadeSTutvA'saMbhavAt yadi IzvaropadezapUrvakatvaM vyavahArasya saMbhavet tadA syAdaviruddhatA hetoH yAvatA'sau vigatamukhatvAdupadeSTA na yuktaH, tacca vimukhatvaM vitanutvena tadapi dharmAdharmavirahAta , tathA coddayotakareNoktam -"yathA buddhimattAyAmIzvarasya pramANasaMbhavaH naivaM dharmAdinityatve pramANamasti" [ nyA0 vA. 4-1-21 ] iti / tasmAdIzvarasyopadeSTatvA'saMbhavAt tadupadezapUrvakatvaM vyavahArasya na sidhyati kintvIzvaravyatiriktAnyapuruSopadezapUrvakatvam , ata iSTavighAtakAritvAd viruddho hetuH| aura avasthita raha kara pravRtti karatA hai isaliye' aisA vizeSaNayukta hetu kareMge jaise ki prazasta matine yA hai to yaha deta Izvara meM nahIM rahane se sAdhyadrohI nahIM banegA-to yahA~ nivedana hai ki pUrvokta sAdhya droha na rahane para bhI, isa prakAra kA hetu vipakSa meM se nivRtta hai yA nahIM-aisA saMdeha sAvakAza hone se hetu meM vipakSavyAvRtti saMdigdha hone se saMdigdhAnakAntikatva doSa to lagegA hii| kAraNa, vinA kisI prayatna se utpanna meghAdi meM hetu ke rahane para bhI vaha buddhimAn se adhiSThita hai yA nahIM isa saMdeha kA koI nivartaka puSTa tarka na hone se meghAdi hI vipakSarUpa meM saMdigdha ho jAtA hai aura usameM hetu rahatA hai| tathA 'acetana hai' aisA vizeSaNa lagA dene mAtra se hetu kI vipakSa se vyAvRtti siddha nahIM ho jaatii| ataH jo vizeSaNa hetu ko vipakSa se nivRtta kare vaisA hI vizeSaNa nyAyayukta hai, jo vipakSa meM saMdeha kI nivRtti na kare usakA prayoga karanA mithyA hai [ yaha pahale bhI kahA hai- ] taduparAMta ukta, vizeSaNa lagAne para bhI pUrvokta rIti se asiddha-viruddhAdi doSa to yahA~ bhI jyoM ke tyoM haiN| [ 'uttarakAla meM prabuddha' hone kI bAta asiddha hai ] tathA prazastamati ne jo yaha anumAna kiyA thA-sRSTi ke prArambha meM hone vAlA vyavahAra anya ke upadeza se hotA hai kyoMki uttarakAla meM prabuddha hone vAloM kA vaha vyavahAra prati artha niyata hotA hai [ pR0412 ]-yahA~ bhI 'uttarakAla meM prabuddha' yaha vizeSaNa prativAdI ke prati asiddha hai| kAraNa, hamAre siddhAnta meM aisA nahIM hai ki-pralayakAla meM jIvavarga jJAna aura smRti ko kho dete hI haiM aura zarIra-indriya se vimukta rahate haiM kintu hamArA siddhAnta to yaha hai ki usa kAla meM puNyazAlI jIvavarga atyantabhAsvararUpavAle aura spaSTa jJAnAtizaya vAle devanikAyoM meM utpanna hote haiM, athavA niyata prakAra ke narakAdi phaloM ko dene vAle pApa karma jinhoMne kiyA hai ve lokadhAtu ke ( narakoM ke ) madhya meM utpanna hote haiM / aura vahA~ phalabhoga kAla samApta hone para AbhAsvarAdi sthAna se bAhara nikala kara isa loka meM jJAna aura smRti sahita hI utpanna hote haiM isa prakAra pralayakAla meM ve mUcchita the aura bAda meM prabuddha bane yaha bAta hamAre mata meM asiddha hai / tathA isa hetu meM bhI hetu kI vipakSa se nivRtti saMdehagrasta hone se hetu meM anaikAntikatva doSa lgegaa| [ vyavahAra meM IzvaropadezapUrvakatva kI asiddhi ] taduparAMta, yadi vyavahAra meM sirpha anyopadezapUrvakatva hI siddha karanA ho to vaha hamAre prati 'siddha kA hI sAdhana huA kyoMki anAdikAla se calatA AyA vyavahAra pUrva pUrva puruSoM ke upadeza se hI Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 prathezvarasyopadeStRtvamaMgIkriyate tadA vimukhatvamabhyupetaM hIyata itybhupetbaadhH| evamanyeSvapi sarvajJatvAditadvizeSasAdhakeSu hetuSvasiddhatvA'naikAntikatva-viruddhatvAdidoSajAlaM svamatyA'bhyUhya diGmAtra darzanaparatvAt prayAsasya / ata eva-"sapta bhuvanAnyekabuddhinirmitAni, ekavastvantargatatvAta , ekAvasathAntargatAnekApavarakavat / yathaikAvasathAntargatAnAmapavarakANAM sUtradhArakabuddhinirmitatvaM dRSTaM tatha. kasminneva bhuvane'ntargatAni sapta bhuvanAni, tasmAta teSAmamapyekabuddhinimitatvaM nizcIyate, yabuddhinimitAni caitAni sa bhagavAn mahezvaraH sakalabhuvanaikasUtradhAraH" [ ] ityAdikAH prayogAH prazastamatiprabhRtibhirupanyastAsteSvapi heturasiddha , na hya ke bhuvanam AvasathAdirvAsti, vyavahAralAghavArtha bahubviyaM saMjJA kRtA, ata eva dRSTAnto'pi sAdhanavikalaH, ekasaudhAdyantargatAnAmapavarakAdInAmanekasUtradhAraghaTitatvadarzanAccAnakAntiko hetuH| calatA hai yaha sabhI ko mAnya hai| yadi IzvarAtmakapuruSakRtaupadezapUrvakatva ko siddha karanA cAhate ho taba to hetu anaikAntika ho jAyegA kyoMki Adhunika puruSopadeza se pravRtta naye vyavahAra meM Apa kA iSTa sAdhya nahIM hai aura pratyarthaniyatatvarUpa hetu vahA~ rahatA hai| tathA, kumArAdi ke dhenuAdisaMbadhI vANIprayoga ko Apane dRSTAnta kiyA hai usameM to mAtAkRta upadezapUrvakatva hai, IzvaropadezapUrvakatvarUpa sAdhya nahIM hai ata: sAdhyavaikalya yaha dRSTAntadoSa huaa| yaha dUSaNa anya hetuoM meM bhI samAna hai yaha pahale bhI kaha cuke haiN| tathA, mukha ke vinA upadeza kA saMbhava na hone se hetu meM viruddhatA doSa aura svIkRta pratijJA meM svAbhyupagamabAdha ye naye do doSa haiM-(1) jo mukhavihIna hai vaha upadeza nahIM kara sakatA yaha bAta sarvagamya hai / vyavahAra meM agara IzvaropadezapUrvakatva kA saMbhava hotA taba to viruddhatA doSa na hotA, kintu Izvara mukharahita hone se vaha upadeza kare yaha bAta anucita hai / mukharahita isaliye hai ki vaha dehadhArI nahIM hai| deha isaliye nahIM hai ki usako dharma aura adharma kA saMparka nahIM hai / jaise ki udyotakara ne kahA hai-"Izvara kI jJAnavattA meM jaise pramANa hai vaise usameM nitya dharma hone meM koI pramANa nahIM hai|" [ nyAyavAttika 4-1-21 ] / ataH Izvara meM upadezakartRtva sambhava na hone se vyavahAra meM tadapadezamUlakatA kI siddhi kA bhI saMbhava nahIM kiMtu anya kisI puruSa kRtopadezamalakatA kI hI siddhi hogii| isa prakAra hetu iSTa kA vighAta karane vAlA hone se viruddha huaa| (2) aba yadi Izvara meM upadezakartRtva mAnanA hai to deha aura mukha bhI mAnanA hogA, pariNAmata: Izvara meM jo mukhahInatA mAnI hai usakI hAni hogI yaha abhyupagamabAdha huaa| isa prakAra Izvara ke sarvajJatAdi anya vizeSoM ke sAdhaka hetuoM meM bhI asiddhatA-anaikAntikatA-viruddhatAdi doSavRda buddhimAnoM ko apanI apanI buddhi se samajha lenA cAhiye, yaha prayAsa to kevala dizAsUcaka hI hai| [ saptabhuvana meM ekavyaktikata katva kI anupapatti ] prazastamati Adi naiyAyikoM ne jo anya prayoga dikhalAye haiM jase sAta bhuvana eka vyakti kI buddhi se nirmita haiM ki eka vastu (vizva) ke antargata haiN| udA0 eka makAna ke antargata aneka kakSa / eka baDe rAjabhavanAdi ke antargata aneka kakSa hote haiM ve saba eka hI sUtradhAra kI buddhi se nirmita hote hue dikhate haiM, to usI taraha eka hI bhuvana (vizva) meM antargata sAta bhuvana haiM ataH ve saba eka hI puruSa kI buddhi se nirmita hone kA nizcaya kiyA jA sakatA hai / jisa puruSa kI buddhi se ye nirmita hoMge vahI eka sAre vizva kA nirmAtA sUtradhAra bhagavAn vizvakarmA siddha hue| Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarAkartRtve uttarapakSaH 529 yacca-'ekAdhiSThAnA brahmAdayaH pizAcAntAH, parasparAtizayavRttitvAta , iha yeSAM parasparAtizayavRttitvaM teSAmekAyattatA dRSTA yatheha loke gRha-grAma-nagara-dezA'dhipatInAmekasmin sArvabhaumanarapatau; tathA ca bhajaga-rakSo-yakSaprabhatInAM parasparAtizayavattitvamatena manyAmahe teSAmapyekasminnIzvare pAratantryam" iti-tadetad yadi 'IzvarAkhyenAdhiSThAyakenakAdhiSThAnAH' ityayamarthaH sAdhayitumiSTastadAnakAntikatA hetoH, viparyaye bAdhakapramANAbhAvAt prtibndhaa'siddhH| dRSTAntasya ca sAdhyavikalatA / atha 'adhiSThAyakamAtreNa sAdhiSThAnAH' iti sAdhyate tadA siddhasAdhyatA, yata iSyata eva sugatasutairbhagavatA saMbuddhena sakalalokacUDAmaNinA sarvameva jagat karuNAvazAdadhiSThitam, yatprabhAvAdadyApyabhyudaya-niHzreyasasaMpadamAsAdayanti saadhujnsaarthaaH| sarveSvapi ca sarvajJasAdhaneSu paropanyasteSu yadi sAmAnyena 'kazcit sarvajJaH' iti sAdhyamabhipretaM tadA nA'smAn prati bhavatAmidaM sAdhanaM rAjate, siddhasAdhyatAdoSAt / kintu ye sarvajJA'pavAdino jaiminIyAzcArvAkA vA teSveva zobhate / athezvarAkhyaH sarvajJaH sAdhyeta tadoktaprakAreNa pratibandhAsiddhehetU prazastamati ne yaha aura isake jaise anya prayoga jo dikhAye haiM unameM bhI hetu asiddha hai, kyoMki sArA vizva athavA makAna bhI koI eka vasturUpa hai hI nahIM, anekavastusamUhAtmaka hI yaha vizva hai aura makAna bhii| una sabhI kA bhinna aneka zabdoM se prayoga na karanA par3e isaliye lAghava ke liye samastavastu-samUha kI 'vizva' athavA 'makAna' aisI eka saMjJA kI gayI hai| isaliye dRSTAntarUpa meM upanyasta rAjabhavanAdi ke aneka kakSoM meM eka vastu antargatatvarUpa hetu hI nahIM hai / taduparAMta, jisako Apa 'eka' mAnate haiM usa rAjabhavanAdi ke antargata aneka kakSoM kA koI eka nahIM kintu aneka sUtradhAra nirmAtA hote haiM yaha dikhatA hai isalie yahA~ hetu raha jAya phira bhI sAdhya na hone se hetu sAdhyadrohI bnegaa| [ parasparAtizayavRttitva hetuka anumAna bhI sadoSa hai ] yaha bhI eka IzvarasAdhaka prayoga kisI ne kiyA hai-"brahmA se lekara pizAca taka saba eka vyakti se adhiSThita haiM cUMki eka dUsare se apakarSa-utkarSa rUpa atizaya yAnI taratamabhAva se avasthita haiM / udA0 jo anyonya taratamabhAvavAle hote haiM ve kisI eka ko adhIna hote haiM jaise isa loka meM taratamabhAva se avasthita gRhapati, grAmasvAmI, nagarapati, dezAdhipati ye saba eka sArvabhauma cakravartI rAjA ko Ayatta adhIna hote haiN| isI prakAra, sarpa rAkSasa-yakSAdi bhI taratamabhAva se avasthita haiM, ataH mAnate haiM ki ve bhI kisI eka Izvara ko paratantra haiN|"-.. kintu isa anumAna prayoga meM sAdhyadrohitAdi doSa haiM, jaise dekhiye-yadi Apako IzvarAtmaka ekAdhiSThAyaka kA adhiSThAna siddha karanA hai to 'aisA sAdhya na hone para bhI hetu rahe to kyA bAdha'isa vipakSa kI zaMkA kA koI bAdhaka pramANa na hone se vyApti asiddha hone para hetu meM anaikAntikatA doSa lagegA / tathA dRSTAnta meM to Apane eka sArvabhauma rAjA kA pAratantrya dikhAyA hai Izvara kA nahIM, ataH dRSTAnta sAdhyazUnya huA / yadi kisI bhI prakAra se adhiSThAyaka kA adhiSThAna' siddha karanA cAhate haiM taba to bauddhamata ke anusAra siddhasAdhyatA doSa hogaa| kAraNa, buddha kA anuyAyI varga yaha mAnatA hai ki sArA hI vizva sakalalokaziromaNitulya svayaMbuddha bhagavAna se apanI karuNA ke dvArA adhiSThita hai, jisake prabhAva se hI sAdhuoM kA samUha AbAdI aura mokSasaMpatti ko prApta karate haiN| Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nAmanaikAntikatA, dRSTAntasya ca sAdhyavikalateti / zeSastu pUrvapakSagrantho niHsAratayopekSitaH / prataH IzvarasAdhakasya tannityatvAdidharmasAdhakasya ca pramANasyAbhAvAt "kleza-karma-vipAkA''zayaraparAmaSTa: puruSavizeSa IzvaraH" [ yo0 da0 1-24 ] ityAdi sarvamayuktatayA sthitam / ato bhavaheturAgAdijayAt zAsanapraNetAro jinAH siddhAH / ataH suvyavasthitametada bhavajinAnAM zAsanam' iti / [IzvarakartRtvavAdaH samAptaH ] nanu yadi teSAM bhavanibandhanarAgAdijetRtvaM tadA zAsanapraNetRtvAnupapattiH, tajjayAnantaramevA. pavargaprApteH zarIrAbhAve vaktRtvA'sambhavAt / atha rAgAdikSayAnantaraM nApavargaprAptistahi rAgAdijayo na bhavakSayalakSaNApavargaprAptikAraNam , na hi yasmina satyapi yanna bhavati tat tadavikalakAraNaM vyavasthApayituM zakyam , yavabIjamiva zAlyaMkurasya / atha niravazeSarAgAdyajayAd apavargaprApteH prAgeva tatpraNetRtvAdadoSaH, nanvevaM tacchAzanasya rAgalezA''zliSTa puruSapraNItatvena naikAntikaM prAmANyaM, kapilAdi. puruSapraNotasyeva ityAzaMkyAha sUriH-ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' iti / [ bhavavijetAoM kA zAsana-yaha kathana susthita hai ] paravAdI ne sarvajJa kI siddhi ke liye jitane anumAna prayoga kiye haiM una sabhI meM yadi sAmAnyata! 'koI eka sarvajJa' puruSa kI siddhi abhipreta ho taba to hamAre prati vaisA anumAna prayoga karanA zobhAyukta nahIM kyoMki sarvajJavAdI hamAre prati usa meM siddhasAdhyatA doSa hai / una logoM ke prati hI vaha zobhAspada hogA jo sarvajJa kA apalApa karate haiM, udA0 mImAMsaka aura nAstika / aba yadi Izvara ko hI sarvajJa siddha karanA cAhate haiM taba ukta rIti se vyApti kI asiddhi ke kAraNa, sabhI hetu anaikAnti doSa se dUSita ho jAte haiM aura dRSTAnta bhI sAdhyazUnya bana jAte haiN| isa prakAra pUrvapakSoktagrantha kA bahu bhAga nirasta huaa| jo zeSa hai vaha itanA mahattvapUrNa nahIM hai, asAra hai isaliye usakI upekSA hI ucita hai| upasaMhAraH-Izvara kA aura usake nityatvAdi dharmoM kA sAdhaka koI bhI pramANa na hone se, jo yaha prArambha meM pUrvapakSI ne kahA thA-kleza, karma, vipAka aura Azaya se aspRSTa puruSavizeSa Izvara haiityAdi, [ pu0 281], yaha saba ayukta siddha huaa| phalata: bhagavAn jinendra saMsArahetubhUta rAgAdi ke vijaya se hI zAsana ke praNetA haiM yaha siddha huA / isaliye mUlakArikA meM granthakAra zrIsiddhasenasUrimahArAja ne jo yaha kahA hai 'bhavajinoM kA zAsana' yaha bhalIbhA~ti ThIka hI siddha huaa| [Izvara kartRtvavAda samApta ] [ 'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM" padoM kI sArthakatA] . zaMkA:-jinendra bhagavAna yadi saMsAra ke bIjabhUta rAgAdi ke vijetA haiM, to una meM zAsana kA prasthApakatva sagata nahIM hai / kAraNa yaha hai ki bhavabIjabhUta rAgAdi kA kSaya hone para turanta hI mokSalAbha ho jAne se zarIra ke abhAva meM vaktRtva hI saMbhava nahIM hai / yadi rAgAdikSaya hone para bhI mokSalAbha nahIM huA, taba to bhavakSayAtmaka mokSa kI prApti kA vaha kAraNa hI nahIM mAnA jA skegaa| 'jisa ke hote hue bhI jo utpanna hotA nahIM, vaha usakA paripUrNa kAraNa hai'-aisI vyavasthA azakya hai / udA0 java ke bIja meM cAvala ke aMkura kI kAraNatA sthApita nahIM ho sakatI / yadi kaheM-'rAgAdi kA saMpUrNa Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-zAsanapraNayanopapattiA 531 asyAbhiprAya:-yadyapi sarvajJatApratibandhighAtikarmacatuSTayakSayAvirbhUtakevalajJAnasampado jinAstathApi bhavopanAhizarIranibandhanasya karmaNaH saddhAvAdapasthitikasya na zarIrAdyabhAvAt zAsanapraNetRtvA'nupapattiH, nApi rAgAdilezasadbhAvAt tatpraNItasyAgamasyA'prAmANyam , viparyAsaheto_tikamaNo'tyantakSayAt na ca karmakSayAdaparasthA'pravRttinimittatvam bhavopagrAhiNo'dyApi sAmastyenA'kSayAt tatkSaye cApavargasyAnantarabhAvitvAt krmkssysyaivaapvrgpraaptaavviklkaarnntvaaditi| * avayavArthastu-tiSThanti sakalakarmakSayAvAptAnantajJAnasukharUpAdhyAsitAH zuddhAtmAno'sminniti sthAnaM lokAgralakSaNaM viziSTakSetram na vidyata upamA svAbhAvikAtyantikatvena sakalavyAbAdhArahitatvena ca sarvasukhAtizAyitvAd yasya tat sukhamAnandarUpaM yasmin tat tathA, tat 'upa' iti kAlasAmIpyena gatAnAM prAptAnAM, yadvA 'upa' ityupasargaH prakarSe'pyupalabhyate yathA "upoDharAgeNa' iti / tena sthAnamanupamasukhaM prakarSaNa gatAnAmiti / "parArthe prayujyamAnAH zabdA vatimantareNApi tamartha gamayanti" iti nyAyAdanubhUyamAnatIrthakRnnAmakarmalezasadbhAve'pi tad gatA iva gatA ityuktAstena zAsanapraNetRtvaM tasyAmavasthAyAM teSAmupapannameva / tayA vijaya nahIM kiyA hai ata: mokSaprApti ke pUrva meM hI zAsana kI sthApanA karate haiM-isa meM koI doSa nahIM hai to usa zAsana meM aikAntika prAmANya nahIM ghaTegA cUki vaha AMzikarAgalipta puruSa se upadiSTa hai, jaise ki kapilAdiRSipuruSoM kA zAsana / samAdhAna: isa zaMkA ke samAdhAnArtha sUrIzvara zrI siddhasenadivAkarajI ne prathama mUlakArikA meM jinendra ke vizeSaNarUpa meM 'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' aisA prayoga kiyA hai / [sAvazeSaaghAtikarmamUlaka zAsanasthApanA kI saMgati ] ___ abhiprAya yaha hai ki-yadyapi jinendra bhagavAna ke sarvajJatApratibandhaka ghAti cAra karma-jJAnAvaraNadarzanAvaraNa-mohanIya aura aMtarAya karma, saMpUrNa kSINa ho jAne se kevalajJAna (sarvajJatA) kI sampatti prApta ho cukI hai| phira bhI alpakAlIna saMsArasthiti ke tathA dehAdiavasthAna kAraNabhUta aghAti bhavopagrAhI AyuSAdi karma (kSayAbhimukha hone para bhI) saMpUrNatayA kSINa na hone se zarIrAdiabhAvamUlaka zAsanasthApanA meM koI asaMgati nahIM hai / tathA mohanIya ke kSaya se rAgAdi saMpUrNa kSINa ho gaye haiM, ata: 'usake AMzika raha jAne se usakA sthApita Agama pramaNAbhUta na hone kI bhI koI Apatti nahIM hai, kyoMki Agama meM vaiparItya ( =ayathArthatva) ke hetu ghAti karma hI haiM aura ve to saMpUrNa kSINa ho gaye haiN| kisI bhI vyakti kI pravRtti sarvathA banda ho jAne meM saMpUrNa karmakSaya hI nimittabhUta hai, dUsarA koI nahIM / jinedra bhagavAna jaba zAsanasthApanA karate haiM taba unake saMpUrNa karma kSINa hue nahIM rahate hai| aura jaba ( zAsana sthApanA ke bAda ) ve karma saMpUrNa kSINa ho jAte haiM usI vakta jinendra bhagavAna ko mokSalAbha bhI ho jAtA hai| tAtparya, saMpUrNakarmakSaya hI mokSaprApti kA paripUrNa kAraNa hai-aisA hamArA siddhAnta hai| [zAsanasthApanA kArya kI upapatti abAdhita ] ThANamaNovama0-isakA zabdArtha isa prakAra hai-sakalakarmoM kA kSaya kara ke prApta kiye gaye anantajJAna-anantasukhasvarUpa se AzliSTa zuddhAtmA jahA~ jA kara rahate haiM vaha 'sthAna' hai, vaha eka viziSTa kSetra hai jo loka ke urdhva agrabhAgarUpa hai| tathA, aisA sukha jo svAbhAvika, Atyantika Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 yadvA-"muktAH sarvatra tiSThanti vyomavat tApajitAH" ityetasya durnayasya nirAsArthamAha suuri:'tthaannmnnovmhmuuvgyaannN'| atra ca sthAnamanapamasukham prakarSaNa prapunarAvRttyA gatAnAm-upagatAnAmiti vyAkhyeyam / athavA "buddhacAdInAM navAnAM vizeSaguNAnanAmAtyantikaH kSayaH Atmano muktiH" iti matavyavacchedArthamAcAryeraNa 'ThANamaNovamasuhamumavagayANaM' iti sUtramupanyastam / asya cAyamarthaHsthitiH sthAnaM svarUpaprAptiH. tada anapamasakhama 'upa' iti sakalakarmakSayAnantaramavyavadhAnena gatAnAM prAptAnAm-zailezyavasthAcaramasamayopAdeyabhUtamanantasukhasvabhAvamAtmanaH kathaMcidananyabhUtaM svarUpa prAptAnAmiti yAvat / [ Atma-vibhutvasthApanapUrvapakSaH] atrAhuH vaizeSikAH-sarvametadanupapannam , prAtmano vibhutvena viziSTasthAnaprAptinimittagatyasaMbhavAt , karmakSaye ca zarIrAdyabhAve muktAtmanAM sukhasya taddhetunimittA'samavAyikAraraNAbhAvenotpattyasaMbhavAta , nityasya cAnandasyA'vaiSayikasyAnupalambhenA'sattvAt / na cA''tmano vibhutvamasiddham , anumAnAt tatsiddhaH / tathAhi-buddhyadhikaraNaM dravyaM vibhu, nityatve satyasmadAdyupalabhyamAnaguNAdhiSThAnatvAt yad yad nityatve satyasmadAdyupalabhyamAnaguNAdhiSThAnaM tat tad vibhu yathA''kAzam , tathA ca buddhyadhikaraNaM dravyaM, tasmAd vibhuH / na ca buddherguNatvA'siddhahetuvizeSaNA'siddhyA hetorasiddhirabhidhAtu zakyA, buddhiguNatvasyAnumAnAt siddheH / tathAhi aura sakala vyAghAta zUnya evaM anya sabhI sukhoM ko Takkara mArane vAlA hai, ata eva jisako kisI kI upamA nahIM dI jA sakatI, aisA sukha jahA~ hai vaisA sthAna / 'upa' yAnI kAla kA samIpya, arthAt nikaTa ke kAla meM hI jo vahA~ gaye, arthAt jinhoMne vaha sthAna prApta kiyA hai / ( arthAt alpakAla meM jo vahA~ jAne vAle haiM ) athavA 'upa' isa upasarga zabda kA 'prakarSa' artha bhI upalabdha hai jaise 'upoDharAga' isa prayoga meN| isaliye, anupamasukhavAle sthAna ko prakRSTarUpa se jinhoMne prApta kiyA hai| yahA~ 'upagatavatAm , aisA vatpratyayAnta prayoga na karake 'upagatAnAM' aisA jo prayoga kiyA hai vaha isa nyAya ke anusaraNa se ki 'vat pratyaya ke vinA bhI anyArtha meM prayukta zabda usI artha kA bodhaka hotA hai' [ jo vat pratyayAnta se bodhita hotA hai ] / isase yaha kahanA hai ki vartamAna meM anubhavArUDha tIrthaMkara nAma karma kA aMza vidyamAna hone para bhI mAnoM ki ve vahA~ pahuMca gaye na ho| tAtparya, 'anupama sukha ke sthAna ko prApta' aisA kaha dene para bhI (vAstava meM jIvanmuktAvasthA pUrNa nahIM huI hai isaliye) isa avasthA meM zAsanasthApanA kA kArya saMgatiyukta hI hai| [Atmavibhutva, mukti meM sukhAbhAva-matadvaya kA nirasana ] athavA, jina logoM kA mata aisA hai ki "AkAza kI taraha muktAtmA bhI tAparahita hokara sarvatra rahate haiM"-isa durnaya ke nirasanArtha sUrIzvarajIne 'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' aisA sUtra banAyA hai| usa kA artha aba yaha hogA ki anupama sukhavAle sthAna meM 'vApasa na lauTanA par3e' aise prakarSa se jo cale gaye haiM arthAt aba yahAM saMsAra meM nahIM rahe haiM / athavA, jina logoM kA ( nyAya-vaizeSikoM kA ) mata aisA hai "sukhasahita buddhi Adi nava vizeSaguNoM kA atyanta nAza ho jAnA yahI AtmA ko mukti hai" isa mata ke ucchedArtha AcArya zrI ne 'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' aisA sUtra banAyA hai / usakA artha yaha hai-sthiti yahI sthAna hai, arthAt apane hI svarUpa meM sthiti athavA apane svarUpa kI prApti / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve pUrvapakSaH guNo baddhiH, pratiSidhyamAnadravya-karmabhAve sati sattAsambandhitvAt , yo yaH pratiSidhyamAnadravyamamAve sati sattAsambandhI sa sa gaNaH yathA rUpAdiH, tathA ca baddhiH, tasmAda gaNaH / na ca pratiSidhyamAnadravyakarmatvasiddhaM buddhaH / tathAhi-buddhidravyaM na bhavati, ekadravyatvAt , yad yadekadravyaM tat tad dravyaM na bhavati yathA rUpAdi, tathA ca buddhiH, tasmAda na dravyam / na cA'yamasiddho hetuH / tathAhi ekadravyA buddhiH, sAmAnyavizeSavattve satyekendriyapratyakSatvAt , yad yat sAmAnya-vizeSavattve satyekendriyapratyakSa tat tad ekadravyam yathA rUpAdiH, tathA buddhiH, tsmaadekdrvyaa| yaha sthAna anupama sukha vAlA hai| 'upagata' yahA~ 'upa' yAnI sakala karmoM kA kSaya ho jAne para kisI bhI antara ke vinA 'gata' yAnI prApta / 'prApta' kA tAtpa ka zailezI avasthA ke antima samaya meM upAdeyabhUta anantasukhamaya svabhAva jo AtmA se kathaMcit abhinna hI hai-aise svarUpa ko prApta karane vaale| [AtmA sarvavyApI hai-vaizeSikapUrvapakSa ] yahA~ vaizeSika paMDitoM kA kahanA hai ki-ApakI yaha pUrI bAta asaMgata hai kyoMki AtmA vibhu= sarvavyApI hone se kisI viziSTasthAna kI ora pahuMcAne vAlI gati kA sambhava hI nahIM hai / tathA karma kSINa ho jAne ke bAda dehAdi ke abhAva meM muktAtmAoM meM sukha ke hetubhUta asamavAyikAraNAtmaka nimitta bhI nahIM rahatA ata: sUkha kI utpatti bhI asaMbhava hai| viSaya nirapekSa nitya sukha aprasiddha hone se asat hI hai| - AtmA kI sarvavyApitA asiddha nahIM hai-anumAna se usakI siddhi zakya hai / jaise dekhiye"buddhi kA adhikaraNa dravya vibhu sarvavyApI hai kyoMki vaha nitya evaM apane logoM ko upalabhyamAna (jJAyamAna ) guNoM kA adhiSThAna hai| jo jo nitya evaM apane logoM ko upalabhyamAna guNoM kA adhiSThAna hotA hai vaha vibhu hotA hai, udA0 (zabdaguNa kA adhiSThAna ) AkAza / buddhi kA adhikaraNa Atmadravya bhI vaisA hai, ataH vaha vibhu hai / " yadi kaheM ki-buddhi meM guNAtmakatA asiddha hai, ata: hetu meM prayukta 'guNa' vizeSaNa kI asiddhi se Apa kA hetu bhI asiddha ho gayA-aisA nahIM kaha sakate, kyoMki * buddhi meM anumAna se guNarUpatA siddha hai / jaise dekhiye [buddhi meM guNAtmakatA siddhi ke liye anumAna ] "buddhi guNAtmaka hai-kyoMki usameM dravyatva aura karmatva niSiddha hone ke sAtha sattA kA sambandha bhI hai| jisameM dravyatva-karmatva ke niSedha ke sAtha sattAsambandha hotA hai vaha guNa hotA hai, udA0 rUparasAdi / buddhi bhI aisI hI hai ataH guNAtmaka siddha hotI hai|"-is anumAna meM, buddhi meM hetu kA vizeSaNa pratiSidhyamAnadravyakarmatva asiddha nahIM hai| vaha isa prakAra:-(1) 'buddhi dravyarUpa nahIM hai, kyoMki vaha eka dravyavAlI hai-arthAt eka hI dravya meM rahane vAlI hai / jo bhI ekadravyavAlA hotA hai vaha dravyarUpa nahIM hotA, udA0 rUpa-rasAdi, [ eka rUpa yA eka rasa kisI eka hI dravya meM rahatA hai, aneka dravya meM nahIM ] / buddhi bhI ekadravyavAlI hI hai| ataH vaha dravya rUpa nahIM hai|" isa prayoga meM bhI hetu asiddha nahIM hai| vaha isa prakAra:-"buddhi ekadravyavAlI hai, kyoMki sAmAnyavizeSavAlI (=avAntara sAmAnyavAlI) hotI huyI eka indriya se pratyakSa hai / jo sAmAnyavizeSa vAle hote hue ekaindriya se pratyakSa hote haiM ve ekadravyavAle hote haiM jaise rUpa- rasAdi, buddhi bhI vaisI hI hai ataH ekadravya vAlI siddha hotI hai|" Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 ___ naca 'ekendriyapratyakSatvAt' ityucyamAne AtmanA vyabhicAraH, tasyekaindriyapratyakSatve vivAdAt / nApi vAyunA, tatrApi tatpratyakSatvasya vivAdAspadatvAt / tathApi rUpatvAdinA vyabhicAraH, tannivRttyartha 'sAmAnya vizeSavattve sati' iti vizeSaNopAdAnam / na ca rUpasyAntaHkaraNagrAhyatayA dvIndriyagrAhyatA, cakSurindriyasyaiva 'cakSuSA rUpaM pazyAmi' iti vyapadezahetostatra karaNatvasiddhiH, mnsstvaantraarthprtipttaavevaa'saadhaarnnkrnntvaat| athavA, ekadravyA buddhiH sAmAnya-vizeSavattve aguNavattve ca satyacAkSuSapratyakSatvAt , zabdavat / tathA, na karma buddhiH, saMyoga-vibhAgakAraNatvAt , yad yat saMyogavibhAgAkAraNaM tata tata karma na bhavati, yathA rUpAdi, tathA ca buddhiH, tasmAd na karma / tasmAt siddhaH pratiSidhyamAnadravyakarmabhAvo buddheH| na ca sattAsambandhitvamasiddhaM buddheH, tatra 'sat' iti pratyayotpAdAt / na ca sattA bhinnA na siddhA, tadapratipAdakapramANasadbhAvAt / tathAhi-yasmina bhidyamAne'pi yanna bhidyate tata tato'rthAntarama yathA bhidyamAne vastrAdAvabhidyamAno dehaH, bhidyamAne ca buddhacAdau na bhidyate sattA, dravyAdau sarvatra sat sata'. iti pratyayAbhidhAnadarzanAt anyathA tadayogAt / sA ca buddhisambaddhA, tatastatra viziSTapratyayapratIteH / tathAhi-yato yatra viziSTapratyayaH sa tena sambaddhaH yathA daNDo devadattena, bhavati ca budhyAdau sattAtastatpratyayaH, tatastayA saMbaddheti / [ sAmAnyavizeSavatva vizeSaNa kI sArthakatA] kevala 'ekendriyapratyakSa' itanA hI hetu kiyA jAya to AtmA meM hetu hai aura sAdhya ekadravyatA to nahIM hai ata: heta sAdhyadrohI haA-aisA kahanA ThIka nahIM, kyoMki-AtmA ekaDandriya pratyA viSaya hai' isImeM vivAda hai / vAyu meM bhI hetu sAdhyadrohI nahIM hai kyoMki usa meM bhI AtmA ko taraha pratyakSa hone se vivAda hai / hA~ rUpatvAdi meM hetu sAdhyadrohI ho sakatA hai kyoMki vaha ekamAtra netrendriyapratyakSa hai kintu eka hI dravya meM rahane vAlA nahIM, anekadravya meM rahatA hai-ata: isake vAraNa ke liye vizeSaNa kiyA hai 'sAmAnyavizeSavAlA' / isa vizeSaNa ke lagAne se heta rUpatvAdi meM sAdhyadrohI nahIM banegA kyoMki rUpatvAdi meM koI avAntara sAmAnya rahatA hI nahIM / yaha bhI nahIM kaha sakate ki-'rUpatva meM to netragrAhyatA kI taraha manogrAhyatA bhI rahatI hai ataH ekendriyagrAhyatA hetu vahA~ nahIM rahegA to ukta vizeSaNa lagAne kI kyA jarUrata ?'-jarUrata yaha hai ki 'maiM netra se rUpa ko dekhatA hU~' isa vyavahAra ke bIjabhUta netrendriya meM hI cAkSuSapratyakSakaraNatva kI siddhi hotI hai ataH, usameM mana karaNarUpa na hone se rUpa ko indriyagrAhya nahIM kahA jA sktaa| mana bhI asAdhAraNa kAraNa hotA hai kintu vaha kevala Antarika sukhAdi ke bodha me hI, bAhya vastu ke bodha meM nhiiN| athavA buddhi meM ekadravyatvasAdhaka yaha bhI eka anumAna hai buddhi ekadravya vAlI hai, kyoMki usameM sAmAnyavizeSavattA hone para bhI guNavattA evaM cAkSuSapratyakSatva nahIM hai, udA0 zabda / [ buddhi meM kriyArUpatA kA niSedhaka anumAna ] buddhi meM guNarUpatA ke niSedha kI taraha karmarUpatA kA niSedha bhI isa taraha ho sakatA hai "buddhi karmarUpa nahIM hai kyoMki vaha saMyoga yA vibhAga meM kAraNa nahIM hotI, jo jo saMyoga-vibhAga meM kAraNa nahIM banate ve karmarUpa nahIM hote, udA0 rUpa-rasAdi, buddhi bhI saMyoga vibhAga kI kAraNabhUta nahIM hai Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 Atmavibhutve pUrvapakSaH 535 'pratiSidhyamAnadravyakarmatvAt' ityucyamAne sAmAnyAdinA vyabhicArastanivRttyartha 'sattAsambandhitvAt' iti vacanam / 'sattAsambandhitvAt' ityucyamAne dravya-karmabhyAmanekAntastanivRttyartha 'pratiSidhyamAnadravya-karmabhAve sati' iti vizeSaNam / tadevaM bhavatyato'numAnAd buddhergunntvsiddhiH| prasmadAdhupalabhyamAnatvaM ca buddhastadekArthasamavetAnantarajJAnapratyakSatvAd nAsiddham / nityatvaM cAtmana: 'akAryatvAta . AkAzavata' ityanamAnaprasiddham / ato nityatve satyasmadAdyapalabhyamAnagarapAdhiSThAnatvAta' iti heturnA'siddhaH / nApyanaikAntikaH, vipakSe'syA'pravRtteH / nApi viruddhaH, vibhunyAkAze'sya vRtyupalambhAt / nApi bAdhitaviSayaH, pratyakSAgamayorAtmanyavibhutvapradarzakayorasambhavAt / nApi prakaraNasamaH, prakaraNacintApravartakasya hetvantarasyA'bhAvAt / iti bhavati sakaladoSarahitAdato hetoH sarvagatA''tmasiddhiH / ataH karmarUpa bhI nahIM hai / " isa prakAra buddhi meM guNarUpatA kI siddhi meM upanyasta hetu kA Adya aMza pratiSidhyamAna dravya-karma bhAva siddha huA / dUsarA aMza sattAsambandhitva yaha bhI buddhi meM asiddha nahIM hai, kyoMki buddhi ke viSaya meM 'sat' aisI pratIti utpanna hotI hai| 'sattA hI svataMtrarUpa se siddha nahIM' aisA nahIM kaha sakate, svatantra sattA kA pratipAdya pramANa maujUda hai jaise-jisake bhinna bhinna hote hue bhI jo abhinna rahatA hai vaha usase svatantra hotA hai, udA0 vastrAdi ke bhinna bhinna rahate hue bhI abhinna rahane vAlA deha / isI taraha buddhi bhinna bhinna hote hue bhI sattA bhinna nahIM hotI, kyoMki dravya-guNAdi bhinna bhinna hote hue bhI 'sat-sat' aisA sattA kA anugata anubhava aura saMbodhana hotA : huA dikhatA hai| yadi sattA dravyAdi se bhinna (svatantra) na hotI to aisA anugata anubhava nahIM hotaa| isa prakAra svatantra sattA siddha huyI, aura usake sAtha buddhi kA sambandha bhI siddha hai, kyoMki sattA se buddhi meM vaiziSTya kA anubhava pratIta hotA hai| jisase jisameM vaiziSTya anubhava hotA hai vaha usake sAtha sambaddha hotA hai jaise daNDa devadatta ke sAtha sambaddha hone para 'daNDavAlA devadatta' aisA vaiziSTya anubhUta hotA hai| buddhi meM bhI sattA ke dvArA 'sat' aisA viziSTAnubhava hotA hai ataH sattA buddhi ke sAtha sambaddha hai yaha siddha huaa| [ hetu meM asiddhi Adi kA nirasana ] buddhi meM guNarUpatA kI siddhi ke liye upanyasta hetu meM 'pratiSidhyamAnadravyakarmatvAt' itanA hI yadi kahA jAya to jAtioM meM hetu raha jAtA hai ataH vahA~ sAdhyadrohitA doSa ke nivAraNa ke liye 'sattAsambandhitva' bhI kahanA Avazyaka hai, jAtioM meM sattAsambandhitva' nahIM hai| sirpha 'sattAsambandhitvAt' itanA hI yadi kahA jAya to dravya aura karma meM bhI vaha raha jAne se sAdhyadrohitA phira se sAvakAza hogI, usake nivAraNa ke liye 'pratiSidhyamAnadravya-karmatva' kahanA Avazyaka hai. davya meM dravyatva kA aura karma meM karmatva kA pratiSedha zakya nahIM hai| isa prakAra ke anumAna se buddhi meM guNAtmakatA siddha huI / aba jo buddhi ke adhikaraNa dravya ko vyApaka siddha karane vAlA mUla anumAna hai usameM jo asmadAdyupalabhyamAnatva yaha hetu aMza hai usakI bhI cintA kI jAtI hai ki vaha bhI asiddha nahIM hai kyoMki buddhi kA pratyakSa, buddhi ke hI adhikaraNa meM samaveta uttarakAla meM utpanna anuvyavasAyanAmaka jJAna se hotA hai / naiyAyikoM ke mata meM jJAna ko uttarakAlIna samAnAdhikaraNa jJAna se pratyakSa, mAnA gayA hai / hetu kA dUsarA aMza hai nityatva, usakI siddhi ke liye yaha anumAna prayoga hai-AtmA nitya hai kyoMki vaha kAryarUpa nahIM hai, udA0 AkAza / isa prakAra 'nitya hote hue hama logoM ko Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [ AtmavibhutvanirasanaM-uttarapakSaH] asadetat , buddherguNatvAsiddhAvAtmanastadadhiSThAnatvAsiddharasiddho hetuH / yacca 'pratiSidhyamAnadravya-karmatve sati sattAsambandhitvAt' iti guNatvaM buddheH prasAdhyate tatra sattAyAH tatsamavAyasya ca niSiddhasvAt niSetsyamAnatvAcca sattAsambandhitvAt' iti tatra heturasiddhaH / samavAyAbhAve ca buddharAtmano vyatireke tena tasyAH sambandhAbhAvAt 'Atmano dravyatvaM guNAzrayatvena, tasyAzca tadAzritatvena guNatvam' iti duurotsaaritm| bhavatu vA samavAyasambandhastathApi prAtmaguNa (tva)vat tasyA anyaguNatvasyApyapratiSedhAt tsyaastdgnntvsyaivaa'siddhiH| vyatirekA'vizeSe'pi 'Atmana eva guNo jJAnama nAkAzAdeH' iti kikato'yaM vibhAgaH ? na samavAyakRtaH, tasyApi tAbhyAM vyatireke tayorevAsau samavAyaH nAkAzAdeH' iti vibhAgo durlabhaH syAt , tasya svarUpeNa sarvatrA'vizeSAt / athAtmakAryatvAdAtmaguNo buddhiH, kuta etat ? Atmani sati bhAvAt , AkAzAdAvapi sati bhAvAt tsyaasttkaarytaaprsktiH| nApyAtmano'bhAve'bhAvAt tasyAH tatkAryatvama, tannityatva-vyApitvAbhyAM tatra tasyA'yogAt / nApi tatra tasyAH pratIteH tatkAyeMbAsau nAkAzAdikAryA, tatra tatpratIterasiddheH / upalabhyamAna guNoM kA adhiSThAna vAlA hai' aisA saMpUrNa hetu asiddha nahIM kintu siddha hai / yaha hetu vipakSa meM na rahane se anaikAntika doSa niravakAza hai / hetu vibhu dravya AkAza meM vattamAna hai ataH use viruddha nahIM kaha sakate / hetu bAghajJAna kA viSaya bhI nahIM hai kyoMki AtmA meM avyApakatva kA sAdhaka na to koI pratyakSa hai, na to kisI Agama kA sambhava hai / prakaraNasama yAnI hetu satpratipakSa bhI nahIM hai kyoMki jisase prakaraNa meM cintA upasthita ho aisA virodhI sAdhya sAdhaka anya koI hetu nahIM hai / isa prakAra sakala doSa se zUnya isa hetu se AtmA meM sarvagatatva siddha hotA hai| [pUrvapakSa samApta ] [ AtmA vyApaka nahIM hai-uttarapakSa ] AtmA ke vibhutva kI bAta galata hai| buddhi meM guNatva hI asiddha hone se AtmA meM buddhi kA adhiSThAna bhI asiddha ho jAne se AtmavibhutvasAdhaka hetu hI asiddha ho jAtA hai| vaha isa prakAra:sattA kA aura usake samavAyasaMbaMdha kA pahale hama pratikAra kara Aye haiM aura Age bhI kiyA jAne vAlA hai, ataH buddhi meM guNatva siddhi ke liye prayukta 'pratiSidhyamAnadravyakarmatve sati sattAsambandhitvAt' isa hetu meM 'sattAsambandhitva' aMza se hetu asiddha hai| samavAya ke niSiddha ho jAne para buddhi ko yadi AtmA se bhinna mAneMge to AtmA ke sAtha buddhi kA sambandha na ghaTane para guNa kI AzrayatA se AtmA meM dravyatva kI aura dravya meM Azrita hone se buddhi meM guNatva kI siddhi bhI dUra se hI pratikSipta ho jAtI hai| [buddhi AkAza kA guNa kyoM nahIM ? ] athavA samavAyasambandha mAna liyA jAya, to bhI buddhi meM AtmaguNatA kI taraha anya dravyaguNatA kI kalpanA bhI saMbhAvita hone se buddhi sirpha AtmA kA hI guNa hone kI bAta asiddha hai| jaba buddhi AtmA se bhinna hI hai taba AtmA aura buddhi ke bIca hI samavAya hai aura AkAza-buddhi Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 537 tathAhi-na tAvad AtmAtmani buddhi pratyeti, tasya svasaMviditatvAnabhyupagamAt / jJAnAntarapratyakSatve'pi vivAdAt / tanna tenAtmasvarUpamapi gRhyate dUrata eva svAtmavyavasthitatvaM buddhH| nApi buddhyA tayavasthitatvaM svAtmano gRhyate, tayAtmanaH svakIyarUpasya vA'grahaNAta, buddhyantaragrAhyatvA'sambhavAt , svasaviditatvasya cA'niSTeH, ajJAtAyAzca ghaTAderivAparagrAhakatvAnupapatterna tayApyAtmani vyavasthitaM svarUpaM gRhyate / na ca tadutkalitatvam , tadAdheyatvam , tatsamavetatvaM vA AkAzAdiparihA. reNAtmaguNatvanibandhanam , sarvasya niSiddhatvAt / na ca kAryeNAnanukRtavyatirekaM nityamAtmalakSaNaM vastu kasyacit kAraNaM sidhyati atiprasaMgAt / yathA ca nityasyaikAntata prAtmano'nyasya vA na kAraNatvaM sambhavati tathA pratipAdayiSyate / tanna buddharAtmano vyatireke tasyaivAsau guNo nAkAzAdeH' iti vyavasthApayitu zakyam / ke bIca nahIM hai-aisA vibhAga duSkara hai, kyoMki samavAya apane svarUpa se sabhI ke sAtha vinA kisI bhedabhAva ke saMlagna hai / yadi AtmA kA kArya hone se buddhi ko usakA guNa mAnA jAya to yaha prazna hogA ki buddhi AtmA kA kArya kaise ? 'AtmA ke hone para buddhi kA honA' aisA anvaya to 'AkAza ke hone para buddhi kA honA' yahA~ bhI maujUda hai to AkAza kA kArya bhI buddhi ko kahanA hogA / 'AtmA ke na hone para buddhi bhI nahIM hoto' aisA vyatireka durlabha hai kyoMki AtmA to nitya evaM Apake mata meM vyApaka mAnA huA hai, ata: AtmA kA vyatireka hI asambhava hai / yaha bhI nahIM kaha sakate ki. 'buddhi kI AtmA meM pratIti hotI hai isaliye vaha AtmA kA hI kArya hai'- kyoMki AtmA meM usakI pratIti kI bAta asiddha hai| [buddhi aura AtmA ko anyonyapratIti kA asaMbhava ] asiddha isa prakAra -AtmA apane meM buddhi kA anubhava nahIM karatA hai kyoMki Apa AtmA ko svasaMvidita nahIM mAnate / anya jJAna se AtmA apane ko pratyakSa hotA hai yaha bAta to vivAdagrasta haiisa prakAra jaba AtmA apane svarUpa ko bhI nahIM jAnatA to apanI AtmA meM buddhi kI avasthiti ko jAnane kI to bAta hI dUra rahI / buddhi bhI yaha nahIM jAna sakatI ki 'maiM AtmA meM avasthita huuN| kyoMki na to vaha AtmA ko jAna sakatI hai, na to apane svarUpa ko / kAraNa, anya buddhi se AtmA yA buddhi grAhya bane yaha sambhava nahIM hai aura buddhi meM svasaMviditatva to Apako aniSTa hai / jaba vaha svayaM ajJAta hai taba ghaTAdi kI taraha dUsare kA bhI grahaNa nahIM kara sktii| ataH buddhi se 'AtmA meM avasthita apane svarUpa' kA grahaNa azakya hai| ___ "buddhi AtmA meM utkalita hone se, athavA (arthAt ) AtmA meM Adheya (vRtti) hone se athavA samaveta hone se vaha AtmA kA ho guNa hai, anya kisI AkAzAdi kA nahIM"-aisA bhI nahIM kaha sakate kyoMki ye tInoM pakSa pUrvokta grantha meM hI niSiddha ho cuke haiM (428-3) / tathA jaba taka svavyatireka se kArya kA vyatireka siddha na ho taba taka AtmAdi kisI bhI nitya padArtha meM kAraNatA hI siddha nahIM ho sakatI / vyatireka anusaraNa ke vinA bhI kAraNatA mAnI jAya to phira AkAza meM bhI mAnanI hogii| tathA ekAnta nitya AtmA yA kisI bhI anya vastu meM kAraNatA kA sambhava hI nahIM hai yaha bAta Age kahI jAyegI / isa prakAra, AtmA se buddhi ke bhinnatApakSa meM vaha AtmA kA hI guNa hai, AkAzAdi kA nahIM-yaha vyavasthA nahIM kI jA sktii| Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 avyatireke ca tatastadvadeva tasyA api dravyatvamiti 'pratiSidhyamAnadravyatve sati' iti vizeSaNamasiddham / api ca buddherguNatvasiddhAvanAdhArasya guNasyA'saMbhavAt tadAdhArabhUtasyA''tmano dravyatvasiddhi , tatsiddhezca dravyakarmabhAvapratiSedhe sati tadAzritatvena tasthA guraNa tvasiddhirItItaretarAzrayatvam / kiMca, Atmano'pratyakSatve buddha stadvizeSaguNatve'smadAdyupalabhyamAnatvavirodhaH / tathAhi-ye'tyantaparokSaguNiguNA na te'smadAdipratyakSAH yathA paramANurUpAdayaH, tathA ca pareNAbhyupagamyate buddhiH, tasmAd naasmdaadiprtykssaa| na ca vAyusparzena vyabhicAraH, vAyoH kazcid tadavyatirekeNa tadvat pratyakSatvAt , sparzavizeSasyaiva tatvAt / asmadAdipratyakSe ca buddha ratyantaparokSAtmavibhudravya vizeSaguNatvavirodhaH / tathAhi yad asmadAdipratyakSaM, na tad atyantaparokSaguNiguNaH, yathA ghaTarUpAdi, tathA ca buddhiH / na ca vAyusparzena vyabhicAraH, pUrvameva parihatatvAt / tato'smadAdipratyakSatve buddha nAtyantaparokSAtmavizeSaguNatvam / tattve vA nAsmadAdipratyakSatvamityasiddho'smadAdyupalabhyamAnalakSaNavizeSaNo'pi hetuH / prathAtmanaH pratyakSatvAbhyupagamAda nAyaM doSaH, nanvevaM tasya pratyakSatvAbhyupagame harSa-viSAdAdyaneka-. vivartAtmakasya dehamAtravyApakasya svasaMvedanapratyakSasiddhatvAd na yugapat sarvadezAvasthitAzeSamUrttadravya baddhi yadi AtmA se avyatirikta hI mAnI jAya taba to AtmA kI taraha baddhi bhI dravyarUpa siddha hogii| phira 'pratiSidhyamAnadravyatva' yaha vizeSaNa asiddha ho jaayegaa| tathA isa prakAra anyonyAzraya bhI hai-buddhi meM guNatva siddha hone para, nirAdhAra guNa asambhava hone se usake AdhArabhUta AtmA meM dravyatva kI siddhi hogI aura AtmA meM dravyatva siddha hone para, buddhi meM dravyarUpatA aura karmarUpatA kA pratiSedha kara ke, AtmadravyAzrita hone se buddhi meM guNarUpatA kI siddhi hogii| [buddhi meM parokSAtmaguNatA asaMgata ] dUsarI bAta, AtmA yadi apratyakSa hai aura buddhi usakA vizeSaguNa hai to 'hama logoM se upalabhyamAnatva' kA virodha hogaa| vaha isa prakAra:-atyantaparokSaguNI vastu ke guNa hamalogoM ke pratyakSa kA viSaya nahIM hote, udA0 paramANu ke rUpAdi / buddhi ko bhI prativAdI atyanta parokSa AtmA kA guNa mAnatA hai ataH vaha hamAre pratyakSa kA viSaya nahIM hogI / yadi kaheM-vAyu parokSa hone para bhI usake sparza kA pratyakSa hone se hetu sAdhyadrohI hai-to yaha ThIka nahIM, kyoMki vAyu aura usakA sparza kathaMcid abhinna hai ata: sparzavat vAyu bhI pratyakSa hI hai / tathA matavizeSa ke anusAra sparzavizeSa hI vAyu hai, vAyu kisI dravya kA nAma nahIM hai / tathA buddhi yadi hama logoM ko pratyakSa hogI to usameM atyanta parokSa vibhu Atmadravya ke vizeSaguNatva kA virodha hogaa| dekhiye, jo hama logoM ko pratyakSa hai vaha atyantaparokSa guNI kA guNa nahIM hotA, udA0 ghaTa ke rUpAdi buddhi bhI hama logoM ko pratyakSa hai / yahA~ bhI vAyu ke sparza meM sAdhyadroha kA udbhAvana zakya nahIM kyoMki pahale hI usakA parihAra ho cukA hai| isa prakAra baddhi ko hama logoM ke pratyakSa kA viSaya mAnane para usameM atyAta parokSa pAtmavizeSaguNatva siddha nahIM hogaa| yadi use AtmA kA vizeSaguNa mAnanA hai to vaha hama logoM ke pratyakSa kA viSaya nahIM ho sktii| aura taba AtmA meM vibhUtva kA sAdhaka asmadAdyapalabhyamAnatva vizeSaNavAlA hetu asiddha ho jaayegaa| [ AtmA ko pratyakSa mAnane meM dehaparimANa kI siddhi ] yadi kaheM ki-AtmA ko pratyakSa hI mAnate haiM ata: koI pUrvokta doSa nahIM hai- to isa prakAra Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSa: sambandhalakSaNasya vibhatvasya sAdhanamanamAnato yaktama. anyathA ghaTAdibhirmedistena ca ghaTATInAM tathA saMyogaH kiM neSyate yata: sAMkhyadarzanaM na syAt ?' 'pratyakSabAdhanAd naivam' iti cet , kimatra pratyakSabAdhanaM kAkaikSitam ? athAtra pakSadharmAnvayavyatirekalakSaNayuktahetusadbhAvAta tathAbhyupagamaH, anyatra viparyayAd neti cet ? tahi pakvAnyetAni phalAni ekazAkhAprabhavatvAta upayuktaphalavat' ityatra tathAvidhahetusadbhAvAttathAbhyupagamaH kiM na syAt ? pakSasya pratyakSabAdhA hetorvA kAlAtyayApadiSTatvamanyatrApi samAnam / * na ca svasaMvedanapratyakSamevAnumAnena prakRtena bAdhyata iti vaktuyuktam , pratyakSapUrvakatvAbhyupagamAdanumAnasya pratyakSA'prAmANye tasyA'pravRttiprasaMgAt / na ca tathAbhUtAtmagrAhakasya svasaMvedanAdhyakSasyAprAmANyanibandhanamaparamutpazyAmaH / na cAnyAdRkSasyAtmano vibhutvasAdhanAya hetUpanyAsaH saphalaH, tasya pramANA'viSayatvenA'siddhatvAd hetorAzrayAsiddhatAprasaMgAta / tadevamasmadAdyupalabhyatve buddhilakSaNasya guNasya hetoH kAlAtyayApadiSTatvam , anupalabhyatve vizeSaNA'siddhatvam / AtmA ko pratyakSa mAnane para, anumAna se usameM eka sAtha sakala deza meM rahe hue mUrta dravyoM ke sambandharUpa vibhutva kI siddhi karanA ayukta hai kyoMki harSa-khedAdi aneka vivattoM se viziSTa dehamAtravyApI AtmA hI svasaMvedana pratyakSa se siddha hotA hai / pratyakSa se dehamAtravyApitA siddha hone para bhI yadi usa ko Apake siddhAntAnusAra sarvagata vyApaka mAneMge to 'sarvaM sarvatra vidyate' isa mata ke anusAra sAMkhya darzana meM ghaTAdi kA meru Adi ke sAtha aura meru Adi kA ghaTAdi ke sAtha jaise saMyoga mAnA jAtA hai vaisA Apa bhI kyoM nahIM mAnate haiM ? isa mata meM pratyakSa bAdhaka hai isa liye yadi vaha amAnya hai to phira AtmA ke vibhUtva meM bhI 'dehamAtravyApitA kA pratyakSa bAdhaka hai use kyA kauve khA gaye haiM ? yadi aisA kaheM ki-pakSadharmatA aura sAdhya ke sAtha anvaya-vyatireka lakSaNa se yukta hetu kA Atmavibhutva kI siddhi meM sadbhAva hai, ataH AtmA ko vibhu mAnate haiM, ghaTAdi aura meru ke saMyoga kA sAdhaka koI lakSaNayukta hetu nahIM hai, isa liye use nahIM mAnate haiM to yahA~ Apako aisI Apatti hogI ki 'ye phala pakva haiM kyoMki eka zAkhA meM utpanna hue haiM jaise isI zAkhA meM utpanna pUrva bhukta phala' isa anumAna meM bhI ekazAkhAprabhavatva' hetu pakSa meM vRtti hai aura apane sAdhya ke sAtha anvaya-vyatirekavAlA bhI hai to Apako ve apakva phala bhI pakva mAnanA hogA / yadi kaheM ki yahA~ to pakSabhUta phaloM meM pakvatA kA pratyakSa bAdha hai aura usake bAda hetu kA prayoga karane para kAlAtyayApadiSTatA kA doSa hai-to yaha kathana Atmavibhutvasiddhi meM bhI samAna hai, vahA~ bhI kaheMge ki AtmA meM vibhutva kA pratyakSa bAdha hai aura usake bAda prayukta hetu meM kAlAtyayApadiSTa doSa bhI hai| [ anumAna se pratyakSa vAdha ayukta ] aisA bhI'hamAre vibhutvasAdhaka anumAna se ApakA dehamAtravyApitA kA pratyakSa hI bAdhita hai'nahIM kaha sakate, kyoMki anumAna kI pravRtti pratyakSamUlaka hotI hai, yadi pratyakSa ko apramANa kaha deMge to anumAna kI pravRtti hI ruka jAyegI / aura dehamAtravyApI AtmA ke grAhaka svasaMvedanapratyakSa ko apramANa mAnane meM koI bhI nimitta nahIM dIkhatA haiN| harSaviSAdAdivivarttarahita AtmA ko vyApaka siddha karane ke liye yadi Apa hetu-upanyAsa kare to vaha asaphala rahegA, kyoMki harSaviSAdAdivivarttarahita AtmA pramANa kA viSaya na hone se asiddha hai| ata: hetu bhI AzrayAsiddhatA doSa duSTa ho jaayegaa| isa prakAra, buddhirUpa guNa ko yadi hama logoM ke pratyakSa kA viSaya mAne taba to dehamAtravyApitA ke Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 paramANUnAM ca nityatve satyasmadAdhupalabhyamAnapAkajaguNAdhiSThAnatve satyapi na vibhutvamiti vyabhicAraH / paramANupAkajaguNAnAmasmadAdyapratyakSatve vivAdAspadaM buddhimatkAraNam , kAryatvAt ghaTA. divat' ityatra prayoge vyAptigrahaNaM durlabhamAsajyeta / tathAhi-kAryatvenAbhimatAnAM paramANupAkajarUpAdInAM vyAptijJAnenA'viSayIkaraNe buddhimatkAraNatvena vyAptisiddhirna syAt , tathA caitaireva kAryatvaheto yabhicArAzaMkA syAta / atha 'nityatve satyasmadAdibAdyandriyopalabhyamAnaguNAdhiSThAnatvAta' iti heturabhidhIyate, tarhi bAhya ndriyopalabhyamAnatvasya buddhAvasiddheH punarapi vizeSaNA'siddho hetuH prasaktaH / sAdhyasAdhanadharmavikalazcAkAzalakSaNaH sAdharmyadRSTAntaH, nityatve satyasmadAdhupalabhyamAnaguNAdhiSThAnatvasya sAdhanadharmasya, vibhutvalakSaNasAdhyadharmasya tatrA'siddheH / atha 'zabdAdhikaraNaM dravyaM vibhu, nityatve satyasmadAdhupalabhyamAnaguNAdhiSThAnatvAt Atmavat' ityatra hetostatra vibhutvasya siddherna sAdhyavikalo dRSTAntaH / nApi sAdhanavikalaH, asmadAdipratyakSazabdaguNAdhiSThAnatvasya tatra siddhatvAt / na ca zabdasyAsmadAdipratyakSatvaM guNatvaM vA'siddham , zrotravyApAreNAdhyakSabuddhau zabdasya parisphuTarUpatayA pratibhAsanAta , niSidhyamAnadravyakarmatve sati sattAsambandhitvAt pRthivyAdivRttibAdhakapramANasadbhAve sati guNasyA'zritatvenAkAzA''zritatvasiddhezca na saadhnvikltaapyaakaashsy| pratyakSa se pakSabhUtaAtmadravya meM vyApakatA kA bAdha hone para prayukta 'asmadAdyupalabhyamAnaguNAdhiSThAnatva' hetu kAlAtyayApadiSTa ho jAyegA / aura yadi hama logoM ke pratyakSa kA viSaya buddhi ko na mAne to hetu meM vaha vizeSaNa aMza hI asiddha rhegaa| [ paramANupAkajaguNoM meM kAryatvavyabhicAra kI AzaMkA ] taduparAMta 'nitya hote hue hamalogoM ko upalabhyamAna guNa kA adhiSThAna hai' aisA hetu paramANu meM raha jAtA hai kyoMki pAkajanya rUpAdi guNa hama logoM ko upalabhyamAna hai aura vaha paramANu meM rahatA hai, paramANu meM sAdhya vibhutva nahIM rahatA, ataH hetu sAdhyadrohI huaa| yadi paramANu ke pAkaja guNoM kA hamalogoM ko pratyakSa nahIM hai aisA kaheMge to, yaha jo prayoga hai-'vivAdAspada vastu buddhimatkAraNapUrvaka hai kyoMki kArya hai, udA0 ghaTAdi'-isameM vyApti kA graha duSkara bana jAyegA / jaise dekhiye-paramANu ke pAkajanya rUpAdi meM kAryatva iSTa hai kintu ve yadi vyAptijJAna ke viSaya nahIM hoMge to buddhimatkAraNatA ke sAtha vyApti kI siddhi nahIM hogii| phalataH, yahA~ hI kAryatva hetu meM sAdhyadrohI hone kI AzaMkA uThegI / aba yadi hetu meM aisA saMskAra kiyA jAya 'nitya hote hue hama logoM ko bAhyendriya se upalabhyamAna guNa kA adhiSThAna hai'-to buddhi meM bAhyendriya-upalabhyamAnatva asiddha hone se hetu bhI vizeSaNAMza se asiddha bana gyaa| tathA sAdharmyadRSTAntarUpa AkAza meM A sAdhyadharmazUnyatA aura B sAdhanadharmazUnyatva prasakta hai| cUMki 'nitya hote hue hama logoM ko upalabhyamAna guNa (zabda) kA adhiThAnatva rUpa sAdhana dharma, AkAza meM hamAre mata se asiddha hai aura vibhutvarUpa sAdhya dharma bhI asiddha hai / [ dRSTAnta meM sAdhya-sAdhanavikalatA na hone kI zaMkA ] yadi yaha kahA jAya-A zabda kA Azraya dravya vyApaka hai, kyoMki nitya hote hue hama logoM Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa kA0 1-I0 zabdadravyatvasAdhanam 541 asadetat-siddha hyAtmano vibhutve tanidarzanAdAkAzasya vibhutvasiddhiH, tatsiddha zcAtmano vibhutvasiddhiritotaretarAzrayadoSaprasaMgAta nApyAkAzasya vibhutvasiddhiriti sAdhyavikalatA tadavasthaiva / yacca zabdasya guNatvasAdhakamanumAnaM, tatra 'sattAsambandhitvAt' iti hetau sattAyAH tatsaMbandhitvahetoH samavAyasya cAsiddhatvAdasiddhatA, 'pratiSidhyamAnadravyakarmatve sati' iti vizeSaNasya cA'siddhatA, zabdasya dravyatvAt / [zabdo dravyaM kriyAvatvAt ] ___tathAhi-dravyaM zabdaH kriyAvatvAt , yadyat kriyAvat tattad dravyaM yathA zaraH, tathA ca zabdaH, tasmAd dravyam / niSkriyatve zrotreNA'grahaNaprasaMgaH, tenA'nabhisambandhAt / tathApi grahaNe zrotrasyAprApyakAritvaprasaktiH / tathA ca, 'prApyakAri cakSuH bAhya ndriyatvAt tvagindriyavat' ityasya zrotreNAnaikAntikatvaprasaktiH / saMbandhakalpanAyAM vA, zrotraM vA zabdadezaM gatvA zabdenAbhisambadhyeta zabdo vA zrotradezamAgatya tenA'bhisambadhyeta ? na tAvat prathamaH pakSaH, svadharmA'dharmAbhisaMskRtakarNazaSkulyavaruddhanabho. dezalakSaNazrotrasya zabdotpattideze niSkriyatvena tathApratItyabhAvena ca gatyasambhavAt / gatyabhyupagame vA vivakSitazabdApAntarAlattinAmanyAnyazabdAnAmapi grahaNaprasaMgaH, sambandhA'vizeSAt / anuvAtaprativAtako upalabhyamAna guNa kA adhiSThAna hai, udA0 aatmaa| isa hetu se AkAza meM vibhutva ( vyApakatva) siddha hone se AtmA meM vibhutva kI siddhi meM dRSTAnta bhUta AkAza meM sAdhyazUnyatA doSa nahIM hai| B tathA sAdhanazUnyatA bhI nahIM hai-hama logoM ko pratyakSa aise zabdaguNa kA adhiSThAnatva AkAza meM siddha hai| zabda meM a hama logoM ke pratyakSa kI viSayatA athavA b guNatva asiddha nahIM hai| a zrotre ke vyApAra se pratyakSa baddhi meM spaSTarUpa se zabda kA pratibhAsa hotA hai| b tathA, 'zabda guNa hai kyoMki usameM dravyatva yA karmatva pratiSiddha haiM aura vaha sattA kA saMbandhi hai' isa anumAna se zabda meM guNatva kI siddhi hone para, pRthvI Adi kA use guNa mAne to bAdhaka pramANa ke hone se tathA nirAzrita guNa asiddha hone se Akhira use AkAza meM hI Azrita mAnanA cAhiye-yaha siddha hogA, isa prakAra AkAzarUpa dRSTAnta meM sAdhanazUnyatA bhI nahIM |-to, [ dRSTAnta meM anyonyAzraya doSApatti ] yaha bAta galata hai-kyoMki yahA~ eka to anyonyAzraya doSa prasaMga hai-AtmA vibhu siddha hone para usake dRSTAnta se AkAza kA vibhutva siddha hogA aura usake siddha hone para AtmA meM vibhutva siddha ho sakegA, phalataH AkAza meM bhI vibhutva kI siddhi na hone se dRSTAnta meM sAdhyazUnyatA doSa tadavastha rahA / tathA dUsarA, jo zabda meM guNatva sAdhaka anumAna dikhAyA usameM sattAsambandhitva yaha heta aMza asiddha hai kyoMki sattA aura tatsambandhitAkAraka samavAya donoM hI asiddha hai| meM 'dravyatva pratiSiddha hone se' yaha hetu kA vizeSaNa aMza bhI asiddha hai, kyoMki jaina mata se zabda dravyarUpa hai| [zabda meM dravyatvasAdhaka carcA ] vaha isa prakAra:-'zabda dravya hai kyoMki kriyAzIla hai, jo jo sakriya hotA hai vaha dravya hotA hai jaise tIra, zabda bhI sakriya hai ata: dravyarUpa hai / ' yadi zabda ko niSkriya mAneMge to dUradezotpanna zabda kA zrotra ke sAtha sambandha na hone se zrotra se usakA grahaNa nahIM hogaa| tathApi yadi grahaNa mAneMge to Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tiryagvAteSu ca pratipattyapratipattISatpratipattibhedAbhAvaprasaMgazna, zrotrasya gacchatastaskRtopakArAdyayogAt / nApi zabdasya zrotradezAgamanasambhavaH, guNatvena tasya niSkriyatvopagamAd Agamane vA sakriyatvAd dravyatvameva / ___ athApi syAd-na Adya evAkAzatadveNumukhasaMyogAt samavAyyasamavAyinimittakAraNAdudbhUtaH zabda: zrotreraNAgatya sambadhyate yenAyaM doSaH syAt , api tu jalataraMganyAyenAparApara evAkAza-zabdA. dilakSaNAta samavAyyasamavAyinimittakAraNAdupajAtastenAbhisambadhyata iti / nanvevaM bANAdayo'pi pUrva: pUrvasamAnajAtIyakSaNaprabhavA anye eva lakSyeNAbhisambadhyanta iti kiM nAbhyupagamyate ? tathA ca kriyAyAH sarvatrAbhAva iti kriyAvad dravyam' iti dravyalakSaNaM na kvacid vyavatiSTheta / atha pratyabhijJAnAd bANAdau nityatvasiddhayaM kalpanA / nanvevaM zande'pi mA bhUdiyam , tatrApyekatvagrAhiNaH pratyabhijJAnasya 'devadattoccAritaM zabdaM zaNomi' ityevamAkAreNopajAyamAnasyA'bAdhitasvarUpasyAnubhavAt / na ca lanapunarjAtakeza-nakhAdiSviva sadRzAparAparolpattinibandhanametatpratyabhijJAnamiti vaktu zakyam , bANAdAvapi tasya tathAtvA'vizeSAt / (netravat ) zrotra meM bhI aprApyakAritA kA prasaMga hogaa| phalataH, netra prApyakArI hai kyoMki bAhyendriya hai, udA0 tvacAindriya' isa anumAna kA hetu zrotra meM sAdhya kA drohI bana jaayegaa| yadi zrotra aura zabda meM saMyoga saMbaMdha kI kalpanA kareMge to usameM saMbhavita do prakAra ke prazna hoMge-A zrotra zabdadeza meM jAkara usameM saMbaddha hotA hai yA B zabda zrotradeza meM Akara zrotra se saMbaddha hotA hai ? prathama pakSa to ThIka nahIM hai, kyoMki Apake mata meM zrotrendriya to dharmAdharma se saMskRta karNazaSkulI se abhivyApta AkAzabhAgarUpa hI hai jo niSkriya hone se dUra dezotpanna zabda ke pAsa jA nahIM sakatA, na to aisI pratIti kisI ko hotI hai / phira bhI zrotra kI gati mAneMge to dUra dezotpanna zabda aura zrotra ke madhyavartI anya anya sabhI zabdoM ke sAtha bhI pakSapAta ke vinA zrotra kA sambandha hone se una sabhI zabdoM ke grahaNa kA prasaMga hogaa| kintu yaha anubhavaviruddha hai| tathA karNadezAbhimukha vAta kA saMcAra hone para zabda kI spaSTa buddhi hotI hai, karNadeza viruddha dizA meM pavana kA jhapATA hone para zabda sunAI hI nahIM detA, aura tirachI dizA meM ( na abhimukha aura na pratimukha kintu madhyavartI dizA meM ) vAtasaMcAra hone para zabda aspaSTa suna par3atA hai yaha anubhava siddha hai isakI saMgati Apake mata meM nahIM hogI kyoMki zabda meM jAne vAle zrotra ko una vAtoM se koI upakAra-apakAra to hone vAlA hai nhiiN| B tathA Apake mata meM zabda guNAtmaka hone se zrotra deza meM usake Agamana kA asambhava hai, yadi phira bhI usakA Agamana mAneMge to sakriyatA se hI dravyatva kI siddhi ho jaayegii| [ jalataraMganyAya se aneka zabdoM kI kalpanA sadoSa ) yadi yaha kahA jAya-zabda kI utpatti meM AkAza samavAyI kAraNa, AkAza aura veNu kA mukha se saMyoga asamavAyikAraNa hai aura nimitta kAraNa hai vAta, ina se jo prathama zabda utpanna hotA hai vahI zrotra ke pAsa A kara sambaddha hotA hai aisA hama nahIM mAnate jisase ki dravyatva prasaMga ho / kintu jala meM jaise eka se dUsare taraMga hote haiM usI taraha eka se dUsare dUsare zabda utpanna hote hue zrotradeza meM bhI samavAyIkAraNa AkAza, asamavAyikAraNa pUrvazabda aura nimittakAraNa vAta se nayA zabda utpanna hotA hai aura usI kA zrotra se sambandha hotA hai / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-I0 zabdadravyatvasAdhanam 543 atha zabde bAdhakasadbhAvAt tathA tatparikalpanam na bANAdau viparyayAt / nanu na zabdakatvaviSayaM pratyakSaM tAvadasya bAdhakam , samAnaviSayatvena tasya tadbAdhakatvA'yogAt / kSaNikatvaviSayaM tu zabde'nyatra vA vivAdagocaracArIti na tadbAdhakaM yuktam / na cAnumAnaM pratyabhijJAnabAdhakam , pratyabhijJAnasya mAnasapratyakSatvAbhyupagamAt , tadeva hanumAnasyaikazAkhAprabhatvAderbAdhakamupalabdham , na punaranumAnaM tasya / atha zabdakatvagrAhakapratyabhijJApratyakSasya tadAbhAsatvAdanumAnaM sthiracandrAdigrAhakasyeva dezAntaraprAptiliMgajanitAnumAnavad bAdhakaM bhaviSyati / kathaM punarasya pratyakSAbhAsatvam ? 'anumAnena bAdhanAd' iti cet ? anenApyanumAnasya bAdhanAdanumAnAbhAsatvaM kiM na syAt ? athAnumAnabAdhitaviSayatvAd naitadanumAna bAdhakam / anumAnamapyetadbAdhitaviSayatvAd nAsya bAdhakamiti prasaktam / atha sAdhyA'vinAbhAviliMgajanitatvAnnAnumAnametabAdhyam / ekazAkhA prabhavatvAnumAnamapi tAmatAgrAhipratyakSabAdhyaM na syAt / atha pakSe eva vyabhicArAd na sAdhyAvinAbhUtahetuprabhavatvamekazAkhAprabhavatvAnumAnasya / tat zabdakSaNikatvAnumAne'pi samAnam / kintu yaha bAta mAna lene para yaha Apatti hai ki bANAdi bhI pUrvapUrva se uttara uttara kSaNa aura deza meM naye naye sajAtIya utpanna ho yAvat lakSya ke samIpa meM utpanna antima bANa lakSya se sambaddha hotA hai aisA bhI kyoM na mAnA jAya ? aura aisA to sabhI sakriya dravya ke liye mAnA jA sakegA, phalataH kriyA hI nAmazeSa ho jAne se 'kriyAvAlA ho vaha dravya' aisA dravya kA lakSaNa bhI saMgata na ho skegaa| yadi kaheM ki-pratyabhijJA se bANAdi meM nityatva (sthAyitva) siddha hone se naye naye kI utpatti vAlI kalpanA nahIM kareMge to phira zabda meM aisI kalpanA mata kiijiye| vahA~ bhI ekatva grAhaka 'devadattabhASita zabda sunatA hU~' aise AkAra kI pratyabhijJA kI utpatti abAdhitarUpa se anubhavasiddha hai| aisA nahIM kaha sakate ki 'yaha pratyabhijJA to 'kATa dene para navajAta keza-nakhAdi' ke samAna apara apara utpattimUlaka hone vAlI ekatvapratyabhijJA se tulya hai ataH vaha pramANabhUta nahIM-aisA kaheMge to bANAdi kI pratyabhijJA meM bhI aprAmANya kI Apatti hogii| [ zabda meM ekatva kI pratyabhijJA nirbAdha hai ] pUrvapakSI:-zabda meM ekatvagrAhaka pratyabhijJA kA bAdhaka vidyamAna hone se, jalataraMganyAya se nayenaye zabda ke utpAda kI kalpanA ThIka hai, bANAdi sthala meM koI bAdhaka nahIM hai to naye naye kI kalpanA kyoM kare ?- . ___uttarapakSI:-zabdasthala meM kauna bAdhaka hai ? zabdakatvaviSayaka pratyakSa to pratyabhijJA kA bAdhaka ho nahIM sakatA kyoMki vaha to pratyabhijJA kA samAna viSayaka hone se usakA bAdhaka bana nahIM sktaa| zabda meM kSaNikatva kA pratyakSa to svayaM hI vivAdagrasta hai ata: use eka vapratyabhijJA kA bAdhaka mAnanA ayukta hai| anumAna bhI usakA bAdhaka nahIM hai, kyoki pratyabhijJA mAnasapratyakSarUpa ho vahI anumAna kA bAdhaka banegA jaise ki phala meM apakvatA kA pratyakSa ekazAkhAprabhavatvahetUka pakvatA ke anumAna kA bAdhaka hotA hai / vahA~ anumAna ko pratyakSa kA bAdhaka nahIM mAnA jaataa| parvapakSI:-zabda meM ekatvabodhaka pratyabhijJA pratyakSAbhAsarUpa hone se anamAna usakA bAdhaka ho sakegA, jaise ki dezAntaraprAptihetuka gati anumAna candra-sUryAdi meM sthiratAbodhakapratyakSa kA bAdhaka hotA hai| Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na ca zabdakSaNikatvaprasAdhakamanumAnaM parAbhyupagame saMbhavati / yacca 'kSaNikaH zabdaH, asmadAdipratyakSatve sati vibhudravyavizeSaguNatvAt , yo yo'smadAdipratyakSatve sati vibhudravyavizeSaguNaH sa sa kSaNikaH, yathA jJAnAdiH, tathA ca zabdaH, tasmAt kSaNikaH' ityanumAnam , tadekazAkhAprabhavatvAnumAnavad mAnasapratyakSAbhimatapratyabhijJAnabAdhitakarmanirdezAnantara prayuktatvAta kAlAtyayApadiSTahetuprabhavatvAd na sAdhyasiddhinibandhanam / kiMca dharmAdevibhudravyavizeSaguNatve'pi na kSaNikatvamiti hetorvyabhicAraH / tasyApi pakSIkaraNe sarvatra vyabhicAraviSaye pakSIkaraNAd na kazcid heturvyabhicArI syAt 'asmadAdipratyakSatve sati' iti ca vizeSaNamanarthakam , vyavacchedyAbhAvAt / dharmAdeH kSaNikatve ca svotpattisamayAnantarameva dhvastatvAd na tato janmAntaraphalaprAptiH / zabdAta zabdotpattivad dharmAderdhamAdyutpattAvabhyupagamabAdhA "parasya anukaleSvanukulAbhimAnajanito'bhilASo'bhilaSiturAbhimukhaniyAkAraNamAtmavizeSaguNamArAdhnoti, anukUleSvanukUlAbhimAnajanitAbhilA uttarapakSI:-ekatvabodhaka pratyabhijJA pratyakSAbhAsarUpa kaise siddha huI ? yadi anumAna kA bAdha hai isaliye, to phira vaha pratyakSa, anumAna kA bhI bAdhaka hone se, anumAna bhI anumAnAbhAsarUpa kyoM nahIM hogA? yadi kaheM ki-pratyakSa ko Apa anumAna kA bAdhaka kahate haiM usakA hI viSaya anumAnabAdhita hai ataH vaha pratyakSa anumAna kA bAdhaka nahIM ho sakatA-to isake viruddha yaha bhI kaha sakate haiM ki bAdhaka anumAna kA hI viSaya pratyakSabAdhita hone se vaha anumAna pratyakSa kA bAdhaka nahIM ho sktaa| yadi kaheM-zabda meM ekatvavirodhI anumAna, sAdhya ke avinAbhAvI hetu ke bala se utpanna hai ataH mAnasapratyakSa se usakA bAdha azakya hai / to ekazAkhAprabhavatvahetuka anumAna bhI vaisA hI hone se apakvatAbodhakapratyakSa se bAdhita nahIM hogaa| yadi kaheM ki-phala meM pakvatA kA abhAva pratyakSa siddha hai aura hetu eka zAkhAprabhavatva vahA~ rahatA hai ata: pakSa meM hI hetu sAdhyadrohI hone se ekazAkhAprabhatvahetuka anumAna sAdhya ke avinAbhAvI hetu se utpanna nahIM mAnA jA sakatA / to zabda ke kSaNikatvAnumAna ke liye bhI yahI bAta kaha sakate haiM ki zabda meM pratyakSa se sthAyitva (ekatva) arthAt kSaNikatva kA abhAva siddha hone se usameM kSaNikatva sAdhaka hetu rahegA to sAdhyadrohI bana jAyegA ataH kSaNikatva kA anumAna bhI sAdhyAvinAbhAvi hetubala se utpanna nahIM ho sktaa| [zabda meM kSaNikatvasAdhaka anumAna kA asaMbhava ] tathA naiyAyikamata meM zabda meM kSaNikatva kA sAdhaka anumAna bhI sambhavArUDha nahIM hai / yaha jo anumAna kahA jAtA hai-"zabda kSaNika hai, kyoki hamalogoM ko pratyakSa hone ke sAtha vibhadravya kA vizeSa guNa hai / jo jo hamalogoM ko pratyakSa aura vibhudravya kA vizeSa guNa hotA hai vaha kSaNika hotA hai, udA0 jJAnAdi, zabda bhI aisA hI hai ataH kSaNika siddha hotA hai"-yaha anumAna sAdhyasiddhi meM samartha nahIM, kyoMki kAlAtyayApadiSTa hetu se janya hai| kAraNa, jaise ekazAkhAprabhavatvAnumAna kA sAdhya pratyakSa se bAdhita hotA hai usI taraha mAnasapratyakSa mAne gaye pratyabhijJAna se zabdapakSaka anumAna ke karma (sAdhya) kA nirdeza bhI bAdhita hone ke bAda Apane hetu kA prayoga kiyA hai / taduparAMta dharmA'dharma bhI vibhudravya ke hI vizeSaguNa hai ataH usameM hetu rahA aura kSaNikatva nahIM hai isaliye vaha sAdhyadrohI bnaa| (asmadAdi0 vizeSaNa se sAdhyadroha kA vAraNa nirarthaka hai yaha Age kahA jaayegaa| ) yadi usakA bhI pakSa meM antarbhAva kareMge to anyatra sabhI sAdhyadrohasthaloM kA pakSa meM antarbhAva kara lene se koI bhI hetu Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atma vibhutve pUrvapakSaH 545 SatvAt , Atmano'nukalAbhimAnajanitAbhilASavat" ityasya ca virodhaH, yato yo'sau parasyAnukaleSvanukalAbhimAnajanitAbhilASotpAdita AtmavizeSaguNo nAsAvabhilaSiturAbhimukha kriyAkAraNam , tatsamAnatatkAraNatvAt , yazca tarikrayAkAraNam nAsau yathoktAbhilASeNArabdha iti / tathA pravartaka-nivartakAvicchA-dveSanimittau dharmA'dhamau, avyavadhAnena hitA'hitaviSayaprAptiparihArahetAH karmaNaH kAraNatve satyAtmavizeSagaNatvAta, pravartakanivartakaprayatnavata' ityatra hetorvyabhicArazca, janmAntaraphalapradayodharmAdharmayoravyavadhAnena hitAhitaprAptiparihArahetoH karmaNaH kAraNatve satyAtmavizeSaguNatve'pIcchA-dveSajanitatvAbhAvAt / kiMca, dharmAdivad aparAparatatkAryotpattiprasaMgazca / tato na zabdAt zabdotpattivad dharmAdadharmAdyutpattiH, tasya kSaNikatve na janmAntare tataH phalamityakSaNikatvaM tasyAbhyupagantavyamatastena vyabhicArI hetuH / sAdhyadrohI nahIM bnegaa| tathA dharmAdharma ko kSaNika mAnane para hetu meM 'hama logoM ko pratyakSa hone ke sAtha aisA jo vizeSaNa lagAyA hai vaha vyavacchedya ke abhAva se nirarthaka ho jAyegA, kyoMki dharmAdi kA hI usase vyavaccheda zakya thA aura Apako to vaha iSTa nahIM hai / [dharmAdi meM kSaNikatva nahIM ho sakatA ] tathA dharmAdi ko bhI yadi kSaNika mAna leMge to apanI utpatti ke bAda tvarita hI usakA dhvaMsa ho jAne para usase janmAntara meM phala prApta na hogaa| yadi usake liye satata pUrvapUrva dharmAdi se anya anya dharma kI utpatti mAnate raheMge to Apake siddhAnta kA bhaMga hogaa| uparAMta Apake hI nimnokta dharmasAdhaka anumAna meM virodha AyegA -"para vyakti ko anukUla padArthoM ke viSaya meM anukUlatA ke abhimAna se utpanna jo abhilASa hai vaha abhilASakartA kI arthAbhimukha kriyA ke kAraNabhUta AtmA ke vizeSa guNa (dharma) kI ArAdhanA= utpatti karatA hai kyoMki vaha anukUla padArthaviSayaka anukUlatAbhimAnajanyAbhilASAtmaka hai / jaise ki apanA anukUla (bhogya)padArtha viSayaka anukUlatvAbhimAnajanita abhilASa apanI bhogyapadArthagrahaNAbhimukhakriyA ke janaka AtmaguNavizeSa (prayatna) kI ArAdhanA karatA hai|" isameM virodha isaliye hai ki anukUlavastuviSayaka anukUlatvAbhimAnajanyAbhilASa se utpanna jo AtmavizeSaguNa (dharma) hai vaha abhilASakartA kI arthAbhimukha kriyA kA sAkSAt kAraNa nahIM hai kintu usa vizeSa guNa se uttara uttara kSaNoM meM utpanna sajAtIya dharmAdi hI usa kriyA kA sAkSAt kAraNa hai| vaha jo sajAtIya dharmAdi usa kriyA kA kAraNa hotA hai vaha to pUrvakSaNa vAle dharmAdi se hI utpanna huA hai ataH vaha pUrvokta abhilASa se utpanna nahIM hai| isa prakAra prayatna ke dRSTAnta se AtmavizeSaguNarUpa meM dharma kI siddhi ke liye prayukta anumAna meM virodha A pdd'egaa| ___ [dharmAdharma meM icchA-dveSanimittakatva-abhAva kI Apatti ] taduparAMta, Apake nimnokta anumAna meM hetu sAdhyadrohI siddha hogaa| anumAna-'pravartaka aura nivartaka dharma-adharma (kramazaH) icchA evaM dveSa ke nimitta se janya hote haiM kyoMki vyavadhAna (aMtara) ke vinA hitaprApti-ahitaparihArasamartha karma (kriyA) kA kAraNa hote hae ve AtmavizeSagUNarUpa hote haiM, udA0 pravartaka-nivarttaka prayatna / ' yahA~ hetu sAdhyadrohI isa prakAra hai janmAntara meM phalaprada jo dharmAdharma haiM ( ve pUrva kSaNa ke dharmAdharma se utpanna haiM ) unameM vyavadhAna ke vinA hitaprApti-ahitaparihArasamartha kriyA kI utpAdakatA ke sAtha sAtha AtmavizeSaguNarUpatA yaha hetu to hai, kintu una Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athAsmadAdipratyakSatvavizeSaNaviziSTasya vibhudravyavizeSaguNatvasya dharmAdAvasaMbhavAd na vyabhicAraH / asadetat , vipakSaviruddha hi vizeSaNaM tato hetu nivartayati, yathA( sahetukatvaM) ahetuktvaviruddha tataH kAdAcitkatvaM nivartayati / na cAsmadAdipratyakSatvamakSaNikatvaviruddham , akSaNikeSvapi sAmAnyAdiSu bhAvAt , tato yathA'smadAdipratyakSA api kecit kSaNikA pradIpAdayaH, apare'kSaNikAH sAmAnyAdayastathA'smadAdipratyakSA api vibhudravyavizeSaguNAH kecit kSaNikAH, apare'kSaNikA bhavivyantIti saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntiko hetaH / na cA'smadAdipratyakSatvavizeSaNaviziSTasya vibhudravyavizeSaguNatvasyAkSaNike'darzanAttato vyAvattisiddhiH, pradarzanasyAtmasambandhinaH paralokAdinA'naikAntikatvAt , sarvasambandhino'siddhatvAt / na ca kRtakatvAdAvapyayaM doSaH samAnaH, tatra vipakSe hetoH sadbhAvabAdhakapramANabhAvAt prakRtahetozca tasyAbhAvAt / dharmAdharma meM icchA-dveSajanyatA-sAdhya nahIM hai / taduparAMta, dharmAdharma ko jaise Apa uttarottarakSaNa meM naye naye utpanna mAnate ho usI prakAra usase utpanna bhogAdi kArya bhI uttarottarakSaNa meM naye naye utpanna hote raheMge-yaha atiprasaMga hogaa| phalataH yahI mAnanA ucita hai ki zavda se zabda kI utpatti kI taraha dharmAdi se dharmAdi kI utpatti nahIM hotii| ataH yadi use kSaNika mAneMge to janmAntara meM usase phalaprApti na ho skegii| isaliye dharmAdi ko akSaNika hI mAnanA hogA, ataH usake phalasvarUpa zabda meM kSaNikatva sAdhaka vibhudravyavizeSaguNatvarUpa hetu dharmAdi meM sAdhyadrohI tthhregaa| .: . [ asmadAdipratyakSatvavizeSaNa kI nirarthakatA ] yadi yaha kahA jAya-'hama logoM ko pratyakSa hone ke sAtha aise vizeSaNa se viziSTa vibhudravyavizeSaguNatva hetu dharmAdi meM nahIM rahatA hai ataH vahA~ sAdhyadroha nivRtta ho jAyegA |-to yaha galata hai vibhUdravyavizeSaguNatva ko dharmAdi meM se nivRtta karane ke liye Apa asmadAdipratyakSatva (=hama logoM ko pratyakSa hone ke sAtha) aisA vizeSaNa lagAte haiM kintu isase vibhUdravyavizeSaguNatva kI dharmAdi meM se vyAvRtti to nahIM ho jAtI, vaha to vahA~ paDA hI rahatA hai / (viziSTa zuddha se atirikta nahIM hotAyaha nyAya bhI yahA~ smaraNIya hai) / jo vipakSavirodhI vizeSaNa ho usake lagAne se hI hetu kI vipakSa se vyAvRtti ho sakatI hai jaise ki kisI eka vastu meM anityatva kI siddhi ke liye kAdAcitkatva ko hetu kiyA jAya to vaha vipakSabhUta nitya ahetuka padArthoM meM bhI raha jAtA hai ataH sahetukatva vizeSaNa lagA dene para vaha ahetukatva kA virodhI hone se kAdAcitkatva kI ahetuka vipakSa se vyAvRtti kara detA hai / yahA~ akSaNikatva vipakSa hai, asmadAdipratyakSatva usakA virodhI nahIM hai, kyoMki akSaNika ghaTatvAdi sAmAnya meM vaha rahatA hai / saca bAta yaha hai ki jaise hama logoM ko pratyakSa hone para bhI dIpAdi kucha padArtha kSaNika hote haiM aura ghaTatvAdi sAmA ya akSaNika hote haiN| ata: zabda hama logoM ko pratyakSa hone para bhI akSaNika hone kA saMdeha ho sakatA hai ataH vahI vipakSarUpa meM saMdigdha huA aura usameM hetu rahane se saMdigdhavipakSavyAvRtti ke kAraNa hetu sAdhyadrohI banA rahegA / yaha nahIM kaha sakate kiasmadAdipratyakSatvavizeSaNaviziSTa vibhudravyavizeSaguNatva hetu akSaNika kisI bhI padArtha meM ahATa hai ata: akSaNikavastu se usakI vyAvRtti siddha ho jAyegI kyoMki apane adarzanamAtra se yadi kisI kI nivRtti ho jAtI ho to paralokAdi bhI nivRtta ho jAyeMge kintu ve nivRtta nahIM hote ataH apanA adarzana to nivRtti kA vidrohI huaa| yadi sarvasambandhI adarzana kaheMge to vahI asiddha hai / yadi kaheM. Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve pUvapakSaH 547 yadi punavipakSe hetoradarzanamAtrAdeva tato vyAvRttistathA sati-[zlo0 vA0 a07-366] bedAdhyayanaM sarva tadadhyayanapUrvakam / vedAdhyayanavAcyatvAdadhunAdhyayanaM yathA // ityasyApi vipakSe'darzanAta tato vyAvRttisiddhirityapauruSeyatvasiddharna tasyezvarapraNItatvaM syAt / dharmA'dharmAdezcAsmadAdyapratyakSatve 'devadattaM pratyupasarpantaH pazvAdayo devadattaguNAkRSTAH, devadattaM pratyupasarpaNavatvAta, yad yad devadattaM pratyupasarpaNavat tat tad devadattaguNAkRSTaM yathA grAsAdiH, tathA ca pazvAdayaH, tasmAd devadattaguNAkRSTAH' ityanumAnamasaMgataM syAta , vyApteragrahaNAt / tathApyanumAne yataH kutazcid ytkiNcidvgmyet| grAsAderdevadattaM pratyupasarpaNasya devadattaprayatnaguNAkRSTatvena vyAptipradarzanAt tasyaiva tatpUrvakatvAnumAnaM syAta , tasya ca vaiyarthyam / atha pazvAderapi devadattaM pratyupasarpaNasya devadattaprayatnasamAnaguNAkRSTatvena vyAptiH pratIyate tahi prayatnasamAnaguNasya pazvAderdevadattaM pratyupasarpaNasya vA'pratipatto kathaM tadAkRSTa tvena vyAptisiddhiH ? nahi prayatnA'pratipattau tadAkRSTatvena pratipannasya grAsAderdevadattaM pratyupasarpaNasya vyAptipratipattiH / tatpratipattyabhyupagamazca yadi tenaivAnumAnena, anyonyAzrayadoSaH-vyAptisiddhAvanumAnam tatazca vyApti ki-zabda meM nityatva ke saMdeha se kRtakatva hetu meM bhI aise saMdigdhavipakSavyAvRtti doSa lagAyA jA skegaa|-to yaha ayukta hai kyoMki kRtakatva ko vipakSabhUta nitya-gaganAdi meM vRtti mAnane meM balavAna bAdhaka pramANa kI sattA hai jaba ki vaha prastuta hetu meM nahIM hai| [adarzanamAtra se vipakSanivRtti asiddha ] vipakSa meM adazanamAtra se yadi hetu kI vahA~ se nivRtti ho jAtI ho taba to mImAMsakoM kA jo yaha anumAna hai-sakala vedAdhyayana vedAdhyayanapUrvaka hI hotA hai kyoMki vaha vedAdhyayanapadavAcya hai jaise ki Adhunika vedAdhyayana / to isa anumAna meM bhI hetu kA adarzanamAtra vipakSa meM sulabha hone se vipakSa se usakI vyAvRtti siddha hone para apauruSeyatvasiddhi naiyAyika ko bhI ho jaayegii| phira veda Izvararacita nahIM mAnA jA skegaa| tathA dharmAdharmAdi ko yadi Apa hama logoM ke pratyakSa kA viSaya nahIM mAnate haiM to nimnokta anumAna asaMgata ho jAyegA-devadatta ke prati khice jA rahe pazU Adi devadatta ke guNa (dharma) se AkRSTa haiM, kyoMki ve devadatta ke prati hI khice jA rahe haiM jo jo devadatta ke prati khice jAne vAle hote devadatta ke guNa se (cAhe prayatna se yA dharma se) AkRSTa hote haiM jaise kavalAdi / pazu Adi bhI vaise hI haiM ataH ve devadatta ke hI guNa se AkRSTa siddha hote haiM" [ pazu Adi ke khiMcAne meM prayatna to bAdhita hai isaliye adRSTa dharmaguNa siddha hogA ]-kintu yaha anumAna saMgata nahIM hogA kyoMki yahA~ sAdhya devadattaguNa dharmAdi hai aura usake sAtha vyApti kA grahaNa kiyA nahIM hai| vyAptigrahaNa ke vinA bhI anumAna karanA ho taba to kisI bhI vastu se jisa kisI kA anumAna karate hI rho| ApakI dikhAyI huI vyApti meM to devadatta ke prati grAsAdi ke upasarpaNa meM devadattaprayatnaguNAkRSTatva kA sahacAra hI dikhAyA hai ata: pakSa meM bhI devadatta ke ( adRSTa)prayatnaguNAkRSTatva hI siddha ho sakegA, aura vaha to Apake liye vyartha hai| yadi kaheM-devadatta ke prati khice jAne vAle pazu Adi meM devadatta ke 'prayatna jaise (anya kisI) guNa se AkRSTatva' kI vyApti pratIta hotI hai to yahA~ prazna hai ki prayatna jaisA koI guNa aura devadatta ke Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 siddhiriti / anumAnAntareNa ttprtipttaavnvsthaa| pramANAntareNa ca tatpratipattau vaizeSikasya dve pramANe, naiyAyikasya catvAri pramANAni iti prmaannsNkhyaavyaaghaatH| tato mAnasapratyakSeNa vyApti. guhyata ityabhyupagantavyam / tathA ca prayatnasamAnaguraNasya samAkarSakasya, tatsamAkRSyamANasya ca pazvAdestatpratyakSatvamityasmadAdipratyakSatvaM dharmAderapi parairabhyupagantavyam / ___yadi punaH 'bAhyandriyaprabhavAsmadAdipratyakSatve sati' iti hetuviziSyate tadA sAdhanavikalatA dRSTAntasya, sukhAdestathA'pratyakSatvAt / vibhudravyaM ca yadyatrAkAzamasmadAdyapratyakSaM vivakSitaM tadA tadvat tadguNasyApyasmadAdyapratyakSatvamiti 'asmadAdipratyakSatve sati' iti vizeSaraNA'siddhihetoH, guNino'pratyakSatve tadvizeSaguNasyApyapratyakSatvena pratipAditatvAt / / prati khice jAne vAle pazu Adi ko dekhe vinA 'prayatna jaise guNa dvArA AkRSTatva' ke sAtha devadatta ke prati upasarpaNa (=khicA jAnA) kI vyApti siddha kaise hogI? jaise dekhiye-prayatna kI pratIti na hone para devadattaprayatna se AkRSTa mAne jAne vAle kavalAdi meM devadatta ke prati upasarpaNa kI vyApti kA bodha nahIM hotA hai| yadi 'prayatna jaise guNa se AkRSTatva' kI vyApti kA grahaNa usI anumAna se ( jisase Apa dharma kI siddhi karanA cAhate hoM) mAneMge taba to itaretarAzrayadoSa hogA-vyApti siddha hone para anumAna kA utthAna hogA aura anumAna hone para vyApti kI siddhi hogii| yadi naye kisI anumAna se vyApti kI siddhi mAneMge to usa anumAna kI hetubhUta vyApti kI siddhi ke liye naye naye anumAna karate hI jAo, anta nahIM AyegA / yadi kaheM ki-jainamata meM tarka se vyAptigraha mAnA jAtA hai aise hama bhI kisI naye pramANa se vyApti kA jJAna mAneMge-to, vaizeSikoM ne pratyakSa aura anumAna do hI pramANa mAne haiM tathA naiyAyikoM ne taduparAMta upamAna aura zabda cAra pramANa mAne haiM usameM pramANasaMkhyA kA vyAghAta hogA, kyoMki pramANasaMkhyA meM tarka jaise kisI naye pramANa kI vRddhi huyI hai / phalataH Apako mAnasapratyakSa se hI vyApti kA jJAna mAnanA hogaa| phira to pazu Adi kA AkarSaka prayatna jaisA guNa ( dharmAdi ) aura usase AkRSTa hone vAle pazu Adi kA bhI mAnasapratyakSa mAnanA hogA, isa prakAra dharmAdi meM hama logoM ke pratyakSa kI viSayatA ke raha jAne se dharmAdi ko bhI pratyakSa mAnanA hI hogA / ataH zabda meM kSaNikatva kI siddhi ke liye upanyasta hetu dharmAdi meM hI sAdhyadrohI siddha hogaa| yadi hetu ke Adya aMza meM nayA vizeSaNa joDa kara aisA hetu kare ki 'bAhyendriyajanya hama logoM ke pratyakSa kA viSaya hotA huA vibhudravyavizeSaguNa hai' to dRSTAntabhUta jJAna-sukhAdi meM bAhyendriyajanyapratyakSagrAhyatA na hone se dRSTAnta hetuzUnya bana jAyegA / tathA hetu kA vizeSya aMza vibhadravyavizeSaguNatva-isameM yadi vibhUdravya AkAza vivakSita ho aura yadi use Apa hama logoM ke pratyakSa kA bhaviSaya kahate ho taba to dharmI pratyakSa na hone se usakA guNa zabda bhI pratyakSa na ho sakegA / phalataH 'hama logoM ko pratyakSa hotA huA' isa vizeSaNa aMza se hetu hI asiddha bana jaayegaa| guNI(dharmI) pratyakSa na hone para usake guNa kA bhI pratyakSa nahIM hotA yaha bAta pahale kaha dI gayI hai [ [ zabda meM guNatva siddha karane meM cakraka doSa ] taduparAMta, zabda 'guNa' hai yaha siddha hone para, AdhAra ke vinA guNa kA avasthAna na ghaTane se, usake AdhAra kI siddhi hogii| AdhAra siddha hone para 'nitya hote hue hama logoM ke pratyakSa ke viSaya Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-AtmavibhUtve pUrvapakSaH 546 kaca siddhe hi zabde guNe tadAdhArasiddhiH-guNasyAdhAramantareNAnavasthAnAt-tatsiddhau ca tadAdhArasya nityatve satyasmadAdipratyakSazabdaguNAdhAratvena vibhudravyatvasiddhiH, tatsiddhezca zabdasya kSaNikatvasiddhiH kriyAvattvapratiSedhena dravyatvAbhAvaM sAdhayet tatazca guNatvam , tato vibhudravyAzritatvam , tato'pi kSaNikatvaM iti cakrakamAsajyeta / sAdhanazUnyazca sAdharmyadRSTAntaH, buddharapi vizvAtmavizeSaguNatvA'siddheH / na ca zabdadRSTAntena tat sAdhyate, tasyAdyApyasiddhatvAt , itaretarAzrayadoSaprasaMgataH / na ca vibhvAtmavizeSaguNo jJAnam ,tatkAryatvAt , zabdavat' ityato'numAnAt tasya tadvizeSaguNa. tvasiddhiH, kAryatvasyezvaranirAkaraNe paraprasiddhasyAsiddhatvena pratipAditatvAd itaretarAzrayasya ca tadavasthasvAt-siddhe hi zabdasya vibhudravyavizeSaguNatve dRSTAntatvam , tato jJAnasya tatsiddhiH, tatazca zabdasya tat iti kathaM netaretarAzrayadoSaH iti sAdhanavikalo dRSTAntaH / tathA sAdhyavikalazca, buddheH kSaNikatvAsaMbhavAt , tathAtve vA tasyAH na tataH saMskAraH, tadabhAvAda na smaraNam , tadabhAvAcca na prtybhijnyaadivyvhaarH| na hi vinaSTAt kAraNAt kAryam , anyathA cirataravinaSTAdapi tatastatprasaMgAt / anantarasya kAraNatve sarvamanantaraM ttkaarnnmaasjyet| bhUta (zabda) guNa kA AdhAra hone se' isa hetu se AdhArabhUta dravya meM vibhutva kI siddhi ho skegii| vibhutva siddhi hone para zabda meM pUrvokta hetu se kSaNikatva kI siddhi hogii| tathA kSaNikatva kI siddhi se, zabda meM AzaMkita kriyAvattA kA niSedha phalita hogA ( kyoMki kSaNika padArtha meM kriyA nahIM ghaTa sakatI ) / kriyA ke niSedha se dravyatva kA niSedha siddha hogaa| dravyatva niSiddha hone para antataH zabda meM guNatva kI siddhi hogI, aura aise gUNatva kI siddhi hone para vibhudravyAtmaka AdhAra kI siddhi aura usase kSaNikatvAdi kI siddhi hogI....isa prakAra cakraka doSa spaSTa lgegaa| tathA jJAnAdi sAdharmyadRSTAnta meM hetu asiddha hai, kyoMki buddhi meM bhI aba taka vibhudravyavizeSaguNatva kahA~ siddha hai ? ( vaha to AtmA ke vibhutva kI siddhi para avalambita hai ) zabda ko dRSTAnta karake ukta hetu se buddhi meM vibhudravyavizeSaguNatva siddha nahIM kiyA jA sakatA kyoMki zabda meM hI aba taka vaha asiddha hai / yadi zabda meM jJAna ke dRSTAnta se usakI siddhi karane jAyeMge to anyonyAzraya vyakta hogaa| [jJAna meM vibhudravyavizeSaguNatva kI siddhi duSkara ] tathA, 'jJAna vibhuAtmA (vibhudravya) kA vizeSaguNa hai kyoMki usakA kArya hai, udA0 zabda' isa anumAna se bhI jJAna meM vibhuAtmavizeSaguNatva siddha nahIM ho sktaa| kyoMki IzvaranirAkaraNaprasaMga meM prativAdi ko abhimata kAryatva kase asiddha hai yaha kahA jA cukA hai aura pahale jo itaretarAzraya eSTAnta ke sAtha dikhAyA hai vaha jyoM kA tyoM hai / jaise: zabda meM vibhudravyavizeSaguNatva siddha ho tabhI vaha dRSTA ta banegA aura taba usake dRSTAnta se jJAna meM vibhudravyavizeSaguNatva siddha hogA, tathA, jJAna meM vaha siddha hone para usake dRSTAnta se zabda meM vibhudravyavizeSaguNatva siddha hogA-to itaretarAzraya doSa kyoM nahIM hogA ? tAtparya, jJAnAtmaka dRSTAnta hetuzUnya hai| tathA sAdhyazUnya bhI hai kyoMki buddhi meM kSaNikatva kA sambhava hI nahIM hai / yadi vaha kSaNika hogI to usase saMskAra kA udbhava hI azakya bana jaayegaa| saMskAra kA lopa hone para smaraNa nahIM hogA aura smaraNa ke lopa hone se pratyabhijJA Adi kA vyavahAra bhI nAmazeSa ho jaayegaa| saMskAra kA udbhava isaliye azakya hai ki kSaNavAra meM vRddhi naSTa ho jAyegI, phira naSTa kAraNa se koI kArya nahIM ho sakatA, anyathA dIrghakAla pahale naSTa hue Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athaikArthasamavAyijJAnamanantaraM tatkAraNam , na, jJAnasyAtmano bhede samavAyasya sarvatrA'vizeSAta taSiddhatvAcca 'ekArthasamavAya' ityasiddhama / vinaSTAcca kAraNAta kathamanantaraM kArya yenAnantarya kArya-kAraNabhAvanibandhanatvena kalpyeta ? na hi tat kAraNam nApi tat tasya kAryam , tadabhAva eva bhAvAt / nahi yadabhAve'pi yad bhavati tat tasya kAryamitarat kAraNamiti vyavasthA, atiprasaMgAt / 'vinazyadavasthaM kAraNamiti cet ? na sApi vinazyadavasthA yadi tato bhinnA hi tayA tadabhisambandhAbhAvAdanupakArAd 'vinazyadavastham' iti kuto vyapadezaH, atiprasaMgAdeva ? upakAre vA so'pi yadi tato vyatiriktaH, atiprsNgo'nvsthaakaarii| avyatireke vinazyadavasthaiva tena kRtA syAt / tAmapi yadyavinazyadavasthameva kAraNamutpAdayet ki prakRte'pi vinazyadavasthAkalpanena ? padArtha se bhI apane kAryoM ko abhI utpatti ho jAyegI / yadi kAlika Anantarya se (=pUrvakSaNavRttitva se) kAraNatA mAneMge to pUrvakSaNavartI sabhI padArtha usake anantara hone se ve sabhI saMskAra ke kAraNa bana jaayeNge| [kSaNikabuddhi pakSa meM kAraNa-kAryabhAva kI anupapatti ] yadi kaheM-ki hama sirpha anantarabhAva ko hI kAraNa nahIM kahate kiMtu kArya kA ekArthasamavAyI ho aisA jo anantara bhAva vahI saMskAra kA kAraNa hogA arthAt ( saMskAra kA ekArthasamavAyI aura anantarapUrvavartI jJAna hI hai ata: ) jJAna hI kAraNa banegA-to yaha ThIka nahIM, kyoMki jJAna AtmA se sarvathA bhinna hogA to samavAya sambandha eka hone se usase vaha sarvatra AkAzAdi meM bhI raha sakatA hai ataH jJAna ko hI ekArthasamavAyI nahIM kahA jA sakatA, tathA samavAya kA bhI pahale niSedha ho cakA hai| ataH 'ekArthasamavAyI' aisA kahanA ayukta hai| taduparAMta, yaha bhI samasyA hai ki jo kAraNa vinaSTa hai usase anantara kArya kaise hogA ? jisase ki Anantarya ko Apa kAraNakAryabhAva kA bIja dikhA rahe ho ? jo vinaSTa hai vaha kAraNa hI nahIM hai aura isIlie koI saMskArAdi usakA kArya bhI nahIM hai, kyoMki saMskArAdi to usake na hone para bhI hote haiM to ve usake kArya kaise mAne jAya ? 'jisa vastu ke abhAva meM bhI jo padArtha utpanna hotA hai vaha padArtha usa vastu kA kArya ho aura vaha vastU (jisakA abhAva kahA jAtA hai vaha) usa padArtha kA kAraNa ho' aisI vyavasthA atiprasaMga ke kAraNa zakya hI nahIM hai| _ 'jo vinazyadavasthA vAlA (yAnI jo naSTa ho rahA hai-naSTa huA nahIM hai aisA) ho usako kAraNa mAneMge to naSTa pakSa meM jo doSa dikhAye haiM ve nahIM hoMge' aisA yadi kahA jAya to yaha bhI ThIka nahIM hai| kyoMki, vaha vinazyadavasthA usa vyakti se A bhinna hai yA B abhinna ? yadi bhinna hai to usa vyakti kA svakRta upakAra ke vinA usa avasthA ke sAtha koI sambandha na hone se usa vyakti ke lie 'vinazyadavasthAvAlA' aisA vyavahAra kaise kiyA jA sakegA? karane para sabhI ke liye vaise vyavahAra kA atiprasaMga hogA / yadi kucha upakAra mAnA jAya to vaha upakAra bhI usa avasthA se a bhinna hai yA b abhinna ? a yadi bhinna mAneMge to pUrvavat atiprasaMga kI anavasthA clegii| b yadi abhinna mAneMge taba to usa vyakti ne svabhinna vinazyadavasthA ko hI upakAra ke mAdhyama se utpanna kiyA itanA phalita haA-aba usake Upara phira se prazna hai ki usa vinazyadavasthA ko 1. avinazyadavasthAvAle kAraNa ne utpanna kiyA yA 2. vinazyadavasthAvAle? 1. yadi avinazyadavasthAvAlA kAraNa Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-a 551 vinazyadavasthaM cet tAM kuryAt , anyA tahi tato'rthAntarabhUtA vinazyavasthA kalpanIyA, tayA tadabhisambandhAbhAvaH anupakArAt / upakAre vA tadavasthaH prasaMgaH anavasthA ca / tathA cAparAparavinazyadavasthotpAdanenopakSINazaktitvAta prakRtakAryotpAdanamanavasaraM prasaktam / vinazyadavasthA yAstatra samavAyAva tad vinazyadavastham' ityapi vArtam, vihitottaratvAt / prathAbhinnA tahi vinazyadavasthA kAraNakasamayasaMgatA, evaM ca vinazyadavasthaM kAraNaM kArya karotIti ko'rthaH ? svotpattikAla eva karotItyarthaH samAyAtaH / tathA ca kArya-kAraNayoH savyetaragoviSANavadekakAlatvAd na kArya-kAraNabhAvaH / tathApi tadbhAve sklkaaryprvaahsykkssnnvttitvm| atha na saugatasyevANoraNvantaravyatikramalakSaNena kSaNena kSaNikatvam-yenAyaM doSaH, kiMtu SaTsamaya-- sthityanantaranAzitvaM tat / nanu kAlAntarasthAyini tathA vyavahAraM kurvan sahasrakSaNasthAyinyapi tatra taM ki na kuryAt ? api ca, pUrvapUrvakSaNasattAta uttarottarakSaNasattAyA bhedAbhyupagame tadeva saugataprasiddha kSaNikatvamAyAtam / prabhedAbhyupagame pUrvakSaNasattAyAmevottarakSaNasattAyAH pravezAdekakSaNasthAyitvameva, na SaTakSaNasthAyitvaM buddha : parapakSe saMbhavati / bhedetarapakSAbhyupagame cAnekAntasiddhiH, SaTkSaNasthAnAnantaraM . ca niranvayavinAze na tataH kiMcit kArya saMbhavatItyuktam / . vinazyadavasthA ko utpanna kara sakatA hai to phira prastuta kArya ko bhI kara legA, bIca meM vinazyadavasthA kI kalpanA karane se kyA phAyadA ? [vinazyadavasthAvAle kAraNa se kAryotpatti asaMgata ] 2. yadi vinazyadavasthAvAlA kAraNa prathama vinazyadavasthA ko utpanna karatA hai to vaha dvitIyaH vinazyadavasthA bhI usase bhinna hI mAneMge, phira svakRta upakAra ke vinA usake sAtha koI sabandha nahIM ho sakegA, ataH upakAra ko mAnege to vahI pUrvokta atiprasaMga hogA aura usakI bhI paramparA clegii| phalataH anya anya vinazyadavasthA ko utpanna karane meM hI kAraNazakti upakSINa ho jAne se prastuta kArya kI utpatti kA to avasara hI durlabha banA rhegaa| yadi kaheM ki upakAra ke vinA hI vinazyadavasthA ke. samavAya se usa kAraNa meM 'vinazyadavasthAvAlA' aisA vyavahAra kiyA jA sakegA-to yaha pralApamAtra hai, samavAya hI asiddha hai yaha pahale bAra bAra to kaha diyA hai| B yadi kaheM ki vaha vinazyadavasthA kAraNa se abhinna hai-taba to kAraNasamAna samayavAlI hI vinazyadavasthA huI to aba yaha kahiye ki vinazyadavasthAvAlA kAraNa kArya karatA hai isakA kyA artha ? apanI utpatti ke kAla meM karatA hai yahI artha kahanA hogaa| isa prakAra utpatti kAla meM hI kAraNa aura usase kArya donoM utpanna hoMge to dAyeM-bAyeM gozRGgoM kI taraha unameM kAraNa-kArya bhAva hI nahIM ghaTegA kyoMki samAnakAlIna bhAvoM meM kAraNa-kArya bhAva nahIM ho sktaa| yadi phira bhI Apa samAnakAla meM kAraNa-kArya bhAva mAnate haiM taba to vaha kArya bhI jisakA kAraNa hai usa kArya ko usI kAla meM (apanI utpatti ke kAla meM) kara degA, vaha bhI jisa kA kAraNa hogA usa kArya ko usI pala meM kara degA, isa prakAra to sakala bhAvi kArya santAna kI usI eka kSaNa meM utpatti Apanna hogii| [ jJAna meM SaTkSaNasthiti bhI anupapanna ] naiyAyika:-Apane jo kSaNikatva ke Upara doSa diye ve bauddhamata meM lagate haiM hamAre mata meM nahIM, kyoMki utkRSTa gati se eka aNu dUsare nirantaravartI aNu ke sthAna meM pahuMca jAya utane kAla ko kSaNa Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na caivaM buddhikSaNikatvavAdinaH kvacit kAlAntarAvasthAyitvaM sidhyati, tadgrahaNAbhAvAt / tathAhi-pUrvakAlabuddha stadaiva vinAzAd nottarakAle'stitvamiti na tena tayA sAMgatyaM kasyacit pratIyate, atiprasaMgAt / uttarabuddhezca pUrvamasaMbhavAd na pUrvakAlena tat tayApi pratIyate / 'ubhayatrAtmanaH sadbhAvAt tatastatpratItiri'tyapi nottaram , 'AkAzasadbhAvAt tatpratItiri'tyasyApi bhAvAt / 'tasyA'cetanatvAd ne ti ceta svayaM cetanatve AtmanaH, sa yena svabhAvena pUrva rUpaM pratipadyate na tenottaram, na hi nIlasya grahaNameva pItagrahaNam , tayorabhedaprasaMgAta / athAnyena svabhAvena pUrvamavagacchati, anyenottaramiti matistathA satyanekAntasiddhiH / svayaM cAtmanazcetanatve kimanyayA buddhacA yasyAH kSaNikatvaM sAdhyate ? mAnane vAle bauddha haiM aura aisI eka kSaNa se hI sarva vastu ko vaha kSaNika kahatA hai / jaba ki hama to chaha samaya taka avasthAna ke bAda naSTa ho jAnA-isako kSaNikatva kahate haiN| jaina:-jaba Apa anya dvitIyAdi kSaNoM meM rahane vAle padArtha meM bhI kSaNikatva kA vyavahAra karate. haiM to phira hajAroM kSaNa taka jIne vAle padArtha meM bhI kSaNikatva kA vyavahAra kyoM nahIM karate ? ! tathA, Apa yadi vastu kI pUrvapUrvakSaNa kI sattA ko uttarottarakSaNasattA se bhinna mAneMge taba to sattAbheda mUlaka vastubheda prasakta hone se bauddha kA kSaNikatva hI svIkAra liyaa| yadi una sattAoM kA abheda mAneMge taba bhI uttarakSaNa kI sattA abhinna hone ke nAte pUrvapUrvakSaNa kI sattA meM samAhita ho jAyegI to vasta kI ekakSaNamAtra sthiti hI prasiddha rahegI-phira buddhi meM SaTkSaNasthAyitva kA saMbhava nahIM rhegaa| yadi kaheM ki-pUrvapUrva aura uttarottara sattA kSaNoM meM bhedAbheda hai-taba to anAyAsa hI anekAntamata kI siddhi ho jaayegii| taduparAMta, SaT kSaNa avasthiti ke bAda yadi vastu kA niravazeSa nAza mAneMge to (aMtima kSaNa meM arthakriyAkAritva ke abhAva se sattva asiddha ho jAne para) phalita yaha hogA ki kSaNikavAda meM kisI bhI kArya kA udbhava saMbhava nahIM hai| _ [buddhikSaNikatvapakSa meM kAlAntarAvasthAna kI aprasiddhi ] ___tathA, buddhi ko kSaNika mAnanevAle ke mata meM kahIM bhI kAlAntarasthAyitva siddha nahIM ho sakatA kyoMki buddhi kAlAntarasthAyI na hone se anya vastugata kAlAntarasthAyitA kA grahaNa hI zakya nahIM hai| jaise dekhiye-jo pUrvakAlIna buddhi hai vaha to naSTa ho jAne se uttarakAla meM usakA asti hI nahIM hai, isa liye uttara kAla ke sAtha kisI bhI vastu kI saMgati sambandha pUrvakAlInabuddhi se jJAta nahIM kiyA jA sakatA / anyathA pUrvakAlabuddhi meM bhAvi sakala padArthoM ke pratibhAsa kA atiprasaMga hogaa| tathA, uttarakAlIna buddhi kA pUrvakAla meM astitva na hone se pUrvakAla ke sAtha kisI bhI vastu ke sambandha kA usase grahaNa nahIM ho sktaa| yadi kaheM ki AtmA ubhayakAla meM hai ataH vahI pUrvottarakAla ke sAtha vastu ke sambandha ko jAna pAyegA-to yaha bhI galata uttara hai kyoMki vaise to AkAza bhI ubhayakAla meM hai to vaha bhI kyoM nahIM jAna pAyegA ? 'AkAza acetana hone se nahIM jAna sakatA hai' aisA kaheM to yahA~ nivedana hai ki vaha jisa svabhAva se pUrvarUpa ko jAnatA hai uso svabhAva se to uttara rUpa ko nahIM jAna sakatA kyoMki nIla kA grahaNa hI pItagrahaNarUpa to nahIM ho sakatA, anyathA una donoM kA abheda hI prasakta hogaa| yadi anya svabhAva pUrva rUpa ko jAnatA hai aura dUsare hI svabhAva se uttararUpa ko jAnatA hai aisA mAneMge taba to anAyAsa hI anekAntavAda siddha ho jAyegA, kyoMki svabhAvabheda se kathaMcit vastubheda ko mAnanA yahI anekAntavAda hai| yadi AtmA svayaM cetana Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve pUrvapakSaH atha svayaM na cetana prAtmA api tu buddhisambandhAccetayata iti, atrApyacetanasvabhAvaparityAge'nityatA Atmano'nyabuddhikalpanAvaiphalyaM ca, svayamapi tatsambandhAt prAgapi tathAvidhasvabhAvA'virodhAt / tatsambandhe'pi tatsvabhAvA'parityAge 'jJAnasambandhAdAtmA cetayate' ityapi viruddhameva / atha tatsamavAyikAraNatvAt cetayate na svayaM cetanasvabhAvopAdAnAditi, tahi yena svabhAvena pUrvajJAnaM prati samavAyikAraNamAtmA tenaiva yadyuttaraM prati, tathA sati pUvameva tatkAyaM jJAnaM sakalaM bhavet , nAvikale kAraNe sati kAryAnutpattiyuktA, tasyA'tatkAryaprasaMgAt / atha pUrva sahakArikAraNAbhAvAdna tat kAryam / kiM punaH svayamasamarthasyAkiMcitkareNa sahakAriNA ? kiMcitkaratvepi yadi tat tato bhinna kriyate, pratibandhA'siddhiH anavasthA vA : abhinnasya karaNe'pyAtmanaH eva karaNamiti kAryatA / kathaMcidabhinnasya karaNe tadbuddhirapi tataH kathaMcidabhinneti naikAntena tasyAH kssnniktaa| tadevaM pakSahetu dRSTAntadoSaduSTatvAd nAto'numAnAt zabdasya kSaNikatvamiti sakriyatvaM siddham , ato'pi dravyatvam / (jJAtA) hai taba to jisa kA kSaNikatva Apa siddha karanA cAhate haiM usa Atma bhinna buddhi ko mAnane kI jarUra hI kyA hai ? - [buddhi ke sambandha se Anmacaitanya kI kalpanA ayukta ] yadi kaheM ki-AtmA svayaM cetana nahIM kintu buddhi ke yoga se usameM cetanA AtI hai-to pUrvakAlIna acetana svabhAva tyAga kara buddhiyoga se cetanasvabhAva dhAraNa karane meM AtmA kI anityatA prasakta hogI, tathA AtmA ko bhinna buddhi ke yoga se cetanasvabhAva mAnane ke badale buddhiyoga ke pUrva svayaM cetanasvabhAva mAnane meM bhI virodha nahIM hai ata: anya buddhi ke yoga kI kalpanA bhI vyartha ho jaayegii| tathA, buddhi kA yoga hone para yadi acetanasvabhAva kA tyAga nahIM mAneMge to jJAna ke sambandha se AtmA meM cetana svabhAva Ane kI bAta bhI virodhagrasta ho jAyegI / cetanasvabhAva ko acetanasvabhAva ke sAtha spaSTa hI virodha hai| pUrvapakSIH-AtmA buddhi ke yoga se svayaM cetanasvabhAva ko dhAraNa kara letA hai aisA hama nahIM kahate, kintu vaha jJAna kA samavAyi kAraNa hone se cetanAvaMta hotA hai yahI kahanA hai / ____uttarapakSI:--jisa svabhAva se AtmA pUrvakAlIna jJAna kA samavAyikAraNa hotA hai, yadi usI svabhAva se vaha uttarakAlIna jJAna kA bhI samavAyI kAraNa banegA to, pUrvakAla meM uttarakAlIna jJAna ko samavAyI kAraNatA kA prayojaka svabhAva akSuNNa hone se, sakala uttarakAlIna jJAnoM kI utpatti parvakAla meM hI prasakta hogii| 'kAraNa yadi saMpUrNa ho to kArya utpanna na hove' yaha bAta nahIM ghaTa sakatI kyoMki taba una donoM meM eka dUsare ke prati kAraNa-kArya bhAva kA hI bhaMga ho jaayegaa| [sahakAriyoM se upakAra kI bAta asaMgata ] pUrvapakSI:--pUrvakAla meM uttarakAlIna jJAnoM ke prati samavAyikAraNatA kA svabhAva tadavastha hone para bhI una kI utpatti na hone kA kAraNa yaha hai ki usa vakta una jJAnoM ke sahakArikAraNa upasthita nahIM rahate hai| - uttarapakSI:-yadi tathAvidha svabhAvavAlA AtmA bhI asamartha hai to phira sahakAriyoM bhI A kara kyA karane vAle haiM ? yadi ve upasthita ho kara kucha upakAra karate haiM (jisase AtmA samartha hotA hai ) aisA kaheMge to vaha upakAra AtmA se bhinna hogA yA abhinna, yadi bhinna hogA to vaha Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 guNavattvAcca dravyaM zabda:--'guNavAn dhvaniH, sparzavattvAt , yo yaH sparzavAn sa sa guNavAn yathA loSTAdiH, tathA ca dhvaniH, tasmAd guNavAn' iti / sparzavattvAbhAve kaMsapAtryAdidhvAnAbhisambandhena karNazaSkulyAkhyasya zarIrAvayavasyAbhighAto na syAt , na hyasparzavatA''kAzenAbhisambandhAt tadabhighAto dRSTaH, bhavati ca tacchabdAbhisambandhe tadabhighAtaH, tatkAryasya bAdhiryasya pratIteH / nanu sparzavatA zabdena karNavivaraM pravizatA vAyuneva tadvAralagnatUlAMzukAdeH preraNaM syAt / na, dhUmenAnekAntAt--dhamo hi sparzavAna , tadabhisambandhe pAMzusambandhavaccakSuSo'svAsthyopalabdheH, na ca tena cakSaSpradezaM pravizatA tatpakSmamAtrasyApi preraNamupalabhyate / na ca sparzavattve zabdasya vAyoriva pradezAntareNa grahaNaprasaMgaH, dhamasyApi cakSurAdipradezavyatiriktazarIrapradezena grahaNaprasakteH / 'dhUmavat cakSuSA tasya grahaNaM syAditi ceta ? na, jalasaMyuktenAnalena vyabhicArAt tasyoSNasparzopalabheDApa cakSuSA bhAsvararUpAnupalambhAt / anubhUtatvamubhayatra samAnam / / AtmA kA sambandhI na ho sakegA aura sambandhI banane ke liye anya saMbandha kI kalpanA kareme to anya anya saMbandha kI kalpanA avirata rhegii| yadi AtmA se abhinna upakAra ko sahakArIgaNa karege to isakA artha huA ki AtmA ko hI ve karate haiM / phalataH AtmA meM kAryatA aura tanmUlaka anityatA prasakta hogii| yadi sahakArigaNa AtmA se kathaMcid abhinna upakAra ko karate haiM aisA kaheMge to usake badale yahI kaha do ki kathaMcid abhinna buddhi ko hI karate haiM / phalataH AtmA se kathaMcid abhinna buddhi bhI Atmavat nitya hone se kSaNika mAnane kI jarUra nahIM rahegI / to isa prakAra zabda meM kSaNikatva kI siddhi ke liye upanyasta jJAna ke dRSTAnta meM sAdhya zunyatA phalita hyii| isakA natIjA yaha hai kipakSadoSa, hetudoSa aura dRSTAntadoSa se duSTa anumAna se zabda meM kSaNikatva kI siddhi duSkara bana jAne se niSkriyatA bhI siddha nahIM ho skegii| ataH sakriyatva hetu siddha hone se zabda meM dravyatva kI siddhi nirbAdha ho skegii| [zabda meM guNahetuka dravyatva kI siddhi ] guNavAn hone se bhI zabda dravyAtmaka hai usakA anumAna isa prakAra hai-zabda guNavAn hai kyoMki sparzavAlA hai, jo bhI sparzavAlA hotA hai vaha guNavAn hotA hI hai jaise ki miTTI kA lauNdaa| zabda bhI sparzavAlA hI hai ata: vaha guNavAn siddha hotA hai| zabda ko yadi sparzavAlA nahIM mAneMge to dehAvayavabhUta karNazaSkulo ko kaMsapAtrI Adi ke pracaNDa dhvani ke sambandha se jo abhighAta hotA hai vaha nahIM hogaa| sparzarahita hai AkAzadravya, to usa ke sambandha meM kisI bhI aMga ko abhighAta hotA ho aisA nahIM dekhA jaataa| jaba ki zabda ke sambandha se to abhighAta hone kA spaSTa anubhava hai jisa ke phalasvarUpa badhiratA mahasUsa hotI hai| pUrvapakSIH-vAyu jaba kisI chidra meM praveza karatA hai to chidra ke mukha meM saMlagna tUla-aMzukAdi prerita hokara vahA~ se haTha jAte haiM aisA dikhatA hai, yadi zabda bhI sparzavAn dravya hai to phira vaha jaba karNachidra meM praveza karegA taba karNamukha meM rahe hue tUlAdi ko bhI prerita karegA hI, kintu vaisA kahA~ dikhatA hai ? [zabda meM sparzavattA kA samarthana ].. uttarapakSI:-Apane kahA vaisA koI niyama nahIM hai kyoMki dhUma meM aisA nahIM hotaa| dhUma Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1 Atmavibhutve uttarapakSaH 'jalasahacaritenA'nalenoSNasparzavatA zarIrapradezadAhavat tathAvidhena zabdasahacaritena vAyunA zravaNAkhyazarIrAvayavAbhighAtaH' iti cet ? na, zabdena tadabhighAte ko doSo yeneyamadRSTaparikalpanA samAzrIyate ? na ca tasya guNatvena nirguNatvAt sparzAbhAvAd na tadabhighAtahetutvamiti vaktu yuktam , cakrakadoSaprasaMgAt / tathAhi--guNatvamadravyatve tadapyasparzatve, tadapi guNatve, tadapyadravyatve, tadapyasparzatve, tadapi guNatve -iti duruttaraM cakrakam / zabdAbhisambandhAnvaya-vyatirekAnuvidhAne tadabhighAtasyAnyahetutvakalpanAyAM tatrApi ka: samAzvAsa: ? zakyaM hi vaktum na vAyvabhisambandhAt tadabhighAtaH, kintvanyataH, na tato'pi api tvanyata ityanavasthAprasaktirhetUnAm / tasmAt siddhaM sparzavattvAcchabdasya guNavattvam / ___ alpa-mahattvAbhisambandhAcca, sa ca 'alpaH zabdaH mahAn zabda.' iti pratIteH / na ca zabde mandatIvratAgrahaNam iyattAnavadhAraNAt- yathA dravyeSu / -- 'aNuH zabdo'lpo mandaH' ityetasya dharmasya mandatvasya grahaNam 'mahAn zabdaH paTustIvaH' ityetasya tIvratvasya dharmasya grahaNaM na punaH parimANasya iyattAnavadhArasparzavAlA dravya hI hai, jaise dhUlo ke rajakaNoM ke sambandha se cakSu asvastha ho jAtI hai vaise dhUma ke sambandha se bhI hotI hai| kintu dhUma netra meM praveza karatA hai taba netra ke eka bhI sUkSma bAla ko prerita karatA huA dikhatA nahIM hai / yadi aisA kaheM ki zabda yadi sparzavAlA hogA to vAyu kA jaise anya anya dehAvayavoM se bhI anubhava hotA hai vaise zabda kA bhI karmabhinna dehAvayavoM se anubhava hone lgegaa|to yaha Apatti to dhUma meM bhI AyegI, dhUma bhI sparzavAn dravya hai kintu netrabhinna dehAvayava usakA grahaNa kahAM hotA hai ? yadi kaheM ki-sparzavAn dhUma kA jaise netrendriya se grahaNa hotA hai vaise sparzavAn zabda kA bhI ho jAyegA-to yaha bhI ayukta hai, jalasaMyukta agnikaNoM meM aisA nahIM hotA hai| una meM uSNasparza upalabdha hone para bhI netra se usakA bhAsvara rUpa gRhIta nahIM hotA hai / yadi vahA~ Apa bhAsvararUpa ko anubhUta mAneMge to hama bhI zabda ke rUpa ko anubhUta hI mAneMge ataH cAkSuSapratyakSa kI Apatti nahIM hogii| [zrotra kA abhighAta zabdakRta hI hai ] yadi yaha kahA jAya-jalasaMyukta ( jalAntargata ) uSNasparza-vAle agni se jaise dehAvayavoM ko dAha hotA hai, tathaiva zabdAntargata sparzavAle vAyu dravya se zrotrarUpa zarIra avayava kA abhighAta hotA hai kintu zabda se nahIM |-to yaha ayukta hai, kyoMki zabda se hI abhighAta hone kA anubhavasiddha hai to usako mAnane meM kyA doSa hai jisase ki tadantargata adRSTa vAyu kI kalpanA kA sahArA liyA jAya / yadi kaheM ki-zabda guNa hone se nirguNa hone ke nAte usameM sparza nahIM ho sakatA, arthAt sparza ke abhAva meM dravyatva asiddha hone se vaha abhighAta kA hetu bhI nahIM ho sakatA--to yahA~ cakrakadoSa hone se bolane jaisA hI nahIM hai| jaise dekho-zabda ko guNa mAna kara hI Apa usako adravya kaheMge, adravyatva ke AdhAra para sparza kA abhAva kaheMge, sparzAbhAva se hI guNatva siddha kareMge, usase phira adravyatva dikhAyeMge, adravyatva se sparzAbhAva ko aura sparzAbhAva se guNatva ko siddha kareMge, isa prakAra cakrakadoSa kA laMghana azakya hai / taduparAMta, zabdasaMyoga ke sAtha hI abhighAta kA anvaya-vyatireka prasiddha hai phira bhI usake prati AMkheM muMda kara abhighAta ko anya hetuka (vAyuhetuka) mAneMge to usa anya hetu meM bhI vizvAsa kaise hogA? vahA~ bhI kaha sakeMge ki vAyU ke yoga se abhighAta nahIM hotA kintu vAya ke antargata anya kisI dravya se hotA hai, phira usameM bhI koI avizvAsa kare to tadantargata anya anya dravya ko Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 NAta, na hi ayaM 'mahAna zabdaH' ityavasyana 'iyAna' ityavadhArayati yathA dravyAntarANi badarA''malaka-- bilvAdIni--iti vaktu zakyam , yato vaktavyamatra kA punariyaM zabdasya mandatA tIvratA vA ? avAntarajAtivizeSaH, katham ? "guNavRttitvAt zabdatvavat / etadevoktaM bhagavatA paramaSiNolakyena "guraNe bhAvAd guNatvamuktam" [ vaize 1-2-1-14 ] / asthAyamarthaH-- yo yo guNe vartate sa sa jAtivizeSaH yathA guNatvamiti |"--asdett-ytH kathaM zabdasya guNatvasiddhiryena tatra vartamAnatvAjjAtivizaSatvaM mandatvAdeH ? adravyatvAditi cet ? tadapi katham alpamahattvaparimAraNA'sambandhAt so'pi guNatvAt / nanu tadeva pUrvoktaM cakrakametat / . 'na guNatvAttasyAlpa mahattvaparimANA'sambandhaM bramaH yenAyaM doSaH syAt . api tu dravyAntaravadiyattAnavadhAraNAta' iti ceta? na, vAyoriyattAnavadhAraNe'pyalpa-mahattvaparimANasambandhasaH hI hetu mAnate rahane meM anta kahA~ hogA ? niSkarSa, abhighAta kA hetu sparzavAn zabda hI hai aura sparzavattva hetu se hI zabda meM guNavattva kI siddhi bhI nirbAdha hai / [ parimANa se zabda meM dravyatva kI siddhi ] zabda meM alpapariNAma aura mahatparimANa ke sambandha se bhI dravya siddha ho sakatA hai / 'yaha zabda alpa hai, yaha mahAn hai' (=amuka vyakti kA ghoSa choTA hai athavA moTA hai) aisI pratIti se alpa aura mahatparimANa zabda meM siddha hotA hai / yadi kaheM--'yaha itanA hai' isa prakAra iyattA kA avadhAraNa dravyoM meM jaise hotA hai vaisA zabda meM nahIM hotA hai / ataH alpa--mahAn ullekha se sirpha zabdagata mandatA aura tIvratA kA hI grahaNa siddha hotA hai, parimANaguNa kA nhiiN| 'zabda aNu hai--alpa hai manda hai' isa prakAra zabdagata mandatvadharma kA grahaNa hotA hai aura 'zabda bar3A hai, paTu hai, tIvra hai' -isa prakAra zabdagata tIvratA dharma kA grahaNa hotA hai / arthAt parimANa kA grahaNa nahIM hotA, kyoMki 'zabda itanA hai' aisA anubhava nahIM hotA hai / 'zabda bar3A hai' aisA anubhava karane vAlA 'itanA hai' aisA nahIM dikhAtA hai, bera-Amale-bilva Adi anya dravyoM ke lie to yaha itanA bar3A hai' aisA prayoga saba loga karate haiN| yaha kathana bhI na bolane jaisA hI hai| kyoMki zabda meM mandatA yA tIvratA parimANarUpa nahIM hai to aura kyA hai yaha to kahiye / yadi avAntara jAtivizeSarUpa hai to vaha bhI kaise ? yadi yahA~ aisA uttara kiyA jAya ki--"mandatA tIvratA dharma zabdatva ko taraha guNa meM rahate haiM ata: zabdatva ke jaise avAntara sAmAnyarUpa haiM / bhagavAn ulUka maharSi ne bhI aisA kahA hai ki-'guNa meM rahatA hai isaliye guNatva ko ( sAmAnyAtmaka ) khaa|' [ vaize0 1-2-14 ] - isakA artha aisA hai--jo dharma guNa meM rahatA hai vaha jAtivizeSarUpa hai,Wan udA0 guNatva |"--kintu yaha uttara galata hai, zabda meM guNatva hI kahA~ siddha hai jisake dRSTAnta se usameM vartamAna mandatAdi dharma ko jAtivazeSarUpa kahA jAya? yadi alpamahatparimANa kA sambandha na hone se usako guNa kaheMge to usa pariNAma ke sambandha ko bhI guNatva ke AdhAra se hI siddha karanA hogA, phalataH vahI pUrvokta cakraka doSa Avattita hogaa| candrAnandavRttau 'guNeSu guNAnAmavRtteH guNatvaM ca guNeSu vartate, tasmAnna guNaH' iti vyAkhyAtamidaM sUtram / upaskArakartRkavRttau ca guNeSveva bhAvAt samavAyAt guNatvaM dravya-guNa-karmabhyo bhinnaM sattAvadevoktamityarthaH' iti vyAkhyAtam / pratAtparya yaha hai ki guNa yA kriyA meM jo akhaNDa bhAvAtmaka dharma hotA hai vaha dravyAdirUpa na ghaTa sakane se parizeSAt jAtirUpa mAne jAte haiM yadi koI bAdha na ho| Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama khaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 557 kAntaH / na hi bilva badarAderiva vAyoriyattA'vadhAryate / 'vAyorapratyakSatvAt iyattA satyapi nAvadhAryate, na zabdasya viparyayAt' / na, uktamatra 'sparzavizeSasya vAyutvAt , tasya ca pratyakSatvAt iti / iyattA ceyaM yadi parimANAdanyA, kathamanyasyAnavadhAraNe'nyasyAbhAvaH ? na hi ghaTAnavadhAraNe paTAbhAvo yuktaH / parimANaM cet tahi 'iyattAnavadhAraNAta parimANaM nAsti' iti kimuktam ?, parimANaM nAsti parimANAnavadhAraNAt / tasminnalpa-mahattvaparimANAvadhAraNe kathaM na tadavadhAraNam ?, bilvAdAvapi tatprasaMgAt / - manda-tIvrAbhisambandhAdalpa-mahatvapratyayasaMbhave mandavAhini gaMgAnore 'alpametat' iti pratyayotpattiH, syAta, tIvavAhigirisarinnIre mahata iti ca pratItiprasaMgaH / na caivama , tasmAnna mandatovatAnibandhano'yaM pratyaya api tu alpamahattvaparimANanimittaH, anyathA ghaTAdAvapi tannibandhano na syaat| ghaTAdInAM dravyatvena tannibandhanatve parimANasaMbhavAta tatpratyayasya, zabdasyApi tathAvidhatvena sa tathAvidho'stu, vizeSAbhAvAt / kAraNagatasyAlpamahattvaparimANastha zabde upacArAta tathA saMpratyaya ityapi vailakSyabhASitam , ghaTAdAvapi tathAprasaMgAt / apare manyante-yathA'zvajavasya puruSa upacArAta paruSo yAti' iti pratyayastathA vyaJjakagatasyAlpa mahatvAdeH zabda upacArAta 'zabdo'lpo mahAna' iti ca vyapadezaH-tadapyasAram , zabdAbhivyakterapauruSeyatvanirAkaraNe pratiSiddhatvAt / tato ghaTAdAvivAlpamahattvaparimAraNasambandhaH pAramAthikaH zabde iti siddhaM guNavattvam / [iyattA ke anavabodha se parimANa kA niSedha anucita ] ___-"guNatva ke AdhAra se hama alpa-mahattvaparimANa kA ayoga nahIM dikhAte haiM jisase ki Apa kA dikhAyA cakraka doSa labdhaprasara bane, kintu anya dravyoM meM jaise iyattA kA avabodha prasiddha hai vaisA zabda meM na hone se kahate haiN|"-aisaa kahanA bhI asaMgata hai--vAyu meM iyattA kA avadhAraNa kahA~ hotA hai ? phira bhI usameM alpa--mahatparimANa kA yoga mAnA jAtA hai ata. Apa kI bAta meM anekAnta doSa prasakta hai / bilva-bera Adi meM jaise iyattA kA avabodha hotA hai vaise vAyU meM kabhI nahIM hotA / yadi kaheM ki-'vAyu dravya to pratyakSa nahIM hai ataH usameM iyattA kA anavabodha pratyakSAbhAvamUlaka * hai, zabda meM aisA nahIM kaha sakate kyoMki vaha pratyakSa hai- to yaha ThIka nahIM / pahale hI hama kaha Aye haiM ki 'vAyu' kisI dravya kA nahIM kintu sparza vizeSa kA hI nAma hai aura vaha sparzAtmaka vAyu pratyakSa hI hai| tathA yaha sociye ki iyattA parimANa se bhinna hai yA parimANarUpa hI hai ? yadi bhinna hai to iyattA kA avabodha na hone para iyattA kA hI niSedha karanA ucita hai, parimANa kA niSedha kaise ? ghaTa kA avabodha na ho to paTa kA niSedha karanA ucita nhiiN| yadi iyattA parimANarUpa hI hai to iyattA kA avabodha na hone se parimANa nahIM hai' isa kA artha kyA hogA - yahI to, ki 'parimANa kA avabodha na hone se parimANa kA ( zabda meM) abhAva hai', aba yaha to sociye ki jaba alpa-mahatparimANa kA zabda meM avabodha anubhavasiddha hai to phira 'usakA avabodha na hone se parimANa nahIM hai' aisA kahanA kahA~ taka ucita hai ? bilvAdi meM bhI phira to aisA kaha sakeMge ki parimANa kA avabodha na hone se una meM bhI parimANa kA abhAva hai| [ alpa-mahAn pratIti tIvramandatAmUlaka nahIM] Apa ke pUrvakathanAnusAra maMdata-tIvratA ke yoga se 'alpa hai' 'mahAn hai' aisI pratIti kA upapAdana kiyA jAya to maMdavega se bahane vAle vipula gaMgA nadI ke jala meM maMdatA ke yoga se yaha Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 saMyogAzrayatvAcca, tadapi vAyunA'bhighAtadarzanAt-saMyuktA eva hi pAMzvAdayo vAyunA'nyena vA'bhihanyamAnA dRSTAH, tena ca tadabhighAtaH pAzvAdivadeva devadattaM pratyAgacchataH pratikalena vAyanA pratinivartanAt , tadapyanyadigavasthitena zravaNAt / nanu gandhAdayo devadattaM pratyAgacchantastena nivartyante, na ca teSAM tena saMyogaH nirguNatvAt guNatvena / na, tadvato tyasyaiva tena nivartanam , kevalAnAM teSAmAgamana-pratinivartanA'sambhavAta niSkriyatvenopagamAt / kevalAgamana-pratinivartanasaMbhave vA dravyAzritatvameteSAM guNalakSaNaM vyAhanyeta / na cAtrApi tadvato nivarttanam , prAkAzasyAmUrttatva-sarvagatatvena tadasaMbhavAt anyasya cAnabhyupagamAt / tasmAcchabda eva tena saMyujyate sAkSAdityabhyupeyam / guNatvena cA'saMyoge cakrakamuktam / na cA'saMyuktasyaiva tena nivarttanam , sarvasya nivartanaprasaMgAt / pratikSaNaM zabdAcchabdotpattiH pUrvameva nirstaa| alpa hai' aisI pratIti kI Apatti hogI, tathA tIvravega se bahane vAle alpapariNAma girinadI ke jala meM bhI tIvratA ke yoga se 'yaha mahAn hai' aisI pratIti kI Apatti hogii| vAstava meM aisI pratIti' hotI nahIM hai isase phalita hotA hai ki alpa-mahAn pratIti mandatA--tIvratAmUlaka nahIM hai, kintu alpamahatparimANa mulaka hai| aisA yadi nahIM mAneMge to ghaTAdi meM bhI alpa-mahat kI pratIti ko parimANamUlaka nahIM mAna skeNge| yadi kaheM ki-'dravyAtmaka hone ke kAraNa ghaTAdi meM parimANa kA saMbhava nirbAdha hone se alpamahAnpratIti ko parimANamUlaka mAna sakate haiM'-to zabda bhI dravyAtmaka hone se usameM hone vAlI alpamahatpratIti ko bhI parimANamUlaka hI mAnI jAya, donoM sthala meM aura koI vizeSatA nahIM hai| yadi kaheM ki-zabda meM alpa-mahAn pratIti usake kAraNa meM rahe haye alpa-mahatpari.. mANa ke upacAra se hotI hai ataH vAstava meM nahIM hai to yaha kathana ulajhana kI nipaja hai, ghaTAdi ke parimANa meM bhI aupacArikatA kI Apatti dUra nahIM hai| dUsare vAdI kahate haiM-azva ke vega kA puruSa meM upacAra karake 'puruSa jA rahA hai' aisI pratIti karate haiM usI taraha vyaMjakavAyugata alpa mahattva kA zabda meM upacAra karane se zabda meM bhI alpa-mahAn zabdaprayoga kiye jAte haiM / kintu yaha bhI asAra hai kyoMki apauruSeyatAnirAkaraNaprakaraNa meM zabda kI abhivyakti kA pakSa bhI niSiddha ho cukA hai / niSkarSaH-ghaTAdi kI taraha zabda meM bhI alpa-mahatparimANa kA yoga pAramArthika siddha hotA hai aura usase zabda meM guNavattA kI bhI siddhi nirbAdha hai / [saMyoga ke AzrayarUpa meM dravyatva kI siddhi ] 'zabda dravya hai kyoMki saMyoga kA Azraya hai' isase bhI zabda kA dravyatva siddha hai| vAyU ke jhoke se zabda kA abhighAta dekhA jAtA hai ataH usameM saMyogAzrayatA bhI siddha hai| jaise dekhiye ; vAya se yA dUsare kisI ke saMyoga se hI dhUlikaNa Adi kA abhighAta hotA huA dikhatA hai| dhUlIkaNa ke hI abhighAta kI taraha vAyu se zabda kA bhI abhighAta hotA hai, yaha isaliye ki devadatta kI ora Ane vAlA zabda bhI pratikUla vAyu ke vega se dUsarI dizA meM calA jAtA hai, aura usa dizA meM rahe hue anya AdamI ko vaha sunAI bhI detA hai| yadi yaha kahA jAya ki-devadatta ke prati AnevAlI puSpAdi kI sugandhi bhI vAyu ke vega sa dUsarI dizA meM baha jAtI hai, kintu itane mAtra se gandhAdi ke sAtha vAyu kA saMyoga nahIM siddha ho sakatA, gandhAdi to guNa hai aura ve nirguNa hote haiM to yaha ThIka nahIM hai, vAyu ke vega se gandha dUsarI Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 559 ekAdisaMkhyAsambandhitvAcca guNavattvam , tadapi 'eka: zabdaH dvau zabdau bahavaH zabdAH' iti pratyayadarzanAt / na cAdhArasaMkhyAyAstatropacArAt tathA vyapadeza iti vaktuyuktam , AkAzasyAdhAratvAbhyupagamAt tasya caikatvAt 'ekaH zabdaH' iti sarvadA pratyayaprasaMgAt / kAraNamAtrasya saMkhyopacAre 'bahavaH' iti pratyayo syAt , tasya bahutvAt / viSayasaMkhyopacAre gaganA''kAzavyomazabdA bahuvyapadezabhAjo na syaH, gaganAdilakSaNasya viSayasyaikatvAta , pazvAdilakSaNaviSayasya bahatvAta 'eko gozabdaH' iti svapne'pi pratyayaH vyapadezo vA na syAt / 'yathA'virodhaM saMkhyopacAraH' iti bAlajalpitam , svayaM saMkhyAvattayaivA'virodhAt / 'atrApi guNatvaM virudhyate' iti na vaktavyam , iSTatvAt / tataH kriyAvattvAd guNavatvAcca zabdo dravyam , ityasiddhaM 'pratiSidhyamAnadravyabhAve' iti hetuvizeSaNam / dizA meM baha jAtI hai isI se siddha hai ki gandha ke AzrayabhUta dravya kA hI anya dizA meM pratigamana hotA hai| gandha to guNa hai aura guNa niSkriya hotA hai ataH svatantrarUpa se usakA Agamana yA anya dizA meM bahanA saMbhava nahIM hai / yadi svataMtrarUpa se guNabhUta gandhAdi kA Agamana-pratigamana mAnege taba to ve dravyAzrita bhI nahIM ho sakate, phalataH guNa kA jo lakSaNa hai dravyAzritatva, usakA gandhAdi meM bhaMga ho jaayegaa| [Azraya kI gati se zabdaguNa kI gati ayukta ] yaha nahIM kaha sakate ki 'zabdasthala meM dravya kA Azrita ho kara hI zabdAtmaka guNa gamanAgamana karatA hai' / kAraNa, zabda kA Azraya Apake mata meM AkAza hai aura vaha to amUrta evaM sarvagata hai isa liye usakA gamanAgamana saMbhava nahIM hai aura AkAza se anya koI zabda kA Azraya Apa mAnate nahIM hai| ata: yahI mAnanA hogA ki dravyAtmaka zabda hI svayaM vAyu ke sAtha sAkSAt saMyukta hotA hai / 'vaha guNa hai isaliye usameM saMyoga kA saMbhava nahIM hai' aisA kahane meM spaSTa hI cakraka doSa lagatA hai yaha pahale kaha diyA hai / 'vAyu se saMyukta hue vinA hI zabda dUsarI dizA meM calA jAtA hai' aisA nahIM kaha sakate kyoMki taba to zabdavat anya anya dravyoM ko bhI vaha saMyoga ke vinA hI dUsarI dizA meM le jA skegaa| pala pala eka zabda se dUsare dUsare zabda kI utpatti kA pakSa to tIra ke dRSTAnta se pahale hI nirasta ho cukA hai| [saMkhyA ke sambandha se zabda meM guNavattA kI siddhi ] zabda guNavAn hai kyoMki ekatva dvitvAdi saMkhyA kA sambandhI hai / 'zabda eka hai, do haiM, bahata haiM' aisI pratIti se usameM ekatvAdisaMkhyA kA bhAna hotA hai| aisA kahanA ki 'apane Azraya kI saMkhyA ke upacAra se zabda meM aisA vyavahAra hotA hai'-ucita nahIM hai kyoMki zabdaguNatva pakSa meM usakA AdhAra eka hI AkAza hai ataH dvitvAdi ke upacAra kA to saMbhava nahIM rahatA, sadA ke liye 'zabda eka hai" aisA hI bhAna hotA rahegA / yadi kaheM ki -'hama sirpha samavAyikAraNa kA hI nahIM kAraNamAtragata saMkhyA kA upacAra kareMge'-to phira 'zabda bahuta hai' aisA hI bhAna ho sakegA, 'eka hai' aisA bhAna nahIM ho sakegA ca ki kAraNa aneka haiN| yadi kaheM-'hama zabda ke arthabhUta viSaya kI saMkhyA kA upacAra kareMge' to Apatti yaha hai ki gagana, AkAza, vyomAdi zabdoM kA bahuvacanAntaprayoga nahIM ho sakegA kyoMki gaganAdizabda kA artha eka hI vyakti hai, tathA dUsarA doSa yaha hogA ki svapna meM bhI 'gozabda eka hai' aisA bhAna yA vyavahAra nahIM ho sakegA kyoMki gozabda kA viSaya aneka pazu hai| yadi kisI bhI rIti Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 nanUktam zabdo na dravyam , ekadravyatvAt , rUpAdivat' iti / satyam uktam kintu noktimAtreNa tat sidhyati, atiprasaMgAt / 'ekadravyatvAt' iti ca tatra heturasiddhaH / tathAhi-yadi 'ekaM dravyaM saMyogi asyetyekadravyaH zabdaH' ityekadravyatvaM hetutvenopAdIyate tadA viruddho hetuH, saMyogitvasya dravya eva bhAvAt / atha 'ekaM dravyaM samavAyi asya ityekadravyastadbhAva ekadravyatvam' tadA'siddho hetuH, samavA. yasya niSiddhatvAt niSetsyamAnatvAcca abhAvena, ekadravyasamavAyitvasyA'siddhatvAt / api ca, guNatve siddha gagane ekatra samavAyena tasya vRttiH sidhyati, tatsiddhezca dravyatvaniSedhe sati gaNatvasiddhiritItaretarAzrayatvam / yat punaruktam 'ekadravyaH zabdaH, sAmAnyavizeSavattve sati bAhya kendriyapratyakSatvAt , rUpAdivata' iti, tadapi pratyanumAnena bAdhitama-anekadravyaH zabdaH, asmadAdipratyakSatve sati sparzavattvAta , ghaTA divat / sparzavattvaM sAdhitatvAda nAsiddham / 'sparzavattvAt' ityucyamAne paramANubhiranekAnta iti tannirAsArtham 'asmadAdipratyakSatve sati' iti vizeSaNopAdAnama, asmadAdipratyakSatvAt' ityucyamAne rUpA.. dibhirvyabhicAra ityubhayamuktam / se saMkhyA kA upacAra isa taraha kiyA jAya ki jisa se koI virodha ko avakAza na rahe-to yaha kevala bAlizatA hI hogI, kyoMki svayaM usako hI vAstava saMkhyA kA Azraya mAna lene meM bhI koI virodha nahIM hai phira jaise taise upacAra kI kalpanA kyoM ki jAya? aisA mata kahanA ki-svayaM usako saMkhyAzraya mAnane meM guNatva ke sAtha virodha hogA-aisA virodha to hameM iSTa hI hai ata: usame guNatva ko hI mata maaniiye| niSkarSa-kriyA aura guNa kI AdhAratA se siddha hai ki zabda dravya hai / ataH usameM guNatva kI siddhi ke liye-'cUki usameM dravyatva pratiSiddha hai' yaha hetuvizeSaNa asiddha tthhraa| ' [ekadravyatvahetu se dravyatva kI siddhi azakya ] are ! Apako kahA to hai--zabda dravya nahIM hai ki ekadravyavAlA hai jaise rUpAdi, phira usameM dravyatva kA pratiSedha asiddha kaise ? --ThIka hai, kahA to hai kiMtu kaha dene mAtra se koI siddha nahIM ho jAtA, anyathA saba kucha siddha ho jAne kA atiprasaMga hogaa| 'ekadravyatva' yaha ApakA hetu bhI asiddha hai| jaise dekhiye--'eka dravya jisa zabda kA saMyogi hai usa zabda ko ekadravya' kahA jAya to aisA eka dravyatva hetu karane para virodha doSa AyegA kyoMki Apake mata se zabda guNa hai usameM saMyoga to rahatA nahIM hai, dravya meM hI saMyoga rahatA hai| yadi 'ekadravya' zabda kA vigraha aisA kareM ki 'eka dravya hai samavAyi jisa kA vaha ekadravya' usako bhAva artha meM tvapratyaya lagA kara ekadravyatva zabda banAyA jAya to hetu asiddha bana jAyegA ki samavAya kA to niSedha ho cukA hai aura Age kiyA bhI jAyegA isa liye saMmavAya to hai hI nahIM, ataH ekadravyasamavAyitA hI asiddha hai / taduparAMta yahA~ anyonyAzraya doSa bhI hai- zabda 'guNa' hai yaha siddha hone para vaha samavAya sambandha se eka hI dravya meM rahatA hai yaha siddha hogA aura ekadravyatva siddha hone para dravyatva kA niSedha phalita hone se zabda meM guNatva kI siddhi hogii| [zabda meM anekadravyatvasAdhaka prati-anumAna ] ___ yaha jo kahA thA--zabda ekadravyavAlA hai kyoMki sAmAnyavizeSavAlA hotA huA bAhya-ekaindriya se pratyakSa hotA hai jaise rUpAdi |--yh anumAna bhI viparIta anumAna se bAdhita ho jAtA hai, Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-I0 zabdadravyatvasAdhanam 561 tathA, sAmAnyavizeSavattve sati bAhya kendriyapratyakSatve'pi vAyu kadravya iti vyabhicArazca, tasya tadapratyakSatve na kiMcid bAhya ndriyapratyakSaM syAt / 'darzana-sparzanagrAhya ghaTAdikaM taditi cet ? na, vAyunA ko'parAdhaH kRto yena sparzanendriyagrAhyatve'pi pratyakSo na bhavet ? 'sparza eva tena pratIyate' iti cet ? tahi darzana-sparzanAbhyAmapi rUpa-sparzAveva pratIya (ye)te iti na dravyapratyakSatA nAma / atha yadevAhamadrAkSaM tadeva spRzAmi iti pratotestatpratyakSatA-'kharo mRduruSNaH zIto vAyumeM lagati' iti pratItestatpratyakSatA kalpyatAm , avizeSAt / cakSuSaikena cAsmadAdibhiH pratIyamAnAzcandrArkAdayaH sAmAnyavizeSattve'pi naikadravyAH / asmadAdivilakSaNairbAhya ndriyAntareNa tatpratItau zabde'pi tathA pratItiH kiM na syAt ? atra tathAnupalambho'nyatrApi samAnaH / 'dezAntare kAlAntare sattvAntare ca bAhya kendriyagrAhyatve sati vizeSaguNatvAt , rUpAdivat' iti cet ? asadetat-zabdasya guNatvena niSiddhatvAt 'vizeSaguNatvAt' iti heturasiddhaH / candrAderasmadAdyapratyakSatve pratItivirodha: ityAstAmetat / . jaiseH 'zabda aneka dravyavAlA hai kyoMki hama logoM ko pratyakSa hotA huA sparzavAlA hai jaise ghaTAdi / ' zabda meM kaise sparzavattA hai yaha pahale dikhAyA hai ataH vaha asiddha nahIM hai / sirpha 'sparzavAlA hai' itanA kaheM to paramANuoM meM sAdhyadroha ho jAya kyoMki paramANu aneka dravyavAlA nahIM hai aura sparzavAlA hai, ata: usako haThAne ke lie 'hama logoM ko pratyakSa hotA huA aisA vizeSaNa kahA hai| aura yadi hama logoM ko pratyakSa hotA huA itanA hI kaheM to rUpAdi meM sAdhyadroha hai kyoMki rUpAdi anekadravyavAle nahIM hai kintu hameM pratyakSa hote hai, ataH vizeSaNa pada ke sAtha 'sparzavAlA' yaha vizeSya pada donoM kA prayoga kiyA hai| [ vAyu kA sparzanendriyapratyakSa pratItisiddha hai ] taduparAMta, vAyu ekadravyavAlA nahIM hai, phira bhI usameM sAmAnyavizeSa rahatA hai aura vaha bAhya eka sparzanendriya se pratyakSa hai isaliye hetu sAdhyadrohI bnaa| yadi Apa vAyu ko sparzanendriyapratyakSa na mAneMge to bAhya ndriyapratyakSa koI hogA hI nhiiN| yadi kaheM ki-darzana aura sparzana ubhaya indriya se grAhya jo ghaTAdi, vahI bAhya ndriyapratyakSa hai-to pUchanA par3egA ki vAyu ne kyA ApakA aparAdha kiyA jo sparzanendriyagrAhya hone para bhI pratyakSa na mAnA jAya ? ! 'usakA sparza hI pratyakSa se pratIta hotA hai, svayaM vAyu dravya nahIM' aisA yadi mAneMge to darzana-sparzanendriya se bhI dravyoM ke rUpa aura sparza hI pratIta hotA hai, svayaM dravya pratyakSa nahIM hotA aisA bhI kyoM na mAnA jAya ? yadi aisA kaheM'jisako maiMne dekhA thA usI ko chU rahA hU~' aisI pratIti se dravya ko pratyakSa mAnanA hI par3egA-to phira 'prakhara athavA komala, zota athavA uSNa vAyu mujhe sparza kara rahA hai' aisI pratIti se vAyu kA bhI pratyakSa mAnanA hI paDegA, donoM ora yUkti kI samAnatA hai| ... [candrasUryAdisthala meM hetu sAdhyadrohI ] tathA, candra-sUryAdi ko to hama chU bhI nahIM sakate, ata: ve kevala cakSu indriya se hI hama logoM ko pratyakSa ho sakate haiM, aura candra-sUryAdi sAmAnyavizeSavAlA bhI hai, isa prakAra hetu usameM raha gayA hai, 'ekadravyavAlA' yaha sAdhya to vahA~ nahIM rahatA ataH hetu vahA~ sAdhyadrohI ThaharA / yadi hama logoM se bhinna devatAdi ko candra-sUryAdi kA cakSubhinna sparzanendriya se pratyakSa hone kA mAnA jAya to phira una Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'sattAsambandhitvAt' ityatra ca yadi 'svarUpasattAsambandhitvAt' iti hetustadA'nakAntikaH sAmAnya-samavAyAdibhiH, eSAM pratiSidhyamAnadravya-karmabhAve sati tathAbhUtasattAsambandhitve'pi guNatvA'siddheH / na ca sAmAnyAdeH svarUpasattA'bhAvaH, kharaviSANAderavizeSaprasaMgAditi pratipAditatvAt / atha 'bhinnasattAsambandhitvAt' iti hetustadA'siddhaH, bhinnasattA'bhAvena kharaviSANAderiva zabdasyApi tatsaMbandhitvA'siddheH / yattu bhinnasattAsadbhAve tatsambandhAt satpratyayaviSayatve ca zabdAdeH prayogadvayamupanyastam , tatra yadeva cetanasya sattvaM tadeva yadyacetanasyApi syAt tadA cetanA'cetaneSu satpratyayaviSayatvAt syAda bhinnasattAsaMbandhitvama, na ca yadeva cetanasya sattvaM tadevA'cetanasya, tatsadRzasyAparasyAnyatra bhAvAditi sadRzapariNAmalakSaNaM sAmAnyaM pratipAdayiSyanto nirNeSyAmaH / tadevaM zabdasya guNatvA'siddheH nityatve satyasmadAdyupalabhyamAnaguNA'dhiSThAnatvA'siddharambarasya, sAdhanavikalo dRSTAnta iti sthitama / logoM ko zabda bhI anya indriya se pratIta hone kA mAna sakate haiM ata: hetu hI zabda meM asiddha bana gayA / yadi kaheM ki una logoM ko zabda kA bhale hI zravaNa bhinna indriya se pratyakSa hotA ho kintu hama logoM ko to nahIM hI hotA hai to isI taraha candra-sUryAdi ke liye bhI kaha sakate haiM ki devatAoM ko bhale hI darzanabhinna indriya se candra-sUrya kA grahaNa hotA ho, hama logoM ko to nahIM hI hotA / aba yadi aisA anumAnaprayoga kareM ki-sabhI deza meM sabhI kAla meM sabhI logoM ko zabda kA sirpha eka hI bAhya ndriya se pratyakSa hotA hai, kyoMki vaha bAhya ndriya kA viSaya hotA huA vizeSaguNa hai / to yaha anumAna bhI asat hai| kAraNa, zabda meM guNatva kA niSedha kiyA jA cukA hai ata: 'vizeSaguNa' hetu hI asiddha hai| yadi kaheM ki hama candra-sUryAdi ko hama logoM ke pratyakSa kA viSaya hI nahIM mAnate haiM to isa meM spaSTa hI anubhavabAdha hai ataH isa anumAna kI bAta hI jAne do| [sattAsambandhitvaghaTita hetu meM aneka doSa ] ' ___ zabda meM guNatva kI siddhi ke liye prayukta kiye gaye hetu meM jo 'sattAsambandhitvAt' yaha aMza hai vahA~ bhI yadi 'sattA' zabda se svarUpa sattA ko lekara yaha hetu kiyA gayA ho taba to vaha sAmAnya aura samavAyAdi meM sAdhyadrohI bana jAyegA, kyoMki sAmAnyAdi meM dravyatva aura karmatva to pratiSiddha hI hai aura svarUpasattA to sAmAnya-vizeSa aura samavAya meM hotI hI hai, kintu ve guNAtmaka nahIM hai / aisA mata kahanA ki-'sAmAnyAdi meM svarUpasattA kA abhAva hai'-kyoMki taba to ve gardabhasIMga ke jaise hI asat ho jAne kA prasaMga hogA-yaha to pahale bhI kaha diyA hai| [ dra. pR. 441-11 ] yadi hetu ke 'sattA' pada se dravyAdibhinna svatantra sattA ko lekara 'bhinnasattAsambandhitA' ko hetu kiyA jAya to vaisI bhinna sattA gardabhasIMga kI taraha svayaM hI asat hone se zabda ke sAtha usakA saMbandha hI asiddha hogA, arthAt aprasiddhi doSa ho jaayegaa| tathA Apane bhinna(=svatantra) sattA siddha karane ke liye tathA usake sambandha se zabda aura buddhi Adi meM sat-ityAkAra buddhiviSayatA ko siddha karane ke liye jo prayogayugala isa taraha dikhAyA thA-jinake bhinna bhinna hote hue bhI jo abhinna rahatA hai vaha usase pRthak hotA hai, udA0 vastrAdi badalate rahate haiM kintu apanA deha nahIM badalatA, to deha vastrAdi se pRthak hotA hai| buddhi Adi ke bhinna bhinna hote hue bhI una meM sattA to abhinna hI pratIta hotI hai kyoMki sarvatra dravyAdi meM 'yaha sat hai-yaha sat hai' isa prakAra kA bhAna aura saMbodhana ekarUpa se hotA AyA hai |....ityaadi, usake Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSa: 563 etenedamapi pratyuktam 'jJAnaM paramamahattvopetadravyasamavetam , vizeSaguNatve sati pradezavRttitvAt , zabdavat / ' atrApi jJAnasya paramamahattvopetadravyasamavetatve sati tataH zabdasya tasiddhiH, tatsiddhezca jJAnasya paramamahattvopetadravyasamavetatvasiddhiritItaretarAzrayadoSaH / na ca dRSTAntAntaramasti yato'nyataraprasiddharayamadoSa syAta / jJAnasya cAtmano'vyatirekitve tadavyApitvam, 'yada yasmAdavyatiriktaM tata tatsvabhAvaM yathA''tmasvarUpam , AtmA'vyatiriktaM caitat , tatastavyApi' iti na pradezavRttitvam / tathApi tavRttitve jJAnetarasvabhAvatayA''tmano'nekAntasiddhiH / vyatireke AtmaguNatvavadanyaguNatvasyApyapratiSedhAd vishessgunntvaa'siddhiH| ___ vyatirekA'vizeSe'pyAtmana eva guNo jJAnaM nAkAzAderiti kiMkRto'yaM vizeSaH ? 'samavAyakRta.' iti cet ? na, tasyApi tAbhyAmarthAntaratve tadavastho doSaH, vyatireke samavAyasya sarvatrA'vizeSAda na tato'pi vizeSaH / avyatireke tasyaivA'bhAva iti na tato vizeSaH / na ca samavAyaH saMbhavati iti pratiUpara yaha nivedana hai ki cetana aura acetanoM meM sattA yadi eka hI hotI taba to cetanaacetana padArthoM meM ekarUpa se hone vAlI 'sat' buddhi kI viSayatA se dravyAdi meM bhinnasattA kA sambandha siddha kiyA jA sakatA thA, kintu hameM yaha kahanA hai ki cetana aura acetanoM meM rahane vAlI sattA eka nahIM hai kintu cetanagata sattA ke tulya anya sattA ho acetanoM meM rahatI hai-isa bAta kA hama Age nirNaya karAyeMge jaba sAmAnya sadRzapariNAmarUpa hI hai isa ke pratipAdana kA avasara aayegaa| niSkarSa, zabda meM guNatva hI siddha nahIM hai, phalataH AkAza rUpa dRSTAnta meM 'nitya hote hue. hama logoM ko upalabdha hone vAle guNa (zabda) kA Azraya hone se ' aisA hetu bhI asiddha hai, to phira hetuzUnya AkAza ke dRSTAnta se AtmA meM vibhuparimANa kI siddhi kaise hogI ? [ AtmavibhutvasAdhaka anya anumAna kA nirasana ] uparokta carcA se aba yaha bhI nirasta ho jAyegA jo naiyAyikoM ne kahA hai ki-jJAna paramamahatparimANavAle dravya meM samaveta hai cUMki vaha vizeSaguNa hote hue pradeza vRtti vAlA hai [ yAnI avyApyavatti hai 1. jaise shbd| yaha anamAna isa liye nirasta hai ki yahA~ anyonyAzraya doSa lagA hai-jJAna meM paramamahatparimANavadravyasamavetatva kI siddhi hone para jJAna ke dRSTAnta se zabda meM usakI siddhi hogI aura zabda meM usakI siddhi ke AdhAra se jJAna meM paramamahatparimANavadravyasamavetatva kI siddhi ho sakegI-spaSTa hI anyonyAzraya ho jAtA hai| zabda se bhinna to koI inTAnta khojA nahIM gayA jisake AdhAra para jJAna yA zabda meM sAdhya kI siddhi karake anyonyAzraya doSa ko haThAyA jA ske| taduparAMta, yaha bhI soca sakate haiM ki jJAna AtmA se apRthak hai yA pRthak hai ? yadi apRthaka hogA taba to Atmavat vaha bhI vyApaka hI hogA, niyama:-jo jisase apRthak hotA hai vaha usake svabhAvarUpa yAnI tadrUpa hotA hai jaise AtmA aura usakA svarUpa / jJAna bhI AtmA se avyatirikta (=apRthak) hai ata: Atmavat vyApaka hI siddha hogaa| phalataH, jJAna meM pradezavRttitva hI nahIM rahA phira bhI yadi use pradezavRtti mAneMge to AtmA meM jJAna svabhAva to hai hI aura jJAna ke pradezavRttitva ke bala se meM jJAnetarasvabhAva bhI siddha hone se anekAntavAda ko hA vijaya hogii| yadi jJAna ko AtmA se pRthak mAnA jAya to isa pakSa meM, vaha jaise AtmA kA guNa mAnA jAtA hai vaise anya dravya kA bhI * mAnA jAya to kauna niSedha kara sakegA ? phalata: vaha sAmAnya guNa bana jAyegA, vizeSaguNa nahIM rhegaa| hI usa Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pAditam / na cAtmano vyApitve nityatve ca jJAnAdikAryakAritvamapi saMbhavati / tanna tatkAryatvAdapi tadvizeSaguNo jJAnam / na cAtmanaH pradezAH santi yena pradezavRttitvaM jJAnasya siddhaM syAt / kalpitatapradezAbhyupagame ca tavRttitvamapi hetuH kalpita iti na kalpitAt sAdhanAt sAdhyasiddhiyuktA, sarvataH sarvasiddhiprasaMgAt / saMdigdhavipakSavyAvRttikatvaM ca hetoH viparyaye bAdhakapramANAvRttyA'trApi samAnamiti / tathA svadehamAtravyApakatvena harSa-viSAdAdyanekavivartAtmakaraya 'aham' iti svasaMvedanapratyakSasiddhatvAdAtmano vibhutvasAdhakatvenopanyasyamAnaH sarva eva hetuH pratyakSabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktatvena kAlAtyayApadiSTaH / sapratipakSazcAyaM heturityasatpratipakSatvamapyasya lakSaNamasiddham / svadehamAtrAtmaprasAdhakazca pratipakSaheturatraiva pradarzayiSyate / tannAto'pi hetorAtmano vibhutvasiddhiH / [jJAna AtmA kA vizeSaguNa kaise ? / tAtparya isa prazna meM hai ki jaba AtmAdi sabhI dravya se jJAna sarvathA pRthaka hI hai taba yaha taphAvata kaise kiyA jAya ki jJAna AtmA kA hI guNa hai aura AkAzAdi kA nahIM hai ? samavAya se yaha taphAvata nahIM kiyA jA sakatA kyoMki samavAya una donoM se pRthak padArtha hone para vaha una donoM ke bIca hI ho aura anya padArtha ke bIca na ho yaha taphAvata kaise hogA? arthAta pUrvokta doSa tadavastha hI rhegaa| tAtparya, pRthak samavAya sarvatra samAnarUpa se hone se, usase vaha taphAvata nahIM ho sktaa| yadi samavAya do samavAyi se apRthak hogA to vaha samavAyIrUpa hI ho jAne se samavAya kA nAmonizAM miTa jaayegaa| ataH samavAya se koI vizeSa nahIM ho sktaa| tathA samavAya siddha bhI nahIM kiyA jA sakatA yaha kaha diyA hai / tathA dUsarI bAta yaha hai ki AtmA ko vyApaka evaM kUTastha nitya mAnane para vaha jJAnAdi kAryoM ko kabhI nahIM kara skegaa| isaliye AtmA kA kArya hone se jJAna ko AtmA kA vizeSaguNa mAnane kA tarka bhI nahIM TikegA / tathA nyAyamata meM AtmA apradezI hai ataH jJAna kI usameM pradezavRttitA bhI siddha hone kA saMbhava nahIM hai / yadi AtmA ke kalpita pradezoM ko mAneMge to pradezavRttitA bhI kalpita ho gayI, to isa kalpitapradezavRttitA ke sAdhana se sAdhyasiddhi kA honA yuktiyukta nahIM hai, anyathA jisa kisI bhI vastu se jaise taise padArthoM kI siddhi ko jA skegii| tathA 'pradezavattitva' hetu paramamahatparimANazUnya dravya meM samaveta padArtha meM raha jAya to koI isameM bAdhaka pramANa dikhA sakane se hetu kI vipakSa se vyAvRtti bhI saMdigdha ho jAne kA doSa yahA~ bhI samAnarUpa se lAgU hogaa| [AtmavibhutvasAdhaka hetuoM meM bAdha doSa ] dUsarI bAta yaha hai ki AtmA meM vibhuparimANasAdhaka hara koI hetu kAlAtyayApadiSTa doSavAlA ho jAtA hai / dekhiye-AtmA 'aham' isa prakAra ke svaprakAzapratyakSasaMvedana se siddha hai, isa saMvedana meM AtmA apane deha mAtra meM vyApta aura harSaviSAdAdi aneka vivartoM ke adhiSThAnarUpa meM saMvidita hotA hai, isa pratyakSa saMvedana se vibhutvarUpa sAdhya kA nirdeza bAdhita hone ke bAda jo bhI hetu prayukta kiyA jAyegA vaha kAlAtyayApadiSTa hI hogaa| tathA ukta saMvedana ke AdhAra para hI dehamAtravyApitvasAdhaka prati anumAna (hetu) se ApakA hetu satpratipakSa doSavAlA ho jAyegA, arthAt usameM 'asatpratipakSitatva' lakSaNa hI asiddha ho jAyegA / vaha prati-anumAna, yAnI dehamAtravyApitA kA sAdhaka pratipakSI hetu isI prastAva meM dikhAyA bhI jAyegA / tAtparya, Apake kathita hetu se AtmA meM vibhutva kI siddhi nahIM ho sktii| Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-I0 zabdadravyatvasAdhanam 565 yadapyAtmano vibhutvasAdhanaM kazcidupanyastam-"adRSTaM svAzrayasaMyukte prAzrayAntare karma Arabhate, ekadravyatve sati kriyAhetuguNatvAt , yo ya ekadravyatve sati kriyAhetuguNaH sa sa svAzrayasaMyukte AzrayAntare karma prArabhate yathA vegaH, tathA cA'dRSTam , tasmAt tadapi svAzrayasaMyukta AzrayAntare karma prArabhate iti / na cA'siddha kriyAhetuguNatvam , 'agnerUddhajvalanam , vAyostiryapavanam , aNu-manasozcAdyaM karma devadattavizeSaguNakAritam , kAryatve sati devadattasyopakArakatvAt , pANyAdiparispandavat' / ekadravyatvaM caikasyAtmanastadAzrayatvAt , 'ekadravyamadRSTam vizeSaguNatvAt , zabdavat' / / ___ 'ekadravyatvAt' ityucyamAne rUpAdibhirvyabhicAraH, tannivRttyartha 'kriyAhetuguNatvAta' ityuktam / 'kriyAhetuguNatvAt' ityucyamAne muzala-hastasaMyogena svAzrayA'saMyuktastambhAdicalanahetunA vyabhicAraH, tannivRcyartham 'ekadravyatve sati' iti vizeSaNam / 'ekadravyatve sati kriyAhetutvAd' ityucyamAne svAzrayA'saMyuktalohAdikriyAhetunA'yaskAntena vyabhicAraH, tannivRttyartham 'guNatvAt' ityabhidhAnam / .. [ adRSTa kA Azraya vyApaka hone kA anumAna-pUrvapakSa ] kucha vidvAnoM ne AtmA meM vibhuparimANa kI siddhi ke liye yaha anumAna dikhAyA haiadRSTa apane Azraya se saMyukta hI anya dravya meM kriyA ko utpanna karatA hai, kyoMki vaha eka dravya meM samaveta hone ke sAtha kriyA kA hetubhUta guNa hai / (vyApti:-) jo jo eka dravya meM samaveta aura kriyA ke bhUta guNarUpa hotA hai vaha apane Azraya se saMyukta hI anya dravya meM kriyA ko utpanna karatA hai, udA0 vega nAma kA guNa / adRSTa bhI vaisA hI hai, ata: vaha bhI apane Azraya se saMyukta hI anyadravya meM kriyA ko utpanna kregaa| isa anumAna kA Azaya yaha huA ki dUra rahI huyI cIja vastu yadi adRSTa ke sahAre apane ko hastagata ho jAtI hai to vahA~ AtmA kA vibhUtva isaliye siddha hotA hai ki adRSTa kA Azraya AtmA vyApaka hai tabhI to vaha anya dravya usa ke sAtha saMyukta hogA aura tabhI usameM adRSTa se kriyA utpanna hogI jisa ke phalasvarUpa vaha apane hAthoM meM A pddegaa| isa anumAna meM 'kriyAhetuguNatva' asiddha nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usakI bhI anumAna se siddhi zakya hai-dekhiye, agni kA jvalana hamezA urdhva dizA meM, vAyu kA saMcaraNa hamezA tirachI dizA meM hotA hai aura aNu tathA mana meM Adya kriyA kI utpatti jo hotI hai yaha saba devadattaAdi ke vizeSaguNa kA phala hai, (hetu:-) kyoMki ye saba kAryarUpa hai aura devadattAdi ke upakAraka haiM, udA0 devadatta ke hAtha-paira kA saMcAlana / [ devadatta ke hAtha-paira kA saMcAlana kAryabhUta hai aura devadatta ko upakAraka hai, tathA vaha devadatta ke hI vizeSaguNa (prayatna) se janya hai / agni ke uddhajvalana Adi meM devadatta kA prayatna to nahIM hotA, ata: usake adRSTa guNa kI siddhi hogii| taduparAMta, adRSTa meM ekadravyatva bhI, usakA Azrayabhata AtmA eka hone se hai| usakI siddhi isa anumAna se ho sakatI hai ki adRSTa ekadravya meM Azrita hai kyoMki vizeSaguNa hai, udA0 zabda / _[ adRSTa meM ekadravyatva ke anumAna kA pRthakkaraNa ] yadi ukta vibhutvasAdhaka anumAna meM sirpha 'ekadravyatvAt' itanA hI hetu kiyA jAya to rUpAdi meM sAdhyadroha hogA kyoMki rUpAdi guNa bhI eka dravya meM hI rahate haiM, saMkhyAdi kI taraha aneka dravya meM nahIM rahate, aura rUpAdi meM 'apane Azraya ke sAtha saMyukta hI dravya meM kriyA ko utpanna karanA' yaha sAdhya to nahIM rahatA / isa doSa ko nivRtti ke liye 'kiyAhetuguNatvAt' aisA joDA gayA hai| rUpAdi Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 etadapi pratyakSabAdhitapratijJAsAdhakatvena ekazAkhAprabhavatvAnumAnavadanumAnAbhAsam / 'ekadravyatve' iti ca vizeSaNaM kimekasmin dravye saMyuktatvAta , uta tatra samavAyAta ? tatra yadyAdyaH pakSaH, sa na yuktaH, saMyogaguNenAdRSTasya guNavattvAd dravyatvaprasakteH 'kriyAhetaguNatvAda' ityetasya bAdhAprasaMgAta / atha dvitIyaH tadA dravyeNa saha kathaMcidekatvamadRSTasya prAptam nAnyasyAnyatra samavAyaH, ghaTa rUpAdiSu tasya tathAbhUtasyaivopalabdheH / na hi ghaTAd rUpAdayaH tebhyo vA ghaTaH tadantarAlavartI samavAyazca bhinnaH pratItigocaraH, api tu kathaMcid rUpAdyAtmakAzca ghaTAdayaH tadAtmakAzca rUpAdayaH pratItigocaracAriNo'nubhUyante, anyathA guNa-guNibhAve'tiprasaMgAd ghaTasyApi rUpAdayaH paTasya syuH / teSAM tatrApyapratIteritareSAM tu pratIteH' ityAdikaM prativihitatvAd nAtrodghoSyam / tena samavAyenaikatrAtmani vartanAdadRSTasyaikadravyatvaM vAdi-prativAdinorasiddham , ekAntabhede smvaayaabhaavenaikdrvytvsyaa'siddheH| kriyA ke hetu hI nahIM hai ataH usameM hetu nivRtta ho jAne se sAdhya na rahane para bhI doSa nahIM hai| yadi 'kriyAhetuguNatvAt' itanA. hI hetu kiyA jAya to bhI muzala-aura hasta ke saMyogasthala meM sAdhyadroha hogA, kyoMki vaha bhI apane Azraya hasta yA muzala se asaMyukta stambhAdi kI calanakriyA kA hetu hai kintu muzala yA hasta ke sAtha stambhAdi kA saMyoga nahIM hotA / isa sAdhyadroha ke nivAraNArtha 'eka hI dravya meM Azrita ho kara' yaha vizeSaNa kiyA hai / saMyoga do dravya meM Azrita hai, ata: koI doSa nahIM hai| 'kriyAhetuguNatvAt' aisA na kaheM aura sirpha 'kriyAhetutvAt' itanA hI kaheMge to lohacuMbakasthala meM sAdhyadroha hogA, kyoMki lohacuMbaka apane Azraya se asaMyukta bhI lohAdi meM AkarSaNa kriyA ko utpanna karatA hai, ata: vahA~ kriyAhetutva hai kintu 'svAzrayasaMyukta' yaha sAdhya aMza nahIM hai| isake nivAraNArtha 'kriyAhetuguNatvAt' aisA kahA hai| lohacuMbaka to dravyAtmaka hai, guNarUpa nahIM hai, ataH koI doSa nahIM hai, [ kucha vidvAnoM kA kathita anumAna pUrNa ] / [adRSTa ke Azraya kI vyApakatA ke anumAna meM ApattiyA~-uttarapakSa ] kucha vidvAnoM kI ora se ukta yaha anumAna bhI pratyakSa se bAdhita pratijJAvAlA hone se anumAnAbhAsa hai, jaise ki pUrva meM ekazAkhAjanya phala meM mAdhurya kA anumAnAbhAsa dikhAyA gayA hai / AtmA dehamAtravyApI hai yaha to pratyakSa saMvedana se siddha hone kA kucha samaya pahale hI kahA huA hai| taduparAMta yaha anumAna vikalpasaha bhI nahIM hai, jaise: 'ekadravya meM Azrita hokara, aisA kahA hai usakA artha (1) 'ekadravya meM saMyukta hokara' aisA karanA hai yA (2) 'eka dravya meM samaveta hokara' aisA ? prathama pakSa ayukta hai kyoMki adRSTa meM yadi saMyoga guNa rahegA to vaha dravyarUpa siddha hogA aura 'kriyAhetuguNatvAt' yahA~ guNazabdArtha meM bAdha aayegaa| yadi dUsarA artha kiyA jAyegA to dravya ke sAtha adRSTa kA kathaMcid abheda prasakta hogA, kyoMki anya vastu kA anya kisI vastu meM samavAya ghaTita nahIM hai / ghaTa se kathaMcid abhinna rUpAdi kA hI ghaTa meM samavAya dikhAI paDatA hai / Azaya yaha hai ki ghaTa se sarvathA bhinna rUpAdi, rUpAdi se atyanta bhinna ghaTa, athavA unake bIca rahe hue sarvathA bhinna samavAya kabhI bhI dRSTigocara nahIM hotaa| balki, kathaMcid rUpAdiAtmaka ghaTAdi, athavA ghaTAdisvarUpa rUpAdi hI dRSTigocara hote hue anubhava meM Ate haiN| yadi rUpAdi aura ghaTAdi meM kathaMcid abheda nahIM mAnege to rUpAdi kA sirpha ghaTa ke sAtha hI nahIM, paTa athavA AkAzAdi ke sAtha bhI guNa-guNibhAva prasakta hone kI Apatti *muzala ke prahAra se jahA~ stambhAdi ko girAyA jAya vahA~ yaha sAdhyadroha ho sakatA hai / Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-IzvarakartRtve uttarapakSaH 567 atha guNino guNAnAmanarthAntaratve guNa-guNinoranyatara eva syAt , arthAntaratve parapakSa eva sathitaH syAditi samavAyaH siddhaH / kathaMcid vAdo'pi na yuktaH anavasthAdidoSaprasaMgAt / ayuktametat , pakSAntare'pyasya samAnatvAt / tathAhi-dvitvasaMkhyA-saMyogAdikamanekena dravyeNAbhisambadhyamAnaM yadi sarvAtmanA'bhisambadhyate dvitvasaMkhyAdimAtram dravyamAnaM vA syAt , ekenaiva vA dravyeNa sarvAtmanA'bhisambandhAta na dravyAntareNa pratItiH / athaikena dezenaikatra vartate'nyenA'nyatra, te'pi dezA yadi tato bhinnAsteSvapi sa tathaiva varttate ityanavasthA / abhinnAzcet ukto doSaH / kathaMcitpakSe paravAda eva sathitaH syAdityAtmanA sahAdRSTasya kathaMcidananyabhAva eva ekadravyatvamityavibhutvAt guNAnAM tadavyatiriktasyAtmano'pyavibhutvamiti vipakSasAdhakatvAdekadravyatvalakSaNasya hetuvizeSaNasya viruddhatvam / hogI aura ghaTa ke rUpAdi vastra ke bhI ho jaayeNge| yahA~ aisA kahanA ki-jina logoM ko zAstrIyavyutpatti nahIM hai unko to rUpAdi ke Azraya meM bhI unake samavAya kI pratIti nahIM hotI aura jina ko zAstrIyavyutpatti hotI hai unako samavAya kI pratIti hotI hI hai-yaha udghoSaNA karane lAyaka nahIM hai kyoMki isakA uttara pahale de diyA hai ki zAstrIya vyutpatti vAloM ko bhI svarasa se samavAya kI . pratIti nahIM hotI niSkarSa yahI hai ki 'samavAya se eka dravya meM rahanA' aisA ekadravyatva adRSTa meM, vAdI prativAdi ubhaya siddha nahIM hai, kyoMki ekAntabhedapakSa meM samavAya hI asiddha hone se ekadravyatva hI siddha nahIM kiyA jA sktaa| [guNa-guNI meM kathaMcid bhedAbhedavAda se AtmavyApakatA asiddha ] yadi yaha kahA jAya-"guNa guNI se arthAntara rUpa hai yA nahIM ? yadi arthAntara nahIM hai taba to do meM se eka hI vyavahArayogya haA, arthAta dUsare kA lopa ho jaayegaa| yadi atha rUpa mAneMge taba to una donoM ke bIca sambandha bhI mAnanA hI par3egA-isa prakAra parapakSa kI yAnI hamAre pakSa kI anAyAsa siddhi hone se samavAya asiddha nahIM hai"-to yaha bAta ThIka nahIM hai / aise vikalpa to Apake pakSa meM bhI samAnarUpa se ho sakatA hai| jaise dekhiye-dvitvasaMkhyA aura saMyogAdi jaba aneka dravya ke sAtha sambaddha hote haiM to kyA saMpUrNarUpa se sambaddha ho jAte haiM yA eka aMza se ? yadi saMpUrNarUpa se kaheMge taba to dvitvasaMkhyAdi meM se kevala eka hI vyavahAra yogya rahegA, dUsare kA vilopa hogA, athavA ghaTapaTagata dvitvAdi saMkhyA saMpUrNarUpa se eka ghaTa ke sAtha sambaddha ho jAne para anya paTadravya ke sAtha usake sambandha kI pratIti hI nahIM hogii| agara kaheM-eka deza se hI sambaddha hote haiM, arthAt eka deza se ghaTa ke sAtha aura anya deza se paTa dravya ke sAtha sambaddha hotI hai to yahA~ prazna hogA ki ve deza dvitvAdi se bhinna hai yA abhinna ? yadi bhinna hoMge taba to una dezoM meM vaha dvitvAdi saMkhyA sampUrNarUpa se sambaddha haiM yA eka aMza se? aise praznoM kI paramparA kA anta nahIM AyegA / yadi una aMzoM ko dvitvAdi se abhinna mAna leMge taba to pahale jo doSa kahA hai vahI vApasa AyegA / bacane ke lie agara kathaMcid bhinnAbhinna pakSa kA svIkAra kareMge taba to parakIya pakSa hI puSTa ho jAne se adRSTa kA bhI AtmA ke sAtha kathaMcid abhedabhAva mAnane para hI ekadravyatva yAnI eka dravya meM samavetatva kA kathana saccA ThaharegA / guNabhUta adRSTa ko to Apa vibhu nahIM mAnate haiM ataH usase kathaMcid abhinna AtmA meM bhI avibhutva hI mAnanA pdd'egaa| isa prakAra ekadravyatva rUpa hetuvizeSaNa vibhutva ke badale avibhutva kA sAdhaka hone se viruddha sAbita huaa| Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'kriyAhetuguNatvAt' ityatrApi yadi devadattasaMyuktAtmapradeze vartamAnamadRSTaM dvIpAntarattiSu muktAphalAdiSu devadattaM pratyupasaparNavatsu kriyAhetuH-tadayuktam , atidUratvena dvIpAntarattibhistaistasyA'nabhisabandhitvena tatra kriyAhetutvA'yogAta , tathApi taddhetutve sarvatra syAt , avizeSAt / athAnabhisambandha tadeva tenA''kRSyate na sarvamiti naatiprsNgH| na, cakSaSo'prApyakAritve'pi yadeva yogyaM tadeva tadgrAhyamiti / yaduktaM pareNa-"aprApyakAritve cakSuSo dUravyavasthitasyApi grahaNaprasaMga:" [ ] ityayuktaM syAt / atha svAzrayasaMyogasambandhasaMbhavAt 'anabhisambandhAt' ityasiddham / tathAhiyamAtmAnamAzritamadRSTaM tena saMyuktAni dezAntarattimuktAphalAdIni davadattaM pratyAkRSyamANAni / na, sarvasyA''karSaNaprasaMgAt tenA'bhisambandhA'vizeSAt / na ca yadadRSTena yajjanyate tat tenA''kRSyate iti kalpanA yuktimatI, devadattazarIrArambhakaparamANUnAM tadadRSTA'janyatvenA'nAkarSaNaprasaMgAta , tathApyAkarSaNe'tiprasaMgaH pratipAdita eva / yathA ca kAraNatvA'vizeSe ghaTadezAdau sannihitameva daNDAdikaM ghaTAdi. kArya janayati adRSTaM tvanyathetyabhyupagamastathA bAhya ndriyatvA'vizeSe'pi tvagindriyaM prAptamarthamavabhAsayati, locanaM tvanyathetyabhyupagamaH kiM na yuktaH ? ! [kriyAhetuguNatvAt-isa hetu kI parIkSA ] __ 'kriyAhetuguNatvAt' isa hetu meM bhI, devadatta ke AtmapradezoM meM vidyamAna adRSTa ko, devadatta ke prati khice jAne vAle anyadvIpa vartI motIoM kI kriyA kA hetu yadi mAnA jAya to yaha yukta nhiiN| kAraNa, ve motI anya dvIpa meM ati dUra rahe hue hone se unake sAtha adRSTa kA koI sambandha hI nahIM bana sakatA, ataH una kI kriyA meM vaha hetu bhI nahIM ho sktaa| phira bhI yadi adRSTa ko una motIyoM kI kriyA kA kAraNa mAneMge to hara koI cIja kI kriyA meM kAraNa mAnanA hogA, kyoMki sambandha kA abhAva to sarvatra samAna hai / yadi aisA kahA jAya ki-sambandha na hone kI bAta sarvatra samAna hone para bhI jo AkarSaNayogya hote haiM unakA hI devadatta ke adRSTa se AkarSaNa hotA hai, sabhI kA nahIM hotA, aisA mAnane para koI atiprasaMga doSa nahIM hai / to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, cakSuaprApyakAritA vAdI bhI kaha sakegA ki cakSu aprApyakArI hone para bhI vyavahita padArthoM ke grahaNa kA atiprasaMga niravakAza hai kyoMki sambandha ke vinA bhI jo yogya hotA hai vahI usakA grAhya hotA hai, sabhI nhiiN| phira Apake mata meM jo yaha kahA gayA hai ki 'cakSu yadi aprApyakAri hogA to dUra rahe hue padArtha ke grahaNa kA prasaMga hogA' [ ] yaha ayukta tthhregaa| yadi aisA kaheM ki-anya dvIpa ke motIyoM ke sAtha devadatta ke adRSTa kA svAzrayasaMyoga sambandha bana sakatA hai / sva yAnI devadatta kA adRSTa, usakA Azraya devadattAtmA, vaha vyApaka hone se motIyoM ke sAtha usakA saMyoga sambandha hai| isa liye Apane kahA thA ki saMbandha nahIM hai yaha bAta asiddha hai| tAtparya yaha hai ki adRSTa jisa AtmA meM Azrita hai usa AtmA ke sAtha saMyukta anyadezavartI motI Adi padArtha devadatta ke prati AkRSTa hote haiN| to yaha bAta bhI vyartha hai kyoMki isa prakAra kA sambandha hara eka cIjoM ke sAtha bana sakatA hai ataH sabhI cIjoM ke AkarSaNa kI Apatti hogI / yadi aisI kalpanA kareM ki jisa ke adRSTa se jo utpanna huA ho vahI usa vyakti ke adRSTa se AkRSTa hogA ataH *yaha bAta bhI abhyupagamavAda se kahI gayI hai / anyathA, AtmA kA vyApakatva hI aba taka siddha nahIM hai to svAzrayasaMyogasambandha kI bAta hI kaise bana sakatI hai ? Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH - 566 nApi dvIpAntaravattimuktAdisaMyuktAtmapradeze vartamAnaM taM pratyupasarpaNahetuH, viklpaanupptteH|| tathAhi-yathA vAyuH svayaM devadattaM pratyupasarpaNavAn anyeSAM tRNAdInAM taM pratyupasarpaNahetustathA yadyadRSTa, mapi taM pratyupasarpata svayamanyeSAM taM pratyupasarpaNahetuH tathA sati adRSTasyeva muktAderapi tathaiva taM pratyupasarpaNA'virodhAda vyarthamadRSTaparikalpanam / tathAbhyupagame ca 'yad devadattaM pratyupasarpati tad devadattaguNAkRSTaM taM pratyupasarpaNAt' iti heturanaikAntikaH adRSTenaiva / vAyuvacca sakriyatvamadRSTasya guNatvaM baadhte|' zabdavaccAparasyotpattAvaparamadRSTaM nimittakAraNaM tadutpattau prasaktam , tatrApyaparamityanavasthA, anyathA zabde'pi kimadRSTalakSaNanimittaparikalpanayA ? adRSTAntarAt tasya taM pratyupasarpaNe tadapyadRSTAntaraM taM pratyupasarpatyadRSTAntarAta, tadapi tadantarAdityanavasthA / sabhI cijoM ke AkarSaNa kI Apatti nahIM hogI-to yaha kalpanA bhI ayukta hai kyoMki devadatta ke zarIra ke Arambhaka paramANu ( nitya hone se ) devadattAdRSTajanya nahIM hai to unakA devadatta ke prati AkarSaNa : na hone ko Apatti A jaayegii| phira bhI yadi una paramANuoM kA AkarSaNa mAneMge to paramANuvat / hI devadatta-adRSTa se ajanya sabhI cIjoM ke AkarSaNa ko pUrvokta Apatti lagI hI rhegii| jaba Apa mAnate haiM ki daNDAdi aura adRSTa meM ghaTa ke prati kAraNatA samAna hone para bhI ghaTotpattideza meM vidyamAna rahakara hI daNDAdi ghaTAdi kAryoM ko utpanna karatA hai jaba ki dUravartI adRSTa usa deza meM saMnihita na rahane para bhI ghaTAdi kArya ko utpanna karatA hai-isI taraha anya vAdI bhI netra ke liye mAna sakate haiM ki netra aura anya tvacAdi indriyoM meM bAhya ndriyatva samAna hone para bhI tvacAdi / indriya, saMyukta artha ko hI prakAzita karatA hai jaba ki netrendriya apane se asaMyukta artha ko bhI prakAzita karatA hai-aisA mAne to kyA ayukta hai ?! .. [anyatra vartamAna adRSTa kI hetutA anupapanna ] -yadi aisA kaheM ki-devadattasaMyuktAtmapradezoM meM nahIM kintu anyadvIpavartI motIyoM se saMyakta AtmapradezoM meM vidyamAna adRSTa hI devadatta ke prati motIyoM ke AkarSaNa meM hetu hai-to yaha bhI vikalpasaha na hone se ayukta hai| jaise dekhiye-(1) motIsamUhasaMyukta AtmapradezoM meM vidyamAna adRSTa devadatta ke prati svayaM AkRSTa hotA huA motIyoM ko devadatta ke prati khiMca lAtA hai ? (2) yA vahA~ rahA huA hI motIyoM ko devadatta ke prati dhakela detA hai ? pahale vikalpa meM yadi kahA jAya ki jaise vAya svayaM devadatta ke prati AtA huA anya tRNAdi ko usake prati khiMca lAtA hai usI taraha adRSTa bhI svayaM devadatta ke prati khica le jAtA hai-to aisA kahane para adRSTa kI kalpanA hI vyartha ho jAyegI, kyoMki di Apa svataH AkarSaNakriyA mAna lete haiM to motIyoM meM bhI svata: AkarSaNakriyA mAnI jAya usameM koI virodha nahIM hai, phira unake AkarSaNa ke liye adRSTa kI kalpanA kyoM kareM ? taduparAMta, 'jo devadatta ke prati khiMcA jA rahA hai vaha devadatta ke guNa se AkRSTa hai kyoMki vaha devadatta ke prati hI AkRSTa hotA hai' isa anumAna kA hetu 'devadatta ke prati khicA jAnA'-yaha ahATasthala meM hI sAdhyadrohI bana jAyegA, kyoMki adRSTa devadatta kI ora khiMcA jAtA hai phira bhI vaha devadatta ke kisI bhI gaNa se AkRSTa nahIM hotaa| . taduparAMta, jaba Apa vAyu kI taraha adRSTa ko svataH gamanakriyAzIla mAneMge to usakI guNarUpatA kA bhaMga ho jaayegaa| yadi usa ko gatizIla na mAnanA paDe isa liye Apa zabda kI taraha Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha tatrasthameva tata teSAM taM pratyapasaNe hetaH / tadapi na yaktama. anyatra prayatnAdAvAtmagaNe tathA'darzanAva , na hi prayatno grAsAdisaMyuktAtmapradezastha eva hastAdisaMcalanaheturgAsAdikaM devadattamukhaM prati prApayan dRSTaH, antarAlaprayatnavaiphalyaprasaMgAt / atha prayatnavaicitryadRSTeradRSTe'pyanyathA kalpanam / tathAhi-kazcita prayatna: svayamaparAparadezavAnaparatra kriyAheturyathA'nantaroditaH, aparazcAnyathA yathA zarAsanA'dhyAsapadasaMyuktAtmapradezastha eva zarIrA(? zarA) dInAM lakSyapradezaprAptikriyAhetuH / yadyevam , iyaM citratA ekadravyANAM kriyAhetuguNAnAM svAzrayasaMyuktA'saMyuktadravyakriyAhetutvena kiM neSyate vicitrazaktitvAddhAvAnAm ? 'tathA'dRSTeH' iti nottaram , ayaskAntabhrAmakaspazaguNasyaikadravyasya svAzrayA'saMyuktalohadravyakkiyAhetutve'pyAkarSakAkhyadravyavizeSavyavasthitasya tathAvidhasyaiva tasya svAzrayasaMyuktalohadravya kriyAhetRtvadarzanAt / agra agra bhAga meM naye naye adRSTa kI utpatti ko mAneMge to prathama adRSTa kI utpatti meM bhI anya adRSTa kI nimitta kAraNa ke rUpa meM kalpanA karanI pdd'egii| usakI utpatti ke liye bho anya anya adRSTa kI kalpanA karane para anavasthA doSa lgegaa| yadi adRSTa ke liye nimittakAraNarUpa meM anya adRSTa ko nahIM mAneMge to phira zabda ke nimitta kAraNarUpa meM anya bhI adRSTa ko kAraNa mAnane kI AvazyakatA nahIM rhegii| tathA yaha bhI sociye ki adRSTa kI gati ko yadi svataH prerita na mAnakara anya adRSTa prerita mAneMge to usa adRSTa kI bhI devadatta ke prati gamanakriyA anya adRSTa prerita hI mAnanI pdd'egii| anya adRSTa kI gamanakriyA bhI anya adRSTa prerita hI mAnanI pdd'egii| isa prakAra anavasthA clegii| [ acala adRSTa se AkarSaNa kI anupapatti ] yadi dUsarA vikalpa le kara yaha kaheM ki motIyoM se saMyukta AtmapradezoM meM avasthita adRSTa vahA~ rahA haA hI motIyoM ko devadatta ke prati dhakela detA hai-to yaha bhI yukta nahIM hai| kAraNa, prayatna Adi anya AtmaguNoM meM vaisA kahIM bhI dekhA nahIM jaataa| Azaya yaha hai ki jaba AhAra kA kevala devadatta mukha ke prati gati karatA hai taba usa kavalasaMyukta AtmapradezoM meM avasthita prayatna vahA~ rahA rahA hI hastasaMcAlana karatA huA kavala ko devadatta ke prati nahIM dhakela detA kintu jaise jaise hasta kI gati mukhAbhimUkha bar3hatI hai vaise vaise vaha prayatna bhI hasta meM rahA huA Age bar3hatA jAtA hI hai| yadi aisA nahIM mAneMge to madhyavartI deza meM hastAdigata prayatna nirarthaka ho jAne kI Apatti aayegii| yadi yaha kahA jAya ki-hama prayatna vaicitrya ke darzana se adRSTa meM bhI vaicitrya kI kalpanA kareMge / Azaya yaha hai ki koI prayatna aisA hotA hai ki vaha apane Azraya ke sAtha anya anya deza meM gati karatA huA hI anya kisI kavalAdi vastu meM kriyA kA utpAdaka hotA hai jaise ki abhI hI Upara Apane dikhAyA hai / dUsarA koI prayatna aisA hotA hai jaisA ki zarAsana ( yAnI tIroM kA bhAthA ) aura adhyAsapada (yAnI dhanuSya) se saMyukta AtmapradezoM meM avasthita prayatna, jo usI deza meM rahA haA prakSipta tIra meM, lakSyasthAnaprApti meM hetubhUta nayI nayI kriyA ko utpanna karatA rahatA hai / isI taraha adRSTa meM bhI vaicitrya mAneMge to motIyoM se saMyukta AtmapradezoM meM avasthita prayatna bhI vahA~ rahA rahA hI motIyoM kI devadattAbhimukha nayI nayI kriyA kA utpAdaka bana sakegA |-ydi isa roti se pana meM vaicitrya mAnane ke liye tayyAra hai to kriyA ke hetubhUta guNamAtra meM hI Apa aisA vaicitrya kyoM nahIM mAnate haiM ki eka dravya meM Azrita kriyA ke hetubhUta koI guNa apane Azraya se saMyukta dravya Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 571 atha dravyaM kriyAkAraNamana sparzAdiguNaH, dravyarahitasya, kriyaahettvaa'drshnaat| na, vegasya kriyAhetutvam kriyAyAzca saMyoganimittattvam tasya ca dravyakAraNatvaM tata eva na syAt , tathA ca 'vegavat' iti dRSTAntA'siddhiH / atha dravyasya tatkAraNatve vegAdirahitasyApi tatprasaktiH, sparzAdirahitasyAyaskAntasyApi sparzasyA'kAraNatve'nyatra kriyAhetutvaprasaktiH / tadrahitasya tasyA'dRSTe yaM doSa'stahi lohadravyakiyotpattAvubhayaM dRzyata ityubhayaM tadastu, avizeSAt / evaM sati ephadravyatve sati kriyAhetuguNatvAt' iti vyabhicArI hetuH| - etena yaduktaM pareNa-''adRSTa mevAyaskAntenAkRSyamANalohadarzane sukhavatpuso niHzalyatvena takriyAhetuH" [ ] iti tannirastam , sarvatra kAryakAraNabhAve'sya nyAyasya samAnatvAta pradRSTameva kAraNaM syAt , yasya zarIraM sukhaM dukhaM cotpAdayati tadadRSTameva tatra heturiti na tadArambhameM kriyA ko utpanna karatA hai aura koI vaisA guNa apane Azraya se saMyukta dravya meM bhI kriyA ko utpanna kara sakatA hai / padArthoM meM zakti bhinna bhinna prakAra kI hotI hai ataH aisA vaicitrya kriyAhetu guNamAtra meM mAna sakate haiM / phalataH dUsare prakAra meM AtmA vyApaka na hone para bhI tadgata adRSTa se dUrastha vastu se kriyA utpanna ho sakatI hai| yadi aisA kaheM ki prayatna ke sivA anya kisI guNa meM aisA dekhA nahIM gayA, ata: addaSTa meM vasA vaicitrya nahIM mAnA jA sakatA |-to yaha ThIka uttara nahIM hai| anyatra bhI aisA dekhA jAtA hai, udA0-ayaskAnta nAmaka dravya kA jo bhrAmakasparza ( eka vizeSa prakAra kA sparza ) guNa hotA hai vaha eka dravya meM hI Azrita hotA hai aura apane Azraya se asaMyukta lohadravya meM AkarSaNakriyA kA hetu hotA hai, jaba ki AkarSaka dravya vizeSa meM avasthita sparzaguNa apane Azraya se saMyukta hI lohadravya meM kriyA ko utpanna karatA hai-isa prakAra sparzaguNa meM hI prayatna kI taraha vaicitrya dekhA jA sakatA hai / [kriyA kA kAraNa ayaskAnta kA sparzAdi guNa hI hai ] ___yadi yaha kahA jAya-ayaskAntadravya hI vahAM AkarSaNa kriyA kA kAraNa hai, tadAzrita sparzAdigaNa nahIM, kyoMki dravya se vinirmukta kevala sparzAdi guNa se kriyA kI utpatti dekhI nahIM jaatii|-to yaha ThIka nhiiN| kAraNa, yadi vaisA mAnA jAya taba to dravyavinimukta kevala vega se kriyA kI utpatti na dikhane se vega kI kriyAhetutA kA bhaMga hogA, tathA dravya-vinirmukta kevala kriyA se saMyoga kI utpatti na dikhane se kriyA meM saMyoganimitta katva kA bhaMga hogA, aura avayavadravya se se vinimukta kevala saMyoga se avayavidravya kI utpatti na dikhane se saMyoga meM dravyakAraNatva kA bhaMga hogaa| tAtparya, sarvatra dravya-kAraNatA kI sthApanA hogI aura guNa-kriyA kI kAraNatA kA bhaMga hogaa| phalata: 'vega' kA jo Apane dRSTAnta dikhAyA hai vaha bhI hetuzUnya hone se asiddha ho jAyegA / yadi aisA kaheM ki-dravya ko hI yadi kriyAdi kA kAraNa mAneMge to vegAdirahita dravya se bhI kriyAdi kI utpatti ho jAne kI Apatti AtI hai ataH isa Apatti ke nivAraNArtha vegAdi ko bhI hetu mAnanA hI paDegAto isI taraha hama bhI anyatra kaha sakate haiM ki sparzaguNa ko kAraNa na mAna kara kevala ayaskAnta ko kAraNa mAneMge to sparzazUnya ayaskAnta se bhI kriyA kI utpatti ho jAne kI Apatti aayegii| yadi kaheM ki-ayaskAnta kabhI sparzazUnya dekhA nahIM hai isaliye yaha Apatti nahIM hogI-to hamArA kahanA yaha hai ki jaba lohadravya kI kriyA ke sAtha donoM (ayaskAnta aura sparzaguNa) kA anvaya dikhatA hai to Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kAvayavakriyAsaMyogAdayaH / api ca, tadadRSTasya kathaM taddhetutvam ? 'tasya bhAve bhAvAdabhAve'bhAvAda' iti cet ? kiM punarayaskAntasparzAdyabhAva eva takriyA dRSTA yenaiSAM tatra kAraNatvA'klapti: ? ! tato na dRSTAnusAreNa tatrasthasyaivA'dRSTasya taM prati takriyAhetutvam / prayatnavaicitryAbhyupagame ca hetoranaikAntikatvam / atha sarvatrAdRSTasya vRttistahi sarvadravyakriyAhetutvam / yadadRSTaM yad dravyamutpAdayati tava tatraiva kriyAmuparacayatItyabhyugapame zarIrArambhakeSu paramANuSu tataH kriyA na syAdityuktam / na ca . guNatvamapyadRSTasya siddhamiti 'kriyAhetuguNatvAt' ityasiddho hetuH / atha 'adRSTaM guNaH pratiSidhyamAnadravya-karma-bhAve satti sattAsambandhitvAt , rUpAdivat' / na ca pratiSidhyamAnadravyatvamasiddham / tathAhi'na dravyamadRSTam , ekadravyatvAt rUpAdivat iti / asadetat-ekadravyatvasyA'siddhatApratipAdanAva , sattAsambandhitvasya ceti / donoM meM kriyAhetutva mAnanA hogA, koI vizeSa vinigamaka to hai nhiiN| jaba sparzaguNa meM bhI isa prakAra kriyA kI hetutA siddha huyI to 'ekadravyatve sati kriyAhetuguNatvAt' yaha hetu usameM raha gayA kintu vahA~ sAdhya nahIM hai kyoMki sparzaguNa to apane Azraya ayaskAnta se asaMyukta lohadravya meM kriyA ko utpanna karatA hai / ataH hetu sAdhyadrohI bana gyaa| [ ayaskAnta se lohAkarSaNa meM adRSTahetutA kA nirasana ] anya kisI ne jo yaha kahA hai-puruSa ke deha meM se zalya ke nikala jAne para jo sukhAnubhava : hotA hai vaha zalyaniHsaraNa se nahIM kintu adRSTa se hI utpanna hotA hai, usI taraha ayaskAnta se khice jAne vAle lohe ko jaba dekhate hai taba bhI lohadravya kI kriyA meM addaSTa hI hetu hotA hai, ayaskAnta nhiiN| yaha kathana bhI parAsta ho jAtA hai, kyoMki zalyaniHsaraNa se hone vAle adRSTajanya sukha ke dRSTAnta ko sarvatra lAgU kiyA jA sakatA hai, phalataH hara koI padArtha ke kAryakAraNabhAva ke nirdhAraNa karate samaya vahAM adRSTa ko hI kAraNa mAna liyA jAyegA to addaSTabhinna padArthoM meM kAraNatA kA bhaMga ho jAyegA / zarIra jisa AtmA ko sukha-dukha utpanna karegA, vahA~ bhI zarIra ke. badale adRSTa ko mAna lene se deza kI kalpanA karane kI jarUra na rahane se dehArambhaka avayavoM meM kriyA aura saMyogAdi kI utpatti kI kathA hI samApta ho jaayegii| taduparAMta, yaha bhI eka prazna hai ki 'devadattAtmA kA adRSTa devadatta ke sukhAdi kA hetu hai' aisA nirNaya kaise hogA ? devadattaadRSTa ke rahane para devadatta ko sukhAdi hotA hai, na rahane para nahIM hotA hai-aise anvaya vyatireka se vaisA nirNaya yadi kiyA jAya to kyA vahA~ aisA kabhI dekhA hai ki ayaskAnta ke sparzaguNa ke abhAva meM bhI loha kA AkarSaNa hotA ho ? yadi nahIM, to phira usake sparzAdi ko kAraNa kyoM na mAne jAya? niSkarSa yaha hai ki dUsare vikalpa meM motIyoM se saMyukta AtmapradezoM meM hI rahA huA adRSTa, vAyU dRSTAnta ke anusAra devadatta ke prati motiyoM kI gamanakriyA kA hetu nahIM mAnA jA sktaa| tathA dhanurdhara ke dRSTAnta se Apane jo kahA hai ki prayatna apane sthAna meM rahakara hI apane Azraya zarIrAdi se asaMyukta hI bANa meM kriyA utpanna karatA rahatA hai-to aisA kahane para yahA~ kriyAhetUguNatva heta raha gayA aura sAdhya nahIM rahA, ata: prayatnavaicitrya mAnane para hetu sAdhyadrohI huaa| Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 573 yadapi tadguNatvasAdhanamuktam , devadattaM pratyupasarpantaH pazvAdayo devadattavizeSaguNAkRSTAH, taM pratyupasarpaNavattvAta , prAsAdivat' iti tadapyayuktam-yato yathA tadvizeSaguNena prayatnAkhyena samAkRSTAstaM pratyupasarpanto grAsAdayaH samupalabhyante tathA nayanAJjanAdidravyavizeSeNA'pi samAkRSTAH stryAdayastaM pratyupasarpantaH samupalabhyante eva, tataH kiM prayatnasadharmaNA kenacidAkRSTAH pazvAdayaH uta nayanAJjanAdisadharmaNA' iti saMdehaH, zakyate hyevamanumAnamAracayitu pareNA'pi-'nayanAJjanAdisadharmaNA vivAdagocaracAriNaH pazvAdayaH mAkRSTAH devadattaM pratyupasarpanti, taM pratyupasarpaNavattvAt syAdivat / atha tadabhAve'pi prayatnAdapi taddRSTeranaikAntikatvam / prayatnasadharmaNo guNasyAbhAve'pyaJjanAderapi tadRSTebhavadIyahetoranaikAntikatvam / na cAtrAnumIyamAnasya prayatnasadharmaNo hetoH sadbhAvAdavyabhicAraH, anyatrApyaJjanAdisadharmaNo'numoyamAnasya sadbhAvenA'vyabhicAraprasaMgAt / tatra prayatnasAmarthyAdasya vaiphalye'nyatrApyaJjanAdisAmarthyAda vaiphalyaM smaanm| . [ adRSTa ko pUre AtmA meM mAnane para Apatti ] yadi adRSTa ko samagra AtmA meM vyApta mAneMge to Apake mata meM AtmA vyApaka hone se tatsaMyukta sakala dravya meM vaha kriyA kA utpAdaka hogaa| yadi aisA mAnA jAya ki jisa adRSTa se jo dravya utpanna hogA usI dravya meM vaha adRSTa kriyA kA utpAdana karegA-to Apatti yaha hogI ki zarIra ke Arambhaka paramANuoM meM adRSTa kriyA ko utpanna nahIM kara sakegA kyoMki paramANu adRSTajanya nahIM hai-yaha pahale bhI kahA hai| tathA adRSTa meM guNatva bhI siddha nahIM hone se 'kriyAhetuguNatva' hetu bhI asiddha ho jaayegaa| yadi aisA anumAna dikhAyA jAya ki 'adRSTa guNa hai kyoMki usameM dravyatva aura kriyAtva niSiddha hai aura vaha sattA kA sambandhI hai, udA0 rUparasAdi' / 'dravyatva adRSTa meM niSiddha hai' yaha bAta asiddha nahIM hai kyoMki yaha anumAna hai-'adRSTa dravyarUpa nahIM hai, kyoMki vaha eka dravya meM Azrita hai, udA0 rUpAdi' |-to ye donoM anumAna asat hai, kyoMki 'ekadravyatva asiddha hai' aisA pahale kahA jA cukA hai / tathA 'sattAsaMbandhitva' bhI asiddha hone kA pahale kaha diyA hai| [ adRSTa meM guNatvasAdhaka hetu meM saMdigdhasAdhyadroha ] taduparAMta, Apane adRSTa ko guNa siddha karane ke liye jo yaha kahA hai-devadatta ke prati khice jA rahe pazu Adi devadatta ke vizeSa guNoM se AkRSTa haiM, kyoMki devadatta kI ora hI khiMce jA rahe haiM, usakI ora khice jA rahe AhAra kvlaadi| yaha bhI yukta nahIM hai| kAraNa, jaise devadatta ke vizeSaguNa prayatna se AhAra kA kavala devadatta ke prati AkRSTa hotA huA dikhatA hai vaise hI nayana meM lagAye gaye aJjanAdi dravya vizeSa se hI devadatta kI ora strI Adi kA AkarSaNa upalabdha hotA hai| ataH yaha saMdeha honA sahaja hai ki prayatna ke samAna kisI guNa se pazu Adi kA AkarSaNa hotA hai ? yA nayanAJjanAdi ke samAna kisI dravya se hotA hai ? Apane jaise anumAna dikhAyA hai vaise hama bhI aba to dikhA sakate haiM-vivAdAspadIbhUta pazuAdi nayanAJjana ke tulya (dravya) padArtha se AkRSTa ho kara devadatta kI ora khiMca Ate haiM, kyoMki ve devadatta kI ora hI Ate haiM, udA0 strI Adi / yadi yaha kaheM ki devadatta kI ora kavalAdi kA AkarSaNa aJjanAdi se asamAna prayatna guNa se hone kA dikhatA hai / ataH ApakA hetu yahAM sAdhyadrohI hogaa| to ThIka isI prakAra aJjanAdi dravya se AkRSTa Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 . athA'JjanAdereva taddhetutve sarvasya tadvataH svyAdyAkarSaNaprasaktiH, na cAjanAdau satyapyaviziSTe tadvataH sarvAn prati tadAgamanam , tato'vasIyate 'tavizeSe'pi yadvaikalyAt tanneti tadapi kAraNam nA'JjanAdimAtram' iti / tadetat prayatnakAraNe'pi samAnam , na hi sarva prayatnavantaM prati grAsAdaya upasarganti, tadapahArAdi darzanAt / tato'trApyanyat kAraNamanumIyatAma , anyathA na prakRte'pi, avizeSAt / tataH prayatnavadaJjanAderapi taM prati tadAkarSaNahetutvAt kathaM na saMdehaH ? aJjanAdeH stryAdyakarSaNaM pratyakArarapatve gandhAdivatu tadathinAM na tadupAdAnam / na ca dRSTasAmarthyasyApyaJjanAdeH kAraNatvaklaptiparihAreNAnyakAraNatvakalpane bhavato'navasthAmuktiH / athAjanAdikamadRSTasahakAritvAta tatkAraNaM na kevalamiti / nanvevaM siddhamadRSTavadaJjanAderapi tatra kAraNatvam , tataH saMdeha eva 'ki grAsAdivat prayatnasadharmaNA''kRSTAH pazvAdayaH, kiM vA svyAdivadaJjanAdisadharmaNA tatsaMyuktena dravyeNa' iti saMdigdhaM 'guNatvAt' ityetat sAdhanam / saparispandAtmapradezamantareNa grAsAdyAkarSaNahetoH prayatnasyApi devadattavizeSaguNasya paraM pratyasiddhatvAt sAdhyavikalatA cAtra dRSTAntasya / ..... hone vAle strI Adi sthala meM prayatna ke samAna kisI guNa ke na rahane para bhI aJjanAdi dravya se AkarSaNa dikhatA hai ataH Apake anumAna kA hetu bhA sAdhyadrAhA bana jaayegaa| yadi aisA kaha kihama strI Adisthala meM bhI kavalAdi ke dRSTAnta se prayatna samAna (adRSTa) guNAtmaka hetu (kAraNa) se hI AkarSaNa hone kA anumAna kareMge ataH vahA~ sAdhya siddha hone se hetu sAdhyadrohI nahIM hogA-to isI taraha hama bhI kaheMge ki kavalAdi sthala meM hama bhI aJjanAdi dravya ke samAnadharmI (dravya) padArtha se hI AkarSaNa hone kA anumAna, strI Adi ke dRSTAnta se kareMge, to vahAM bhI hamArA sAdhya siddha hone se hetu sAdhyadrohI nahIM banegA / yadi aisA kaheM ki kavalAdisthala meM to prayatna kA sAmarthya dRSTa hai ataH AkarSaNahetubhUta dravyavizeSa kI kalpanA vyartha hai-to hama bhI strI Adi sthala meM kaheMge ki vahAM aJjanadravya kA sAmarthya dRSTa hai ataH vahA~ AkarSaNahetubhUta guNavizeSa kI kalpanA karanA vyartha hai| kalpanA kI vyarthatA donoM jagaha samAna hai| [ aJjana aura prayatna donoM sthala meM anya kI kAraNatA samAna ] yadi yaha kahA jAya-aJjanAdi hI yadi AkarSaNa hetu hotA to aJjanAdi lagAne vAle sabhI .. ke prati strI Adi kA AkarSaNa dikhAI denA cAhiye / kintu, samAnarUpa se aMjanAdi ke sarvatra hote hae bhI sabhI aJjana lagAne vAloM kI ora strI Adi kA Agamana hotA nahIM hai, ata: mAlUma hotA hai - ki aJjanAdi samAnarUpa se hone para bhI jisake abhAva se sabhI kI ora strI AkarSaNa nahIM hotA -vara bhI usakA kAraNa hai, sirpha aMjanAdi hI nahIM / isa prakAra prayatnasamAna guNa adRSTa kI gUNarUpa meM siddhi ho sakatI hai| to yaha bAta prayatnakAraNatA sthala meM arthAt kavala ke liye bhI samAna hai| dekhiye. prayatna vAle sabhI ke prati kavalAdi kA saMcaraNa dekhA nahIM jAtA, kabhI kabhI prayatna ke rahane para bhI kavala kA apaharaNa dikhAI detA hai / ata: kavalAdi ke devadatta kI ora saMcaraNa meM anya bhI koI (dravyabhUta) kAraNa hai yaha anumAna kiyA jA skegaa| yadi yahA~ aisA anumAna nahIM mAneMge to strI Adi sthala meM bhI vaha nahIM ho sakegA, kyoMki donoM ora anumAna kI udbhAvanA samAna hai| jaba isa prakAra prayatna kI taraha aMjanAdi meM bhI AkarSaNahetutA abhaMga hai taba pUrvokta saMdeha kyoM nahIM hogA? yadi aMjanAdi ko strI-AkarSaNa kA kAraNa nahIM mAneMge to sugandha ke abhilASI jaise Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH yacca 'yad devadattaM pratyupasarpati' ityuktam tatra kaH punarasau devadattazabdavAcyaH? yadi zarIram , tadA zarIraM pratyupasarpaNAt zarIraguNAkRSTAH pazvAdayaH ityAtmavizeSaguNAkRSTatve sAdhye zarIraguNAkRSTatvasya sAdhanAda viruddho hetuH / athAtmA, tasya samAkRSyamANapadArthadeza-kAlAbhyAM sadA'bhisambandhAd na taM prati kasyacidupasarpaNam , anyadezaM pratyanyadezasyopasargaNadarzanAd anyakAlaM pratyanyakAlasya ca, yathAMkuraM pratyaparAparazaktipariNAmaprApterbIjAdeH / na caitadubhayaM nityavyApitvAbhyAmAtmani sarvatra sarvadA sannihite saMbhavati ato 'devadattaM pratyupasarpantaH' iti dhamivizeSaNam , 'devadattaguNAkRSTAH' iti sAdhyadharmaH 'devadattaM pratyupasarpaNavattvAt' iti sAdhanadharmaH parasya svaruciracitameva / na ca zarIrasaMyukta AtmA saH, tasyApi nitya vyApitvena tatra sannidhAnenA'nivAraNAt , . na hi ghaTayuktamAkAzaM mervAdau na saMnihitam / sugandhi dravyoM ko grahaNa karate haiM usI taraha strI-AkarSaNa abhilASI aMjanAdi ko grahaNa karate haiM yaha nahIM kareMge / AkarSaNa kA sAmarthya aMjana meM dekhane para bhI usameM kAraNatA kI kalpanA kA tyAga karake anya kisI meM kAraNatA kI kalpanA kareMge to phira usa anya meM bhI kAraNatA na mAnakara anya hI kisI meM kAraNatA kI kalpanA karate rahane meM anavasthA doSa AyegA, usase ApakA chUTakArA kaise hogA? yadi aisA,kaheM ki-aMjanAdi svataH AkarSaNa kA kAraNa nahIM hai kintu adRSTa ke sahakArIrUpa meM kAraNa hai |-to isa rIti se adRSTa kI taraha aMjana meM bhI AkarSaNa kI kAraNatA siddha ho gyii| phalataH isa saMdeha ko aba pUrI taraha avakAza hai ki prayatnasamAnadharmI guNa se pazu Adi kA devadatta kI ora AkarSaNa hotA hai ? yA strI Adi sthala ke samAna aMjanAdisamAnadharmI AtmasaMyukta dravya se hotA hai ? niSkarSa, 'kriyAhetuguNatvAt' isa hetu meM guNatva adRSTa meM saMdigdha hai / tathA, hamAre jaina mata meM. AtmA meM prayatna kA sadbhAva bhI spandanazIla AtmapradezoM ke vinA saMbhava nahIM hai ataH kavalAdi. AkarSaNahetubhUta devadattavizeSaguNAtmaka prayatna bhI hamAre mata meM asiddha hai isaliye ApakA dRSTAnta sAdhyavikala ho jAtA hai| [nyAyamata meM devadatta zabda ke vAcyArthaM kI anupapatti ] tadaparAMta Apane devadatta kI ora jisakA saMcAra hotA hai....ityAdi jo kahA hai usameM devadatta zabda se vAcya kauna hai ? A devadatta kA zarIra yA B AtmA ? A yadi devadatta kA zarIra 'devadatta' pada kA artha hai to Apake kathita anumAna meM pazu Adi, 'devadatta kI yAnI zarIra kI ora khice jAte haiM' isa hetU se zarIraguNAkRSTa hue| isa prakAra AtmavizeSaguNAkRSTatva kI siddhi meM prayukta heta se zarIraguNAkRSTatva siddha hone para hetu viruddha sAbita huaa| B yadi 'devadatta' pada kA artha devadatta kI AtmA-aisA kiyA jAya to (AtmavyApakatvamata meM) AkRSTa hone vAle padArtha se sarvadeza sarva kAla meM sadA ke liye AtmA to sambaddha hai, ata: usakI ora kisI kA bhI saMcaraNa zakya nahIM hai| bhinna deza meM rahe hae padArtha kI ora bhinna dezavI anya padArtha kA saMcaraNa zakya hai, tathA bhinna kAlavartI padArtha kI ora bhinna kAlavartI padArtha kA saMcaraNa ho sakatA hai jaise ki aMkurAvasthA kI ora aparaapara zakti pariNAma kI prApti se Age bar3hane vAlA bIja / kintu AtmA to nyAyamata meM nitya aura vyApaka hone se sarvatra sarvadA saMnihita hai ataH daizika yA kAlika saMcAra kisI bhI taraha saMbhavita nahIM ke tAtparya, 'devadatta kI ora khice jAne vAle' aisA dhamivizeSaNa, 'devadattaguNa se AkRSTa' yaha sAdhya Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 / atha zarIrasaMyukta prAtmapradezo devadattaH / sa kAlpanika: pAramAthiko vA ? kAlpanikatve 'kAlpanikAtmapradezaguNAkRSTAH pazvAdayaH, tathAbhUtAtmapradezaM pratyupasarpaNavattvAt' iti tadguNAnAmapi kAlpanikatvaM sAdhayet / tathA ca saugatasyeva tadguNakRtaH pretyabhAvo'pi na pAramAthikaH syAt / na hi kalpitasya pAvakasya rUpAdayaH tatkArya vA dAhAdikaM pAramArthika dRSTam / pAramAthikAzcedAtmapradezAH te'pi yadi tato'bhinnAstadAtmaiva te iti na puurvoktdossprihaarH| bhinnAzcet tahi tadvizeSaguNAkRSTAH pazvAdaya iti teSAmevAtmatvaprasaktirityanyAtmaparikalpanA vyarthA / teSAM ca na dvIpAntaratibhirmuktAdibhiH saMyoga iti 'adRSTaM svAzrayasaMyukte'nyatra kriyAhetuH' iti vyAhatam / saMyoge vA Atmavat ityanivRtto vyaaghaatH| atha teSAmadhyapare zarIrasaMyuktAH pradezAH devadattazabdavAcyAH, tatrApyananantaradUSaNamanavasthAkAri / athAtmAnamantareNa kasya te pradezAH syuriti tatpradezyapara AtmetyabhyupagamanIyam / nanvarthAntaradharma, yaha saba prativAdI ko svaruci kA vilAsamAtra hai| yadi yaha kaheM ki zarIrasaMyukta AtmA yaha' 'devadatta' pada kA artha hai-to bhI nistAra nahIM hai kyoMki AtmA nitya aura vyApi hone se usake zAzvata saMnidhAna ko koI haThA nahIM sktaa| yaha to spaSTa hai ki AkAza ko ghaTasaMyukta kaha dene mAtra se vaha meruparvatAdi kA asaMnihita nahIM ho jaataa| [zarIrasaMyukta AtmapradezoM ko 'devadatta' nahIM kaha sakate ] yadi aisA kaheM ki zarIra se saMyukta AtmA ke jitane Atmapradeza haiM ve hI. 'devadatta' padavAcya hai|-to yahA~ prazna hai ki ve Atmapradeza kAlpanika hai yA pAramArthika ? yadi kAlpanika hoMge taba to 'pazu Adi devadatta ke guNa se AkRSTa haiM' isakA artha huA 'pazu Adi kAlpanika AtmapradezoM ke guNa se AkRSTa haiM, kyoMki pazu Adi kA AkarSaNa kAlpanika Atmapradeza svarUpa devadatta ke prati hotA hai| tAtparya, kalpita AtmapradezoM ke guNa bhI kAlpanika ho jAyege / phalata: bauddha ke mata meM jaise pAramArthika kucha bhI paraloka jaisA nahIM hotA vaise kAlpanikaguNaniSpanna paraloka bhI Apake mata meM pAramArthika nahIM hogA / kalpita agni ke rUpAdi athavA kAryabhUta dAha pAkAdi kabhI pAramArthika dikhatA nhiiN| yadi AtmapradezoM ko vAstavika mAneMge to AtmA se ve bhinna haiM yA abhinna yaha socanA pdd'egaa| yadi abhinna mAneMge taba to AtmA hI zarIra se saMyukta AtmapradezarUpa huA, aura zarIra saMyukta AtmA ko devadattapadavAcya mAnane meM jo doSa hai vaha to abhI kaha Aye haiM, usakA parihAra nahIM ho skegaa| yadi unheM bhinna mAneMge to Apake anumAna se itanA hI siddha hogA ki (AtmA se bhinna) AtmapradezoM ke vizeSaguNa se, devadatta kI ora pazu Adi AkRSTa hote haiN| tAtparya, AtmapradezoM kA hI apara nAma AtmA haA, phira AtmapradezoM se bhinna svataMtra AtmA kI kalpanA nirarthaka ho jaayegii| taduparAMta, zarIra saMyukta una (Atmabhinna) AtmapradezoM kA dvIpAntaravartI motIyoM ke sAtha saMyoga bhI nahIM hai, isaliye Apane jo anumAna meM kahA hai ki 'adRSTa apane Azraya se saMyukta anya vastu meM kriyAjanaka hotA hai-yaha kathana khaMDita ho jaayegaa| yadi una AtmapradezoM kA dUrastha motIyoM ke sAtha saMyoga mAneMge to unako vyApaka mAnanA paDegA, phalata. AtmA kI vyApakatA mAnane meM pahale jaise virodha kahA hai vahI yahA~ bhI prasakta hogaa| [ anya anya Atmapradeza mAnane meM anavasthA doSa ] yadi aisA kaheM ki hama una vyApaka AtmapradezoM ke bhI naye Atmapradeza dehasaMyukta mAneMge, Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-I0 Atmavibhutve u0pakSaH 577 bhUtatve AtmanaH kathaM tasya te' iti vyapadezaH ? atha teSu tasya vartanAt tathA vyapadezaH, na sadetat ; tathA'bhyupagame'vayavipakSabhAvidUSaNAvakAzAt / yathA ca teSAM sadUSaNatvaM tathA pratipAditam pratipAdayiSyate cetyAstAM tAvat / tanna parasya devadattazabdavAcyaH kazcidasti yaM pratyupasargaNavantaH pazvAdayaH svakriyAhetoguNatvaM sAdhayeyuH / ato naitadapi sAdhanamAtmano vibhutvaprasAdhakam / yadapi 'sarvagata AtmA sarvatropalabhyamAnaguNatvAt , AkAzavat' iti sAdhanam , tadapyacAru, yato yadi 'svazarIre sarvatropalabhyamAnaguNatvAt' iti hetustathA sati tatraiva tatastasya sarvagatatvasiddheviruddho hetvaabhaasH| atha svazarIravat parazarore anyatra vopalabhyamAnaguNatvaM hetustadA'siddhaH, tathopalambhAbhAvAt-na hi buddhayAdayaH tadguNAstathopalabhyante, anyathA sarvasarvajJatAprasaMgaH / athaikanagare upalabdhA buddhayAdayo nagarAntare'pyupalabhyante, manuSyajanmavajjanmAntare'pIti kathaM na sarvatropalabhyamAnaguNatvam ? na, vAyorapi sparzavizeSaguNa ekatrakadopalabdho'nyatrAnyadopalabhyamAnastasyApi sarvagatatvaM prasAdhayet , anyathA tenaiva hetoy'bhicaarH| atha tAMstAn dezAn krameNa gatasya tasya tadguNa upalabhyate, Atmano'pi tathaiva tadguNasyopalambha iti samAnaM pazyAmaH / na ca tadvat tasyApi sakriyatvaprasakterayuktamevaM kalpanamiti vAcyam , iSTatvAt / aura usIko 'devadatta' kaheMge-to phira yahAM bhI kAlpanikAdivikalpoM se pUrvavat doSa prasakta hone se naye naye AtmapradezoM kI kalpanA karate rahane se anavasthA doSa lgegaa| yadi phira se aisA kaheM kiAtmA ke vinA kisake ve pradeza mAne jAyeMge yaha prazna hone se pradezavAle kisI anya AtmA kA svIkAra karanA paDegA-to yahA~ bhI prazna to hogA hI ki pradezavAlA AtmA yadi una pradezoM se arthAntarabhata hogA to 'usake ye pradeza' aisA vyavahAra kaise ho sakegA? yadi una pradezoM meM AtmA ke rahane ke kAraNa 'usake pradeza' aisA kahA jAya to yaha ThIka nahIM hai kyoMki aisA mAnane para AtmA una pradezoM meM apane eka aMza se rahatA hai yA sarvAMza se ? aise vikalpoM se ve doSa lAgu ho jAyeMge jo ki avayavI vAdI ke mata meM lAgu hote haiN| eka aMza se yA sarvAMza se vRtti mAnane meM jo doSa Ate haiM unakA kathana pahale kiyA hai aura Age bhI kiyA jAyegA, ataH yahA~ isa bAta ko rahane do| niSkarSa yaha hai ki naiyAyikAdi ke mata meM devadattAdi zabda kA vAcya hI koI ghaTa nahIM sakatA, jisake prati khice jAne vAle pazu Adi apanI kriyA ke kAraNabhUta tattva meM guNatva kI siddhi kara ske| sArAMza, vibhutva kI AtmA meM siddhi karane ke liye prayukta hetu svasAdhyasiddhi ke liye samartha nahIM hai / / sarvatra upalabhyamAnaguNatva hetu viruddha yA asiddha ] yaha jo kisI ne anumAna kahA hai-AtmA sarvagata hai, kyoM ki usake guNa sarvatra upalabdha hote haiM, jaise AkAza |-yh anumAna bhI bekAra hai / kAraNa, 'AtmA ke guNa apane zarIra meM sarvatra upalabdha hote haiM'- isa artha meM yadi Apake hetu kA tAtparya ho, taba to sirpha zarIra meM hI AtmA ke sarvagatatva kI siddhi hogI, arthAt vizvavyApakatA ke viruddha sirpha dehavyApakatA sAdhaka hetu hetvAbhAsa bana jAyegA / yadi hetu kA artha yaha ho ki-'apane zarIra meM jaise AtmA ke guNa upalabdha hote haiM vaise dUsare ke deha meM athavA anya kisI sthAna meM bhI usake guNa upalabdha hote haiM'-to yaha bAta asiddha hai kyoMki apane AtmA ke guNoM kI dUsare ke zarIra meM upalabdhi kabhI nahIM hotii| buddhi Adi AtmA ke guNa kabhI bhI apane deha se anyatra upalabdha hote hue dikhAI nahIM dete, yadi sabhI padArthoM meM AtmA ke buddhiguNa kI upalabdhi mAneMge to sabhI AtmA meM sarvajJatA ko bhI mAnanA pdd'egaa| Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha loSTavat tato mUrtatvaprasaMgastasya dossH| nanu keyaM mUttiH ? 'asarvagatadravyapariNAma sA' iti cet ? nA'yaM doSaH, asarvagatAtmavAdino'bhISTatvAt / 'rUpa-rasa-gandha-sparzavattvaM seti cet ? na tAdRzIM mUttimAtmanaH sakriyatvaM sAdhayati, vyAptyabhAvAt , rUpAdimanmUrtyabhAve sakriyatvAt / 'yo yaH sakriyaH sa rUpAdimanmUttimAna yathA zaraH, tathA cAtmA, tasmAd rUpAdimanmUttimAn' iti kathaM na vyAptisaMbhava: ?-prasadetata , manasA'pi vyabhicArAt / na ca tasyApi pakSIkaraNam 'rUpAdivizeSaguNAnadhikaraNaM sad mano'tha prakAzayati, zarIrAdhanAntaratve sati sarvatra jJAnakAraNatvAta , Atmavat' ityanumAnavirodhaprasaMgAt / na ca sakriyatvaM rUpAdimanmUrtyabhAvena viruddhaM yatastatastanivartamAnamAtmani tathAvidhAM mUtti sAdhayet / na ca tathAvidhamUttirahite'mbarAdau tadadarzanAt siddho virodhaH, ekazAkhAprabhavatvasyApyanyatra pakSe'darzanAd virodhasiddhiprasavateH / 'pakSa eva vyabhicAradarzanAt sA tatra na' iti cet ? na, sakriyatvasyApi tathA vyabhicAraH samAnaH, pakSIkRta evAtmani rUpAdimanmUttirahite tadarzanAt / 'anenaiva yadi aisA kaheM ki-AtmA ke guNa jaise eka nagara meM upalabdha hote haiM vaise hI anya nagara meM bhI upalabdha hote haiM, tathA isa janma kI taraha janmAntara meM bhI upalabdha hote haiM to phira AtmA ke guNoM kI sarvatra upalabdhi kyoM na mAnI jAya ?-to yaha bhI ThIka nahIM hai / vAyu kA sparzavizeSa guNa eka bAra kisI eka sthala meM upalabdha hotA hai, dUsarI bAra dUsare sthala meM bhI upalabdha hotA hai-itane mAtra se yadi Apa vyApakatA mAneMge to vAyu meM bhI vyApakatA kI siddhi ho jaayegii| yadi Apa usameM vyApakatA nahIM mAneMge to ApakA hetu vahAM uparokta rIti se rahatA hai ata: sAdhyadrohI bana jaayegaa| yadi aisA kaheM ki-vAyu to kramaza: eka sthAna se dUsare sthAna meM gati karatA hai isaliye usakA sparza vizeSa guNa anya anya sthAna meM upalabdha hotA hai, usake vyApaka hone se nahIM-to isI taraha AtmA bhI deha ke sAtha anya anya sthAna meM jAtA hai isaliye hI usake guNa anyatra upalabdha hote haiM, usake vyApaka hone se nahIM-yaha bAta hamAre mata meM bhI samAna dikhAI detI hai / yadi kaheM ki-vAyu kI taraha mAneMge to AtmA meM sakriyatva mAnane kI Apatti hogii|-to yaha hamAre liye to iSTApatti hI hai / jainamata meM AtmA meM sakriyatA mAnya hai| [ AtmA meM mRtatva kI Apatti kA nirasana ] yadi yaha kaheM ki-AtmA ko sakriya mAneMge to patthara kI taraha usameM mUrtatA mAnanI hogI yahI doSa hai / to yahA~ prazna hai ki-mUtti yAnI kyA ? avyApakadravyaparimANa ko mUtti kahA jAya to koI doSa nahIM hai balki iSTa hai kyoMki hama AtmA ko avyApakaparimANavAlA hI mAnate haiN| rUpa-rasa-gandha-sparzavattA ko mUtti kahA jAya to sakriyatA se aisI mUrtatA kI AtmA meM siddhi azakya hai kyoMki sakriyatA ke sAtha rUpAdimattA kA koI niyama nahIM hai, rUpAdimattArUpa mUrtatA ke abhAva meM bhI sakriyatA ho sakatI hai| agara kaheM ki-jo jo sakriya hotA hai vaha rUpAdimUttimAn hotA hai, udA0 bANa, AtmA bhI sakriya hai ataH rUpAdimUttimAn honA cAhiye-isa prakAra niyama kA saMbhava kyoM nahIM ?-to yaha kathana galata hai kyoMki isa niyama kA mana meM hI bhaMga ho jAtA hai / yadi mana kA bhI Apa pakSa meM antarbhAva kara lege to usameM nimnokta anumAna kA virodha hogA rUpAdiguNa ke abhAvavAlA hI mana artha kA prakAzana karatA hai, kyoMki vaha zarIrAdi se bhinna hotA huA sarvatra jJAna Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Izvara0 uttarapakSa: 579 tatsAdhanAd na vyabhicAraH' ityekazAkhAprabhavatvAnumAne'pi samAnam / pratyakSabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktatvena kAlAtyayApadiSTatvamubhayatra tulyam / tanna sakriyatvamAtmano rUpAdimanmUtitvaM sAdhayatIti vyavasthitam / atha sakriyatve tasyA'nityatvam / tathAhi-'yat sakriyaM tadanityam yathA loSTAdi, tathA cAtmA, tasmAdanitya' iti, etadapi na samyak , paramANubhiranaikAntikatvAt kathaMcidanityatvasyeSTatvAt siddhasAdhanaM ca / sarvAtmanA'nityatvasya loSTAdAvaSyasiddhatvAt sAdhyavikalatA dRSTAntasya / tanna sarvatropalabhyamAnaguNatvamAtmanaH siddham / apare sarvatropalabhyamAnaguNatvamAtmano'to'numAnAt sAdhayanti-"devadattopakaraNabhUtAni maNimuktAphalAdIni dvopAntarasaMbhUtAni devadattaguNakRtAni, kArya ve sati devadattopakArakatvAt , zakaTAdivat / na ca taddeze'sannihitA eva tadguNAstAn vyutpAdayitu kSamAH / prAtmaguNAnAM ca taddezasannidhAnaM na tadguNisannidhimantareNa saMbhavi, praguNatvaprApteH, tatastasyApi taddezasvam"-asadetat tatkAryatve'pi teSAM na "avazyatayA kAryadezasannidhimad nimittakAraNam" iti niyama upalabdhigocaraH, kAraNabhUta hotA hai jaise AtmA / AtmA zarIrAdi se bhinna hai aura hara koI jJAna meM kAraNa hai yaha to naiyAyika bhI mAnatA hai, mana bhI aisA hai ataH rUpAdizUnya honA cAhiye / [ sakriyatA ke dvArA mUrttatva kI siddhi duSkara ] yaha bhI sociye ki rUpAdimamUrtyabhAva ke sAtha sakriyatA ko kyA virodha hai ? kucha nahIM, to phira sakriyatA kI nivRtti se nivRtta hone vAle rUpAdimat mUtti-abhAva se AtmA meM rUpAdimattAsvarUpamatatA kI siddhi bhI kaise ho sakatI hai ? yaha nahIM kaha sakate ki-rUpAdimatamatti kA abhAva jahA~ AkAza meM siddha hai vahA~ sakriyatA nahIM hai isaliye una donoM kA virodha siddha ho jAyegA kyoMki yadi anyatra vipakSa meM hetu ke adarzanamAtra se virodhasiddhi mAnege to ekazAkhAprabhavatva hetu bhI anyatra vipakSa meM arthAt tathAvidharUpAdisAdhyazUnya (anyazAkhAjanya ) phalAdi meM nahIM rahatA hai, to vahA~ bhI tathAvidharUpAdi abhAva ke sAtha ekazAkhAprabhavatva hetu kA virodha siddha ho jAyegA / yadi aisA kaheM ki-ekazAkhAprabhavatva hetu kA tathAvidharUpAdizUnya usI zAkhA ke phala meM vyabhicAra dekhA jAtA hai ataH vahA~ virodhasiddhi nahIM hogii|-to usI taraha sakriyatva ke liye vyabhicAra kI bAta yahA~ bhI samAna hai| pakSabhUta AtmA meM rUpAdimatmUtti kA abhAva hai aura vahA~ sakriyatva dikhatA hai| arthAta vaha usakA virodhI siddha nahIM huaa| yadi kaheM ki-hama sakriyatA se hI vahA~ rUpAdimatmRtti kI siddhi kareMge ata: vyabhicAra nahIM hogA-to aisA ekazAkhAprabhavatva hetuka anumAna meM bhI samAnarUpa se kahA jA sakatA hai ki hama bhI vahA~ tathAvidharUpAdi kI ekazAkhAprabhavatva hetu ke bala se siddhi mAneMge ata: vyabhicAra nahIM ho skegaa| kadAcit Apa aisA kaheM ki vahA~ pakSabhUta phala meM anya prakAra ke rUpAdi dikhate haiM ataH tathAvidharUpAdi kI siddhi karane jAyeMge to hetu kAlAtyayApadiSTa bAdhita ho jAyegA-to aisA prastuta meM bhI kaha sakate haiM ki AtmA meM rUpAdimat mUtti kA abhAva siddha hone se, yadi rUpAdimatamatti ko siddha karane jAyeMge to hetu bAdhita ho jaayegaa| niSkarSa yaha phalita haA ki AtmA meM sakriyatA mAnane para bhI rUpAdimamUrtatA kI siddhi nahIM kI jA sakatI hai| Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 anyadezasyApi dhyAnAderanyasthitaviSAdyapanayanakAryakartRtvasyopalabdhiviSayatvAt / tannAto'pi sarvatropalabhyamAnaguNatvasiddhirityasiddho hetuH / etena 'vibhatvAt mahAnAkAzaH tathA cAtmA' iti nirastam , vibhutvasyAtmanyasiddheH / tathAhisarvamUtairyugapatsaMyogo vibhutvam / na ca sarvamUttimadbhiryugapatsaMyogastasya siddhaH / athaka dezavRttivizeSaguNAdhAratvAttasya sarvamUttairyugapatsaMyoga AkAzasyeva siddhH| asadetat , ekadezavRttivizeSaguNAdhiSThAnatvasya sAdhanasya sarvamUttimatsaMyogAdhAratvasya ca sAdhyasyAkAze'pyasiddharubhayavikalo dRSTAntaH / na cAtmadRSTAntAdAkAze sAdhya-sAdhanobhayadharmasambandhitvaM siddhamiti zakyaM vaktum , itaretarAzrayadoSa. prasaMgAt / [ sakriyatA ke dvArA anityatva kI Apatti kA nirasana ] yadi yaha kahA jAya-AtmA ko sakriya mAnege to use anitya bhI mAnanA pdd'egaa| dekhiye'jo sakriya hotA hai vaha anitya hotA hai, udA0 patthara Adi, AtmA bhI vaisA hI sakriya hai ataH vaha anitya hai-isa anumAna se AtmA meM anityatva ko mAnanA hogA / to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki (1) paramANu meM anityatva nahIM hai phira bhI sakriyatva hai ataH hetu sAdhyadrohI tthhraa| (2) yadi kathaMcid anityatA ko siddha karanA cAhate hai to vaha hamArA iSTa hone se siddhasAdhana doSa lgegaa| aba Apako yadi sarvAMza se anityatva kI siddhi karanI hai to dRSTAnta bhI sAdhyazUnya ho jAyegA cUMki patthara Adi meM sarvAMza se anityatA asiddha hai, ( hama mAnate hI nahIM hai|) sArA~za, 'AtmA ke guNa kI sarvatra upalabdhi hotI hai' yaha bAta asiddha hone se pUrvokta anumAna meM hetu bho asiddha ThaharA / anya vAdI 'AtmA ke guNa kI sarvatra upalabdhi' ko nimnokta anumAna se siddha karane ko koziza karate haiM 'devadatta ke upakaraNabhUta maNi-motI Adi jo anya dvIpa meM utpanna hue haiM ve devadattaguNa janya haiM, kArya hote hue devadatta ke upakArI haiM isliye| udA0 bailagAr3I Adi / ' aba yaha socanA hogA ki anyadvIpa ke maNi-motI Adi se dUra rahe hue devadatta ke guNa una maNi-motI Adi kA utpAdana karane meM samartha nahIM bana sakate / jaise, vastrotpatti deza se dUra rahe hue taMtu-turI-julAhA Adi dUra deza meM vastra ke utpAdana meM samartha nahIM banate haiN| ata: sociye ki devadatta kI AtmA ke guNa, apane guNI= AtmA kI vyApakatA ke vinA maNi-motI vAle deza meM kaise sambaddha ho sakeMge? yadi ve svayaM kriyAzIla bana kara vahA~ jAyege to sakriya hone se dravyatva Apanna hogA aura guNatva kA bhaMga ho jAyegA / ataH devadatta kI AtmA ko vibhu mAneMge tabho devadatta ke guNa bhI una maNi-motI vAle deza se sambaddha ho sakate haiN| kintu yaha anumAna galata hai| devadatta ke guNoM ko dUradezavartI maNi-motI ke (nimitta) kAraNa mAna le to bhI yaha niyama dRSTigocara nahIM hai ki-'nimitta kAraNa ko kAryadeza meM avazya hAjira rahanA cAhiye'-jisase ki devadatta kI AtmA ko vibhu mAnane ke liye bAdhya honA pdd'e| isa deza meM koI dhyAna lagAtA hai to anya kisI deza meM kisI kA jahara uttara jAtA hai isa prakAra dUsaredezavartI kArya kA kartRtva bhI dRSTigocara hotA hai / niSkarSa, uparokta anumAna se bhI 'AtmA ke guNa sarvatra upalabdha hote hai' isa kI siddhi nahIM hotI hai ataH hetu asiddha hI rahA / Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-I0 Atmavibhutve u0pakSaH 581 yadapi "vibhurAtmA, aNuparimANAnadhikaraNatve sati nityadravyatvAt , yad yad aNupari. mANAnadhikaraNatve sati nityadravyaM tat tad vibhu yathA''kAzam , tathA cAtmA, tasmAd vibhuH' iti / tadapyasAram , tannityatvA'siddherhetorasiddhatvAta , aNuparimANAnadhikaraNatvasya ca vizeSaNasyAtmano dravyatvAsiddharasiddhiH, tadasiddhizca itaretarAzrayadoSaprasakteH / tathAhi aNuparimANAnyaguNasya guNatve siddhe'nAdhArasya tasyA'sambhavAdAtmano guNavattvena dravyatvasiddhiH, tatsiddhau ca tadAzritatvenANuparimANAnyaguNasya guNatvasiddhiriti vyaktamitaretarAzrayatvam / na cAkAzasyApyaNuparimANAnadhirakaNatve sati nityadravyatvaM vibhutvaM ca siddha miti sAdhya sAdhanavikalo dRSTAntaH / na cAtmadRSTAntabalAt tasya tadubhayadharmayogitvaM siddhamiti vaktuyuktam , atrApItaretarAzrayadoSaprasaMgasya vyaktatvAt / api ca, aNuparimANAnadhikaraNatve sati nityadravyatvaM bhaviSyati avibhutvaM ca, vipakSe hetorbAdhakapramANA'sattvena tato vyAvRttyasiddheH saMdigdhAnakAntikazca hetuH / na ca vipakSe hetoradarzanaM bAdhakaM pramANam , sarvAtmasambandhinastasyA'siddhA'nakAntikatvapratipAdanAt / [vibhutva ke dvArA AtmA meM mahat parimANa kI siddhi duSkara ] jaba AtmA meM vibhUtva hI asiddha hai taba kisI ne jo yaha kahA hai ki-vibhU hone se AkAza mahAn hai aura AtmA bhI vibhu hI hai ata: mahAn hai-yaha kathana nirasta ho jAtA hai| dekhiye-sarvamUrta padArthoM ke sAtha eka sAtha saMyukta honA' yahI vibhutva kA artha hai kintu AtmA meM sakalamUrta padArthoM kA eka sAtha saMyoga hI siddha nahIM hai| yadi kaheM ki-AtmA sakala mUrtoM ke sAtha saMyukta hai kyoMki ekadeza meM rahane vAle vizeSaguNa ( jJAnAdi ) kA AdhAra hai, udA0 AkAza, [ tathAvidhavizeSagaNa zabda kA AdhAra hai 1 isa anamAna se AtmA kA vibhUtva bhI siddha ho jaayegaa|-to yaha bhI galata hai kyoMki zabda meM guNatva asiddha hone se eka dezavRttivizeSaguNa kI AdhAratA rUpa sAdhana bhI AkAza meM asiddha hai / tathA sarvamUrta padArthoM ke saMyoga kI AdhAratArUpa sAdhya bhI usameM asiddha hai| isa prakAra dRSTAnta sAdhya-sAdhana ubhaya zUnya hai / yaha bhI nahIM kaha sakate-AtmA ke dRSTAnta se AkAza meM sAdhya-sAdhana ubhayadharmasambandhitA ko siddha kareMge-yadi aisA mAneMge to itaretarAzraya doSaprasaMga spaSTa ho laga jaayegaa| [AtmavibhutvasAdhaka pUrvapakSI ke anumAna kI asAratA] yaha jo anumAna kahA jAtA hai-AtmA vibhu hai kyoMki vaha aNuparimANa kA anadhikaraNIbhUta nitya dravya hai, udA0 AkAza, AtmA bhI vaisA hI hai ata: vibhu hI hai |-yh anumAna bhI sArahIna hai| kAraNa, AtmA meM nityatva asiddha hone se hetu hI asiddha hai| uparAMta, aNuparimANAnadhikaraNatva vizeSaNa bhI AtmA meM dravyatva hI siddha na hone se asiddha hai, dravyatva isaliye siddha nahIM ki yahA~ itaretarAzraya doSa lagatA hai / jaise dekhiye-aNuparimANa se anya Atma guNoM meM guNatva kI siddhi kI jAya taba nirAdhAra guNoM ko saMbhAvanA na hone se unake AdhArabhUta AtmA kI guNavAn hone se dravyarUpa meM siddhi hogii| AtmA meM dravyatva kI siddhi hone para AtmA meM Azritatva ke AdhAra para aNuparimANabhinna guNoM meM guNatva kI siddhi hogI-isa prakAra itaretarAzraya doSa hone se AtmA meM aNuparimANAnadhikaraNatva vizeSaNa asiddha rahegA / isI prakAra AkAza meM bhI aNuparimANAnadhikaraNatva aura nityadravyatva asiddha hai evaM vibhutva bhI asiddha hai, ataH dRSTAnta bhI sAdhya-sAdhanazUnya ho gyaa| 'AtmA ke dRSTAnta Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 sammatiprakaraNa -nayakANDa 1 api ca, AtmanaH svadehamAtravyApakatvena sukha-dukhAdiparyAkrAntasya svasaMvedanAdhyakSasiddhatvAta tadvibhutvasAdhakasya hetoradhyakSabAdhitapakSAnantaraprayuktatvena kAlAtyayApadiSTa tvam / anyasya ca 'aham' ityadhyakSasiddhasya pramANA'viSayatvenA'satvAdAzrayA'siddho heturiti / anayA dizA'nye'pi tadvibhutvasAdhanAyopanyasyamAnA hetavo nirAkartavyAH, prasya nirAkaraNaprakArasya sarveSu tatsAdhakahetuSu samAnatvAt / tannAtmanaH kutazcidvibhutvasiddhiH / ___athApi syAt yathA'smAkaM tadvibhutvasAdhakaM pramANaM na saMbhavati tathA bhavatAmapi tadavibhutva- . sAdhakapramANAbhAva iti nAnupamasukhasthAnopagatisteSAM siddheti tadavasthaM codyam, na hi parapakSe doSo. dbhAvanamAtrataH svapakSAH siddhimupagacchanti anyatra svapakSasAdhakatvalakSaNaparaprayukta hetuviruddhatodbhAvanAt , na cAsau bhavatA pradarziteti / na samyagetat , tadabhAvA'siddheH / tathAhi devadattAtmA 'devadattazarIramAtravyApakaH, tatraiva vyAptyopalabhyamAnaguNatvAt , yo yatraiva vyAptyopalabhyamAnaguNaH sa tanmAtradhyApakaH, yathA devadattasya gRha eva vyAptyopalabhyamAnabhAsvaratvAdiguNaH pradIpaH, devadattazarIra eva vyAptyopalabhyamAnaguNastadAtmA' iti / tadAtmano hi jJAnAdayo guNAste ca taddehe eva vyAptyopalabhyante, na paradehe, naapyntraale| se AkAza meM sAdhya-sAdhanazUnya kI siddhi kareMge' aisA to bola hI nahIM sakate kyoMki spaSTa hI yahAM anyonya parAdhInatA ho jAne se itaretarAzraya doSa lgegaa| taduparAMta hetu meM nimnokta rIti se saMdigdha anaikAntikatA doSa bhI hai-dekhiye, AtmA meM aNuparimANAnadhikaraNa va viziSTa nityadravyatva rahegA aura avibhutva bhI rahegA to kyA bAdha hai, isa prakAra AtmA kI hI vipakSarUpa meM sambhAvanA kareMge to usameM hetu to rahegA hI aura vipakSatva kI zaMkA kA nivAraka koI bAdhaka pramANa hI nahIM hai, phalataH vipakSa se hetu ko vyAvRtti meM saMdeha ho jAne se vipakSAvRttitva hI asiddha hI jAtA hai aura hetu saMdigdhavyabhicArI ho jAtA hai| vipakSa meM hetu kA adarzana yaha koI bAdhaka pramANarUpa nahIM hai / kyoMki sabhI ko vipakSa meM hetu kA adarzana hone kI bAta to asiddha hai, aura apane ko vipakSa meM hetu kA adarzana to anaikAntika bhI ho sakatA hai yaha pahale kahA hI hai| [ dehamAtravyApaka AtmA svasaMvedanasiddha hai ] taduparAMta, sukhadukhAdivivartoM se AkrAnta svadehamAtra meM vyApaka AtmA svasaMvedanapratyakSa se hI siddha hai, isaliye AtmA meM vibhutva kI siddhi ke liye prayukta hetu, pratyakSabAdhita pakSa ke bAda prayukta hone se kAlAtyayApadiSTa ho jAyegA / tathA avyApaka se bhinnaprakAra kA (vyApaka) AtmA 'aham' isa prakAra ke pratyakSa se siddha ho yaha bAta pramANa kI viSayabhUta na hone se vyApakAtmA asiddha hai, ata: usameM vibhutvasAdhaka hetu AzrayAsiddhi doSa se dUSita ho jaayegaa| vibhutva kI siddhi ke liye jitane bhI hetu kahe jAya una sabhI kA ukta dizA se nirAkaraNa ho sakatA hai, kyoMki svasaMvedanapratyakSasiddha dehamAtravyApaka AtmA aura tatprayukta bAdha aura AzrayAsiddhi doSoM kA ukta prakAra, AtmavibhUtvasAdhaka sabhI hetuoM meM samAna hai / niSkarSa, kiso bhI prakAra se AtmA meM vibhutva kI siddhi azakya hai / [ avibhutvasAdhaka pramANa kA abhAva nahIM ] yadi aisA kaheM ki-"hamAre pAsa vibhUtva kA sAdhaka koI pramANa nahIM hai to Apake pAsa avibhutva kA sAdhaka pramANa bhI kahA~ hai ? avibhutvasAdhaka pramANa ke abhAva meM jina bhagavAna ko Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-AtmavibhUtve uttarapakSaH 583 pratra kecid hetorasiddhatAmudbhAvayantaH 'zarIrAntare'pi tadaMganAsambandhini tadguNA upalabhyante" ityabhidadhati / tathAhi-devadattAMganAMgaM devadattaguNapUrvakam, kAryatve sati tadupakArakatvAt, grAsAdivat / kAryadeze ca sannihitaM kAraNaM tajjanane vyApriyate'nyathAtiprasaMgAditi tadaganAMgaprAdurbhAvadeze ttkaarnntdgunnsiddhiH| tathA, tadantarAle ca pratIyante / tathAhi-agnerU jvalanam , vAyostiryak pavanaM tadguNapUrvakam , kAryatve sati tadupakArakatvAt , vastrAdivat / yatra ca tadguNAstatra, tadguNyapyanumoyate iti 'svadeha eva devadattAtmA' iti pratijJA anumAnabAdhitA / tato'numAnabAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktatvena kAlAtyayApadiSTo hetuH|| anupamasukhavAle sthAna meM pahuMce hue nahIM kaha sakate, arthAt vaha purAnA prazna to tadavastha hI rahA / parAye mata meM doSoM kA udbhAvana kara dene mAtrA se apanA mata siddha nahIM ho jaataa| vaha tabhI ho sakatA yadi parAye mata ke sAdhaka hetu meM virodha kA udbhAvana kiyA jAtA, jisase ki apane mata kI bhI anAyAsa siddhi ho / [tAtparya yaha hai ki dUsare ke hetu meM isa prakAra virodhI yukti ko dikhAnA cAhiye jisase dUsare ke mata se viparIta hI pakSa kI yAnI apane hI pakSa kI puSTi ho / Apane to aise koI virodha kA pradarzana kiyA nahIM hai|"] kintu yaha bAta ayukta hai kyoMki AtmA meM avibhutvasAdhaka pramANa kA abhAva asiddha hai| jaise dekhiye-devadatta kI AtmA devadatta ke dehamAtra meM hI vyApaka hai, kyoMki devadatta deha meM hI saMpUrNatayA usake guNa upalabdha hote haiN| jisake guNa saMpUrNatayA jisa deza meM upalabdha hote haiM vaha utane meM hI vyApaka hotA hai, udA0 devadatta ke gRha meM saMpUrNatayA upalabdha hone vAle bhAsvaratAdi guNoM vAlA diipk| devadatta kI AtmA ke guNa bhI saMpUrNatayA devadatta ke zarIra deza meM hI upalabdha hote haiM ataH vaha dehamAtravyApaka siddha hotA hai / devadatta kI AtmA ke jJAnAdi guNoM kI upalabdhi devadattadehadeza meM hI hotI hai, yajJadattAdi ke dehadeza meM athavA una donoM ke madhyavartI deza meM nahIM hotI hai |-yhii anumAna pramANa AtmA meM avibhutva ko siddha karatA hai| [hetu meM asiddhatA kA udbhavana-pUrvapakSa] . kucha vAdI loka yahA~ hamAre anumAna ke hetu meM asiddhi kI udbhAvanA karate hue kahate haiM-devadatta kI patnI ke dehadeza meM devadatta ke guNoM kI upalabdhi hotI hai| yaha anumAna dekhiye devadatta kI patnI kA deha devadattaguNamUlaka hai kyoMki vaha kAryabhUta hai aura devadatta kA upakArI hai, udA0 AhAra kA kavalAdi / aba yaha niyama hai ki 'kAryadeza meM saMnihita kAraNa hI kArya ke utpAdana meM kucha karatA hai', yadi isa niyama ko nahIM mAneMge to parvatIya agni se bhI ghara meM rasoIpAka ho jAne kA atiprasaMga AyegA / ata: isa niyama ko mAnanA pdd'egaa| usase yaha siddha hogA ki devadatta kI patnI ke janmadeza meM bhI usake kAraNIbhUta devadatta ke guNa (adRSTAdi) saMnihita haiN| guNa nirAdhAra to raha nahIM sktaa| ataH vahA~ devadatta ke AtmA kA vistAra bhI mAnanA pdd'egaa| . . uparAMta, madhyavartI bhAga meM bhI devadatta ke guNoM kI upalabdhi hotI hai| vaha isa prakAra:agni kA Urdhvajvalana aura vAyu kI tirachI gati devadattaguNamUlaka hai, kyoMki vaha kArya hai aura devadatta ke upakArI hai, udA0 vastrAdi / jahA~ devadatta ke guNa ho vahAM usake guNI AtmA kI sattA bhI anumAnasiddha hai / ata: 'devadatta kI AtmA sirpha usake deha meM hI vyApaka hai' yaha pratijJA uparokta anumAna Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nanu ke'tra devadattAtmaguNA ye tadaMganAMge tadantarAle ca pratIyante ? yadi jJAna darzana sukha-vIryasvabhAvAH- sahattino guNAH' iti vacanAt-iti pakSaH, sa na yuktaH, jJAna-darzana-sukhAni saMvenadarUpANi na tadaMganAMgajanmani vyApriyamANAni pratIyante, nApi sattAmAtreNa taddeze pratItigocarANi / vIrya tu zaktiH kriyAnumeyA, sA'pi tadeha evAnumIyate, tatraiva talligabhUtaparispandadarzanAta / tasyAzca tadaMgana dehaniSpattau devadattasya bhAryA duhitA syAt / tatastajjJAnAdestadeha eva tatkAryajananavimukhasya pratIteH pratyakSataH tadbAdhitakarmanirdezAnantaraprayuktatvena kAlAtyayApadiSTaH 'kAryatve sati tadupakArakatvAt' iti hetuH| atha dharmAdhamau tadaMganAdikAryanimittaM tadguNaH / tadayuktam , na dharmAdhamau tadAtmano guNau, . pracetanatvAta zabdAdivata / na sakhAdinA vyabhicAraH, tatra hetoravartanAta-tadviddhana svasaMvedanalA caitanyena tasya vyAptatvAt abhimatapadArthasambandhasamaya eva svasaMvedanarUpAlAdasvabhAvasya tadAtmano'nubhavAt , anyathA sukhAdeH svayamananubhavAt anavasthAdoSaprasaMgAt anyajJAnenApyanubhave sukhasya paralokaprakhyatAprasaktiH / prasAdhitaM caitat prAk / na cA'siddhatA 'acetanatvAt' iti hetoH| tathAhi-acetanau tau asvasaMviditatvAt , kumbhavat / na buddhayA'sya vyabhicAraH asyAH svasaMvedanasAdhanAt / 'svagrahaNAtmikA buddhiH, arthagrahaNAtmakatvAt , yat svagrahaNAtmakaM na bhavati na tad arthagrahaNAtmakam , yathA ghaTaH' iti vyatireko hetuH| se bAdhita ho gyii| anumAnabAdhita sAdhyanirdeza ke bAda meM prayukta hetu-'devadatta ke dehamAtra meM saMpUrNatayA usake AtmA ke guNoM kI upalabdhi hotI hai' yaha hetu kAlAtyayApadiSTa ho gyaa| [devadatta ke guNoM kI anyatra sattA asiddha-uttarapakSa ] kucha vAdI loka ke ukta anumAna ke samakSa yaha prazna hai ki aise kauna se devadattAtmA ke guNa haiM jo usakI patnI ke aMga meM aura madhyavartI bhAga meM Apako pratIta hote haiM ? "jo sahavartI dharma ho ve guNa" isa ukti ke AdhAra para yadi Apa jJAna-darzana-sukha aura vIrya svabhAva ityAdi devadatta ke guNoM kI anyatra upalabdhi mAneMge to vaha yukta nahIM hai / kAraNa, devadatta kI patnI ke deha kI utpatti meM, devadatta ke jJAna-darzana-sukhasvarUpasaMvedanAtmakaguNoM kA kucha bhI vyApAra pratIta nahIM hotA hai| vahA~ unakA kucha vyApAra bhale na ho kintu vahA~ unakI mUka sattA hai aisA bhI kahIM dRSTigocara nahIM huaa| vIrya jo hai vaha saMvedanAtmaka nahIM kintu zaktisvarUpa hai, tajjanyakriyArUpa kAryAtmaka liMga se usakA anumAna hotA hai, yaha parispandAtmaka liMga bhUta kriyA kA darzana sirpha devadattAtmA meM hI hotA hai ata: tajjanaka zakti bhI sirpha usake deha mAtra meM hI anumAna se siddha hotI hai / yadi devadatta ko zakti se devadatta patnI ke zarIra kI utpatti mAneMge to vaha devadatta patnI devadattaputrI bana jaayegii| kyoMki usake deha kA janaka devadatta hai| niSkarSa, devadattapatnI ke deha ke utpAdana meM udAsIna devadattAtmA ke jJAnAdi guNoM kI sirpha devadattadehadeza meM hI pratyakSa se pratIti hotI hai, isa pratIti se prativAdI kA sAdhyanideza bAdhita ho jAne ke bAda unakI ora se pratipAdita 'kyoMki kAryabhUta hai aura devadatta kA upakArI hai' yaha hetu kAlAtyayApadiSTa siddha huaa| [ dharmAdharma AtmA ke guNa nahIM hai ] yadi devadatta ke dharma-adharma guNa ko usakI patnI ke aMga kA nimitta kAraNa mAnate ho to yaha bhI ayukta hai, kyoMki dhadhirma (jaina mata ke anusAra dravya rUpa hai ata:) ve devadattAtmA ke guNa nahIM Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH .585 na ca dharmAdharmayonirUpatvAt bauddha dRSTyA jJAnasya ca svagrahaNAtmakatvAdasiddho heturiti vaktavyam , tayoH svarUpagrahaNAtmakatve sukhAdAviva vivAdAbhAvaprasakteH / asti cAso anumAnopanyAsAnyathAnupapattestatra / na ca laukika-parIkSakayoH 'pratyakSa karma' iti vyavahArasiddham / na cA'vikalpabodhaviSayatvAt svagrahaNAtmakatve'pi tayovivAdaH kSaNikatvAdivat , tathA'nizcayAt tadviSaye'tiprasaMgAt / tathAhi-avikalpAdhyakSaviSayaM jagat jantumAtrasya tathA'nizcayastu kSaNikatvavat nirvikalpAdhyakSaviSayatvAt / na ca mUSikAlakaviSavikAravat tadanantaraM tatphalA'darzanAt na tadRrzanavyavahAra: iti, svasattAsamaye svakAryajananasAmarthya tasya tadaiva tatkAryamiti tadanantaraM tatphalA'darzanAnna taddarzanavyavahAra iti / svasattAsamaye sva kAryajananasAmarthya tasya sadaiva tatkAryamiti tadanantaraM tadRSTiprasakteH anyadA tu sa eva nAstIti kutastatastasya bhAvaH ?! hai kyoMki abetana haiM, udA0 zabda / yahA~ sukhAdi meM sAdhyadroha nahIM kahA jA sakatA kyoMki sukha acetana na hone se hetu hI vahA~ nahIM rahatA hai / acetanatvaviruddha svasaMvedanamayacaitanya se hI sukha vyApta hai / jaba iSTa vastu ko prApti hotI hai usI samaya svasaMvedanamaya AhlAdasvarUpa sukha kA anubhava sabhI ko hotA hai| yadi sUkha-duHkha ko svataH saMvedanamaya nahIM mAneMge to sUkhAdi kA anubhava hI nahIM hogA, yadi anya saMvedana se usakA anubhava mAneMge to usa anya saMvedana ke liye anya anya saMvedana kI kalpanA karane kA anta nahIM AyegA, arthAt anavasthA doSa lgegaa| uparAMta, sukha kA anubhava yadi anya jJAna mAnege to usameM paraloka tulyatA yAnI parokSatA kI Apatti bhI AyegI-yaha tathya pahale hI siddha kiyA gayA hai| dharmAdharma meM acetanatva hetu asiddha bhI nahIM hai, anumAna se siddha hai / dekhiye-dharma-adharma acetana hai kyoMki svasaMvidita nahIM hai, udA0 kumbha / jo loga buddhi ko asaMvidita mAnate haiM kintu cetana mAnate haiM ve buddhi meM hetu ko sAdhyadrohI dikhAnA cAhe to usake sAmane buddhi svasaMviditatva kI siddhi isa prakAra hai-buddhi svagrahaNAtmaka hI hai kyoMki vaha arthagrahaNasvarUpa hai| hetu yahA~ vyatirekI hai isaliye ghaTa dRSTAnta hai| vyatireka vyApti isa prakAra hai-jo svagrahaNAtmaka nahIM hotA vaha arthagrahaNasvarUpa bhI nahIM hotA jaise ghaTa |-is prakAra dharma-adharma meM acetanatva hetu se AtmaguNatva kA niSedha siddha hotA hai| [dharmAdharma svasaMvidita jJAnarUpa nahIM hai] yadi yaha kahA jAya-dharma aura adharma jJAnarUpa hI hai, tathA bauddhadRSTi se jJAna svagrahaNasvarUpa hI hai ata: Apane una meM acetanatvasiddhi ke liye jo asvasaMviditatva hetu kA prayoga kiyA vaha asiddha ho gayA-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki dharma aura adharma yadi svasaMvidita hotA to usake hone-na hone meM kisI ko vivAda na hotA jaise ki sukha-duHkha ke astitva meM kisI ko bhI vivAda nahIM hai / dharma aura adharma ke bAre meM to vivAda hai hI, anyathA usakI siddhi ke liye nAstikAdi ke samakSa anumAna kA upanyAsa nahIM karanA par3atA / 'karma (dharma-adharma) pratyakSa hai' yaha bAtaM na to loka vyavahAra meM siddha hai, na to parIkSaka vidvAn logoM ke vyavahAra meM siddha hai| yadi yaha kaheM ki dharma-adharma svagrahaNAtma to hai hI, phira bhI usameM vivAda hone kA kAraNa yaha hai ki ve nirvikalpa jJAna ke viSaya haiN| savikalpajJAna ke viSaya hote to vivAda na hotA / jaiseH kSaNikatva bauddhamata se nirvikalpajJAna kA viSaya hotA hai ata: pratyakSasiddha hI hai kintu kSaNikatva viSaya kA savikalpa jJAna nahIM hotA isaliye yaha vivAda hotA hai Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha tayoracetanatve'pi tadAtmaguraNatve ko virodhaH ? acetanasya cetanAtmaguNatvameva / cetanazca tadAtmA svaparaprakAzakatvAt anyathA tadayogAt kuDyAdivat / na ca dharmA'dharmayorabhAvAdAzrayA'siddho hetuH, anumAnatastayoH siddheH / tathAhi-cetanasya svaparajJasya tadAtmano hInamAtRgarbhasthAnapravezaH tatsambaddhAnyanimittaH, ananyaneyatve sati tatpravezAt , mattasyA'zucisthAnapravezavat , yo'sAvanyaH sa dravyavizeSo dharmAdiriti / na ca kasyacit pUrvazarIratyAgena zarIrAntaragamanAbhAvAt tatpravezo'siddhaH, anumAnAt tatsiddheH / tathAhi-tadaharjAtasya stanAdau pravRttistadabhilASapUvikA, tattvAt , madhyadazAvat / yathA ca paralokA''gAmyAtmA anumAnAt siddhimupagacchati tathA prAka pratipAditam / sukhasAdhanajalAdidarzanAnantarodbhUtasmaraNasahAyendriyaprabhavapratyabhijJAnakramopajAyamAnAbhilASAdervyavahArasyaikakartR pUrvakatvena prAk prasAdhitatvAt nAtra prayoge vyaaptysiddhiH| ata eva stanAdipravRtterabhilASa: siddhimAsAdayan saMkalanAjJAnaM gamayati, tadapi smaraNam , tacca sukhaadisaadhnpdaarthdrshnm| 'kAraNavyatirekeNa . ki vastu kSaNika hai yA nahIM?-to yaha bhI ThIka nahIM hai / kAraNa, dharmAdharma kA nizcaya ( savikalpajJAna) to hotA nahIM hai, phira bhI Apa yadi unheM pratyakSa (nirvikalpajJAna) kA viSaya mAneMge to atiprasaMga doSa isa prakAra hogAH-arthAt yaha bhI kahA jA sakegA ki sArA hI jagat jIvamAtra ke nirvikalpa pratyakSajJAna kA viSaya hai, hA~, usakA nizcaya ( savikalpaka jJAna ) nahIM hotA, usakA kAraNa yaha hai ki vaha sirpha nirvikalpaka pratyakSa kA hI viSaya hotA hai jaise kSaNikatva / maSakaviSa aura alarkaviSa yaha slo poijhana hai, ataH tAtkAlika usake phalarUpa kisI vikriyA kA darzana nahIM hotA, kintu itane mAtra se usakA apalApa nahIM kiyA jAtA hai| usI taraha jagat kA jIvamAtra ko nirvikalpajJAna (= darzana) hotA hai, phira bhI usake phalasvarUpa nizcaya kA janma nahIM hotA itane mAtra se jagata mAtra ke darzana kA vyavahAra na kiyA jAya aisA to nahIM hai| yadi apane sattAkAla meM apane kArya ke utpAdana kA sAmarthya ho taba usI samaya usako kara denA cAhiye, ata: turanta hI usake darzana kA prasaMga prApta hai aura anyakAla meM to vaha hai hI nahIM to usase usakI utpatti kI bAta hI kahA~ ? [acetana dharmAdharma kA sAdhaka pramANa ] yahi yaha prazna kiyA jAya ki dharmAdharma donoM acetana bhale ho, phira bhI use AtmA ke guNa mAnane meM kyA virodha hai ? to isakA uttara yaha hai ki acetana padArtha cetanAtmA kA guNa hone meM hI virodha hai / AtmA svaparaprakAzaka hone ke kAraNa cetana hai, svaparaprakAzakatva ke abhAva meM caitanya bhI nahIM ho sakatA jaise ki divAra Adi meM vaha nahIM hotA hai| nAstika yadi aisA kaheM ki-dharma aura adharma jaisI koI vastu hI nahIM hai, ata: unameM acetanatva kI siddhi ke liye prayukta 'asvasaMviditatva' hetu meM AzrayAsiddhi doSa lagegA-to yaha ThIka nahIM, kyoMki nimnokta anumAna se usako siddhi kI jA sakatI hai / dekhiye-svaparajJAtA se abhinna cetanAtmA kA mAtA ke nikRSTa garbhasthAna meM jo praveza hotA hai vaha usase sambaddha anya kisI vastu ke prabhAva se hotA hai, kyoMki aura to koI use vahA~ le nahIM jAtA phira bhI vahA~ usako jAnA par3atA hai, udA0 koI madirAmatta puruSa azuci sthAna meM giratA hai to vahA~ usa puruSa se sambaddha madya dravya kA prabhAva hotA hai| isa anumAna se cetanAtmA se saMyukta jo anya vastu kI siddhi hogI vahI dharmAdi dravyavizeSa hai jise jaina paribhASA meM karma pudgala kahate haiN| Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSa! 587 kAryotpattau tasya nirhetukatvaprasaktiH' iti atra viparyayabAdhakaM pramANaM vyAptinizcAyakaM pradarzitam / apUrvaprANiprAdurbhAve ca sarvo'pyayaM vyavahAraH pratiprANiprasiddhaH utsodet , tajjanmani sukhasAdhanadarzanAderabhAvAt ; na hi mAturudara eva stanAdeH sukhasAdhanatvena darzanaM yataH pratyagrajAtasya tatra smaraNAdivyavahAraH sambhavediti pUrvazarIrasambandho'pyAtmanaH siddhH|| na ca madhyAvasthAyAM sukhasAdhanadarzanAdikrameNopajAyamAno'pi pravRttyanto vyavahAro janmAdAvanyathA kalpayitu zakyo vijAtIyAdapi gomayAdeH kAraNAcchAlukAdeH kAryotpattidarzanAditi vaktu zakyam , jalapAnanimittatRvicchedAdAvapyanalanimittatvasambhAvanayA tadathinaH pAvakAdau pravRttiprasaMgAta sarvavyavahArocchedaprasakte: / __atha 'dehino dehAda dehAntarAnupravezastadabhilASapUrvakaH, gRhAd gRhAntarAnupravezavat' ityato'nyathAsiddho heturiti na dravyavizeSaM sAdhayati / taduvataM saugatai:-[ "dukhe viparyAsamatistRSNA vA'vandhyakAraNam / janmino yasya te na sto na sa janmAdhigacchati" // iti / [prAgbhavIyazarIrasambandha kI AtmA meM siddhi ] - yadi yaha kahA jAya ki-'garbha meM praveza kI bAta hI asiddha hai kyoMki pahale ke zarIra ko choDakara dUsare deha meM jAne vAlA koI tattva hI nahIM hai'-to yaha ThIka nahIM, kyoMki anumAna se usa tattva kI siddhi kI jA sakatI hai| jaise dekhiye-'abhinava jAta bAlaka kI stanapAna meM pravRtti abhilASa pUrvaka hI hotI hai kyoMki vaha iSTa pravRttirUpa hai, udA0 janma ke bAda madhyakAla meM hone vAlI stanapAna kI pravRtti / ' isa anumAna se abhilASa kI siddhi hone para iSTasAdhanatA ke smaraNa ko hetU karake usa bAlaka ke AtmA kI pUrvakAlasambandhitA bhI siddha kI jA sakatI hai| phalataH AtmA ke pUrvadeha meM se vartamAna deha meM praveza kI bAta siddha hotI hai / jisa anumAna se AtmA kA paraloka se Agamana siddha hotA hai usa anumAna kA pahale nAstikamatanirAkaraNa avasara para pratipAdana ho cukA hai| arthAt pahale yaha siddha kiyA jA cukA hai ki tRpti sukha ke sAdhanabhUta jalAdi kA darzana usake bAda iSTasAdhanatA kA smaraNa, usake bAda usa smaraNa kI sahAyatA se dRzyamAna jalAdi meM iSTasAdhanarUpa se pratyabhijJAjJAna kA udbhava aura usake bAda usa jala ko pIne kA abhilASa-yaha pUrI vyavahAra prakriyA ekakartRka hI hotI hai, ataH eka kartA ke rUpa meM AtmA kI siddhi hone se hamAre pUrvokta karmasAdhaka antima anumAna prayoga meM vyApti kI asiddhi ko avakAza hI nhiiN| isa prakAra ke anumAna meM stanAdi meM pravRtti ke dvArA siddha hotA huA abhilASa apane pUrvagAmI pratyabhijJArUpa saMkalanAjJAna kI siddhi karegA, usase tatpUrvagAmI smaraNa kI siddhi hogI, usase pUrvakAla meM sukhAdi ke padArtha ke darzana kI siddhi hogI, arthAt yaha siddha hogA kI usa bAlaka dehavartI AtmA ne pahale bhI aisA kahIM dekhA hai / yahA~ sarvatra yadi viparyaya kI zaMkA kI jAya ki-abhilASa ke vinA hI pravRtti ko, athavA pratyabhijJA ke vinA hI abhilASa ko....ityAdi mAnA jAya to kyA bAdha ? to isa zaMkA kA bAdhaka pramANa yahI tarka hai ki abhilASa aura pravRtti ityAdi meM sarvatra kAraNa kAryabhAva prasiddha hai ataH kAraNa ke vinA yadi kArya kA udbhava mAneMge to kArya meM nihetRkatva prasakta hogaa| yaha tarka pahale dikhAyA jA cukA hai / yadi abhinavajAta prANI ko Apa apUrva yAnI sarvathA nayA hI utpanna mAneMge to hara koI jIva ko anubhava siddha ukta vyavahAra-iSTa sAdhana vastu ke darzana se smaraNa ke dvArA pratya Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 'huA asadetat , iha janmani prANinAM tadabhilASasya paraloke'bhAvAnna tataH sa iti yuktam / nApi manuSyajanmA honazunyAdigarbhasambhavamabhilaSati yatastatra tatsambhavaH syAt / tadevaM dharmAdharmayostadAtmaguNatvaniSedhAt taniSedhAnumAnabAdhitametat 'pAvakArbajvalanAdi devadattaguNakAritam' iti / yat punaruktam 'guNavad guNI apyanumAnatastaddeze'stItyanumAnabAdhitasvadehamAtravyApakAtmakarmanirdezAnantaraprayuktatvenAdyo hetaH kAlAtyayApadiSTaH' iti tadapi nirastama , tatra tatsaddhAvA'siddha yaccAnyat 'kAryatve sati tadupakArakatvAt' iti , tatra kiM tadguNapUrvakatvAbhAve'pi tadupakArakatvaM dRSTaM yena 'kAryatve sati' iti, vizeSaNamupAdIyeta, sati sambhave vyabhicAre ca vizeSaNopAdAnasyArthavattvAt ? 'kAlezvarAdau dRSTamiti cet ? na. kAlezvarAdikamatadaguNapUrvakamapi yadi tadupakArakam , kAryamapi kizcidanyapUrvakaM tadupakArakaM syAditi saMvigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntiko hetuH / sarvajJabhijJA ityAdi vyavahAra- kA avasAna hI ho jaayegaa| arthAt stanapAna kI pravRtti kA bhI uccheda ho jAyegA kyoMki abhinava jAta zizu ko isa janma meM to sukhasAdhanatA kA jJAna tatkAla hotA nahIM hai| jaba vaha mAtA ke udara meM thA taba to use iSTasAdhanatA ke rUpa meM stanAdi kA darzana hI nahIM hai phira navajAta zizu ko iSTasAdhanatA ke smaraNAdi kI bAta kA sambhava hI kahA~ rahegA ? yadi usakI upapatti karanA ho to pUrvadeha kA sambandha anAyAsa siddha ho jaayegaa| [ darzanAdivyavahAra se viparIta kalpanA meM vAdhaprasaMga ] __ yadi yaha kahA jAya-madhyakAla meM iSTasAdhanatA ke darzana se smaraNa-pratyabhijJA dvArA abhilASa, aura usase pravRtti paryanta vyavahAra hotA hai, tathApi janma ke AdikAla meM zizu kI pravRtti vinA hI abhilASa Adi se hotI hai isa kalpanA meM koI bAdhaka nahIM hai| anyatra bhI aisA dikhatA hai ki meMDhaka se jaise meMDhaka kI utpatti hotI hai vaise meMDhaka se sarvathA bhinna gobara Adi kAraNa se bhI meMDhaka utpanna hotA hai| to yaha ThIka nahIM hai kyoMki aisI bhI sambhAvanA kI jA sakatI hai ki tRSA kA viccheda anyatra bhale hI jalapAna ke nimitta se hotA ho kintu kahIM para jalavijAtIya agni se bhI ho skegaa| yadi aisI sambhAvanA ko mAna lI jAya to phira sabhI kAraNa-kAryavyavahAroM kA uccheda prasakta hogaa| yadi aisA kaheM ki-garbha meM praveza anya dravya nimittaka hone kI bAta ThIka nahIM, kyoMki dehAntara meM praveza anyanimittaka bhI kahA jA sakatA hai, jaise yaha anumAna hai ki- AtmA kA eka deha se anyadeha meM praveza abhilASanimittaka hotA hai jaise eka gRha se anya gRha meM praveza / to isa prakAra abhilASahetu se ApakA ukta anyadravyasaMsargarUpa hetu anyathAsiddha ho jAne se usakI siddhi nahIM ho sakegI / bauddhoM ne bhI kahA hai ki-duHkha kA avandhya kAraNa buddhiviparyAsa athavA tRSNA ( abhilASa ) hai| jisa AtmA meM vRddhiviparyAsa athavA tapNA ye do nahIM hote usako janma nahIM lenA par3atA |to yaha bAta bhI galata hai| kAraNa, isa janma meM prANiyoM ko hone vAlA abhilASa janmAntara meM anu. vartamAna nahIM hotA, ataH janmAntara ke deha meM praveza isa janma ke abhilASa se hone kI bAta yukta nahIM kahI jA sktii| taduparAMta, manuSyajanma vAlA prANI kadApi kuttI Adi ke nIca garbhasthAna meM utpanna hone kA abhilASa kare yaha sambhava hI nahIM, ata: abhilASa ke nimitta se janmAntara ke deha meM praveza kI bAta aghaTita hai| niSkarSa yaha hai ki, dharmAdharma AtmA ke guNa hone kI bAta kA ukta Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 589 svAbhAvasAdhane vAgAdivannivizeSaNasyaiva tasyAbhidhAne ko doSaH ? 'vyabhicAraH kAlezvarAdinA' iti cet ? na, nityakasvabhAvAt kasyacidupakArAbhAvAt / api ca, zatruzarIrapradhvaMsAbhAvastadvipakSasyopakArako bhavati so'pi tadaguNa 'pi tadguNanimittaH syAt / tadabhyupagame vA tatra kAryatvA'sambhavena savizeSaNasya hetoravartanAd bhAgA'siddho hetuH / atadguNanimittatve tasyAnyadapyatadguNapUrvakaM tadupakArakaM tadvadeva syAditi na tdgunnsiddhiH| yat punaH 'grAsAdivat' iti nidarzanam , tatra yadi tadAtmaguNo dharmAdirhetuH, sAdhyavatprasaMgaH / prayatnazcet ? na, tatsvarUpA'siddheH-zarIrAdyavayavapraviSTAnAmAtmapradezAnAM parispandasya calanalakSaNakriyArUpatvAnna guNatvam , tattve vA gamanAderapi tattvAta na karmapadArthasadbhAvaH kvacidapIti na yukta 'kriyAvat' iti dravyalakSaNam / 'niSkriyasyAtmano na sa' iti cet ? kutastasya niSkriyatvam ? amUtatvAt iti cet ? pratyakSanirAkRtametat-pratyakSeNa hi dezAddezAntaraM gacchantamAtmAnamanubhavati lokaH / tathA ca vyavahAra:- ahamadya yojanamAtraM gataH' / na ca manaH zarIraM vA tadvayavahAraviSayaH, tasyAhaMpratyayavedyatvAt / tadevaM parasya sAdhya vikalaM nidarzanamiti sthitam / rIti se niSedha siddha hotA hai ataH isa niSedha sAdhaka anumAna se pUrvapakSI kA yaha anumAna ki-agniAdi kA UrdhvajvalanAdi devadatta ke guNa se niSpanna hai'-bAdhita ho jAtA hai| [ dehamAtravyApI AtmasAdhaka anumAna meM vAdha doSa kA nirasana ] tathA, Apane jo yaha kahA hai ki-agni Adi ke uprajvalana se, agnideza meM anumita hone vAle devadatta ke guNa se guNavAn AtmA kA bhI anumAna se usa deza meM astitva siddha hotA hai ataH ApakA svadehamAtravyApaka AtmA rUpa karma kA nirdeza AtmavyApakatA sAdhaka anamAna se jAyegA, usake bAdhita hone ke bAda Apane jo pahale hetu kA prayoga kiyA hai-'kyoMki devadattadeha meM hI vyApakarUpa se usakI AtmA kA upalambha hotA hai'-yaha hetuprayoga kAlAtyayApadiSTa ho jAyegA [ 147-4 ]-yaha saba aba nirasta ho jAtA hai| kyoMki agnideza meM devadattAtmA kA sadbhAva asiddha hai| dUrI bAta, agnijvalana meM devadattaNajanyatvasiddhi ke liye "kyoMki kArya hote hue devadatta ke prati upakAraka hai" aisA jo hetuprayoga kiyA hai vahA~ prazna hai ki 'kArya hote hue' aisA vizeSaNa lagAne kI kyA AvazyakatA hai ? vizeSaNa to kvacit sambhava aura kvacit vyabhicAra ina donoM ke hone para lagAyA jAya tabhI sArthaka hotA hai / to kyA Apane devadattaguNajanyatva ke viraha meM kahIM bhI devadatta ke prati upakArakatva dekhA hai jisase vyabhicAra kI zaMkA paDe aura usake vAraNa ke liye 'kAryatve sati' aisA kahanA paDe ? yadi kaheM ki-kAla aura IzvarAdi meM devadatta ke prati upakArakatva dikhatA hai aura devadattaguNajanyatva kAlAdi meM nahIM hai ataH vyabhicAra hotA hai, usake vAraNa ke liye 'kArya hote hue' aisA kahA hai, kAlAdi kAryAtmaka nahIM hai, ataH pUrA savizeSaNa hetu kAlAdi meM na rahane se vyabhicAra nahIM hogA |-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki kAla-IzvarAdi devadattaguNapUrvaka na hone para bhI yadi devadatta ke upakArI baneMge to yatkicit kArya (agnijvalanAdi) bhI devadattaguNajanya na hone para bhI devadatta ke upakArI bana sakate haiN| arthAt agnijvalanAdi meM hetu ke rahane para bhI sAdhya na hone kI zaMkA hone para hetu meM vipakSavyAvRtti saMdigdha ho jAne se hetu anaikAntika ho jaayegaa| tathA Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tena yaduktam-'yasmAt tadAtmano guNA api dUradezabhAvini tadaMganAMge'ntarAle copalabhyante tasmAt siddhaM tasya sarvatropalabhyamAnaguNatvam , ataH 'sarvagata pAtmA, sarvatropalabhyamAnaguNatvAt AkAzavat' ityanumAnabAdhitA tadAtmasvazarIramAtrapratijJA' iti, tannirastam , sarveSAM sarvagatAtmaprasAdhakatanAM pUrvameva nirastatvAta / atona svadehamAtravyApakAtmaprasAdhakahetorasiddhiH / nApyanamAnena tatpa kSabAdhA / na ca taddehavyApakatvenaivopalabhyamAnaguNo'pi tadAtmA sarvagato nijadehaikadezavRttirvA sthAna avirodhAt saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntiko hetuH iti yuktam ; vAyvAdAvapi tathAbhAvaprasaMgata: pratiniyatadezasambaddhapadArthavyavahArocchedaprasavateH / tathAhi-yadyathA pratibhAti tattathaiva sadvyavahArapathamavatarati, yathA pratiniyatadezakAlAkAratayA pratibhAsamAno ghaTAdiko'rthaH, anyathA pratibhAsamAnaniyatadezakAlAkArasparzavizeSaguNo'pi vAyuH sarvagataH syAt / na cAtra pratyakSabAdhaH, pareNa tasya proksstvopvrnnnaat| yaha bhI prazna hai ki 'devadatta sarvajJa nahIM hai kyoMki vaha vaktA hai' isa prakAra vizeSaNarahita hI vaktRtva' hetu kA jaise nAstika kI ora se prayoga kiyA jAtA hai vaise yahA~ bhI Apa vizeSaNa ke vinA hI hetuprayoga kareM to doSa kyA hai ? -'are ! kahA to hai ki kAla-IzvarAdi meM vyabhicAra hogA' hA~ kahA to hai kintu vaha ThIka nahIM hai kyoMki kAlAdi to nityasvabhAvavAle hai ata: ve to kisI ke bhI upakAraka nahIM ho skte|| taduparAMta, zatruzarIra ke pradhvaMsa kA abhAva usake pratipakSIyoM ke liye kucha na kucha upakAraka kartA hotA hai to vaha dhvaMsAbhAva bhI pratipakSIyoM ke guNanimittaka mAnanA paDegA / yadi vaisA mAneMge to vizeSaNayukta hetu vahA~ rahatA na hone se hetu bhAgA'siddha ho jAyegA kyoMki abhAvanitya hone se vahA~ kAryatva (vizeSaNa) rahatA nahIM hai| yadi ukta dhvaMsAbhAva ko devadattaguNanimittaka nahIM mAnege to agnijvalanAdi ko bhI usI taraha devadattaguNapUrvakatva ke vinA hI devadatta ke prati upakAraka mAna liyA jaayegaa| ata: agnijvalanAdi ke bala se devadatta ke guNa kI siddhi niravakAza ho jaayegii| [ AhAra kavala ke dRSTAnta meM sAdhyazUnyatA ] tathA, Apane jo AhArakavala kA dRSTAnta diyA hai usameM jo devadattaguNapUrvakatva Apa siddha mAnate haiM vahA~ devadattAtmA ke kauna se guNa ko hetu mAneMge ? yadi dharmAdi ko, to vaha bhI siddha karanA hogA kyoMki usameM vivAda hai| agara, prayatna ko hetu mAneMge to vaha svarUpAsiddha hai isaliye usakA sambhava nahIM hai| jaise dekhiye-zarIrAdi avayavoM meM AviSTa Atma pradezoM ke spandana ko prayatna rUpa nahIM mAnA jA sakatA kyoMki spandana to calanakriyArUpa hone se guNarUpa nahIM hai| yadi calanakriyA ko guNarUpa mAneMge to gamanAdi kriyA bhI guNarUpa hI mAnI jaayegii| phalata: karma (=kriyA) jaisA kahIM bhI koI padArtha hI nahIM rahegA / usake phalasvarUpa, dravya kA jo 'kriyAvattva' lakSaNa kiyA gayA hai vaha ayukta ho jaayegaa| yadi kaheM ki 'AtmA niSkriya hone se usameM karma jaise kisI bhI padArtha kA sadbhAva na ho isameM iSTApatti hai'-to yahAM prazna hai ki AtmA meM niSkriyatva kaise siddha huA ? yadi amUrta hone se, to yaha bAta pratyakSabAdhita hai, kyoMki sabhI logoM ko pratyakSa se yaha anubhava hotA hai ki 'hama eka deza se dUsare deza meM jAte-Ate haiM' / dekhiye, yaha vyavahAra bhI hotA hai ki 'maiM Aja sIrpha eka yojana hI gayA hU~' / aisA nahIM kaha sakate ki 'yahA~ gamanakriyA kI pratIti kA viSaya AtmA nahIM kintu Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atma vibhutve uttarapakSa: 591 yadi ca svadehaikadezasthitaH, kathaM tatra sarvatra sukhAdiguNopalabdhiH ? itarathA sarvatropalabhyamAnaguNo'pi vAyurekaparamANumAtraH syAt / na ca krameNa sarvadehabhramaNAt tasya tathA tatropalabdhiH , yugapat tatra sarvatra sukhAderguNasyopalambhAt / na cAzuvRtteyauMgapadyAbhimAna:, anyatrApi tathAprasakteH, zakyaM hi vaktu ghaTAdirapyekAvayavavRttiH AzuvRtteyugapat sarveSvavayaveSu pratIyata iti / ata eva saugato'pi tatraikaM *niraMzaM jJAnaM kalpayannirastaH, pratyavayavamanekasukhAdikalpane santAnAntaravat parasparamasaMkramAta anusyUtakapratItivilopaH 'sarvatra zarIre mama sukham' iti / atha yugpdbhaavibhirekshriirvttibhirneknirNshkssnnikskhsNvednrekpraamrshviklpjnnaadymdossH| asadetata, anekopAdAnasya parAmarzavikalpasyaikatvasambhave cArvAkAbhimataikazarIravyapadezabhAganekaparamANapAdAnAnekavijJAnAbhAve'pi tadvikalpasambhavAt / tato yadukta dharmakIttinA taM prati-"anekaparamANapAdAnamanekaM ced vijJAnaM santAnAntaravadekaparAmarzAbhAvaH" [ ] iti, tattasya na subhASitaM syAt / mana yA zarIra hai' kyoMki mana yA zarIra 'ahaM' isa pratIti kA viSaya nahIM hai| isase yaha siddha huA ki AhAra kavala ke dRSTAnta meM devadattaguNapUrvakatva rUpa sAdhya gAyaba hai / [AtmA ke guNa deha se anyatra upalabdha nahIM hote ] uparokta rIti se jaba devadattaguNapUrvakatva hI kahIM siddha nahIM ho sakatA to Apane jo pahale yaha kahA thA ki-jaba devadattAtmA ke guNa bhI dUradezavartI usakI patnI ke aMgadeza meM aura bIca meM bhI upalabdha hote haiM to isase yaha siddha hogA ki usake guNa sarvatra upalabdha hai / phalataH 'AtmA sarvagata (vyApaka) hai kyoMki usake guNa sarvatropalabdha haiM, udA0 AkAza" isa anumAna se, devadattAtmA usake dehamAtra meM vyApaka hone kI pratijJA bAdhita ho jAtI hai... ityAdi, yaha saba isaliye nirasta ho jAtA hai ki sarvagata AtmA ke sAdhaka sabhI hetuoM kA pahale hI nirasana kiyA jA cukA hai / isaliye aba apane deha mAtra meM Atma-vyApakatA ke sAdhaka hetu meM asiddhi doSa nahIM ho sakatA / anumAna se bhI dehavyApakatA vAle pakSa meM koI bAdhA prasakta nahIM hai / yadi yaha kahA jAya ki-'devadatta AtmA ke guNa sIrpha devadatta ke deha meM hI vyApaka bhAva se upalabdha bhale hote ho, phira bhI 'vaha sarvagata ho sakatA hai athavA deha ke kisI eka avayava meM hI saMkucita hokara rahane vAlA ho sakatA hai' aisI zaMkA ko avakAza hai, kyoMki sIrpha deha meM hI vyApakabhAva se guNoM ke upalambha ko sarvagatatva ke sAtha athavA 'saMkucitavRttitva' ke sAtha virodha nahIM hai / isa prakAra vipakSarUpa se saMdigdha AtmA meM se hetu kI vyAvRtti bhI saMdigdha ho jAne se dehamAtra vyApakatva sAdhaka hetu anaikAntika ho jAtA hai"-to yaha ThIka nahIM hai| kAraNa, vAyu Adi anya padArthoM meM bhI isa prakAra kI zaMkA ke prasaMga se padArthoM ke viSaya meM yaha amukadeza se hI sambaddha hai' ityAdi vyavahAroM kA uccheda ho jaayegaa| jaise dekhiye-jo jaise pratIta hotA hai vaha usI rUpa se sat vyavahAra kA viSaya hotA hai / jaise-amuka hI deza-kAla aura AkAra ke rUpa meM bhAsamAna ghaTAdi artha kA usI deza-kAla aura AkAra ke rUpa meM vyavahAra hotA hai| yadi aisA nahIM mAneMge to, vAyu kA sparzavizeSa Na niyata deza-kAla-AkAra se bhAsamAna hone para bhI usako sarvadezavyApaka mAnane kI Apatti hogii| *upA0 yazovijayaviracite nyAyAloke [ pR0 47--2 ] 'niraMza' ityasya sthAne 'niraMtaraM' iti pAThaH / Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yacca 'sAvayavaM zarIraM pratyavayavamanupravizaMstadAtmA sAvayava: syAt , tathA, paTavat samAnajAtIyArabdhatvAcca tadvad vinAzavAMzca syAt' iti, tadapi na samyak , ghaTAdinA vyabhicArAt-ghaTAdihi sAvayavo'pi na tantuvata prAkprasiddhasamAnajAtIyakapAlasaMyogapUrvakaH, matpiNDAta prathamameva sAvayavatvarUpAdyAtmanaH prAdurbhAvAditi nirUpayiSyamANatvAt / api ca, yadi tadAtmanaH kathaMcidvinAzaH pratipAdayitumiSTaH samAnajAtIyAvayavArabdhatvAt tadA siddhasAdhanam , tadabhinnasaMsAryavasthAvinAzena tadrUpatayA tasyApi naSTatvAt / atha sarvAtmanA sarvathA nAzaH, sa ghaTAdAvapyasiddha iti sAdhyavikalo dRSTAntaH / yadi ca tadaharjAtabAlAtmA prAgekAntenA'saMstathA'vayavairArabhyeta tadA stanAdau pravRttina syAta, tadabhilASa-pratyabhijJAna-smaraNa-darzanAderabhAvAt / 'tadArambhakAvayavAnAM prAksatAM viSayadarzanAdikam' iti cet ? tarhi teSAmeva tadaharjAtavelAyAM tanvantarANAmiva tatra pravRttiH syAnAtmanaH, smaraNAdya bhAvAt / ' kAraNagamane tasyApi sarvatra sA syAt , "kAraNasaMyoginA kAryamavazyaM saMyujyate" [ ] iti vacanAt na tasya viSayAnubhavAbhAvaH, bhedaikAnte cAsyAH prakriyAyAH samavAyaniSedhena niSedhAt / / yadi kaheM ki-vAya to pratyakSa se ho niyata deza-kAla-AkAra se upalabdha hotA hai ataH ApakI Apatti kA viSaya pratyakSabAdhita hai-to yaha ThIka nahIM kyoMki Apa to vAya parokSa hone kA varNana karate Aye haiN| [ deha meM AtmA kI saMkucita vRtti mAnane meM bAdhaka ] tathA yaha bhI prazna hai ki AtmA ko yadi saMkucitarUpa se deha ke kisI ekabhAga meM paryApta mAneMge to sAre deha meM sukhAdi guNoM kI upalabdhi hotI hai vaha kaise hogI ? guNoM kI upalabdhi vivakSita deza meM sarvatra hone para bhI yadi guNI ko usake eka bhAga meM hI avasthita kaheMge to vivakSita deza meM sarvatra vAyu ke sparzavizeSa guNa kI upalabdhi hone para bhI usa deza ke eka sUkSma bhAga meM paramANurUpa se hI vAyu kI sattA mAnane kI Apatti hogii| yadi kaheM ki-AtmA deha ke eka bhAga meM hone para bhI sAre deha meM ghumatA rahatA hai isaliye usake guNoM kI sAre deha meM upalabdhi hotI hai-to yaha bhI ThIka nahIM, kyoMki deha ke sabhI bhAgoM meM eka sAtha hI sukhAdi guNoM kI upalabdhi hotI hai| yadi kaheM ki-eka sAtha sukhAdi guNoM kI upalabdhi yaha vAstava meM zIghratA ke kAraNa ekasAtha 3 kA abhimAna mAtra hai-to yaha ThIka nahIM, kyoMki dUsare sthaloM meM bhI aisA tarka prasakta hogaa| tAtparya yaha hai ki koI aisA bhI kahegA ki ghaTAdi avayavI sarva avayavoM meM nahIM rahatA kintu eka hI avayava meM rahatA hai, sIrpha zIghrabhramaNa ke kAraNa sabhI avayavoM meM vaha upalabdha hotA hai| isI tarka se bauddha bhI kalpanA karatA haA nirasta ho jAtA hai| zarIra ke eka eka avayavoM meM eka aura niraMza jJAna hone kI bauddha ke kathanAnasAra yadi pratyeka zarIra avayavoM meM aneka jJAna-sukhAdi kI kalpanA kareMge to, jaise eka santAna se anya saMtAna meM vAsanA kA saMkrama nahIM hotA usI taraha eka avayava meM se anya avayavoM meM sukhAdi kA saMkrama na ho sakegA, phalataH 'mujhe sAre deha meM sukha huA' yaha samagra deha meM anugata eka sukhAnubhava pratIti kA vilopa ho jaayegaa| yadi kaheM ki-eka zarIra ke bhinna bhinna aMzoM meM eka sAtha hone vAle aneka niraMza sukhasaMvedanoM se eka parAmarzasvarUpavikalpa ke utpAdana se ukta pratIti ke vilopa kA doSa nahIM hogA to yaha ThIka nahIM kyoMki yadi isa prakAra aneka upAdAnoM se eka parAmarzavikalpa kA udbhava mAnA jAya to cArvAka ke mata meM bhI ekazarIrarUpa meM prasiddhivAle : aneka paramANuoM ke upAdAnoM se aneka vijJAna utpanna hone para bhI eka parAmarzavikalpa kA udbhava Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-Atmavibhutve uttarapakSaH 563 pratha kAraNaguNaprakameNa tatra darzanAdayo guNA varNyante, te'pi prAgasanta eva jAyanta iti, evamapi na kicit parihRtam / etena "avayaveSu kriyA, kriyAto vibhAgaH, tataH saMyogavinAzaH, tato'pi dravyavinAza." [ ] iti parasyAkRtaM pUrvabhavAnte tathA tadvinAze Adijanmani smaraNAdyabhAvaprasaMgAnirastam / na cAyamekAntaH-kaTakasya keyUrabhAve kutazcid bhAgeSu kriyA, vibhAgaH, saMyogavinAzaH, dravyanAzaH, punastadavayavAH kevalAH, tadanantaraM karma-saMyogakrameNa keyUrabhAvaH prmaanngocrcaarii| kevalaM suvarNakAravyApArAt kaTakasya keyUrIbhAvaM pazyAmaH, anyathAkalpane prtykssvirodhH| nahi pUrva vibhAgaH tataH saMyogavinAza iti, tadbhadAnupalakSaNAccaitanya-buddhivat / na caikAntena tasyA'kSaNikatve sukhasAdhanadarzanAdayaH sambhavantItyasakRdAveditamAvedayiSyate cetyAstAM tAvata / tato nAnakAntiko hetaH, vipakSe'sambhavAt / ata eva na viruddho'pi iti bhavatyata sarvadoSarahitAt kezanakhAdirahitazarIramAtravyApakasya vivAdAdhyAsitasyAtmanaH siddhiriti sAdhaktam-'ThANamaNovamasuhamuvagayANaM' iti / sambhava ho skegaa| phira dharmakItti kA jo yaha kathana hai ki aneka paramANu upAdAnoM se vijJAna yadi aneka utpanna hone kA mAnage to anya santAna ke sAtha jaise eka parAmarza nahIM hotA vaise una vijJAnoM meM bhI eka parAmarza nahIM ho sakegA-yaha kathana durbhASita ho jAyegA, subhASita nhiiN| [ AtmA meM nazvaratA kI Apatti nahIM hai ] yaha jo kahA jAtA hai ki-zarIra sAvayava hotA hai, AtmA kA anupraveza yadi pratyeka dehAvayava meM mAneMge to AtmA ko bhI dehavat sAvayava mAnanA par3egA, AtmA ko sAvayava mAnane para use samAna jAtIya avayavoM se janya bhI mAnanA hogA jaise ki vstr| ata eva AtmA ko bhI vastra kI taraha vinAzazIla mAnanA hogA |-to yaha ThIka nahIM hai| kAraNa, ghaTAdi meM hI ApakA niyama tUTa jAtA hai / ghaTAdi sAvayava to hotA hai kintu tanturUpa avayavoM ke saMyoga se utpanna vastra kI taraha vaha samAnajAtIya avayavoM se Arabdha nahIM hotA, arthAt pUrva meM prasiddha samAnajAtIya kapAloM ke saMyoga se ghaTa utpanna nahIM hotA kintu miTTIpiMDa meM se apane avayavoM se abhinnarUpa meM pahale hI ghaTa kI utpatti hotI haiM isakA hama Age nirUpaNa kareMge / aura yadi Apa samAnajAtIya avayavoM se janyatva hetu se devadattAtmA ke kathaMcid vinAza kA pratipAdana karanA cAhate haiM to hamAre prati yaha siddhasAdhana hogaa| kAraNa devadattAtmA se abhinna saMsArI avasthA ke vinAza se tadrupa se devadattAtmA kA nAza bhI ho hI jAtA hai [ aura muktAvasthA se utpatti bhI hotI hai ] | yadi Apa sarvAtmanA sarvarUpa se AtmA ke vinAza kI bAta kareMge to aisA nAza dRSTAntabhUta ghaTAdi meM hI asiddha hone se dRSTAnta sAdhyazUnya phalita hogaa| ekAnta nAza jaise aghaTita hai vaise ekAnta se utpatti bhI aghaTita hai / kAraNa, usI dina paidA hue bAlAtmA ko pUrvakAla meM yadi ekAnta se asat hotA huA apane avayavoM se utpanna hone vAlA mAneMge to usa dina usako stanyapAna meM pravRtti nahIM hogI, kyoMki usake pUrva-pUrva kAraNabhUta abhilASa, pratyabhijJA, smaraNa, darzanAdi kA sadbhAva hI nahIM hai| yadi kaheM ki-pUrvakAla meM sattAvAle usake janaka avayavoM ko viSaya kA darzana-smaraNAdi saba ho gayA hai ataH stanyapAna kI pravRtti ghaTita hogii| -to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki anya zaroroM meM pUrvapravRttaviSayadarzanAdi se sIrpha una zarIroM meM hI pravatti hotI hai na ki anya kisI meM, to usI taraha pUrvatana sattAvAle avayavoM ke viSayadarzanAdi se navajAta bAla kI janma velA meM una avayavoM kI hI pravRtti ho sakatI hai, navajAta bAlaka AtmA kI nahIM, kyoMki usako pUrva meM smaraNAdi kAraNa kA abhAva hai / yadi aisA kahA jAya ki-kAraNabhUta ava Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 yavoM ke viSayadarzanAdi se hama kAryabhUta navajAta bAlAtmA meM pravRtti hone kA kAraNakAryabhAva mAnege, to isa taraha sarvatra pravRtti mAnane kI Apatti AyegI kyoMki ApakA hI yaha vacana hai ki 'kAraNa ke sAtha jisakA saMyoga hotA hai usakA kArya ke sAtha saMyoga ho hI jAtA hai| ataH kisI meM bhI viSayAnubhava kA abhAva nahIM rhegaa| taduparAMta, darzanAdi ko AtmA se yadi ekAnta bhinna mAneMge to AtmA ke sAtha usakA koI sambandha na ho sakane se darzana-smaraNAdi prakriyA kA hI uccheda prasakta hogA, kyoMki samavAyasambandha kA to nirAkaraNa ho cukA hai| [kriyAdi krama se dravyanAza kI prakriyA kA nirasana ] yadi navajAta zizu meM darzanAdi guNoM kI utpatti kAraNagataguNoM kI parampaga se ( arthAt (kAraNagata guNoM se kAryagata guNoM kI utpatti, isa prakAra) mAneMge, aura yaha utpatti bhI yadi sarvathA. pUrvakAla meM avidyamAna hI guNoM kI mAneMge to-isase bhI pUrvokta doSa kA parihAra nahIM hotA, kyoMki isa prakAra se bhI smaraNAdi kI upapatti nahIM kI jA sktii| kisI bhI vastu kA ekAnta vinAza aura sarvathA pUrva meM asat kI uttarakAla meM utpatti mAnane para smaraNAdi abhAva kA doSa prasakta hotA hai isI liye vaizeSika vidvAnoM kI jo yaha prakriyA hai ki-prathama avayavI dravya ke avayavoM meM kriyA kI utpatti, tadanantara una avayavoM meM vibhAgaguNa kA udbhava, usake bAda avayavIdravyajanaka saMyoga kA vinAza aura usase dravya kA vinAza hotA hai-isa prakriyA kA abhiprAya bhI nirasta ho jAtA hai| kyoMki avayavajanya Atma pakSa meM, pUrvabhava ke anta meM to avayavI AtmA kA sarvathA nAza ho jAyegA phira isa janma ke prArambha meM bAlaka AtmA ko smaraNAdi kaise hogA ? nahIM ho skegaa| tathA, vaizeSikoM kA dikhAyA huA krama-kaTaka (alaMkAravizeSa) dravya se keyUra kI utpatti meM lakSita bhI nahIM hotA, arthAt kaTakadravya ke kucha avayavoM meM kriyA kA udbhava, usase una meM vibhAgaguNa kI utpatti usase Arambhaka saMyoga kA dhvaMsa, usase kaTakadravya kA vinAza aura sIrpha avayavoM kI hI sattA usake bAda phira se unameM kriyA-saMyogAdi krama se keyUra kI utpatti, aisA krama kisI bhI pramANa se siddha nahIM hai / sIrpha suvarNakAra ke prayatna se kaTakadravya se hI keyUra kA udbhava dikhAI detA hai, ataH viparIta kalpanA karane meM pratyakSa kA virodha mola lenA hogA / tathA pahale vibhAga guNa kA udbhava aura usase saMyoganAza-ina donoM meM bhI koI antara nahIM hai sIrpha zabdabheda hI hai, jaise kI caitanya aura buddhi zabda meM zabdabheda ke alAvA kucha antara nahIM hai| tathA AtmA ko sAMkhyamata kI taraha ekAnta akSaNika mAnane meM sukhasAdhanA aura darzana-smaraNAdi kA sambhava bhI nahIM rahatA hai-yaha bAta kaI pahale kaha dI gayI hai aura Age bhI kahI jAyegI isa liye abhI usako jAne do| prastuta bAta yaha hai ki AtmA ke dehapariNAma kI siddhi ke liye upanyasta hetu vipakSa meM na rahane se anaikAntika doSa niravakAza hai / jaba anaikAntika doSa kA saMbhava nahIM to virodha doSa kA to saMbhava sutarAM niSiddha ho jAtA hai kyoMki anaikAntika doSa virodha kA vyApakIbhUta hai / isa prakAra sarvadoSavinimukta hetu se vivAdAdhyAsita AtmA keza aura nakhAdi ko choDakara sAre dehamAtra meM hI vyApaka parimANa vAlA hai-yaha siddha hotA hai / niSkarSa, mUla granthakAra ne jo 'jinoM kA vizeSaNa kahA hai 'anupamasukhavAle sthAna meM pahu~ce hue' yaha deha vyApaka Atma pakSa meM atyanta saMgata hI kahA hai isameM koI saMdeha nahIM hai| [ AtmavibhutvanirAkaraNavAda samApta ] Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 595 [muktisvarUpamImAMsA] yadapi 'AtyantikabuddhayAdivizeSaguNocchedaviziSTa AtmA muktiH' iti tadapyapramANakam / atha tathAbhUtamuktipratipAdakaM pramANaM vidyate / tathAhi-navAnAmAtmavizeSaguNAnAM santAno'tyantamacchidyate, santAnatvAta, yo yaH santAnaH sa so'tyantamacchidyate, yathA pradIpasaMtAnaH, tathA cAyaM santAnaH, tasmAdatyantamucchidyate iti / santAnatvasya ca vyAptyA buddhayAdiSu sambhavAt pkssdhrmtyaa'siddhtaa'bhaavH| tatsamAnardhAmaNi miNi pradIpAdAvupalambhAdaviruddhatvam / na ca vipakSa paramANvAdAvastotyanaikAntikatvAbhAvaH, viparItArthopasthApakayoH pratyakSA''gamayoranupalambhAva na kAlAtyayApadiSTaH, na cAyaM satpratipakSa iti pazcarUpatvAta pramANam / / na ca nirhetukavinAzapratiSedhAta santAnocchede heturvAcyaH yataH samucchidyata iti, tattvajJAnasya viparyayajJAnavyavacchedakameNa niHzreyasahetutvena pratipAdanAt / upalabdhaM ca samyagjJAnasya mithyAjJAnanivRttau sAmarthya zuktikAdau-na ca mithyAjJAnenApyuttarakAlabhAvinA samyagjJAnasya virodhaH sambhavati, santAnocchitevivakSitatvAt / yathA hi samyagjJAnAt mithyAjJAnasantAnocchedaH naivaM mithyAjJAnAt samyagjJAnasantAnasya, tasya satyArthatvena balIyastvAt-nivRtte ca mithyAjJAne tanmUlatvAd rAgAdayo na bhavanti kAraNAbhAve kAryasyAnutpAdAda , rAgAdyabhAve ca tatkAryA pravRttiAvartate, tadabhAve ca dharmA'dharma :, ArabdhakAryayozcopabhogAt prakSaya iti, saJcitayozca tayoH prakSayastattvajJAnAdeva / taduktam[ bha0 gI0 4-37 ] 'yathaidhAMsi samiddho'gnirbhasmasAt kurute kSaNAt / jJAnAgniH sarvakarmANi bhasmasAta kurute tathA" | yora [ AtmA kI muktAvasthA kaisI hotI hai !] . nyAyamata meM kahA jAtA hai ki AtmA meM se buddhi Adi vizeSaguNoM kA sarvathA uccheda ho jAya aisI avasthA se viziSTa AtmA hI mukti hai / vyAkhyAkAra kahate haiM ki yaha bAta pramANazUnya hai| aba naiyAyika vidvAn apane mata kA samarthana karate hue kahate haiM [vizeSaguNocchedasvarUpamukti-naiyAyika pUrvapakSa ] .. pUrvokta svarUpa vAlI mukti kA samarthaka anumAna pramANa maujuda hai| dekhiye-"AtmA ke nava vizeSaguNoM ( buddhi-sukha-dukha-icchA-dveSa-prayatna-saMskAra-dharma-adharma ) kI paramparA kA sarvathA vinAza bhI hotA hai kyoMki vaha santAnAtmaka hai, jo jo santAnAtmaka hotA hai usakA kabhI sarvathA dhvaMsa hotA hI hai jaise dIpa kA saMtAna, vizeSa guNoM kI paramparA bhI santAnAtmaka hai ataH usakA bhI sarvathA vinAza hotA hai |"-is anumAna se muktidazAvAle AtmA meM buddhi Adi kA sarvathA dhvaMsa siddha hotA hai / yahA~ hetu meM asiddhi doSa nahIM hai kyoMki buddhi Adi vizeSaguNoM meM vyApakarUpa se sannAtAtmakatA sambhavita hai aura prasiddha bhI hai ata: heta santAnAtmakatA buddhi Adi pakSa meM vidyamAna dharma rUpa haiN| hetu meM virodha doSa bhI nahIM hai kyoMki buddhi Adi pakSa kA samAna dharmI (yAnI sapakSa) rUpa pradIpAdi dharmI meM santAnAtmakatA aura sarvathA dhvasa ye donoM hetu-sAdhya kA sAmAnAdhikaraNya prasiddha hai| sAdhya jahA~ nahIM hai aise vipakSabhUta paramANu Adi meM santAnAtmakatA bhI nahIM hotI ata: hetu meM sAdhyadroha kA doSa bhI naha di santAna meM sAdhya se viparIta artha kA pratipAdaka koI bhI pratyakSa Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 athopabhogAdapi prakSaye "nA'bhukta kSIyate karma kalpakoTizatairapi" [ ] ityAgamo'sti, tathA ca viruddhArthatvAdubhayorekatrArthe kathaM prAmANyam ? upabhogAcca prakSaye'numAnopanyAsamapi kurvanti'pUrvakarmANyupabhogAdeva kSIyante, karmatvAt , yad yat karma tat tad upabhogAdeva kSIyate, yathA'rabdhazarIraM karma, tathA caitat karma, tasmAdupabhogAdeva kSIyate' iti / na copabhogAt prakSaye karmAntarasyAvazyaMbhAvAta yA Agama pramANa upalabdha nahIM hai ata: hetu meM kAlAtyayApadiSTa (bAdha) doSa bhI nahIM hai / tathA viparItArtha kA sAdhaka koI pratipakSI hetu bhI nahIM hai| isa prakAra pakSavRttitva, sapakSavRttitva, vipakSa meM avRttitva, abAdhitatva aura asatpratipakSitatva ye pA~ca hetu ke rUpa prastuta hetu meM vidyamAna hone se, yaha anumAna buddhiAdi vizeSaguNa zUnya mukti kI siddhi meM Thosa pramANa hai| [mukti kA hetu tattvajJAna ] aisA kahane kI jarUra nahIM hai ki-'naiyAyika vidvAnoM ne nAza nirhetuka hone kA niSedha kiyA hai ataH jisa hetu se ukta santAna kA uccheda hotA ho aise hetu ko dikhAnA cAhiye / ' jarUra na hone kA kAraNa yaha hai ki hamane (naiyAyikoM ne) viparIta jJAna ke kramazaH vyavaccheda se, pramANAdi solaha tattvoM ke jJAna ko mokSa kA hetu kahA hI hai| sIpa Adi sthala meM, rajata ke mithyAjJAna ko nivRtti karane kA sAmarthya samyagjJAna meM hI hotA hai yaha dekhA huA hai / pUrvakAlIna mithyAjJAna se uttarakAlIna samyagjJAna kA hI virodha hone ko to sambhAvanA hI nahIM hai, kyoMki yahA~ virodha kA tAtparya santAno. ccheda kI vivakSA meM hai / arthAt , mithyAjJAna ke santAna kA samyagjJAna se uccheda hotA hai yaha suvidita hai kintu mithyAjJAna se samyagjJAna ke santAna kA kabhI uccheda nahIM hotA hai, kyoMki samyagjJAna satya artha para avalaMbita hone se balavAn hotA hai| mithyAjJAna kI nivRtti ho jAne para mithyAjJAnamUlaka rAgAdi kA udbhava bhI ruka jAtA hai, kyoMki kAraNa na hone para kAryotpatti nahIM hotii| rAgAdi ke na hone para tanmUlaka pravRtti bhI ruka jAtI hai / pravRtti ke viraha meM dharma aura adharma kA udbhava ruka jAtA hai / aise dharma aura adharma jina ke vipAka se una kA phalajanana zuru ho gayA hai aise dharma-adharma kA upabhoga se hI kSaya hotA hai| jaba ki saMcita (suSupta) dharmAdharma kA kSaya to tattvajJAna se hI ho jAtA hai / gItA zAstra meM kahA bhI hai ki jaise samRddha agni palamAtra meM indhana ko jalA detA hai vaise jJAnarUpa agni bhI sabhI karmoM ko bhasmasAt kara detA hai| [ upabhoga se hI karmavinAza kI upapatti ] saMcita karma kA vinAza tattvajJAna se hone kA kahA usameM yaha vivekapUrNa mImAMsA karanA Avazyaka hai ki upabhoga se bhI karma kSINa hote haiM isa tathya kA pratipAdaka yaha Agama vacana hai ki'abjoM yuga bIta jAne para bhI bhoga ke vinA karma kA kSaya nahIM hotA hai| dUsarI aura tattvajJAna se karmakSaya dikhAyA jAtA hai| eka hI artha ke viSaya meM paraspara viruddha artha ke pratipAdaka donoM vidhAna meM prAmANya kaise ho sakatA hai ? tathA upabhoga se hI karmakSaya hotA hai-isa tathya meM anumAna pramANa bhI dikhAyA jAtA hai-pUrva karma upabhoga se hI kSINa hote haiM kyoMki ve karma haiM, jo jo karma hotA hai Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 597 saMsArAnucchedaH, samAdhibalAdutpannatattvajJAnasyAvagatakarmasAmotpAditayugapadazeSazarIradvArAvAptAzeSabhogasya karmAntarotpattinimittamithyAjJAnajanitAnusandhAnavikalasya karmAntarotpattyanupapatteH / na ca mithyAjJAnAbhAve'bhilASasyaivA'sambhavAd bhogAnupapattiH, tadupabhogaM vinA karmaNAM prakSayAnupapatterjJAnato'pi tadathitayA pravRtteH vaidyopadezAdAturasyevauSadhAdyAharaNe, jJAnamapyevamazeSazarIrotpattidvAreNopabhogAta karmaNAM vinAze vyApArAdagnirivopacaryate iti vyAkhyeyam, na tu sAkSAta / na caitada vAcyam-tattvajJAninAM karmavinAzastattvajJAnAt itareSAM tUpabhogAditi, jJAnena karmavinAze prasiddhodAharaNAbhAvAt / na ca mithyAjJAnajanitasaMskArasya sahakAriNo'bhAvAt vidyamAnAnyapi karmANi na janmAntarazarIrANyArabhante ityabhyupagamaH zreyAna , anutpAditakAryasya karmalakSaNasya kAryavastuno'prakSayAnnityatvaprasavateH / atha anAgatayordharmAdharmayorutpattipratiSedhe tajjJAnino nityanaimittikAnuSThAnaM katham ? pratyavAyaparihArAtham / taduktam-[ ] nitya-naimittikaireva kurvANo duritakSayam / jJAnaM ca vimalIkurvannabhyAsena tu pAcayet // abhyAsAt pakvavijJAna: kaivalyaM labhate naraH / kevalaM kAmye niSiddhe ca pravRttipratiSedhataH / taduktam-nityanaimittike kuryAt prtyvaayjihaasyaa| mokSArthI na pravartate tatra kaamy-nissiddhyoH|| __ ata eva viparyayajJAnadhvaMsAdikrameNa vizeSaguraNocchedaviziSTAtmasvarUpamuktyabhyupagame na tattvajJAnakAryatvAdanityatvaM vAcyam , vizeSaguNocchedasya pradhvaMsatvAt tadupalakSitAtmanazca nityatvAditi, kAryavastunazcA'nityatvam / na ca buddhyAdivinAze guNinastathAbhAvaH, tasya tattAdAtmyAbhAvAt / vaha upabhoga se hI naSTa hotA haiM, udA0 zarIrajanaka karma, pUrva karma bhI karmAtmaka hI haiM isaliye upabhoga se hI ve naSTa ho sakate haiN| yadi zaMkA ho ki-upabhoga se yadi karmakSaya mAneMge to upabhoga se anya karmoM kA bandha bhI avazya hone se saMsAra kI paramparA calatI hI rahegI-to yaha ThIka nahIM hai, samAdhibala se jisane tattvajJAna kara liyA hai vaha karma ke sAmarthya ko (yaha karma kitanA upabhoga karAne meM samartha hai aisA) jAnakara usake anusAra eka sAtha utane zarIroM ko dhAraNa kara letA hai aura isa taraha karmaphala kA upabhoga kara letA hai phira bhI usako naye karmoM kA bandha nahIM hotA, kyoMki naye karma kI utpatti kA nimitta mithyAjJAnajanya 'deha meM AtmavRddhi' svarUpa anusandhAna hai jo tattvajJAnI ko nahIM hotA hai| [ tattvajJAnI kI bhI bhoga meM pravRtti yuktiyukta ] tattvajJAnI ko bhogAbhilASA hone kA sambhava hI nahIM hai phira vaha bhoga karegA hI kaise ? isa kA uttara yaha hai ki tattvajJAnI yaha jAnatA hai ki upabhoga ke vinA karmakSaya hone vAlA nahIM hai, svayaM karmakSayArthI hone ke kAraNa tattvajJAnI kI ukta jJAna se hI upabhoga meM pravRtti ho jAtI hai, usake liye bhogAbhilASA kI AvazyakatA nahIM hai / jaise dardI ko kaTu auSadha pAna kI abhilASA na hone para bhI vaidya ke upadeza se roganAza ke liye usameM pravRtti hotI hai| tattvajJAna se mokSa hone kA jA gItA meM kahA hai usakI bhI yahI vyAkhyA hai ki karmanAza ke liye Avazyaka saMpUrNa karmavyUha ke dvArA usa karma kA bhoga kara ke nAza karane meM tattvajJAna vyApAra rUpa hai isIliye upacAra se usako agni jaisA kahA hai / vAstava meM vaha agni kI taraha sAkSAt karmavinAzaka nahIM hai / ata: 'tattvajJAnIoM ko karmanAza tattvajJAna se hotA hai aura dUsaroM ko upabhoga se hotA hai'-yaha kahane lAyaka nahIM rahA, kyoMki jJAna se karma kA nAza hone meM koI bhI prasiddha udAharaNa hI nahIM hai| karma kI sattA rahane para tattvajJAnI kA Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha mokSAvasthAyAM caitanyasyApyucchedAnna kRtabuddhayastatra pravarttanta ityAnandarUpAtmasvarUpa eva mokSo'bhyupagantavyaH / yathA tasya citsvabhAvatA nityA tathA paramAnandasvabhAvatA'pi / na cAtmanaH sakA. zAccitsvabhAvatvamAnandasvabhAvatvaM vA'nyat , ananyatvena zrutau zravaNAt "vijJAnamAnandaM brahma" [bRhadA0 u0pra03, brA09 maM0 28 ] iti / tasya tu paramAnandasvabhAvatvasya saMsArAvasthAyAmavidyA punarjanma kyoM nahIM hotA aise prazna kA yaha mAnakara yadi samAdhAna kiyA jAya ki tattvajJAnI ko mithyAjJAnamUlaka saMskAra rUpa sahakArI kAraNa na hone se, pUrva karmoM ke rahane para bhI nayA janma nahIM lenA paDatA hai-to yaha samAdhAna ThIka nahIM hai| kyoMki karma svayaM kAryarUpa hai, jaba taka usakA phala - - utpanna nahIM hogA taba taka usakA vinAza bhI nahIM hogA to ve karma nitya avasthita ho jAne kI Apatti hogI / arthAt tattvajJAnI kabhI karmamukta nahIM ho skegaa| [nityanaimittika anuSThAna kA prayojana ] yadi pUchA jAya ki jaba Apa tattvajJAna ke bAda bhAvi dharma-adharma kI utpatti ruka jAne kA kahate haiM to phira tattvajJAnI ko nitya (saMdhyopAsanAdi) aura naimittika (grahaNa ke dina dAnAdi) kRtyoM ko karane kI jarUra kyA ? to uttara yaha hai ki nitya aura naimittika kRtya na karane para jo nukasAna hone vAlA hai yAnI azubha karmabandha hotA hai usase bacane ke liye nitya-naimittika kRtya jJAnI ko bhI karanA hotA hai / kahA hai "nitya aura naimittika kRtyoM se pApakarma kA kSaya karatA huA (sAdhaka AtmA) jJAna ko nirmala karatA huA, abhyAsa se jJAna ko paripakva kreN|" "abhyAsa se jJAna paripakva ho jAne para manuSya kaivalya ko prApta karatA hai, kAmya aura niSiddha kAryoM meM pravRtti ke ruka jAne se kevala hotA hai|" tathA kahA hai ki-"nukasAna se bacane ke liye nitya-naimittika kRtya karate raheM, kAmya aura niSiddha kRtyoM meM mumukSu kI pravRtti nahIM hotI hai|" pUrvokta anumAna se isa prakAra buddhi Adi vizeSaguNoM ke uccheda viziSTa AtmasvarUpa mukti kA svIkAra karane para yadi koI aisA kaheM ki-viparyayajJAna ke kramaza: nAza se tattvajJAna dvArA utpanna hone vAlI mUkti tattvajJAna kA kArya hone se svayaM bhI (anitya%D) vinAzI hone kI Apatti Ayega to yaha ThIka nahIM kyoMki vizeSaguNoccheda to dhvaMsAtmaka hai, isaliye vaha sadA sthAyI hI hotA hai aura usase upalakSita AtmA svayaM hI nitya hotA hai| anitya vahI hotA hai jo kAryabhUta hote hue vastu (bhAva)svarUpa ho / dhvaMsa kArya hone para bhI bhAvAtmaka nahIM hai aura AtmA bhAvAtmaka hone para bhI kAryabhUta nahIM hai ata: anityatva kI Apatti kahIM bhI nahIM hai| yaha bhI nahIM kaha sakate ki-'buddhi Adi guNoM kA nAza hone para guNavAn AtmA bhI naSTa ho jAyegA'-kyoMki guNa aura guNI kA nyAyamata meM tAdAtmya nahIM hotA jisa se ki guNa ke nAza se guNI ke nAza kI Apatti ho / [ mukti paramAnandasvarUpa-vedAntapakSa ] mokSAvasthA meM sukha kI sattA mAnane vAle prativAdi yahA~ naiyAyika ke samakSa vAda prastuta karate kahate haiM ki-mokSAvasthA meM yadi caitanya kA uccheda mAnA jAya to phira vuddhimAna loga mokSa ke liye pravRtti hI nahIM kareMge, ataH Anandamaya AtmasvarUpa ko hI mokSa mAnanA cAhiye / AtmA meM caita Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDakA0 1-muktisvarUpamImAMsA saMsargAdapratipattirAtmano'vyatiriktasyApi, yathA rajjvAdevyasya tattvA'grahaNA'nyathAgrahaNAbhyAM svarUpaM na prakAzate yadA tvavidyAnivRttistadA tasya svarUpeNa prakAzanam , evaM brahmaNo'pi tattvA'grahA'nyathAgrahAbhyA bhedaprapaJcasaMsagodAnandAdisvarUpa na prakAzate / mumukSayatnena tu yadA'nAdyavidyAvyAvRttistadA svarUpapratipattiH, saiva mokssH| ata evoktam - . "prAnandaM brahmaNo rUpaM tacca mokSe'bhivyajyate" [ ] iti, 'brahmaNaH' iti ca sukhasya SaSThayA vyatirekAbhidhAne'pi na bhedastanmahattvavata , saMsArAvasthAyAM svapratibhAsAta tayA tasya vyatirekAbhidhAnam / yathA''tmano mahattvaM nijo guNo na ca saMsArAvasthAyAmAtmagrahaNe'pi pratibhAti tadvannitya sukhamavidyAsaMsargAt mukteH pUrvamAtmA'vyatirikta taddharmo vA na pratibhAti / mahattvavat sarvezvaratvaM sadA prabuddhatvaM satyasaMkalpAditvaM ca brahmasvabhAvamapi na prakAzate avidyAsaMsargAt / anAdyavidyocchede tu svarUpAvasthe brahmaNi teSAM pratibhAsastadvat paramAnandasvabhAvatvasyApIti / asadetad-apramANakatvAt / tathAhi-na tAvadevaMvidho'bhyupagamaH prekSAvatA'pramANako'GgIkatta yuktaH, atiprasaMgAt / pramANadattve ca pratyakSAnumAnAgamebhyo'nyatamad vaktavyam / tatra na tAvat pratyakSametadarthavyavasthApakam , asmadAdIndriyajanyapratyakSasyAtra vastuni vyApArAnupalambhAt / 'yogipratyakSa tvevaM pravartate utAnyathA' ityadyApi vivAdagocaram / nyasvabhAva jaise nitya hotA hai vaise paramAnandasvabhAva bhI nitya hI hotA hai / tathA, AtmA se caitanyasvabhAva athavA sukhasvabhAva bhinna nahIM hai, upaniSad meM use abhinna hI dikhAyA gayA hai, jaise ki bRhadAraNyaka meM kahA hai ki 'brahma vijJAna (maya) aura Ananda (maya) hai'| yadi kaheM ki-AnandasvabhAva nitya hai to usakA anubhava kyoM nahIM hotA ?-to uttara yaha hai ki AtmA paramAnandasvabhAva hone para bhI sAMsArika avasthA meM anAdikAlIna avidyA ke kusaMga ke kAraNa AtmA se abhinna hote hue bhI sukhasvabhAva kA anubhava saMsAradazA meM nahIM hotA hai| udA0-kucha timira ke saMsarga se rajjudravya ke rajjutva kA grahaNa nahIM hotA hai aura sarpa ke sAtha sAdRzya ke kAraNa usa se viparIta sarpatva kA grahaNa hotA hai isaliye rajju kA svarUpa vidyamAna hote hue bhI usakA prakAza nahIM hotA hai / jaba avidyA-timira kA vilaya ho jAtA hai taba rajju ke apane yathArthasvabhAva kA prakAzana hotA hai / usI taraha brahma kA bhI apane svarUpa se bodha na ho kara viparIta svarUpa se bodha jaba hotA hai taba vividha vastuprapaMca ke saMsarga se Anandamaya svarUpa prakAzita nahIM hotA kiMtu jaba mumukSu udyama karatA hai taba avidyA kA vilaya hone para Anandamaya svabhAva kI anubhUti hotI hai-yahI vAstava mokSa hai / isI liye kahA gayA hai-"Ananda brahma kA rUpa hai aura usakI abhivyakti mokSa meM hotI hai|" yahA~ 'brahma kA Ananda' isa prakAra SaSThI vibhakti kA prayoga kara ke brahma aura Ananda kA pRthak pRthak vidhAna hone para bhI vAstava meM una donoM meM koI bheda nahIM hai, jaise mahattva (mahatparimANa) pathaka nahIM hote / bheda na hone para bhI SaSTho vibhakti se Ananda kA pRthaka vidhAna karane kA prayojana yaha hai ki saMsArAvasthA meM usakA pratibhAsa nahIM hotA hai / udAharaNarUpameM dekhiye ki mahattva AtmA kA apanA guNa hai. saMsArAvasthA meM AtmA kA anabhava hone para bhI tadgata mahattva kA bhAna nahIM hotA hai, usI taraha AtmA se abhinna athavA AtmA ke * dharmabhUta nitya sukha kA bho avidyA ke prabhAva se mokSa ke pUrva anubhava nahIM hotA hai / mahattva kA jaise Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 kiMca, nityasya sukhasya tasyAmavasthAyAmabhivyaktiravazyaM saMvedanam-anyathA'bhivyaktyabhAvAttatra ca vikalpadvayaM-nityamanityaM vA tad bhavet ? A nityatve tasya mukti-saMsArAvasthayoravizeSaprasaMgaH, saMsArAvasthasyApi nityasukhasaMvedanasya nityatvAt muktAvasthAyAmapi tatsaMvedanAdeva muktatvam , tacca saMsAryavasthAyAmapyaviziSTam / api ca, karaNajanyena sukhena sAhacarya saMsAryavasthAyAM tasya gRhyata tatazca sukhadvayopalambhaH, sarvadA bhvet| atha dharmAdharmaphalena sukhAdinA nityasakhasaMvedanasya saMsArAvasthAyAM pratibaddhatvAnnAnubhavaH, zarIrAdinA vA pratibandhAt tannAnubhUyate tena na dvayoravasthayoravizeSaH / nA'pi yugapata sukhadvayopalambhaH / ayuktametat-zarIrAde gArthatvAnna tadeva nityasukhAnubhavapratibandhakAraNam , na hi yad yadarthaM tat tasyaiva pratibandhakaM dRSTam / na ca vaSayikasakhAnubhavena nityasakhAnubhavapratibandhaH sambhavati / tathAhi-na tAvata sukhasya nApi tadanubhavasya pratibandho'nutpattilakSaNo vinAzalakSaNo vA yuktaH, dvayorapi. nityatvAbhyupagamAt / nApi saMsArAvasthAyAM bAhyaviSayavyAsaMgAd vidyamAnasyApyanubhavasyA'saMvedanam tadabhAvAttu mokSAvasthAyAM saMvedanamityapyasti vizeSaH, nityasukhe hyanubhavasyApi nityatvAd vyaasNgaanupptteH| bhAna nahIM hotA usI taraha sarvezvarya, prabuddhatva aura satyasaMkalpatA Adi bhI brahma ke svabhAvabhUta hI hai kintu avidyA ke prabhAva se una kA anubhava nahIM hotA hai / anAdikAlIna avidyA kA dhvaMsa hone para brahma jaba svasvarUpa meM avasthita ho jAtA hai taba sarvaizvarya prabuddhatva-satyasaMkalpatA kA jaisA anubhava hotA hai vaise paramAnandasvabhAva kA bhI anubhava hotA hai / [muktisukhavAdivedAntImata kA nirasana ] naiyAyika kahate haiM ki mukti sukhasvabhAvamaya hone kI bAta galata hai cUMki usameM koI pramANa hI nahIM hai / jaise dekhiye-mukti meM sukha hone kA mata pramANazUnya hone se buddhimAnoM ke liye svIkAra pAtra nahIM hai, pramANa ke vinA bhI yadi kucha bhI mAna leMge to gardabhasIMga ko bhI mAnane kA atiprasaMga hogaa| yadi mukti ke sukha meM koI pramANa hai to vaha pratyakSa hai, anumAna hai yA AgamapramANa hai yaha kahanA hogA / inameM se pratyakSapramANa to mukti meM sukha kA sadbhAva siddha nahIM kara sakatA hai / kAraNa, hama logoM kA indriyajanya pratyakSa aise atIndriya padArtha ke grahaNa meM sakriya hI nahIM hai / yogI kA pratyakSa yadyapi atIndriyArthasparzI hone para bhI vaha 'mukti meM sukha kA grAhaka hai yA sukhAbhAva kA' isa viSaya meM aba bhI vivAda jArI hai| __ taduparAMta, muktAvasthA meM nitya sukha kI abhivyakti hone kA jo kahA gayA hai usameM abhivyakti kA yahI artha karanA hogA ki sukha kA avazyameva saMvedana = anubhava karanA, saMvedana se anya atha ko 'abhivyakti' hI nahIM kahA jA sktaa| aba yahA~ do vikalpa haiM-A nityasukha kA saMvedana nitya hai yA B anitya ? yadi vaha nitya hogA to saMsArAvasthA meM aura mukti dazA meM kucha bhI pharpha nahIM rhegaa| kAraNa, nityasukha kA saMvedana bhI nitya hone se saMsArAvasthA meM bhI rahegA, mukta dazA meM bhI muktatva to nityasukhasaMvedanamaya hI hai aura vaha saMsArAvasthA meM bhI nitya hone se jyoM kA tyoM hai| tathA, saMsArAvasthA meM hara hameza do prakAra ke sukha kA eka sAtha anubhava prasakta hogA nitya sukha kA saMvedana to nitya hone se hai hI aura dUsarA indriyajanya sukha bhI nityasukha ke sahannArI rUpa meM anubhava meM AyegA / jaba ki do sukhoM kA eka sAtha upalambha to anubhavaviruddha hai / Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 601 tathAhi-Atmano rUpAdiviSayajJAnotpattau viSayAntare jJAnAnupapattiAsaGgaH, evamindriyasyApyekasmin viSaye jJAnajanakatvena pravRttasya viSayAntarejJAnAjanakatvaM vyAsaGgaH / na caivamAtmanorUpAdiviSayajJAnotpattau nityasakhe jJAnAnutpattiH, tajjJAnasyApi nityatvAt / zarIrAdestu sakhapratibandhakatvAbhyupagame tadapahantuhiMsAphalaM na syAt / tathAhi-pratibandhavidhAtakRdupakAraka eveti dRSTAntena nityasukhasaMvadenapratibandhakasya shriiraaderhntuhiNsaaphlsyaabhaavH| B athA'nityaM tatsaMvedanaM tadA tadavasthAyAM tasyotpattikAraNaM vAcyam / atha yogajadharmApekSaH puruSAntaHkaraNasaMyogo'samavAyikAraNam / na, yogajadharmasyApyanityatayA vinAze'pekSAkAraNAbhAvAt / athAdyaM yogajadharmAdupajAtaM vijJAnamapekSyottaraM vijJAnaM tasmAccottaramiti santAnatvam / tanna, pramANAbhAvAt / tathA ca zarIrasambandhAnapekSaM vijJAnamevAtmAntaHkaraNasaMyogasyApekSAkAraNamiti na dRSTam , na ca dRSTaviparItaM zakyamanujJAtum / prAkasmikaM tu kArya na bhavatyeva / atha matam-zarIrAdirahitasyApi tasyAmavasthAyAM yogajadharmAnugrahAta sukhsNvednmutpdyte| tathAhi-mumukSupravRttiriSTAdhigamArthA, prekSApUrvakAripravRttitvAta , kRSibalAdiprekSApUrvakAripravRttivat, evaM teSAM zAstrIya upadeza iSTAdhiga [nityasukhasaMvadena meM pratibandha kI anupapatti ] yadi aisA kahA jAya-"nitya sukha kA saMvedana saMsArAvasthA meM dharmAdharmaphalabhUta sukha-duHkha se athavA to zarIra se hI pratiruddha ho jAtA hai isalie nitya sukha kA anubhava usa vakta nahIM hotaa| isa sthiti meM na to saMsAradazA-muktadazA ke tulyatA kI Apatti hai, na to eka sAtha do sukha ( nitya aura dharma janya) ke upalambha hone kI Apatti hai-" to yaha bAta ayukta hai kyoMki zarIrAdi to bhoga ke liye hI utpanna huA hai ( arthAt sukhAdisAkSAtkAra kA hetu hai ) ata: unako nityasukhAnubhava ke pratirodha kA kAraNa nahIM kahA jA sakatA, jo jisake liye (utpanna) hai vaha usakA pratirodhaka bane aisA dekhA nahIM hai / tathA vaiSayika sukha kA anubhava bhI nityasukha ke anubhava kA virodhI bane yaha saMbhava nhiiN| dekhiye-pratirodha kA artha hai yA to vastu kI utpatti ko roka denA, yA usakA vinAza kara denA, yahAM mukti kA sukha bhI nitya mAnA hai, aura usakA saMvedana bhI nitya mAnA hai ata: donoM meM se kisI kA bhI pratirodha zakya nahIM hai| yadi aisA kaheM saMsArAvasthA meM bAhya viSaya ke vyApaMga se, vidyamAna bhI sukhAnubhava kA saMvedana nahIM hotA hai jaba ki muktadazA meM vyApaMga ke na hone se nityasukhAnubhava kA saMvedana hotA hai yaha saMsAradazA aura muktadazA meM pharka hai / to yaha ThIka nahIM, kyoMki nityasukha kA anubhava bhI nitya hone paMga kI bAta hI aghaTita hai / dekhiye-jaba jIvoM ko eka rUpAdiviSaya kA jJAna utpanna hotA hai taba anya rasAdiviSaya kA jJAna utpanna nahIM hotA- isI kA nAma vyApaMga hai| athavA, eka ghaTarUpAdi viSaya ke grahaNa meM pravRtta netrendriya kA anya paTarUpAdi viSaya ke grahaNa meM Abhimukhya na honA isIko vyApaMga kahate haiM / kintu yahA~ to AtmA ke nityasukha kA anubhavajJAna bhI nitya hI hai, usako utpanna nahIM honA hai, phira rUpAdiviSayaka jJAna kI utpatti ke kAla meM nityasukhaviSayaka jJAna kI utpatti na hone kI bAta hI saMgata nahIM hai / tathA zarIrAdi ko yadi sukha kA pratibandhaka mAnege to phira sukha yA sukhAnubhava meM vighna bhUta zarIra kA ghAta karane vAle ko hiMsA kA pApa nahIM lagegA arthAt usakA phalabhoga bhI nahIM karanA pdd'egaa| tAtparya yaha hai ki vighna kA nAza karane vAlA to upakAraka hI kahA Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 mArthaH, upadezatvAt , tadanyopadezavat , tadetat pratipAditam-"nobhayamanarthakam" [ iti, mokSasukhasaMvedanAnabhyupagame pravRttyupadezayona kiMcit phalaM bhavet / etaccA'yuktam-pravRttyupadezayoranyathAsiddhatvAt / bhavet sAdhyasiddhiyathoktAddhetudvayAt yadyekAntenaiva pravRtterupadezasya ca iSTAdhigamArthatvaM bhaveta, tayostvanyathApi darzanAta nAbhimatasAdhyasAdhakatvam / tathAhi-prAtarANAM cikitsAzAstrA niSThAyinAmaniSTapratiSedhArthA pravattidRzyate upadezazca, prataH kathamiSTaprAptyarthatA pravattyupadezayoH? ! kiMca, iSTA'niSTayoH sAhacaryamavazyambhAvi, ato yadISTAdhigamArthA pravattistadA balAta tasyAmadhasthAyAmaniSTasaMvedanamApatati, na hISTamaniSTAnanaSaktaM kvacidapi vidyate / tasmAdaniSTahAnArthAyAmapi pravRttAviSTaM hAtavyam , tayovivekahAnasyA'zakyatvAt / kiMca, dRSTabAdhazna tulyaH / tathAhi-yathA muktyavasthAyAmanityaM sukhamatikramya nityamupeyate pramANazUnyaM tadviruddhaM ca, tathA zarIrAdinyapi nityasukhabhogasAdhanAni varaM kalpitAni, evaM muktasya nityasukhapratipattiH sAdhvI syAt / atha jAtA hai-isa nyAya se nityasukha ke saMvedana meM vighnabhUta zarIrAdi kA dhvaMsa kara dene vAle ko hiMsA (pApa) kA phala (duHkha) nahIM bhugatanA pdd'egaa| [ anitya sukhasaMvedana kI mukti meM anupapatti ] __B aba yadi kaheM ki-'nityasukha kA saMvedana anitya hai'-to muktAvasthA meM usakA utpAdaka kauna hai yaha kahanA hogA / yadi yogajanitadharma se sApekSa AtmA-anta:karaNa kA saMyoga asamavAyikAraNa utpAdaka banegA-aisA kahA jAya to yaha saMgata nahIM hai kyoMki yogajanita dharma svayaM hI anitya hone se nAzavaMta hai ataH usa apekSAkAraNa ke abhAva meM vaha kaise utpanna hogA? yadi kaheM ki-yogajadharma bhale hI nAzavaMta ho kintu usase jo Adya saMvedana (vijJAna) utpanna hogA usa vijJAna se hI apara apara vijJAna santAnakrama se utpanna hotA rahegA-to yaha ThIka nahIM kyoMki isa bAta meM koI pramANa hI nahIM hai / tAtparya yaha hai ki dehasambandha ke abhAva meM Adya vijJAna hI uttara-vijJAna kI utpatti meM AtmA antaHkaraNasaMyogarUpa asamavAyikAraNa kA ( yogajadharma ke badale ) apekSA kAraNa bana jAya aisA kahIM dRSTa nahIM hai aura dRSTa viparIta kalpanA meM sammati nahIM dI jA sktii| aura kArya kI akasmAt (vinA kisI hetu se) utpatti ho jAya yaha bho zakya nhiiN| [ mumukSu kI pravRtti iSTa prApti ke liye yA aniSTatyAga ke liye ] kadAcit yaha abhiprAya ho ki-mokSAvasthA meM zarIrAdi ke na hone para bhI yogajanita dharma ke prabhAva se sukha kA saMvedana ho sakatA hai / dekhiye, mumukSa kI pravRti iSTa kI prApti ke liye hI hotI hai, kyoMki mumukSu buddhipUrvaka kAma karatA hai / udA0 buddhipUrvaka kAma karane vAle kisAna kI pravRtti / tathA yaha bhI eka anumAna hai ki zAstroM kA upadeza iSTa ko prApta karAne ke liye hai kyoMki yaha upadeza hai jaise mAtA-pitA kA upadeza / isase yaha kahanA hai ki mumukSu kI pravRtti aura zAstra kA upadeza donoM nirarthaka nahIM (kintu sArthaka hote) haiN| aba yadi muktidazA meM sukha kA saMvedana nahIM svIkAreMge to mukti ke liye upadeza aura tadartha pravRtti donoM vyartha ho jAyeMge kyoMki sukha ke sivA unakA aura to koI saMbhavita phala hI nhiiN| kintu yaha abhiprAya yukta nahIM hai kyoMki upadeza aura pravRtti donoM kA sukha hI antima phala mAnA jAya aura anya kucha nahIM aisA koI bandhana nahIM hai, arthAt anya (dukhAbhAvAdi) phala se upa Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 zarIrAdonAM kAryatvAt kathaM nityatA ? pramANabAdhitatvAccharIrAdInAM nityatvamazakyaM sAdhayitum / nanvetat sukhe'pi samAnam , dRSTasya sukhasyopajananA'pAyadharmakasya tadvaikalyaM pramANabAdhitatvAt kathaM parikalpayituM zakyama ? atha syAdeSa doSaH yadi dRSTasyeva sakhasya nityatvamasmAbhirupeyeta yAvatA dRSTasakhavyatiriktamAtmadharmatvenAbhimataM nityaM tatazca kathaM dRSTavirodhaH? asadetat , tatra pramANA'bhAvAdityuktatvAt / yadapyanumAnaM tatsiddhaye pradarzitaM tadapi pravRtteraniSTapratiSedhArthatvAnnaikAntenA'bhimatasAdhyasAdhakam / mA bhUdanumAnam, Agamastu nityasukhasAdhakastasyAmavasthAyAM bhaviSyati, tathA ca pUrvamuktam "vijJAnamAnandaM brahma" iti, asadetat ; tadAgamasyaitadarthatvA'siddhaH / athApi kathaMcid nityasukhapratipAdakatvaM tasyAbhyupagamyate tathApyAtyantike saMsAraduHkhAbhAve sukhazabdo gauNaH, na tu nityasukhapratipAdakatvAd mukhyaH / atha kathaM du khAbhAve sukhazabda upeyate ? lokavyavahArAddhi zabdArthasambandhAvagamaH, sukhazabdazca duHkhAbhAve loke'navagatasambandhaH kathamAgame duHkhAbhAvaM pratipAdayati ? naMSaH doSaH, na hi loke mukhya evArthe prayogaH zabdAnAM kintu gauNe'pi / tathAhi-duHkhAbhAve'pi sukhazabdaM prayuJjAnAH lokA upalabhyate, yathA jvarAdisantaptA yadA jvarAdibhivimuktA bhavanti tadA'bhidadhati 'sukhinaH saMvRttA smaH' iti / kiMca, iSTArthAdhigamArthAyAM ca mumukSoH pravRttau rAganibandhanA tasya pravRttirbhavet , tatazca na mokSAvAptiH, klezAnAM bandhahetutvAt / dezAdi kI vyarthatA dUra ho jAne se sukha ke prati ve anyathAsiddha hai| uparokta do anumAna se to sAdhyasiddhi kA tabhI saMbhava thA yadi pravRtti aura upadeza ekAntataH iSTa prApti ke liye hI hone kA niyama hotA / iSTaprApti kA uddeza na hone para upadeza aura pravRtti dekhI jAtI hai ata: pUrvokta donoM hetu sAdhyadrohI hone se unase iSTa sAdhya kI siddhi honA dUra hai| dekha lo, cikitsAzAstrokta upAyoM ko Acarane vAle rugNa mAnavoM kI pravRtti aniSTabhUta roga ke pratikAra ke liye hI hotI hai, kucha pAne ke liye nhiiN| uparAMta, cikitsAzAstroM kA upadeza bhI roganAza ke liye hI hai| phira kaise kahA jAya ki upadeza aura mumukSu kI pravRtti iSTaprApti ke liye hI hotI hai aura anya kisI ke liye nahIM ??! [aniSTAnanuSakta iSTa kA sadbhAva nahIM hotA] tathA, yaha bhI avazya mAnanA par3egA ki iSTa aura aniSTa donoM eka-dUsare ke avazya sahacArI hai, phalataH yadi iSTa prApti ke liye pravRtti kareMge to usa avasthA meM aniSTa kA saMvedana na icchane para bhI A par3egA, kyoMki aniSTa se sarvathA asambaddha aisA koI iSTa hai hI nhiiN| [ iSTamAtra aniSTAnuSaMgI hI hai| ] ataH aniSTa se bacane ke liye pravRtti karane para tadanuSaMgI iSTa ko bhI choDanA hI hogA kyoMki iSTa se aniSTa ko alaga karake usakA tyAga karanA zakya nahIM hai / tathA dRSTa bAdha bhI prasakta hai / arthAt mukti meM anityasukha se viparIta nitya sukha mAnane meM pratyakSa bAdha bhI hai / yadi anityasakha ko na mAna kara mukti avasthA meM nitya sakha mAnanA hai jisameM na kevala pramANa abhAva hI hai apitu pramANavirodha bhI hai, to phira nityasakhabhoga ke sAdhanabhUta nityazarIrAdi kI kalpanA bhI sundara hI kahI jAyegI, vAha ! kitanI sundara hai ApakI nityasukha kI mAnyatA !!! isa prakAra nitya zarIra aura nitya sukha kI kalpanA meM dRSTabAdha to samAna hI hai / yadi kaheM ki-zarIrAdi to kAya haiM ve kaise nitya ho sakate haiM ? zarIrAdi kI nityatA pramANabAdhita hone se siddha karanA azakya hai| Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 atha vadet-yathA sukharAganibandhanAyAM pravRttau rAgasya bandhanahetutvAt mokSAbhAvastathA dukhAbhAvArthAyAmapi, tatrApi duHkhe tatsAdhane vA doSadarzanAd dviSTastadabhAvAya pravartate / yathA ca rAgaklezo bandhanahetustathA dveSo'pItyavizeSaH / yaccoktam 'dukhAbhAve sukhazabdaprayogAt, tadabhAva eva sukham'tadayuktam , yugapat sukha-duHkhayoranubhavAt yathA grISme santApataptasya kvacicchIte hRde nimagnArddhakAya-to phira kyA yaha bAta sukha ke liye bhI samAna nahIM hai ? jo dRSTa sukha hai vaha to utpattivinAzadharmaka hI hai, to phira sukha meM pramANa se bAdhita utpattivinAza zUnyatA kI kalpanA bhI kaise kI jAya ? kadAcit aisA kaheM ki-yadi hama dRSTa sukha meM hI nityatva kI kalpanA kare taba to ukta doSa kA prasaMga ThIka hai, kintu hama to dRSTa sukha se sarvathA vijAtIya AtmadharmarUpa nitya sukha ko mAna lete haiM to usameM dRSTavirodha kaise ?-to yaha kathana bhI ThIka nahIM hai kyoMki pahale hI hamane kaha diyA hai ki nitya sukha meM kucha pramANa nahIM hai / tathA nitya sukha kI siddhi meM jo anumAna Apane dikhAyA hai vaha bhI ekAnta se Apake iSTa sAdhya kA sAdhaka nahIM ho sakatA kyoMki pravRtti sIrpha iSTa prApti ke liye hI nahIM, aniSTa ke pratikAra ke liye bhI hotI hai| [Agama se nityasukha kI siddhi azakya ] __yadi kaheM ki-anumAna se siddhi na hone para bhI mukti dazA meM nitya sukha ke sAdhaka Agama kA to abhAva nahIM hai, pahale kahA hI hai-"brahma vijJAnamaya aura Anandamaya hai" yaha vedavAkya hai| to yaha galata hai, kyoMki isa Agama vAkya kA 'mukti meM nitya sukha hai' aisA artha hI nahIM / kadAcit ApakA Agraha ho ki ukta Agama vAkya kA 'mukti meM nitya sukha hai' aisA hI artha hai, to phira sukha zabda ko Atyantika duHkhAbhAvarUpa artha meM aupacArika samajhanA hogA, nahIM ki nityasukha ke artha meM mukhya / yadi kaheM ki-sukhazabda kA duHkhAbhAva artha kaise mAnA jAya ? zabda aura artha ke sambandha kA avabodha lokavyavahAra se hI hotA hai| sukha zabda kA dukhAbhAva artha ke sAtha sambandha loka meM prasiddha nahIM hai to phira Agama meM prayukta sukha zabda se duHkhAbhAvarUpa artha kA pratipAdana kaise hogA?-to yaha koI doSa jaisA nahIM hai kyoMki loka meM sIrpha mukhya artha meM hI zabdoM kA prayoga nahIM hotA kintu gauNa artha meM bhI hotA hai / jaise dekhiye ki loka meM dukhAbhAva artha meM bhI sukhazabda kA prayoga dekhA jAtA hai / jaba jvarAdirogagrasta loga jvarAdi ke paMje meM se chUTate haiM taba bolate haiM ki 'aba hama sukhI hue' / taduparAMta yaha to sociye ki yadi iSTa prApti ke liye mumukSu kI pravRtti ko mAneMge to vaha pravRtti rAgamUlaka ho hogI, to rAgamUlaka pravRtti se mokSa kaise prApta hogA? rAga to kleza hai aura kleza to bandhahetu hai| [duHkhAbhAvArthaka pravRtti mAnane meM mokSAbhAva kI Apatti ] muktisukhavAdI yahAM pUrvapakSa karate haiM- . - "sukharAgamUlaka pravRtti mAnane meM mukti nahIM prApta hogI kyoMki rAga bandhana kA kAraNa haiaisA jo naiyAyikane kahA hai usake sAmane yaha bhI kahA jA sakatA hai ki du:khAbhAva ke liye pravRtti mAnane meM bhI mukti nahIM ho sakegI, kyoMki duHkha yA usake sAdhana ke doSadarzana se dveSa jagane para hI duHkhanAza ke liye pravRtti hogI, to rAgAtmaka kleza jaise karmabandhakAraka hai vaise dveSa bhI karmabandhakAraka hI hai / yaha bhI jo kahA hai ki sukhazabda kA prayoga duHkhAbhAva artha meM kiyA gayA hone se duHkhAbhAva hI sukha hai / yaha ThIka nahIM hai, kyoMki sukha aura duHkha kA eka sAtha anubhava hotA hai ( duHkha Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 syAGke nimagne sukhamanyatra duHkham / atha matam-yat tadardhe nimagne tad duHkhAbhAvaH sukhamanyatra duHkham iti, tarhi nArakANAM sukhitvaprasaMgaH, kvacinnarake duHkhAnubhavAdanyanarakasambandhiduHkhAbhAvAcca / tathA, anekendriyadvArasya duHkhasya kenacidindriyeNa duHkhotpAde'nyenA'janane sukhitvprsnggH| api ca, praduHkhitasyApi viziSTaviSayopabhogAta sukhaM dRSTaM tatra kathaM duHkhAbhAvaH sukham ? yatrApi duHkhasaMvedanapUrva yathA kSudadaHkhe bhojanaprAptau tRptasya tadvinivRttaH, tatrApyannapAnayovizeSAta sukhavizeSo na bhavet , dRzyate ca - laukikAnAM tadarthamannAdivizeSopAdAnam , anyathA yena kenacidannamAtreNa ca kSudukhanivRttau nAnapAnavizeSa laukikA upAdadoran / sukhasya ca bhAvarUpatvAta sAtizayatve tatsAdhanavizeSo yujyate, duHkhAbhAvasya tu sarvopAkhyAvirahalakSaNatvAt ki sAdhanavizaSeNa ? yepyevamupAgaman 'yadA'pi pUrva duHkhaM nAsti tadApyabhilASasya duHkhasvabhAvatvAt tannibarharaNasvabhAvaM sukham" te'pi na samyak pratipannAH, yato'nabhilASasya viSayavizeSasaMvittau na sukhitA syAt , dRzyate tasyAmapyavasthAyAM ramaNIyaviSayasamparke hlaadotpttiH| tatraitat syAt-, "yatraivAbhilASaH sa eva viSayopabhogena sukhI, nAnyaH, tadabhilASanivRttyaiva viSayAH sukhayitAro'nyathA yadekasya sukhasAdhanaM tadavizeSeNa sarveSAM syAt / yadA tu kAmanivRttyA sukhitvaM tadA yasyaivAbhilASo yatra viSaye sa eva tasya sukhasAdhanaM nAnyaH, atazca yaduktam 'akAmasyApi kvacidviSayopabhoge sukhitvadarzanAnna kAmAkhyaduHkhanivRttireva sukham' tadayuktam , tatrA'kAmasyApi viziSTaviSayopabhogAta kAmAbhivyaktI tannivRttereva sukhatvAditi |"-etdpyyuktm, yato nAvazyaM viSayopabhogo'bhilASanibarhaNaH / yathoktam-| mahAbhA0 A0 50 pra076 zlo0 12] na jAtu kAmaH kAmAnAmupabhogena zAmyati / haviSA kRSNavarmeva bhUya evAbhivardhate / / aura du:khAbhAva kA kabhI eka sAtha anubhava nahIM ho sakatA ) / udA0 grISmaRtu meM santApa se uttapta puruSa kisI zitala jalakuMDa kA avagAhana karate haiM taba jala meM nimagna ardha deha meM to sukhAnubhava hotA hai aura bahAra rahe ardha deha meM duHkhAnubhava hotA hai| yadi aisA mAne ki-jalanimagna ardhadeha meM kha hai vaha duHkhAbhAvarUpa hI hai aura bAhara ke ardhadeha meM to duHkha hI hai, sukha jaisA kucha hai nahIM"to phira nArakI ke jIvoM ko 'sukhI' mAnane kI Apatti hogI kyoMki kisI eka naraka meM jaba jIva ko duHkhAnubhava ho rahA hai usI vakta anya naraka ke dukha ke abhAva kA anubhava bhI hai ata: ve jaise duHkhI kahe jAte haiM vaise sukhI bhI kyoM na kahe jAya ? uparAMta, duHkha kramazaH aneka indriyoM se hotA hai, kintu kabhI eka indriya se duHkha hone para yadi anya indriyoM se duHkhotpAda nahIM hogA to du:khAbhAva arthAt sukhI hone kI Apatti hogii| yaha bhI sociye ki jo tanika bhI duHkhI nahIM hai use bhI utkRSTa viSayopabhoga se sukha hone kA prasiddha hI hai, aba vahAM duHkhAbhAva ( yAnI duHkhadhvaMsa ) na hone para yaha sukha kaise hogA ? tathA jahA~ duHkhasaMvedana ke bAda viSayopabhoga se sukha hotA hai, jaise ki bhUkha ke duHkha ko kucha dera taka sahana karane ke bAda bhojana prApti hone para tRpti hone se duHkha saMvedana Tala jAne para sukha hotA hai, vahA~ yadi sirpha duHkhAnubhava ko hI mAnya kiyA jAya to vahA~ viziSTa anna-pAna se jo viziSTa-sukhAnubhava hotA hai vaha nahIM hogaa| viziSTa sukhAsvAda ke liye loka meM viziSTa annAdi kA upabhoga dekhate bhI haiM / sirpha bhUkha ke duHkha ko TAlane kA hI prayojana hotA taba sAmAnya koTi ke annAdi se bhI Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tathA tatra bhagavatA pataJjalinA'pyuktam-bhogAbhyAsamanuvardhante rAgA:, kauzalAni cendriyANAm [pAta0 yo0 pA0 2 sa0 15 vyAsabhASye ] iti / api ca, anyathApyabhilASanivRttiSTA yathA viSayadoSadarzanAta , tatrApi bhavatAM mate viSayopabhogatulyaM sukhaM bhavet , tulye cAbhimatArthalAbhe sukhavizeSo na syAt , abhilASanivRtteravizeSAt / / usakI nivRtti zakya hone para bhI viziSTa miSTAnnAdi ke liye logoM kI pravRtti hotI hai vaha na hotii| tathA, sukha bhAvarUpa hone se usameM tara-tamabhAva ho sakatA hai ataH viziSTa (sAtizaya) sukha ke liye viziSTa prakAra ke sAdhanoM kI khoja karanA yuktiyukta hai kiMtu duHkhAbhAva to sarva upAkhyA ( avAntara jAtibheda) se zUnya hai, to usake liye viziSTi sAdhanoM kI kyA AvazyakatA ? [ ramaNIyaviSayoM se sukhavizeSa kI siddhi ] jina logoM ne aisA mAnA hai ki-"pUrva meM jaba duHkha saMvedana nahIM hotA aura viSayopabhoga se sukhAnubhava hotA hai vahA~ bhI viSayopabhoga kI icchA jo ki duHkhasvarUpa hI hai usakA nivartana hI sukhasvabhAvarUpa meM saMvidita hotA hai-" to yaha unakI mAnyatA galata hai, kyoMki jisako viSayopabhoga kI icchA taka nahIM hai aura viziSTa viSaya kA saMvedana hotA hai usako sukhAnubhava na hone kI Apatti hogI kyoMki vahA~ icchAnivattana svarUpa duHkhAbhAva kA sambhava hI nahIM hai| abhilASa na hone kI . dazA meM bho manohara viSaya ke samparka se sukhAnubhava hotA hai yaha to prasiddha ho hai| [ abhilApanivRtti dvArA sukhAnubhava kI zaMkA ] agara yahA~ zaMkA kareM ki-- - jahA~ viSayAbhilASa hotA hai vahA~ hI viSayopabhoga se sukhAnubhava hotA hai, dUsare ko nahIM hotA aisA niyama hai / kAraNa, viSayabhoga ke abhilASa kI nivRtti ke dvArA hI viSayavRda sukhAnubhava kAraka hotA hai / yadi aisA nahIM mAneMge to eka vyakti ko jisa sAdhana se sukhAnubhava hotA hai usa sAdhana se sabhI ko samAnarUpa se sukhAnubhava hone kI Apatti hogo ( vAstava meM yaha dekhA jAtA hai ki eka vastu se kisI ko sukha hotA hai to dUsare ko duHkha bhI hotA hai ) / icchA kI nivRtti se hI sukhAnabhava kA niyama mAnA jAya taba yaha ukta Apatti nahIM hogI kyoMki jisa vyakti ko jisa viSaya kA abhilASa hogA, usa vyakti ke liye hI vaha viSaya sukha kA sAdhana hogA anya ke liye nhiiN| ataeva yaha jo Apa kahate haiM ki niSkAma vyakti ko bhI kabhI kabhI viSayopabhoga se sukhAnubhava hone kA prasiddha hone se 'kAmasvarUpa duHkha kI nivRtti' yahI sukharUpa nahIM hai| yaha bAta galata hai, kyoMki niSkAma vyakti ko bhI viziSTa viSaya ke upabhoga se icchA utpanna ho jAtI hai yaha ukta niyama ke bala se mAnanA hI par3egA, ata: kAmanivRtti ko hI sukhasvarUpa mAnane meM koI Apatti nahIM hai / [bhoga se icchAnivRtti azakya ] kintu yaha zaMkA bhI galata hai kyoMki viSayopabhoga se viSayabhogecchA kI nivRtti hone kA koI sudRr3ha niyama hI nahIM hai / jaise ki mahAbhArata meM kahA gayA hai ___'kamanIya viSayoM ke upabhoga se kAmanA kabhI zAnta nahIM hotI / jaise ki indhana se kabhI agni zAnta nahIM hotA, ulaTe usakI atyadhika vRddhi hotI hai |'-yogsuutrkaar bhagavAn pataMjalI ne bhI kahA hai ki bAra bAra bhoga karane se rAga kI vRddhi hotI hai aura indriyoM ke kauzala kI bhii| . Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 607 atha vadeva-abhilASAtireke tannivRttau sukhaatirekaabhimaano'nytraanytheti| tadapyasAmpratam , yato'bhilASAtirekAta prayasyantaM prApto'rtho na tathA prINayati yathA'prArthito vinA pryaasaadupntH| evameva ca lokavyavahAraH-yatnazatAvApte'rthe kle zaprApto'yamiti na tena tathA sukhino bhavanti yathA'nAzaMsitaprAptena / tanna duHkhAbhAvamAtraM sukhaM kintu tavyatirekeNa svarUpataH sukhamastIti / . tadasamIcInam-na hi asmAkaM duHkhAbhAva eva sukham , tathA ca bhASyakRtA tatra tatrA'bhihitam"na sarvalokasAkSikaM sukhaM pratyAkhyAtu zakyam" [ ] / tathA'nyatrApyuktam-"na pratyAtmavedanIyasya sukhasya pratIteH pratyAkhyAnam" [ ] / evaM cAnabhyupagatasya pakSasyopa (1)lambhaH, prakRte tu sukhe pratipAdyate duHkhAbhAvamAtre sukhazabdo na tu sukhe eva, tasya prmaannto'nupptteH| tathA ca muktasya nityasukhAbhivyaktI pratyakSA'numAnayoniSedhe AgamamAtramavaziSyate tasya ca gauNatvenApyupapattena mukhyasya sukhasya sambhavaH / / nityasukhAbhyupagame ca vikalpadvayam-A kiM tad prAtmasvarUpaM svaprakAzam , B utasvit tadvyatiriktaM pramANAntaraprameyam ? A pUrvasmin vikalpe prAtmasvarUpavat svaprakAzasukhasaMvittiH sarvadA bhaveta, tatazca baddha-muktayoravizeSaH / tatratat syAta-'anAdyavidyAcchAditatvAt svaprakAzAnandasaMvittiH na saMsAriNaH, yadA tu yatnAdanAderavidyAtattvasyApagamastadAcchadakAbhAvAt svaprakAzAnandasaMvedanam' |etdpeshlm prAcchAdyate hyaprakAzasvabhAvam , yanu svaprakAzarUpaM tat kathamanyenAcchAdyeta? ___ taduparAMta, viSayabhoga ke vinA bhI kAmanA ko nivRtti prasiddha hai jaise ki viSayoM ke doSoM kA cintana karane se / Apa to kAmanA kI nivRtti ko hI sukha mAnate haiM ataH Apake mata se to viSayadoSa cintana se bhI icchAnivRttirUpa sukha kA anubhava prasakta hogA / tathA do vyakti ko iSTa vastu kI prApti tulyarUpa se hone para, donoM ko jo taratamabhAva se sukhAnubhava hotA hai vaha nahIM hogA kyoMki kAmanA kI nivRtti to donoM ko samAna hai| - [ abhilASatIvratA se tIvramukhAbhimAna kI zaMkA galata ] ... yadi kaheM ki-"sukha meM jo nyUnAdhikatA kA anubhava hotA hai vaha abhimAnamAtra hai| tAtparya yaha hai ki jaba viSayopabhoga kI icchA tIvra hotI hai aura viSayabhoga se usakI nivRtti hotI hai taba sukha (dukhAbhAva) meM adhikatA kA abhimAna hotA hai aura icchA manda rahane para sukha meM nyUnatA kA abhimAna hotA hai / ataH vAstava meM nyUnAdhikatA ke bala se sakha kI duHkhAbhAva se atirikta rUpa meM siddhi nahIM ho sktii|"-to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki tIvra kAmanA se prayAsa karane ke bAda jo arthaprApti hotI hai usase itanA AhlAda nahIM hotA jitanA icchA na hone para bhI anAyAsa arthaprApti sehotA hai / laukika vyavahAra bhI aisA hI hai ki saiMkar3oM yatna karane para agara arthaprApti hotI hai to kahate haiM ki mahA kaSTa se yaha prApta huA, arthAt vahAM manuSya itanA sukhI nahIM hotA jitanA icchA ke vinA hI prApta ho jAne para hotA hai| [ muktisukhavAdI kA pUrvapakSa samApta ] [duHkhAbhAva artha meM bhI sukhazabdaprayoga hotA hai-naiyAyika uttara pakSa ] muktisukhavAdI kA yaha pUrvapakSavaktavya asaMgata hai / kAraNa hama sirpha duHkhAbhAva ko hI sukha nahIM mAnate haiM kintu tadatirikta sukha bhI mAnate haiM jaise ki bhASyakAra ne hI bhinna bhinna sthala meM kahA haisarvaloka jahA~ sAkSi hai vaise sukha kA niSedha zakya nhiiN| tathA ora bhI eka sthAna meM kahA hai-pratyeka Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ye'pi pratipedire "meghAdinA savitRprakAzaH, savitA vA svaprakAza evA''cchAdyate" te'pi na samyaka saMcakSate / na svaprakAzasya meghAdinA''varaNama , Avatatve hi tenAhorAtrayoravizeSo bhaveta dRzyate ca vizeSaH, tasmAnna kasyacit svaprakAzasyAvRtiH / api ca, meghAdestato'rthAntaratvAdAvArakatvaM yuktam , avidyAyAstu tattvA'nyatvenA'nirvacanIyatvena tucchasvabhAvatvAt na svaprakAzasvabhAve Anande AvaraNazaktiH / tat sarvadA svaprakAzAnandAnubhavaprAptiH dharmA'dharmajanitAbhyAM ca sukha-duHkhAbhyAM saha yugapat saMvedanaM prasaktam , na caitad dRzyate, tasmAnna pUrvo vikalpaH / B nApyuttaraH, pratipAdakasya pratyakSAdeniSiddhatvAt bAdhakasya ca pradarzitatvAt / atastatpratipAdaka AgamaH pramANaviruddhArthapratipAdakatvAd gauNatvena vyAkhyAyate zAstradRSTaviruddhAnyavAkyavat / etaccAbhyupagamyoktam , na tu sukhasya bodhasvabhAvatA'pi vidyate, tatsvabhAvatAnirAkaraNAt / jIva ko anubhava meM Ane vAle sukha kA niSedha nahIM hai| [ draSTavya vAtsyA0 bhA0 4-1-56 aura nyAyavA0 1-1-21] / ataH pUrva pakSI ne prakRta sukha ke prakaraNa meM jo doSAropaNa kiyA hai| vaha hamArI mAnyatA ke Upara nahIM kintu hameM amAnya siddhAnta ke Upara hI hyaa| hamArA mata to yaha hai ki sukha zabda kA pratipAdana sirpha sukha ke liye hI nahIM samasta duHkhAbhAva ke liye (bhI) hotA hai, kyoMki sIrpha sukha meM hI sukhazabda kA prayoga pramANa se siddha nahIM hai / jaba duHkhAbhAva ke liye bhI sukha zabda kA prayoga hotA hai to Agama meM jo sukha zabda kA prayoga upalabdha hotA hai vaha aupacArika yAnI duHkhAbhAva viSayaka bhI mAnA jA sakatA hai, kyoMki muktAtmA ko nitya sukha kI abhivyakti mAnane meM pratyakSa aura anumAna pramANa to niSiddha hI hai, sirpha AgamapramANa hI bacatA hai| niSkarSa, pratyakSa aura anumAna se svataMtra (mukhya) nitya sukha kI siddhi na hone se tathA Agama se gauNa sukha kA pratipAdana hone se aba nitya sakha kI saMbhAvanA nahIM rhtii| tathA nityasukha ko mAnane meM do vikalpa haiM-A nityasukha kyA svayaMprakAzI AtmasvarUpa hai B yA AtmasvarUpa se bhinna evaM anyapramANa se bodhya hai ?A prathama vikalpa meM AtmasvarUpa kA jaise sadA saMvedana hotA hai vaise nitya svaprakAza sakha kA bhI sadA hI saMvedana hotA rahegA, phalataH saMsAra dazA meM bhI nityasukha kI anubhUti hone para baddha aura mukta dazA meM kucha bhI pharka nahIM rhegaa| kadAcit aisA kaheM ki-nityasukha svaprakAza hone para bhI anAdikAlIna avidyA se AcchAdita hone ke kAraNa saMsArI jIva ko usakA sadA saMvedana nahIM hotA hai / jaba udyama se anAdi avidyAtattva kA vinAza hogA taba AvaraNa ke na rahane se svaprakAza AnaMda kI anubhUti mukta dazA meM hone lgegii| kintu yaha bAta ThIka nahIM, jo aprakAzasvarUpa ho uso kA AcchAdana nyAyayukta hai kintu jo svaprakAzamaya hai usakA dUsare se AcchAdana kaise hogA ? [ svaprakAzavastu ke AvaraNa kI asaMgati ] svayaMprakAzI nitya sukha ke AvaraNa ke samarthana meM jina logoM ne aisA kahA hai ki mevAdi se saryaprakAza acchAdita hotA hai athavA svayaM prakAzI sUrya AcchAdita hotA hai ve ThIka nahIM kahate kyoMki svaprakAza vastu kA meghAdi se AvaraNa hotA hI nahIM hai / yadi prakAza hI sUrya kA AvaraNa hogA to divasa aura rAtri meM kucha pharka hI nahIM rhegaa| pharka to dikhatA hI hai, ata: svaprakAza kisI bhI vastu kA AvaraNa honA saMgata nahIM hai / kadAcit Apa megha ko AvAraka mAnane kA Agraha kareM to Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 601 yaccoktam--sukharAgeNa pravRttasya mumukSoryathA bandhaprasaMgaH tathA dveSanibandhanAyAmapi pravRttAvavazyambhAvI bandhaH' tadayuktam-mumukSohSAbhAvAt , sa hi viSayANAM tattvadarzI teSvAropitaM sukhatvaM tatsAdhanatvaM vA tattvajJAnAbhyAsAdanyathA pratipadyate / evaM ca tasyA''ropitAkAramithyAjJAnavyAvRttAvuttarottarakAryAbhAvAdapavarga ucyate, na tu tasya du.khasAdhane dveSaH, kintvAropite sukhe tatsAdhane vA tattvajJAnAbhyAsAd rAgAbhAvaH / na ca sa eva dveSaH, tasya rAgAbhAvasavyatirekeNa pratyakSeNa svarUpasaMvittaH, anyathopekSaNIye vastuni rAgAbhAve dveSaH syAt , na caitad dRSTam , tasmAnna mumukSodveSanibandhanA pravRttiH / bhavatu vA, tathApi na tasya bandhaH, dveSo hi sa bandhaheturya utpanna: svaviSaye vAg-mana:-kAyalakSaNAM zAstraviruddhAM puruSasya pravRtti kArayati, tasya zAstraviruddhArthAcaraNe'dharmotpattidvAreNa zarIrAdigrahaNam tannibandhanaM ca duHkham / ayaM tu mumukSoviSayeSu dveSa: sakalapravRttipratipanthitvAddharmAdharmayoranuspattau zarIrAdyabhAvAnna kevalaM na bandhAya kiMtu svAtmaghAtAya kalpate / tadidamuktam-"prahANe nityasukhavaha yukta ho sakatA hai kyoMki vaha sUrya se bhinna vastu hai jaba ki avidyA kA to Apa Anandamaya brahma se bhinna yA abhinna rUpa meM nirvacana hI nahIM kara sakate, ata: usa tucchasvabhAvavAlI avidyA meM svaprakAzasvarUpa AnaMda kA AvaraNa karane kI zakti ko mAnanA asaMgata hai| isa prakAra yadi nitya sukha svaprakAza AtmasvarUpa mAnA jAya to sadA hI svaprakAza sukha ke anubhava kI Apatti lagI rahegI aura dharmAdharma se janita sukha-duHkha kA usake sAtha sahasaMvedana eka sAtha hone kI Apatti bhI lagI rhegii| sadA nityasukha ko anubhUti yA nitya sukha ke sAtha sAMsArika sukha yA duHkha kI sahAnubhUti kahIM bhI dRSTa nahIM hai, ataH pahalA vikalpa yukta nhiiN| . dUsarA vikalpa ( pramANAntarabodhya Atmabhinna nitya sukha-yaha ) bhI ayukta hai kyoMki usako siddha karane vAlA koI pratyakSAdi pramANa to hai nahIM aura usako mAnane para jo bAdhaka Apatti hai (saha-anubhUti Adi) vaha dikhAyI gayI hai| isIliye, nitya sukha kA pratipAdaka jo bhI AgamavAkya hai vaha pratyakSAdipramANa se viruddhArtha kA pratipAdaka hone se, nityasukha bodhaka AgamavAkya kA vivaraNa upacaritArtha paraka (yAnI duHkhAbhAvaparaka) karanA hogaa| jaise ki dRSTa vastu se viruddha anya Agama vAkyoM kA arthavivaraNa upacAra se karanA par3atA hai| Upara jo svaprakAza sukha kI bAta huyI hai vaha bhI hamane abhyupagamavAda se kI hai vAstava meM to sukha meM bodhasvabhAvatA bhI nahIM hai kyoMki hamAre mata meM to sukha meM jJAnasvabhAvatA kA nirAkaraNa kiyA gayA hai / [ mumukSupravRtti dveSamUlaka nahIM hotI] - yaha jo kahA hai-nitya sukha ke rAga se pravRtti karane vAle mumukSu ko jaise bandha kI Apatti dikhAyI jAtI hai vaise dveSamalaka pravatti karane vAle ko bhI bandha avazyameva hone kI Apa vaha ayukta hai, kyoMki mumukSu ko dveSa hotA hI nhiiN| mumukSu manuSya to viSayoM ke tattva (hAnikaratva) ko jAnatA hai, yaha bhI jAnatA hai ki viSayoM meM Aropita sukhatva yA sukhasAdhanatva hai, ataH tattvajJAna ke abhyAsa se use yaha patA cala jAtA hai ki viSayasamUha vAstava meM sukha se viparIta yAnI duHkharUpa athavA duHkha kA hI sAdhana hai| isa prakAra tattvajJAna se AropitaAkAravAle mithyAjJAna kI nivRtti ho jAne para uttarottara mithyAjJAna ke kAryoM kI paramparA bhI ruka jAne para Akhira jIva kA mokSa huA aisA kahA jAtA hai / isa prakAra mokSArthI kI pravRtti karane vAle ko du.kha ke sAdhanoM meM dveSa hone Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 rAgasyA'pratikUlatvam / nAsya nityasukhAbhAvaH ( nityasukhabhAvaH ) pratikUla ityarthaH / yadyevaM muktasya nityaM sukhaM bhavati athApi na bhavati, nAsyobhayoH pakSayormokSAdhigamAbhAvaH" [ vAtsyA0 bhA0 1.1-22 ] anena ca bhASyavAkyena na muktasya nityasukhasaMvittirupeyate-tasyAH pramANabAdhitatvAt-kintu sarvathA yadartha zAstrabhArabdhaM tasyopapattiranena pratipAdyate, vAkyasvAbhAvyAt / taddhi kizcidvastvabhidhAnavRttyA pratipAdayadapi tAtparyazakteranyatra bhAvAnna zrayamANArthaparaM paranyAyaviddhiH parigahyate, viSabhakSaNAdivAkyavat / tanna prmaanndpraaptirmokssH| . nApi vizuddhajJAnotpattiH, rAgAdimato vijJAnAt tadrahitasya tasyotpatterayogAt / tathAhiyathA bodhAda bodharUpatA jJAnAntare tadvad rAgAdirapi syAt , tAdAtmyAt , viparyaye tadabhAvaprasaMgAt / na ca vilakSaNAdapi kAraNAda vilakSaNakAryasyotpattidarzanAt bodhAd bodharUpateti pramANamasti / ata eva jJAnAntarahetutve na pUrvakAlabhAvitvaM samAnajAtIyatvamekasantAnatvaM vA hetuH, vyabhicArAt / tathAhi-pUrvakAlatvaM tatsamAnakSaNaiH samAnajAtIyatvaM ca santAnAntarajJAnairvyabhicArIti / teSAM hi pUrvaH . kAlatve tatsamAnajAtIyatve'pi na vivakSitajJAnahetutvamiti / ekasantAnatvaM cAtyajJAnena vyabhicaratIti / kI bAta hI nahIM hai| sirpha itanA hI hai ki Aropita sukha meM yA usake sAdhana meM tattvajJAna ke abhyAsa se rAga nahIM hotaa| rAga kA na honA yahI dveSa ke svarUpa kA saMvedana pratyakSa se hI siddha hai / yadi rAgAbhAva ko hI dveSa kaheMge to apekSaNIya AkAzAdi padArthoM meM kisI ko rAga na hone se dveSa kA sadbhAva mAnanA hogA, kintu aisA koI kahatA nahIM ki 'amuka ko AkAza meM dveSa hai'| ata: yaha phalita hotA hai ki mumukSu kI pravRtti dveSamUlaka nahIM hotii| [ mumukSu meM dveSasattA hone para bhI bandhAbhAva ] kadAcit mumukSa kI pravRtti ko dveSamUlaka mAna le to bhI koI bandha kI Apatti nahIM hai / kAraNa, vahI dveSa bandhahetu ho sakatA hai jo utpanna ho kara zAstraviruddha kAyika-vAcika yA mAnasika pravRtti karAve / yadi jIva zAstraniSiddha anuSThAnoM kA AcaraNa karegA to usase adharma kI utpatti dvArA zarIra kA grahaNa bhI hogA, aura tanmUlaka duHkha bhI bhoganA hogaa| jaba ki yahA~ mumukSu ko sarva viSayoM meM dveSa hai vaha to pravRttimAtra kA virodhI hone se dharma kI yA adharma kI utpatti ko avakAza na hone se zarIra grahaNa kA hetu nahIM hogaa| isaliye viSayadveSa sirpha bandha kA hetu hI nahIM hogA, itanA hI nahIM kintu antatogatvA vaha apanA bhI nAzaka hI hogaa| jaise ki bhASyakAra ne kahA hai"prahANa meM (mokSa meM) nityasukha kA rAga apratikUla hai| isakA artha yaha hai ki mumukSu ko nityasukha kA ( bhAva yA ) abhAva pratikUla nahIM hai| ( aisA yadi pUrvapakSI kaheM to usake Upara bhASyakAra kahate haiM ki ) taba muktAtmA ko nitya sukha hove yA na hove-donoM pakSa meM mokSaprApti kA abhAva hI prasakta hogaa|"-is bhASyavAkya se yaha phalita nahIM hotA ki bhASyakAra ko mukti meM nityasukhasaMvedana kA honA mAnya hai, kyoMki mukti meM nityasukhasaMvedana pramANabAdhita hai| isa bhASyavAkya se to jisa ke liye zAstrapraNayana kiyA jA rahA hai usako upapatti saMgati kaise hotI hai yahI dikhAnA hai, kyoMki vAkyasvabhAva hI aisA hai / vAkya kA svabhAva aisA hai ki abhidhAnavRtti (nAmaka sambandha) se kisI eka artha kA pratipAdana karatA huA bhI vaha tAtparyazakti se anya hI kisI artha kA pratipAdana karatA Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA atha neSyata evAntyajJAnaM sarvadA''rambhAt / tathAhi-maraNazarIrajJAnamapi jJAnAntarahetuH, jAnadavasthAjJAnaM ca suSuptAvasthAjJAnasyeti / nanvevaM maraNazarIrajJAnasyAntarAbhavazarIrajJAnahetutve garbhazarIrajJAnahetutve vA santAnAntare'pi jJAnajanakatvaprasaMgaH, niyamahetorabhAvAt / 'atheSyata evopAdhyAyajJAnaM ziSyajJAnasya,' anyasya kasmAnna bhavatIti ? atha 'karmavAsanA niyAmike'ti ceta? na, tasyA vijJAnavyatirekeNA'sambhavAt / tathAhi-tAdAtmye sati vijJAnaM bodharUpatayA'viziSTaM bodhAcca bodharUpatetyavizeSeNa vijJAnaM vidadhyAta / hai, ataH acche nyAyavettA usa vAkya ke yathAzruta artha kI grahama nahIM karate haiM jaise ki viSabhakSaNAdipratipAdaka vAkya / sArAMza, mukti paramAnandasvabhAvarUpa nahIM hai / [ mukti vizuddhajJAnotpattisvarUpa bhI nahIM hai ] jo loga mokSa meM vizuddhajJAna kI utpatti ko mAnate haiM ve bhI ThIka nahIM kahate kyoMki vijJAnotpatti rAgAdigrasta vyakti ko hI hotI dikhAI detI hai ataH rAgAdirahita vyakti ko usakI utpatti kA sambhava hI nahIM hai / jaise dekhiye, yadi Apa uttarajJAna kI bodharUpatA boghahetuka hI mAnate haiM to phira usI taraha rAgAdirUpatA bhI mAnanI par3egI kyoMki jJAna aura rAgAdi kA Apake mata meM bheda nahIM hai / isaliye yadi bodha se rAgopani nahIM mAneMge to phira bodha kI utpatti kA bhI abhAva prasakta hogA / tathA dUsarI bAta yaha hai ki jJAna kI utpatti jJAna se hI ho-isa meM koI pramANa nahIM hai, kyoMki asamAna jAtIya kAraNa se vilakSaNa kAryoM kI utpatti dekhI jAtI hai / isI liye yadi Apase pUchA jAya ki jJAna ko hI uttarajJAna kA hetu mAnane meM kyA hetu hai to Apa yaha nahIM kaha sakate ki uttarajJAna kA vaha pUrvakAlabhAvi hai athavA samAnajAtIya hai athavA ekasantAnagata hai isaliye vaha uttarajJAna kA hetu hai |-aisaa isaliye nahIM kaha sakate ki- ukta tInoM vikalpa meM vyabhicAra doSa hai / jaise dekhiye-yadi pUrvakAlabhAvi hone mAtra se usako uttarajJAna kA hetu mAnA jAya to uttarajJAna ke samAna kSaNa meM utpanna anyajJAnoM meM vyabhicAra hogA kyoMki pUrvakAlabhAvitva unake prati hone para bhI una jJAnoM kI hetutA nahIM hai| samAnAtIya hone se yadi pUrvajJAna ko uttarajJAna kA hetu mAneMge to uttarajJAna ke santAna se bhinna saMtAna ke jJAnoM kI bhI samAnajAtIyatA hai kintu unake prati hetutva nahIM hai, ata: yahAM bhI vyabhicAra huaa| tathA, eka santAnagata hone se uttarajJAna ke prati pUrvajJAna ko hetu mAneM to usI saMntAna ke antyakSaNa ke prati usa jJAna meM eka santAnatA hai kintu aMtyakSaNa ke prati hetutA nahIM hai, to yahA~ bhI vyabhicAra hI huaa| niSkarSa-kisI bhI rIti se, jJAna se hI jJAnotpatti kA samarthana nahIM ho sktaa| [ jJAnadhArA avicchinna hone kI zaMkA kA nirasana ] ___yadi aisA kaheM ki-antyajJAna meM jo vyabhicAra dikhAyA hai vaha ayukta hai kyoMki hameM antyajJAna hI mAnya nahIM hai, hama to jJAnadhArA ko nirantara hI mAnate haiN| jaise dekhiye-maraNakAlIna zarIra se jo jJAna hotA hai vaha bhI anyajJAna kA hetu hotA hai aura jAgrata avasthA meM jo antimajJAna hotA hai vaha bhI suSuptAvasthA ke AdyajJAna kA hetu hotA hai |-naiyaayik isake Upara kahate haiM ki yadi aisA mAneMge to, arthAt maraNazarIrajJAna ko madhyakAlIna zarIra meM jJAna kA hetu mAneMge aura garbhakAlInazarIra meM jJAna kA bhI hetu mAneMge to phira caitrasantAna kA jJAna maitra ke santAna meM bhI jJAnotpatti kara Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yaccedam suSuptAvasthAyAM hi jJAnasadbhAve jAnadavasthAjJAnaM kAraNam' iti (a) satat , saSuptAvasthAyAM hi jJAnasaddhAve jAgradavasthAto na vizeSaH syAt , ubhayatrApi svasaMvedyajJAnasya saddhAvADavizeSAt / middhenAbhibhUtatvaM vizeSa' iti cet ? asadetat , tasyApi taddharmatayA tAdAmyenAbhibhAvakatvA'yogAt / vyatireke tu rUpAdipadArthAnAmeva sattvAt tatsvarUpaM nirUpyam , abhibhavazca yadi vinAzaH, na vijJAnasya sattvaM vinAzasya vA nirhetukatvam / atha tirobhAvaH, na, vijJAnasya sattvena 'tatsattaiva saMvedanam' ityabhyupagame tasyAnupapatteH, ataH suSuptAvasthAyAM vijJAnA'sattvenAntyajJAnasya sadbhAvAdekajJAnasantAnatvaM vyabhicArIti / degaa| jaba koI niyama hI nahIM hai to anya santAna meM jJAnotpatti kI Apatti kyoM nahIM hogI ? yadi kaheM ki-hama to upAdhyAya ke jJAna se ziSya santAna meM jJAna kI utpatti ko mAnate hI haiM ata: jo Apatti Apane kahI hai vaha aniSTarUpa nahIM hai / to isake Upara bhI prazna hai ki jaise ziSyoM ko jJAna utpanna hogA vaise dUsare ko bhI kyoM utpanna nahIM hogA, jaba koI niyAmaka hI nahIM hai ? yadi anya santAna meM jJAnotpatti kA vAraNa karane ke liye kahA jAya ki karmavAsanA niyAmaka hai-tAtparya yaha hai ki jisa santAna meM jJAnotpAdaanukula karmavAsanA vidyamAna hogI usI santAna meM nayA vijJAna utpanna hogA, caitra santAna kI karmavAsanA maitrasantAna meM na hone se vahA~ jJAnotpatti kI Apatti nahIM hogI-to yaha bhI ayukta hai kyoMki bauddhamata se vijJAna se vibhinna karmavAsanA kA svarUpa hI kucha nahIM hai| dekhiye-karmavAsanA kA vijJAna ke sAtha yadi tAdAtmya mAneMge to vijJAna to bodharUpatA se atirikta nahIM hai ataH karmavAsanA yadi bodha se abhinna hogI to usameM bhI bodharUpatA hI prasakta hai| ataH / caitra santAna ke jJAna se maitra meM jJAnotpatti kisI bhedabhAva ke vinA hI hone kI Apatti lagI rhegii| [ suSuptAvasthA meM jJAna kI siddhi azakya ] 'tathA yaha jo Apane kahA-suSuptAvasthA ke sAtha meM jAgrat avasthA kA jJAna kAraNa hai-yaha bhI galata hI kahA hai / kAraNa, yadi suSupti meM bhI jJAna mAneMge to phira suSupti aura jAgRti meM koI bhedabhAva hI nahIM rahegA, kyoMki donoM avasthA meM svayaMsaMvedI jJAna kA sadbhAva samAnarUpa se hai phira suSupti kaise ? yadi kaheM ki vahA~ svasaMvedIjJAna middhadazA ( ghena ) se abhibhUta (dabA huA) hai yahI saSapti meM vizeSatA hai to yaha bAta galata hai kyoMki middhadazA bhI bauddhamata meM jJAna kA hI dharma hone se jJAna se abhinna hI hai| sva se abhinna padArtha meM sva kI abhibhAvakatA mAnanA saMgata nahIM hai| yadi use jJAna se bhinna mAnege to vaha bauddha mata meM prasiddha rUpaskandhAdi meM se hI koI na koI mAnanA hogAto aba yahI khojanA paDegA ki vaha rUpAtmaka hai yA rasAtmaka hai ityAdi / tathA abhibhava kA artha yadi vinAza kiyA jAya to eka bAta yaha hogI ki vijJAna kA sattva hI upapanna nahIM hogA kyoMki vijJAnotpAdaka sAmagrIkAla meM usakI nAzaka sAmagrI bhI vidyamAna hai ataH usakI utpatti hI nahIM hogI to sattva kaise mAneMge? dUsare, middhadazA yadi vijJAna se bhinna aura vijJAna kI nAzaka hogI taba to nAza ko sahetuka mAnanA par3egA, ata: bauddha mata meM nAza kI nirhetukatA kA bhaMga hogaa| abhibhava kA artha yadi tirobhAva kiyA jAya ( jaise ki rAjA hone para bhI bhikhArI kA veSa banA le to usakA rAjatva tirohita ho jAtA hai )-to vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki vijJAna ko Apa sat mAnate haiM aura usakA sattva yahI usakA saMvedana mAnate haiM phira usakata tirobhAva Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 613 yaccedam-'viziSTabhAvanAvazAd rAgAdivinAzaH' iti-asadetat , nirhetukatvAt vinAzasyAbhyAsAnupapattezca / abhyAso hyasthite dhyAtari atizayAdhAyakatvAdupapadyate na kSaNike jJAnamAtre iti / ata eva na yoginAM sakalakalpanAvikalaM jJAnamutpadyate / na ca santAnApekSayA'tizayaH, tasyaivA'sambhavAd aviziSTAd viziSTotpatterayogAcca / tathAhi-pUrvasmAdaviziSTAduttarottaraM sAtizayaM kathamupajAyata iti cintyam / yacca 'santAnocchitini.zreyasam' iti, tatra nirhetukatayA vinAzasyopAyavaiyarthyam , prayatnasiddhatvAditi / anye tu "anekAntabhAvanAto viziSTapradeze'kSayazarIrAdilAbho niHzreyasam" iti manyante / tathA ca nityabhAvanAyAM grahaH, anityatve ca dveSa ityubhayaparihArArthamanekAntabhAvanA iti, evaM sadAdidhvapi yojyam / pratyakSaM ca svadezakAla-kAraNAdhAratayA sattvam paradezAdiSvasattvamityubhayarUpatA / tathA, ghaTAdimaMdAdirUpatayA nityaH sarvAvasthAsUpalambhAta , ghaTAdirUpatayA cAnityastadapAyAt , evamAtmApyAtmAdirUpatayA nityaH sarvadA sadbhAvAta, sukhAdiparyAyarUpatayA cAnityastadvinAzAt / evaM sarvatra svakAryeSu kartRtvam kAryAntareSu cAkartRtvamityUhyam , svazabdAbhidheyatvam zabdAntarAnabhidheyatvaM ceti / kaise saMgata hogA ? sArAMza, suSupti avasthA meM vijJAna kI sattA saMgata na hone se usakA pUrvavartI jJAna antyajJAna rUpa meM siddha huA aura isIliye eka santAnatva kA usameM vyabhicAra bhI tadavastha hI rhaa| [abhyAsa se rAgAdinAza kI anupapatti ] yaha jo kahate haiM ki viziSTabhAvanA ke abhAva se rAgAdi kA vinAza hotA hai-yaha bhI galata hai kyoMki nAza to bauddhamata meM nirhetuka hone se viziSTabhAvanAsvarUpa abhyAsa se usake nAza kI bAta asaMgata hai / tathA kSaNikavAda meM abhyAsa bhI ghaTa nahIM sktaa| yadi dhyAtA sthAyi ho tabhI eka hI vyakti meM naye naye atizaya ke uttarottara AdhAna dvArA abhyAsa kI bAta saMgata ho sakatI hai kintu kSaNikavijJAnavAda meM vaha saMgata nahIM hai| jaba abhyAsa kSaNikavAda meM saMgata nahIM, taba yogiyoM ko sakalakalpanAjAlavinimukta jJAna kI utpatti bhI saMgata nahIM ho sktii| yadi kaheM ki-eka sthAyi vyakti ko na mAnane para bhI santAna ke AdhAra se atizayAdhAna dvArA abhyAsa kI bAta saMgata hai-to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki santAna hI satpadArtharUpa meM sambhava nahIM hai, tathA pUrvakAlIna sAdhAraNa vijJAna se uttarakAlInaviziSTa jJAna kI utpatti bhI saMgata nahIM hai| phira se dekhiye ki pUrvakAlIna sAdhAraNa vijJAnakSaNa se uttarottara sAtizaya vijJAna kI utpatti kaise ho sakatI hai ? yaha vicAraNIya hai| taduparAMta, aisA jo bauddhamata meM kahA hai ki-jJAnasantAna kA sarvathA uccheda yahI mokSa haiisa mata meM yaha doSa hogA ki nAza nirhetuka hone kI mAnyatA ke kAraNa santAnoccheda ke liye koI bhI upAya dikhAyA jAya vaha vyartha hI hogA kyoMki vinAza to anAyAsa svayaM hI siddha hone vAlA hai| [ anekAntabhAvanA se mokSalAbha ] anya kucha vAdiloga kahate haiM-anekAnta mata kI bhAvanA ke bala se viziSTa sthAna meM hone vAlA akSaya deha kA lAbha yahI mukti hai / jaise dekhiye vastu ko yadi nitya mAna lete haiM to graha (rAga) ho jAtA hai aura yadi anitya kSaNabhaMgura mAnate haiM to dveSa hone kA sambhava hai, kintu nityAnityobhayarUpa anekAntamata kI bhAvanA se bhAvita ho jAne para na rAga hotA hai na dveSa, donoM kA parihAra ho jAtA hai| isI taraha sAdi, anAdi, sAnta aura ananta kI carcA meM bhI anekAnta hI mAnanA caahiye| Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 tadetadasAmpratam , mithyAjJAnasya niHzreyasakAraNatvena pratiSedhAt anekAntajJAnaM ca mithyeva, bAdhakopapatteH / tathAhi-nityAnityatvayovidhi pratiSedharUpatvAdabhinne miNi prabhAvaH / evaM sadasattvAderapIti / yaccedam 'ghaTAdima dAdirUpatayA nityaH' iti, asadetat , mRdUpatAyAstato'rthAntaratvAt / tathAhi-ghaTAdarthAntaraM madrUpatA mRttvaM sAmAnyam , tasya tu nityatve na ghaTasya tathAbhAvastato'nyatvAt , ghaTasya tu kAraNAd vilayopalabdheranityatvameva / yaccedam 'svadezAdiSu sattvaM paradezAdiSvasattvam' tadiSyate eva itaretarAbhAvasyAbhyupagamAt / tathAhi-itarasmin dezAdAvitarasya ghaTasyAbhAvo nAnutpattiH, na pradhvaMsaH, tatra tasya sarvadA'sattvAt / dvairUpye tu svadezAdiSvapyanupalambhaprasaMgaH / ____ evamAtmano'pi nityatvameva, sukha-duHkhAdestadguNatvena tato'rthAntarasya vinAze'pyavinAzAt / kAryAntareSu cAkartRtvam na pratiSidhyate / tathAhi-yad yasyAnvaya vyatirekAbhyAmutpattI vyApriyate ityupalabdhaM tat tasya kAraNaM nAnyasyetyabhyupagamyata eva / evaM zabdAnabhidheyatve'pi 'na sarva sarvazabdAbhidheyam' ityabhyupagamAt / na cAnekAnta bhAvanAto viziSTazarIrAdilAbhe'sti pratibandhaH / na cotpatti- . dharmaNAM zarIrAdInAmakSayatvaM nyAyyam / tathA, muktAvapyanekAnto na vyAvartate iti mukto na muktazceti syAt / evaM ca sati sa eva muktaH saMsArI ceti prasaktam / evamanekAnte'pyanekAntAbhyupagamo dUSaNam , vastunaH sadasadrUpatA'nekAntaH, tasyAnekAntAbhyupagame rUpAntaramapi prasattam / evaM nityAnityarUpatAvyatiriktaM ca rUpAntaramityAdi vAcyam / / anekAnta mata ayukta nahIM hai, kyoMki svadeza-svakAla-svakAraNa-svaAdhArAdi kI apekSA se vastu kA sattva aura para dezAdi kI apekSA asattva isa prakAra ubhayarUpatA pratyakSa se hI dikhatI hai| tathA, ghaTAdi padArtha miTTI AdirUpa se nitya hai kyoMki ghaTa kI sabhI avasthA meM miTTIrUpatA nirantara upalabdha hotI hai / ghaTAdirUpa se vaha anitya bhI hai kyoMki usakA nAza hotA hai| isI taraha AtmA bhI AtmAdirUpa se sarvadA vidyamAna hone se nitya hai, kintu sukhAdiparyAyarUpa se usakA vinAza bhI dikhatA hai ata: anitya bhI hai isa prakAra sarvatra apane kAryoM kI apekSA usa meM kartRtva aura tadanya kAryoM ke prati akartRtva bhI soca lenA cAhiye / tathA apane vAcaka zabda kI apekSA se abhiSeyatA aura anya zabdoM kI apekSA se anabhidheyatva bhI samajha lenA cAhiye / . [ anekAntabhAvanA se mokSa kI bAta asaMgata ] yaha jo anekAntamata hai vaha anucita hai- mithyAjJAna kabhI mokSa kA kAraNa nahIM hotA, aura yaha anekAnta kA jJAna to bAdhakagrasta hone se mithyA hI hai| jaise dekhiye-nityatva aura anityatva kramazaH vidhi niSedha rUpa hone se eka abhinna dharma meM raha nahIM sakate / sattva aura asattva bhI usI taraha nahIM raha sakate / tathA yaha jo kahA ki-ghaTAdi yaha mRdAdirUpa se nitya hai....ityAdi, yaha galata hai, kyoMki mRdUpatA to ghaTAdi se anyapadArtharUpa hI hai| vaha isa prakAra, ghaTa se anyapadArtharUpa mRdUpatA mRttvasAmAnyarUpa hai, vaha yadi nitya ho to usase ghaTa kA nityatva nahIM ho jAtA, kyoMki ghaTa to mRttvasAmAnya se anya hI hai| ghaTa kA to nAzaka kAraNoM se nAza upalabdha hotA hai ata: vaha anitya hI hai / tathA sva-dezAdi meM sattva aura para-dezAdi meM asattva kI bAta jo kahI hai vaha to iSTa hI hai, kyoMki hama bhI itaretarAbhAva ( yAnI atyantAbhAva ) ko mAnate hI haiN| vaha isa prakAraH-itara dezAdi meM itara yAnI ghaTa kA jo abhAva hai vaha anutpatti (prAgabhAva ) rUpa yA dhvaMsAtmaka nahIM hai Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde pUrva0 615 anye tu "AtmaikatvajJAnAt paramAtmani layaH sampadyate" iti bru vate / tathAhi-Atmaiva paramArthasan, tato'nyeSAM bhede pramANAbhAvAt , pratyakSaM hi padArthAnAM sadbhAvanAhakameva na bhedasya ityavidyAsamAropita evAyaM bhedaH-iti manyante / tadapyasata-AtmaikatvajJAnasya mithyArUpatayA niHzreyasasAdhakatvAnupapatteH, mithyAtvaM cAtmAdhikAra eva vkssyaamH| evaM zabdAdvaitajJAnamapi mithyArUpatayA na niHzreyasasAdhanamiti draSTavyam / yathA caiteSAM mithyArUpatA tathA pratipAdayiSyAmaH / tannAnupamasakhAvasthAntaraprAptilakSaNAtmasvarUpaM mUktiH, tatsaddhAve bAdhakapramANapradarzanAta, vizeSaguNocchedaviziSTAtmasvarUpamuktisadbhAve ca pradarzitaM pramANamiti / kyoMki prAgabhAva yA dhvaMsa kA sattva sArvadika nahIM hotA jaba ki itaradeza meM ghaTAdi kA abhAva to sArvadika hotA hai / yadi ghaTa kA sat aura asat ubhayarUpa mAneMge to asat rUpatA ke kAraNa svadezAdi meM bhI usakA upalambha na ho skegaa| [AtmA meM nityatvAdi kA ekAnta ] mRttvasAmAnya kI taraha AtmA bhI nitya hI hai, sukha-duHkhAdi to usake guNa haiM aura usase anya padArtharUpa haiM ataH unake vinAza se bhI AtmA kA vinAza nahIM ho jaataa| anya kAryoM ke prati usake akartRtva kA to hama bhI niSedha nahIM karate haiN| tathA anya zabdoM se anabhidheyatva kA bhI hama niSedha nahIM karate kyoMki hama sabhI vastu ko sabhI zabdoM se abhidheya nahIM mAnate haiN| tathA yaha jo kahA hai ki anekAnta bhAvanA se avinAzI viziSTa zarIra kA lAbha hotA hai isameM koI niyama nahIM hai| arthAt viziSTazarIra ke lAbha kI bAta asaMgata hai| kyoMki utpattizIla deha Adi padArtha kI anazvaratA nyAyayukta nahIM hai / utpanna bhAva avazya vinAzI hotA hai| taduparAMta, yadi anekAntavAda ko mAna liyA jAya to mukti meM bhI anekAnta anivRtta hI rahegA, phalataH jo mukta hai vahI amukta kahanA hogaa| arthAt aisA mAnane para jo mukta hai usIko saMsArI mAnane kI Apatti hogii| tathA anekAnta meM bhI Apako anekAnta hI mAnanA par3egA, yaha bhI eka doSa hogaa| vaha isa prakAra-vastu ko sadasad ubhayarUpa mAnanA yaha anekAnta hai| kintu isameM bhI anekAnta prasakta hone para sadasattva rUpa se itara anya koI rUpa mAnanA par3egA / usI taraha vastu meM nityAnityatva aura nityAnityatva se itara anya kisI rUpa ko bhI mAnane kI Apatti aayegii| [ advaitavAdI abhimata mokSa meM asaMgati ] anya vedAntI vidvAna kahate haiM-AtmA eka hI hai-aisA Atmaikatva kA jJAna hone para AtmA kA paramAtmA meM laya ho jAtA hai / ve kahate haiM ki ekamAtra AtmA kI hI pAramArthika sattA hai| zeSa padArthoM kA AtmA se bheda hone meM koI bhI pramANa hI nahIM hai, kyoMki, pratyakSa to padArthoM ke sadbhAva kA hI grAhaka hai, unake bheda kA nhiiN| ata: bheda kA samAropaNa sarvatra avidyA ke prabhAva se hI hotA hai |-kintu yaha AtmAdvaitavAda bhI galata hai| AtmA eka hI hai-yaha jJAna mithyAjJAnarUpa hone se usa jJAna meM mokSasAdhakatA ko mAnanA asaMgata hai / AtmaikatvajJAna mithyA hai yaha AtmA ke prakaraNa meM isI grantha meM kahA jAne vAlA hai| sArAMza, anupamasukhasvarUpa avasthAntara kI prApti vAle AtmasvarUpa ko mukti mAnanA saMgata nahIM hai, kyoMki mukti meM sukha mAnane meM jo bAdhaka hai usakA pradarzana kiyA huA hai| vizeSa guNoM ke . uccheda svarUpa mukti kI siddhi meM to pramANa dikhAyA huA hai| [ naiyAyikapUrvapakSa samApta ] / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 [ muktimImAMsAyAmuttarapakSaH ] atra pratividhIyate-yat . tAvaduktam 'navAnAmAtmavizeSaguNAnAM santAno'tyantamucchidyate, santAnatvAta' iti, atra baddhayAdivizeSagaNAnAM prAka pratiSiddhatvAta tatsantAnasyAbhAvAdAzrayA'siddho hetuH / tathA, buddhacAdInAM vizeSaguNAnAM pareNa svasaMviditatvenAnabhyupagamAd jJAnAntaragrAhyatve vA'nava. sthAdidoSaprasakteravedyatvamityajJAnasya sattvA'siddheH punarapyAzrayA'siddhaH 'santAnatvAta' iti hetH| kica, santAnatvaM hetutvenopAdIyamAnaM yadi sAmAnyamabhipretaM tadA buddhayAdivizeSaguNeSu pradIpe ca tejodravye sattAsAmAnyavyatirekeNAparasAmAnyasyA'sambhavAt svarUpAsiddhaH / sattAsAmAnyarUpatve vA santAnatvasya 'sata sata' iti pratyayahetatvameva syAta . na pUnaH santAnapratyayahetatvameva, anyathA dravya-gaNa-karmasvarUpAdeva 'sat-sat' iti pratyayasambhavAt sattAparikalpanAvaiyarthyam / atha vizeSaguNAzritA jAtiH santAnatvaM hetutvenopanyastam, tadA dravyavizeSe pradIpalakSaNe sAdharmyadRSTAnte tasyA'sambhavAta sAdhana vikalo dRSTAntaH / na ca sattAdilakSaNaM sAmAnyamekaM svAdhArasarvagataM vA prativAdinaH prasiddhamiti prativAdyasiddho hetuH| [vizeSaguNocchedarUpamukti kI mAnyatA kA nirasana-uttarapakSa ] aba naiyAyika ke siddhAnta kA pratikAra kiyA jAtA hai naiyAyikoM ne jo yaha kahA hai-"AtmA ke nava vizeSa guNoM ke santAna kA atyanta uccheda ho sakatA hai kyoMki vaha santAnarUpa hai|" yahA~ santAnatva hetu AzrayAsiddha hai kyoMki buddhi Adi naiyAyikasammata vizeSaguNoM kA AtmavibhutvavAda meM nirAkaraNa kara diyA hai ataH unakA santAna hI asiddha hai, to santAnatva hetu kahAM rahegA ? anya eka prakAra se bhI santAnatva hetu AzrayAsiddha hainaiyAyika buddhi Adi vizeSaguNoM ko svavidita nahIM mAnatA hai, yadyapi jJAnantaravedya mAnatA hai kintu usameM anavasthAdi doSa AtA hai [ eka jJAna kA grahaNa karane ke liye dUsarA jJAna, dUsare ko grahaNa karane ke liye tIsarA .. phira cauthA...isa prakAra anavasthA doSa hotA hai ] / jaba jJAna svasaMvidita nahIM hai aura jJAnAntaravedya bhI nahIM ho sakatA to vaha avedya hI mAnanA par3egA / jo avedya ajJAta hotA hai usako sattA hI siddha nahIM hogii| phira buddhi Adi guNoM kI siddhi na hone para santAna bhI asiddha hI ho jAyegA to santAnatva hetu kisa Azraya meM rahegA ? tathA, heturUpa se prayukta santAnatva yadi jAti rUpa mAnA jAya to hetu svarUpAsiddha ho jAyegA, kyoMki buddhi Adi vizeSaguNoM meM tathA pradIpAdi agnidravya meM sattA jAti ke alAvA aura kisI bhI ubhaya sAdhAraNa apara jAti kA sambhava hI na hone se ukta santAnatva jAti bhI vahA~ nahIM raha skegii| yadi vahA~ santAnatva ko sattA jAtirUpa hI mAna liyA jAya to phira vaha 'yaha sat hai yaha sat hai' aisI buddhi meM hetu hogI kintu 'yaha santAna hai' aisI buddhi ke prati hetu nahIM ho skegii| yadi santAnatvajAti ke vinA bhI Apa vahA~ 'yaha santAna hai' aisI buddhi hone kA mAneMge to satAjAti ke vinA hI dravya-guNakarma meM unake svarUpa se hI 'yaha sat hai' aisI buddhi hone kA mAna lene se sattA jAti ko mAnane kI jarUra nahIM rahegI ata: usakI kalpanA vyartha ho jaayegii| yadi kaheM ki-hama sirpha vizeSaguNoM meM hI santAnatva jAti ko mAna leMge aura usakA heturUpa Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u. 617 na ca santAnatvaM sAmAnyaM vyAptyA buddhayAdiSu vRttimat siddham , tadvatteH samavAyasya niSiddhatvAt , tatsattve'pi tabalAt santAnatvasya buddhayAdisambandhitve tasya sarvatrA'vizeSAdAkAzAdiSvapi nityeSu santAnatvasya vRtteranaikAntikatvam / na ca samavAyasyA'vizeSe'pi samavAyinovizeSAt santAnatvaM buddhayAdiSveva vartate nAkAzAdiSviti vaktuyuktam , itaretarAzrayaprasakteH-siddha hi santAnatvasyAkAzA. divyavacchedena buddhyAdivRttitve vizeSatvasiddhiH, tatsiddhezcAnyaparihAreNa tavRttitvasiddhiritotaretarAzrayatvam / api ca, yadi samavAyasya sarvatrA'vizeSe'pi buddhayAdivizeSaguNa-santAnatvayoH pratiniyatAdhArAdheyarUpatA siddhimAsAdayati tadA vyarthaH samavAyAbhyupagamaH, tadvyatirekeNApi tayostadrUpatAsiddheH / atha pramANaparidRSTatvAta samavAyasyAbhyupagama: na punaH samavAyivizeSarUpatA'nyathAnupapatteH / asadetat , tadgrAhakapramANasyaivAbhAvAt / tathAhi-sa sarvasamavAyyanugataikasvabhAvo vA'bhyupagamyeta, tavyAvRttasvabhAvo vA ? na tAvat tadvyAvRttasvabhAvaH samavAyaH, sarvato vyAvRttasvabhAvasyAnyA'sambameM prayoga kareMge-to pradIparUpa sAdharmya dRSTAnta meM hetuviraha doSa ho jAyegA, kyoMki dravyavizeSa (agni)rUpa pradIpa meM to vizeSagaNAzrita santAnatva jAti kA saMbhava hI nhiiN| uparAMta, prativAdI ke mata meM, apane sabhI AdhAroM meM vidyamAna ho aisA naiyAyikasammata eka sattAdirUpa sAmAnya mAnya hI nahIM hai, ata: prativAdI ke prati jAtirUpa santAnatva hetu asiddha huaa| [ santAnatvasAmAnya ke saMbandha kI anupapatti ] dUsarI bAta yaha hai ki buddhayAdi guNoM meM vyApakarUpa se santAnatva rUpa sAmAnya kA sambandha bhI siddha nahIM hai / samavAya kA to usake sambandharUpa meM pahale hI niSedha kiyA huA hai| kadAcit samavAya kI sattA mAna le to bhI, samavAya ke AdhAra para santAnatva ko yadi buddhi Adi se sambaddha mAnA jAya to samavAya sarvatra samAnarUpa se vidyamAna hone se AkAzAdi ke sAtha bhI santAnatva kA samavAya sambandha mAnanA hogaa| phalataH santAnatva hetu AkAzAdi meM raha gayA kintu vahA~ atyantocchedarUpa sAdhya na hone se vaha vyabhicArI siddha hogaa| yadi aisA kaheM ki-samavAya to yadyapi sarvatra samAnarUpa se vidyamAna hai kintu samavAyioM meM vizeSatA hotI hai aura vaha vizeSatA aisI hai ki jisase santAnatva buddhi Adi meM hI hai aura AkAzAdi meM nahIM hai |-to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki isameM anyonyAzraya doSa prasakta hai, santAnatva AkAzAdi meM nahIM kintu buddhi Adi meM hI rahatA hai yaha siddha hone para ukta vizeSatA siddha hogI aura vizeSatA siddha hone para santAnatva AkAzAdi meM nahIM kintu buddhi Adi meM hI rahatA hai yaha siddha hogaa| tathA, samavAya sarvatra samAna hone para bhI yadi buddhi Adi vizeSaguNoM ke sAtha hI santAnatva kA nityarUpa se AdhArAdheyabhAva siddha hotA hai to phira samavAya kI mAnyatA vyartha ho gayI kyoMki AdhArAdheyabhAva ke liye to usakI kalpanA karate haiM aura usake vinA bhI AdhArAdheyabhAva to siddha hotA hai| [samavAya ke viSaya meM pratyakSAdi koI pramANa nahIM hai ] yadi aisA kaheM ki-samavAya to pramANa se sunizcita hone se mAnA gayA hai, nahIM ki samavAyioM kI vizeSarUpatA ko upapanna karane ke liye-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki samavAya ko siddha karane vAlA koI pramANa hI nahIM hai| yaha dekhiye-vastumAtra ke do svabhAva hote haiM a anuvRttasvabhAva aura Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 dhitvena nIlasvarUpavat samavAyatvAnupapatteH / nApi tadanugataikasvabhAvaH, sAmAnyavat tatsamavAyatvA'yogAt-nityasya sato'nekatra vRttaH sAmAnyasya pareNa samavAyatvAnabhyupagamAt / na ca samavAyasvarUpasyApi grAhakatvena nirvikalpakaM savikalpakaM vA'dhyakSaM pravartate, kimuta tasyAnekasamavAyyanugataikatadvizeSarUpasya, tadagrahaNe tadanugataikarUpasyApi apratibhAsanAditi sAmAnyapratiSedhaprastAve pratipAditatvAt / nApi tatra pratyakSA'pravRttau tatpUrvakasyAnumAnasyApi prvRttiH| - atha sambandhatvenAsAvadhyavasIyate. tadayuktam , yata: A ki 'sambandhaH' iti buddhayA'dhyavasIyate, B Ahosvid 'iha' iti buddhayA, C uta 'samavAya.' iti pratItyA ? A tad yadi sambandhabuddhayA tadA vaktavyam-ko'yaM sambandhaH ? kiM a sambandhatvajAtiyuktaH, b AhosvidanekopAdAnajanitaH, c anekAzrito vA, d sambandhabuddhiviSayo vA, e sambandhabaddhayutpAdako vA? a tad yadi sambandhatvajAtiyuktaH sa na yuktaH, samavAyA'sambandhatvaprasaMgAt / b athAne kopAdAnajanitastadA ghaTAderapi sambandhatvaprasaMgaH / c athAnekAzritastadA ghaTajAtyAdau sambandhatvaprasaMgaH / atha sambaddhabuddhayutpAdakastadA locanAderapi sambandhatvaprasakti: / d atha sambaddhabuddhacavase yastadA ghaTAdidhvapi sambandhazabdavyutpAdane sambandhajJAnaviSayatve sambandhatvaprasaMgaH, tathA sambandhetarayorekajJAnaviSayatve itarasya smbndhruuptaaprsktiH| atha sambandhAkAraH sambandhaH, saMyogAbhedaprasaMgaH, atrAntarAkArabhedazca na bhedakaH, tsyaa'prsiddhH| b vyAvRttasvabhAva / samavAya ko Apa kaisA mAnaMge? a sakala samavAyI padArthoM meM anugata eka svabhAvavAlA mAnage yA b una se vyAvRttasvabhAvavAlA mAnege? b unase vyAvRttasvabhAvavAlA mAna nahIM sakate kyoMki jo sakala padArthoM se vyAvRttasvabhAvavAlA hogA vaha anya kisI kA bhI sambandhI na hone se samavAyarUpa hI nahIM ho sakatA, jaise nIla kA svarUpa nIletara sabhI padArthoM se vyAvRtta hone se samavAyarUpa nahIM hotaa| a sabhI padArthoM meM anugata eka svabhAva vAlA bhI use nahIM mAna sakate kyoMki anugatasvabhAvavAlI vastu samavAyarUpa nahIM ghaTa sakatI jaise jAti anugatasvabhAvavAlI hotI hai to usa meM samavAyatva nahIM rahatA hai / tathA nitya aura eka hone para jo aneka meM rahatA hai vaha to naiyAyika mata meM jAtirUpa mAnA jAtA hai, samavAyarUpa nhiiN| uparAMta, nirvikalpa aura savikalpa koI bhI pratyakSa samavAya ke svarUpa ko bhI grahaNa karake jaba pravRtta hotA nahIM hai, taba usake aneka samavAyi meM anagata eka svabhAvarUpa vizeSatA ko to grahaNa karane kI bAta hI kahA~ ? sAmAnyatattva ke nirAkaraNa ke prasaMga meM yaha kahA hI hai ki jisake svarUpa kA bhI grahaNa nahIM hotA usake anugata eka svabhAva kA pratibhAsa nahIM ho sktaa| jaba pratyakSa kI pravRtti samavAya ke viSaya meM nahIM hai to pratyakSamUlaka anumAna kI bhI pravRtti nahIM ho sktii| [saMbandharUpa se samavAya kA adhyavasAya vikalpagrasta ] yadi aisA kaheM ki-samavAya kA sambandharUpa se adhyavasAya (=bhAna) hotA hai ata: vaha asiddha nahIM hai-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki yahA~ tIna vikalpa haiM-A kyA "sambandha"-isa AkAra kI buddhi se usakA bhAna hotA hai B yA 'iha yahA~ (vaha hai)' aisI buddhi se bhAna hotA hai C yA 'samavAya' aisI pratIti se usakA bhAna hotA hai| A agara kaheM ki-'sambandha' aisI buddhi se usakA bhAna hotA hai to yahA~ pA~ca prazna haiM-a yaha Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 616 B athehabuddhayA'vaseyaH samavAyaH / na, ihabuddharadhikaraNAdhyavasAyarUpatvAt / na cAnyasminnAkAre pratIyamAne'nyAkAro'rthaH kalpayituyuktaH, atiprasaMgAt / ___C atha samavAyabuddhayA samavAyaH pratIyata ityabhyupagamaH, so'pyanupapannaH, samavAyabuddharanupapatteH, na hi 'ete tantavaH, ayaM paTaH, ayaM samavAyaH' iti parasparaviviktaM tritayaM bahirgAhyAkAratayA phasyAJcit pratItAvudbhAti, tathAnubhavAbhAvAt / athAnumAnena pratIyate / ayuktametat , pratyakSAbhAve tatpUrvakasyAnumAnasyApyapravRttaH / sAmAnyatodRSTApa nAtra vastuni pravattaMte, tatprabhavakAryAnupalabdhaH / na ca ihabuddhireva samavAyajJApikA-"iha tantuSu paTa: iti pratyayaH sambandhanimittaH, abAdhitehapratyayatvAt , 'iha kuNDe dadhi' iti pratyayavat" iti-viklpaanupptteH| tathAhi-kiM nimittamAtramanena pratIyate, uta sambandhaH ? yadi nimittamAtraM tadA siddhsaadhytaa| atha sambandhaH, sa saMyogaH samavAyo vA ? sambandha kyA sambabdhatvajAtivAlA hai ? b yA aneka upAdAnoM se janya hai ? cyA aneka me Azrita hai ? d yA sambandhAkAra buddhi kA viSaya hai ? e yA sambandhAkAra buddhi kA utpAdaka hai ? ___a agara kaheM ki vaha sambandhatvajAtivAlA hai to yaha ayukta hai kyoMki vaha jAtiyukta hone se kabhI samavAyasambandharUpra nahIM ho skegaa| [ samavAya to mAtra eka vyakti rUpa hI Apane mAnA hai| ] b yadi kaheM ki samavAya aneka upAdAnoM se janya padArtha hai to vahA~ ghaTAdi ko bho samavAya sambandha rUpa mAnane kI Apatti hogI kyoMki ghaTAdi bhI aneka upAdanoM se janya hotA hai| yadi use aneka : meM Azrita mAneMge to ghaTa aura jAti Adi meM bhI sambandhatva kI atiprasakti hogI kyoMki ghaTa aura jAtyAdi aneka meM Azrita hote haiN| yadi use sambandhAkAra buddhi kA utpAdaka kahA jAya to locanAdi bhI sambandhAkAra buddhi ke utpAdaka hone se locanAdi ko sambandha rUpa mAnanA pdd'egaa| d yadi use sambandhAkArabuddhi grAhya se mAneMge to ghaTAdi meM sambandhatva mAnane kI Apatti hogI, kyoMki 'sambandha' zabda kA yadi ghaTAdi artha meM Adhunika saMketa kiyA jAya to sambandha zabda se hone vAlI sambandhAkArabuddhi ko viSayatA ghaTAdi meM ho jaayegii| taduparAMta, yadi sambandha aura sambandhabhinna padArthoM kA eka sAtha (samUhAlambana) jJAna hogA taba sambandhabhinna vastu bhI sambandhAkAra jJAna kA viSaya bana jAne se usameM sambandhatva kI Apatti hogii| yadi kaheM ki-antarAtmA meM jo sambandhAkAra kA anubhava hotA hai vaha sambandhAkAra hI sambandharUpa hai-to samavAya aura saMyoga donoM meM abheda prasakta hogA kyoMki saMyoga kA bho antarAtmA meM sambandhAkAra hI anubhava hotA hai / Antara AkArabheda ko donoM kA bhedaka nahIM kaha sakate, kyoMki una donoM kA antarAtmA meM sambandhAkArarUpa se hI anubhava hotA hai ataH Antara AkArabheda hI asiddha hai| [ ihabuddhi aura samavAyabuddhi se samavAya kI pratIti anupapanna ] __B yadi samavAya ko 'iha' isa AkAra kI buddhi se grAhya dikhAyA jAya to usase samavAya kI siddhi nahIM ho sakatI kyoMki 'iha' yaha buddhi to adhikaraNa ko viSaya karatI hai, samavAya ko nhiiN| jisa AkAra kI pratIti hotI hai usase bhinna AkAra vAle artha ko usa pratIti kA viSaya mAnanA yukta nahIM hai, anyathA ghaTAkAra pratoti ko paTaviSayaka mAnane ko Apatti hogii| . C 'samavAya' isa AkAra kI buddhi se samavAya kI pratIti hone kI bAta bhI ayukta hai, kyoMki vicAra karane para 'samavAya' isa AkAra kI buddhi hI ghaTa nahIM sktii| kisI bhI pratIti meM 'ye tantu, Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 sNyogprtipttaavbhyupgmbaadhaa| samavAyAnumAne sambandhavyatirekaH, na cAnyasya sambandhe satyanyasya gamakatvam , atiprasaMgAt / na hi devadattendriyaghaTasambandhe yajJadattendriyaM rUpAdikamartha karaNatvAt prakAzayad dRSTam / tanna samavAyaH kasyacit pramANasya gocrH| na ca tasya samavAyibhyAmasambaddhasya sambandharUpatA / na ca tatsambandhanimitto'paraH samavAyo'bhyupagamyate, abhyupagame vaa'nvsthaaprsNgH| vizeSaNa-vizeSyabhAvasyApi tatsambandhanimittasya sambandhAbhyupagame'navasthAdidUSaNaM samAnam / na cA'sambaddhasyA'pi tasya sambandharUpatvAdaparapadArthasambandhakatvamiti vAcyam , vihitottaratvAt / na ca samavAyasyAnyasya vA ekAntanityasya kAryajanakatvaM sambhavati, nitye kramayogapadyAbhyAmarthakriyAvirodhasya pratipAdayiSyamANatvAt / na ca tadabhAve padArthAnAM sattvam , sattAsambandhitvena tasya niSiddhatvAnniSetsyamAnatvAcca / tadevaM samavAyasyAbhAvAt santAnatvaM buddhayAdisantAneSu na vRttimat siddhamiti santAnatvalakSaNe hetuH kathaM nA'siddhaH ? yaha vastra aura yaha samavAya' isa prakAra paraspara pRthak rUpa se bAhyarUpa meM grAhyaAkAravAlA tripuTI . . kA bhAna nahIM hotA kyoMki vaisA anubhava hI kisI ko nahIM hotA hai| ___ anumAnAtmaka pratIti meM ukta tripuTI kA bhAna mAnane kI bAta bhI ayukta hai, kyoMki tripuTI kA pratyakSa na hone para pratyakSamUlaka anumAna kI saMbhAvanA hI nahIM rhtii| yadi kaheM ki-pratyakSamUlaka anumAna bhale na hotA ho kintu 'sAmAnyatodRSTa' anumAna kI samavAya ke grahaNa meM pravRtti zakya hai-to yaha bho ayukta hai kyoMki samavAyajanya koI aisA kArya upalabdha nahIM hai jisa ke bala se apratyakSa bhI samavAya kI siddhi ho ske| [ ihabuddhi se samavAyasiddhi azakya ] __ yadi yaha kahA jAya ki-'iha yahA~" isa AkAra kI buddhi hI samavAya kI sAdhaka hai, jaise dekhiye-'yahAM tantuoM meM vastra hai, aiso pratIti sambandhanimittaka hai kyoMki vaha bAdharahita 'yahA~ aisI pratItirUpa hai jaise ki 'yahA~ kuNDa meM dahIM hai' aisI bRddhi (sayoga ) sambandhamUlaka hotI hai / to yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki isa anumAna meM jo pratIta hotA hai usake Upara eka bho vikalpa ghaTatA nahIM hai, jaise dekhiye-a nimittamAtra hA yahA~ pratIta hotA hai yA b sambandha ho pratIta hotA hai ? a nimittamAtra kI pratoti to hama bhI mAnate haiM ataH pahale vikalpa meM siddhasAdhana doSa huaa| b yadi sambandha pratIta hotA hai to vaha saMyoga yA samavAya meM se kaunasA hai ? saMyoga ko pratIti mAneMge to apanI mAnyatA ke sAtha virodha hogA kyoMki Apa ko vahA~ samavAya kI pratIti iSTa hai| yadi samavAya kI pratIti hone kA mAneMge to sambandha kI pratIti kA abhAva prasakta hogaa| niyama hai ki jisa kA kisI ke sAtha sambandha ho vahI usakA bodhaka ho sakatA hai anya koI nhiiN| udA0 devadatta kI indriya kA ghaTa ke sAtha sambandha hone para yajJadatta kI indriya sirpha karaNa hone mAtra se hI ghaTarUpAdi artha kA prakAza karatI huyI nahIM dikhatI hai| prastuta meM ukta anumAna (hetu) ko yadi samavAya ke sAtha sambandha hai to vaha samavAya kA hI bodhaka hogA, sambandha kA nahIM, kyoMki sambandha ke sAtha usakA koI sambandha nahIM hai / sArAMza, samavAya kisI bhI pramANa kA viSaya nahIM hai| [samavAya ke abhAva meM santAnatva hetu kI asiddhi ] tathA, samavAya jaba taka do samavAyi se asambaddha rahegA taba taka vaha svayaM sambandharUpa nahIM ho sktaa| do samavAyI ke sAtha use sambaddha mAnane ke liye sambandhakAraka eka nayA sambandha mAnanA Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 621 athopAdAnopAdeyabhUtabuddhayAdilakSaNaM pravAharUpameva santAnatvaM hetutvena vivakSitam / nanu evaM tasya tathAbhUtasyA'nyatrAnanuvRtterasAdhAraNAnakAntikatvam abhyupagamavirodhazca / na hi pareNa buddhikSaNopAdAno'paraH sarva eva buddhikSaNo'bhyupagamyate ekasantAnapatitaH / tathAbhyupagame vA muktAvasthAyAmapi pUrvapUrvabuddhayupAdAnakSaNAduttarottaropAdeyabuddhikSaNasya sambhavAnna buddhisantAnasyAtyantocchedaH sAdhyaH sambhavati, yathokta hetu sadbhAvabAdhitatvAt / atha pUrvAparasamAnajAtIyakSaNapravAhamAnaM santAnatvaM tenaa'ymdossH| nanu evamapi hetorasAdhAraNatvaM tadavastham / na hya kasantAnarUpamanyAnuyAyi, vyaktervyaktyantarAnanugamAva , anugame vA sAmAnyapakSabhAvI pUrvokto doSastadavasthaH, anaikAntikazca pAkajaparamANurUpAdibhiH tathAvidhasantAnatvasya tatra sadbhAve'pyatyantocchedAbhAvAt / api ca, santAnatvamapi bhaviSyati atyantAnucchedazceti viparyaye hetorbAdhakapramANAbhAvena saMdigdhavipakSavyAvRttikatvAdanakAntikaH / vipakSe'darzanaM ca hetobarbAdhakaM pramANaM prAgeva prtikssiptm| paDegA jo Apa to nahIM mAnate haiM, yadi mAneMge to usa naye sambandha ko bhI sambaddha karane ke liye phira nayA-nayA sambandha mAnane meM anavasthA dUSaNa lgegaa| vizeSaNa-vizeSya bhAva ko yadi samavAya kA do samavAyI ke sAtha sambandhakAraka sambandharUpa mAneMge to bhI anavasthA dUSaNa to jyoM kA tyoM rahegA hii| yadi aisA kaheM ki-samavAya svayaM asambaddha hone para bhI sambandharUpa hai| isIliye do samavAyI padArtha ke sambandhakArakarUpa meM usa ko mAna sakate haiM-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki aise to do samavAyI ko hI paraspara sambandhakArakarUpa se mAna sakate haiM yaha uttara pahale bhI de diyA hai| taduparAMta, do samavAyI ke bIca sambandhakArakarUpa meM mAnya samavAya athavA to koI bhI anya padArtha yadi nitya hogA to vaha kisI bhI kArya ko janma nahIM de sakatA, kyoMki nitya padArtha virodha ke kAraNa krama se yA eka sAtha arthakriyAkAraka nahIM bana sakatA yaha hama Age dikhAyeMge / jaba padArtha meM arthakriyAkAritva nahIM ghaTegA to usakA sattva bhI amAnya ho jAyegA / yadi kaheM ki-hama arthakriyAkAritvarUpa sattva ko nahIM kintu sattAjAtisambaddhatvarUpa sattva ko mAneMge-to yaha bhI ThIka nahIM kyoMki sattAjAtisambaddhatvarUpa sattva kA pahale niSedha kiyA hai aura Age bhI kiyA jAyegA / niSkarSa, samavAya asiddha hone se yahI siddha hotA hai ki santAnatva kisI bhI sambandha se buddhisantAna meM vRttimat nahIM hai / ataH Apane jo anumAna kahA thA ki "buddhi Adi ke santAna kA atyanta vinAza hotA hai kyoMki unameM santAnatva hai, jaise pradIpasantAna meM"-isa anumAna meM santAnatva hetu asiddha kaise nahIM hai ? ! [ upAdAnopAdeyabuddhipravAha rUpa santAnatva hetu meM doSa ] yadi kaheM ki-santAnatva hetu ko jAtisvarUpa na mAna kara upAdAna-upAdeyabhAvaviziSTabuddhi Adi kI kSaNaparamparArUpa mAnA jAya to ukta koI doSa nahIM hai-to yaha bAta galata hai kyoMki yahA~ asAdhAraNa anaikAntika doSa sAvakAza hai / vaha isa prakAra:-jo hetu sabhI sapakSa aura vipakSa se vyAvRtta ho usako asAdhAraNaanaikAntika kahA jAtA hai| prastuta meM buddhi Adi kSaNaparamparArUpa santAnatva hetu prativAdI ke mata se vipakSavyAvRtta to hai hI, aura sapakSa vyAvRtta isaliye hai ki buddhi Adi kSaNaparamparArUpa santAnatva sirpha buddhi Adi meM hI rahegA, pradIpAdi meM usakI anuvRtti nahIM rahatI, * buddhayAdikSaNapravAharUpameva-iti pAThazuddhiratra gaveSaNIyA / Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 viruddhazcAyaM hetuH, zabda-buddhi-pradIpAdiSvapyatyantAnucchedavatsveva santAnatvasya bhAvAt / na hya kAntanityeSvivA'nityeSvapyarthakriyAkAritvalakSaNaM sattvaM sambhavatIti pratipAdayiSyamANatvAt / na ca pradIpAdInAmuttaraH pariNAmo na pratyakSaH ityetAvatA 'te tathA na santi' iti vyavasthApayitu zakyam , anyathA paramANUnAmapi pArimANDalyaguNAdhAratayA pratyakSato'pratipattestadrUpatayA'sattvaprasaMgaH / atha teSAM tadrUpatA'numAnAt pratipatte yaM doSaH / nanu sA'numAnAt pratipattiH prakRte'pi tulyaa| yathA hi sthUlakAryapratipattistadaparasUkSmakAraNamantareNA'sambhavinI paramANusattAmavabodhayati tathA madhyasthitidarzanaM pUrvAparakoTisthitimantareNAsambhavi tAM sAdhayatIti pratipAdayiSyate / kyoMki pradIpAdi meM pradIpakSaNaparamparA rahatI hai / taduparAMta, yahA~ naiyAyika ko apanI mAnyatA ke sAtha virodha bhI AyegA / kAraNa, naiyAyika mata meM ekaparamparAgata sakala buddhikSaNoM kA buddhikSaNarUpa upAdAna nahIM mAnA jAtA / tAtparya, jAgRti ke AdyabuddhikSaNa kA pUrva buddhikSaNa upAdAna nahIM hotA hai aura antimabuddhikSaNa kA koI uttarabuddhikSaNarUpa upAdeya nahIM hotA hai / yadi naiyAyika buddhi kSaNoM meM upAdAna-upAdeyabhAva A~kha muMda kara mAna legA to mukti avasthA meM bhI pUrvapUrvabuddhikSaNarUpa upAdAna se uttarottarabUddhikSaNarUpa upAdeya ke utpAda kA sambhava ho jAne se 'buddhisantAna ke atyantocchedarUpa' sAdhya kA hI asambhava ho jAyegA / kyoMki akhaMDita pUrvAparabuddhikSaNaparamparArUpa hetu kA pakSa meM sadbhAva hone para atyantocchedarUpa sAdhya kA bAdhita honA sahaja hai| [ pUrvAparabhAvApannakSaNapravAharUpa santAnatva hetu meM doSa ] yadi kaheM ki-upAdAna-upAdeya bhUta kSaNaparamparA ko hama hetu nahIM kareMge kintu pUrvAparabhAvApanna samAnajAtIya kSaNaparamparArUpa santAnatva ko hI hetu kreNge| ataH upAdAnopAdeyabhAva mUlaka jo doSa hotA hai vaha nahIM hogA-to yaha kucha ThIka hai kintu pahalA jo asAdhAraNa anaikAntika doSa hai vaha to jyoM kA tyoM hI rahegA / kAraNa, buddhi Adi kSaNaparamparA buddhi Adi se anyatra pradIpa Adi meM anuvartamAna nahIM hai / kAraNa, naiyAyika mata meM jAtirUpa padArtha kA anya vyaktioM meM anugama ho sakatA hai kintu vyaktirUpa padArtha kA anya vyaktioM meM anugama sambhava hI nahIM hai / yadi vyakti kA bhI anya vyaktioM meM anugama mAneMge to hamane pahale jo jAti ke Upara doSAropaNa kiyA hai vaha yahA~ jyoM kA tyoM lAgu ho jAyegA / tathA, hetu meM anaikAntika doSa kA bhI sambhava hai, vaha isa prakAra:paramANu ke pAkajarUpAdi meM pUrvAparasamAnajAtIyarUpAdikSaNaparampaMgarUpa santAnatva hetu rahane para bhI usa paramparA kA atyanta uccheda nahIM hotA hai / anekAntika doSa yahA~ dUsare prakAra se bhI lAgU hotA hai, vaha isa prakAra:-santAnatva bhale ho, atyantoccheda kA abhAva bhI rahe, to kyA bAdha hai-aisI viparota zaMkA karane para koI usakA bAdhaka pramANa nahIM hai ata: buddhiAdi kA santAna hI vipakSarUpa meM saMdigdha ho gayA aura hetu usameM rahatA hai ataH saMdigdhavipakSavyAvRtti rUpa anaikAntika doSa prakaTa huaa| vipakSa meM hetu ke adarzanamAtra ko ukta zaMkA ke bAdhaka pramANarUpa meM mAna lene kI bAta kA to pahale hI pratikAra ho cukA hai| [ santAnatva hetu meM virodha doSa ] buddhi Adi meM atyantoccheda kI siddhi ke liye prayukta santAnatva hetu meM pUrvokta doSoM ke uparAMta virodha doSa bhI hai| kAraNa, santAnatva unhIM meM rahatA hai jinakA ( kiMcid aMza se uccheda Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 623 na ca dhvastasyApi pradIpasya vikArAntareNa sthityabhyupagame pratyakSabAdhA, vAristhe tejasi bhAsvararUpAbhyupagame'pi tadbAdhopapatteH / athoSNasparzasya bhAsvararUpAdhikaraNatejodravyAbhAve'sambhavAdanubhUtasya tatra parikalpanamanumAnataH, tarhi pradIpAderapyanupAdAnotpattivat na santativipattya bhAvamantareNa vipattiH sambhavatItyanumAnataH kiM na kalpyate tatsantatyanucchedaH ? anyathA santAnacaramakSaNasya kSaNAntarAjanakatvenA'sattve pUrvapUrvakSaNAnAmapi tattvAnna vivakSitakSaraNasyApi sattvamiti pradIpAdedRSTAntasya buddhayAdisAdhyamiNazcAbhAva iti nAnumAnapravRttiH syAt / tasmAt zabda-buddhi-pradIpAdInAmapi sattve nAtyantiko vyucchedo'bhyupagantavyaH, anyathA vivakSitakSaNe'pi sattvAbhAvaH / iti sarvatrAtyantAnucchedavatyeva santAnatvalakSaNo heturvarttata iti kathaM na viruddhaH ? viparItArthopasthApakasyAnumAnAntarasya sadbhAvAdanumAnabAdhitaH pakSaH, hetorvA kAlAtyayApadiSTatvam / yathA cAnumAnasya pakSabAdhakatvam anumAnabAdhitapakSanirdezAnantaraM prayuktatvena heto kAlAtyayApadiSTatvaM tathA'sakRta pratipAditamiti na punarucyate / atha kiM tadanumAnaM prakRtapratijJAyAH bAdhakaM yenAtrAyamuktadoSaH syAta? ucyate hone para bhI) atyanta ( =sarvathA ) uccheda nahIM hotA jaise ki zabda, buddhi aura pradIpa kA santAna / yaha hama Age dikhAne vAle haiM ki arthakriyAkAritvarUpa sattva kA lakSaNa jaise ekAntanitya padArthoM meM nahIM ghaTatA, vaise ekAnta anitya padArthoM meM bhI nahIM ghaTatA hai| pradIpAdi kA uttarakAlIna pariNAma pratyakSa nahIM dikhatA hai itane mAtra se 've nahIM hai' aisI sthApanA zakya nahIM / anyathA yaha Apatti hogI ki pArimANDalya (=aNuparimANa) guNa ke AdhArarUpa meM paramANuoM kA pratyakSa nahIM hotA to una kA bhI asattva ho mAnanA par3egA / agara kaheM ki-anumAna se aNuparimANa ke AdhArarUpa meM paramANu siddha haiM ataH unake asattva kI Apatti kA doSa niravakAza hai-to prastuta meM pradIpAdi kA bhI uttarakAlIna sattva anumAnasiddha hone se asattvApatti doSa kI niravakAzatA tulya hai / donoM jagaha anumAna se siddhi isa prakAra haiM-anya sUkSma avayavAtmaka kAraNoM ke vinA sthUla avayavI kArya kA bhAna honA sambhava nahIM hai ata: carama sukSma avayavAtmaka kAraNa ke rUpa meM paramANa sthiti kA darzana usarka pUrvAparakoTi meM sthiti ke vinA sambhava nahIM hai, ata: pradIpAdi kA bhI aprakAzakAla meM pUrvApara sattva siddha hotA hai-yaha Age dikhAyA jaayegaa| [santAnatva hetu meM virodha doSa kA samarthana ] bujhe hue pradIpa kA anya vikArarUpa se (yAnI andhakAra dravyAtmakapariNAmarUpa se) avasthAna mAnane meM pratyakSabAdha jaisA kucha nahIM hai| yadi yahA~ pratyakSa bAdha mAneMge to uSNajalAntarvartI agni kI bhAsvararUpavattA mAnane meM bhI pratyakSa bAdha mAnanA pdd'egaa| yadi kaheM ki-'bhAsvararUpAdhikaraNabhUta agnidravya ke abhAva meM, jala meM uSNa sparza kA sambhava nahIM hai ata: anumAna se vahA~ anubhUta bhAsvararUpa kI kalpanA anivArya hai'-to prastuta meM yaha kaha sakate haiM ki upAdAna ke vinA jase agni kI utpatti sambhava na hone se upAdAna kI kalpanA kI jAtI hai, usI taraha santAna kA nairantarya na rahane para usakA dhvaMsa bhI sambhava nahIM hai to phira anumAna se pradIpAdi ke santatabhAva kI kalpanA bhI kyoM na kI jAya? ! yadi Apa pradIpa santAna ke antima kSaNa ko aise hI ( naye vikAra ke janma ke vinA) dhvasta mAna leMge to usa meM kSaNAntarajanakatva ( rUpa arthakriyAkAritva ) ke na rahane se sattva Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pUrvAparasvabhAvaparihArAvAptilakSaNapariNAmavAn zabda buddhi pradIpAdiko'rthaH, sattvAt kRtakatvAdvA, yAvAn kazcit bhAvasvabhAvaH sa sarvaH tAdRzabhAvasvabhAvavivarttamantareNa na sambhavati, tathAhi na tAvat kSaNikasya niranvayavinAzinaH sattvasambhavo'sti svAkArAnukAri jJAnamanyadvA kAryAntaramaprApyA''tmAnaM saMharataH sakalazaktivirahitasya vyomakusumAderiva sattvAnupapatteH / tAdRzasya na hi kAryakAlaprAptiH, kSaNabhaMgabhaMgaprasakteH / nApi phalasamayamAtmAnamaprApayatastajjananasAmarthya cirataravinaSTasyeva sambhavati / na ca samanantarabhAvinaH kAryasyotpAdane kAraNaM svasattAkAla eva sAmarthyamApnoti, kAryakAle tasya svabhAva (vA) vizeSAt tataH prAgapi kAryotpattiprasaMgAt / tasmin satyabhavannasati svayameva bhavannayaM bhAvaH tatkAryavyapadezamapi na labhate, na hi samarthe kAraNe prAdurbhAvamaprApnuvat kAryama itaradvA kAraNama , atiprasaMgAta / na ca samanantarabhAvavizeSamAtreNa tatkAryatvaM yuktama , samanantaraprabhavatvasyavA'sambhavAta-itaretarAzrayaprasaktaH iti pratipAditatvAta / kA abhAva prasakta hogA / antima kSaNa meM sattva kA abhAva prasakta hone para upAntyAdikSaNa paramparA meM bhI asattva prasakta hogA, isa prakAra to jisa kSaNa meM Apako pradIpa kA sattva iSTa hai usa kSaNa meM bhI usakA asattva prasakta hogA / phalata: dRSTAntabhUta pradIpAdi aura pakSabhUta buddhi Adi dharmI kA hI abhAva ho jAyegA, to anumAna kI pravRtti bhI kaise hogI ? ! yadi Apako isa doSa se bacanA hai arthAt zabda, buddhi aura pradIpAdi kA vivakSita kSaNa meM sattva mAnanA hai to phira unakA atyanta viccheda mata mAnIye, yadi mAneMge to vivakSita kSaNa meM bhI asattva kI Apatti khaDI hai| sArAMza, pradIpAdi saba atyantavicchedarahita hI haiM aura unameM hI santAnatva hetu rahatA hai to vaha viruddha kyoM nahIM hogA? . [santAnatva hetu meM pakSabAdhA aura kAlAtyayApadiSTatA] , viruddha doSa kI taraha pratipakSI ke anumAna meM anumAnabAdhitapakSarUpa doSa bhI hai kyoMki ukta sAdhya se viparIta artha kA sAdhaka anya anumAna maujUda hai| athavA anumAnabAdha ke badale hetu meM kAlAtyayApadiSTatA doSa bhI kahA jA sakatA hai / anya anumAna se pakSabAdhA kaise hai athavA pakSa ke anumAnabAdhita hone kA nirdeza karane ke bAda hetu prayoga kiye jAne ke kAraNa hetu meM kAlAtyayApadiSTa doSa kaise lagatA hai yaha to bAra bAra kaha cuke haiM isaliye phira se nahIM kahate haiM / yadi yaha pUchA jAya ki hamArI santAna ke atyantoccheda kI pratijJA meM bAdhaka banane vAlA vaha kauna sA anumAna hai jisa se pakSabAdhAdi ukta doSa hotA hai ? to uttara meM yaha anumAna hai ki "zabda-buddhi aura pradIpAdi padArtha pUrvasvabhAvaparihAra-uttarasvabhAvadhAraNasvarUpa pariNAmavAle hote haiM kyoMki ve sat haiM athavA kRtaka haiM / jo kucha bhAvasvabhAva padArtha haiM una sabhI kA tathAvidhabhAvasvabhAvavivarta ( yAno pUrvasvabhAvatyAga-uttarasvabhAvadhAraNarUpa pariNAmabhAva ) ke vinA sambhava nahIM hotaa|" jaise dekhiye [zabdAdi meM pariNAmavAda kI siddhi ] [ zabda meM pariNAmitva kI siddhi ke liye kathita anumAna ke bAda jo vyApti kahI gayousakA aba vistAra se samarthana kiyA jA rahA hai ] niranvayavinAzI kSaNika vastu kA sattva sambhavita nahIM hai / kAraNa, apane AkAra se tulya jJAna ko yA anya kisI kArya ko utpanna kiye vinA hI apanI Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 625 upacaritaM caivaM tasya kAryatvamitarasya ca kAraNatvaM syAt prakSaNikavat / tatkAraNabhAve satyabhavantaM prati punaH kAraNasya bhAvAbhAvayorna kazcidvizeSaH, tato'kSaNikAdiva kSaNikAdapi sattvAdirvastusvabhAvo vyAvarttata eva / na hyakSaNike eva krama-yogapadyAbhyAmarthakriyAvirodha:, ki tahi ? kSaNabhaMge'pi / tathAhi-na tAvat kArya-kAraNayoH kramaH sambhavati, kAlabhedAt janya-janakabhAvavirodhAt , cirataroparatotpannapitAputravat / na hi tAdRzasyApekSA'pi sambhavati, anAdheyA'praheyAtizayatvAd akSaNikavat, na hi kazcidatizayaM tato'nAsAdayat bhAvAntaramapekSate yataH kramaH syAt , janyajanakayorAdheyavizeSatve'pi na kamasambhavaH, kamiNoH kAlabhedAt tattvAnupapatteH / yaugapadyaM tu tayorhetuphalabhAvatayaivA'sambhavi, samAnakAlayohi na hetuphalabhAvaH savyetaragoviSANavadapekSAnupapatteH / jAta kA saMharaNa karane vAle ataeva sakalazaktizUnya aisI vastu kA sattva sambhavita nahIM hai jaise ki gaganakusumAdi / (sattva mAnane ke liye usase kucha kArya hone kA mAnanA cAhiye kintu vaha bhI saMgata nahIM hotA, vaha isa prakAra:-) kAryotpatti kAla ke sAtha kSaNikabhAva kA yoga sambhava nahIM hai, yadi sambhava mAne to dUsare kSaNa meM usakA sadbhAva ho jAne se kSaNikavAda kA bhaMga ho jaayegaa| kAryakAla ke sAtha jisakA yoga na ho aise padArtha meM kAryotpAdana ke liye sAmarthya bhI nahIM ghaTa sakatA jaise ki cira pUrva meM vinaSTa padArtha vartamAna meM kAryotpAdana ke liye asamartha hotA hai / yadi aisA kaheM ki-samanantarabhAvi (=svottarakAlabhAvi) kArya ke utpAdana ke liye kAraNakSaNa apane sattAkAla meM hI samartha hotA hai-to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki kAryakAla meM kAryotpatti karane ke liye apekSita jo svabhAva hai vaha kAraNakAla meM bhI samAnarUpa se vidyamAna hai ata: kAryakAla ke pUrvakSaNa meM, arthAt kAraNakSaNa meM bhI kAryotpatti ho jAne kI Apatti aayegii| yahA~ yaha bhI jJAtavya hai ki kAraNa kI vidyamAnatA meM jo nahIM utpanna hotA aura kAraNa kI avidyamAnatA meM (uttarakSaNa meM) jo svayaM utpanna hotA hai aise padArtha ko 'kArya' saMjJA hI prApta nahIM hai| samartha kAraNa kI vidyamAnatA meM bhI jo utpanna nahIM hotA vaha kArya hI kaise kahA jAya? aura usake kAraNa ko kAraNa bhI kaise kahA jAya ? yadi kaheMge to jisa kisI kI bhI kAraNa-kArya saMjJA kI jA skegii| tathA tat kA samanantara bhAva vizeSa (svottarakSaNavattitva) mAtra hone se kisI ko tat padArtha kA kArya kahanA yuktiyukta nahIM hai, kyoMki yahA~ samanantarajanyatva (yAnI tat padArtha ke uttarakAla meM utpatti) kI saMgati hI nahIM baiTha sktii| kAraNa, 'samanantarajanyatva' kA pRthakkaraNa karane para itaretarAzraya doSa hotA hai yaha kahA jA cukA hai / kAryatva kA AdhAra kAraNAnantaye aura kAraNatva kA AdhAra kAryAnantarya ho jAne se anyonyAzraya spaSTa hI hai| . [kSaNikavAda meM kAraNa-kAryabhAva kI anupapatti ] ... taduparAMta, kAraNa kI avidyamAnatA meM bhI utpanna hone vAle bhAva kI yadi Apa 'kArya' saMjJA kareMge to vaha vAstava na hokara aupacArika bana jAyegI, ata eva pUrvabhAva meM kAraNatva bhI hI bana jAyegA, jaise ki kSaNikavAdI akSaNika bhAva meM kAryatva yA kAraNatva ko vAstava nahIM kintu aupacArika hI mAnatA hai| tAtparya yaha hai ki, kAraNatvena abhimata bhAva ke hone para bhI kArya yadi nahIM hotA to usake prati kAraNa kA sadbhAva ho yA abhAva, koI pharka nahIM pdd'taa| ataH akSaNika vastu meM jaise sattvAdirUpa vastusvabhAva saMgatiyukta nahIM hai vaise kSaNika padArtha meM bhI vaha saMgata nahIM hai / aisA nahIM hai ki sirpha akSaNika bhAva ko hI kramazaH athavA ekasAtha arthakriyAkAritva ke sAtha Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 ata eva kRtakatvAdayo'pi hetavo vastusvabhAvAH pariNAmAnabhyapagamavAdinAM na sambhavanti / tathAhi-apekSitaparavyApAro hi bhAvaH svabhAvaniSpattau kRtaka ucyate, sA ca parApekSA ekAntanityavadekAntA'nitye'pyasambhavinI, tadaMpekSAkAraNakRtasvabhAvavizeSeNa vivakSitavastunaH sambandho'pi nopapadyeta, svabhAvabhedaprasakteH / abhede vA'pekSyamANAdapekSakasya sarvathA''tmaniSpattiprasaMgAt / ataH svabhAvabhinnayoH pratyastamitopakAryopakArakasvabhAvayorbhAvayoH sambandhAnupapatteH 'asyedam' iti vypdeshsyaanuppttiH| yadi punarapekSamANasya tadapekSyamANena vyatiriktamupakArAntaraM kriyeta, tatsambandhavyapadezArtha tatrApyupakArAntaraM kalpanIyamityanavasthA sakalavyomatalAvalambinI prasajyeta / tasmAnityAnityapakSayorarthakriyAlakSaNaM sattvam kRtakatvaM vA na sambhavatIti yat kiJcit sat kRtakaM vA tat sarva pariNAmi, itarathA'kizcitkarasyA'vastutvaprasaGgAnabhastalAravindinIkusumavat / virodha hai, are, kSaNika bhAva kA bhI usake sAtha virodha hai hii| vaha isa prakAra:- kSaNikavAda meM kArya aura kAraNa meM kramikatva kA hI sambhava nahIM hai kyoMki kSaNikavAda meM kAraNa-kArya kA samAnakAla to ho nahIM sakatA aura pUrvApara bhAva mAnane meM kAlabheda ho jAtA hai, kAlabheda se janya janakabhAva kSaNika padArtha meM viruddha hai| udA0 cirapUrva meM svargata pitA (rUpa se abhimata vyakti). aura cira bhaviSya meM utpanna putra (rUpa se abhimata vyakti,) ina donoM meM pitA-putra bhAva (arthAt janyajanakabhAva) viruddha hai| tathA bhAvi meM utpanna hone vAle padArtha ko bhUtakAlIna bhAva kI apekSA bhI nahIM ho sakatI kyoMki bhaviSyatkAlIna meM bhUtakAlona bhAva na kisI atizaya kA AdhAna kara sakatA hai, na to usameM se kisI atizaya kA paribhraMza karA sakatA hai, jaise nitya padArtha meM kisI bhI atizaya kA AdhAna yA paribhraMza zakya nahIM hotA / jo padArtha anyabhAva se kiso bho atizaya ko prApta nahIM karatA vaha usa anya bhAva kI apekSA bhI nahIM rakhatA hai ataH una donoM meM kama hone kI sambhAvanA bho nahIM rhtii| yadi kaheM ki udAsIna bhAva se atizayAdhAna na hone para bhI janaka padArtha se janya padArtha meM atizayAdhAna ho sakatA hai ata: una donoM meM krama kI sambhAvanA ho sakegI-to yaha ThIka nahIM, kyoMki krama mAnane para kAlabheda mAnanA hogA aura bhinnakAlIna do padArtha meM to janyajanakabhAva hI nahIM ghaTa sakatA, yaha bhI abhI kaha Aye haiN| krama kA jaise sambhava nahIM hai vaise ho kAraNa-kArya meM samAnakAlatA bhI saMbhava nahIM hai / samAnakAlIna do vastu meM anyonya apekSAbhAva na hone se hetu-phala bhAva hI ghaTatA nahIM hai jaise dAyeM bAyeM gozRMga meN| [ pariNAmavAdasvIkAra ke vinA kRtakatvAdi kI anupapatti ] . kSaNika bhAvoM meM arthakriyAkAritva kA uparokta rIti se sambhava na hone se vastusvabhAvAtmaka kRtakatvAdi hetu bhI pariNAmavAda na mAnane vAle kSaNika vAdIyoM ke mata meM nahIM ghaTa sakate / vaha isa prakAra:-jisa padArtha ko apane svabhAva kI niSpatti meM parakIya vyApAra kI apekSA rahe vaha kRtaka kahA jAtA hai| kintu ekAntanityapadArtha ko parApekSA honA jaise sambhava nahIM hai vaise ekAnta anitya padArtha ko bhI vaha sambhava nahIM hai / kadAcit usako parApekSA hai yaha mAna le phira bhI usake apekSAkAraNa se jisa svabhAva vizeSa kA AdhAna kiyA jAyegA usa svabhAvavizeSa ke sAtha vivakSita anitya padArtha kA sambandha bhI ghaTa nahIM sakatA hai, kyoMki svabhAvavizeSa kA sambandha mAnane para svabhAvabhedamUlaka vastubheda kI Apatti hotI hai| apekSA kAraNa se AdhAna kiye jAne vAle svabhAvavizeSa ko yadi Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 627 san kRtako vA zabda-buddhi-pradIpAdiriti siddhaH prinnaamii| sattvaM cArthakriyAkAritvameva, anyasya niSiddhatvAt , taccAtyantocchedavatsu na sambhavatyeva, tato vyAvarttamAno hetuH anatyantocchedavasveva saMbhavatIti kathaM na prakRtahetapakSabAdhakatvamAzaMkanIyaM prakRtasAdhyasAdhakasya hetoranekadoSadRSTatvapratipAdanAt / na cA'satpratipakSatvamapyasya / tathAhi-buddhayAdisantAno nAtyantocchedavAn sarvapramANAnupalabhyamAnatathocchedatvAt , yo hi sarvapramANAnupalabhyamAnatathocchedo na sa tattvenopeyaH, yathA pArthivaparamANupAkajarUpAdisantAnaH, tathA ca buddhayAdisantAnaH, tasmAnnAtyantocchedavAn , iti kathaM na satpratipakSatvaM 'santAnatvAt' ityanumAnasya ? na ca prastutAnumAnata eva santAnocchedasya pratItau sarvapramANAnupalabhyamAnatathocchedatvamasiddham , santAnatvasAdhanasya satpratipakSatvAt / na cAsya pratipakSasAdhanasya pramANatve siddhe santAnatvasAdhanasya satpratipakSatvam asya ca satpratipakSatve vivakSitAnupalabdheH pratipakSasAdhanasya pramANatvamiti vAcyam , bhavadabhiprAyeNa satpratipakSatvadoSasyodbhAvanAt , paramArthatastu yathA'yaM doSo na bhavati tathA pratipAditam pratipAdayiSyate ca / santAnatvahetostvasiddhA'naikAntikaviruddhatvAnyatamadoSaduSTatvenA'sAdhanatvam , tacca pratipAditamityalamatiprasaMgena, diGmAtrapradarzanaparasvAt prayAsasya / usa vivakSita padArtha se abhinna mAna leMge to usa padArtha kI hI utpatti apekSA kAraNa se huI aisA mAnanA paDegA, phalataH vastubheda prasakta hogaa| isa kA natIjA yahI hogA ki jina meM koI upakAryaupakAraka bhAva hI ghaTa nahIM sakatA aise do bhinna svabhAva vAle padArthoM meM koI bhI sambandha na ghaTa sakane se "yaha usakA hai" aise zabda-vyavahAroM kA uccheda prasakta hogaa| isa zabdavyavahAra ko ghaTAne ke liye yadi apekSAkAraNa ke dvArA usa vivakSita padArtha ke Upara usase bhinna upakAra hone kA mAneMge to usa upakAra kA bhI vivakSita padArtha ke sAtha sambandha ghaTAne ke liye naye upakAra kI kalpanA se aisI anavasthA hogI jo saMpUrNa gaganatala paryanta jA phuNcegii| sArAMza, ekAnta nitya-anitya ubhaya pakSa meM arthakriyAkAritvarUpa sattva athavA apekSAkAraNAdhIna-utpattisvarUpa kRtakatva kA sambhava hI nahIM hai / isa liye yahI mAnanA cAhiye ki jo kucha sat yA kRtaka hai vaha saba pariNamanazIla hI hai, anyathA AkAzatalavattikamalinI puSpa kI taraha vaha akiJcitkara bana jAne se avasturUpa ho jAne kI Apatti lgegii| isa prakAra zabdAdi meM pariNAmitva sAdhaka anumAna meM vyApti kA samarthana huA, aba upanaya aura nigamana dikhA rahe haiM-- - zabda-buddhi-pradIpAdi artha bhI sat rUpa athavA kRtaka hai ataH pariNamanazIla siddha hotA hai| sattva bhI yahA~ arthakriyAkAritvarUpa hI lenA hai kyoMki kSaNikavAda meM anya kisI sattAjAtisambandhAdirUpa sattva kA to pratiSedha kiyA gayA hai| jisa vastu kA atyantoccheda mAnege usameM vaha sattva ghaTegA nahIM (kyoMki antimakSaNa meM kisI naye kSaNa ke prati utpAdakatvarUpa arthakriyAkAritva na ghaTane se sattva bhI nahIM ghaTegA, antima kSaNa meM asattva prasakta hone para to phira sAre santAnakSaNoM meM bhI asattva prasakta hogA ) / ataH atyantocchedI vastu se nivartamAna sattva yA kRtakatva, atyantocchedI na ho aisI hI vastu meM, ghaTa sakatA hai / jaba aisA hai taba hamArA yaha anumAna, pratipakSI ke santAnatva hetu aura atyantoccheda sAdhyavAle anumAna ke pakSa kA, bAdhaka hone kI AzaMkA kyoM nahIM hogI, jaba ki Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yacca 'nirhetukavinAzapratiSedhAt santAnocchede heturvAcyaH' ityAdi, tadasaMgatam , samyagjJAnAd viparyayajJAnavyAvRttikameNa dharmA'dharmayostatkAryasya ca zarIrAderabhAve'pi sakalapadArthaviSayasamyagjJAnAnantA'nindriyajaprazamasukhAdisantAnasya nivRttyasiddheH / na ca zarIrAdinimittakAraNamAtmamanaHsaMyogaM atyantoccheda sAdhya ke sAdhaka Apake hetu aneka doSoM se duSTatA ke pratipAdana meM hamane koI kamI to rakhI nahIM hai ? [santAnatvahetuka anumAna meM satpratipakSatA ] santAnatvahetu meM satpratipakSa doSa bhI sAvakAza hai| prakRta sAdhya vaiparItya ke sAdhaka anya kisI hetu vAle anumAna se prakRta hetu santAnatva satpratipakSita ho jAtA hai| anumAna isa prakAra haibuddhi Adi kA santAna atyantocchedavAlA nahIM hai kyoMki atyantoccheda kisI bhI pramANa se upalabdha nahIM hotaa| jisa vastu kA kisI bhI pramANa se atyantoccheda nahIM hotA usa vastu kA atyantauccheda nahIM mAnanA cAhiye jaise ki pArthiva paramANuoM ke pAkajanyarUpAdi kA santAna / buddhi Adi kA santAna bhI vaisA hI hai ataH atyantocchedavAlA nahIM ho sakatA / jaba yaha pratipakSI anumAna jAgarUka hai taba santAnatva hetu vAlA anumAna satpratipakSita kyoM nahIM hogA?. yadi kaheM kisantAnatvahetuvAle anumAna pramANa se atyantocchedarUpa sAdhya pratIyamAna hone se kisI bhI pramANa se upalabdha na hone kI bAta mithyA hai-to yaha ThIka nahIM, kyoMki hamAre dikhAye hue prati-anumAna se Apa kA santAnatva hetu satpratipakSa ho gayA hai ata: usase atyantocchedarUpa sAdhya kI pratIti hone kI bAta hI mithyA hai / yadi aisA kaheM ki-'kisI bhI pramANa se anupalabdhi' rUpa hetu se kiye jAne vAlA prati-anumAna pramANabhUta hai yaha siddha hone para hI santAnatva hetu meM satpratipakSa doSa laga sakatA hai, kintu pratipakSasAdhanabhUta vivakSitAnupalabdhihetu vAlA prati-anumAna kA prAmANya to tabhI siddha hogA jaba santAnatva hetu satpratipakSa se dUSita hone kA siddha ho / tAtparya, yahA~ satpratipakSa se doSa nahIM laga sakatA |-kintu yaha bAta ThIka nahIM, kyoMki hama to yahA~ ApakI mAnyatA ke anusAra hI satpratipakSa doSa kA ApAdAna karate haiM aura Apake mata se to sAdhyavaiparItya sAdhaka anya hetu kA prayoga karane para hetu satpratipakSa hotA hI hai isaliye hamane satpratipakSa doSa kA udbhAvana kiyA hai| vAstava meM, hama to use doSarUpa hI nahIM mAnate haiM yaha tathya pahale kahA hai aura Age bhI kheNge| ataH santAnatva hetu meM satpratipakSa doSa yahA~ lage yA na lage, kintu asiddha, anaikAntika, viruddhatvAdi kisI bhI eka doSa ke lagane para hetu to dUSita ho hI jAtA hai aura asiddhAdi doSa kA pratipAdana to hamane kiyA hI hai isaliye aba prAsaMgika bAta ko jAne do, hamArA prayAsa to sirpha dizAsUcanarUpa hI hai| [ tattvajJAna se santAnoccheda azakya ] Apane jo pahale (595-9) 'nirhetuka vinAza niSiddha ( = amAnya) hone se santAna ke uccheda meM hetu dikhAnA cAhiye'....ityAdi kaha kara, tattvajJAna ko santAnoccheda kA hetu dikhAyA thAvaha bhI saMgata nahIM hai, arthAt tattvajJAna jJAnAdisaMtAna ke uccheda kA hetu nahIM bana sktaa| samyagjJAna se viparItajJAna kI nivRtti, usake bAda dharma-adharma kA kSaya aura dharmAdharmakAryabhUta zarIra kA viyoga, itanA to ho sakatA hai, kintu sakalapadArthasAkSAtkArI samyagjJAna ke santAna kI aura indriya se ajanya ananta prazama sukhAdi ke santAna kI nivRtti kathamapi siddha nahIM hai| yadi aisA kaheM ki-muktadazA meM Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-nityasukhasiddhivAde u0 629 cA'samavAyikAraNamantareNa na jJAnotpatti:.paralokasAdhanaprastAve "tasmAdyasyaiva saMskAraM niyamenAnuvartate / tannAntarIyakaM cittamatazcittasamAzrayam" iti nyAyena jJAnasya jJAnopAdAnatvapratipAdanAta , anyathA paralokAbhAvaprasaMgAt , nityasyAtmanaH samavAyikAraNatvena jJAnAdikaM prati niSiddhatvAta Atmamana:saMyogasya vA'samavAyikAraNasya pratiSetsyamAnatvAta niSiddhatvAcca saMyogasya nimittakAraNasya vA, pratiniyatatvena zarIrAdyabhAve'pi dezakAlAderAtmano jJAnAdisvabhAvasyottarajJAnAdyavasthArUpatayA pariNamataH sahakAritvasambhavAt / IzvarajJAnaM ca zarIrAdinimittakAraNavikalamapyabhyupagacchati-tajjJAne'pi nityatvasya pratiSiddhatvAtna punarmuktyavasthAyAmAtmanastatsvabhAvasyeti susthitaM naiyAyikatvaM parasya / ___ yattUktam 'prArabdhakAryayordharmAdharmayorupabhogAt prakSayaH saMcitayozca tattvajJAnAt' ityAdi, tadapi na saMgatam , upabhogAt karmaNaH prakSaye tadupabhogasamaye'parakarmanimittasyAbhilASapUrvakamano-vAk-kAya rasvarUpasya sambhavAdavikalakAraNasya ca pracaratarakarmaNaH sadbhAvAta kathamAtyantikaH karmakSayaH ? ! samyagjJAnasya tu mithyAjJAnanivRttyAdikrameNa pApakriyAnivRttilakSaNacAritropaba hitasyA''gAmikarmAnutpattisAmarthyavat saMcitakarmakSaye'pi sAmarthya saMbhAvyata eva-yathoSNasparzasya bhAvizotasparzAnutpattI samarthasya pUrvapravRttatatsparzAdidhvaMse'pi sAmarthyamupalabdham-kintu pariNAmijIvAjIvAdivastuviSayameva samyagjJAnaM na punarekAntanityAnityAtmAdiviSayam , tasya viparItArthagrAhakatvena mithyAtvopapatteH / yathA caikAntavAdiparikalpita AtmAdyoM na saMbhavati tathA yathAsthAnaM nivedyissyte| mithyAjJAnasya ca muktihetutvaM pareNApi neSyata eva / ato yaduktaM 'yathaidhAMsi...' ityAdi-tat sarvasaMvararUpacAritropabaMhitasamyagjJAnAgnerazeSakarmakSaye sAmarthyamabhyupagamyate-tat siddhameva sAdhitam / jJAna ke nimittakAraNabhUta zarIrAdi tathA asamavAyi kAraNabhUta Atma-mana:saMyoga kA abhAva hone se jJAnotpatti azakya hai - to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki hamane paralokasiddhiprakaraNa meM ( 316-6 ) 'jJAna hI jJAna kA upAdAnakAraNa hai' isa bAta kA samarthana yaha kahate hue kiyA thA ki-"citta jisake saMskAra kA niyamata: anusaraNa karatA hai, usIkA avinAbhAvi mAnanA cAhiye, ata: citta, citta kA Azrita ( arthAt usase utpanna hone vAlA ) siddha hotA hai|" (317-1) yadi isa pUrvokta kathana ke anusAra jJAna ko jJAna kA upAdAna nahIM mAneMge to paraloka kI siddhi Apadgrasta ho jaayegii| samavAyikAraNabhUta nitya AtmA ko Apa jJAnAdi kA upAdAna nahIM kaha sakate kyoMki nitya AtmA meM upAdAnakAraNatva kI sambhAvanA kA niSedha ho cukA hai / Atma-manaHsaMyoga kI asamavAyikAraNatA kA niSedha Age kiyA jAyegA / athavA saMyoga kA pahale niSedha kiyA jA cukA hai ataH usakI nimittakAraNatA kA bhI niSedha ho hI gayA hai| zarIrAdi kA muktidazA meM abhAva hone ke kAraNa ve to yadyapi jJAnAdi ke sahakArIkAraNa nahIM ho sakate kintu deza-kAla to pratiniyata hI hai, arthAt muktadazA meM bhI rahane vAle hI hai, ata: pUrvajJAnAdisvabhAvarUpa AtmA kA uttarajJAnAdisvabhAvarUpa pariNAma hone meM deza-kAla ko sahakArI mAna sakate haiN| tAtparya, muktadazAkAlIna jJAnotpatti meM kAraNAbhAvarUpa doSa bhI nahIM hai| dUsarI ora, IzvarajJAna meM hamane nityatva kA pratiSedha kara diyA hai, phira bhI naiyAyikavarga zarIrAdi ke viraha meM bhI IzvarajJAna ke avasthAna ko mAnatA hai, kintu jJAnasvabhAvavAle muktAtmA meM muktidazA meM jJAnasadbhAva mAnane meM inakAra karatA hai-kitanA acchA hai usakA naiyAyikatva (=nyAyavettRtva) ? ! Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yaccopabhogAdazeSakarmakSaye'numAnamupanyastam , tatra yadevA''gAmikarmapratibandhe samartha samyagjJAnAdi tadeva sazcitakSaye'pi parikalpayituyuktamiti pratipAditaM srvjnysaadhnprstaave| upabhogAttu prakSaye stokamAtrasya karmaNaH pracuratarakarmasaMyogasaMcayopapattena tadazeSakSayo yuktisNgtH| 'karmatvAta' iti ca hetuH santAnatvavadasiddhAdyanekadoSaduSTatvAt na prakRtasAdhyasAdhakaH / prasiddhatvAdidoSodbhAvanaM ca santAnatvahetudUSaNAnusAreNa svayameva vAcyaM na punarucyate granthagauravabhayAt / yacca 'samAdhibalAdutpannatattvajJAnasya' ityAdi, tadapyayuktam / abhilASarUparAgAdyabhAve stryAupabhogA'sambhavAda, sambhave'pi cAvazyambhAvI R(?ga)ddhimato bhavadabhiprAyeNa yogino'pi pracarataradharmA'dharmasambhavo'tibhogina iva napatyAdeH / vaidyopadezapravarttamAnAturadRSTAnto'pyasaMgataH, tasyApi nirugbhAvAbhilASeNa pravartamAnasyauSadhAdyAcaraNe vItarAgatvA'siddheH / na ca mumukSorapi muktisukhAbhilASaNa ___ [upabhoga se sarvakarmakSaya azakya ] yaha jo kahA thA-'jinake phalapradAna kA Arambha ho gayA hai aise dharma aura adharma kA kSaya phalopabhoga se hotA hai aura suSuptadazAvAle saMcita dharmAdharma kA kSaya hotA hai tattvajJAna se...'[ 595-15 ] ityAdi vaha bhI asaMgata kahA hai| kAraNa, upabhoga se yadyapi usa karma kA kSaya ho jAyegA, kintu upabhoga kAla meM 'sAbhilASa mana-vacana aura kAyA kI pravRtti' svarUpa nUtanakarmabandha kA nimitta vidyamAna hone se, samarthakAraNamUlaka atipracura karma kA bhI sadbhAva rahegA hI, taba Atyantika yAnI apunarbhAvarUpa se karmoM kA kSaya kaise hogA? tAtparya, upabhoga se karmakSaya nahIM ghaTa sktaa| hamAre mata se, pApakriyAnivRttisvarUpa cAritra se AzliSTa samyagjJAna, mithyAjJAna kI kramaza: nivRtti ityAdi dvArA punaH naye karma kI utpatti ko rokane meM jaise samartha hotA hai vaise pUrva saMcita karma ke kSaya meM bhI samartha hone kI pUrI sambhAvanA hai| udA0 uSNasparza bhAvizItasparza kI utpatti ko rokane meM jaise hotA hai vaise pUrvotpannazItasparza ke dhvaMsa meM bhI samartha hotA hI hai| itanA vizeSa jJAtavya hai ki pariNAmijIvAjIvAdivastusaMbandhijJAna hI samyagjJAna hai, ekAntanityaanitya AtmAdi sambandhi jJAna samyarajJAnarUpa nahIM hai, kyoMki viparItArthagrAhI hone se usa jJAna meM mithyAtva hI ThIka baiThatA hai / ekAntavAdIkalpita AtmAdi artha kisI bhI taraha ghaTatA nahIM-isa tathya kA hama Age yathAsthAna nivedana kareMge / naiyAyikAdi vidvAna bhI mithyAjJAna ko mukti kA hetu nahIM mAnate haiM / Upara jo hamane cAritra se AzliSTasamyagjJAna se karmakSaya hone kA kahA hai usase yaha samajhanA cAhiye ki caudahave guNasthAnaka meM hone vAle sarvasaMvararUpa cAritra se AzliSTa samyagjJAna yaha aisA agni hai jisameM sakala karmoM ko dagdha karane kA sAmarthya hotA hai / tAtparya, "agni jaise indhana ko bhasmasAt kara detA hai vaise he arjuna ! jJAnAgni bhI sarvakarmoM ko bhasmasAt kara detA hai" aisA jo Apane kahA thA vaha siddha kA hI sAdhana hai / ( usameM nayA kucha nahIM hai)| [samyagjJAna se saMcitakarmakSaya kI yuktatA ] upabhoga se hI sakala karmanAza kI siddhi meM Apane jo anumAnopanyAsa kiyA hai [ 566-3 ] usake prati hamArA nivedana yaha hai ki bhAvi karmabandha ko rokane meM samartha jo samyagjJAna hai usI ko saMcitakarmoM ke vinAza kA hetu mAnanA ThIka hai, sarvajJasiddhi prakaraNa meM hamane isa bAta kA pratipAdana kiyA huA hai / upabhoga se hI sakalakarmoM kA kSaya mAnanA yuktisaMgata nahIM hai kyoMki alpakarme vAlA bhI Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA pravarttamAnasya sarAgatvam , samyagjJAnapratibandhakarAgavigamasya sarvajJatvAnyathAnupapattyA prAk prasAdhitatvAt / bhavopagrAhikarmanimittasya tu vAg-buddhi-zarIrArambhapravRttirUpasya sAtajanakasya zailezyavasthAyAM mumukSorabhAvAt pravRttikAraNatvenAbhyupagamyamAnasya sukhAbhilASasyApyasiddherna mumukSo rAgitvam / prasiddhazca bhavatAM pravRttyabhAvo bhAvidharmA'dharmapratibandhakaH / yazca bhAvidharmAdharmAbhyAM viruddho hetuH sa eva saJcitatatkSaye'pi yukta iti pratipAditam / ata eva samyagjJAna-darzana-cAritrAtmaka eva hetu vibhUtakarmasambandhapratighAtakatvAd muktiprAptyavandhyakAraNaM nAnya iti / tena yaduktam 'tattvajJAninAM karmavinAzastattvajJAnAt' iti tadyuktameva / yattu 'itareSAmupabhogAt' iti tadayuktam , upabhogAt tatkSayAnupapatteH pratipAditatvAt / yatta 'nityanaimittikAnuSThAnaM kevalajJAnotpatteH prAka kAmya-niSiddhAnuSThAnaparihAreNa jJAnAvaraNAdiritakSayanimittatvena kevalajJAnaprAptihetutvena ca pratipAditam' tadiSTamevA'smAkam / kevalajJAnalAbhottarakAlaM tu zailezyavasthAyAmazeSakarmanirjaraNarUpAyAM sarvakriyApratiSedha evAbhyupagamyata iti na tannimitto dharmAdharma yadi upabhoga karane jAyegA to atipracura naye karmoM ke saMyoga kA saMcaya ho jAne kI Apatti hogI, jinakA kabhI kSaya hI sambhava nahIM rahegA / taduparAMta, usa anumAna meM prayukta karmatva hetu santAnatvahetu kI taraha asiddhi Adi aneka doSoM se duSTa hone se karmakSaya meM upabhogajanyatva kI siddhi nahIM kara sakatA / asiddhi Adi doSoM kA udbhAvana santAnatva hetu ke dUSaNoM ke anusAra adhyetA svayaM kara sakatA hai, yahA~ granthagauravabhaya se una kA punarAvartana nahIM kiyA jAtA hai / [ rAgAdi ke vinA upabhoga kA asaMbhava ] * yaha jo kahA thA (597-1)-samAdhi ke bala se utpanna tattvajJAnavAlA manuSya aneka zarIra dvArA upabhoga kara letA hai....ityAdi, vaha ThIka nahIM hai, kyoMki strIAdi kA upabhoga abhilASAtmaka rAgAdi ke vinA sambhava hI nahIM hai / yadi tattvajJAnI ko bhI anekakAyavyUha dvArA strI Adi bhoga kA sambhava mAneMge to use gRddhi (tIvramUrchA) kI avazyameva utpatti hogI aura yogI hone para bhI gRddhivAle ko Apake matAnusAra atipracuradharmAdharma ke bandha kA bhI sambhava hai jaise ki atyantabhogamagna rAjAdi ko| icchA na hone para bhI vaidya ke parAmarza se rogI kI auSadhagrahaNa meM pravRtti kA Apane jo dRSTAnta dikhAyA hai vaha bhI saMgata nahIM hotA kyoMki vahA~ auSadhagrahaNa kI icchA na hone para bhI pravRtti roga vinAza kI icchA se to hotI hI hai ataH sarvathA vItarAgatA vahA~ bhI asiddha hai / mukti sukha ke abhilASa se pravRtti karane vAle mumukSu meM Apane jo sarAgatA kA ApAdana kiyA hai vaha ThIka nahIM hai, kyoMki samyagjJAna ko rokane vAle rAga kA abhAva usameM mAnanA hI par3egA, anyathA kisI bhI mumukSu meM sarvajJatA kA AvirbhAva hI nahIM ghaTegA-yaha tathya sarvajJasiddhiprakaraNa meM siddha kiyA huA hai| mumukSu jaba sarvajJa ho jAtA hai usake bAda jo bhavopagrAhi karma zeSa rahate haiM una se yA vAgapravRtti, buddhipUrvaka zarIra ke Arambha ( = saMcAlana) rUpa pravRtti hotI hai kintu usase sAtAvedanIya ke alAvA aura kisI karma kA bandha nahIM hotA, jaba bhavopanAhI karma bhI atyantanAzAbhimukha ho jAte haiM taba zailezI (mukti ke nikaTa kAla kI eka) avasthA meM sAtAvedanIya karma kA bandha bhI ruka jAtA hai-aura bhavopagrAhIkarmamUlaka vacanAdi pravRtti bhI ruka jAtI hai| jaba pravRtti bhI ruka gayI taba usake kAraNarUpa se mAne gaye sukhAbhilASa bhI vahA~ nahIM rahatA to phira mumukSu meM sarAgatA Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 phalaprAdurbhAvaH, pravRttinivRttarAtyantikyAstatkSayahetutvasiddheH / yaccoktam 'viparyayajJAnadhvaMsAdikrameNa vizeSaguNocchedaviziSTAtmasvarUpamuktyabhyupagame na tattvajJAnakAryatvAdanityatvaM vAcyam' ityAdi, tadapyayuktam, vizeSaguNacchedaviziSTAtmano muktirUpatayA pratiSiddhatvAt , buddha yAdeH vizeSaguNatvasyAtyantikatatkSayasya ca pramANabAdhitatvAt / guNavyatiriktasya guNina prAtmalakSaNasyakAntanityasya niSetsyamAnatvAt tasya buddha yAdivizeSaguNatAdAtmyAbhAvo'siddhaH / __yacca 'mokSAvasthAyAM caitanyasyApyucchedAnna kRtabuddhayastatra pravartante ityAnandarUpAtmasvarUpa eva mokSo'bhyupagantavyaH' iti, etat satyameva / yacca 'yathA tasya citsvabhAvatA nityA tathA paramAnandasvabhAvatA'pi' ityAdi, tadayuktam , citsvabhAvatAyA apyekAntanityatAnabhyupagamAt , prAtmasvarUpatA tu cidrUpatAyA AnandarUpatAyAzca kathaMcidabhyupagamyata eva / yacca ananyatvena zrutau zravaNam 'vijJAnamAnandaM brahma' iti, tadapi nAsmadabhyupagamabAdhakam , samastajJeyavyApino jJAnasyA'vaiSayikasya cAnandasya svasaviditasya muktyavasthAyAM sakalakamarahitAtmabrahmarUpAbhedena kacidabhISTatvAta / kI Apatti kaise rahegI? ! Apake mata meM bhI pravRtti ke abhAva meM bhAvi meM dharmAdharma kI utpatti ruka jAne kI bAta prasiddha hI hai / jo bhAvi dharmAdharma kI Apatti ko roka detA hai vahI saMcita dharmAdharma kA bhI nAzaka mAnanA yukta hai yaha to pahale hI kaha diyA hai / [samyagdarzana-jJAna-cAritra hI mokSa kA hetu hai / upabhoga se sarvakarmanAza kI bAta ayukta hone se hI hamAre mata meM to samyagjJAna-samyagdarzanasamyagcAritra isa tripuTI ko hI mukti kA avandhya kAraNa kahA gayA hai, anya kisI (upabhogAdi) ko nahIM, kyoMki ukta tripuTIrUpa hetu se hI bhUta-bhAvisakalakarmasabandha kA pratighAta hotA hai / yahI kAraNa hai ki Apane jo tattvajJAna se tattvajJAnIyoM ke karmoM kA vinAza kahA hai vaha kucha ThIka hai| kintu, dUsare ke karmoM kA vinAza upabhoga se hone kA jo kahA hai vaha ayukta hai kyoMki hamane yaha batA diyA hai ki upabhoga se sakala karmoM kA nAza azakya hai| tathA, 'nityanaimittikaireva".. ityAdi tIna kArikAoM se yaha jo Apane kahA hai ki-kevalajJAna kI utpatti na ho taba taka nityakarma aura namittika karma kA anuSThAna kAmya karma aura niSiddha karmoM kA tyAga karAne dvArA jJAnAvaraNAdi pApa karmoM ke kSaya kA nimitta banatA hai aura kevalajJAna kI utpatti meM hetu banatA hai-yaha kathana hamAre liye iSTahA hai| kevalajJAna prApta ho jAne ke bAda to sarvakarmavidhaTana kriyAsvarUpa zailezI avasthA meM hama kriyA (pravRtti) mAtra kA abhAva hI mAnate haiM isaliye kriyAmUlaka dharmAdharma kI phalotpatti ruka jAtI hai / 'pravRtti se Atyantika nivRtti' rUpa hetu se sakala karmoM kA kSaya hotA hai yaha to siddha hI hai| yaha jo Apane kahA hai-viparItajJAnadhvaMsAdi krama se AvirbhUta vizeSaguNocchedaviziSTa AtmasvarUpa ko muktirUpa mAnane meM, tattvajJAna kA kArya hone se anityatva ko Apatti jo pahale vizeSaguNadhvaMsarUpa mukti mAnane meM laga sakatI thI vaha nahIM lagegI....ityAdi, [ 597-14 ] vaha to ayukta hI hai kyoMki pahalI bAta to yaha hai ki mukti vizeSaguNocchedaviziSTAtmasvarUpa hai hI nahIM, dUsarI bAta yaha hai ki buddha yAdi guNa meM vizeSaguNatva pramANa se bAdhita hai, aura tIsarI bAta yaha hai ki buddha yAdi guNoM kA Atyantika dhvaMsa bhI pramANa se bAdhita hai / taduparAMta, guNoM se sarvathA bhinna aura ekAntata: nitya aisA AtmasvarUpa mAnya nahIM ho sakatA-yaha Age kahA jAyegA, tadanusAra AtmA Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA yadapi 'yadA'vidyAnivRttiH tadA svarUpapratipattiH saiva mokSaH' iti tadapi yuktameva, aSTavidhapAramAthikakarmapravAharUpAnAdyavidyAtyantikanivRtteH svarUpapratipattilakSaNamokSAvApterabhISTatvAt / ata eva 'AnandaM brahmaNo rUpaM tacca mokSe'bhivyajyate' ityetadapi nAsmatpakSakSatimudvahati, abhivyakteH svasaMvi dasvarUpatayA tadavasthAyAmAtmana utpattarabhyupagamAta / yacca 'yathAtmano mahattvaM nijo guNaH' ityAdi, tadasAram , nityasukha-mahattvAderAtmA'vyatiriktatvena taddharmatvena vA pramANabAdhitatvAdanabhyupagamAhatvAt / ata eva 'saMsArAvasthAyAmapi nityasukhasya tatsaMvedanasya ca sadbhAvAt saMsAra-muktyavasthayoravizeSaH' ityAdi yadUSaNamatra pakSe upanyastaM tadanabhyupagamAdeva nirstm| ___yaccAnityatvapakSe'pi tasyAmavasthAyAM sukhopapattAvapekSAkAraNaM vaktavyam , na hyapekSAkAraNazUnyaH AtmamanaHsaMyogaH kAraNatvenAbhyupeyate' ityAdi, tadapyasaMgatam , jJAna-sukhAdezcaitanyopAdeyatvena taddharmAnuvRttitaH prAk pratipAditatvAta , sendriyazarIrAdestu tadutpattAvapekSAkAraNatvenAbhyupagamyamAnasyA'vyApakatvAt / tathAhi-sendriyazarIrAdyapekSAkAraNavyApArarahitaM vijJAnamupalabhyata eva samaratajJeyameM buddhiAdi vizeSaguNoM kA tAdAtmya siddha hone se usakA abhAva asiddha hai / tAtparya, Atmabhinna buddhiAdi guNoM se zUnya AtmasvarUpa ko mukti kahanA asaMgata hai / - [cidAnaMdarUpatA bhI ekAntanitya nahIM haiM ] naiyAyika ke sAmane pUrvapakSI kA jo yaha kahanA thA ki-muktidazA meM caitanya kA bhI yadi uccheda mAneMge to buddhimAna loga muktiprApti ke liye prayatna hI nahIM kareMge, ata: AnandamayAtmasvarUpa ko hI mokSa mAnanA cAhiye-yaha pUrvapakSI kA kathana nitAnta satya hai| kintu usane jo yaha kahA thA kiAtmA kI citsvabhAvatA jaise nitya hai vaise usa kI AnandasvabhAvatA bhI nitya hai-yaha bAta galata hai kyoMki hama AtmA kI citsvabhAvatA ko bhI ekAntanitya nahIM mAnate hai phira AnandasvabhAvatA ko nitya kaise mAne ? hA~, cidrUpatA aura AnandarUpatA ko kathaMcid AtmasvarUpa hama mAnate haiM / yadyapi veda meM 'vijJAnamAnandaM brahma' isa kathana se cidrUpatA aura AnandarUpatA kA AtmA se abheda kahA gayA hai, kintu vaha hamArI mAnyatA meM bAdhaka nahIM hai kyoMki sakalajJeyavyApi svasaMvidita jJAna aura viSayanirapekSa svasaMvidita Ananda muktidazA meM sakalakarmarahitabrahmAtmasvarUpa se kathaMcid abhinna hone kA hameM mAnya hI hai| [ karmasantAnarUpa avidyA ke dhvaMsa se mokSa ] yaha jo kahA hai-avidyA kI nivRtti jaba hotI hai taba svarUpaprApti hotI hai aura yahI mokSa hai-vaha bhI yuktisaMgata hai, kyoMki aSTa prakAra kA pAramAthika karmasantAna hI avidyA hai aura usakI Atyantika nivRtti hone para svarUpaprAptirUpa mokSa kA lAbha hotA hai yaha hama bhI mAnate haiM / isIliye yaha jo vedavAkya hai ki 'Ananda yaha brahma kA svarUpa hai aura mokSa meM usako abhivyakti hotI hai' yaha vAkya bhI hamAre pakSa meM kSati-ApAdaka nahIM hai, kyoMki ukta svarUpa kI abhivyakti yAnI svasaMviditAnandasvarUpa se muktAvasthA meM AtmA kI kathaMcid utpatti ko hama mAnate hI haiM / tathA, yaha jo kahA hai ki "mahattva AtmA se avyatirikta, AtmA kA apanA guNa hai phira bhI saMsAradazA meM usakA jaise grahaNa nahIM hotA vaise nitya sukha kA bhI nahIM hotA"-vaha bhI ayukta hai kyoMki AtmA se ekAntataH avyatirikta athavA AtmadharmarUpa meM nityasukha athavA mahattva ko mAnane meM pramANabAdha jAgaruka hai ataH vaha Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 viSayatvenA'niyataviSayam , yathA'vyApRtacakSurAdikaraNagrAmasya 'sadasatI tattvam' iti jJAnaM, sakalAkSepeNa vyAptiprasAdhakaM vA / na cAtrApyAtmA'ntaHkaraNasaMyogasya zarIrAdyapekSAkAraNasahakRtasya vyApAra iti vaktuyuktam , antaHkaraNasyANuparimANadravyarUpasya pramANabAdhitatvenAnabhyupagamAhatvAt saMyogasya ca niSiddhatvAt / zarIrAdInAM tu jJAnotpattivelAyAM sannidhAne'pi tadguNa-doSA'nvaya-vyatirekAnuvidhAnasya tajjJAne'nupalambhAnnApekSAkAraNatvaM kalpayituyuktam , tathApi tatkalpane'tiprasaMgaH / dezakAlAdikaM ca vizaddhajJAnakSaNasyAnvayino jJAnAntarotpAdane pravarttamAnasyApekSAkAraNaM na pratiSidhyate muktyavasthAyAmapi zarIrAdikaM tu tasyAmavasthAyAM kAraNAbhAvAdevAnutpannaM nApekSAkAraNaM bhavitumarhati / yadi ca sendriyazarIrApekSAkAraNamantareNa jJAnAderutpatti bhyupeyeta tadA tathAbhUtApekSAkAraNajanyajJAnasya cakSurAdijJAnasyeva pratiniyataviSayatvaM syAditi 'sadasadvargaH kasyacidekajJAnAlambanaH prameyatvAt , paMcAMgulivat' ityato'numAnAdanumIyamAnaM sarvajJajJAnamapi pratiniyataviSayatvAnna sarvaviSayaM syAt / yadi punastajjJAnaM sakalapadArthaviSayatvAt tajjanyaM "arthavat pramANam" iti vacanAta sendriyaH zarIrApekSAkAraNA'janyaM vA'bhyupagamyate anyathA sarvaviSayatvaM na syAditi tarhi muktyavasthAyAmapi dehA. mAnane yogya nahIM hai / AtmA se avyatirikta nityasukha ko jaba hama mAnate ho nahIM hai taba Apane jo usake Upara yaha doSAropaNa kiyA hai ki-nityasukha aura usakA savedana saMsArAvasthA meM bhI rahane se mukti aura saMsAra avasthA kA bhedaviccheda ho jAyegA-isa kA nityasukha ke asvokAra se hI tiraskAra ho jAtA hai| [mukti meM sukha kI utpatti kA hetu ] anitya sukhasaMvedana pakSa meM Apane jo yaha kahA thA ki-[ 601-6 ] mukti avasthA meM anityasukha kI utpatti meM kauna sA ApekSAkAraNa hai yaha dikhAnA cAhiye, (zarIrAdi) apekSAkAraNarahita sirpha Atmamana saMyoga ko jJAnAdi kA kAraNa nahIM mAna sakate....ityAdi-vaha bhI asaMgata hai| zarIra ko yA Atmamana:saMyoga ko hama jJAna-sukhAdi kA kAraNa nahIM mAnate kintu caitanyadharma ke anuyAyI hone ke kAraNa jJAna-sukhAdi ko caitanya kA upAdeya mAnate haiM yaha pahale 'tasmAdyasyaiva0' isa kArikA se kahA huA hai / tAtparya, caitanya hI jJAnAdi kA kAraNa hai / indriyasahitadehAdi ko jJAnotpatti kA kAraNa Apa mAnate haiM kintu sakalajJAna ke prati vyApakarUpa se vaha kAraNa nahIM hai| jaise dekhiye-indriyasahitadehAdi apekSAkAraNa vyApAra ke viraha meM bhI samastajJeyaviSayaka, ata eva amaryAditaviSayavAle vijJAna kA udbhava dikhatA hai, udA0 netrAdiindriyavaMda kI akriyadazA meM bhI 'sata aura asat ye do tattva haiM' aisA jJAna, athavA vastumAtra kA antarbhAva karane vAlA sattva-prameyatva kI vyApti kA sAdhaka jJAna / yaha nahIM kaha sakate ki-'vahA~ bhI zarIrAdiapekSAkAraNa sahakRta Atma-manaH saMyoga kA vyApAra honA cAhiye'-kyoMki aNuparimANaviziSTa manodravya kA svIkAra pramANabAdhita hone se anucitta hai aura saMyoga padArtha kA bhI pahale nirAkaraNa ho cukA hai / yadyapi jJAnotpattikAla meM (saMsAradazA meM) zarIrAdi kA saMnidhAna avazya hai phira bhI usako apekSAkAraNa mAnanA saMgata nahIM hai kyoMki zarIrAdi ke guNa-doSa ke anvaya-vyatireka kA anusaraNa jJAna meM dikhatA nahIM hai| anvaya-vyatireka ke vinA bhI yadi zarIrAdi ko jJAna kA kAraNa mAneMge to sabhI ke prati sabhI ko kAraNa mAnane kI Apatti khaDI hai / hA~, dezakAlAdi ko muktidazA meM bhI Apa apekSAkAraNa mAne to Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA dhapekSAkAraNA'janyaM kiM nAbhyupagamyate ? ! prasAdhitaM cAnindriyajaM sakalapadArthaviSayamadhyakSa jJAnaM sarvajJasAdhanaprastAve iti na sendriyazarIrApekSAkAraNajanyatvAbhAve tajjJAnasya pratiniyata viSayatvAbhAvAdabhAva evAbhyupagantu yuktaH / api ca, sakalapadArthaprakAzakatvaM jJAnasya svabhAvaH sa ca sendriyadehAdyapekSAkAraNasvarUpAvaraNenAcchAdyate'pavarakAvasthitaprakAzyapadArthaprakAzakasvabhAvapradIpa iva tadAvArakazarAvAdinA, tadapagame tu pradIpasyeva svaprakAzyaprakAzakatvaM jJAnasyA'yatnasiddhamiti kathamAvaraNabhUtasendriyadehAdyabhAve tadavasthAyAM jJAnasyApyabhAvaH preryaMta ? anyathA pradIpAvArakazarAvAdyabhAve pradIpasyApyabhAvaH preraNIyaH syAt / na ca zarAvAderAvArakasya pradIpaM pratyajanakatvamAzaMkanIyam , tathAbhUtapradIpariNatijanakatvAccharAvAdeH, anyathA taM pratyAvArakatvameva tasya na syAt, pariNAmasya ca prasAdhayiSyamANatvAt / upalabhyate ca saMsArAvasthAyAmapi vAsIcandanakalpasya mumukSoH sarvatra samavRtteviziSTadhyAnAdivyavasthitasya sendriyazarIravyApArA'janyaH paramAhlAdarUpo'nubhavaH, tasyaiva bhAvanAvazAduttarottarAmavasthAmAsAdayataH paramakASThAgatirapi sambhAvyata evetyetadapi sarvajJasAdhanaprastAve pratipAditamiti na punarucyate / yaha ThIka hai kyoMki eka vizuddhajJAnakSaNa se apane anvayI dUsare jJAna kI utpatti meM anvayaprayojakavidhayA deza-kAla kAraNa banate haiM, jaba ki muktidazA meM zarIrAdi kA koi utpAdaka kAraNa na hone se vaha anutpanna hI rahegA, phira apekSAkAraNa kaise ho sakegA? [ jJAnopatti meM deha kI kAraNatA anivArya nahIM ] yadi Apa indriyasahitadeharUpa apekSAkAraNa ke vinA jJAnAdi ke udbhava ko nahIM mAnate haiM to yaha bhI mAnanA par3egA ki zarIrAdiapekSAkAraNajanya' jJAna maryAdita viSayavAlA hI hotA hai jaise ki netrAdiindriyajanyajJAna / aba aisA mAnane para, "saMpUrNa sat-asat vastuvarga kisI eka jJAna kA viSaya hai, kyoMki prameya haiM, udA0 aMgulipaMcaka" isa anumAna se siddha hone vAlA sarvajJajJAna bhI zarIrAdiapekSAkAraNajanya hI mAnane se maryAditaviSayavAlA hI mAnanA par3egA, sArAMza, vaha sarvaviSayaka nahIM mAnA jA skegaa| yadi Apa kaheM ki-"arthavat pramANam" isa bhASyavacana kA avalambana kara ke hama sarvajJa ke jJAna ko sakalapadArthaviSayaka hone se sakalapadArthajanya maaneNge| athavA sarvajJajJAna ko indriyasahita zarIrarUpa apekSAkAraNajanya nahIM mAnage, kyoMki zarIrajanya mAnane para sarva. viSayakatA ghaTatI nahIM hai"-to hama kahate haiM ki muktidazA meM bhI dehAdi apekSA kAraNa se ajanya jJAna kyoM nahIM mAnate haiM ? sarvajJasiddhi prakaraNa meM yaha to dikhA diyA hai ki sarvajJa kA pratyakSa jJAna indriyajanya na hone para bhI sakalapadArthaviSayaka hotA hai| isaliye, indriyasahita zarIrarUpa apekSAkAraNa se ajanya sarvajJajJAna maryAditaviSayavAlA na hone mAtra se usakA sarvathA abhAva hI mAna lenA yuktiyukta nahIM hai| ....... [ jJAna kA svabhAva sakalavastu prakAzakatva.] taduparAMta, yaha vicAraNIya hai ki sarvapadArthaprakAzakAritA yaha jJAna kA svabhAva hai, indriyasahita dehAdiapekSAkAraNa yaha usakA AvaraNa hai aura usase vaha svabhAva AcchAdita ho jAtA hai| jaise, kisI eka kakSa meM rahe hae prakAzayogya padArthoM kA prakAzana karanA pradIpa kA svabhAva hai aura zarAvAdi usake liye AvaraNabhUta hai jisase vaha AcchAdita hotA hai| jaba pradIpa kA AvaraNa zarA Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 paramArthatastvAnandarUpatA''tmanaH svarUpabhatA tadvibandhakakarmakSayAta tasyAmavasthAyAmRtpadyate / ekAntanityasya tvavicalitarUpasyA''tmano vaiSayikasukha-duHkhopabhogo'pyanupapannaH, ekasvabhAvasya tatsvabhAvA'parityAge bhinnasukha duHkhasaMvedanotpAde'pyAkAzasyeva tadanubhavA'bhAvAt / tatsamaveta tadutpa. tyAdikaM tu pratikSiptatvAnna vaktavyam / 'jJAnaM cottarajJAnotpAdanasvabhAvam , yacca yatsvabhAvam na tava tadutpAdane'nyApekSam , yathAntyA bIjAdikAraNasAmagrI aMkurotpAdane, tatsvabhAvazca pUrvo jJAnakSaNa uttarajJAnakSaNotpAdane' iti svabhAvahetuH, anyathA'sau tatsvabhAva eva na syAt / na ca saMsArAvasthAjJAnAnatyakSaNasyottarajJAnajananasvabhAvatvamasiddham, tathAbhyupagame sattAsambandhAdeH sattvasya niSiddhatvAta tadajanakatvena tasyAnarthakriyAkAritvAdavastutvApattestajjanakasyApyavastutvaM ttstjjnksyetyevmshesscittsntaansyaa'vstutvprsNgH| vAdi haTha jAtA hai taba jaise vaha usa kakSa meM rahe hae prakAzayogya padArthoM kA prakAza karatA hai usI taraha dehAdi AvaraNa ke haTha jAne para mukti dazA meM, jJAna kA sarvArthaprakAzakatva svabhAva anAyAsa pragaTa hotA hai| isa sthiti meM, mukti avasthA meM AvaraNabhUta indriya sahitadehAdi ke abhAva se jJAnamAtra kA abhAva dikhAnA kaise ucita kahA jAya ? yadi mukti meM Apa jJAna kA abhAva mAnane para hI DaTe hue haiM taba to kakSa meM zarAvAdi AvaraNa ke haTha jAne para pradIpa kA bhI abhAva hI mAnanA pdd'egaa| yadi kaheM ki-zarIra to jJAna kA kAraNa hai, zarAva pradIpa kA kAraNa nahIM hai ata: zarAva ke haTha jAne para pradIpa kA abhAva nahIM mAnanA par3egA / to yaha bhI ayukta hai kyoMki zarAvAdi pradIpa ke alpakSetraprakAzakatvasvarUpa pariNAma kA janaka hone se, zarAvAdi meM pradIpa kI ajanakatA kI zaMkA karanA ucita nahIM hai| yadi zarAva ko pradIpa ke prati ukta rIti se janaka nahIM mAneMge to vaha pradIpa kA AvAraka bhI nahIM kahA jA skegaa| pariNAma kI siddhi Age kI jaayegii| mukti avasthA kI bAta jAne do, saMsAradazA meM bhI vAsIcandanakalpa samAna sarvatra samabhAvavAle mumukSu ko viziSTa dhyAnAdi meM ArUDha ho jAya taba aisA uttama AnaMdAnubhava hotA hai jo indriyasahitazarIra vyApAra se ajanya hotA hai| isa liye yaha bhI sambhAvanA kI jA sakatI hai ki prabala bhAvanA ke prabhAva se vahI sUkhAnabhava uttarottara sotkarSAvasthA ko prApta karatA huA antima sImA ko bhI lA~gha jAtA hai-sarvajJasiddhi ke prakaraNa meM yaha bAta kaha dI gayI hai isaliye yahA~ usakA punarAvartana karanA ThIka nahIM hai, sirpha smaraNa kara lenA Avazyaka hai| [ mukti meM AtmasvarUpa Ananda kI utpatti ] paramArtha dRSTi se to AnandarUpatA AtmA kI svarUpabhUta ho hai jo usake pratibandhaka karma kA kSaya hone para muktidazA meM AvirbhUta hotI hai / jo loga AtmA ko ekAnta nitya aparivartanazIlasvabhAvavAlA mAnate haiM una ke mata meM to vaiSayika sukha-duHkha kA bhoga bhI ghaTa nahIM sakatA, kyoMki eka svabhAvavAlA AtmA usa svabhAva kA tyAga jaba taka na karegA taba taka usameM svabhinna sUkha dukhAdi kA udbhava hone para bhI AkAza ko taraha vaha usakA anubhava nahIM kara pAyegA / "AtmA aura AkAza donoM se sukhAdi bhinna hone para bhI AtmA meM hI sukhAdi samaveta ho kara utpanna hone se AtmA ko usakA anubhava ho sakegA"-aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki samavAya se utpatti Adi - bAta kA pahale hI pratiSedha ho cukA hai| Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA atha svasantAnavatticittakSaNasyA'janakatve'pi santAnAntaravattiyogijJAnasya jananAnnAzeSacittakSaNA'vastutvaprasaktiH / nanu evaM rasAderekakAlasya rUpAderavyabhicAryanumAnaM sAzravacittasantAnanirodhalakSaNamuktivAdino bauddhasya na syAt , rUpAderantyakSaNavad vijAtIyakAryajanakatve'pi sajAtIyakAryAnArambhasaMbhavAt / ekasAmagryadhInatvena rUpa-rasayoniyamena kAryadvayArambhakatve'trApi kAryadvayArambhakatvaM ki na syAt yogijJAnAntyakSaNayorapi samAnakAraNasAmagrIjanyatvAta ? kathamekatrAnupayoginazcAnyatropayogazcaramakSaNasya? upayoge vA jJAnAntarapratyakSavAdino'pi naiyAyikasya svaviSayajJAnajananA'samartha- . syApi jJAnasyArthajJAnajananasAmarthya ki na syAt ? tathA ca nArthacintanamutsIdeva / atha svasantAnattikAryajananasAmarthyavad bhinnasantAnavattikAryajananasAmarthyamapi neSyate, tahi srvthaarthkriyaasaamrthyrhittvenaantykssnnsyaa'vstutvprsktiH| tathAvidhasyApi vastutve sarvathA'rthakriyArahitasyA'kSaNikasyApi vastutvaprasaktiH / tathA ca sattvAdayaH kSaNikatvaM na sAdhayeyuH anaikAntikatvAt / tasmAt sAzravacittasantAnanirodhalakSaNA'pi muktivishessgunnrhitaatmsvruupevaa'nuppnnaa| __ mukti dazA meM jJAnotpatti kI siddhi meM yaha eka anumAna pramANa hai ki jJAna uttarajJAna ko utpanna karane ke svabhAvavAlA hai, jo jisako utpanna karane ke svabhAvavAlA hotA hai vaha usako utpanna karane meM parAdhIna nahIM hotA udA0 bIjAdi antimakAraNasAmagrI aMkura ko utpanna karane ke svabhAvavAlI hotI hai to vaha aMkura ko utpanna karane meM parAdhIna nahIM hotI, pUrvajJAnakSaNa bhI uttarajJAna ko utpanna karane ke svabhAvavAlA hotA hai / yaha svabhAvahetuka anumAna prayoga hai / yadi jJAna uttarakSaNa meM jJAna ko utpanna na karegA to usake uttarajJAnotpAdanasvabhAva kA hI bhaMga ho jaayegaa| "saMsAradazA ke antimakSaNa ke jJAna meM uttarajJAnajanakatA asiddha hai" aisA nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki vaisA mAnane para pUre jJAnasantAna meM avastutva kI Apatti hogii| vaha isa prakAraH-sattva sattAjAtisambandharUpa hone kA pratiSedha kiyA gayA hai ataH arthakriyAkAritvarUpa sattva hI mAnanA hogaa| yadi antimajJAnakSaNa ko uttarajJAnajanaka nahIM mAneMge to usameM arthakriyAkAritva na ghaTane se usakA asattva phalita hogaa| caramajJAnakSaNa kA asattva hone para upAntya jJAnakSaNa me arthakriyAkAritva na ghaTane se usake sattva kI prasakti hogii| isa prakAra pUrvapUrvajJAnakSaNa meM asattva prasakta hone se pUre jJAnasantAna ke asattva kI Apatti aayegii| . [ sAzravacittasantAnanirodha mukti kA svarUpa nahIM hai ] yahA~ bauddhavAdI kahate haiM ki-antimajJAnakSaNa apane santAna meM uttarajJAna ko utpanna na kare to bhI usameM asattva ko Apatti nahIM hai kyoMki anya yogI ke santAna meM yogIjJAnAtmaka uttarajJAna ko utpanna karane se hI vaha sArthaka hai-kintu yaha ThIka nhiiN| kAraNa, sAzravacittasantatinirodhasvarUpa makti dikhAne vAle bauddha ke mata meM bhI samAnakAlIna rasAdi se rUpAdi kA abhrAnta anumAna hotA hai vaha nahIM ho sakegA / Azaya yaha hai-rUpa aura rasa donoM apane santAna meM kramaza: rUpa aura rasa ke utpAdaka hote haiM aura parasantAna meM sahakArI rUpa se kramazaH rasa aura rUpa ke janaka hote haiM / arthAt rUpa kA sajAtIya kArya rUpa hai aura vijAtIya kArya rasa hai / isaliye rasa ko hetu kara ke samAnakAlInarUpa kA anumAna kiyA jAtA hai| kintu bauddhavAdI ke kathanAnusAra antimajJAnakSaNa kI taraha vijAtIyakAryotpatti ke hone para bhI yadi sajAtIyakAryotpatti na mAnI jAya to yaha sambhava hai ki rUpa se rasasantAna meM rasa Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 nirAzravacittasantatyutpattilakSaNA tvabhyupagamyata eva, kevalaM sA cittasantatiH sAnvayA yuktA, baddho hi mucyate nA'baddhaH / na ca niranvaye cittasantAne baddhasya muktiH sambhavati, tatra hyanyo baddho'nyazca mucyate / 'santAnakyAd baddhasyaiva muktiratrApI ti cet ? yadi santAnArthaH paramArthasaMstadA''tmaiva santAnazabdenoktaH syAt , atha saMvRtisan tadaikasya paramArthasato'sattvAdanyo baddho'nyazca mucyata iti baddhasya muktyarthaM na pravRtti: syAt / athA'tyantanAnAtve'pi dRDharUpatayA kSaNAnAmekatvAdhyavasAyAt 'baddhamAtmAnaM mocayiSyAmi' ityabhisandhAnavataH pravRtteyaM doSa:, tahi na nairAtmyadarzana miti kutastanibandhanA muktiH ? / athA'sti nairAtmyadarzanaM zAstrasaMskArajam , na tAkatvAdhyavasAyo'skhaladrUpa iti kuto baddhasya muktyarthaM pravRttiH syAt ? tathA ca-"mithyAdhyAropahAnArtha yatno'satyapi moktari" tat plavate / tasmAdasati vijJAnakSaNAnvayini jIve bandha- mokSayostadartha vA pravRtteranupapatteH sAnvayA cittsnttirbhyupgntvyaa| kI (yAnI vijAtIya kArya kI) utpatti hone para bhI sajAtIya rUpa kArya kI utpatti na ho| taba rasa se samAnakAlIna rUpa kA anumAna kareMge to vaha bhramarUpa ho jAyegA / yadi aisA kaheM ki rUpa aura rasa donoM kI utpatti samAnasAmagrI se hone kA niyama hone se rUpa ko sajAtIya-vijAtIya ubhaya kAryajanaka mAne vinA nahIM cala sakatA-to phira prastuta meM bhI antimajJAnakSaNa meM ubhayakAryajanakatA kyoM nahIM hogI jaba ki yogIjJAna aura antimajJAnakSaNa donoM samAna kAraNasAmagrI se janya hai ?! yaha prazna hai ki antimajJAnakSaNa uttarajJAna kI utpatti meM anupayogI hai to yogIjJAna kI utpatti meM upayogI kaise hogA? yadi bauddhavAdI ko yaha mAnya ho ki eka ora anupayogI vastu dUsarI ora : upayogI bana sakatI hai, taba to jJAna kA anyajJAna se pratyakSa mAnanevAle naiyAyika ke mata meM jJAna ko svaviSayakajJAnotpAdana meM asamartha mAnane para bhI arthaviSayakajJAna ke utpAdana meM samartha mAnA jAtA hai usameM kyA doSa rahegA? jJAna svaviSayakajJAna ke utpAdana meM bhale hI asamartha ho, artha kA jJAna karA degA, phira arthacintA kA uccheda ho jAne kI Apatti to nahIM rhegii| yadi aisA kaheM ki-antimajJAnakSaNa se apane santAna meM sajAtIyajJAna kI utpatti ko jaise hama nahIM mAnate vaise bhinnasantAnavartI kArya ke utpAdana kA sAmarthya bhI nahIM mAnate haiM to yaha nitAnta galata hai kyoMki taba to aMtyakSaNa meM kisI bhI prakAra kA arthakriyAsAmarthya na rahane se vaha atyanta asat mAnanA hogaa| yadi arthakriyA ke viraha meM bhI Apa usako vastubhUta mAneMge to akSaNika padArtha meM bhI vastutva mAnanA hogA, bhale hI usameM arthakriyAsAmarthya na rahe ! phalataH ApakA kSaNikatvasAdhaka sattva hetU akSaNika vastu meM hI sAdhyadrohI bana jaayegaa| sArAMza, jaise vizeSaguNazUnyAtmasvarUpa mukti kI mAnyatA asaMgata hai vaise sAzravacittasantAna ke nirodhasvarUpa mukti kI mAnyatA bhI asaMgata hai| [cittasantAna meM anvayI AtmA kI upapatti ] yadi sAzravacittanirodhapUrvaka nirAzravacittasantAna kI utpatti ko mukti kaheM to use hama mAnate hI haiM, sirpha usa cittasantAna ko sAnvaya yAnI eka anvayI se anuviddha mAnanA Avazyaka hai| kAraNa, bandhavAle kI mukti hotI hai abaddha kI nhiiN| tAtparya yaha hai ki cittasantAna ko yadi sAnvaya na mAnakara niranvaya mAneMge to 'bandhavAle kI hI mukti hotI hai' yaha siddhAnta nahIM ghaTegA, kyoMki niranvaya cittasantAnapakSa meM pUrvakAlIna kSaNa ko bandha hogA to mukti uttarakSaNa ko hogI-isa prakAra Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 636 na ca 'yasmin vyAvarttamAne yadanuvartate tat tata ekAntato bhinnam yathA ghaTe vyAvarttamAne'nuvartamAnaH paTaH, vyAvarttamAne ca jJAnakSaNe'nuvartate cejjIvastatastato bhinna eva'-anyathA viruddhadharmAdhyAse'pi yadyekAntato bhedo na syAdanyasya bhedalakSaNasyA'bhAvAdabhinnaM sakalaM jagat syAt-ityato'numAnAta vyAvRtA'nuvRttayorbhedasiddherna sAnvayA nirAsravacittasantatimuktiriti vaktuyuktam , asati tatra pUrvAparajJAnakSaNavyApake Atmani svasaMviditaikatvapratyayasya pratyakSasyAnupapatteH / athAtmanyasatyapyadhyAropitaka(tva) viSayaH pratyayaH prAdurbhaviSyati / ayuktametat , svAtmanyanumAnAt kSaNikatvaM nizcinvataH samAropitaikatvaviSayasya vikalpasya nivRttiprasaMgAta nizcayA''ropamanasovirodhAta , avirodhe vA savikalpakapratyakSavAdino'pi sarvAtmanA pratyakSeNArthanizcaye'pi samAropavicchedAya pravarttamAnaM na pramANAntaramanarthakaM syAt / "nivarttata evaikatvaviSayo vikalpo'numAnAt kSaNikatvaM nizcinvata" iti cet ? tarhi sahajasyA''bhisaMskArikasya ca sattvadarzanasyAbhAvAt tadaiva tanmUlarAgAdinivRttemuktiH syAt / bandha-mokSa kA sAmAnAdhikaraNya nahIM ghttegaa| yadi aisA kaheM ki "kSaNa bhinna bhinna hone para bhI unakA santAna eka hone se jo bandhavAlA ( santAna ) hai usI kI mukti hotI hai yaha siddhAnta saMgata ho jAyegA"-to yaha ThIka nahIM, kyoMki yadi santAnarUpa artha ko Apa vAstava mAneMge to jisako hama anvayi AtmA kahate haiM usI kA 'santAna' zabda se Apane abhilApa kiyA-yAnI anvayI AtmA siddha ho jAyegA / yadi santAna kI kAlpanika sattA mAneMge to vAstavika to eka santAna jaisA kucha rahA hI nahIM, phalataH bandhavAlA koI anya hai aura mukti kisI anya kI hotI hai yahI sAra niklaa| isa kA duSpariNAma yaha hogA ki bandhavAlA kSaNa kabhI bhI mukti ke liye prayAsa nahIM karegA, kyoMki vaha prayAsa karegA to bhI usakI to mukti hone vAlI nahIM hai| .. yadi aisA kaheM ki yadyapi santAnavartI sabhI kSaNa pRthak pRthak haiM phira bhI ve aise nibiDa haiM ki usameM koI antara upalakSita nahIM hotA, phalataH unameM aikya kA hI adhyavasAya hotA hai, isIliye "baMdhe hue mere AtmA ko maiM mukta karUMgA" aisA abhiprAyavAlA baddha kSaNa mukti ke liye prayAsa karatA hai, koI doSa isameM aba nahIM rahatA hai"-to yaha ThIka nahIM kyoMki mukti to bauddhamatAnusAra 'maiM hI nahIM hUM' aise nairAtmyadarzana se hotI hai, kintu "Apa to maiM mukta ho jAU" isa prakAra Atmadarzana kI bAta kahate haiM to phira nairAtmyadarzana ke viraha meM nairAtmyadarzanamUlaka mukti kaise hogI? yadi kaheM kivahA~ zAstrAbhyAsa ke saMskAra se nairAtmyadarzana hogA-to phira ekatva kA adhyavasAya bhrAnta huA, askhaladrUpa nahIM huA, bhrAnta pratIti se kabhI bhI abhrAnta pravRtti nahIM ho sakatI to phira baddha AtmA mukti ke liye pravRtti kaise karegA? yaha prazna khar3A hI rahA / uparAMta, ApakA yaha jo vacana hai"AtmA jaise koI mukta hone vAlA tattva na hone para bhI mithyA adhyAropa (buddhi) se chUTane ke liye hotI hai"-yaha vacana bhI asatya ThaharegA kyoMki ukta rIti se mukti ke liye pravRtti hI anupapanna hai| sArAMza, vijJAnakSaNoM meM eka anvayi Atmatattva ko na mAnane para na to bandha-mokSa ghaTatA hai, na mokSa ke liye pravRtti ghaTatI hai, isaliye cittasantAna ko sAnvaya hI mAnanA caahiye| [ jJAna-AtmA kA bhedasAdhaka anumAna pratyakSa bAdhita ] yadi yaha kahA jAya-jisake nivRtta hone para jo anuvartamAna hotA hai vaha usase ekAntabhinna hotA hai, udA0 ghaTa ke nivRtta hone para anuvartamAna paTAdi ghaTa se bhinna hI hote haiN| jJAnakSaNa kI Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 na cAyamekatvaviSayaH pratyayaH pratisaMkhyAnena nivarttayitumazakyatvAnmAnaso vikalpaH / tathAhianumAnabalAt kSaNikatvaM vikalpayato'pi naikatvapratyayo nivarttate, zakyante tu pratisaMkhyAnena nivArayitu kalpanA: na punaH pratyakSabuddhayaH / tasmAd yathA azvaM vikalpayato'pi godarzanAnna gopratyayo vikalpastathA kSariNakatvaM vikalpayato'pyekatvadarzanAnnaikatvapratyayo vikalpaH / nApyayaM bhrAntaH, pratyakSasyA'zeSasyApi bhrAntatvaprasaMgAt / bAhyAbhyantareSu bhAveSvekatvagrAhakatvenaivA'zeSapratyakSeNAnu (?kSANAmutpattipratIteH, tathA ca pratyakSasyA'bhrAntatvavizeSaNamasambhavyeva syAt / tasmAdekatvagrAhiNaH svasaMvedanapratyakSasyA'bhrAntasya kthNcidektvmntrennaanupptternaanugtruupaabhaavH| nivRtti hone para bhI jIva yadi anuvartamAna rahegA to jJAna aura AtmA kA bheda prasakta hogaa| yadi viruddha dharmAdhyAsa spaSTa hone para bhI Apa unameM ekAnta bheda nahIM mAnage to bheda kA anya koI lakSaNa na hone se bheda ko kahIM bhI avakAza hI nahIM milegA, phalataH sAre jagat ke padArthoM meM abheda hI abheda prasakta hogA / ataH ukta anumAna se jaba vyAvRtta aura anuvRtta padArtha kA ( yAnI jJAna aura AtmA kA) sarvathA bheda siddha hai to phira sAnvaya nirAsravacittasantAna ko mukti nahIM mAna sakate / kAraNa, cittasantAna se sarvathAbhinna AtmA kA kSaNoM meM anvaya honA zakya nahIM hai / to yaha ThIka nahIM hai, kyoMki yadi Apa santAna ke pUrvAparakSaNoM meM anuviddha eka AtmA kA svIkAra nahIM karage to hameM jo yaha aikyaviSayaka pratyakSa svasaMvidita pratIti hotI hai-"maiM eka hUM"- yaha nahIM ho skegii| yadi kaheM ki-AtmA to asat hai phira bhI jo usameM ekatva ko pratIti hotI hai vaha to Aropita hai, vAstavika nahIM-to yaha ayukta hai, kyoMki Apake ( bauddha ) mata meM to kSaNikatva kA AtmA meM anumAna prasiddha hai, usase santAna meM anekatva kA nizcaya hote samaya hI Aropita ekatvaviSayaka vikalpa kI to nivRtti ho jAyegI, phira bhI ekatva viSayaka vikalpa hotA hai vaha kaise hogA jaba ki nizcayAtmakacitta aura AropitaviSayakacitta ina donoM meM pragaTa virodha hai| yadi ina meM virodha nahIM mAneMge to savikalpapratyakSavAdI ke mata meM eka bAra sabhI prakAra se eka artha pratyakSa se nizcita ho jAne ke bAda bhI samAropa nivRtta na hone ke kAraNa usakI nivRtti ke liye anumAnAdi anya pramANa kI pravRtti mAnI jAtI hai-usako Apa nirarthaka nahIM mAna sakeMge kintu sArthaka mAnanA pdd'egaa| yadi kaheM ki-"anumAna se kSaNikatva kA nizcaya hote samaya ekatva kA vikalpa nivRtta ho jAtA hai"taba to usI samaya muktilAbha hone kI Apatti hogI, kyoMki usa vakta na to sahaja sattvadarzana hai na to avidyAdisaMskArajanita sattvadarzana hai, sattvadarzana na hone se tanmUlaka rAgAdi usI vakta nivatta ho jAyeMge to mukti kyoM nahIM ho jAyegI ? ! [ekatvaviSayaka pratyakSa mithyA nahIM hai ] ekatvaviSayaka pratIti vAstavika nahIM kintu mAnasika vikalparUpa hai aisA nahIM kaha sakate kyoMki pratisaMkhyAna (=virodhI vikalpa) se usakI nivRtti ho aisI zakyatA nahIM hai / jaise sociyeanumAna ke bala se kSaNikatva kA vikalpa hote samaya bhI ekatvapratIti kA nivartana nahIM hotA hai, kyoMki pratisaMkhyAna se bhI kalpanAoM kA hI nivarttana zakya hai pratyakSAtmaka buddhiyoM kA nhiiN| isaliye azva ke vikalpakAla meM go kA darzana hI hotA hai, to goviSayaka vikalpajJAna utpanna nahIM hotA taraha kSaNikatva ke vikalpakAla meM bhI ekatva kA darzana hI hotA hai isaliye ekatvaviSayaka vikalpa kI utpatti ko avakAza nahIM rhtaa| [ tAtparya yaha hai ki yadi ekatva kI pratIti vikalpAtmaka Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 641 nApyanugata-vyAvRttarUpayoraikAntiko bhedaH, tadbhedapratipAdakasyAnumAnasya tadabhedagrAhakapratyayabAdhitatvAt / na ca pratIyamAnasya rUpasya virodhaH, anyathA grAhya-grAhakasaMvittilakSaNaviruddharUpatrayAdhyAsitasya jJAnasyApyekatvavirodha: syAt / tathA, ekanIlakSaNasyApyekadA sva-parakAryajanakatvA'janakatvaviruddhadharmadvayAdhyAsitasyaikatvavirodhaprasaktiH / naiyAyikenApi pratIyamAne vastuni na virodhodbhAvanaM vidheyam , anyathA 'sthANurayaM puruSo vA' ityAkAradvayasamullekhisaMzayapratyayasyApyekatvaM viruddhamAsajyeta / yaccoktam-'yadi yogajo dharma AtmamanaHsaMyogasyApekSAkAraNam'....ityAdi, tadapi nirastama , sarvasyAsmAn pratyanabhyupagatopAlambhamAtratvAt / yacca 'mumukSupravRttiriSTAdhigamArthA, prekSApUrvakAripravRttitvAt' ityanumAne 'cikitsAzAstrArthAnuSThAyinAmAturANAmaniSTapratiSedhArthI pravRttidRzyate' ityanaikAntikodbhAvanaM tatrA'niSTaniSedhenA''rogyasukhaprAptilakSaNeSTAdhigamAthitvena teSAM tatra pravRttedarzanAnnAnakAntikatvam / nacAsmAkamayaM pakSaH-mokSasukharAgeNa mumukSavo vItarAgAH santa: pravarttante, "mokSe bhave ca sarvatra niHspRho munisattamaH" ityabhyupagamAt / hotI to usakI nivRtti zakya thI kintu vaha darzanAtmaka yAni nirvikalpapratyakSAtmaka hone se usakI nivRtti azakya hai / ekatva ke pratyakSa ko bhrAnta bhI nahIM kaha skte| yadi vinA kisI bAdhaka ke bhI pratyakSa ko bhrAnta kaheMge to sabhI pratyakSa meM bhrAntatA kI Apatti hogI / bAhya athavA abhyantara sabhI bhAvoM kA pratyakSa unake ekatva ko grahaNa karatA huA hI utpanna hotA hai yaha anubhavasiddha hai, isaliye ekatvapratyakSa ko bhrAnta kahane para una sabhI pratyakSoM meM bhrAntatA Apatti sthira rahegI / phalata: 'abhrAntaM kalpanApoDhaM pratyakSam' aisA jo pratyakSa ke lakSaNa meM abhrAntaM yaha vizeSaNa diyA gayA hai vaha asambhavagrasta ho jaayegaa| sArAMza, ekatvagrAhaka pratyakSa svasaMvedanasiddha hai, abhrAnta hai, isIliye santAnavattikSaNoM meM kathaMcid ekatva ko mAnya kiye vinA usakI upapatti karanA azakya hai-isa se yaha siddha hotA hai ki una kSaNoM meM eka anugata AtmArUpa padArtha kA abhAva nahIM hai| [virodhApAdana kA nivAraNa ] .. anugatarUpa aura vyAkttarUpa meM ekAntabheda mAnanA bhI ayukta hai / Apane jo bhedasAdhaka anumAna dikhAyA hai vaha to abhedasAdhaka pratyakSapratIti se hI bAdhita hai / anugata rUpa aura vyAvatta rUpa donoM kI eka adhikaraNa meM pratIti hotI hai isaliye unameM virodha mAnanA asaMgata hai| pratIti siddha vastudvaya meM bhI yadi virodha mAneMge to grAhyatA-grAhakatA aura saMvedanarUpatA tIna rUpa se adhiSTita jJAna ko eka mAnane meM virodha prasakta hogA / itanA hI nahIM, eka hI nIlakSaNa ekasAtha svakAryajanakatva aura para (santAnavartI) kArya kA (sahakArIrUpa se) janakatva do viruddha dharma se adhyAsita hone ke kAraNa usake ekatva meM bhI bauddha ko virodha mAnanA hogaa| pratItisiddha vastu meM virodha kA udbhAvana naiyAyika ko bhI nahIM karanA cAhiye / anyathA, "yaha sthANu hai yA puruSa hai" isa saMzayAtmaka pratIti meM sthANa-AkAra aura puruSAkAra do viruddhAkAra kA ullekha hone se sazayajJAna meM bhI ekatva mAnane meM virodha prasakta hogaa| . yaha jo upAlambha Apane diyA hai ki-Atmamana:saMyoga kA apekSAkAraNa yogaja dharma ko yadi mAneMge to vaha nahIM ghaTegA kyoMki vaha anitya hai.... ityAdi, yaha saba nirasta ho jAtA hai kyoMki hama vaisA mAnate hI nahIM hai / yaha jo anumAna kahA thA-mumukSu kI pravRtti iSTa prApti ke liye hotI hai Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yacca 'vijJAnamAnandaM brahma' ityAdyAgamasya gauNArthapratipAdanaparatvam abhyadhAyi, tadatyantamasaMgatam , mukhyArthabAdhakasadbhAve tadarthakalpanopapatteH / na ca tatra kicid bAdhakamastIti pratipAditam / yacca kiMca, iSTArthAdhigamAyAM ca' ityAdhukta tadapi siddhasAdhyatAdoSAd niHsAratayA copekSitam / yadapi 'nityasukhAbhyupagame ca vikalpadvayam' ityAdyabhihitaM, tadapyanabhyupagamAdeva nirastam , nityasya sukhasyAnyasya vA padArthasyAnabhyupagamAt / yathAbhUtaM ca svasaMviditaM sukhaM mokSAvasthAyAmAtmanastadrUpatayA pariNAminaH kathaMcidabhinnamabhyupagamyate tathAbhUtaM prAka prasAdhitamiti / yacca na rAgAdimato vijJAnAt tadrahitasyotpattiyuktA' ityAdi, tadapyasAram , rAgAdirahitasya sakalapadArthaviSayasya jJAnopAdAnasya jJAnasya sarvajJasAdhanaprastAve pratipAditatvAt / yacca vilakSaNAdapi kAraNAda vilakSaNakAryotpattidarzanAd bodhAda bodharUpateti na pramANamasti' ityAdi, tadapi prativihitam acetanAccetanotpattyabhyupagame cArvAkamataprasakteH paralokAbhAvaprasaktyA / paralokasadbhAvazca prAk prasAdhitaH / yacca 'jJAnasya jJAnAntarahetutve na pUrvakAlabhAvitvaM kyoMki vaha pravRtti buddhimAnoM kI pravRtti hai-isa anumAna meM Apane jo anaikAntika doSa kA pratipAdana kiyA hai ki cikitsAzAstravihita upAya kA anuSThAna karane vAle rogIoM kI auSadhapAnAdi meM pravatti aniSTa ke nivAraNArtha hotI hai-yaha anaikAntika doSa vAstava meM yahA~ niravakAza hai kyoMki vahA~ aniSTa (roga) ke nivAraNa dvArA Arogyasukha kI prApti svarUpa iSTaprApti ke liye hI pravRtti hotI hai| dUsarI bAta,-hama aisA nahIM mAnate hai ki vItarAga mumukSuoM kI mokSArtha pravRtti mokSasukha ke rAga se hotI hai, kyoMki hamArA siddhAnta hai ki uttama sAdhaka saMsAra yA mukti, sarvatra ni:spRha hotA hai| [ bAdhaka ke vinA gauNArthaM kalpanA asaMgata ] taduparAMta, 'vijJAnamAnandaM brahma' isa vedavAkya ko Apane mukhyArthaka na mAnakara gauNArthaka hone kA kahA hai vaha bhI asaMgata hai, mukhyArtha meM bAdhaka prasiddha hone para hI usake gauNArthaka hone kI kalpanA saMgata ho sakatI hai, anyathA nahIM, ukta vedavAkya ko mukhyArthaka mAnane meM koI Thosa bAdhaka nahIM hai yaha to kahA jA cukA hai / tathA yaha jo Apane kahA hai ki iSTArthaprApti ke liye mumukSu kI pravRtti rAgamUlaka ho jAne se mokSaprApti nahIM ho sakegI-yaha to siddhasAdhanadoSa ke kAraNa ni:sAra hone se upekSaNIya hai / Azaya yaha hai ki mumukSu sarvatra niHspRha hotA hai, yadi vaha iSTaprApti ke liye pravatti karegA to mukta nahIM ho sakegA, yaha niHsaMdeha hai| tathA, "nityasukha ko mAnane meM do vikalpa haiM.... nityasukha svaprakAza AtmarUpa hai yA usase bhinna hai" ityAdi....jo Apane kahA thA vaha donoM vikalpa nityasakha ke asvIkAra se hI nirasta ho jAtA hai| hama sukha yA kisI bhI anya vastu ko ekAnta nitya mAnate hI nahIM / muktAvasthA meM sukharUpa meM pariNAmiAtmA se kathaMcid abhinna aise svasaMvidita sukha ko hama mAnate haiM aura usakI pahale siddhi kI jA cukI hai| yaha jo Apane kahA hai rAgAdigrasta vijJAna se rAgarahita vijJAna kI utpatti yukta nahIM hai...ityAdi, vaha bhI asAra hai, kyoMki jJAna hI rAgAdizUnya aura sakala vastu ko viSaya karane vAle jJAna kA upAdAna kAraNa hai yaha sarvajJasiddhi prakaraNa meM hamane siddha kiyA hai / yaha jo kahA thA-vilakSaNa kAraNa se bhI vilakSaNa kArya kI utpatti dIkhatI hai isaliye bodha se hI uttarakArya meM bodharUpatA hone kI bAta meM koI pramANa nahIM hai-isa kathana kA pratikAra pahale ho Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 643 samAnajAtIyatvam ekasantAnatvaM vA heturvyabhicArAta' ityAdi, tadapi prativihitameva 'tasmAdyasyaiva saMskAraM niyamenA'nuvartate' ityAdinA / tena 'maraNazarIrajJAnasya garbhazarIrajJAnahetutve santAnAntare'pi jJAnajanakatvaprasaMgaH, niyamahetorabhAvAt' ityetadapi svapnAyitamiva lakSyate, niyamahetostatsaMskArAnuvartanasya prdrshittvaat| yacca 'suSuptAvasthAyAM vijJAnasadbhAve jAgradavasthAto na vizeSaH syAt' ityAdi, tadapi prativihitam 'yasya yAvatI mAtrA' ityAdinA / tathAhi-middhAdisAmagrIvizeSAd viziSTaM suSuptAdyavasthAyAM gacchattaNasparzajJAnatulyaM bAhyAdhyAtmikapadArthAnekadharmagrahaNavimukhaM jJAnamasti, anyathA jAgrata prabaddhajJAnapravAhayorapyabhAvaprasaktiriti pratipAditatvAta pariNatisamarthanena / yathA cAzvavikalpanakAle pravAheNopajAyamAnamapi godarzanaM jAnAntaravedyamapi bhavadabhiprAyeNAnupalakSitamAste-anyathA azvavikalpapratisaMhArAvasthAyAma 'iyatkAlaM yAvanmayA gauSTo na copalakSitaH' iti jJAnAnutpattiprasaktaH prasiddhavyavahArocchedaH syAt-tathA suSuptAvasthAyAM svasaMviditajJAnavAdino'pyanupalakSitaM jJAnaM bhaviSyatIti na tadavasthAyAM vijJAnA'sattvAt tatsantatyucchedaH / na ca yugapajjJAnAnutpattarazvavikalpakAle jJAnAntarave cukA hai, kyoMki acetana se yadi caitanya kI utpatti mAneMge to paralokamAnyatA kA uccheda ho jAne se nAstikamata kI Apatti hogii| paraloka kI siddhi pahale kI gayI hai| yaha jo vikalpa kiyA thA-jJAna ko hI anya jJAna kA kAraNa mAnane meM kyA hetu hai-pUrvakAlabhAvitva, samAnajAtIyatA yA ekasantAnatA? tInoM meM vyabhicAra hone se jJAna hI anya jJAna kA hetu nahIM hai-ityAdi, usakA bhI pratikAra "jo jisake saMskAra kA niyamataH anusaraNa karatA hai vaha tatsamAzrita hai" isa kArikArtha se kara diyA gayA hai| isI kAraNa se, Apa kA yaha kathana-maraNazarIravartI jJAna ko agrima janma ke garbhakAlInazarIrAntargatajJAna kA hetu mAneMge to phira caitrasantAnavatti jJAna se maitrasantAna meM jJAnotpatti kI Apatti hogI kyoMki kAraNa kArya ke sAmAnAdhikaraNyAdi niyAmaka hetu kA to abhAva hai-yaha kathana bhI svapnoktitulya lagatA hai, kyoMki saMskAra ke anuvartana svarUpa niyAmaka hetu kA sadbhAva to hamane dikhA diyA hai| [ suSupti meM jJAna ke sadbhAva kI siddhi ] yaha jo kahA thA-suSuptAvasthA meM vijJAna kI sattA mAnane para jAgRtidazA se kucha bheda nahIM rahegA-....ityAdi,-isa kA bhI-jisa kI jitanI mAtrA....ityAdi [-10-27 ] se parihAra ho cukA hai| jaise dekhiye-nidrAvasthA meM eka aisA jJAna hotA hai jo bAhyAbhyantara padArthoM ke anekadharmoM ke grahaNa se vimukha hotA hai, jo middhatA (=darzanAvaraNakarmake udaya se prayukta jaDatA) Adi sAmagrI vizeSa se viziSTa yAnI utpanna hotA hai, jaise ki calate samaya paira ke nIce AnevAle tRNa kA sparzajJAna / yadi isa jJAna ko nahIM mAneMge to jAgRtidazA ke antimajJAna meM arthakriyAkAritvarUpa sattva kA abhAva prasakta hone se saMpUrNa jAgRtidazAkAlIna jJAnapravAha kA aura suSupti uttarakAlIna jJAnapravAha kA abhAva prasakta hogaa| pariNAmavAda ke samarthana meM ukta tathya kA samarthana kiyA jA cukA hai| suSupti meM anupalakSita bhI jJAna hotA hai usake liye bauddhamatamAnya godarzana kA haSTAnta bhI hai azva ke vikalpakAla meM pravAha se utpanna hone vAlA godarzana upalakSita nahIM hotA hai kintu Apake matAnusAra vaha jJAnAntaravedya hotA hai-yadi aisA nahIM mAneMge to azvavikalpa ke pravAha kA anta ho jAne para jo yaha Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 dyagodarzanA'sambhavaH, savikalpA'vikalpayoniyoyugapadvRtteranubhavAt, anyathA pratinivRttAzvavikalpasya tAvatkAlaM yAvad godarzanasmaraNAdhyavasAyo na syAt / kramabhAve'pi ca tayovijJAnayovijJAnaM jJAnAntaraviditamapyanupalakSitamavazyaM tasyAmavasthAyAM pareNAbhyupagamanIyam , tadabhyupagame ca yadi svApAvasthAyAM svasaMviditaM yathokta jJAnamabhyupagamyate tadA na kazcidvirodhaH / zeSastu pUrvapakSagrantho'nabhyupagamAnirastaH / ___ yadapi 'anekAntabhAvanAtaH ityAdyabhyupagame tajjJAnasya niHzreyasakAraNatvaM pratiSiddham , anekAntajJAnasya bAdhakasadbhAvena mithyAtvopapatteH' ityabhihitam , tadapyasamyak , anekAntajJAnasyaivA'bAdhitatvena samyaktvena pratipAditatvAt / yacca 'nityAnitya (tva) yovidhi-pratiSedharUpatvAdabhinne dharmiNyabhAvaH' ityanekAntapakSasya bAdhakamupanyastaM tadabAdhakameva, pratIyamAne vastuni virodhA'siddhaH / na ca yenaiva rUpeNa nityatvavidhistenaiva pratiSedhavidhiH yenaikatra virodhaH syAt / ki tahi ? anusyUtAkAratayA nityatvavidhiAvRttAkAratayA ca tasya pratiSedhaH / na cAnyadharmanimittayovidhi-pratiSedhayorekatra virodhaH atiprasaMgAt / na cAnugatavyAvRttAkArayoH sAmAnyavizeSarUpatayA'tyantiko bhedaH, pUrvottarakAlabhAvisvaparyAyatAdAtmyena sthitasyAnugatAkArasya bAhyA''dhyAtmikasyArthasyA'bAdhitapratyakSapratipatto pratibhAsanAt / jJAna utpanna hotA hai ki 'itane kAla se gAya ko dekhane para bhI mujhe vaha upalakSita nahIM huA' yaha jJAna utpanna hI nahIM hogA, tathA isaprakAra ke jJAna hone kA jo sarvajanasiddha vyavahAra hai usakA bhI vilopa ho jAyegA / to jaise anupalakSita bhI godarzanarUpa jJAna azvavikalpa kAla meM hotA hai usI taraha svasaMvidita jJAnavAdI ke pakSa meM bhI suSuptidazA meM jJAna anupalakSita ho sakatA hai, isaliye : suSuptidazA meM jJAnAbhAva ko mAnane dvArA santAna ke uccheda kI siddhi duSkara hai| 'ekasAtha (do) jJAna utpanna nahIM ho sakate, isaliye azvavikalpajJAnakAla meM jJAnAntara se vedya godarzanarUpa nirvikalpajJAna ke astiva kA sambhava nahIM hai'-aisA kahanA vyartha hai kyoMki savikalpa aura nirvikalpa do jJAna kA ekasAtha astitva anubhavasiddha hai| yadi nahIM mAneMge to azvavikalpa kI nivRtti hone para utane kAla taka godarzana kA smaraNAtmaka adhyavasAya jo hotA hai 'itane kAla dekhane para bhI mere dhyAna meM yaha nahIM AyA'-yaha adhyavasAya nahIM hogaa| mAna lo ki vahA~ do jJAna eka sAtha nahIM kintu zIghra krama se utpanna hote haiM to bhI una do vijJAnoM ko viSaya karane vAlA eka vijJAna jo ki yadyapi anyajJAna se vedya hone para bhI usa avasthA meM anupalakSita rahatA hai, vaha Apa ko avazya mAnanA paDegA / kyoMki vijJAna dvayaviSayakavijJAna kA anya jJAna se vedana anubhavasiddha hai| z2aba Apa ko vaha mAnya hai to hameM suSuptidazA meM svasaMvidita kintu anupalakSita jJAna mAnya hone meM koI virodha nahIM rhtaa| isa viSaya meM avaziSTa pUrvapakSavacanoM kA bhI unake asvIkAra se hI nirasana ho jAtA hai / [ anekAntabhAvanAjanita jJAna asamyak nahIM ] taduparAMta, anekAntabhAvanA se mokSaprApti kI mAnyatA ke khaMDana meM anekAntajJAna kI mokSakAraNatA kA nirAkaraNa karate hue jo kahA hai ki bAdhaka vidyamAna hona se anekAnta jJAna meM mithyAtva hI ghaTatA hai-vaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki anekAntajJAna hI abAdhita hone se vahI samyak hai-isa tathya kA pratipAdana ho cukA hai / tathA yaha jo bAdhaka kahA hai-nityatva aura anityatva kramazaH vidhiniSedharUpa hone se eka abhinna dharmI meM donoM nahIM ho sakate-yaha koI Thosa bAdhaka nahIM hai kyoMki eka Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 645 yaccedam ghaTAdima dAdirUpatayA nitya ityatra 'madrapatAyAstato'rthAntaratvAnna tato ghaTo nityaH, mRdrUpatA hi mRttvaM sAmAnyamarthAntaram , tasya nityatve na ghaTasya tathAbhAvastato'nyatvAta, ghaTasya ca kAraNAd vilayopalabdheranityatvameva' iti-ayuktametat , sAmAnyasya vizeSAdarthAntaratvAnupapatteH samAnA'samAnapariNAmAtmako ghaTAdyartho'bhyupagantavyaH / tathA hi-na tAvat svAzrayAdarthAntarabhUtA mRttvajAtiH sattA vA, svAzrayaiH sambandhAbhAvAta-svasambandhAta prAgasadbhirapi svAzrayaiH sambandhe'tiprasaMgAta , svata eva saddhiH sattAsambandhakalpanAvaiyAt / samavAyasya sarvagatatvAda vyaktyantaraparihAreNa vyaktya va sarvagatasyApi sAmAnyasya sambandhe'tiprasaMgaparihArAyAbhyupagamyamAnA ca pratyAsattiH pratyeka parisamAptyA vyaktyAtmabhUtA vA'bhyupagamyamAnA kathaM samAnapariNAmAtiriktasya sAmAnyasya kalpanAM na nirasyet , zuklAdivacca svAzraye svAnurUpapratyayAdihetoH sAmAnyAt sadAdipratyayAdivRttinaM bhavet ? / sAmAnyasya tu svata eva sadAdipratyayaviSayatve dravyAdiSu kaH pradveSaH ? paratazcedanavasthA / anadhyAropitatadrUpe ca tatpratyayAdivRttAvatiprasaMgaH syAt / tadrUpAdhyArope'pi tatpratyayAdizcAnyatra bhrAnta eva prsktH| mi meM vAstava meM pratIta hone vAle do dharma meM, cAhe ve vidhi-niSedharUpa ho yA na ho virodha asiddha hai| jisa (dravyatvAdi) rUpa se hama nityatva kA vidhAna karate haiM usI rUpa se hama nityatva kA pratiSedha karate hI nahIM jisa se ki virodha ko avakAza mile / 'to phira Apa ke vidhi-niSedha kisa rUpa se haiM'-isa prazna kA uttara yaha hai ki vastu kA dravyatvAdi jo anusyUta (=anugata) AkAra hai usa rUpa se nityatva kA vidhAna kiyA jAtA hai aura jo kuDalatvAdi vyAvRttAkAra hai usa rUpa se nityatva kA pratiSedha kiyA jAtA hai| eka sthAna meM bhinna bhinna dharma nimittaka vidhi aura pratiSedha ko mAnane meM virodha nahIM hai, anyathA eka zabda se vAcyatva aura anyazabda se avAcyatvAdi mAnane meM bhI virodha A jaayegaa| tathA, yaha bhI jJAtavya hai ki sAmAnyAtmaka anugatAkAra aura vizeSarUpa vyAvRttAkAra ina donoM meM atyanta bheda nahIM hai, kathaMcid bheda hai| kAraNa, abAdhita pratyakSapratIti meM bAhyAbhyantara pratye pratyeka artha, pUrvottarakAlabhAvi apane paryAyoM se abhinnatA dhAraNa karane vAle anugatAkAra se upazliSTa hokara hI pratibhAsita hotA hai| miTTI Adi rUpa se ghaTAdi nitya hai-isa viSaya meM yaha jo Apane kahA hai ki-miTTIrUpatA ghaTAdi se bhinnapadArtha rUpa hone se miTTIrUpatA ke jariye ghaTa ko nitya nahIM mAnanA cAhiye, miTTIrUpatA mRttvasAmAnyarUpa yAnI anyapadArtharUpa hai, usake nitya hone para bhI ghaTa meM nityatA nahIM A jAtI kyoMki ghaTa to mRttva sAmAnya se anya hai| vinAzaka kAraNa se ghaTa kA nAza dikhatA hai isa liye ghaTa -anitya hI hai yaha saba ayukta hai kyoMki ghaTAdivizeSa se mRttvAdi sAmAnya anyapadArtharUpa mAnanA saMgata nahIM hotA isa liye samAna-asamAna ubhayapariNAma se abhinna hI ghaTAdi padArtha mAnanA cAhiye / yaha isa tarahaH-mRttva jAti athavA sattA, apane Azraya se arthAntarabhUta nahIM hai / yadi use bhinna mAneMge to Azraya ke sAtha usakA koI sambandha nahIM ghttegaa| sattAdi jAti kA sambandha hone ke pahale jo asat the, una AzrayoM ke sAtha bAda meM yadi sattAdi kA sambandha mAneMge to kharaviSANAdi ke sAtha bhI mAnanA pdd'egaa| yadi sattA sambandha ke pahale bhI ghaTAdi Azraya ko sat mAneMge to phira sattAdi sambandha ko kalpanA hI vyartha ho jaayegii| ... naiyAyika mata meM samavAya bhI sarvagata ( = vyApaka) hai aura ghaTatvAdi sAmAnya bhI sarvagata hai, Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 sammatiprakaraNa-nayakANDa-1 itaratarAzrayazaSaNa- viyApyAzrita samavAyamapi ca tAdUpyameva samavAyinoH pazyAmaH, anyathA tasyApyAzritatayA sambandhAntarakalpanAprasaMgAta tatra cAnavasthAyAH pradarzitatvAt / vishessnn-vishessybhaavsmbndhe'pyprttklpne'nvsthaa| samavAyAta tatsambandhakalpane itaretarAzrayatvam / anAzritasya ttsmbndhtve'pytiprsNgH| tasya svataH sambandhe vA sAmAnyasyApi tathA'stu vizeSAbhAvAt / sati ca vastudvaye sannihite 'idaM sadidaM ca sat' iti samuccayAtmakaH pratyayo'nubhUyate, na punaH 'idamevedam' iti, sambhavadvivakSitaka (? tAneka)vyaktyAdheyarUpasya ca sAmAnyasyAzeSAzrayagrahaNA'sambhavAnna kadAcanApi tasya sampUrNasya grahaNaM syAt / tadvyaktyanAdheyarUpA'sambhave tadgatarUpAdivat tanmAtrameva syAt / svAzrayasarvagatasAmAnyavAdastu pariNAmasAmAnyavAdAnna viziSyate, pratyAzrayaM parisamAptatvasyAnyathAnupapattyA sAmAnyasambandhazUnyeSvapi dravyAdiSu padArthAdipratyayAdyanvayadarzanAcca / isa sthiti meM ghaTatvAdi jAti paTAdivyakti ko choDakara sirpha ghaTAdi vyaktioM ke sAtha hI sambandha rakhe to paTAdi ke sAtha bhI sambandha rakhane kA atiprasaMga sAvakAza hai, usake nivAraNa ke liye yadi Apa pratyeka vyakti meM vyApaka aura vyakti se tAdAtmya rakhane vAle sambandha kI kalpanA karege to vaha sambandha 'samAnapariNAma' se anya kauna hogA? arthAt samAnapariNAma ko jaba mAnanA hI par3egA taba usase bhinna sAmAnya kI kalpanA kA uccheda kyoM na hogA? aura zuklAdivarNa jaise apane Azraya kI svAnurUpa pratIti arthAt 'zukla vastra' aisI pratIti kA hetu banatA hai vaise vaha samAnapariNAmarUpa sattAdi sAmAnya 'ghaTa sat hai' ityAdi sattvaviSayakapratItiyoM kA hetu bhI kyoM na ho sakegA? tathA atirikta sAmAnya pakSa meM, yadi Apa sAmAnya meM sattAdijAti ke vinA bhI 'sAmAnyaM sat' isa prakAra sAmAnya ko svataH sattvAdipratIti kA viSaya mAnate haiM to dravyAdi ke Upara Apa ko dveSa kyoM hai jisa se sAmAnya ke vinA 'dravyaM sat' isa prakAra dravyAdi ko svataH sattvAdipratoti kA viSaya nahIM mAna lete ? yadi sAmAnya meM apara sAmAnya se sattvAdipratIti kA upapAdana kareMge to usa apara sAmAnya meM bhI naye naye sAmAnya ko mAnakara tadviSayaka sattvAdipratIti kA upapAdana karanA hogA jisa meM anavasthA doSa lagegA / jisa rUpa kA jahA~ adhyAropa nahIM kiyA gayA, usako tadviSayaka pratIti kA yadi hetu mAneMge to sAre jagat ko usa pratIti ke hetu mAnane kA atipraprasaMga hogaa| yadi ekavastugata sattAdirUpa ko anyatra adhyAropita mAna kara tadviSayakapratIti kA upapAdana kareMge to vaha pratIti bhrAnta mAnane kI Apatti khaDI hai| [samavAyAdisambandhakalpanA meM anavasthA ] samavAya bhI do samavAyi kA tAdAtmya hI dikhatA hai / yadi usako bhinna mAneMge to bhI samavAyiyoM meM Azrita to mAnanA hI hogA aura Azrita mAnane ke liye anya sambandha kI kalpanA karanI paDegI, phalataH yahA~ anavasthA doSa hogA-yaha pahale kaha diyA hai / samavAya ke badale yadi vizeSaNa-vizeSyabhAva sambandha mAneMge to usako Azrita mAnane ke liye bhI naye naye sambandha kI kalpanA karane meM anavasthA doSa hai| yadi vizeSaNa-vizeSya bhAvasambandha ko samavAyIyoM ke sAtha sambandha karane ke liye samavAya kI kalpanA kareMge aura samavAya kA samavAyi ke sAtha sambandha karane ke liye vizeSaNa-vizeSyabhAva sambandha ko mAneMge to anyonyAzraya doSa lgegaa| yadi kaheM ki-samavAya ko anAzritarUpa meM hI sambandha mAneMge to yaha Apatti hogI ki rUpAdi ko bhI anAzrita mAna kara hI ghaTa meM rUpAdivattA kI buddhi kA nimitta mAnanA hogaa| yadi samavAya ko Apa svataH sambandha mAnane Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1- muktisvarUpamImAMsA 647 nApyanyasya vyAvRttiH, svalakSaNagatAyAH pratyekaparisamAptAyAH pariNAmasAmAnyAdabhinnatvAt vyaavRtteH| tadAzrayAnyAnekavyaktisAdhAraNI buddhiparikalpitA 'tajjAtIyavyAvRtti: sAmAnyamiSyate, tasmiMzcA'vastubhUte zabdapratipAdite tathAvidhe sAmAnye'svalakSaNavivakSite'rthakriyArthinAM svalakSaNe vRttiraparikalpitarUpe kathaM syAt ? dRzya-vikalpa (pya)yorekIkaraNena pravRttau gobuddhayA'pyazve pravarteta / na ca patasya sAmAnyasyA'vastabhatatayA kenacida dRzyena sArUpyamasti, sadbhAve vA sArUpyasya ki dRzyavikalpyakIkaraNavAcoyuktyA ? tadeva dRzyaM sAmAnyajJAne pratibhAsate, tatpratibhAsAcca tatraiva vRttiriti ki na sphuTamevA'bhidhIyate avastvAkArasya vastunA sArUpyA'sambhavAt ? ke liye sajja haiM ( arthAt usake liye koI apara sambandha nahIM mAnanA hai ) to phira sAmAnyAdi ko bhI svataH sambaddha mAna lijIye, donoM sthala meM kyA vizeSa pharka hai ? ___tathA, do vastu ke hone para 'yaha sat hai aura yaha sat hai, aisI samuccayAtmaka pratIti anubhava meM AtI hai, kintu 'yahI yaha hai' aisI pratIti hone kA anubhava nahIM hai / tathA sambhavataH sAmAnya' jitanI pakti meM Adheya rUpa se rahA hai una meM se kisI eka vyakti meM usakA grahaNa hone para bhI usake jitane Azraya haiM una sabhI kA grahaNa na ho sakane se tattadvyaktiniSThasAmAnya kA grahaNa na hone para sAmAnya kA saMpUrNa grahaNa to kabhI hogA hI nhiiN| yadi sAmAnya meM tattadvyakti-AdheyarUpatA kA hI sambhava mAneMge to jaise tattadvyaktigatarUpAdi sirfa tattad vyakti ke hI Adheya hone se tattad vyakti meM hI paryAptarUpa se rahate haiM usI taraha sAmAnya bhI tanmAtrarUpa yAnI tattadvyaktimAtraparyApta ho jAne kI Apatti hogii| isase yaha phalita honA hai ki-sAmAnya ke jitane Azraya haiM una sabhI meM sAmAnya ko vyApaka mAnane vAlA mata pariNAmasAmAnyavAda se atirikta nahIM ho sakatA / tAtparya, vastuoM kA samAnapariNAma yahI sAmAnya hai aisA mAne tabhI sarvagatatva saMgata ho sakatA hai, kyoMki samAnAkAra pariNAmarUpa sAmAnya hI pratyeka Azrayavyakti meM paryApta hokara raha sakatA hai / tathA yaha dikhatA hai ki dravyAdi meM padArthatvAdi sAmAnya kA sambandha na hone para bhI 'yaha padArtha hai-yaha padArtha hai' aisI anugata pratIti hotI hai| [ vyAvRtti sarvathA bhinna yA asat nahIM hai ] __anya padArtha kI vyAvRtti bhI ghaTAdivizeSa se sarvathA bhinna nahIM hai, kyoMki pratyeka meM vyApta sthalakSaNagata vyAvRtti yaha pariNAmasAmAnyarUpa hI hai usase bhinna nahIM hai / pariNAmasAmAnya ke AzrayabhUta anya anya aneka vyaktioM meM sAdhAraNa aura buddhi se kalpita jo atajjAtIyavyAvRtti (aghaTajAtIyavyAvRtti ghaTatva) yahI sAmAnya kahA jAtA hai| bauddhavAdI sAmAnya ko vastubhUta nahIM mAnateM haiM (kAlpanika mAnate haiM) kintu yadi usako vastubhUta nahIM mAneMge to avastubhUta sAmAnya kA zabda se pratipAdana kiye jAne para svalakSaNa kI to vivakSA hI nahIM hai phira arthakriyA ke cAhakoM kI akalpitarUpavAle (yAnI vAstavika) svalakSaNa padArtha meM pravRtti hotI hai vaha kaise hogI ? Azaya yaha hai ki zabda kA pratipAdya sAmAnya to bauddhamata meM asat hai ataH usameM to pravRtti ho nahIM sktii| joM svalakSaNarUpa vAstavika padArtha hai vaha to bauddhamata meM zabda kA pratipAdya hI nahIM hai to usa meM bhI pravatti nahIM hogI-isataraha pravatti kA hI uccheda ho jaayegaa| yadi kaheM ki dRzya (svalakSaNa padArtha ) aura vikalpya (zabdajanya vikalpa kA viSayabhUta sAmAnya padArtha) donoM ke 'ekIkaraNa' ke kAraNa yAnI Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 sana" mAmA ki ca, dRzya-vikalpyayorekIkaraNaM dRzye vikalpyasyA'dhyAropaH, sa ca gRhItayoragRhItayo ? yadi gRhItayostadA dRzya-vikalpyayorbhedena pratipatterna dRzye vikalpyAdhyAropaH, nahi ghaTapaTayobhinnasvarUpatayA pratibhAsamAnayorekasyA'paratrAropaH, atiprasaMgAt / nApyagRhItayoH sa sambhavati, atiprasaMgAdeva / na ca dRzyabuddhau vikalpyaM pratibhAti, nApi vikalpyabuddhau dRzyam / na caikabuddhAvapratibhAsamAnayo rUpa-rasayoriva parasparAdhyAropaH / sAdRzyanibandhanazcAnyatrAdhyAropa: upalabdhaH, vastvavastunozca nIlakharaviSANayoriva sArUpyAbhAvato nAdhyAropa iti pratipAditam / na ca dRzyAdhyavasAyivikalpyabaddhayatpAda eva tadadhyAropaH, tabuddheH sadRzapariNAmasAmAnyavyavasthApakatvopapatteranantarameva tasyA vastusvarUpagrAhisavikalpakAdhyakSarUpatvena vyavasthApitatvAt / tathA, anumAnenApi paricchidyamAne'rthAntaravyAvattirUpe'nartharUpe sAmAnye bahiSpravattyayoga eva / 'nA'tadrUpavyAvRttimAtraviSayamanumAnam , atadrUpaparAvRttavastumAtraviSayatvAditi cet ? kiM tad dRzya meM vikalpya ke adhyAropa se zabda dvArA svalakSaNa meM pravRtti ho sakatI hai-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki aisA mAnane para gAya kI buddhi hone para ekIkaraNa ke dvArA azvAbhimukha. pravRtti hone kI Apatti acala hai / taduparAMta, ekIkaraNa kI bAta bhI asaMgata hai kyoMki vikalpaviSayIbhUta sAmAnya to bauddha mata meM avastubhUta hai, ataH dRzya ke sAtha usakA kucha bho sArUpya (samAnatva) ho nahIM sktaa| yadi una donoM meM Apa kucha sArUpya hone kA mAnya karate haiM taba to 'dRzya-vikalpya kA ekIkaraNa' ityAdi vAgjAla kA kyA prayojana hai ? sApha sApha aisA hI kyoM nahIM kahate haiM ki vahI svalakSaNarUpa dRzya vastu sAmAnyajJAna meM bhAsita hotI hai aura pratibhAsa hone se hI tadabhimukha pravRtti hotI hai / kyoMki, avastubhUta padArtha ke sAtha vastu kA sArUpya to sambhava hI nahIM hai| [dRzya-vikalpya kA ekIkaraNa azakya ] tathA, dRzya meM vikalpya kA adhyAropa yahI dRzya aura vikalpya kA ekIkaraNa kahate ho to yahA~ do vikalpa haiM-a donoM ke-dRzya aura vikalpya ke gRhIta rahane para yaha adhyAropa mAnate ho yA b agahIta rahane para bhI? a gRhIta rahane para to dRzya aura vikalpya kA bhinna bhinnarUpa se grahaNa ho cukA phira dRzya meM vikalpya ke adhyAropa kI bAta hI kahA~ rahI? bhinna-bhinnasvarUpa se bhAsate hae ghaTa-paTa meM, eka kA dUsare meM Aropa hotA nahIM hai, yadi bhinna bhinnarUpa meM bhAsamAna do padArtha meM bhI eka kA dUsare meM Aropa mAneMge to ghaTa meM bhI paTa kA Aropa mAnane kI Apatti aayegii| b dRzya vikalpya agRhIta rahane para to Aropa kA nitAnta asaMbhava hai, anyathA agRhIta ghaTa kA bhI agRhIta paTa meM Aropa mAnanA pddegaa| dUsarI bAta yaha hai ki dRzya kI buddhi meM vikalpya bhAsita nahIM hotA aura vikalpya kI buddhi meM dRzya kA pratibhAsa nahIM hotA to phira donoM kA ekIkaraNa kaise kareMge ? eka buddhi meM jaba taka rUpa aura rasa kA pratibhAsa na ho taba taka paraspara ke adhyAropa kI jaise sambhAvanA nahIM hai isI taraha dRzya aura vikalpya kA bhI paraspara adhyAropa sambhava nahIM hai| yaha bhI sUjJA hai ki eka vastu kA anyatra Aropa sAdRzyamUlaka hotA hai| kintu, vastu aura avastu meM koI sAdRzya hI nahIM hai jaise nIla padArtha aura kharaviSANa meM, isaliye tanmUlaka adhyAropa bhI nahIM ho sakatA haiyaha pahale kahA jA cukA hai / "dRzya ke adhyavasAyavAlI vikalpa buddhi kA udbhava yahI adhyAropa hai" aisA bhI nahIM mAna sakate, kyoMki aisI buddhi se hI hama sadRzapariNAmAtmaka sAmAnya kI siddhi karate haiM, tathA yaha buddhi vastusvarUpasparzI savikalpapratyakSarUpa hai yaha hamane siddha kara dikhAyA hai| - Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 649 vastumAtramanyatra samAnapariNAmAva ? / anubhUyate ca sAmAnyam-aliMgajatvAnnAnumAnena-avisaMvAditvAta pratyakSapramANena, pramANAntarAnabhyupagamAt / tathAhi-pratyakSeNaiva jJAnena zAkhAdivibhAgaparicchindatA'pi daviyasi deze vRkSAdimAtrapratipattidarzanam , tannirAkaraNe cAnubhavavirodhaH / na ca sAdRzyam , samAnapariNAmAbhAve tadasambhavAt / nanu ca yadi samAnapariNAmaH sAmAnyam , tasya vastunaH sajAtIyAdapi pariNAmAd vibhaktatayA'nyatrA'nanvayAt kvacit gRhItasambandhena zabdena ligena vA'nyasya tajjAtIyasya pratipAdanaM na prApnoti / naiSa doSaH, vibhakta 'pi vastutastasminnanAzritadezAdibhede samAnapariNAmamAtre zabdasya liMgasya vA tAvanmAtrasyaiva saMketitatvAt sambandhaM gahItavato'nyatrApi tatpariNAmamAtreNa bhedapratipattarajanyatvAt tattayA pratipattyavirodhAnna doSaH / pratipAdayiSyate ca nityAnityAdhanekAntarUpaM vastvekAntavAdapratiSedheneti nAnekAntajJAnaM mithyAjJAnam / - [sAmAnya samAnapariNAmarUpa hai ] yadi avastusvarUpa arthAntaravyAvRttibhUta sAmAnya ko anumAna se prasiddha hone kA mAneMge to bhI bAhyavastu (svalakSaNa) meM pravRtti kI anupapattivAlA doSa acala ho rahegA, kyoMki jisa meM pravRtti hotI hai vaha to usa anumAna kA viSaya hI nahIM huaa| yadi aisA kaheM ki-hama sirpha atadrUpa kI vyAvRtti ko hI anumAna kA viSaya nahIM mAnate kintu atadrUpa se vyAvRttivAle padArtha ko hI anumAna kA viSaya mAnate haiM, ataH vastuviSayaka anumAna se vastu meM pravRtti kI upapatti ho jaayegii|to yahA~ prazna hai ki atadrUpa se vyAvRtta vaha vastu samAnapariNAmarUpa sAmAnya ko choDa kara aura kaunasI hai ? dUsarI bAta yaha hai ki Apa pratyakSa aura anumAna do pramANa hI mAnate haiM, isameM se sAmAnya kA anubhava anumAna se hotA nahIM hai kyoMki vaha anubhava liMgajanya nahIM hai, kintu avisaMvAdipratyakSAtmaka pramANa se hI usa sAmAnya kA anubhava kiyA jAtA hai| vaha isa prakAra:-zAkhAprazAkhAdi vibhAga kA avalokana karate samaya dUra deza meM pratyakSAtmaka jJAna se sirfa vRkSAdimAtra kA bodha hotA huA dikhatA hai yaha anubhava siddha hai-yadi yahA~ vRkSasAmAnya kA bodha nahIM mAneMge to virodha prasakta hogaa| aisA nahIM kaha sakate ki-vahA~ kevala sAdRzya kA bodha hotA hai, samAnapariNAma kA nahIM-kyoMki samAnapariNAma ke vinA kahIM bhI sAdRzya hI nahIM ho sakatA phira usa bodha ko samAnapariNAmaviSayaka mAnane ke badale sAdRzyaviSayaka kyoM mAneM ?! yadi esA kaheM ki-sAmAnya ko yadi sAmAnyapariNAmarUpa mAneMge to vaha samAnapariNAma to vastu ke sajAtIya pariNAma se bhI vibhakta ( =atirikta) hone se anya anya vyaktioM meM usakA anvaya to hogA nahIM, isa sthiti meM, eka vyakti meM zabda kA saMketa gRhIta rahane para athavA eka adhi.karaNa meM liMga kA liMgI ke sAtha sambandha gRhIta rahane para, usa zabda yA liMga se anya anya tajjAtIya vyakti kA pratipAdana zakya na hogA-to yaha koI doSa jaisA nahIM hai| kAraNa, vyakti vyakti meM vaha vibhaktarUpa se rahane para bhI, vAstava meM dezAdibheda kA Azraya na karake zabda sAmAnya aura liMga sAmAnya kA sirpha samAnapariNAmamAtra ke sAtha hI saMketa yAnI sambandha mAnA jAtA hai, vaha samAnapariNAma yaktigata ho yA anyavyaktigata. yaha bAta alaga hai| isa saMbadha kA jisa ko grahaNa haA hogA usako anya sthAna meM bhI samAnapariNAmamAtra se bheda yAnI vastuvizeSa kA bodha utpanna nahIM hogA kintu samAnaparaNitirUpa se vastumAtra kA bodha ho jAyegA ataH koI doSa nahIM hai / agrima grantha meM Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapi 'svadezAdiSu sattvaM paradezAdiSvasattvaM vastuno'bhyupagamyata eva itaretarAbhAvasyAbhyupagamAt' ityAdi tadapyayuktam , itaretarAbhAvasya ghaTavastvabhede ghaTavinAze paTotpattiprasaMgAt paTAdyabhAvasya vinaSTatvAta / atha ghaTAda bhinno'bhAvastadA ghaTAdInAM parasparaM bhedo na syAt / yadA hi ghaTAbhAvarUpa: paTo na bhavati tadA paTo ghaTa eva syAt , yathA vA ghaTasya ghaTAbhAvAda bhinnatvAda ghaTarUpatA tathA paTAderapi syAt ghaTAbhAvAdinnatvAdeva / nApyeSAM parasparAbhinnAnAmabhAvena bhedaH zakyate kartum , tasya bhinnAbhinnabhedakaraNe'kicitkaratvAt / na cAbhinnAnAmanyonyAbhAvaH saMbhavati / nApi parasparabhinnAnAmabhAvena bhedaH kriyate, svahetubhya eva bhinnAnAmamutpatteH / nA'pi bhedavyavahAraH kriyate, yato bhAvAnAmAtmIyarUpeNotpattireva svato bhedaH, sa ca pratyakSa pratibhAsanAdeva bhedavyavahArahetuH, tena 'vastvasaMkarasiddhizca tatprAmANyasamAzritA' [ ] iti nirastam / kiMca, bhAvAbhAvayorbhedo nA'bhAvanibandhana:, anavasthAprasaMgAta / atha svarUpeNa bhedastadA bhAvAnAmapi sa syAditi kimapareNA'bhAvena bhinnena vikalpitena ? tannakAntabhinno'bhinno vetaretarAbhAvaH saMbhavati / hama ekAntavAda kA pratiSedha karake yaha dikhAne vAle haiM ki vastumAtra nityAnityAdianekAntarUpa hI hai-isase yaha bhI spaSTa ho jAyegA ki anekAntajJAna mithyAjJAnarUpa nahIM hai| [ itaretarAbhAva kI anupapatti ] yaha jo kahA thA-[ 614-5 ] itaretarAbhAva ( eka vastu meM anyavastu ke abhAva ) ko hama mAnate hI haiM ata: 'vastu kA svadeza-kAlAdi meM sattva aura para deza kAlAdi meM asattva' kI bAta ko hama mAnate hI haiM-yaha bAta bhI galata hai| kAraNa, ApakA mAnA huA itaretarAbhAva yUktizUnya hai| jaise dekhiye, ghaTavastu se itaretarAbhAva ko yadi abhinna mAneMge to ghaTa kA vinAza hone para vahA~ paTaanyonyAbhAva bhI naSTa ho jAne se paTa kI utpatti kI Apatti aayegii| yadi vaha abhAva ghaTa se bhinna mAnA jAya to ghaTa-paTAdi kA paraspara bheda miTa jAyegA / vaha isaliye ki paTa agara ghaTAbhAvarUpa nahI hai to isakA matalaba yahI hogA ki paTa ghaTarUpa hI hai / athavA ghaTAbhAva se bhinna hone ke kAraNa jaise ghaTa meM ghaTarUpatA mAnI jAtI hai vaise paTAdi meM bhI ghaTarUpatA mAnanI par3egI kyoMki paTAdi bhI ghaTAbhAva se bhinna hI hai / taduparAMta yahA~ do vikalpa haiM-a abhAva dvArA parasparaabhinna padArtha meM bheda kiyA jAtA hai yA b paraspara bhinna padArthoM kA ? a prathama vikalpa zakya nahIM hai kyoMki abhAva dvArA jo bheda kiyA jAyegA vaha yadi una vastuoM se bhinna hogA to phijUla ho jAyegA, aura yadi abhinna hogA to koI kAma kA na rhegaa| tathA, jo pahale se hI paraspara abhinna haiM unameM abhAvoM ke dvArA bhedApAdana zakya bhI nahIM hai| b abhAva ke dvArA paraspara bhinna padArthoM kA bheda kiyA jAya-yaha vikalpa bhI asaMgata hai kyoMki ve apane hetuoM se hI bhinnarUpa meM utpanna hue haiN| yadi kaheM ki-bheda svataH hone para bhI usakA vyavahAra karane ke liye vaha abhAva upayogI banegA-to yaha bhI saMgata nahIM hai, kyoMki padArthoM kI apane svarUpa se utpatti-yahI svataH bheda padArtha hai aura pratyakSa pratIti meM usakA anubhava bhI prasiddha hai isaliye svataH apanA vyavahAra bhI karAyegA, to abhAva kI jarUra kyA hai ? isase yaha bhI jo kisI ne kahA hai ki-abhAva kI prAmANikatA ke AdhAra para vastu meM asAMkarya (anyonya asaMkIrNarUpatA-bhinnarUpatA ) siddha hotA hai-vaha nirasta ho jAtA hai / yaha bhI jJAtavya hai ki bhAva aura abhAva kA bheda abhAva dvArA nahIM ho sakatA hai kyoMki jisa abhAva ke dvArA yaha bheda Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 651 na cAbhAva eva anyApohasya, ghaTAdeH sarvAtmakatvaprasaMgAt / tathAhi-yathA ghaTasya svadeza-kAlA. ''kArAdinA sattvaM tathA yadi paradeza-kAlAkArAdinA'pi, tathA sati svadezAditvavata paradezAditvaprasaktaH kathaM na sarvAtmakatvam ? atha paradezAditvavat svadezAditvamapi tasya nAsti tadA sarvathA'bhAva, prasaktiH / atha yadeva svasattvaM tadeva parA'sattvam / nanvevamapi yadi parA'sattve svasattvAnupravezastadA sarvathA'sattvam, atha svasattve parAsattvasya, tadA parA'sattvAbhAvAta sarvAtmakatvam-yathA hi svA'sattvAsattvAta svasattvaM tasya tathA parA'sattvA'sattvAta parasattvaprasaktiranivAritaprasarA, avizeSAt / na ca parA'sattvaM kalpitarUpamiti na tannivRttiH parasattvAtmiketi vAcyam , svA'sattve'pyevaMprasaMgAt / .. ___ atha nA'bhAvanivRttyA padArtho bhAvarUpaH pratiniyato vA bhavati, api tu svahetusAmagrIta upajAyamAnaH svasvabhAvaniyata evopajAyate, tathaivArthasAmarthyabhAvinA'dhyakSeNa viSayIkriyamANo vyavahArapathamavatAryate kimitaretarAbhAvakalpanayA? na kiJcit , kevalaM svasAmagrItaH svasvabhAvaniyatotpattireva parAsattvAtmakatvavyatirekeNa nopapadyate, svasvarUpaniyatapratibhAsanaM ca parAbhAvAtmaka tvapratibhAsanameva / ata eva "svakIyarUpAnubhavAnnAnyato'nyanirAkriyA''-ityetadapi sadasadAtmaka vastupratibhAsamantareNAnu- - kiyA jAyagA usa kA bhI anya bhAvoM se (yA abhAvoM se) bheda karane ke liye naye naye abhAva kI kalpanA anivArya hone se anavasthA prasakta hogii| yadi bhAva aura abhAva kA bheda apane apane sva se hI mAna leMge to bhAva-bhAva kA bheda bhI svarUpa se mAnA jA sakatA hai phira bhedakarUpa meM abhAva kI kalpanA kyoM kareM? sArAMza, ekAnta bheda pakSa yA ekAnta abhedapakSa meM itaretarAbhAva kI kucha bhI saMgati nahIM ho sktii| - [bheda kA apalApa azakya ] anyApoha (=anyavyAvRtti) kA sarvathA abhAva mAnanA bhI ayukta hai, kyoMki eka padArtha anya padArthoM se yadi vyAvRtta nahIM hogA to vaha sarvapadArthAtmaka bana jaayegaa| jaise dekhiye-sva-dezakAlAdirUpa se ghaTa jaise sat hotA hai vaise yadi para-dezakAlAdirUpa se bhI sat hogA to ghaTa meM svadezakAlAdirUpatA. kI taraha para-dezakAlAdirUpatA bhI abAdhita hone se ghaTa sarvadeza meM, sarvakAla meM aura sarvabhAva meM anugata ho jAyegA-yaho sarvAtmakatva huaa| tathA, para-dezakAlAdi rUpa se vaha jaise asat hai vaise yadi sva-dezakAlAdirUpa se bhI asat hogA to ghaTa kA kisI bhI rUpa se sattva na hone se kharaviSANavat usakA sarvatra sarvadA abhAva prasakta hogaa| yadi kaheM ki-svasattva aura parA'sattva eka hI bAta hai, unameM koI bheda nahIM to yahA~ vikalpa hogA ki yadi svasattva abhinna hone se parAsattva meM vilIna ho jAyegA to parAsattva hI rahegA, svasattva to rahegA nahIM, phalata: ghaTa kA abhAva hI prasakta hogaa| yadi abhinnatA ke kAraNa svasattva meM parAsattva vilIna ho jAyegA to svasattva hI zeSa rahegA, parAsattva ke na rahane se ghaTa meM sakala pararUpa ko prasakti hone se savotmakatA kI prasakti hogI-vaha isa prakAra:-sva kA asattva na hone se jaise svasattva hotA hai vaise para kA asattva na hone para parasattva kI prasakti anivArya hai, donoM meM koI antara nahIM hai / yadi kaheM ki-parA'sattva to kalpita hai ata: usake na hone se parasattva kI prasakti azakya hai kyoMki parAsattvakA asattva bhI asat rUpa hI hai-to yaha ThIka nahIM, kyoMki taba to svasattva kA asattva bhI kalpita hai ataH usakI nivatti svasattvarUpa nahIM ho sakegI-aisA bhI koI kahegA to mAnanA pdd'egaa| Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 papannameva / yadA hi pAramArthikapararUpavyAvRttimava tatsvarUpamadhyakSe pratibhAti tadA svarUpameva paratastasya bhedaH, tadgrahaNameva cAdhyakSatastadbhadagrahaNam , anyathA pAramAthikaparA'sattvAbhAve svasattvavat parasattvAsmakatvaprasaMgAnna tatsvarUpameva bhedaH, nApi sa (tatpratibhAsanameva bhedapratibhAsanaM syAt / prata evA'nyApohasya padArthAtmakatve'parAparAbhAvakalpanayA nAnavasthA / nApi paragrahaNamantareNa tabhedagrahaNAbhAvAditaretarAzrayatvAd bhedA'grahaNam / na cA'bhAvasya tucchatayA sahakAribhiranupakAryasya jJAnA'janakatvam , nApi bhAvA'bhAvayoranupakAryopakArakatayA'sambandhaH, bhAvAbhAvAtmakasya padArthasya svasAmagrIta utpannasya pratyakSe tathaiva pratibhAsanAt / na cA'sadAkArAvabhAsasya mithyAtvam , sadAkArAvabhAse'pi tatprasaMgAt / na cA'sadavabhAsasyA'bhAvaH, anyaviviktAvabhAsasyAnubhavasiddhatvAt , viviktatA cAsyAbhAvarUpatvAta, tasyAzca svasattvAt kathaMcidabhinnatayA tadvada jJAnajanakatvenAdhyakSe pratibhAsamAnAyA anyaparihAreNa tatraiva pravRttyAdivyavahArahetutvAd bhedA'bhedaikAntapakSasyoktadoSatvAt kathaMcid bhedAbhedapakSasya parihRtavirodhatvAnna sadasadrUpatve svadezAdAvapyanupalabdhiprasaMgAdidoSaH / / [parAsattva ke vinA svabhAvanaiyatya kA abhAva ] yadi yaha kahA jAya-abhAva kI nivRtti kI mahImA se padArtha bhAvarUpa athavA kisI niyatarUpavAlA nahIM hotA hai, kintu apanI kAraNasAmagrI se utpanna hotA haA vaha apane niyataprakAra ke svabhAva se viziSTa hI utpanna hotA hai| tathA usa padArtha ke sAmarthya se utpanna hone vAlA tadviSayaka pratyakSa hI apane viSayabhUta padArtha ko vyavahArapatha meM le AtA hai / jaba aisA hai taba parA'sattvarUpa itaretarAbhAva kI kalpanA se kyA lAbha ?-to isakA uttara yaha hai ki yadi itaretarAbhAva kI niHsAra kalpanA hI kI jAya to koI lAbha nahIM hai, kintu hamArA Azaya yaha hai ki apanI apanI kAraNasAmagrI se apane apane niyatasvabhAva se viziSTa padArtha kI utpatti hI parA'sattva ke vinA saMgata nahIM ho sktii| tathA apane apane niyatasvarUpa kA pratibhAsa bhI parAsattva ke pratibhAsa se abhinna hI hotA hai / isaliye jo yaha kahA jAtA hai ki-apane sva-rUpa kA anubhava hotA hai taba anyarUpa kA anubhava na hone se usakA nirAkaraNa nahIM ho sakatA-isa bAta kA bhI upapAdana tabhI ho sakatA hai jaba sad-asat ubhaya svarUpa hI vastu kA pratibhAsa hotA hai yaha mAnA jAya / jaba vAstavikapararUpavyAvRttivAlA vastusvarUpa pratyakSa meM bhAsita hotA hai to vaha pararUpavyAvatti bhI arthAt para kI apekSA se bheda, yaha bhI vastu kA svarUpa hI huaa| isaliye pararUpavyAvRtti kA pratyakSa se grahaNa yahI para ke bheda kA grahaNa phalita huaa| tAtparya, pararUpavyAvRtti bhI vastu kA pAramArthika svarUpa hai, kalpita nahIM / yadi vastu meM vAstavika parA'sattva nahIM rahegA to svasattva jaise vastu kA sva-rUpa hai vaise parasattva bhI vastu kA sva-rUpa ho jAyegA / to phira parA'sattvarUpa bheda kA uccheda ho jAyegA, aura parasattva kA pratibhAsa hI bhedapratibhAsarUpa hotA hai vaha nahIM rhegaa| [anyApoha ko padArtharUpa mAnane meM anavasthAdi doSa nahIM] uparokta carcA se yaha bhI nizcita ho jAtA hai ki anyApoha kathaMcit padArtharUpa hai (sarvathA tuccha nahIM hai) isaliye bhAva se usakA bheda karane ke liye naye naye abhAva kI kalpanA rUpa anavasthA doSa ko aba avakAza nahIM hai / tathA 'para vastu ke grahaNa ke vinA bheda kA agraha aura bhedagraha ke vinA paravastu kA agraha'-isa taraha anyonyAzraya ke kAraNa bhedagraha kA uccheda ho jAne kI jo Apatti hai Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-muktisvarUpamImAMsA 653 yaccoktam-'evamAtmano'pi nityatvameva sukha-duHkhAde: tadguNatvena tato'rthAntarasya vinAze'pyavinAzAt' ityAdi, tat prAk pratikSiptam / yadapi kAryAntareSu cA'kartRtvaM na pratiSidhyate' ityAdi tadapyasAram , ekAntapakSe kAryakartRtvasyaivA'sambhavAt / yacca na cAnekAntabhAvanAto viziSTazarIralAbhe pratibandhaH' ityAdi tanna pratisamAdhAnamarhati anabhyupagatopAlambhamAtratvAt / yacca muktAvapyanekAnto na vyAvarttate' iti tadiSyata eva, svasattvAdinA muktatve'pyanyasattvAdinA'muktatvasyeSTatvAt / anyathA tasya muktatvameva na syAt iti pratipAditatvAt / vaha bhI aba nahIM rahato kyoMki parAsattva vastu kA sva-rUpa hone se, para kA grahaNa na hone para bhI vastusvarUpa ke grahaNa se usakA grahaNa ho skegaa| hamAre pakSa meM abhAva sarvathA atirikta padArtha nahIM hai isaliye-'abhAva tuccha hone se sahakAriyoM ke dvArA kucha bhI upakAra hone kI sambhAvanA na rahane se abhAva meM jJAnajanakatA nahIM ho sakegI'-aisA doSa bhI nivRtta ho jAtA hai / tathA,-'bhAva aura abhAva meM paraspara upakAraka-upakArya bhAva na hone se una donoM kA koI sambandha nahIM ghaTa sakatA'-yaha doSa bhI nivRtta ho jAtA hai, kyoMki hamArA mata yaha hai ki bhAva aura abhava sarvathA bhinna nahIM hote kintu bhAvAbhAvobhayasvarUpa hI padArtha apanI kAraNasAmagrI se utpanna hotA hai aura vaisA hI pratyakSa meM bhAsita hotA hai| ___asad AkAra ke pratibhAsa ko vinA kisI aparAdha hI mithyA kahanA saMgata nahIM, kyoMki sadAkAra pratibhAsa ko bhI mithyA kahane kI Apatti AyegI / 'asad AkAra koI pratibhAsa hI nahIM hotA' aisA bhI nahIM kaha sakate kyoMki anya se viviktarUpa meM (=bhinnarUpa meM) arthAt pararUpa se asat svarUpavAlIvastu kA avabhAsa anubhavasiddha hai| anya se viviktatA to abhAvarUpa arthAt parA'sattvarUpa hI hai aura vaha vastu ke sva-sattva se kathaMcid abhinna hI hai isaliye svasattva kI taraha vaha bhI jJAnajanaka bane yaha saMgata hai / yaha viviktatA jJAnajanaka hone se pratyakSa meM bhaasegii| pratyakSa jJAna meM usake bhAsita hone ke kAraNa, jJAtA usa anyapadArtha se nivRtta ho kara apanI iSTa vastu meM pravRtti Adi vyavahAra karegA / isa prakAra ekAntabheda yA ekAnta abheda pakSa meM ukta anavasthAdi doSa laga sakate haiM kintu kathaMcit bhedAbheda pakSa meM koI virodha nahIM hai, ApAtataH dikhane vAle virodha kA parihAra ho cukA hai-isaliye vastu ko sad asat ubhayasvarUpa mAnane para sva-dezakAlAdi meM vastu kI asattvamUlaka anupalabdhi Adi hone kA koI doSa yahA~ avasaraprApta nahIM hai| ____ yaha jo Apane kahA thA,-AtmA nitya hai aura sukha-dukha usake guNa haiM, usase bhinna haiM, ataH sukhAdi ke nAza se AtmA kA nAza nahIM ho jAtA-isa kA to pahale hI pratikSepa ho cukA hai| tathA yaha jo kahA thA ki-jina kAryoM ko vaha nahIM karatA una kAryoM ke prati AtmA meM akartRtva kA hama pratiSedha nahIM karate haiM-yaha bhI asAra hai kyoMki Apa ke ekAntanityatA ke mata meM to AtmA meM kAyakartRtva hI nahIM ghaTa sakatA hai| yaha jo kahA thA-anekAntabhAvanA se viziSTazarIra kA lAbha avazya ho aisA koI niyama nahIM...ityAdi, vaha samAdhAna ko yogyatA bhI nahIM rakhatA kyoMki jo hameM amAnya hai usake Upara ve saba upAlambha haiM, hamArI vaisI mAnyatA hI nahIM hai ki viziSTazarIra kA lAbha ho / tathA, yaha jo kahA thA-'mukti bhI anekAntavajita nahIM rahegI'-yaha to hameM mAnya hI hai kyoMki vahA~ sva sattvAdirUpa se muktatA hone para bhI parasattvAdirUpa se muktatA na hone Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 yadapi 'anekAnta' ityAdi, tadapyasaMgatam , anantadharmA'dhyAsitavastusvarUpamanekAntaH / na ca svarUpamaparadharmAntarApekSamabhyupagamyate yena tatra rUpAntaropakSepeNAnavasthA preryeta tadapekSatve padArthasvarUpa. vyavasthaivotsodet aparAparadharmApekSatvena pratiniyatApekSadharmasvarUpasyaivA'vyavasthiteH / tatazcaikAntasyApi kathaM vyavasthA ? tathAhi-sadAdirUpatavaikAntaH tatraikAntAbhyupagame'paraM sadAdirUpaM prasaktam , tatrApyaparamiti pareNA'pi vaktu zakyam / atha pararUpAnapekSaM sattvAditvamevaikAntaH, tamu nantadharmAdhyAsitavastusvarUpamapyanekAntaH kiM na syAta? na cAparatadrUpAbhAve vastunaH svarUpamanyathA bhavati, anyathA aparasattvAdyabhAve sattvAderapyanyathAtvaprasaktirityalaM durmativispanditeSattarapradAnaprayAsena / 'prAtmaikatvajJAnAt' ityAdigranthastu siddhasAdhyatayA na samAdhAnamahati / yathoktamuktimArgajJAnAderaparasya tadupAyatvenA'bhyupagamyamAnasya pramANabAdhitatvena mithyArUpatvAnna tatsAdhakatvamityalamatiprasagena / . tat sthitametat-'anupamasukhAdisvabhAvAmAtmanaH kathaMcidavyatiriktAM sthitimupagatAnAm' iti / / prathamakhaMDaH samAptaH kA hameM iSTa hI hai / yadi isa prakAra nahIM mAneMge to muktatA hI asagaMta bana jAyegI, yaha pahale kaha diyA hai| [anekAntavAda meM anavasthAdi kA parihAra ] yaha jo kahA thA ki-'anekAnta meM bhI anekAnta ko mAnanA par3egA'-yaha doSa bhI asaMgata hai kyoMki anekAnta kA artha hai ananta dharmoM se adhyAsita vastusvarUpa / vastu kA svarUpa anya dharmAntara ko sApekSa hama nahIM mAnate haiM jisa se usa anya dharmAntara meM anya anya dharmAntarasApekSatA ke ApAdana se anavasthA kA AropaNa ho ske| yadi padArtha ke dharmoM ko anya anya dharmoM kI apekSA mAneMge to padArtha ke svarUpa kI vyavasthA kA hI uccheda ho jAyegA kyoMki anya anya dharma kI apekSA cAlu rahane se kisI eka niyata ApekSika dharma kI bhI vyavasthA nahIM ho skegii| yaha bhI prazna hai ki uttarottara apekSA kA ApAdana karate rahane para ekAnta bhI kaise vyavasthita ho sakegA? dekhiye- vastu ekAnta sat hai' isa ekAnta meM bhI yadi ekAntavAdI ekAnta ko mAnegA to vahA~ ekAnta sattva ko anya ekAntasattva kI apekSA mAnanI par3egI, phira vahA~ bhI naye naye ekAntasattva kI apekSA hotI rahegI-aisA anekAntavAdI ekAntavAdI ko bhalIbhA~ti kaha sakatA hai / yadi yahA~ anavasthA ko nivRtta karane ke liye kahA jAya ki-pararUpa se nirapekSa sattva yahI ekAnta hai to anekAntavAdI bhI kyoM nahIM kaha sakatA ki anantadharmoM se AkrAnta vastusvarUpa hI anekAnta hai ? ! apara vastu kA tAdrUpya kisI eka vastu meM na hone mAtra se vastu kA apanA svarUpa miTa nahIM jAtA, badala nahIM jAtA / yadi aisA ho sakatA taba to apara vastugata sattva ke abhAva meM kisI eka vastu kA apanA sattva bhI samApta ho jAne kI Apatti acala hai / dubuddhi ke vilAsa jaise kuvikalpoM kA (yAnI pUrvapakSI ke vacanoM kA) isa se adhika uttara dene kA prayAsa karane kI 3 karane kA aba hameM AvazyakatA nahIM hai / tathA, 'AtmA eka hai' aise jJAna se AtmA kA paramAtmA meM vilaya ho jAya yaha mukti hai isa mata kA Apane jo pratiSedha kiyA hai vaha to hamAre liye siddhasAdhana jaisA hI hai isa liye usakA nayA samAdhAna dene kI AvazyakatA nhiiN| sArAMza, samyag jJAna darzana cAritrarUpa pUrvapratipAdita mokSamArga se bhinna prakAra kA mokSamArga jo naiyAyika Adi ne mAnA hai vaha ghaTatA nahIM hai, pramANa se bAdhita hai, ata eva mithyAsvarUpa hone se, usase mokSaprApti kA sambhava nahIM hai, itanA kahanA paryApta hai, adhika vistAra kyoM kareM ? ! - Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-kA0 1-upasaMhAra 655 uparokta carcA se yaha aba siddha hotA hai ki mUla kArikA meM "AtmA se kathaJcid abhinna anupamasukhAdisvabhAvavAle sthAna ko prApta karane vAle" yaha jinoM kA vizeSaNa sarvathA nirdoSa hai / prathama kArikA vivaraNa samApta tarkasamrAT-AcAryazrI siddhasenadivAkarasUrijoviracita zrI sammati prakaraNa kI tarkapazcAnana AcAryazrI abhayadevasUrijIviracitatattvabodhavidhAyinIvyAkhyA kA muni jayasudaravijayakRtahindIbhASA vivaraNa-prathamakhaMDa samApta huA -: prathamakhaMDa saMpUrNa : Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariziSTa 1-vyAkhyAyAmanyagranthoddhatasAkSipAThAMza-akArAdikramaH bindha pRSTha uddharaNAMzaH granthasaMketa pRSTha uddharaNAMzaH granthasaMketa 429 agnerUddhajvalanam ( vaize0 5-2-13 ) 85 evaM parIkSakajJAna ( ta0 saM0-2870 ) . 394 acetanaH kathaM bhAvaH / / 62 evaM paroktasambandha ( 136 atItAnAgatau kAlau ( ') | 119 ekamevedaM saMvidrUpaM / 85 athAnyadaprayatnena ( ta0 saM0 2868 ) / 158 eka eva hi0 ( a0bi0 u0 12-15) 285 anumAnamapramANam ( 201 ekena tu pramANena ( zlo0vA0 2-111 ) 192 apANipAdo javano0 (zvetA0 3-19) 259 eko bhAvastattvato ( 14 ayameva bhedo bhedaheturvA ( | 380 ege AyA ( sthAnAMga 1-1.) 296 arthasyA'sambhave'bhAvAt ( 26 kasyacittu yadISyeta ( zlo0 vA0 2-76 ) 49 asaMskAyatayA puMbhiH (pra0vA02/231) 92 kAryakAraNabhAvAdi ( ) 194 avinAbhAvitA cAtra (zlo0vA05-arthA030) 234/238 kArya dhUmo hutabhujaH (pra.vA. 3 34) 287 avasthA-deza-kAlAnAm (vAkya0 1-32) 218 kalpanIyAstu sarvajJA (zlo vA02-135) 287 avinAbhAvasambandhasya ( 310 kArya-kAraNabhAvAdvA ( pra0 vA03-31 ). 310 azyaMbhAvaniyamaH (pra0 vA0 3-32) 405 krIDA hi ratimavindatAm 332 apratyakSopalambhasya ( ( nyA0, vA0 4-1-21) 440/505 arthavat pramANam ( vA0 bhASya ) | 465 kAryatvAnyatvalezena ( 568 aprApyakAritve cakSuSaH ( | 530 kleza karma-vipAkA0 ( yo0 da0 1-24 ) 571 adRSTamevAyaskAntenA0 ( 102 gatvA gatvA tu (zlo0 vA0 5 arthA0 38) 591 anekaparamANU pAdAna0 ( 104 gRhItvA vastu-(zlo0 vA0 5 a0 27 ) 563 avayaveSu kriyA ( | 287 gomAnityeva ma]na ( pra0 vA0 3-25) 597 abhyAsAt pakvavijJAnaH ( 360 gAmahaM jJAtavAn pUrva (zlovvA05-122) 206 agnisvabhAvaH zakrasya ( 431 gotvasambandhAt (nyA0vA02-2-65) 34 AzaMketa hi yo mohAt (dra0ta0saM0-2871) 566 guNe bhAvAt guNatva0 (vaze0 1-2-1-14) 379 AmnAyasya kriyArthatvAt (jaimi0 1-2-1) 42 guNebhyo doSANAma 0 (dra0 zlo0vA0 2-65) 599 AnandaM brahmaNo rUpaM ( 35 codanAjanitA buddhiH (zlo0 vA0 2-184) 230 idAnIMtanamastitvaM (zlo0vA04-234) 179 codanaiva ca bhUtaM bhavantam (mImAM. zAba. sU. 2) 321 indriyANAM satsamprayoge (jaimi0 1-1-4) | 155 jAtibhedazca tenaiva ( zlo0 vA0 6-80 ) 481 indriyArthasaMnikarSoM (nyAyada0 1-1-4) 258 je egaM jANai (AcArAMga 1-3-4-122) 128 udadhAviva sarva0 (dvAtri0 4-15) | 20 jAte'pi yadi vijJAne (zlo0 vA0 2-49) 245 utpAdavyayadhrauvyayukta sat (ta0 sU05-26) 20 tatra jJAnAntarotpAda (zlo0 vA0 2-50) 402 uttamaH puruSastvanyaH ( gItA-15-16) 20 tasyApi kAraNazuddhe ( zlo0 vA0 2-51) 33 evaM tri-caturajJAna0 ( zlo0vA0 2-61) / 44 tena janmaiva viSaye ( zlo0 vA0 4-56 ) ) (nyA0vA0 2-2 va (jaimi0 1-2011 566 guNe bhAva Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-pariziSTa 657 pRSTha uddharaNAMza: granthasaMketa | pRSTha uddharaNAMzaH granthasaMketa 58 tatrA'pUrvArthavijJAnaM ( 607 na pratyAtmavedanIya / 76 taddRSTAveva dRSTeSu ( 46 preraNAjanitA buddhiH (zlo.vA0 2-184) 84 tasmAt svataH pramANatvaM (tattva saM0 2861) | 65/70 pramANamavisaMvAdi0 (pra0 vA0 1-3 ) 85 tatrApi tvapavAdasya ( tattva saM0 2866) / 84 parAdhIne'pi caitasmi0 (ta0 saM0-2862) 85 tato nirapavAdatvAt (, 2869) / 84 pramANaM hi pramANena ( , 2863) 87 tadguNairapakRSTAnAM ( zlo0 vA02-63 ) | 99 pratyakSAderanutpattiH (zlo0vA0 5-11) 138 tasyaiva caitAni (bR0 u02-4-10) / | 102 pramANapaMcakaM yatra (, 5 a01) 155 tathAnyavarNasaMskAra ( zlo0 vA0 6-81 ) 164 paro'pyevaM tatazcAsya (, 6-289 ) 155 tathA dhvanyantarAkSepo (zlo0vA06-82) 225 pitrozca brAhmaNatvena ( 192 tasmAdyata smaryate (zlovA0 upa0-37) | 262 pariNAma-vartanA0 (pra. rati-218) 194 tena sambandhavelAyAM (zlo.vA05-arthA0 33) / 285 pramANasyA'gauNatvA0 / 303 tataH paraM punarvastu ( // 4-120 ) 289 paralokino'bhAvAt ( bA0 sU0 17 ) 316/376/629 tasmadyasayaiva saMskAra 311 pakSadharmatAnizcayaH / 332 apratyakSopalambhasya ( 328 tadindriyA'nindriya0 ( ta0 sU0 1-14 ) 449 prAmANyaM vyavahAreNa 386 tattvadarzanaM pratyakSato ( 609 prahANe nityasukha0 (vA0 bhA0 1-1-22) 386 tena yatrApyubhau dharmo (zlo0vA0 anu0 9) / 32 prAmANyagrahaNAt pUrvaM (zlo0vA02-83) 8 dviSThasambandhasaMvitti0 ( 85 bAdhakapratyayastAva0 (ta0saM0-2865) 193 dRSTaH zruto vArtho ( mI0 zA0 sUtra 5) 85 bAdhakAntaramutpannaM (ta0saM0-2867 ) 402 dvAvimau puruSau loke ( gItA 15-16) 380 bahvArambhaparigrahatvaM ca (ta0sU06-16) 587 dukhe viparyAsamatiH ( ) 412 buddhimatkAraNa0 ( nyA0vA0 4-1-21) 230 dezakAlAdibhedena ( zlo0vA0 4-233 ) 43 bhAvAntaravinimukto ( 44 na hi tatkSaNamapyAste (zlo.vA0 4-55) | 128 bhaI micchadasaNa (sammati 3/70) 186 na cAgamavidhiH (, 2-118) | 135 bhaviSyati na dRSTaM ca (zlo.vA0 2-115) . 187 na cAgamena sarvajJaH (zlo0vA0 2-116) / 169 bhArate'pi bhavedevaM (zlo.vA07-367) 211 narte tadAgamAt sidhyet (zlovA02-142) | 411 bhuvanahetavaH ( nyA0 vA0 4-1-21) 259 niSpattaraparAdhInamapi ( 606 bhogAbhyAsamanuvardhante0 272 nakSatragrahapaJjara0 ( ( yo0 sU0 2-15 vyAsabhASye ) 325 na hyasya dRSTuryadetad ( nyA.vA.pR.341-paM.23)| 162 mUtisparzAdimattvaM (zlo0vA0 6-108) 343 nA'gRhItavizeSaNA ( 406 mahAbhUtAdivyaktaM (nyA0 vA0 4-1-21) 400 nAtIndriyArthapratiSedho ( 410/417 mahatyatekadravyavattvAd (vai. da. 4-1-6) 597 nityanaimittike ( 26 yathaiva prathamaM jJAnaM ( ta0 saM0-2853 ) 596 nA'bhuktaM kSoyate karma ( 158 yo hyanyarUpasaMvedya0 ( ) 605 na jAtu kAmaH (mahA.bhA. Adi. 79-12) / 164 yatnataH pratiSedhyA (zlo0vA 6-260) 607 naM sarvalokasAkSikaM ( ) / 192/202 yajjAtIyaH pramANaiH (zlo.vA.2-113) Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pRSTha uddharaNAMzaH granthasaMketa pRSTha uddharaNAMzaH granthasaMketa 201 yadi SaDbhiH pramANaiH (zlo0vA02-111) | 426 SaTkena yugapat ( vijJapti0 kA0 12 ) 202 ye'pi sAtizayAH ( ta0 saM0 3159) 26 saMvAdasyAtha pUrveNa ( ) 202 yatrApyatizayo dRSTaH (zlo0vA0 2-114) 71 svarUpasya svato gtiH| 370 yasya yAvatI mAtrA ( ) | 92 sarve'pyaniyamA hyete (. 386 yeSAmapyanavagato ( | 280 santi paMca mahanbhUyA (sUtrakR01-1-1-7). 508 yadyapi nityamIzvarA0 (dra.nyA.vA. 4-1-21) / 114 svabhAve'dhyakSata 527 yathA buddhimattAyAmI0 (nyA0 vA0 // ) | 135/199-327 satsaMprayoge puruSa0 (jaimi. 1-1-4) 565 yathaidhAMsi samiddho'gni (bha0gI0 4-37) | 155 sAmarthya bhedaH sarvatra ( zlo0vA0 6-83) 138 yAjJavalkya iti hovAca (bR0 30 2-4-1) | 186 sarvajJo dRzyate ( zlo0 vA02-117) 151 yathaivotpadyamAno'yaM (zlo0 vA0 6/84-85) | 218 sarvajJo'yamiti hyetat (zlo. vA. 2-134 ) 152 yaccharIrasamIpa0 / | 216 sarvajJo nAvabuddhazced ( zlo. vA. 2-136 ) 410 rUpasaMskArAbhAvAt (vai0804-1-7) 231 saMbaddhaM vartamAnaM ca ( , 4-84 ) 519 ratimavindatAmeva (nyA0vA04-1-21) 283 sarvatra paryanayoga0 / 36 vastutvAd dvividhasyeha ( zlo. vA. 2-54 ) | 306 svagRhAnirgato bhUyo ( 155 vyaMjakAnAM hi vAyUnAM (, 6-76) 323 saMvittiH saMvittitayaiva ( ) 105/650 vastvasaMkara0 (zlo0 vA0 5 a0 2) | 368 suvivecitaM kArya . ( 164 vaktA na hi krama (5 a06-288) 365 siddhAntamabhyupetya (nyAyada0 1-2-6). 168 vedAdhyayanamakhilaM (, 7-366 ) 406 saMsRjet zubhamevaikaM (zlo.vA. 5 sa. pa. 52) 341 vastubhedaprasiddhasya ( ) 435 sambaddhabuddhijananaM ( ) 402 vizvatazcakSuruta ( zuklayaju0 17-19) 460 saMkhyAparimANAni ( vaize060 4.1-12 ) 547 vedAdhyayanaM sarvaM (zlo0 vA0 7-336) 137/169/176 hiraNyagarbhaH sama0 ( Rgveda 599 vijJAnamAnandaM brahma ( bRhadA0 3-6-28) (8-10-121) 73 zrotradhIrapramANaM syAd ( zlo.vA 2-77 ) 110/221 kSaNikA hi sA na-( 87 zabde doSodbhavastAvad ( , 2-62 ) | 258 jJo jJeyeM kathamajJaH ( ) 162 zabdasyAgama0 (, 6-107) | 241 jJAnamapratighaM yasya ( mahA. bhA. vana. 30) 223 zaktayaH sarvabhAvAnAM (, 5-254) | 399 jJAna-cikIrSA-prayatnAnAM ( Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zuddhikaraNa // meM jina prayojaka pRSTha paMkti azuddha zuddha pRSTha paMkti azuddha 7 1 dharma dharma ke 74 32 hai, nahIM nahIM hai, 14 3 bhedahetu rvA bhedaheturvA 78 6 vyaktinAM vyaktInAM 15 athArthatA ayathArthatA 82 26 jina meM 15 prayojana 84 17 pratItindriya atIndriya 12 22 ayarthopa0 prayathArthopa0 86 34 kA homa homa 18 15 sApekSa sApekSa na 60 20 nantarIkatva nantarIyakatva 24 21 jA gI jAyegI 32 aisI aise 27 9 pAnAvagahA / pAnAvagAhA 91 24 usako usakI 30 1 kAlamamartha - kAlamartha 13 medhavRSTi meghavRSTi 16 B2e BLE 17 AdhyoM sAdhyoM 21 B2e B2B 93 5 vaha usa 32 6 prahaNaM - grahaNaM 18. se nizcaya ke nizcaya 33 1 pramANyA prAmANya 64 22 pakSata va pakSavat 36 3 pR0 1- . 10 13 95 23 kA cAra ke cAra 40 6 mahAtmyA mAhAtmyA 101 8 pradekSa pradeza 41 19 hotA hai|' hotA hai|'-to 105 12 sparaNa smaraNa 20 kAraNa pArataMtrya ke 107 6 dvitIyaH dvitIyaH 44 25 hai| aba prastuta] hai| ] aba prastuta 116 21 prakAtA prakAzatA 46 24 meM sabhI sabhI 122 13 saMvadena saMvedana 60. 15 kintu, indriya kintu, mImAMsakoM kA 123 13 ki jAtI kI jAtI kahanA hai ki indriya | 124 3 bhAsamAnAta bhAsanAta 17 aba mImAMsakoM 127 1 haSTaM vlii kA kahanA hai ki 130 5 tno'pi tmano'pi isa isa 136 16 vRtti vAttika 63 4 saMvadA 137 6 mUdharAdi bhUdharAdi 33 hai to.... hai to kyA kAraNa 10 kArapUrvaka kAraNapUrvaka guNoM kI apekSA 12 vyakti vyApti karate haiM.... 15 kAraNa karaNa 66 24 aura isa 18 bhAvI bhAva 68 9 usake usa kA 21 anyAthA bhUta anyathAbhUta 71 14 taba prataH | 136 28 karA- kyoM nahIM karA saMvAda aura yaha Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sammatiprakaraNa-nayakANDa 1 pRSTha paMkti azuddha zuddha 143 1 vyaktinAm vyaktInAm 152 34 hone se hone se vaha 158 3 viSatvaM viSayatvaM 162 10 dauSa doba 166 1 tvanumAnA tvamanumAnA 168 13 jAne ke jAne se 170 20 tIkSNa tikSNa 172 26 apramANa pramANa apramANa hai tattva ke 177 31 avazyaka avazya 176 22 tulparUpa tulyarUpa 187 15 meM artha aura artha 191 29 sardhajJA sarvajJA 166 28 ke tattva 205 1 taktRtvaM vakta tvaM 217 5 tItatA tItA 237 32 atiSedha pratiSedha 224 23 saMbaddha sambandha 245 15 pratiniyata kA pratiniyata 29 vaha 262 7 janetadvi jane tadvi 266 26 yaha hai yaha 31 viSaya viSaya viSaya 267 20 'samaya' meM 'samaya' 271 3 zatta-yava zaktyava 21 kA bhI kI bhI 22 zrISadhoM ko auSadhoM kI 275 24 bhAna se se bhAna 276 3 iti iti iti 276 16 nahIM nahIM nahIM 285 22 dUsare koI dUsare kisI 286 15 sadAya samudAya 284 25 jJAna meM ke jJAna meM 295 34 Adi) Adi kA) 266 6 laNama lakSaNama | pRSTha paMkti azuddha 297 24 loka loka meM 269 6 yoga yoge 300 2 ityevaM bhUta ityevaMbhUta 310 25 bhinna bhinna bhinna 312 5 pUrvakSa pUrvapakSa 314 3 syaH 322 10 pratkSatva pratyakSatva 340 32 pramANa yamANa. 341 24 taba taba taba taka 346 11 cidake cideka 356 12 nanu / . / nanu 361 jJAna pUrva jJAna ke pUrva 372 5 nnavRttaH tannivRttiH 376 13 pUrva kA pUrva jaisA 380 1 bahyArambha bahvArambha 380 24 tANaM kaMtANaM kaDANaM 381 16 kartRtvAdI kartRtvavAdI 386 12 kyoM kyoMki 33 zloka isa isa zloka 366 16 meM meM vaicitryasAmya 18 tabhI sabhI 362 32 pravacana pravartana pRSTha 393 meM antima paMkti meM 'kintu yaha' isake bAda itanA jor3anA hogA-- [zarIra pravartana nivartanarUpa kArya anya zarIra se jIva karatA ho aisA nahIM hai, ataH yahAM kArya zarIradrohI hA / yadi kaheM ki zarIra ke vinA bhI kArya kA honA yaha sirpha zarIra ke liye hI dikhAI detA hai, ata: zarIra bhinna padArthoM kA pravartana-nivarttana zarIra ke vinA nahIM ho sakatA-to yaha ThIka nahIM hai kyoMki hameM to itanA hI siddha karanA hai ki zarIra ke vinA] 395 26 vyApti hai vyApti bhI hai | 403 26 meM nivRtti vastu se nivRtti Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathamakhaNDa-zuddhikaraNa 661 zuddha zuddha pRSTha paMkti azuddha 406 21 va aizkArya kA aizvarya 412 18 mila kara sthira raha kara 416 3 kkacit kvacita 23 siddhisvarUpAdi siddhi 1 tadsava tadasata __pyakanekAnte pyanekAnte 436 14 ke sambandha ke liye ke liye 441 2 sambadho sambandho 461 21 mukhyA mukhya 26 kuMDalI kuMDala 471 21 tIsare ke . tIsare ke liye 478 8 yatvAdya yattvAdya 487 - 8 kurAditu kurAdikartu 486 15 kANusaraNA kAnusaraNA . 492 16 janya nahIM janya hI 594 10-11 tadabhAsa tadAbhAsa 500 21 prApti prasiddha vyApti siddha 514 11 svayakArya svakArya 519 32 mAnI hogI. mAnanI hogI 524 18 julAhI julAhA 31 yadi meM meM yadi 525 20. eka ko eka eka ko -527 17. ataH yataH 531 24 pramaNAbhUta pramANabhUta 532 3 guNAnanA guNAnA 534 5 karaNa kAraNa 16 hone se hone meM 535 12 pratipAdya pratipAdaka a n ** * * - * * | pRSTha paMkti azuddha 544 13 ki ki-jisa 20 prabhatva prabhavatva 546 6 nakAntiko naikAntiko 546 1 vaca kiM ca 560 15 ki jAya kI jAya 570 20 kevala kavala 583 22 udbhavana uddhAvana 584 19 loka ke loka kA 585 20 buddhi buddhi meM | 586 21 [147-4] [543-5] | 590 23 hai hai [583-2] 16. upakAraka upakAra 562 28 hone kI hone ke 595 28 sannAtA santAnA 601 4-13 saMvadena saMvedana 606 8 viziSTi viziSTa 608 32 prakAza hI megha hI | 612 20 sAtha jJAna 24 bauddhamata bauddhamata 619 16 grAhya se se grAhya 623 22 paramANusthiti paramANu kI sattA kA bhAna hotA hai| usI taraha, vastu kI madhyakAlIna sthiti / 632 3 guNaccheda guNoccheda dex - a f Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ granthasaMketaspaSTatA amRtabindu u0 jaimi0 sU0 tattva0/tattva0 saM0 tattvArthAta0 sU0 nyA0vA0/nyAyavA0 nyAyada0 pAta yo pra0vA0/pramANa vA0 bA0sU0 bRha0 u0 bha0 gI0 mahAbhA0 mImAM0 zAbara mImAMsA0 bhASya yo dA/yo0 sU0 vA0 bhA/vAtsyA0bhA0 vAkya vijJapti vai060/vaize zAstravArtA0 sta zlo0 vA. sUtrakR0 sthAnA0 zvetAzva0 - amRtabindu upaniSad - jaiminisUtra tattvasaMgraha - tattvArthAdhigamasUtra nyAyavAttika nyAyadarzana (nyAyasUtra) pAtaMjala yogasUtra pramANavAttika bAdarAyaNasUtra bRhadAraNyaka upaniSad bhagavadgItA mahAbhArata mImAMsA sUtra-zAbarabhASya yogadarzana, yogasUtra vAtsyAyanabhASya vAkyapadIya vijJaptidvAtriMzikA vaizeSika darzana zAstravArtAsamuccayastabaka zlokavAttika sUtrakRtAMgasUtra sthAnAGgasUtra - zvetAzvatara upaniSad Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C