Adhyatmamatpariksha Swopagnyavruttyupeta

Author(s): Yashovijay Upadhyay,
Publisher: Devchand Lalbhai Pustakoddhar Fund
Catalog link: https://jainqq.org/explore/600058/1

Page #1

श्रेष्ठिदेवचन्द्रलालभाई- जैनपुस्तकोद्धार — प्रन्थाङ्कः ५ न्यायविशारदमहामहोपाध्यायश्रीयशोविजयग्रथिता
। श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा स्वोपज्ञवृत्त्युपेता ।
प्रसिद्धकती —- नगीन भाई - घेठाभाई - जव्हेरी - एकः कार्यवाहकः
इदं पुस्तकं मुम्बय्यां शाह नगीनभाई - घेलाभाई - जव्हेरीबजार इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाटवीथ्यां २३ तमे गृहे बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
प्रति ५०० विक्रमसंवत् १९६७. वेतनम् ६ आणकाः
5252525252525252
वीर संवत् २४३७.

ईस्वी १९११.

Page #2

Page #3

Devchand Lalbhai Pustakodhar Fund, Series No. 5.
PREFACE.
POOடுடுடுடுசOOROCCOOOOOOO
This treatise was written by Mahamahopadhyaya Shree Yashovijay. The very author has written a commentary upon the said work. This book was written in the '18th century of Vikrama erå.' It was written in the time of Shree Vijaysinhsuri, by whose preaching, the author of this work, Punyásh Shree Satyavijay, and Shree Bhojsågar and others, effected the revival of the ceremonies and the rites of the sacerdotal order of the religion, and created a new body of monks called "Samvegies." At that time one Benarasidas, who professed the "Digambar " belief of the Jainism, preached Digamber doctrines, under the guise of opinions and judgments conciliatory to both the sects of the faith. Further Amar Chandra Suri and Shree Prabha Chandra Suri, wrote a work in which they aimed at the 19 establishment of their own doctrines. In order to refute the preachings of Benarasidas, and the contents of the above-mentioned work, which the author considered as mis-guiding, according to his belief as a Swetâmber monk, he wrote this treatise. The author has in the following pages endeavoured
0000000000cG900000000000
Jan Education o
For Private Personel Use Only
jane brary.org

Page #4

ADHYATMA
PREFACE,
MATA.
D600@GOOO0o0oCSG0000000
to prove, that Kevalies or Omnicients who lead a physical life, are in need of food for nourishment, that the ladies are qualified for the attainment of salvation or the ultimate spiritual absolution, like the males, that the essential articles such as utensils and clothes etc. which a Jain monk makes use of, cannot be counted upon as economic wealth, & that while recognizing the genuineness of the "Nishchaya Naya"" Vyavahar Naya" too is necessary.
Shree Yashovijaya was a disciple of Shree Nayavijaya, who belonged to the line of Jagadguru Shree Heervijaya Suri. The biography of the author is worth-knowing and interesting, but as it has been published by the "Dharma Prasarak Sabha " Bhavnagar, in the book called "Adhyatma Sår" 1" which forms a volume of the Shree Yashovijaya series." We have not made any mention of the same.
This is the fifth volume" of the series published by the Trust. In conclusion we take this opportunity to tender our deep obligations to Punyása Shree Anandsågar Gani for having kindly read the proof sheets of the work. 325, Javeri Bajár,
NAGINBHÂI GHELABHÂI JAVERI, BOMBAY August, 1911.)
A Trustee, Devchand Lalbhai Jain Pustakodhår Fund.
IconicoooooOOOGOOOooocci
Jain Education in der
For Private & Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #5

30050005
श्रीमद्वाचकेन्द्राय नमः अध्यात्ममतपरीक्षोपक्रमः
488
समाकर्णितपूर्वमेतद्विपश्चितां यदुत श्रीमदकलङ्कज्ञानकलितजिनेन्द्रपादप्रणीते जन्तुजातहितावहे पौर्वापर्यविरोधकलङ्कविकलेऽपि च जैनेन्द्रशासने विहायस इव दिनरात्रिभ्यां श्रीश्रमणसङ्घस्य जातो द्वैधीभावः श्वेताम्बर दिगम्बराभ्यां द्वयेऽपि च वावद्यन्त एव अहम महमिकया सर्वज्ञानुगतिकतां खेषामन्येषां तु संसारापारपारावारपरिभ्रमणनिबन्धनमाचख्युर्निन्हवतां, केचिन्नवीन वर्मोद्भव भावनाभावि - तास्तु तृतीयप्रकृतिका इवोभयायोभयानुसारिनरार्हणालोभान्धा द्वयेषामुत्सर्गापवादानुगतां दिगम्बर श्वेताम्बराणां प्राचख्युः कल्पितामश्रद्धाननिबन्धने सत्यप्यदृद्वैव तद्, आख्यान्ति च त्रयोऽपि यथाखमाध्यात्मिकतां स्वयं स्वयं, कतमश्चैषां श्रीमदाप्तमार्गानुसारी यथार्थतयाध्यात्मिकश्च समुदाय इति यद्यपि साक्षात्साक्षात्कारिज्ञान विकलेऽस्मिन् किल काले दुरवसेयं यथावत् तथापि यावत्तीर्थं श्रुतधर्मस्य श्रीमदाराध्यतमपादोपदिष्टस्यानुवर्त्तनात्सर्वज्ञोदितेरिव स्यादेव न ततो निर्णयः किमुच्येत च युक्तयन्विते तु तस्मिन् सति तन्न भवति, तन्नानाश्वासः कुत्राप्यागमगदिते पारगतानुमते तत्त्वे, भविष्यति चैवमपि आसन्न भव्यानां यथार्थतया तत्त्वार्थाधिगमः श्रद्धानादि चाश्रवादीनां परेषां तु

Page #6

अध्यात्म
॥२
॥
0000000000000000000000
न विद्यमानेऽपि श्रीमति परमेश्वरे भास्वत्युलूकानामिव प्रकाशः खपरप्रकाशकः भवेदन्यथा स्युरेव तत्कालीना अशेषा अपि सत्त्वाः सत्पदभाजो, न चैतदिष्टमपि मतं केनापि, तथा च कार्य एव यथार्थतयाधिगमाय तत्त्वानामायासः, नखयथावद् भुक्तं रसायनमप्यपहरेद्वचाधिलेशमपि तु कुर्यादेव व्याधिशतानि दुरुद्धराणि, न चर्ते धर्म विद्यते सकलानादिरूढमूलादृष्टामयविनाशकं रसायनमपरं, कृतमऽप्यायास निर्णयाय तत्त्वानां परोपकारपरायणा विना निबन्धं तीर्थप इव गणभृत्प्रतिष्ठा परार्थसंपत्तिद्वारा न तं सफलयितुं पारयन्ति, ततश्च युक्त एव श्रीमन्न्यायाचार्याणामायासो यथार्थतत्त्वनिर्णये तदुपनिबन्धे च, अनुसारिणश्च पूज्याः पूज्यतमचरणानां श्रीमदुमाखातिवाचकजिनभद्रक्षमाश्रमणकलिकालसर्वज्ञशब्दानुशासनशासनसर्वतन्त्रस्वतन्त्रहमचन्द्रप्रभूणां पारगतगदितागमानां च विद्यमानानामाचारादीनां तीर्थप्रवृत्तिनदीभूधराणां, परे तु यद्यप्यनुसरन्ति खाराध्यतमान्कुन्दकुन्दामरचन्द्रप्रभाचन्द्रादीन्वाराणसीदासाद्यास्तत्कालीना नमाटाने|सरा अध्यात्मव्याजेन मोषकाः श्वेताम्बराध्वन इतिख्याताः, परं नावलम्बयत्यागमं पारगतगदिततया, तन्मतं हि व्युच्छिन्नमेवागमकदम्बकं श्रीमद्गणभृत्प्रणीतं समूलं, तिष्ठते धर्मखरूपे इन्द्रनन्यादिप्रणीत आगम इति, सत्यपि च चतुरशीतिजल्पपट्टकोल्लिखितेष्वनेकशी विवादसंभवे मुख्यतयात्र तन्मूलभूता धर्मोपकरणधारितादिकाः साधिता न्यायाचार्यैरत्र व्यक्तो हेतुर्दिगम्बरपृच्छाध्यात्मिकोपहासश्चेति द्वय-10 मत्र निर्माणे, स्पष्टश्चासौ गाथायामेकचत्वारिंशत्तमायां, तथा च यः कश्चित्परुषवाक्प्रसरोऽत्र स तदीयपृच्छावैचित्र्योपहासमूलक एव भविष्यति इत्यनुमातुं सुलभमेव मध्यस्थानां, न्यायाचार्यपादाश्च कदा कतमं भूमण्डलं मण्डयामासुः का च श्रीमतामुपकारिता का च जन्मादिपाविता भूरसाधारणविद्याव्रततिवृन्दारकद्रुनिभश्रीमद्वृद्धिनिदानामरवनायमाना के तत्रभवत्पूज्याः पूज्याः के च ततोभवद्भिर्विहिता मिथ्याज्ञानान्धतम-10 ॥२॥ सतिरस्कारतत्परकल्पान्ततरणिविधानवेधसः सदालोका ग्रन्थालोकाः इत्यादि वेद्यं विद्यावदातचक्षुष्कैत्रिंशद्वात्रिंशिकेक्षिभिरिव श्रीमहन्थ
30000000000000000
Jain Education nettonal
For Private Personel Use Only

Page #7

छै
@
@
0
@
@
@
@
मालातो मुद्रितायाः, शेषा इव शेषीभूताः श्रीमतां ग्रन्थमणयोऽल्पा अपि ख्यापयन्त्येव महिमोदधेर्माहात्म्यमनघं, कथंकारं च कलयामासुर-- भावं शेषण अल्पेप्यन्तरे श्रीमतां छन्दोवृत्त्यादिका इति न नियतमवस्यते, सामान्येन तु ज्ञानावरणनिदानज्ञानसाधनोपेक्षादीनि कारणानीति |चकास्याच्चतुरेतरजनजातचेतसीत्यलमतीतकालीनफलातीतविचारणया । स्मृतिमानिन्युस्तावदुपकारितया परगुरुं शठासुरकमठविहितविघ्नजलाविध्यातध्यानाग्निसाधितखात्मश्रेयांसं श्रीमत्पार्श्वप्रभुं वरीवर्त्तदनगरशतालङ्कत 'विजयशाखा' वीरुत्कन्दश्रीमद्विजयदानसूरीश्वरपट्टाचलाचलप्रभश्रीमद्धीरसूरिचरणसरोरुहसेवाषट्पदश्रीमद्विजयसेनपट्टनभोगणनभोमणि श्रीमन्तं विजयदेवसूरीन्द्रमपरगुरुं न्यायाचार्यपादाः। कृतज्ञशिरःशेखराः, निर्दिष्टं चाभिधेयनिर्देशकमभिधानं, सम्बन्धप्रयोजनयोस्तु परापरगुरुस्मरणाभिधाननिर्देशेनाभिधयनिर्देशेन च स्पष्ट || एवावगमः, अध्यात्म तद्वतो निक्षिप्य चतुर्धा निरस्तं देहादिरिवोपकरणानामध्यात्मप्रतिकूलत्वं यतो न धर्मोपकरणे रतिः परिणामो रक्षणानुबन्धी ध्यानविघ्नं शुद्धोपयोगानुपकारिता स्त्रीवदवश्यमपकारिता, रागद्वेषस्वरूपं निक्षेपचतुष्केनोपदर्य साधितं प्रवृत्तेर्योगहेतुकत्वं, फलाकाङ्क्षाया एव च रागद्वेषापादितत्वं, आहारादेरिव न वस्त्रादेविराधना, परिमाणयुते शुद्धाहारोपभोगे क्षुत्परीषह जय इव सत्यप्युपकरण उपकारके जिताचेलक्यपरिषहता, निरुपचरिताचेलता तु जिनेन्द्राणामेव, तदनुगत्वे तूपदेशादि न युक्तं छद्मस्थस्य, जिनकल्पस्तु तपःसत्त्वसूत्रैकत्वबलभावनानिणर्णीतात्मलब्धीनां, कारणिकता त्वाहारस्येव वस्त्रस्य, न च निर्मूर्छानां द्रव्यतोऽपि परिग्रहता, पापहरणं च तत्सिद्धान्तानुयायिनामित्यादिप्रबन्धेन निरस्तं धर्मोपकरणस्य परिग्रहत्वं, तादृशाध्यात्मयोग्यो व्यवहारक्रियावान्समितिगुप्तियुतो वाचंयम इति समुपक्रम्याहत्यभावकथनेन क्रियालोपका अपेतबोधिबीजाः, प्रमाणं व्यवहारनिश्चयोभयमतं, समौ च द्वावप्येतौ, व्रतादिनिबन्धनं खपरत्वव्यवहारो व्यवहारादिति व्यवहारः, कृपणानां भोगाभावाद्विषयगृद्धानां खभावोपलम्भाभावान्निःसङ्गभावनाया रागद्वेषविलय इति न तथा किन्तु
@
@
@
@
00000000
Jain Education a
nal
For Private & Personel Use Only
HIM.jainelibrary.org

Page #8

ITEST
अध्यात्म
पक्रमः
000000000000000000000
परिणामाह्वन्धमोक्षाविति च निश्चयः । द्रव्यभावलिङ्गयोगान्मोक्षो विस्तरश्च तत्र वन्द्यत्वेतरत्रिषयो, व्यवहाराहलवान्निश्चयो यतोऽसौ फल
साधकक्रियारमणः, कार्यगुणानां कारणगुणानुरूपत्वाच्छङ्कितं ज्ञानप्राधान्यं सर्वनयमयत्वे च सकलादेशता, तद्यमपि ज्ञानस्य सारश्चरण-10 | मिति सर्वनयता सर्वमान्यतेति च समर्थ्य निराकृतं, अभेदवृत्तौ निश्चयाधीनः सकलादेश इति प्रमाणता निश्चयस्य, अनुपचार इति ||
भावविषयरतिनिश्चयबलवत्ता न युक्ता अपरोपचारात्कारणजत्वाच्च, भाववृद्ध्या यावत्केवली क्षीणाज्ञानादिदोषः, क्षुत्तृष्णे न तस्येति पक्षे सिद्धिदूषकत्वे मनुजत्वं तथा, दुःखत्वेऽस्त्येवासातं विपाकयुतं, क्षुत्तृष्णापरिषहजयश्च तत्त्वार्थे तत्सद्भावावेदकः, क्षुदादिहेतुः पयोप्या[दिनोसातं, मोहहेतुका क्षुत्तृष्णा नान्यत्वात् अवमकोष्ठत्वादिनाहारसंज्ञाभावाद्विनापीच्छामाहार इति नातिचारोपि तत्र, प्रशस्तध्यानहेतुरय[मिति नाब्रह्मवत् आहारचिन्तार्तध्यानं, क्रन्दनादि अविप्रयोगचिन्ता च न सर्वज्ञस्य, न च विना मोहं घातिवद्वेदनीयं दुःखदं, अनुकूलत्वादि च न सुखादिलक्षणमप्रमत्तादिष्वभावात् , नाज्ञानजमिन्द्रियजं दुःखं, विभोः निम्बरसलवबद्वेदनीयं न दग्धरज्जुवत् न च केवलं क्षुधादिप्रतिबन्धक, बलवीर्ययोर्मेदान्न बलहानिदोषः, योगकृतक्रियेव बन्धो निर्बीज इति शङ्कायां स्वभावत एव बन्धः कथं न, वाणी च न कथं खाभाविकी, खेदोदीरणा च न वचनप्रयत्ने, उदीरणं वीर्योद्भवं, खभावपक्षे तु सुगतगतिः केवलियोगोंदीरणा खेदस्य | प्रमादाभावात् , तथा न दुष्प्रणिधानं रागद्वेषाभावात्, अतिचारप्रसञ्जकत्वाभावान्नाहारस्तत्कथेव प्रमादः, न निद्राहेतुर्दर्शनावरणीयत्वात्तस्याः, स्तोकत्वानुज्ञा तु तत्प्रसङ्गात्, न च वीतमोहानामपवादाः, पात्रं देहवन्न ममत्वे हेतुानाभावान्न तद्व्याघात, औदारिककायावस्थानवृद्धी नान्तरेणाहारं, परमौदारिकत्वादिकल्पनं च संहननादिसत्त्वादसमञ्जसमेव, पुष्पादिवन्न मतिज्ञानोत्पाद आहारात् , इर्यापथिकी गमनादिवत् कथं आहारात् , योग्यकालविधानानोपकारहानिर्हितादेर्न व्याधिर्मोहाभावान्न जुगुप्सा पुरीषादेरित्यादि निदर्य
ॐ ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ
Jain Educational
For Private Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #9

சGFSFSFGGGGாடுடுடுடுடுடு
स्थापिता कवलभोजिता केवलिनां भगवतां, सिद्धानां चाष्टगुणान्विततामाविर्भाव्यान्यदीयमतेन सिद्धेषु चारित्रमित्यनूद्य चारित्रस्यैहभविकत्वमास्थाय यथास्थितपक्षमचारित्रमित्याख्याय सिद्धानामुपवर्ण्य भेदान् पञ्चदश स्त्रीणामभावे सिद्धेः क्षपणकानां चतुर्विधत्वं न स्यात् | सङ्घस्येत्यादीनि दर्शितानि बाधकानि, निराकृताश्च चारित्ररहितात्महीनत्वादयस्तदुपन्यस्ता हेतवः, पर्यन्ते चोपदिष्टमुपदेशसारमय्या सर्वमान्यया| गिरा यदुत-संयमयोगे यत्नः खर्गापवर्गास्पदाध्यात्मकनककषपट्टः, ख्यापितं च तत्र भगवद्वचः, भुक्त्वा भोगान्यत्न इति सामर्थ्याभाव इति! कालाभाव इति च निराकृता दूरभव्योदीरिताः पक्षाः, प्रायश्चित्तप्रकारेण शुद्धौ च चारित्रस्य मिथ्यादुष्कृतस्य शब्दार्थः, सुश्रावकत्वस्य श्रेष्ठता च्युतधमणः साधोः,आत्मखभावावस्थितिः संविमस्य, गीतार्थानां देशनाधिकारः, एकाकिना विहरणं तु गीतार्थेतरयोर्द्वयोरप्ययुक्तमिति निर्वर्ण्य प्रस्तुतप्रकरणनिगमनाय पर्यन्तसाध्यं रागद्वेषविलयाख्यमुपदिष्टं श्रीमद्भिर्याचितं च गीतार्थपार्थात् प्रस्तुतप्रकरणशोधन प्रशस्तौ च जैनधर्मप्रसारकपर्षत्प्रसारितश्रीमद्यशोविजयग्रन्थमालानिर्दिष्टवत्स्वगुरुपारम्पर्य निरदेशि । विशेषस्त्वेषोऽत्र यदुतैतद्विधानं विजयमाने श्रीमद्विजयदेवसूरीन्द्रे, जाते च पट्टाभिषेके श्रीमत्सुविहितानुष्ठानरागबद्धहृदयस्य श्रीमद्विजयसिंहगुरोरेष एव च महात्मा श्रीमत्प्रभृतीनामनेकेषां महापुरुषाणां क्रियोद्धारादेशको येन विजयतेऽधुना शासनमभीष्टपुरप्रापकज्ञानक्रियायुगलोपेतमिति । नोद्विजितव्यं च विदुषास्मात् कचित्कटुकवचनावताराद्यतो यदाऽन्यैरसमञ्जसतराणि वाक्यानि देवगुरुसम्बन्धानि हास्योपजनकतयाख्यातानि तदा कोऽन्यो भवेत्ताह
शामृते उपाय एतादृशाइन्थाविर्भावात्सरागसंयमिनां, भवति चावज्ञानेऽपि परमाराध्यानां माध्यस्थ्ये सरागाणां मिथ्यात्वमनन्तानुबन्धिमूलं, नच का शक्नोत्यवस्थातुं तीव्रभक्तिरागरक्तः शान्ततयावज्ञाने, श्रीमन्महावीरज्ञापितनिषेधेऽपि मध्ये उत्तरप्रत्युत्तरे कुर्वाणौ गोशालेन सर्वानु-12
भूतिसुनक्षत्रमुनिपुङ्गवौ यथा, भवत्येव च तथाविधेन गतमाध्यस्थ्येन वादिना वादसमारम्भे ईदृश एव प्रसिद्धिः, अवलम्ब्य शासनो
00000000000000000000000
Jain Education
na
For Private Personel Use Only
(HOMojainelibrary.org

Page #10

अध्यात्म
॥४॥
द्धारादि स्यात्कर्त्तव्यमपि तत्, नहि वल्लभानितापि प्रजा सप्रजस्य राज्यस्य रक्षणाय न प्रियते युद्धादौ, रक्ष्यश्च युद्धादिप्रसङ्गवत्तथाविधवाद- पक्रमः
समारम्भः इत्यलमतिप्रसङ्गेन । केनापि कारणेनावाच्येन श्रीमद्विहितानां ग्रन्थानामस्त्येवाल्पता । मुद्रणे चास्या नानेकान्युपलभ्यन्ते पुस्तकानि का ग्रन्थस्य शोधनादौ च, न ततस्तथाविधः समायोगः, तथापि श्रीमत्कान्तिविजयमुनिपुङ्गवाहितान्मूलपुस्तकसमानादपि यथामति विधाय 131
प्रयासमकारि शोधनमुद्धारश्च विहितोऽस्या जनमनोहारिण्याः श्रीमत्कृतेः, भवच्चेस्खलितमत्र शोध्यं तत्रभवद्भिराधायाभिलाषुके श्रीश्रमणसङ्घकृपा समुद्रपर्यवसानमानन्दमादधानेऽभिधानतो मयि ॥
____“ आषाढासितपञ्चम्या, नन्दादानन्दसाधुना । (१९६७ ) वसुस्वादाविध्वब्दे, सूरतेऽलेखि पावने ॥१॥"
000000000000000000000
TTTTTTTTTTTTTTTTT ngà
॥४॥
Jan Education
For Private
Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #11

ड श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जव्हेरी.
।
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे कार्तिकशुक्लैकादश्यां, सूर्यपुरे
निर्याणम् १९६२ वैक्रमाब्दे पौषकृष्णतृतीयायाम् , मुम्बय्याम्
The Late Seth Devchand Lalbhai Javeri.
Born 1853 A. D. Surat.
Died 1906 A. D. Bombay.
र

The Lakshmi Art Printing Workellyculta
ForFrivateEPersonaTUBeonly

Page #12

For Private & Personel Use Only

Page #13

500000999999999900990
॥ श्रीमदुपाध्यायकृता अध्यात्ममतपरीक्षा ॥
"
॥ नमः ॥
ऐंकारकलितरूपां स्मृत्वा वाग्देवतां विबुधवन्द्याम् ॥ अध्यात्ममतपरीक्षां स्वोपज्ञामेष विवृणोमि ॥ १ ॥ तत्रेयं प्रथमगाथा ॥ पणमिय पास जिणिदं वंदिय सिरिविजयदेवसूरिन्दं ॥ अज्झप्पमयपरिक्त्स्वं जहबोहमिमं करिस्सामि ॥१॥
'प्रणम्य पार्श्वजिनेन्द्र वन्दित्वा श्रीविजयदेवसूरीन्द्रम् | अध्यात्ममतपरीक्षां यथाबोधमिमां करिष्यामि ॥ १ ॥
इह हि प्रन्थारम्भे शिष्टाचारपरिपालनाय विघ्नध्वंसाय वा मङ्गलमवश्यमाचरणीयमिति मनसिकृत्य पूर्वार्द्धन समुचि तेष्टयोर्देवगुर्वीः प्रणतिलक्षणं मङ्गलमकारि, उत्तरार्द्धेन च प्रेक्षावदवधानाय विषयनिरूपणं प्रत्यज्ञायि, प्रयोजनसम्बन्धा|धिकारिणस्तु सामर्थ्यादवबोद्धव्याः ॥ १ ॥ ननु सन्दिग्धो जिज्ञासितश्चार्थः परीक्षाक्षोदें क्षमते न तु निर्णीत एव, तथा च स्वत एव विशदस्याध्यात्ममतस्य परीक्षा कथमिव नानुकुरुते सुधामधुरीकारप्रयासमितिचेत् ? भवेदेवं यदिभावाध्यात्ममतं परीक्षणीयतया लक्षितं भवेनचैवं किंतु नामाध्यात्मिकानामेवाशाम्बरमतवासनावासितान्तःकरणतया दुर्ललितचरितानां भ्रान्तिविषयोऽर्थो बाधकप्रदर्शनेन मध्यस्थानामनुपादेयताबुद्धावधिरोप्यत इत्याशयवानाह - अझप्पं णामाई चउविहं चउविहाय तवन्ता । तत्थ इमे अत्थुज्झिय णामेणज्झप्पिआ णेया ॥ २ ॥ अध्यात्मं नामादि चतुव्विधं चतुव्विधाश्च तद्वन्तः ॥ तत्रेमेऽर्थोज्झिता नाम्नाऽध्यात्मिका ज्ञेयाः ॥ २ ॥ अभ्यासं २ अनुसरति
Jain Education Internati

w.jainelibrary.org

Page #14

छ
छ
अध्यात्म
छ
000000000000000000000
अध्यात्म किल चतुर्विधं नामस्थापनाद्रव्यभावभेदात्, तत्र नामादिचतुष्टयस्वरूपं द्रव्यालोकादवसेयं, तथा च विशेष- परीक्षावृ. णभेदात् तद्विशिष्टा आध्यात्मिका अपि चतुर्विधास्तत्रेमे अधिकृता आध्यात्मिका वाराणसीदासं पुरस्कृत्य प्रवर्त्तमाना इन्द्रादिसज्ञामिव गोपालबाला यादृच्छिकीमयथार्थामाध्यात्मिकसञ्ज्ञां बिधाणा न नाममात्रेणैवाभिमन्तुमर्हति,तथा-1 चाध्यात्मिकंमन्यानां परेषामेवाशङ्कानिरासायात्र प्रवृत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥२॥ ये पुनरिदमाकर्ण्य सकर्णा उत्कणोः पारमार्थिकमध्यात्मस्वरूपं श्रोतुमुत्सहन्ते तत्प्रमोदार्थमिदमभिधीयतेजा खल सहावसिद्धा किरिआ अप्पाणमेव अहिगिच्च । भणइ परमज्झप्पं सा दंसणणाणचरणहा ॥३॥
या खलु स्वभावसिद्धा क्रियात्मानमेवाधिकृत्य । भवतीतिशेषः ।। भण्यते परमध्यात्म सा दर्शनज्ञानचरणाढ्या ।। ३ ।। । इह खल्वनादिकालं कर्मभिरावेष्टितपरिवेष्टितो जन्तुः कषायविषयव्यापारकुण्ठितशक्तिकतया न स्वयमधिकुरुते | काजूचनोपल इव मलद्रव्यमलीमस इति । ततश्च तावन्तं कालमस्य न स्वभावसिद्धा क्रिया, यदा पुनरसौ कषायेन्द्रियविजयाय प्रक्रममाणः स्वयमधिकुरुते तदा चास्य तीव्रानलापनीतमलस्य काञ्चनस्येवात्मानमधिकृत्यैव प्रादुर्भवन्ती स्वभाव-16 सिद्धा क्रिया समुज्जम्भते स्वान्तर्भविष्णुभिरेव कालादिभिरुपनीयत इतियावद,एतेन केवलस्वभाववादः परास्तः। कः पुनर-10
स्याधिकार इति चेत् ?क्षान्तिमार्दवार्जवानीहासु क्रोधमानमायालोभविजयोपायेषु प्रवृत्तिरिति गृहाण।क्षान्त्यादयश्च क्रोधा- ॥१॥ कादिप्रतिपक्षा जीवपरिणामा एवेति न क्रोधाभावादिरूपतया तेषां कश्चन दोष उद्भावनीयः। कषायविजये चेद्रियविज-16
योऽपि हेतुः समकालभाविनोरपि तयोः प्रदीपप्रकाशयोरिव हेतुहेतुमद्भावात् , इन्द्रियविजयश्च मनःशुद्ध्या, सा च लेश्या-16
छ
in Eduentan medias

Page #15

DOOOOGாகாருருருருகன்
विशुद्ध्या, (मनसो निर्मलत्वं) ताश्च सकलकर्मप्रकृतिनिष्यन्दभूतकृष्णादिद्रव्यसाचिव्यादात्मनोऽशुद्धतमाशुद्धतराशुद्धशु
शुद्धतरशुद्धतमपरिणामरूपाः, भावनाहेतुकनिर्ममत्वहेतुकसाम्यहेतुकरागद्वेषजयेन वा मनसो विशुद्धिरित्येव परिपाटी । तदेवमनया दिशा लब्धाधिकारस्यात्मनः क्रियापरं नामादित्रयमतिशयानं भावाध्यात्म भण्यते । कीदृशी सा किया? दर्शनज्ञानचरणाढ्या श्रद्धानबोधानाश्रवतारूपभेदान्मिथ:(थोऽ)तद्भावमात्रण व्यवस्थितापि वस्तुगत्यात्मन्यात्मनात्मतत्त्वसंवेदनरूपैकवस्तुतया प्रत्यस्तमितपृथग्भावाकादिभाविकीरितात्मस्वरूप एव निविशमानं श्रुतनोश्रुतादिविभागाभावादेकरूपीकृतं गुणकरणाख्यक्रियाभावमनुसरतीतियावत् ॥३॥ ननु परद्रव्यसङ्गे शुद्धोपयोगरूपात्माधिकारो न सम्भवति अशुद्धोपयोगरूपशुद्धोपयोगच्छेदायतनत्वात्तस्य, सति च तत्र स्वद्रव्यप्रतिबन्धरूपश्रामण्यपरिपूर्णायतनासंभवात्तथा च कथमेतावत्युपधिसम्बन्धे सिताम्बराणामध्यात्मसम्भावनेति विवक्षया स्फुरितोत्तराधरमन्तरैवोपस्थितं दिगम्बरमुवीक्ष्य धर्मानुरोधिनः परद्रव्यस्याध्यात्माविरोधितां समाधत्तेण विणा रागदोसे अज्झप्पस्सेह किंचि पडिकूलं । परदवं उवगरणं किं पुण देहुब धम्म ॥ ४॥ | न विना रागद्वेषौ अध्यात्मन इह किञ्चित्प्रतिकूलम् । परद्रव्यमुपकरणं किं पुनर्देह इव धर्मार्थम् ।। ४॥ ___ यत्खलु धर्मोपकरणस्यापि परद्रव्यतया श्रामण्यविरोधितामाचक्षते क्षपर्णकास्तत्रेदं पर्यनुयुज्महे-किं स्वरूपत एव तस्य शुद्धोपयोगिविरोधित्वं रागद्वेषद्वारा वा ? आद्येऽतिप्रसङ्गो, द्वितीये तु धर्मसाधनतया धर्मार्थमुपादीयमानस्य तस्य
१ सहायिनः २ दिगम्बराः
000000000000000000000000
Jain Education

Irww.jainelibrary.org

Page #16

अध्यात्म
मा च मानवादाना छदिआना
॥२॥
00000000000000000000000
शरीरस्येव तदनुगुणत्वमेवेति कुतस्तद्विरोधित्वं ? यथोक्तसिद्धान्तविधिनादीयमानस्य तस्य रागद्वेषाजनकत्वात् । स्यादेतदु-10 पकरणेष्वभीक्ष्णं ग्रहणमोचनादिप्रवृत्तिरावश्यकी, सा च रागद्वेषाविनाभाविनी, अत एव परप्राणव्यपरोपस्याशुद्धोपयोगसद्भावासद्भावाभ्यामनैकान्तिकच्छेदत्वं उपधेस्त्वशुद्धोपयोगेनैवादानसम्भवादैकान्तिकच्छेदत्वमुक्तं तथा हि (हवदि वण हवदि बंधोमदे ध जीवेध कायचेडमि। बंधो धुवमुवधीदो इदि सवणा छद्दिआ सबन्तीति) मैवं, देहव्यापारेपि सर्वस्यैतस्य तुल्यत्वात् , यतनापूर्वका देहव्यापारा न दोषायेति चेत् ? तुल्यमिदमन्यत्र ॥४॥न खलु बहिरङ्गसङ्गसद्भावे तन्दुलगताशुद्धत्त्वस्येवाशुद्धोपयोगरूपस्यान्तरङ्गच्छेदस्य प्रतिषेध इत्यमरचन्द्रवचनमुत्क्षिपन्नाहउवधिसहिओ ण सुज्झइ सतुसा जह तन्दुला ण सुज्झन्ति। इय वयणं परिकत्तं दूरे दिटुंतवेसम्मा ॥५॥
उपधिसहितो न शुद्ध्यति सतुषा यथा तन्दुला न शुद्ध्यन्ति । इति वचनं प्रक्षिप्त दूरे दृष्टान्तवैषम्यात् ॥ ५॥ यदि हि तन्दुलाविशुद्ध्यापादकत्वं तुषाणामिवोपधेः स्वरूपतः पुरुषाविशुद्धिनिबन्धनत्वं स्यात्तदेदं वचनमुच्चार्यमाणं चारुतामञ्चेन्नचैवमस्ति । अपि चोपधेरुपाधित्वासिद्धौ न तस्याशुद्ध्यनुमापकत्वमुज्जीवति । न चान्यस्मिन् स्वसंसर्गिणि स्वधर्मसङ्कामकत्वलक्षणमुपाधित्वमुपधौ तुष इव(तुषे वा), यत्तु न तुषे तन्दुलस्वभावकार्यप्रतिबन्धकत्वं तत्तूपधौ स्वाभाविक नाद्यापि सिद्धमितियावदविशुद्ध्यापादकसमवधानमुपाधिरप्रयोजकत्वादिदोषग्रासश्च ॥५॥ अथ पराभिहिता उपाधिदोषाः शरीरेऽपि तुल्या इत्युपदिशति
१ सहायित्व. २ उपधौ. ३ उपधेः.
00000000000000000000004
in Eduetan HIC
For Private & Personel Use Only
law.jainelibrary.org

Page #17

Jain Education In
'मुच्छा आरम्भो वा असक्षमो तस्स । तह परदव्वंमि रई सा किण्ण तुहं सरीरेऽवि ॥ ६ ॥ या उपकरणे मूर्छा आरम्भो वाऽसंयमस्तस्य । तथा परद्रव्ये रतिः सा किं न तव शरीरेऽपि ॥ ६ ॥
यदि ह्युपधिसद्भावे विना यतनां सम्मूर्च्छा सम्मूर्च्छत्तर्हि शरीरसद्भावेऽपि कुतो नैतया भवितव्यं । अथ ममत्वपरिणामलक्षणा मूर्च्छा, ममत्वपरिणामश्च नाज्ञानलक्षणस्तस्य ज्ञानादेव नाशात्, किंतु प्राप्तेष्टवस्त्ववियोगाध्यवसानाप्राप्ततद| भिलाषलक्षणार्त्तध्यानरूपः, सोऽपि भोगादिकामनां विना शरीरसंस्कारविरहान्न सम्भवी, मोक्षसाधनत्वमत्यैव तत्परिपालॐ नात्, न च मोक्षसाधनत्वमत्यापि प्रवृत्तिरध्यात्मविरोधिनी निदानत्वादितिवाच्यं । निश्चयतस्तथात्वेऽपि व्यवहारतो मोक्षार्थितयैव शुभप्रवृत्तिसंभवात्, तथा च शरीरे न मूर्च्छति चेत्तदिदं अखिलं धर्मोपकरणेऽपि समं समाधानं, नह्युपकरणमेवैकान्ततो मूर्च्छाजनकं तदभावेऽप्यदान्तमनसां बहूनां चित्तविप्लवसम्भवात्तदुक्तं " यदसत्स्वपि जायेत मूर्च्छया चित्तविप्लव ” इति विप्रकृष्टेनापि च मूर्च्छाजननेऽतिप्रसङ्गः । स्वविषयरागसंबन्धेन हेतुत्वे नातिप्रसङ्ग इति चेत्तर्हि ॐ रागस्यैव मूर्च्छाहेतुता वास्तवी, तथा च निःस्पृहाणां शरीर इव धर्मोपकरणेऽपि न मूर्च्छति व्यवस्थितं । एवं तद्विषयकर्मप्रक्रमपरिणामलक्षण आरम्भोऽपि निरस्तः कायेऽपि तुल्यत्वात्, तत्र यतनया नारंभ इति चेदत्रापि किं न तथा, अत एव शुद्धात्मरूपहिंसन परिणामलक्षणोऽसंयमोऽपि न, नापि परद्रव्यरतिः शुद्धात्मतत्त्वविरोधिनी, यतनाया एव सर्वश्रेयोमूलत्वात् ॥ ६ ॥ अथ परद्रव्यरतिमेव विकल्प्य दूषयति
9000
जा उवगरणे

300000000000000333900
Jainelibrary.org

Page #18

॥ ३ ॥
अध्यात्म० तह परदवम्मि रई परिणामो रक्खणाणुबन्धो वा । दुहओ तणुसममुवहिं पासन्तो किं ण लज्जेसि ॥७॥ तथा परद्रव्ये रतिः परिणामो रक्षणानुबंधो वा । उभयतस्तनुसममुपधिं पश्यन् किं न लज्जसे ॥ ७ ॥ परद्रव्ये रतिर्हि कायव्यापारमात्रपरिणामो वा संरक्षणानुबन्धि रौद्रध्यानं वा विवक्षितमायुष्मता ? नेदं पक्षद्वयं युक्तं, यतनया तद्दोषपरिहारात्, अन्यथा शरीरेऽपि तुल्ययोगक्षेमत्वात् तदुक्तं " सारख्कणाणुबन्धो रोद्दज्झाणन्ति ते मई होज्जा । तुल्लमियं देहाइसु पसंत्थमिह तं तहेहावि " संरक्षणं हि सर्वैर्मारणाद्युपायैस्तस्करादिभ्यो निजवित्तस्य सङ्गोपनं तस्यानु| बन्धः सातत्येन चिन्तनं तदायतनत्वाच्च वस्त्रादिकं शस्त्रादिवत् त्याज्यमितिचेत् ! कथं तर्हि जलज्वलन मलिम्लुचश्वापदा| हिविष कण्टकादिभ्यः संरक्षणानुबन्धस्य तौल्या देहादयोऽपि देवानांप्रियैस्य न त्याज्याः ? अथ हेयतायामनिष्टसाधनत्वं प्रयोजकं नच मोक्षसाधनत्वमत्या संरक्षणानुबन्धः शरीरस्यानिष्टो वस्तुतः सविशेषणे इत्यादिन्यायान् मोक्षसाधनत्व - |मत्यनुबन्ध एव पर्यवस्यति न संरक्षणानुबन्ध इति चेत्तदिदं यतनया धार्य्यमाणे धर्मोपकरणेऽपि तुल्यमिति, स्यादेतत् माभूत् संरक्षणानुबन्धिरौद्रध्यानायतनतया वस्त्रादेरध्यात्मप्रतिबन्धकत्वं, तथापि मानसात्मैकाग्र्य संवेदनप्रतिबन्धककायव्यापारानुषङ्गितया तद्विरोधित्वं भविष्यतीतिचेन्निरस्तमेवेदं प्रथमपक्षप्रतिबन्द्यां तथाऽपि वस्तुस्थितिमाहजो किर जयणापुवो वावारो सो ण झाणपडिवक्खो । सो चेव होइ झाणं जुगवं मणयवणकायाणं ॥ ८ ॥
यः किल यतनापूर्वी व्यापारः स न ध्यानप्रतिपक्षः । प्रत्युत स एव भवति ध्यानं युगपन्मनोवचनकायानाम् ॥ ८ ॥
१ प्रशस्त्रः. २ देहे. ३ चोरः ४ मूर्खस्य.
3000000
Jain Education

परीक्षा वृ०
॥ ३ ॥
jainelibrary.org

Page #19

00000000000000000000000
दिगम्बराणां खल्विदमभिमतं 'यत्परममुपेक्षासंयम प्रतिपत्तुकामोऽपि तथाविधसामग्रीवशात् तं प्रतिपत्तुमक्षमस्तद्वहिरङ्गसाधनमात्रमिममापवादिकमुपधिमातिष्ठते, सर्वहेयवर्जितसहजरूपापेक्षितयथाजातरूपत्वेन बहिरङ्गलिङ्गभूताः कायपुद्गलाः ,श्रयमाणतत्कालबोधकगुरुगीर्यमाणात्मतत्त्वद्योतकसिद्धोपदेशवचनपुद्गलाः, तथाधीयमाननित्यबोधकानादिनिधनशुद्धात्मतत्त्वद्योतनसमर्थश्रुतज्ञानसाधनसूत्रपुद्गलाः, शुद्धात्मतत्त्वव्यञ्जकदर्शनादिपर्यायतत्परिणतपुरुषविनीतताभिप्रायप्रवर्तकचित्तपुद्गलाश्चेत्युक्तं च "उवगरणं जिणमग्गे लिङ्गं जहजादरूवमिदि भणिदं । गुरुवयणपि य विणओ सुत्तज्झयणं च पण्णत्तन्ति” ॥ वस्तुधर्मस्तूत्सर्ग एव न पुनरपवाद इति । तथा च यथोक्तोपधिसन्निधापितकायिका क्रियापि चेत्परमोपेक्षारूपां मानसी क्रियां विरुणद्धि तर्हि कथं नानुपयुक्तबाह्योपधिभारस्तां विरुन्ध्यादिति। अत्रोच्यते। विहितोपधियतना हि न ध्यानविरोधिनी प्रत्युत सैव मनोवाकायध्यानात्मिका । ननु मानसमेव ध्यानं श्रुतं न वाचिकं न वा कायिकमिति चेत्तत्किं “ भङ्गियसुअं गुणन्तो वट्टइ तिविहंमि झाणंमीति" सूत्रोक्तं न स्मरसि ? स्मरामि न तु श्रद्दधे ध्यै चिन्तायामिति धात्वर्थस्य कायिकादावसम्भवादिति चेत्तत्किं धातोरनेकार्थतां नातिष्ठसे ? काममस्मि तथा तिष्ठेन परमत्र तदर्थान्तरकल्पनप्रयोजनमुपलभ इति चेत्तत् किमुक्तसूत्रसमाधानं तव न प्रयोजनं ? ओमिति चेन्नास्तिकोऽसि? तथापि | केवलिनां काययोगनिरोधस्य ध्यानत्वमातिष्ठमानस्य क इवान्यः पन्थाः शरणमिति रहसि पर्यालोचय । अत एवेदं परिभाषन्ते 'सुदढप्पयत्तवावारणं णिरोहोव विजमाणाणं । झाणं करणाण मयंण उ चित्तणिरोहमेत्तागन्ति' । स्यादेतत् यदि सुदृढः कायप्रयत्नः छद्मस्थसंयतस्य ध्यानं तर्हि केवलिनां देशोनपूर्वकोटी यावत्कथं न ध्यानसम्भवः ? इति,
-000000000000000000000000
Jain Educatio
n
al
For Private Personel Use Only
w
ww.jainelibrary.org

Page #20

अध्यात्म०
॥ ४ ॥
0660
330
उच्यते, आवश्यकादिव्यापाररूपव्यावहारिककायिकध्यानाभावात् कार्मणशरीरयोगाच्च लोपकरणतया नैश्चयिककायस्यैर्याभावाच्चेति ॥ ८ ॥ स्यादेतत् मोहक्षयेण तन्मूलभूत परद्रव्यप्रवृत्त्यभावाद्विषयविरक्ततयाऽधिकरणान्तराभावात् मनसो निरोधे तन्मूलचञ्चलत्वविलयादनन्त सहजचैतन्यात्मनि स्वभावे समवस्थानं ह्यनाकुलत्वसङ्गतैकाग्र्यसञ्चेतनतया ध्यान- (६) मुच्यते निश्चयतस्तदुक्तं " जो खविदमोहकलुसो विसयविरत्तो मणे णिरुम्भित्ता । समवट्ठिदो सहावे सो अप्पाणं हवदि झादा" तथा च कथं बाह्यक्रियासद्भावे परमाध्यात्मशुद्धिः समुज्जृम्भत इति, उच्यते
झाणं करणपयत्तो ण सहावो तण्ण जेण सिद्धस्स । इहरा ठाणविभागो कह सुक्कज्झाणभेआणं ॥ ९॥
ध्यानं करणप्रयत्नः न स्वभावस्तन्न येन सिद्धस्य । इतरथा स्थानविभागः कथं शुक्लध्यानभेदानाम् ॥ ९ ॥
करणानामेव सुदृढप्रवृत्त्याख्यस्तन्निरोधाख्यश्च व्यापारो ध्यानं न तूपदर्शितं स्वभावसमवस्थानं सिद्धानामपि ध्यानप्रसङ्गात् न च तेषां तदिष्टं यदाह भाष्यसुधाम्भोनिधिः “ जइ अमणस्स वि झाणं केवलिणो कीस तन्न सिद्धस्स । भन्नइ जन्न पयत्तो तस्स जओ ण य णिरुद्धत्तं” यदि तु सिद्धस्यापि स्वभावसमवस्थानरूपं नैश्चयिकं ध्यानमभिमतमेव तर्हि शुक्लध्यानभेदानां स्थानविभागः कथं सङ्गच्छते, यदाद्यपादद्वयं छद्मस्थस्यैव श्रेण्यारूढस्याग्रिमपादद्वयं निर्वाणगमनकाल एव केवलिन इति ॥ ९ ॥ अथ विषयविभागनियतं ध्यानमुक्तप्रयत्नरूपमेवास्तु नैश्चयिकं त्विदमेवेति चेन्न, तत्र धात्वर्थासंभवादनेकार्थतायाश्च संप्रदायपरतन्त्रत्वाद्यथाकथञ्चिद्विवक्षया च यावत् प्रशस्तशब्दवाच्यतायास्तत्रावकाशप्रसङ्गात्

परीक्षा वृ०
॥ ४ ॥

Page #21

தOOOOOOGRESORROOOOOOO
परिभाषाविप्लवप्रसङ्गाच्चेति किमल्पीयसि दृढतरक्षोदेन ! अस्तु वा स्वभावसमवस्थानं ध्यानं, विरुन्ध्याच्च तत्प्रशस्तापि बाह्यक्रिया, तथाऽपि नेयं श्रामण्यव्यभिचारिणीत्याहजा खल सरागचरिया सावि य उस्सग्गमग्गसंलग्गा। मोत्तुं अववायपदं अइप्पसङ्गी परविसेसो ॥१
- या खलु सरागचर्या साऽपि चोत्सर्गमार्गसंलग्ना । मुक्त्वापवादपदं अतिप्रसङ्गी परविशेषः॥ १०॥ __ या खलु सरागचर्या स्थविरकल्पचर्या साऽपि समितिगुट्यादिपवित्रितापवादपदमसंस्तरणाद्युपनीतं विहायोत्सर्गमार्गसंलग्नैव प्रतिषिद्धप्रतिषेवणात्मकापवादस्वरूपाननुविद्धत्वात्, ननु सर्वश्रेयोमूलं शुद्धोपयोग एवोत्सर्गो न पुनः प्राच्या सरागचर्येति चेदत्राहातिप्रसङ्गी परविशेष इति, उत्तरोत्तरेषामपेक्षया पूर्वपूर्वेषामपवादत्वे उत्सर्गापवादपदयोरुत्कर्षापकर्षपर्यायत्वापत्तेन चैवमस्ति किं तु कारणापोद्यो नियम उत्सर्गः कारणिको विधिस्त्वपवाद इति ॥१०॥ अथ गूढाभिसन्धेरात्मनोपायशतसंपातमालोक्य निकृष्टं स्वाशयमुद्भावयन् परः शङ्कतेनणु बझंगं साहणमववाओ अन्तरङ्गमुस्सग्गो। जा पुण सरागचरिया समुच्चिआ णेव सुद्धाए ॥११॥
। ननु बाह्याङ्गं साधनमपवादोन्तरङ्गमुत्सर्गः । या पुनः सरागचर्या सा समुञ्चिता नैव शुद्धया ॥ ११ ॥ पडिसिद्धसेवणं पुण णो अववाओ फुडो अणायारो। ता वत्थाई गन्थो णो उस्सग्गो ण अववाओ॥१२॥
प्रतिषिद्धसेवनं पुनर्नापवादः स्फुटोऽनाचारः। तद्वस्त्रादिर्ग्रन्थो नोत्सर्गो नापवादः।।१२।। उत्सर्गानुरोधी खल्वपवादः, उत्सर्गश्च सर्वोपधिप्रतिषेधेनात्मद्रव्यमात्रप्रतिबन्धो विशिष्टकालक्षेत्रवशावसन्नशक्तेश्च
000000000000000000000000
Jain Education

Page #22

अध्यात्म
SOOFFORCEFFOCCCC
यथाजातपुद्गलादिरुपधिश्छेदप्रतिषेधतया तमुपकुर्वन्नपवाद इत्यभिधीयते फलतस्तदा तदुपकारकत्वेप्येकान्तिकात्यन्ति-15परीक्षा वृक्ष कोपकारकत्वाभावेन स्वरूपतो हेयत्वात् स च बन्धासाधनत्वादप्रतिकुष्टोऽन्यत्रानुचितत्वादसंयतोऽप्रार्थनीयो रागादिकं विना धार्यमाणत्वात् मूर्छाऽजनकस्य कस्यचित् क्वचित्कदाचित् कथंचित्कश्चिदेव च ग्राह्य इति तदुक्तं “ अप्पडिकुटु | उवधि अपत्थणिजं असंजदजणेहिं । मुच्छादिजणणरहिदं गेण्हदु समणो जदि वि अप्पन्ति" ये तु श्रामण्यपरिणति प्रतिज्ञायापि जीवितकषायकणतया समस्तपरद्रव्यनिवृत्तिप्रवृत्तस्वभावप्रवृत्तिरूपां शुद्धोपयोगभूमिमारोढुं न क्षमन्ते ते तदुपकण्ठनिविष्टा एव तदुत्कण्ठुलमनसोऽपि शुद्धात्मवृत्तिमात्रेणावस्थितेष्वहंदादिषु तन्मात्रावस्थितिप्रतिपादकेषु च प्रवचनाभियुक्तेषु भक्तिवात्सल्याभ्यां तावन्मात्ररागोपनीतपरद्रव्यप्रवृत्तिपरिवर्तितशुद्धात्मवृत्तयः शुद्धात्मानुरागयोगरूपं शुभोपयोगमातिष्ठमाना गौणमेव चारित्रमुपलम्भन्ते न तु मुख्यं अतस्तेषां या काचन वन्दननमस्करणाभ्युत्थानानुग-1 मप्रतिपत्तिश्रमापनयनादिका शुद्धात्मानुरागयोगिना शुद्धात्मवृत्तित्राणनिमित्तानुजिघृक्षापूर्विका दर्शनज्ञानोपदेशशिष्यग्रहणतत्पोषणजिनेन्द्रपूजोपदेशरूपा च सरागचर्या सा नैव शुद्धोपयोगचर्यया समुच्चीयते केवलमवाचीयत एव तदुक्तं प्रवचनसारे “समणा सुद्धवजुत्ता सुहोवजुत्ता य होंति समयंमि । तेसुवि सुद्धवजुत्तो अणासवा सासवा सेसा ॥१॥ धम्मेण परिणदप्पा अप्पा जदि सुद्धसंपओगजुओ। पावदि णिबाणसुहं सुहोवउत्तो व सग्गसुहं ॥२॥ अरहन्तादिसु भत्ती व-16 |च्छलदा पवयणाभिजुत्तेसु । विजदि जदि सामण्णे सा सुहजुत्ता हवे चरिया ॥३॥ वंदणणमंसणेणहि अब्भुठाणाणुगमणप-12॥५॥ डिवत्ती।समणेसु समावणओ ण किंदिया रायचरियमि॥४॥दसणणाणुवदेसो सिस्सग्गहणं च पोसणं तेसिं । चरिया हि स
ஒருருருருருர்
Jain Education
Alional
For Private Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #23

60600000GGGGGGG000CCOGOS
रागाणं जिणिन्दपूओवेदसोय ॥५॥ उवकुणदि जोवि णिच्चं चादुवण्णस्स समणसंघस्स।कायविराहणरहिदं सोवि सरागप्पहाणो सो (णस्स)॥६॥” इति ।प्रतिषिद्धसेवनं पुनः कारणेऽपि कायविराधनादिरूपं नापवादः किं तुप्रकटोऽनाचार एव,शुद्धात्मवृत्तित्राणाद्यभिप्रायेणापि संयमविराधनया वैयावृत्त्यादिप्रवृत्त्या गृहस्थधर्मानुप्रवेशात्तदुक्तं “जदि कुणदि कायखेदं वेयावच्चत्थमुज्जदो समणो।ण हवदिरअगारी धम्मो सोसावयाणं सा(ज)॥१॥" अपरित्यक्तसर्वसावधव्यापारस्य हि तथाविधप्रवृत्त्या बहुपुण्यार्जनेन स्वल्पपापनिवृत्त्या तथाविधविशुद्धिसंभवात् , संयतस्य तु तादृगारम्भानान्तरीयकाशुभोपयोगेन श्रामण्यच्छेदादितिभावस्तस्माद्वस्त्रादिकं ग्रन्थ एव, तत्सत्त्वे उत्सर्गमार्गप्रवृत्तेस्तावद्रापास्तत्वाच्छुद्धोपयोगात्साधनस्य बाह्यद्रव्यस्यापवादतोप्यनादानात् कायखेदायतनतया शुभोपयोगेप्यनधिकाराच्चेति । अत्रोच्यतेउवकुणइ जह सरीरं सुद्धवओगं तहेव उवगरणं । जम्हा तओ मुणीणं सुए अणेगे गुणा भणिआ॥१३॥
उपकरोति यथा शरीरं शुद्धोपयोगं तथैव उपकरणं । यस्मात्ततो मुनीनां श्रुते अनेके गुणा भणिताः॥ १३ ॥ ___ यथा हि कायो दृढध्यानासनाभ्यासादिना परममनःस्थैर्यरूपशुद्धोपयोगमुपकुरुते तथा धर्मोपकरणमपि तथाहि-12 सौत्रिकौर्णिककल्पस्तावच्छीतार्तानां साधूनामार्तध्यानापहरणं भवति, तथा च स्वप्रतिबन्धकविलयात् माध्यस्थभावनाद्युपस्कृतधर्मध्यानादिरूपशुद्धोपयोगः समुज्जीवति, तथा ज्वलनज्वालनादिपरिहारेण ज्वलनतृणादिगतसत्त्वत्राणमपि भवेत्तैरेव शीतनिवृत्तेरित्युपधेर्चलनारम्भाद्यनुबन्धिस्वप्रतिबन्धकरौद्रध्याननिवारकतया शुभध्यानोपकारित्वं, तथा च 'कालचउक्कं उक्कोसएणं जहन्ने तियन्तु बोध' इति वचनानुरोधिभिः साधुभिः समस्तरात्रिजागरणं कुर्वद्भिश्चत्वारः
000000000000000
in Educatan
For Private & Personel Use Only

Page #24

अध्यात्म०
॥ ६ ॥
काला गृहीतव्या इति तुषारकण गणप्रवर्षिणि शीतकाले यतनया कल्पप्रावरणेनैव स्वाध्यायनिर्वाह इति । स्वाध्यायश्च धर्मध्यानालम्बनं “ आलम्बणाणि वायण पुच्छण परिअट्टणाणुचिन्ता य" इतिवचनात्तथा च ध्यानालम्बनोपकारकत्वमपि ॐ धर्मोपकरणस्योक्तं, तथा सच्चित्तपृथिवीधूमिकावृष्ट्यवश्यायरजःप्रदीप तेजःप्रभृतीनां रक्षापि तैः कृता भवति, तथा मृताच्छादनबहिर्नयनाद्यर्थं ग्लानप्राणोपकारार्थं च वस्त्रमभिमतं । एवं च भगवदाज्ञाराधनविशुद्ध्या ततोऽध्यात्मविशुद्धिः, तथा संपातिमरजोरेणुप्रमार्जनाद्यर्थ मुखवस्त्रं, आदाननिःक्षेपादिक्रियायां पूर्व प्रमार्जनार्थं लिङ्गार्थं च रजोहरणं, लिङ्गोदयादिवर्जनार्थं च चोलपट्ट उपयुज्यत इति । तदुक्तं विशेषावश्यके “किं सज्जमोवयारं करेइ वत्थाइ जइ मई सुणसु । सीयत्ताणं ताणं जलणतणगयाण सत्ताणं ॥ १ ॥ तह निसि चाउक्कालसज्झायज्झाणसाहणमिसीणं । महिमहियावासोसोरया इरक्खाणिमित्तं च ॥ २ ॥ सवसंवरुज्झणत्थं गिलाणपाणोवगारिमा (वा) भिमयं । मुहपत्तियाई चेवं परूवणिज्जं जहाजोग्गम् ॥ ३ ॥ तथा कल्पभाव्यादिष्वप्युक्तम् । कप्पा आयपमाणा अड्डाइज्जा य वित्थडा हत्था। दो चेव सोत्तिआ उन्निओ अ तइओ मुणेयबो ॥१॥ तणगहणाणलसेवाणिवारणा धम्मसुक्कझाणट्ठा। दिडं कप्पग्गहणं गिलाणमर (नय) णडया चेव ||२|| संपाइमरयरेणुपमज्जणट्ठा वयंति मुहपोत्तिं । नासं मुहं च बंधइ तीए वसहिं पमज्जन्तो ॥३॥ आयाणेणिक्खेवे ठाणणिसीए तुअट्टसङ्कोए। पुवं पमज्जणट्ठा लिङ्गट्ठा चैव रहरणं ॥ ४ ॥ उवायडे वा इत्थिहीखद्धपजणणे चेव । तेसिं अणुग्गहट्ठा लिंगुदयडा य पट्टो उ ॥५॥” एवं च पात्रेऽपि गुणा द्रष्टव्यास्तथाहि अनाभोगेन गृहीतानां संसक्तगोरसादीनां पात्रेणैव विधिना परिष्ठापनेन रक्षा कृता भवति अन्यथा तु हस्त एव गृहीतास्ते क्व क्रियेरन्, तथा पात्रं विना करपुटगृहीतसरसद्रववस्तुबिन्दुभिरधः पातिभिः कुन्थुकीटिकादिजन्तुसं
Jain Education
90

परीक्षा वृ
॥ ६॥
w.jainelibrary.org

Page #25

TT - TTTM Việt Tiệt Trinh Tế
वहेन च कथं चारित्रशुद्धिः, कथं वा ग्लानदुर्बलाद्यर्थ पथ्याद्यानयनादिनोपष्टम्भः, कथं वान्यस्य भक्तपानादिप्रदानानुपपत्त्या दानधर्मानुग्रहः, कथं वाऽलब्धिमतामशक्तानां प्राघूर्णकानां च लब्धिशालिभिः शक्तैर्वास्तव्यैश्चोपकारानुपपत्त्या समत्वमिति तदुक्तं "संसत्तसत्तगोरसपाणयपाणीयपाणरक्खत्थं । परिगलणपाणधायणपच्छाकम्माइयाणं च ॥१॥ परिहारत्थं पत्तं गिलाणबालादुवग्गहत्थं च । दाणमयधम्मसाहणसमया चेवं परोप्परउत्ति ॥२॥" एवं मात्रकादिगुणा अपि ज्ञेयास्तथा च धर्मोपष्टम्भकतया शरीरमिव वस्त्रादिकमङ्गीकार्यमेव, बाह्यसाधनतामात्रेणापवादिकत्वस्याबाधकत्वात्तत्सङ्ग|ऽपि शरीरसङ्ग इव स्वसामग्रीसान्निध्ये सति परमोपेक्षाया अप्रतिरोधाच्च ॥१३॥ अत्र कश्चिदुपहासशीलो मोहोदयविवशीभावावसन्नपूर्वापरविचारचातुरीकः शङ्कतेजह उवहिभारगहणं इटं दुज्झाणवजणणिमित्तं । तो सेयं थीगहणं मेहुणसण्णाणिरोहट्ठा ॥ १४ ॥
यधुपधिभारग्रहणं इष्टं दुानवर्जननिमित्तम्। तत् श्रेयः स्त्रीग्रहणं मैथुनसंज्ञानिरोधार्थम् ।। १४॥ ___ आध्यात्मिका हि कुमारपालादयो रहसि गोष्ठयामासीनाः स्वैरमित्थमुपहसन्ति यत् दुानवर्जनार्थमुपधिकलापं| श्रेयःकाम्यया ये प्रतिगृण्हन्ति तेषां पुरुषवेदनीयोदयप्रभवतीबवेदनोपनीतमार्तध्यानमपनिनीषतामनेककामिनीकामनाविडम्बननिग्रहाय लावण्यगुणविजितोर्वशीकृतविश्वा च स्वीकरणीयैव मनोहारिणी हरिणलोचनाऽपि । अथ "स्त्रीसम्भोगेन | यः कामज्वर प्रति चिकीर्षति । स हुताशं घृताहुत्या विध्यापयितुमिच्छतीति"वचनान्न दुानापहारिणी हरिणाक्षी प्रत्युत | तन्निबन्धनमेव । तर्हि वस्त्रादिकमपि मू हेतुत्वात् दुाननिबन्धनमेवेति तुल्यं, तदेवमुपहसतामज्ञानितामाविष्कुर्वनाह
000000
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
MaMainelibrary.org

Page #26

अध्यात्म० एयं विदूसगाणं वयणं मयणंधवयणमित्र मोहा । अण्णह समोवहासो देहाहाराइगहणे ॥ १५ ॥ एतद्विदूषकाणां वचनं मदनान्धवचनमिव मोहात् । अन्यथा सम उपहासो देहाहारादिग्रहणेऽपि ॥ १५ ॥
॥७॥
इदं हि वचनं विदूषकाणां हास्यमोहनीयोदयसमुज्जीवितात् सिद्धान्तविराधनाध्यवसायप्रसूतादज्ञानादेवोपजायते वेदमोहोदय मदिरोन्मादविधुरीकृतशक्तेरिव रजः पर्वादिसमयोचितं निर्विवेकतया यथा तथा प्रलपितं, न खलु महामोह - शैलूषपारवश्यं विना सम्भवत्यमूहग्नर्त्तनप्रकारः, कथमियमविचारितोक्तिरिति चेदित्थं क्षुद्वेदनादिप्रतिकारार्थमाहारादौ महर्षीणां प्रवृत्तिं स्वीकुर्वतः स्वस्यापि स्वोपहासभाजनत्वसङ्गात्, अथाहारादिप्रवृत्तिः क्षुद्वेदनामेव प्रतिकुरुते न तु किश्चिदॐ पकुरुत इति चेत्तुल्यं धर्मोपकरणेऽपि ॥ १५ ॥ अथैतेषामान्ध्यविध्वंसाय यथा न परापेक्षे रागद्वेषयोः प्राशस्त्याप्राशस्त्ये तथाहरागस्स व दोसस्स व उद्दिस्स सुहासुहे सुहासुहया। जइ पुण विसयापेक्खा कह होजा तो विभागो सिं १६ रागस्य वा द्वेषस्य वा उद्दिश्य शुभाशुभे शुभाशुभता । यदि पुनर्विषयापेक्षा कथं भवेत्तद्विभाग एतेषाम् ।। १६ ।। रागद्वेषयोर्हि स्वरूपतोऽप्रशस्तत्वमेव पापप्रकृतित्वादर्हद्भक्त्यादिशुभोद्देशेन च रागः प्रशस्यते कलत्रसेवाद्यशुभोद्देशेन वन तथा, द्वेषस्तु विपर्ययतः प्रशस्तोद्देशेनाऽप्रशस्तोऽप्रशस्तोद्देशेन च प्रशस्त इति तदुक्तमावश्यकवृत्तौ " स च प्रशस्तेतर| भेदः प्रशस्तोऽज्ञानादिगोचरस्तथा ह्यज्ञानमविरतिं मिथ्यात्वं च द्वेष्टि, अप्रशस्तस्तु सम्यक्त्वादिगोचर इति” एवं प्रवृतिरपि तादृशरागद्वेषोद्देश्यमेवोद्देश्यी (शी) कृत्य प्रादुर्भवन्ती प्रशस्ताऽप्रशस्ता च धर्माधर्मजननी । न च रागादेव प्रवृर्त्तिर्न तु द्वेषात् शत्रुहननादावपि जिघांसयैव प्रवृत्तेन्निवृत्तेरपि जिहासयैव सम्भवादिति वाच्यं । जिघांसाजिहासयोरपि
10000
Jain Educational

H
परीक्षा वृ०
॥ ७ ॥
jainelibrary.org

Page #27

द्वेषव्यापारादेवोदयात् । विशिष्टेष्टसाधनत्वज्ञानविशिष्टानिष्टसाधनत्वज्ञानतदुभयासाधनत्वज्ञानान्येवोपादित्साजिघांसाजिहासाजनकानीतिचेन्न तथापीष्टानिष्टत्वयो रागद्वेषाधीनत्वाद्, अन्यथा विपर्ययप्रसङ्गादपि च सम्यग्दृशोपि चक्रवादयः संसारकर्मणि बलवदनिष्टानुबन्धित्वं प्रतिसन्दधाना रागादिपारवश्यं विना कथं प्रवर्तिष्यन्ते तस्मादनन्तानुबन्धिवि|लयोदितसम्यग्दर्शनाविनाभाविप्रशस्तविषयरागद्वेषाभ्यां मोक्षोपादान(दित्सा)संसारजिहासे प्रगल्भमाने अपि चारित्रमोहप्रतिबन्धकसत्त्वान्न तदुपादानहानोपायेषु प्रवृत्तिं जनयितुम्प्रभवत एवमुत्तरोत्तरप्रतिबन्धकविलये तु क्रमेण लब्धं सरागं चारित्रमप्यन्ततः सुकृतानुमोदनदुष्कृतगर्हादिपरिणामोपकारि प्रशस्तरागद्वेषकणसंकीर्णमेव । तथाविधकारणवशाच्च सुमङ्गलसाध्वादेस्तादृशापवादसेवने तथाविधद्वेषोऽपि न मूलतो दोषाय, प्रशस्तरागस्येव प्रशस्त द्वेषस्य तथाविधचारित्रपरिणा|माप्रतिबन्धकत्वाद् । अथ स्फटिकस्य जपाकुसुमोपरागस्थानीयं सरागचारित्रं तापिच्छकुसुमसंसर्गस्थानीयो द्वेषः कथमुप| कुर्यादितिचेद्रागोऽपि कथं? प्रशस्तोद्देशेन तद्रूपपरिहारादितिचेत्तुल्यमिदमन्यत्र, एतेन विशुद्धिसङ्क्लेशाङ्गतया तस्य द्वैविध्यं व्याख्यातं, प्रत्याख्यातं च "परिणामादो बन्धो परिणामो रागदोसमोहजुदो। असुभो मोहपदेसो सुहो व असुहो हवदि अपणोत्ति” स्ववचनोद्भावनमपि । नन्वेवं प्रशस्तरागवत् सुमङ्गलसाध्वाधुचितो द्वेषोऽपि सर्वदा भवन्ननुमत एव स्यादितिचेन्न कारणिकद्वेषस्य विना कारणमननुगुणत्वाद् ।गृहस्थानामेव तादृशकारणेऽधिकार इति चेन्न तथाविधलब्धिभाजो गृहस्थस्थाभावे लब्धिमतः श्रमणस्यापि विशिष्टसङ्कायुपकारस्य कूपखननदृष्टान्तेनानुकूलत्वात्सार्वदिक्त्वकादाचित्कत्वाभ्यामेव गृहस्थानगारिणोः प्रभावकताविशेषाद् । उत्कृष्टश्रावकस्यापि गौणधर्मालम्बनतया नात्राधिकार इति चेदत एव
00000000000000000000000
Jain Educa
For Private
Personal use only
ww.jainelibrary.org

Page #28

अध्यात्म
000000000000000000
दराग्रहीतोऽसि गौणत्वेऽपि स्वकृतिसाध्यत्वे सत्यन्यकृत्यसाध्यकर्माधिकारितया विशेषविश्रामात्पुष्टालम्बनतया यति-परीक्षा वृ० हितावहत्वाच्च । न हि यथाकथंचिदपवादसेवनमेव हितावहं बमोऽपि तु पुष्टालम्बनं यदागमः "आलंबणेण केण य जे मन्ने सञ्जमम्पमायन्ति । णहु तं होइ पमाणम्भूअत्थगवेसणङ्कुजा ॥१॥" तादृशापवादे प्रमादयोगेन प्राणव्यपरोपणरूपा हिंसा कथं न श्रामण्यविरोधिनीतिचेन्न, वर्जनपरिणत्योपायान्तरं चिन्तयतोऽपि तदभाव एवानुजिघृक्षया सङ्कोपकारपरायणस्योपयोगशुद्ध्या वस्तुतो योगदुष्प्रणिधानाभावादित्यन्यत्र विस्तरः । यदि तु स्वरूपतः प्रशस्तवि. षयालम्बनतयैव रागस्य प्राशस्त्यं द्वेषस्तु नैवमसंभवादित्युद्भाव्यते, तर्हि प्राशस्त्याप्राशस्त्यरूपविषयविभाग एव विप्लवेत, उपेयेच्छाया वस्तुतो मोक्षालम्बनत्वेपि विहारादीनां तदुपायेच्छालम्बनानां स्वरूपतोऽशुद्धत्वाद्, विहितकर्मत्वेन प्राशस्त्यमिति चेन्न, साधारण्येन पक्षपातानवकाशादस्माकमप्यत्रैव निर्भराभोगनिमित्ततया चारित्रानुरागस्याभव्यानामपि संभवात्तव्यावृत्तप्राशस्त्याभिधानाय प्रशस्तोद्देशेनेत्यभिधानात् । तस्माद्विहारादाविव धर्मोपकरणेऽनुरागस्य मोक्षानुरागप्रवृत्ततया नाप्रशस्तत्वमिति ॥१६॥ अथ रागद्वेषयोरेव स्वरूपं प्रसङ्गतो निक्षेपनयविभागेन पर्यालोचयतिनामंठवणा दविए रागो दोसो अभावओ चउहा । कम्मं जोग्गं बद्धं बज्झन्तमुदीरणोवगयं ॥१७॥
नाम स्थापना द्रव्यं रागो द्वेषश्च भावतश्चतुर्की । कर्म योग्यं बद्धं बद्ध्यमानमुदीरणोपगतम् ॥ १७ ॥ णोकम्मदव्वराओ णायव्वो वीससा पओगा य । सञ्झाइकुसुभाई दोसो दुट्टव्वणाईओ ॥ १८॥
नोकर्मद्रव्यरागो ज्ञातव्यो विश्रसा प्रयोगाच्च । सान्ध्यादिकुसुम्भादिः द्वेषो दुष्टप्रणादिकः ।। १८ ॥
@@000000000
Jain Education des del
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #29

OOGO
जं रागदोसकम्मं समुइण्णं जे तओ अपरिणामा । ते भावरागदोसा वुच्छमिहं णयसमोआरं ॥१९॥
यद्रागद्वेषकर्म समुदीर्ण ये ततश्च परिणामाः । ते भावरागद्वेषाः वक्ष्ये इह नयसमवतारम् ॥ १९ ।। कोहो माणो दोसो माया लोभो अरागपज्जाया। सङ्गहणयमयमेयं दोसो मायावि विवहारा ॥ २०
____ क्रोधो मानो द्वेषो माया लोभश्च रागपर्यायौ । सङ्ग्रहनयमतमेतत् द्वेषो मायापि व्यवहारात् ॥ २० ॥ |उज्जुसुअस्स य कोहो दोसो सेसेसु णत्थि एगन्तो।कोहो च्चिय लोहो च्चिय माणो माया य सदस्स ॥२१॥
जुसूत्रनयस्य क्रोधो द्वेषः शेषेषु नास्त्येकान्तः । क्रोध एव लोभ एव मानो माया च शब्दस्य ।। २१ ॥ नामस्थापनाज्ञशरीरभव्यशरीरद्रव्यरूपा रागद्वेषाः सुगमाः। तद्व्यतिरिक्तद्रव्यात्मा रागो द्वेषश्च द्वधा । कर्मद्रव्यरूपो नोकर्मद्रव्यरूपश्च । तत्राद्यश्चतुर्की । बन्धपरिणामाभिमुखा योग्यकर्मपुद्गलाः १ प्रारब्धवन्धक्रिया बध्यमानपुद्गलाः २ उपरतबन्धक्रिया बद्धकर्मपुद्गला ३ उदीरणाकरणेनोदीरणावलिकोपगता ४ अद्याप्युदयानुपगताश्च कर्मपुद्गला इति । नोकर्मद्रव्यरागस्तु सन्ध्याभरागादिवैश्रसिकः, कुसुम्भरागादिश्च प्रायोगिक, इति द्वेधा । नो कर्मद्रव्यद्वेषस्तु दुष्टवणादिरूपः, भावरागद्वेषौ तु उदयप्राप्ते तत्कर्मणी तदुदयोद्भूतावभिष्वङ्गाऽप्रीतिलक्षणो जीवपरिणामौ वा, तत्राप्यभिष्वङ्गस्त्रेधा दृष्ट्यनुरागो, विषयानुरागः, स्नेहानुरागश्चेति, तत्र प्रथमः कुप्रवचनाभिनिवेशो, द्वितीयस्तु शब्दादिविषयानुषङ्गः, तृतीयस्तु विषयाद्यनधीनोऽविनीतेष्वपि सुतबान्धवादिषु ममत्वपरिणाम इति । अथात्र नयविभागःप्रदश्यते तत्र सङ्घह
G
Jain Education
For Private
Personel Use Only
भीjainelibrary.org

Page #30

अध्यात्मक
100000000000000000000000
नयस्तावदाह-क्रोधमानपरिणामावप्रीतिसामान्याद् द्वेषो मायालोभौ त्वभिष्वङ्गसामान्याद्राग इति,व्यवहारस्त्वाह-मायापि परीक्षा वृ० परोपघाताय प्रयुज्यमानत्वाद् द्वेष एव, रागस्तु न्यायोपात्तवित्तादिषु मूपिरिणाम एवान्यायोपात्ते तु मायादिकषायस्य संभवात् । तथा च परोपजिघांसाहेतुत्वं द्वेषत्वं, मू हेतुत्वं रागत्वमितिफलितं । ऋजुसूत्रस्तु सूत्रयति-क्रोधस्तावदप्रीत्यात्मकत्वाद् द्वेषः, शेषाणां तु नैकान्ततो रागत्वं द्वेषत्वं वा, यतः सांप्रतग्राही स न क्रमिकमुपयोगद्वयं तुल्यवत्स्वीकुरुते तथा च तस्य न समुच्चयवादः, किं तु स्वगुणाभिष्वङ्गपरिणतिसमये मानो रागः, परगुणद्वेषोपयोगकाले च स द्वेषो, मायालोभावपि परोधातोपयोगसमये द्वेषरूपौ, मूछोपयोगसमये तु रागरूपाविति । शब्दनयास्तु सङ्गिरन्तेमानमाययोः स्वगुणोपकारव्यापारपरिणामा लोभांशा एव परोपघातपरिणामाश्च क्रोधांशा एवेति क्रोधलोभावेव रागद्वेषौ पर्यवस्यत इति । इदं च कषायमाश्रित्योक्तं । नो कषाये तु वेदत्रयं, हास्यरती च रागो,ऽरतिशोकभयजुगुप्साश्च, द्वेष,इति ध्येयं,परेषांपुनरियमपि परिभाषा शुद्धनिश्चयनयेन तावन्नास्त्येवात्मनो रागो द्वेषो वा,अशुद्धनिश्चयनयेन तु मूर्छा-16 परिणामो रागः, संक्लेशविशुद्धिभ्यां द्विधाकृतस्वरूपःसङ्क्तेशैकरूप एव चाप्रीतिपरिणामो द्वेष, अनुपचरितासद्भूतव्यवहारनयेन च पौद्गलिके रागद्वेषकर्मणी, उपचरितासद्भुतव्यवहारनयेन च बाह्यः कुसुम्भादिराग इति'। नन्वेवं राग उपघातपरिणामाङ्गीकृतद्वेषवेषः सङ्क्तिश्यतां विशुद्ध्यतु चानुग्रहपरिणामप्रकटीकृतस्वस्वरूपो न तु क्रोधैकरूपो द्वेषोपि तस्यानुग्रहार्थत्वे द्वैविध्यप्रसङ्गादिति चेत् प्रवचनाभिप्रायानभिज्ञोऽसि एकैकव्यभिचारकाल एव ऋजसूत्रभजनाप्रवृत्तेरभिष्वङ्गरूपरागांशस्यापि स्वतोऽविशुद्धत्वादन्यथा तस्य द्वैविध्यविलोपप्रसङ्गात्, परापेक्षायाश्चोभयत्र तुल्यत्वात्, फलत उपघाता
200000000000000000000000
Jain Education

INo.jainelibrary.org

Page #31

Jain Educatio
त्मकवचादिति ( वत्ताया) निश्चयतो द्वयोरपि तुल्यत्वात्, उपकाराननुबन्ध्युपधातपरिणामत्वस्य च दुष्कृतानुतापादावसि - द्धत्वादिति दिक् | १७ १८ १९ २० २१ । अथ निश्चयतो रागद्वेषयोः परद्रव्यप्रवृत्तिजन्यजनकभावो नास्तीत्युपदिशतिपरदवम्मि पवित्तीण मोहजणिया व मोहजण्णा वा । जोगकया हु पवित्ती फलकंखा रागदोसकया ॥२२॥ परद्रव्ये प्रवृत्तिर्न मोहजनिका वा मोहजन्या वा । योगकृता खु प्रवृत्तिः फलकाङ्क्षा रागद्वेषकृता ॥ २२ ॥
न हि परद्रव्यमात्मपरिणामरूप मोहजनकं निश्चयतः परपरिणामस्य पराजन्यत्वाद्, नापि तत्प्रवृत्तिस्वरूपात्मधर्म एव | मोहजनको मोहोदयपरिणतात्मन एव चरमक्षण कोडीकृतातिशयस्य तज्जनकत्वात् । किं च स्वावधि पृथक्त्वप्रतियोगित्वं © हि परत्वं तच्च न स्वस्मिन्नेव तथा च कथं प्रसन्नचन्द्रादीनां परद्रव्यप्रवृत्तिं विनाऽपि मोहराजपारवश्यं । दुर्मुखवचनश्रवणाहित मनोव्यापारादेव तस्य द्वेषोदय इति चेत् सुमुखवचनश्रवणाद्रागोदयोऽपि न कुतस्तस्मात्तत्तक्रम (तत्तत्कर्म) वृतिलाभकाल एव तत्तत्कार्यजनकः । परप्रवृत्तिस्तु क्वाचित्कतयोपयुज्यते मानसव्यापाररूपाया अप्युपेक्षात्मिकायास्तस्या राQ गाजनकत्वाद् । यदि तु प्रवृत्तिमात्रमेव मोहजनकं तर्हि सुषुप्त्यवस्थायामपि श्वासप्रश्वासादिप्रयत्नः स्पष्टचैतन्यरूपं रागादिकमुत्पादयेत् सूक्ष्मतदुत्पादे च प्रमाणाभावः । एतेन रागद्वेषयोः प्रवृत्तिजनकत्वमप्यपास्तं । नन्वेवं सकलतान्त्रिकसिद्धं रागजन्यत्वं प्रवृत्तेर्विप्लवते इत्याशङ्कायामाह - योगकृतेति प्रवृत्तिसामान्यं प्रति हि योग एव हेतुर्वीर्यान्तरकर्मक्षयक्षयोपशमजन्यस्यापि वीर्यस्य नियमतो योगान्वयव्यतिरेकानुविधानादत एव क्षायिक्यपि वीर्यलब्धिः स्वहेतुयोगविलयादेव विलीयत इति सिद्धान्तः । योगश्च वस्तुत एकरूपोपि व्यापारभेदात् त्रिधा भिद्यते तदुक्तं वि० “किंपुण
,
100

3500

Page #32

अध्यात्म
॥१०॥
00000000000000000000
तणुसंरम्भेणं जेण मुंचइस वाइओ जोगो। मण्णइ अस माणसिओ तणुजोगो चेव य विभत्तो॥१॥ तणुजोगो च्चिय मणवय
परीक्षा वृ० जोगा काएण दबगहणाओ। आणापाणुवण चे तओवि जोगन्तरं हुज्जा॥२॥तुल्ले तणुजोगत्ते कीस व जोगन्तरन्तओण को। मणवयजोगा व कया भण्णइ ववहारसिद्धत्थं" ॥३॥ अथ वा कायगृहीतवाङ्मनोद्रव्यसध्रीचीनजीवव्यापारात्मके स्वतन्त्रे एव वाङ्मनसी योगौ तदुक्तं तत्रैव । “अहवा तणुजोगाहियवयदव्वसमूहजीववावारो। सो वयजोगो भण्णइ वाया णिसिरिजए जेणं ॥१॥ तह तणुवावाराहियमणदबसमूहजीववावारो । सो मणजोगो भण्णइ मण्णइणेयं जओ| तेणंति॥२॥" एवं च मानसादिप्रवृत्तिं प्रति मनोयोगत्वादिनापि हेतुत्वं, अत एव सुषुप्तावस्थायां काययोगाहितश्वासप्रश्वासादिव्यापारसम्भवेऽपि मनोयोगव्यापाराभावान्नोपयोग इति तदा ज्ञानानुत्पत्तिनिर्वोहायोपयोगाभावभणितिराकरे व्य-10 वस्थिता, फलार्थिप्रवृत्तिं प्रति च फलेच्छापि हेतुः, सा च नियमात् रागद्वेषकृता,मोक्षेच्छाया अपि निश्चयतः परमनि:स्पृहाणामनादेयत्वात्, अत एव "तो मुअइ नाणवुहि भविअजणविबोहणट्ठाए।" इत्यत्र कृतकृत्यस्य भगवतः किं कथनप्रयोजनं भव्यानिवाभव्यानपि वा किमसौ न बोधयतीति परप्रत्यवस्थाने उदीर्णतीर्थकरनामा भगवान्न सर्वथाकृतकृत्यस्तदुदयक्षपणोपायश्च धर्मोपदेशादिरेवेति तत्रास्य प्रवृत्तिरुचिता, कृतार्थत्वेऽपि रवे सकत्वस्वाभाव्यमिव भगवतोप्यनुपकृतोपकारित्वं स्वभावादेव, स्वतो रागद्वेषौ विनाऽपि तदुदयात्, कमलकुमुदयोर्विकाशसङ्कोचाविव भगवदुप- ॥१०॥ देशादपि भव्याभव्ययोः प्रतिबोधाप्रतिबोधावपि स्वभावादेवेति समाधानदानादप्यतृप्तिभाजामाशाम्बराणां रागं विना कथं सत्र प्रवृतिरित्याशापि पूरिता । स्वफलाभिष्वङ्गं विनैव परमकारुणिकप्रवृत्तेः परोपकारस्य च (स्यैव) याथात्म्येनैव द्वेष
0000000000000000000000
in Education :
For Private & Personel Use Only
Hojainelibrary.org

Page #33

विना प्रतिनियमादित्युपरिष्टाद्वक्ष्यते । तस्मात् परद्रव्यप्रवृत्तिर्न रागद्वेषजनकतया ध्यानप्रतिवन्धिकाऽपि तु विषयान्तरसञ्चारसामग्रीत्वेन, यत्र तु मुखवस्त्रिकादिप्रत्युपेक्षणादौ प्रवृत्तिरावश्यकादिध्याने न विरोधिनी प्रत्युत तदनुरोधिनी तत्र तयैवाध्यात्मशुद्धेः शुद्धात्मोपलम्भाद्भयांसः सिद्धिमध्यासते स्मेति श्रयते।कथमिति चेत् ? तथाविधावश्यकादिक्रिया कालान्तर्भविष्णुश्रेणिसमापनयोग्यसूक्ष्मान्तर्मुहूर्त्तभाविना परमात्मलयेन मोहक्षयादिति गृहाण । नन्वेवं "इत्येतस्मिन् गुणस्थाने नो सन्त्यावश्यकानि षट् । सन्ततध्यानसद्योगात् शुद्धिः स्वाभाविकी यतः” इति कथमिति चेत्? कर्मशमनक्षपणोन्मुखस्य प्रारम्भकस्य तन्निष्ठस्य निष्पन्नयोगस्य वा ध्यातुरविरलमानसव्यापारादेव शुद्धावावश्यकाद्यनुपयोगो नत्वावश्यकादिक्रियायास्तत्प्रतिबन्धकत्वमित्यभिप्रायोऽत एवाथावश्यकानामभावेऽपि शुद्धिमाहेति तदवतारणिकान्यथा | कथमपि सङ्गच्छन्ते (न संगस्यते)। ये खल्वत्यन्तमप्रमादितयात्मध्यानत एव व्याप्रियन्ते तेषामावश्यकादिक्रियां विनैव | शुद्धिर्ये तु जीवनप्र(प्र)मादकणतया नैवंविधास्तेषामावश्यकादिद्वारैव शुद्धेरध्यात्मलाभ इत्येतदभिप्राय इति दृढतरमालोचनीयं । ननु तथाप्यपकृष्टमार्गादुत्कृष्टमार्ग एव श्रेयानिति शुद्धोपयोग एवाश्रयणीयो न तु संभावितशुभोपयोगोपि | स्थविरकल्पिकमार्ग इति चेत्तदिदमत्यावेशात् प्रथमसोपानमपहायैवोपरि प्रासादारोहचापलमायुष्मतः। किं चैवं त्वरमाणः।
प्रथममेव शैलेशीचरमसमयं किमिति न धावसि, तस्यैव निश्चयतो मोक्षहेतुत्वात् तदुक्तं धर्मसंग्रहण्याम् “ सो उभयलक्खयहेऊ, सेलेसीचरमसमयभावी जो । सेसो पुण णिच्छयओ, तस्सेव पसाहगो भणिओत्ति ।" स धर्म उभयक्षयहेतुः
धर्माधर्मोभयक्षयकारी यः शैलेशीचरमसमयभावी, शेषः पुनस्तस्यैव शैलेशीचरमसमयभाविन एव धर्मस्य प्रसाधक
1000000000000000000000000
Đeos osses cootee Gees
Jain Education
a
l

inbrary 09
IC

Page #34

Thu TTTM Tin tức
॥११॥
अध्यात्म.. उपकारको भणित इति । अग्रिमोपकारकतया पूर्वपूर्वोपयोगे तु जिनकल्पमिव स्थविरकल्पमपि किमिति नाद्रियेथाः। परीक्षा वृ०
1 एतेन दिगम्बराणामुत्कृष्टः पन्थाः सिताम्बराणां तु न तथेति मुग्धजनाशङ्कापि परास्ता, पूर्वपूर्वमार्गविलोपे फलत उत्तरो-10
त्तरमार्गविलोपात् ॥२२॥ अथ वस्त्रादेर्यग्रन्थत्वमाशङ्कितं तन्निराकर्तुमाहवत्थाइ णेव गन्थो मुणीण मुच्छं विणेव गहणाओ। तह देहपालणट्ठा जह आहारो तुहवि इट्टो॥२३॥
वस्त्रादि नैव ग्रन्थो, मुनीनां मूच्छी विनैव ग्रहणात् । तथा देहपालनाथै, यथाहारस्तवापीष्टः ॥ २३ ॥ जह देहपालणट्टा जुत्ताहारो विराहगो ण मुणी। तह जुत्तवत्थपत्तो विराहगो व णिदिट्टो ॥ २४ ॥
यथा देहपालनार्थ युक्ताहारो विराधको न मुनिः । तथा युक्तवस्त्रपात्रो, विराधको नैव निर्दिष्टः ।। २४ ।। | मुनीनां वस्त्रादिकं न ग्रन्थः मूर्छाऽनिमित्तकप्रवृत्तिविषयत्वाद्देहपालनार्थमुपादीयमानत्वात् आहारवत् । न च पूर्वानुमाने यदि मूर्छा विनोपादीयेत तीकस्मादेवोपादीयेतेति बाधकस्तर्कः, उत्तरानुमाने चाविरतेस्तथोपादीयमाने व्यभिचार इति वाच्यं । आहारादौ यतीनां मूछी विनैव प्रवृत्तेरसिद्धव्याप्तिकत्वात्तर्कस्योत्तरत्र च देहपालनार्थमित्यनेन विधिविषयोपदर्शनाद्विहितस्योपादीयमानत्वादित्यर्थाद, विहितत्वं कथमिति चेत् आहारवद्यतनया संयमोपकारिदेहत्राणार्थत्वादितिभावः । वस्त्रादिकं ग्रन्थः मूर्छाहेतुत्वात् कनकादिवदित्यनेन सत्प्रतिपक्षत्वमिति चेत् ग्रन्थत्वमपि । मू हेतुत्वम् यदि तदा हेतोः साध्याविशेषप्रसङ्गः, साध्ये हेतुत्वं स्वरूपयोग्यता हेतौ तु फलोपधानमिति चेत् नासिद्धव्याप्तिकत्वात्, ग्रन्थव्यवहारविषयत्वं साध्यमितिचेद्व्यवहारो यदि लौकिकस्तर्हि मूर्छाहेतुतृणादौ व्यभिचारो, यद्य
00000000000000000000
Tin t
ức Tin tức Tin tức (
Jain Education
For Private Personel Use Only
A B C «
w.jainelibrary.org

Page #35

00000000000000000000000
लौकिकस्तहि बाध एव । यदि भयहेतुत्वादिक ग्रन्थत्वं तदाऽप्रयोजकत्वं, मूर्छाहेतुत्वेन भयादिहेतुत्वायोगात् । परिग्रहजन्यबन्धहेतुत्वं ग्रन्थत्वमितिचेन्न, बन्धहेतुत्वमात्रस्यैव तत्रौचित्यात् , यत्युपकरणस्याप्यविरतबन्धहेतुत्वेन सिद्धसाधनाच्च । हेतौ साध्ये च यतीनामित्युपादाने चासिद्धिबाधौ । येषां मू हेतुत्वं तेषां ग्रन्थ इति वक्तुमभिमतमितिचेत् काममभिमतं नः, येषां कनकादिकं ग्रन्थस्तेषां वस्त्रादेरपि ग्रन्थत्वात्, सामान्यतस्तु कनकयुवत्यादिक अपि न ग्रन्थ आहारादिवदेहार्थत्वात् यदाह-"आहारो व न गन्थो, देहन्ति विसघायणहाए । कणगम्पि तहा जुवई, धम्मंतेवासिणीमित्ति।" नन्वेवं ग्रन्थाग्रन्थव्यवस्थाविलोपः स्यादितिचेदत्राहुः। “तम्हा किमत्थि वत्थु, गन्थो गन्थो व सबहा लोए । गन्थो गन्थो व मओ, मुच्छममुच्छाइ णिच्छयओ ॥१॥ वत्थाइ तेण जं जं, सञ्जमसाहणमरागदोसस्स । तं तमपरिग्गहो च्चिय, परिग्गहो जं तदुवघाई ॥२॥” यद्यपि निश्चयतो मूच्छव ग्रन्थः"मुच्छा परिग्गहो वुत्तो” इति वचनात्तथाप्यत्र मूर्छा|जननपरिणतं द्रव्यं ग्रन्थ इति व्यवहारोऽपि विशुद्धतया निश्चयत्वेनोक्तः । ननु भवतामपि न ग्रन्थ इति साध्यस्य कोऽर्थ इति चेन्मू हेतुत्वमिति गृहाण । मूर्च्छया प्रवृत्तिरेव हि पुनः पुनस्तदनुसन्धानजननी दृढतरवासनां प्रसूते । अथप्रसन्नचन्द्रादीनांप्राथमिकदुर्मुखवचनश्रवणादिप्रवृत्ती रागोपरागविषयोपरागसामग्रीद्वयसमाजादेवोभयोपरागोपश्लिष्टस्वभावेति मूर्छाऽजन्या तत् प्रवृत्तिः कथमुत्तरोत्तरमूर्छाजननीति चेन्न यौगपद्येऽपि विषयोपरागत्य रागोपराग-| लाजन्यत्वात् । मोक्षेच्छादिरूपो रागस्तु न तादृग् रागवासनाजनक इति वढेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवद्विपयाभिष्वङ्गवा-|
सनां विनाश्य स्वयमपि नश्यतस्ततोऽध्यात्मशुद्धिरिति ध्येयं । यत्र तु वस्त्रादिकं न ग्रन्थो मूर्छाऽजनकत्वादिति |
पुन्छममुच्छा शक्ति निश्चयत्वे शुद्धतया निधयह पुनः पुनः
00000000000000
lain Education Licional
For Private & Personel Use Only
A
w
.jainelibrary.org

Page #36

अध्यात्म
॥१२॥
@
00000000@@@@@@@@@@
प्रयोगस्तत्र मूर्छान्वयव्यतिरेकाननुविधायित्वादित्याद्यर्थो बोध्यः । ननु द्वितीयहेतौ विहितोपादानं मूर्छाऽजनने| परीक्षा वृ० प्रयोजकमभिमतं, नचैतदभिमतं नः, विहितेऽप्याहारादौ केषांचित् मूर्छासंभवादिति चेन्न । यावदप्राप्तं तावद्विधेयमिति न्यायात संयमपालनार्थमाक्षेपादेवाहारोपकरणादिप्राप्लेयेतनायां तदनुकूलविशेषनियमे च विधिव्यापारविश्रामात्, नच | यतनया प्रवर्त्तमानानां मूर्छालेशसंभव इति । एतेन केवलिनो नद्युत्तारानुज्ञाने तदविनाभाविजीवविराधनानुज्ञानमपि दुर्निवारमिति मूर्खप्रलपितं निरस्तम्, यतनायामेव तदनुज्ञाविश्रामादू,नद्युत्ताराविनाभाविजीवविराधनायास्त्वनाभोगप्रयुताशक्यपरिहारेणैव प्राप्तेरिति दिग् । इत्थं च यद्युपधिपरिग्रहो विहितस्ताहं भूयानेव स श्रेयानात्मोपासनाभ्यासवन्न तु तस्य स्वल्पता श्रेयस्करीत्यपि परेषां प्रलापमानं द्रष्टव्यम् । आहारादिवदाक्षेपप्राप्तोपधिग्रहणे यतनानुकूलस्वल्पताया | एवानुज्ञानाद्, अत एव यापधिपरिग्रहः श्रेयान् तर्हि जिनकल्पिकादयोऽपि तं न परित्यजेयुरित्यसमीक्षिताभिधानं, ल-| ब्धिमतां तेषां तत्सरिहारस्य शक्यत्वेन संयमानुपकारकस्य तस्य तेवप्राप्तेरित्यग्रे वक्ष्यते । नन्वाहारवदिति कथं दृष्टान्तो, यतःप्रकाशोपलम्भाय प्रदीपपूरणोत्सर्पणयोरिव, शुद्धात्मोपलम्भप्रसिद्धये हि कषायरहिततया शरीराद्यनुरागादिप्रयुक्ता|ऽयुक्तिनिवृत्तौ तच्छरीरसंभोजनसञ्चलनयोः प्रवृत्तियुक्तेत्युक्तं तथा हि-"इह भोगणिरावेक्खो अप्पडिबद्धो परम्मि लोअंमि। जुत्ताहारविहारो रहिदकसाओ हवे समणोत्ति" न चैवं उपधौ सम्भव इति चेन्न । दीपस्य निर्वातस्थलावस्थापनतुल्यस्य |धर्मोपकरणादानस्यापि यतनया युक्तत्वाद्यथा हि भोजनादौ संयमसाधनत्वमात्रमत्यैव शरीरानुरागानुबन्धित्वं निवर्तते
॥१२॥ तथात्रापीति तुल्यम् ॥२३॥२४॥ अथ यावत्याहारविहारयोर्युक्तत्वसामग्री तावती धर्मोपकरणेप्यबाधितेत्युपदर्शयति-14
@
@@
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
Mw.jainelibrary.org

Page #37

Jain Education In
अणसणसहावजोगा जह असणं अणसणन्ति जुत्तमिणं । जुत्तं तह वत्थाई सहावओऽतप्परिणयस्स ॥२५॥ अनशनस्वभावयोगात्, यथाऽशनमनशनमिति युक्तमिदम् । युक्तं तथा वस्त्रादि, स्वभावतोऽतत्परिणतस्य ॥ २५ ॥
यथा हि-संयतस्य सकलकालमेव सकलपुद्गलाहरणशून्यमात्मानमवबुध्यमानस्य सकलाशनतृष्णाशून्यतयान्तरङ्गतपःस्वरूपानशन स्वभावभावनासिद्धये एषणादोषशून्यान्यद्वैश्याचरणेऽपि साक्षादनाहारता तदुक्तं च- “ जस्स अणसण(णं अ) मप्पा, तंपि तओ तप्पडिच्छगा समणा । अण्णं भिक्खमणेसणमध ते समणा अणाहारा।" तथैवास्य सर्वकालमेव सकलपरद्रव्यपरिग्रहशून्यमात्मानमवबुद्ध्यमानस्य सकल मूर्च्छारहिततयान्तरङ्गापरिग्रहस्वभावभावनाप्रसिद्धये दोषशून्यमुपकरणं प्रतिगृह्णतोऽपि कुतो न साक्षादपरिग्रहतेति क एष पक्षपातः १ । फलेच्छामात्रेणानिष्टनिरुरुत्सामात्रेण वा प्रवृत्तावप्यतृष्णापरिणामेन तृष्णातिरोधानादहङ्कारममकाराभावस्योभयत्र तुल्यत्वात् ॥ २५ ॥ एवं च यतीनां निर्दोषमाहारमनाहारं ॐ मन्वानस्यापि वस्त्रादिमतः कथमचेलत्वमिति पर्यनुयोगोऽविचारितोपन्यस्त एवेत्याह
एवं च सचेलाणं, कह सुत्तुत्तं भवे अचेलत्तं । इय पभणंतस्स तुहं को णियघररक्खणोवाओ ॥ २६ ॥ एवं च सचेलानां, कथं सूत्रोक्तं भवेदचेलत्वम् । इति प्रभणतस्तव, को निजगृहरक्षणोपायः ॥ २६ ॥
ल
हि भावतोsनाहारमात्मानं द्रव्यतो भुञ्जानमेव मन्यते स खलु भावतो निष्परिग्रहेऽपि द्रव्यतो धर्मोपकरणधारिणि कथं सचेलतां पर्यनुयुञ्जीत ? इतश्च जिताचेलपरीषहो मुनिरिति सूत्रमपि सुव्यवस्थितं ॥ २६ ॥ यदितु सर्वथा चेलप
००००

jainelibrary.org

Page #38

अध्यात्मरित्यागेनैवाचेलपरीषहविजयो नान्यथेति ते मतिस्तर्हि सर्वथाहारपरित्यागेनैव धुत्परीषहविजय इति दीक्षामारभ्यैव परीक्षा वृ०
दिगम्बरस्य यावज्जीवमनशनमापतितमिति महत्कष्टमायुष्मत इत्यनुशास्तिजइ चेलभोगमेत्ता ण जियाचेलकपरिसहो साहू । भुञ्जन्तो अजियखुहापरीसहो तो तुम पत्तो ॥२७॥
यदि चेलभोगमात्रान्न जिताचेलक्यपरीषहः साधुः । भुञ्जानोप्यजितक्षुधापरीषहस्तत्त्वं प्राप्तः॥ २७ ॥ __ यथा हि-तीव्रक्षुद्वेदनोदयेप्येषणादिदोषदुष्टमाहारमगृहृतस्तद्दोषरहितमाहारमुपलभ्य च विधिना क्षुद्धेदनां प्रतिकुकार्वतःक्षुत्परीपहविजयो नतु सर्वथाहार(रा)ग्रहणेन; निरुपमधृतिसंहननानां जिनानामपि तदजेतृत्वप्रसङ्गात्, तथा शीतादिवे-16
दनाभिभूतेनापि साधुना दोषदुष्टोपधित्यागेन दोषरहितोपधिपरिभोगेन च तत्प्रतीकारादाचेलक्यपरीषहविजयः कृतो भवति नतु सर्वथा तसरित्यागेन न्यायस्य समानत्वात् । अथ क्षुद्वेदनाद्याकुलताप्रतिपक्षः सामायिकरूपस्थिरतापरिणाम | एव निश्चयतः परीषहविजयस्तदुक्तं द्रव्यसङ्ग्रहवृत्तौ "तेषां क्षुधादिवेदनानां तीव्रोदयेऽपि सुखदुःखजीवितमरणलाभालाभ-16 निन्दाप्रशंसादिसमतारूपपरमसामायिकेनाऽनवरतशुभाशुभकर्मसंवरणचिरन्तनशुभाशुभकर्मनिर्जरणसमर्थेन यन्निजपरमात्मभावनासञ्जातनिर्विकारनित्यानन्दैकलक्षणं सुखामृतसंवित्तेरचलनं स परीषहविजय इति" चेत्तथापि तदुपष्टम्भकाहारा-1 ॥१३ ॥ | दिप्रवृत्तिरिवाचेलक्यपरीषहविजयरूपापरिग्रहस्वभावभावनोपष्टम्भकधर्मोपकरणप्रवृत्तिः किमिति न युक्तेति ॥ २७॥ अथैवंविधधर्मोपकरणधारिणां न केवलं निश्चयतोऽपितु व्यवहारतोऽप्यचेलत्वमित्यनुशास्ति
90000000000000000
SOOOOOOOOGGEROEROOOO
Jain Education
a
l
For Private 8 Personal Use Only
jainelibrary.org

Page #39

300000000000000000000000
जह जलमवगाहन्तो भण्णइ चेलरहिओ सचेलो वितह थोवजुण्णकत्थियचेला वि अचेलया साह॥२८॥
यथा जलमवगाहमानो भण्यते चेलरहितः सचेलोऽपि । तथा स्तोकजीर्णकुत्सितचेला अप्यचेलकाः साधवः ।। २८ ॥ ___ यथा हि-कटीवस्त्रेण वेष्टितशिरसोपि जलावगाढपुरुषस्य तथाविधपरिभोगप्रकारनेपथ्याद्यभावादचेलकत्वव्यवहारस्तथा कच्छाबन्धाभावात् कूर्पराभ्यामग्रभाग एव चोपलपट्टधारणान्, मस्तकस्योपरि प्रावरणाद्यभावाच्च, लोकरूढप्रकारादन्यप्रकारेण परिभोगात्, तथाविधनेपथ्याभावाच्च, सचेला अपि मुनयोऽचेला व्यवहियन्त इति भावः ॥२८॥ एवमुपचरितव्यवहाराच्छेषसाधव इत्युक्तं निरुपचरितव्यवहारात्तु देवदूष्यवस्त्रापगमे भगवन्त एव संभवन्तीति विभजतेउवयारेण अचेला, सेसमुणी सबहा जिणिन्दा य । खंधाओ देवदूसं, चवइ तओ चेव आरब्भ ॥२९॥
उपचारेणाचेलाः, शेषमुनयः सर्वथा जिनेन्द्राश्च । स्कन्धाद्देवदूष्यं, च्यवते तत एवारभ्य ॥२९॥ | भगवन्तो हि वस्त्रपात्रकार्यकारिलब्धिभाजो निरुपमधृतिसंहननाश्चतुर्ज्ञानातिशययुक्ता विनाऽपि वस्त्रपात्रादिकं संयम निर्वोढुं क्षममाणा न कारणाभावात् तदुपादत्ते । केवलं सवस्त्रपात्रो धर्मः प्ररूपणीय इति देवेन्द्रण स्कन्धाहितं देवदूष्यमादाय निष्क्रामन्तीति देवदूष्यवस्त्रावस्थितिं यावत्तेप्युपचारतोऽचेलास्ततः परं मुख्यया वृत्त्येति तत्त्वं । जिनकल्पिकस्वयम्बुद्धादयस्तु सर्वकालमुपचरिताऽचेला एवोपधिद्वयस्य सर्वदा भावाद्, अत एव तानुद्दिश्यायमुपधिविभागः “दुगतिगचउक्कपणगं, णव दस इक्कारसवे बारसगं। एए अह विगप्पा, जिणकप्पे हुंति उवहिस्स" इति वचनोको द्रष्टव्यस्तत्र रजोहरणं मुखवस्त्रिका चेति द्विविधः उपधिः केषांचिदन्येषां तु कल्पेन सह त्रिविधः, कल्पद्वयेन तु
000000000000000000000000
Jan Education
For Private
Personel Use Only

Page #40

अध्यात्म
॥१४॥
0000000000000000000000
सह चतुर्विधः, कल्पत्रयेण सह पञ्चविधः, शक्तिवैचित्र्यात् पात्रमात्रविषयकलब्धिभाजां द्रष्टव्यो।येषातु वस्त्रमात्रविषयिणी|
परीक्षा वृ० लब्धिस्तेषां रजोहरणं मुखवस्त्रिका । पत्तं पत्ताबन्धो पायट्ठवणं च पायकेसरिया । पडलाइ रयत्ताणंच गोच्छओ पायनिजोगो॥१॥ इति गाथयोक्तः सप्तविधः पात्रनिर्योग इत्येवं नवविध उपधिस्तदुभयविषयकलब्धिरहितानां |च यथाशक्ति कल्पेन सह दशविधः, कल्पद्वयेन सहैकादशविधः, कल्पत्रयेण तु समं द्वादशविध उपधि य इति ॥२९॥ तदेवंविधव्यवस्थाप्रदर्शनस्य फलान्तरमप्याहएएण जइ अचेला जिणिन्दजिणकप्पिआइआ सुमुणी।तो एसोच्चिय मग्गोणपणोत्ति पराकयं वयणं३०
___एतेन यद्यचेला जिनेन्द्रजिनकल्किादयः सुमुनयः । तदेष एव मार्गो नान्य इति पराकृतं वचनम् ॥ ३० ॥ एतेन तेष्वपि सर्वथाऽचेलत्वाभावप्रतिपादनेन । शेषं सुगमं ॥३०॥ अपि च|जिणकयमेव य कम्म, जइ कायव्वं तओ तुहं इहयं। उवएससिस्सदिक्खागुरुवयणाईहि किं कजं ॥३१॥
जिनकृतमेव च कर्म, यदि कर्त्तव्यं ततस्तवेह । उपदेशशिष्यदीक्षागुरुवचनादिभिः किं कार्यम् ॥ ३१ ॥ PI यदि हि जिनशिष्याणामपि हि जिनाचरितमेवाचरितव्यं तर्हि छद्मस्थावस्थायां जिनानामुपदेशदानशिष्यदीक्षादि
प्रवृत्त्यभावाद्गुरुवचनवशवृत्तितायाश्च स्वयम्बुद्धतया कदाचिदप्यभावात् तीर्थोच्छेद एव स्याद् अथ शुद्धोपयोगाधिकारि-14 ॥१४॥ भिर्भगवदाचरितमेवाचरणीयं तदुक्तं "किं किञ्चणत्ति तकं, अपुणब्भवकामिणोध देहे वि।सङ्गत्ति जिणवरिंदा, अप्पडिकम्मत्तिमुद्दित्ति" शुभोपयोगाधिकारिणां तूपदेशादिप्रवृत्तेन्न तीर्थोच्छेद इति चेदिदमपि कुतो निर्णीतमायुष्मता ? भगव
00000000000000000
तमेव च कर्म मनाचरितमेवाचरिताचदप्यभावात् तीचा विसङ्गति
Jain Education dans
l
a

jainelibrary.org

Page #41

ஒREESOGOOGSPECE
दुपदेशादिति चेत्तर्हि तत एव जिनकल्पिकाद्यौपधिकमार्गाधिकारिणोऽपि निरुपमधृतिसंहननाः पूर्वविदः कृतपरिकर्माणः त एव च भवन्तीति किमिति न प्रतिपद्यसे ॥३१॥ अथ जिनकल्पप्रतिपत्त्यक्षमस्यैव स्थविरकल्पप्रतिपत्तिस्तुलनाभ्यासादिदृढीकृतशक्तरेव कस्यचिन्जिनकल्पप्रवृत्तिःश्रेयसीति भगवदुपदेश इत्याहनिरतिसयाणं कप्पो, थेराण हिओ ठिओअप्तत्थेव। पडिवज्जउ जिणकप्पं, पञ्चहिँ तुलणाहिँ जुत्तो जो॥३२
निरतिशयानां कल्पः, स्थविराणां हितः स्थितश्च तत्रैव । प्रतिपद्यतां जिनकल्पं, पञ्चभिस्तुलनाभिर्युक्तो यः ॥ ३२ ॥ | तादृशसंहननधृतिविद्याद्यभावेन निरतिशयानामेव हि स्थविरकल्प उक्तस्तादृशातिशयवतां तु जिनकल्पप्रतिपत्तिरेव मुख्या । स्थविरकल्पिकस्यापि चायंक्रमः “पवजा सिक्खावयमत्थग्गहणं च अनियओवासो । णिप्फत्ती य विहारो, |सामायारी ठिई चेव ।" गुणवता हि गुरुणा विधिना पूर्व योग्यस्य शिष्यस्य प्रव्रज्या प्रदेया, ततः परं शिक्षापदं ग्रहणासेवनारूपं द्वादशवर्षाणि यावत्सूत्राध्ययनोपदेशप्रत्युपेक्षणादिक्रियोपदेशरूपं, ततश्चार्थग्रहणं द्वादशवर्षाण्यधीतसूत्रः शिष्यो गुरुणार्थग्रहणं कार्यतेऽन्यथा सूत्राध्ययनप्रयासस्य निष्फलत्वप्रसङ्गात् , ततोऽनियतो वासः यद्याचार्यपदयोग्यः शिष्यः तदा जघन्यतोपि सहायद्वयं दत्त्वात्मतृतीयो द्वादशवर्षाणि यावन्नानादेशदर्शनं नियमेन कार्यते जिनजन्मा-144 दिभूमिदर्शनजनितहर्षातिरेकेण स्वसम्यक्त्वस्थिरीभावपरसम्यक्त्वस्थिरीकरणनानाचार्यपरिशीलनजनितसूत्रार्थसामाचारी विशेषोपलम्भनानादेशभाषावबोधानुगृहीततत्तद्देशजविनेयप्रव्राजनपूर्वप्रवजिततदुपसंपद्भावतदनुरागभाजनत्वादिगुणानां तथैव संभवात् अतथाभूतस्य त्वनियमः, ततो निष्पत्तिराचार्यपदार्हतायाः अन्येषां भूयसां शिष्याणां तदन्तिके निष्प
जै00000000000000000
Jain Education
a
l

Odjainelibrary.org

Page #42

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥१५॥
ருருருருருருருருருருசாக
त्तिरिति । एवं च निष्पद्य सूरिपदं च प्राप्य, दीर्घकालं तत्पर्यायमनुपाल्य, योग्यशिष्यमाचार्यपदेऽवस्थाप्य, विहारो विशेषानुष्ठानरूपो विधेयः, स च द्विविधो, भक्तपरिज्ञेङ्गिनीपादपोपगमनलक्षणमभ्युद्यतमरणं जिनकल्पपरिहारवि-| शुद्धिकयथालन्दिककल्पप्रतिपत्तिा, तत्र स्तोकं स्वायुर्ज्ञात्वा प्रथमविहारं प्रतिपद्यते । दीर्घमपि स्वायुर्ज्ञात्वा यदि क्षीणजवाबलस्तदा वृद्धवासं स्वीकुरुते । पुष्टायां तु शक्तौ जिनकल्पादिप्रतिपित्सुस्तपःसत्त्वसूत्रैकत्वबलविषयिणीभिः पञ्च-1 भिस्तुलनाभिः प्रथममात्मानं तोलयति तथा हि-तपोभावनया तावत्तथा बुभुक्षां पराजयते यथा कारणवशादाषण्मासीमाहारालाभेनापि न खिद्येत । सत्त्वभावनाभिस्तु-"पढमा उवस्सयंमि, बीया बाहिं तइय चउकंमि। सुण्णहरम्मि चउत्थी, अह पञ्चमिया मसाणंमी"त्युक्तक्रमेण भयं पराजयते । सूत्रभावनया तु तथा सूत्रमति परिचिनुते यथा सर्वकालं तत्प|रावर्त्तनानुसारेणैव सम्यगवबुध्यत इति । एकत्वभावनया तु साङ्घाटिकादिभिरपि मिथः संलापादिप्रवृत्तिनिवृत्त्या बाह्यममत्वनिवृत्तौ देहोपध्यादिकादिभ्योपि भिन्नमात्मानं भावयंस्तेष्वपि सर्वथा निरभिष्वङ्गो भवति । बलं द्विविधं, शारीरं मनोधृतिबलं च, तत्र शारीरमपि बलं जिनकल्पप्रतिपत्तियोग्यस्य शेषजनबलमतिशेत एव। तपःप्रभृतिना तदपकर्षेऽपि धृतिबलेन तथात्मानं भावयति यथान महद्भिरपिपरीषहोपसर्बाध्यत इति। तदेवं पञ्चभिर्भावनाभिर्भावितात्मा गच्छे प्रतिवसन्नप्यागमोक्तविधिनाहारादिपरिकर्म संसाध्य सङ्घ स्वगणं चाहूय जिनगणधरचतुर्दशपूर्विदशपूर्विसमीपे, तदभावे वटाश्वत्थाशोकवृक्षादीनामासत्तौ जिनकल्पमभ्युगच्छति, ततः सर्वान् क्षामयित्वा निजपदस्थापितसूरिप्रभृतीननुशास्य च वनकन्दरादौ विहरति ।प्रतिपन्नजिनकल्पश्च यत्र ग्रामे मासकल्प चतुर्मासक वा करोति तत्र षट् भागान् कल्पयति ।
0000000000 GOGG04
Jain Education
For Private Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #43

न करोति नास्थण्डिले, पात, मत्तकरिव्याघ्रसिंहादिक व श्रुतसंहनना-18
00000000000000000000000
यत्र भागे एकस्मिन् दिने गोचरचर्यायां हिण्डितस्तत्र पुनरपि सप्तम एव दिवसे पर्यटति, गमनं च तृतीयपौरुष्यामेव
कुरुते, चतुर्थपौरुषी च यत्रावगाहते तत्र नियमादवतिष्ठते, भक्तं पानकं चालेपं यत्तदेव गृह्णाति, एषणादिकं मुक्त्वा | लान केनापि सह जल्पति, एकस्यां च वसतौ यद्यप्युत्कृष्टतः सप्त जिनकल्पिकाः प्रतिवसन्ति, तथाऽपि मिथो न भाषन्ते,
उपसर्गपरीषहान् सर्वानपि सहत एव, रोगेषु चिकित्सा न कारयत्येव, तद्वेदनां तु सम्यगेव विषहते, आपातसल्लोकादिदोषरहित एव स्थण्डिले उच्चारादीन् करोति नास्थण्डिले, परिकर्मरहितायामेव वसतौ तिष्ठति यद्युपविशति तदा नियमादुत्कुटुक एव न तु निषद्यायामौपग्रहिकोपकरणाभावात्, मत्तकरिव्याघ्रसिंहादिके च सम्मुखे समाग-16 त्युन्मार्गगमनादिनेर्यासमितिं न भनक्ति एवमादिसामाचारीसिद्धान्तरत्नाकरादवबोध्या । स्थितिश्च श्रुतसंहननादिका ज्ञेया तथा हि-जिनकल्पिकस्य तावज्जघन्यतो नवमस्य पूर्वस्य तृतीयमाचारवस्तूत्कर्षतस्त्वसंपूर्णानि दशपूर्वाणि श्रुतं भवति । प्रथमसंहननो वज्रकुख्यसमानावष्टम्भश्चायं भवति । स्वरूपेण पञ्चदशस्वपि कर्मभूमिषु संहृतस्त्वकर्मभूमिष्वपि, उत्सर्पिण्यां व्रतस्थस्तृतीयचतुर्थारकयोरेव जन्ममात्रेण तु द्वितीयारके ऽपि, अवसर्पिण्यां तु जन्मना तृतीयतुर्थारकयोरेव व्रतस्थस्तु पञ्चमारकेऽपि, संहरणेन तु सर्वस्मिन् काले प्राप्यते, प्रतिपद्यमानकश्चायमाद्यचारित्रद्वये, पूर्वप्रतिपन्नस्तु सूक्ष्मसंपराययथाख्यातचारित्रयोरप्युपशमश्रेण्यां लभ्यते, प्रतिपद्यमानानामुत्कृष्टतः शतपृथक्त्वं पूर्वप्रतिपन्नानां तु सहस्रपृथक्त्वं तेषामवाप्यते, स च प्रायोऽपवादं नासेवते क्षीणजवाबलस्त्वविहरमाणोऽप्याराधक:आवश्यकीनषेधिकीमिथ्यादुष्कृतगृहिविषयपृच्छोपसंपल्लक्षणाः पञ्च चास्य सामाचार्यः नत्विच्छाकारादयः, आरामा,
POOOOO
For Private
Personal Use Only
A
w
.jainelibrary.org.

Page #44

अध्यात्म
परीक्षावृ०
9000000000000000000
दिनिवासतयौघतः पृच्छाद्यसंभवादावश्यकीनधिकीगृहस्थोपसंपल्लक्षणास्तिस्र एवेत्यन्ये, लोचञ्चासौ नित्यमेव करोतीत्येवमादिसमयसमुद्रे विस्तरः । एवं परिहारविशुद्धिकादिसामाचारीस्थिती अपि द्रष्टव्ये, तदेवंविध उत्कृष्टः पन्था नोपदर्शिततुलनादिकं विना रथ्यापुरुषैरन्यैः स्पष्टुमपि योग्य इति तदर्थितयैव स्थविरकल्पं प्रत्याचक्षाणाःपरे चक्रवर्तिभोजनास्वादलोलुभतया स्वगृहोचितान्नभोजनमपि परित्यजतस्तदपि चालभतो बुभुक्षाबाधितस्य द्विजस्येव सोदरतामुपगन्तारः। स्यादेतद्, एकरूपस्य मोक्षस्यैकरूपेणैव हेतुना भाव्यमन्यथा व्यभिचारात्, स च शुद्धोपयोग एव, शुभोपयोगस्यापि स्वर्गादिसुखहेतुत्वादितिचेत्कः किमाह! निश्चयतः समतापरिणामरूपस्यैकस्यैव मोक्षमार्गत्वात्, जिनकल्पादीनां तत्प्रतिबन्धकविचित्रकर्मक्षयहेतुत्वेनैवोपयोगात्तदुक्तं-"सेयं बहिरङ्गयतिलिङ्गाभावेन भरतादीनामपि लोचकरणादिक विना केवलज्ञानानुत्पत्तिमभिदधतः प्रत्युत तवैवात्र दुराग्रहो बहिरङ्गलिङ्गं न मोक्षाङ्गं किं तु तदभावाविनाभाविनी काममतैव समताप्रतिबन्धिकेत्यस्माकमाशयः" इति चेत्सोयं दुराशयो, ममतायास्तदभावाविनाभावे मानाभावात्, ममता-1
हेतुत्वरूपपरिग्रहत्वेनापि ममताहेतुत्वाभावात्, परप्रवृत्तित्वेनापि ममताहेतुत्वस्य प्रायिकत्वात्, भरतादीनां परप्रवृत्तेरप्य|भावाच्च, एतेनात्मातिरिक्तज्ञानसामग्री आत्मज्ञानप्रतिबन्धिकेत्यपि निरस्तं, तथाप्रतिबन्धकत्वेऽपि प्राथमिकमनोव्यापाराहितबाह्यव्यापारवासनया बाह्यव्यापारानुपरमेप्यन्तरा नूतनव्यापाराभावेनाध्यात्मप्रवृत्तेरप्रतिरोधितादिति किमित्यानेडितविस्मरणशील तायुष्मतः॥३२॥ तस्मात् जिनोपदिष्टमेव हितार्थिभिराचरणीयं न तु तदाचरितमेवेत्यनुशास्ति
0000000000000000000000
Jain Education
L
a
For Private & Personel Use Only
Make.jainelibrary.org

Page #45

Jain Education
90006
| वेज्जुवदिट्टं ओसहमिव जिणकहिअं हिअं तओ मग्गं । सेवंतो होइ सुही इहरा विवरीअफलभागी ॥ ३३ ॥ वैद्योपदिष्टौषधमिव जिनकथितं हितं ततो मार्गम् । सेवमानो भवति सुखी इतरथा विपरीतफलभागी ॥ ३३ ॥
रोगिणः सम्यग्भिषग्वरोपदिष्टमौषधमिव भुवनवैद्य भगवदुपदिष्टो मोक्षमार्ग एव सम्यगाराध्यमानो मुमुक्षोरन्तरङ्गवेदनां विनाशयति तदाचरणस्यैवान्वेषणं त्वशक्तस्यापथ्यरूपतया प्रत्युतानर्थनिबन्धनमिति भावः ॥ ३३ ॥ अथ तथाप्यधिकृतमाहारोपकरणयोर्न साम्यं यावताऽऽहारादावनिगूहितशक्तेः कदाचिदेव प्रवृत्तिरन्यत्र पुनरतथाभावादित्यत्राभीक्ष्णं प्रवृत्तावपि शक्त्यनिगूहनादेव धर्मोपकरणस्य युक्तत्वमित्युत्तरं सुकरमित्याह
अणिगृहन्तो सत्तिं भुञ्जन्तो वि जह णो चयइ मग्गं । अणिगूहन्तो सत्तिं, तह उवगरणं धरन्तो वि ॥ ३४ ॥ अनिगृहयन् शक्तिं भुञ्जानोपि यथा न त्यजति मार्गम् । अनिगृहयन् शक्ति तथोपकरणं धरन्नपि ॥ ३४ ॥
कलात्मशक्तिप्रकटीकरणेन तपः कुर्वाणो हि तां परिनिष्ठितामवगम्य तदुपष्टम्भक विहिताहारप्रवृत्तिमान्न विराधकः शक्तिनिगूहनप्रयुक्तभोजनानुरागाभावात् तदुक्तं प्र० सारे "केवलदेहो समणो देह िममत्तरहिदपरिकम्मो । आउत्तो तं तवसा अणिगूढं अप्पणो सत्तिंति ।" एवं सकलात्मशक्तिप्रकटीकरणेन सर्वाभिष्वङ्गं परित्यजन्नपि तादृशधृतिबलाद्यभावेन तां परिनिष्ठितामवगम्य तदुपष्टम्भकधर्मोपकरणप्रवृत्तिमानपि न विराधकस्तत एव यदागमः - " अणिगूहन्तो विरियं ण विराहेइ चरणतवसुएसुं । जइ सञ्जमे वि विरियं न णिगूहिज्जा ण हाविज्जा ॥ १ ॥ एकैकाचाराप्रतिरोधेनैवाचारान्तरसमाचरणं बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनमिति तात्पर्यम् । तत्रापि मूलगुणाचारानुरोधेनैवोत्तरगुणाचरणं श्रेय इति

jainelibrary.org

Page #46

परीक्षा वृ०
अध्यात्म-विशेषः । सर्वदा प्रवृत्तौ न शक्त्यनिगृहनमिति चेन्न, सर्वदा तादृशशक्त्यभावादेव वन्निगृहनाभाव इति निष्कर्षात्॥३४॥
कारणिकत्वमपि द्वयोस्तुल्यमेवेत्युपदिशतिलाकारणिगंजह वत्थं, तह आहारो विदंसिओ समए । एगं चिच्चा अवरं, गिण्हंताणं णु को भावो ॥ ३५॥ या
कारणिकं यथा वस्त्रं तथाऽऽहारोपि दर्शितः समये । एकं त्यक्त्वाऽपरं गृह्णतां नु को भावः ।। ३५ ॥ सिद्धान्ते हि त्रिभिः कारणैर्वस्त्रधारणमनुज्ञातं तथा च स्थानाङ्गसूत्र तिहिं ठाणेहिं वत्थं धरेजा तं हिरिवत्तिअं दुगंछावकात्तिअंपरीसहवत्तिअंति-हीर्लज्जासंयमो वा, प्रत्ययो निमित्तं यस्य धारणस्य तत्तथा, जुगुप्सा लोकविहिता निन्दा सा
प्रत्ययो यस्य तत्तथा, एवं परीषहाः शीतोष्णदंशमशकादयः प्रत्ययो यत्र तत्तथेति” तत्र परे प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु
कारणिकमिदमसमसाहसवतामस्माकमनुचितमिति, त एवं प्रतिबोध्याः, यदि कारणिकत्वाद्धर्मोपकरणधरणमयुक्तं आयुकामतांतर्हि कारणिक आहारग्रहणमप्युक्तमापद्येत, तस्यापि कारणिकत्वेनोपदेशात्तदुक्तं स्थानाङ्गे "छहिं ठाणेहिं समणे णिग्गंथे 6
आहारमाहारेमाणेणाइक्कमइ तं वेअणवेयावच्चे इरियहाए असञ्जमठाए तह पाणवत्तिआए छठं पुण धम्मचिन्ताएत्ति छहिन्ति कण्ठ्यं । आहारमशनादिकमाहारयन्नभ्यवहरन्नातिक्रामत्याज्ञां पुष्टालम्बनत्वादन्यथा त्वतिक्रामत्येव रागादिभावात् तद्यथा वेअणागाहा क्षुद्धेदना १ वैयावृत्यमाचार्यादिकृत्यकरणम् २ वेदनवैयावृत्त्यं, भुञ्जीत वेदनोपशमनार्थम् वैयावृत्त्यकरणार्थ चेति भावः, ईर्या गमनं तस्या विशुद्धियुगमात्रनिहितदृष्टित्वं ईर्याविशुद्धिस्तस्यै ईर्याविशुद्ध्यर्थ, इह च विशुद्धिशब्दलोपादीर्यार्थमित्युक्तं बुभुक्षितो हीर्याशुद्धावशक्तः स्यादिति तदर्थमिति, चः समुच्चये, संयमः प्रेक्षोत्प्रेक्षाप्र
000000000000000000000
है जि000000000000
णमणक्यावञ्च इरियाण्याज्ञा पुष्टालम्बनत्वादश्यावृत्य, भुञ्जीव विशुद्धयर्थ, हाज्ञान
Jain Education
For Private Personel Use Only
OE
ainelibrary.org

Page #47

0000000000000000
मार्जनादिलक्षणस्तदर्थ, तथेति कारणान्तरसमुच्चये,प्राणा उच्छासादयो बलं वा तेषां तस्य वा वृत्तिः पालनं तदर्थ प्राणधारणार्थमित्यर्थः, षष्ठं पुनः कारणं धर्मचिन्तायै गुणनानुप्रेक्षार्थमित्यर्थ इति"। ननु यदि लज्जाकुत्सानिरोधायोपकरणं| ग्राह्यं तर्हि यथोक्कोपधिग्रहे ऽपि तदनिवृत्तेर्विशिष्टनेपथ्यादिकमेव परिग्राह्यं स्यादिति चेन्न, स्वशक्त्या लज्जाकुत्सानिग्रहे ऽपि विशिष्टशक्त्यभावात् , यादृशलजाकुत्से न निवर्त्तते तादृशतन्निवृत्तेरुक्तधर्मोपकरणसाध्यत्वाद्, अथवाही संयम
स्तदर्थमेव विशेषतस्तदुपयोगस्तदाह-"विहियं सुए च्चिय जओधरेज तिहिं कारणेहिं वत्थंति । तेणं चिय तदवस्सं णिरतिसएजाणं धरेयबं ॥१॥ जिणकप्पाजोगाणं हीकुच्छपरीसहा जओवस्सं। हीलजंति व सो संजमो तदह्रविसेसेणन्ति ॥ २॥” यथा |
चास्य संयमोपकारित्वं तथा प्रागेव प्रपञ्चितं। तथा च यदि कारणिकत्वाद्वस्त्रं त्याज्यं ताहारोपि तव त्यक्तव्यः स्यात्, यदि पुनर्येन केनचित् कारणेनाहारो ग्राह्यस्तर्हि तेन वस्त्रादिकमपि ग्राह्यमिति दुरुत्तरा प्रतिबन्दितरङ्गिणी ॥ ३५ ॥ अत्राथ दोषान्तरोद्भावनमपि परस्य तुल्यमित्याहअविजियहिरिकुच्छाणं जइ गुणं सञ्जमेण अहिगारो।ता कह अजिअदिगिच्छातहाणं तत्थ अहिगारो३६०
. अविजितहीकुत्सानां यदि नूनं संयमे नाधिकारः । तत्कथमजितदिगिच्छातृष्णानां तत्राधिकारः ।। ३६ ।। - यदि हीकुत्सयोरविजये चारित्रमेव नेति तवाभिमतं तर्हि क्षुत्तष्णयोरुदयेपि कथं तदिति पर्यनुयोगे नग्नाटस्य गगनमेवावलोकनीयं स्याद्,अथ प्रायोजितक्षुत्तृष्णानामपि साधूनां जीवदशातोदयतया तदुदयेऽपि विधिना तत्प्रतीकारो न दो
Do00000000000000
Jain EducationalARH
For Private & Personel Use Only
ww.jainelibrary.org

Page #48

अध्यात्मक
॥१८॥
2000000000000000000000
पाय तर्हि प्रायोजितहीकुत्सानामपितद्धेतुकर्मजनिततन्निरोधाय केषां चित् संयमत्राणाय धर्मोपकरणधरणं न दोषायेति तुल्यो। अपि चोक्तोपकरणेन चारित्रप्रशंसयापि महान् गुणो वेषेणैव च पतयालुपरिणामानामपि शङ्कासंभवश्च, तदुक्तं धम्मरक्खइ. अह हिरिकुच्छाहि सया हिरिकुच्छसहावभावणा णो चे। तण्हाछुहाहि ता कह तयभावसहावसंबुद्धी ३७ .. अथ हीकुत्साभ्यां सदा हीकुत्सास्वभावभावना नो चेत् । तृष्णाक्षुधाभ्यां तत्कथं तदभावस्वभावसंबुद्धिः॥३७ ॥
तृष्णाक्षुधाभ्यामतृष्णाक्षुधास्वभावभावनेव हीकुत्साभ्यामहीकुत्सास्वभावभावना न प्रतिरोढुं शक्या मनःशुद्धेर्बलवत्त्वादन्यथा तवाप्यगतेः, सर्वदा सत्यौ हीकुत्से स्वताद्रूप्यप्रतीतिजनिके इति चेत्तर्हि शरीरमपिन कुतः ? संयमोपकारित्वमतिस्तत्प्रतिबन्धिकेति चेदत्रापि तुल्यं, ताभ्यामपिस्थिरीकरणाद्युपकारसंभवात् ॥३७ ॥ आहारविधानसमाधानमप्युपधौ तुल्यमित्याहउस्सग्गववायाणं मित्तीए अह ण भोअणं दुटुं । उस्सग्गववायाणं मित्तीइ तहेव उवगरणं ॥३८॥
उत्सर्गापवादयोमैत्र्याऽथ भोजनं न दुष्टम् । उत्सर्गापवादयोमैंत्र्या तथैवोपकरणम् ॥ ३८ ॥ बालादिनापि मूलच्छेदाभावेनातिकर्कशमेवाचरणीयमित्युत्सर्गः,स्वयोग्यं मृदेवाचरणीयमित्यपवादः, स्वस्य योग्यमतिकर्कशमाचरताऽपि स्वयोग्यं मृद्वप्याचरणीयमित्युत्सर्गसापेक्षोऽपवादः, स्वयोग्यं मृदाचरणमाचरता स्वयोग्यमतिकर्कशमप्याचरणीयमित्यपवादसापेक्ष उत्सर्ग, इत्युत्सर्गापवादमैत्र्या ह्याचरणमनुज्ञातम् तदुक्तं "बालो वा बुड्डो वा समभिहदो।
१धर्मरक्षायां श्रीउपदेशमालाप्रकरणे ।
10000000000000000000000
॥१८॥
Jan Educatan
For Private Personal Use Only
Banainelibrary.org

Page #49

00000000000000000000
वा पुणो गिलाणो वा । चरियं चरदु सजोगं मूलच्छेदं जधा ण हवे।" न तु तद्विरोधेन, यतो ग्लानत्वाद्यनुरोधेन मृदाचरणेप्यल्पलेपो भवत्येव तदुक्तं "आहारे च विहारे देसं कालं समं खमं उवहिं । जाणित्ता ते समणे वट्टदि जदि अप्पलेवी सो त्ति ॥१॥” तद्वरमुत्सर्गो, ग्लानत्वाद्यनुरोधेन मृदाचरणेप्यल्प एव लेपो भवति, तद्वरमपवादो, ग्लानत्वादिनाप्याहारविहारयोरल्पलेपभयेनाप्रवृत्तावतिकर्कशाचरणेन शरीरं पातयित्वा स्वर्लोकगमने तत्र संयमवमनात् महान् 61 लेप इति न श्रेयानपवादनिरपेक्ष उत्सर्गः,ग्लानत्वाद्यनुरोधेनाहारविहारयोरल्पलेपत्वं विगणय्य यथेष्टप्रवृत्तौ मृद्वाऽऽचरणेनासंयतजनसमानतया महानेव लेप इति नोत्सर्गनिरपेक्षोऽपवादः श्रेयानिति व्यवस्थया नाहारविहारयोर्दोष इति चेत्त-12 दिदमन्यत्रापि तुल्यमत एवौधिकौपग्रहिकादिव्यवस्था पञ्चभिः स्थानरचेलतादिप्राशस्त्यं च समये व्यवस्थितमिति ॥३८॥ उक्तप्रतिबन्धैव परेषां कल्पनान्तरमपाकुर्वन्नाहएएणुवगरणेणं पच्चक्खाणस्स दवओ भंगो। इय कप्पणावि विहवाजवणमिव णिप्फलाणेया ।
एतेनोपकरणेन प्रत्याख्यानस्य द्रव्यतो भङ्गः । इति कल्पनापि विधवायौवनमिव निष्फला ज्ञेया ॥ ३९ ॥ __इदं ह्याध्यात्मिकानामाकूतं यत्परिग्रहप्रत्याख्यानं तावच्चतुर्विषयकमेव कात्स्न्येन पर्यवस्यति तदुक्तम् । “से परिग्गहे चउबिहे पण्णत्ते दबओ खित्तओ कालओ भावओत्ति"। तत्रोपकरणे सति मू त्यागेन भावपरिग्रहप्रत्याख्यानसंभवेऽपि द्रव्यपरिग्रहस्य जागरूकत्वात् तस्य सर्वदा ज्ञात्वासेवने लेपसंभव इति । तदिदमाहारेऽपि तुल्यमिति विधवायौ-1 वनमिव स्वसमीहिताकारितया स्वविडम्बनामात्रमेव परेषां विजम्भितं, सर्वद्रव्येषु मूर्छात्याग एव कार्य इत्युक्त
000000000000000000000०००
९॥
3000
JainEducation
For Private
Personal Use Only
ainelibrary.org

Page #50

परीक्षा
अध्यात्म सूत्राभिप्रायात् तदुक्तं विशेषावश्यके "अपरिग्गहया सुत्तेत्ति जा य मुच्छा परिग्गहोभिमओ । सबदसु ण सा कायवा
सुत्तसब्भावो ॥१॥" या च सवाओ परिग्गहाओवेरमणमित्यादिनाऽपरिग्रहता सूत्रे प्रोक्तेति त्वया गीयते तत्रापि मूच्छैव ॥१९॥
परिग्रहस्तीर्थकृतामभिमतो नान्यः, सा च मूर्छा यथा वस्त्रे तथा सर्वेष्वपि शरीराहारादिद्रव्येषु न कर्त्तव्येति सूत्रसद्भावः सूत्रपरमार्थो न पुनस्त्वदभिमतः सर्वथा वस्त्रपरित्यागोऽपरिग्रहतेति सूत्राभिप्रायस्तस्मादपरिज्ञातसूत्रभावार्थो मिथ्यैव खिद्यसे त्वमिति । एतेन प्राणातिपातादीनां मोहजन्यत्वानुरोधेन मोहोदयसत्ताभ्यां द्रव्यभावपरिणति| भेदाभिधानं द्रव्यरूपाणामपि तेषां द्रव्यत आश्रवरूपत्वात् सूक्ष्मपृथिव्यादीनामिवाविरतिप्रत्ययकर्मबन्धहेतुत्वादित्याद्यभिमानमपि केषांचिद्विचारणीयमेवैकेन्द्रियाणामप्यज्ञानादिप्रमादयोगेन भावहिंसाया एव संभवात् , क्षेत्रादि| रूपाणामिव द्रव्यादिरूपाणामपि प्राणातिपातादीनां स्वकारणोपनिपातमात्रसंभविसंभवतया मोहाजन्यत्वादन्यथा
कदाचित् मूर्छाजननपरिगृहीतपरिग्रहत्वस्वभावः कायोऽपि केवलिनां द्रव्याश्रवभूत इति तेषामशक्यपरिहाराभाविमावेदयतामायुष्मतां कथमिव स्पृहणीयः स्यादित्यन्यत्र विस्तरः । परेषां तु परप्रवृत्तेरेव मोहजन्यत्वात् तदुदयस
त्ताभ्यां तत्कार्यस्य भावद्रव्यपरिणती संगच्छेते, न चेदमपि संगतं योगजन्यप्रवृत्तौ मोहस्यान्यथासिद्धत्वादन्यथा विनि|गमनाविरहप्रसङ्गादतिप्रसङ्गाच्चेति दिक् ॥ ३९ ॥ अथेदमुपसंहरन्नाहका सिद्धन्तसिद्धधरणं उवगरणं तं मुणीण सुहकरणम्।अह होइ पावहरणं इय अहं बिन्ति आयरिया॥४०॥
सिद्धान्तसिद्धधरणं उपकरणं तन्मुनीनां सुखकरणम् । अथ भवति पापहरणं इत्यस्माकं ब्रुवते आचार्याः ।।४।।
0000000000000000000
Jain Education in
For Private Personal Use Only
wwwmainelibrary.org

Page #51

3000000000000000000000000
4 ननु यदि भवदाचार्यैरेवोत्तराध्ययनबृहद्धृत्तिधर्मसङ्घहण्यादावेतद्विचारे दिगम्बराः परास्तास्तर्हि भवतां किमर्थः पुनः प्रयास इत्याशङ्कायामाहपुच्छा दियंबराणं केवलमज्झप्पिआण उवहासो । अम्हाणं पुण इहयं दोण्हवि पडिआरवावारो॥४१॥
पृच्छा दिगम्बराणां केवलमाध्यात्मिकानामुपहासः । अस्माकं पुनरिह द्वयोरपि प्रतीकारव्यापारः ॥ ४१ ।। आशाम्बरा हि यद्यपि तैस्तैः प्रबन्धैर्दूषिता एव पूर्वाचायैस्तथाप्ययमाध्यात्मिकप्रतीकारायैव प्रचिक्रसितः प्रबन्धोऽनु-16 षङ्गतो दिगंबरप्रतीकारेऽपि प्रभूष्णुरिति भावः-आशंसन्ति हि मार्यमुत्कटतया संभातमापाततो, नैवागृह्य दिग-19 |म्बरान्न च पुनः श्वेताम्बरानासते ॥ किञ्चित्किञ्चिदुदञ्चितोचितवचःसञ्चारमाध्यात्मिकाश्छिद्रान्वेषितया निरन्तरममी |सर्वत्र मैत्रीकृतः ॥ १ ॥ लब्धेव प्रतिपक्षलक्षदलनात् षट्तर्कसंपर्कजग्रन्थक्षोदविनोदनोदनयनोऽप्यभ्यासकेलिश्रमम् । एतत्प्रक्रमकैतवाजिनवचःपीयूषपाथोनिधावध्यात्मामृतमज्जने सपदि मद्वाग्देवताभ्युद्यता ॥ २ ॥ तदेवंधर्मोपकरणस्याध्यात्मविरोधतां समाधाय तल्लाभोपायमुपदिशतिपंचसमिओ तिगुत्तोसुविहियववहारकिरियपरिकम्मो। पावइ परमज्झप्पं साह विजिइन्दियप्पसरो॥४२॥ का
पंचसमितस्त्रिगुप्तः सुविहितव्यवहारक्रियापरिका । प्राप्नोति परमाध्यात्म साधुर्विजितेन्द्रियप्रसरः ॥ ४२ ।। पश्चभिः समितिभिस्तिसृभिर्गुप्तिभिश्च सहितः साधुः सिद्धान्तोदितालयविहारस्थानाचङ्क्रमणादिविविधव्यवहारक्रियां
500000000000000000000
Jain Education
na
For Private & Personel Use Only
ww.jainelibrary.org

Page #52

अध्यात्मक
॥२०॥
®®®®®®®®0000000000
परिशील्य तत्रैव दत्तदृष्टितयेन्द्रियनिरोधेन बाह्यव्यापाराभावात् चित्तस्यैकाग्रतया परमात्मतत्त्वसंवित्तिरूपमात्मध्यान
परीक्षा वृ० माप्नोति साधुनत्वन्यथैव हेत्वभावाद् ॥ ४२॥ अथ व्यवहारविलोपिनामपायमुपदर्शयतिलंपड बज्झं किरियं जो खलु आहच्चभावकहणेणं।सो हणइ बोहिबीअं उम्मग्गपरूवणं काउं॥४३॥
- लुम्पति बाह्या क्रियां यः खलु आहत्यभावकथनेन । स हन्ति बोधिबीजं उन्मार्गप्ररूपणं कृत्वा ॥ ४३ ॥
आन्तरमेव करणं फलसाधकं नतु बाह्यकरणमपि भरतादीनां बाह्यकरणरहितानामपि केवलज्ञानोत्पत्तेरिति कादाचित्कं भावमवलम्ब्य व्यवहारं ये विलुम्पन्ते ते स्वयमुन्मार्गप्ररूपणप्रसूतमिथ्यात्ववशात् स्वबोधिबीजमुन्मूलयन्ति | यदागमः “पत्तेयबुद्धकरणे चरणं णासन्ति जिणवरिंदाणं । आहच्चभावकहणे पंचहिँ ठाणेहिं पासत्था ॥१॥ उम्मग्गदेसणाए चरणं णासंति जिणवरिंदाणं । वावण्णदंसणा खलु णहु लब्भा तारिसा दडे ति"। ननु भरतादीनां व्यवहारक्रियापेक्षां विनैवाध्यात्मलाभे तत्र कथमस्या उपयोग इति चेन्न, प्राग्भवाभ्यस्तोभयकरणप्रसूतनिर्जराविशेषसध्रीचीनान्तरकरणमात्रात्तेषामाहत्य केवलोत्पत्तावपि बाह्यक्रियायाः परम्परयोपयोगात् , तथाभूतस्य चानादरे सांप्रती-16 नधर्मध्यानादेरपि दूरेनिर्वाणजनकस्यानादरप्रसङ्गादू, ननु तथाऽपि व्यवहारक्रियां विनापि मरुदेवादीनां केवलज्ञा-16)
२०॥ नोत्पत्तेर्व्यभिचारादिष्टसाधनत्वग्रहं विना कथं तत्र प्रवृत्तिरितिचेन्न तावदिष्टसाधनताज्ञानत्वेनैव प्रवर्तकताऽपि त्विष्टप्रयोजकत्वज्ञानत्वेनैवान्यथा तृप्त्यर्थिनस्तन्दुलक्रयणादावप्रवृत्तिप्रसङ्गात् , तत्त्वं च व्यवहारक्रियायामपि निराबाध
१ मरुदेव्या।
000000000000000000000
Jain Education L
For Private & Personel Use Only
Haw.jainelibrary.org

Page #53

Jain Education
90006
| मिति ॥ ४३ ॥ अथ मरुदेवादीनामिवान्येषामपि स्वभावादेव निर्वाणलाभसंभवात् केवलं बहुतरकायक्लेशजनिकायां व्यवहारक्रियायां कथमिव प्रेक्षावन्तः प्रवर्त्तन्तामिति चेन्नूनमेवं सौगतमतावलम्बी कथमन्यत्रापि प्रवर्त्तिष्यते भवान्, अस्माकं तु निश्चयतः सर्वस्यैव स्वभावादेव संभवाद्व्यवहारादेव बाह्यकरणजन्यत्वाद्वस्तुतो न प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित्युपदिशतिसवं सहावसज्झं णिच्छयओ परकयं च ववहारा। एगन्ते मिच्छत्तं उभयणयमयं पुण पमाणं ॥ ४४ ॥
सर्वं स्वभाव साध्यं निश्चयतः परकृतं च व्यवहारात् । एकान्ते मिथ्यात्वं उभयनयमतं पुनः प्रमाणम् ॥ ४४ ॥
सर्व वस्तु स्वभावादेवोत्पद्यते देशनियमस्येव कालनियमस्यापि स्वभावत एव संभवात्, कार्यस्य देशनियमोsपि प्रागभावादिहेतोरेवेतिचेन्न, तथाप्याकाश एव आकाशत्वमित्यादि नित्यदेशनियमे स्वभावस्यैव शरणत्वात् । यत्तु यस्मिन्नह्नि घटस्योत्पत्तिस्वभावस्तदहरेव पूर्वं कुतः सेति केनचित्पर्यनुयुज्यते तदसत् परस्य कारणपरम्पराया इव मम स्वभाव| परम्पराया आश्रयणे दोषाभावात् तस्याह्नः स्वस्मिन्नेवोत्पत्तिस्वभावत्वे आत्माश्रय इति चेन्नेदानीं मध्याह्न इत्यादिव्यवहारात् समयस्य स्ववृत्तेः प्रामाणिकत्वादितिस्वभाववादिनो बौद्धस्य मतं, तदसत् निरवधित्वेऽनियतावधित्वे वा कादाचित्कत्वव्याघातात्, नियतप्राच्यावधीभूतस्यैव हेतुत्वादुपकारान्तरानाधानमात्रेण स्वभाववादस्येष्टत्वात्, नियमरूपापेक्षामात्रेणैव हेतुत्वादप्रवृत्तेरिति हेतुवादिनो नैयायिकादेर्मतं स्याद्वादिनस्तु मिथः सव्यपेक्षमेवेदमुभयमतमनुमन्यन्ते तथाहि - सूक्ष्मर्जुसूत्रनयेन तावत्स्वभावादेव कार्य जायते, पूर्वक्षणविलक्षणचरमक्षणक्रोडीकृत स्वरूपस्यैव बीजस्याङ्कुरहेतुत्वात्, स्वस्य भावः कार्यजननपरिणतिरिति स्वभावार्थत्वात्, परिणतिपरम्पराया एव चैकसन्तानतया व्यव -

1000000000000000000000
jainelibrary.org

Page #54

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥२१॥
DOOOOOO0000000000000000G
स्थिताया वस्तुत्वान्नचेदेवमङ्करजननस्वभावं बीजं प्रागेवाङ्करं जनयेत्, सहकारिलाभालाभाभ्यां हेतोः कार्यजननाजनने उपपत्स्येते इति चेन्न सहकारिचक्रानन्तर्भावेन विलक्षणबीजत्वेनैवाङ्करहेतुत्वौचित्यात्, क्षणभङ्गकल्पनायाः फलमुखत्वेनादोषत्वाद् , न च सहकारिचक्रस्यातिशयाधायकत्वं त्वयापि कल्पनीयं तदपेक्षया तत्कार्यजनकत्वकल्पनमेवोचितमितिवाच्य, पूर्वपूर्वक्षणानामेवोत्तरोत्तरतादृशक्षणजनकत्वात् उपादानोपादेयभावनियमेनैवातिप्रसङ्गभङ्गात् ।न च चरमक्षणरूपबीजस्यापि द्वितीयादिक्षणरूपाङ्कराजनकत्वाद्व्यक्तिविशेषमवलम्ब्यैव हेतुहेतुमद्भावो वाच्योऽन्यथा व्यावृत्तिविशेषानुगतप्रथमादिचरमपर्यन्ताङ्करक्षणान् प्रति व्यावृत्तिविशेषानुगतानां चरमबीजक्षणादिकोपान्त्याङ्कुरहेतुत्वे कार्यकारण तावच्छेदककोटावेकैकक्षणप्रवेशाप्रवेशाभ्यां विनिगमनाविरहप्रसङ्गात्तथाच तज्जातीयात् कार्यात् |तजातीयकारणानुमानभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यं, सादृश्यतिरोहितवैसादृश्यानां बीजादीनामनुमानसंभवात्, प्रयोज्यप्रयोजकभावभङ्गस्यैव विपक्षबाधकतर्कस्य जागरूकत्वात् । एतेनावहेरपि धूमसंभवसंभावनापि निरस्ता, सामग्र्या इवातिशयस्य फलोन्नेयत्वादेवं च कुर्वत्त्वबीजत्वयोर्विरुद्धयोरपि समावेशे क्वचिदपि विरोधासिद्धेर्गतमनुपलब्धिलिङ्गकेन विपक्षे बाधकाभावेन च गतस्वभावलिङ्गकेनापीति परास्तम् , उक्तरीत्या विशिष्यप्रयोज्यप्रयोजकभावे दोषाभावाद्। व्यवहारनयात्तु बीजमिव पृथिवीपाथःपवनादिकमप्यङ्करहेतुर्नियमतोऽन्वयव्यतिरेकानुविधानादन्यथा तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गाच्च, नह्यकुरोत्पत्तिमनुपलभ्य प्रागेव बीजादौ तदनुगुणमतिशयमुपलभ्य कश्चित्प्रवर्त्तते, कचित्कार्यानुगुणमतिशयमुपलभ्यान्यत्रापि तत्सादृश्यप्रतिसन्धानात् । संभावनयैव प्रवृत्तिरितिचेन्न, स्वभावत एव तदुत्पत्तिसंभावनया
COOOOOOOOOOOOOOOOOOO
॥२१॥
JaDEmasat
For Private
Personal Use Only

Page #55

Jain Education
3000
बह्वायाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । कृष्यादिप्रवृत्त्यैव बीजमङ्करं जनयतीत्यस्य स्वभाव इति चेत् सोऽयं स्वभावः सहकार्यपेक्षामाददानो हेतुवादमेव द्रढयति, स्वेतरसहकारिसध्रीचीनानां सर्वेषामेव कारणानां कार्यजनन स्वभावत्वात्, पूर्व तु सहकारिवैकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्वस्वभावत्वेऽपि कार्योपधायकत्वस्वभावादेव कार्यानुदयात् । न चैवं कार्योपधायकत्वानुपधायकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासाद्धेतुभङ्गप्रसङ्गः, कालभेदेनैकत्र भावाभावयोरविरुद्धत्वात्, क्षणिकस्वस्य स्वप्नेऽप्यप्रतीतेः। एतेन वर्त्तमानत्वावर्त्तमानत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासोऽपि निरस्तः, सदसत्सम्बन्धस्य ज्ञानादावविरोधदर्शनात् प्रत्यय क्रमेणैवैकत्वानेकक्षण संबन्धक्रमसंभवादिति । सङ्ग्रहनयात्तु अङ्कुरत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति बीजत्वादिना हेतुत्वं, अतः कार्यस्य कारणस्य वा नैकजातीयत्वमाकस्मिकं, नवा यतः कुतश्चिदेव भवतः सर्वस्यैकजातीयत्वं सर्वजातीयत्वं वा, नाप्यन्यूनानतिरिक्तस्यैव दहन हेतोरदहनहेतुत्वे ततो भवन्नयं नादहनो वा स्यादुभयात्मको वा स्यादिति दूषणावकाशो, नैगमस्य तु सामान्यविशेषविश्रान्तस्य यथाक्रमं सङ्ग्रहव्यवहारान्तर्भविष्णुतया न ह्याभ्यां विषयविभागोऽतिरिच्यते । शब्दनयास्तु प्रायो ऋजुसूत्रसमानविषया एवेति नयसमूहात्मकप्रमाणार्पणात् सर्वं वस्तु स्वभावसाध्यमपि बाह्यकारणसाध्यमपि । नच हेतौ सहकारिवैचित्र्यानुप्रवेशेनैव कार्यवैचित्र्यसिद्धौ किं स्वभाववैचित्र्यानुप्रवेशेनेति वाच्यं, विचित्रसहकारिसंबन्धस्यैव तत्स्वभावतया तद्वैचित्र्ये स्वभाववैचित्र्यावश्यकत्वाद्, अत एव द्रव्यस्य नित्यत्वेऽपि कथंचित्तत्स्वभावभूतक्षणिक परिणामयोगान्नित्यत्व संवलितः क्षणभङ्गोऽपि सगङ्गच्छते । एतेन शिंशपासामग्रीव्यापक सामयन्तर्भाविनो नोदनादयो यदि शिंशपास्वभावभूतास्तर्हि तन्निबन्धना चलदलादिरूपता पलाशादौ न स्याद्, यदि

jainelibrary.org

Page #56

अध्यात्म
॥२२॥
000000000003990000000000
पुनरतत्स्वभावभूता एव सहकारिणस्तदा तल्लाभेन निविशेषयैव शिंशपया चल स्वभावत्वारम्भप्रसङ्ग इति परास्तं, तव | नोदनादिसंबन्धस्येव मम तत्स्वभावतायास्तत्रेवानभ्युपगमादपृथग्भावमात्रेण व्यवस्थितेरेव स्वभावार्थत्वात् ॥४४॥ अथान्तरङ्गबहिरङ्गहेत्वोरपेक्षासाम्यात् प्रमाणतस्तुल्यत्वमिति मनसि निधाय साक्षेपपरिहारं विचारयतिअब्भन्तरबज्झाणं बलिआबलियत्तणं ति जइ बुद्धी । नणु कयरं अबलत्तं वेचित्तं वावि वेसम्मं ॥१५॥
अभ्यन्तरबाह्यानां बलिकाबलिकत्वमिति यदि बुद्धिः । ननु कतरबलत्वं वैचित्र्यं वापि वैषम्यम् ॥ ४५ ॥ मणिप्फत्ती व फलट्ठा अणिययजोगो फलेण वा सिद्धिं । पढमे समसामग्गी बिइए वावारवेसम्मं ॥ ४६॥
निष्पत्तिा फलार्थ अनियतयोगः फलेन वा सार्द्धम् । प्रथमे समसामग्री द्वितीये व्यापारवैषम्यम् ॥ ४६ ॥ दोण्हविसमया चउत्थपक्खो पुणो असिद्धोत्ति। तेण समावेक्खाणं दोण्हवि समयत्ति व
तृतीये द्वयोरपि समता चतुर्थपक्षः पुनरसिद्ध इति । तेन समापेक्षयोई योरपि समतेति वस्तुस्थितिः ॥ ४७ ॥ ___ अन्तरङ्गे हेतुरदृष्टाख्यो बलवान् बाह्यस्तूद्यमादिरूपो न तथेति केचिद्वदन्ति । तत्र तेषां यद्ययमाशयो 'यन्नानापुरुषाणामेकजातीयव्यापारभाजामपि धनप्राध्यादितारतम्यं यत्तारतम्याधीनं तस्यैव बलत्वमिति' तत्रोच्यते किमुद्यममनपेक्ष्यैव दैवमाहत्य फलं जनयत्यपेक्ष्य वा। आद्योऽनभ्युपगमदुःस्थो, द्वितीयेऽपेक्षारूपं बलं द्वयोस्तुल्यमेव, कार्योत्कर्षप्रयोजकोत्कर्षरूपं तु तन्न सार्वत्रिक, क्वाचित्कं तु बाह्यकरणेऽपि निराबाधमेव । सुखदुःखादिवैचित्र्यं कर्मवैचि
000000000000000000
॥२२॥
JainEducation:
For Private Personel Use Only
Dainelibrary.org

Page #57

Jain Education I
त्र्यादेवेत्येतावान् विशेष इति चेत् काममभिमतमेतत् । श्रूयते हि 'उद्यमभाग्यविवादबद्धाभिनिवेशयोः श्रेष्ठिनोर्विवादभञ्जनाय भूपालादिष्टेन मन्त्रिणा तदप्रतिबोधखिन्नेन निर्जलकूपे प्रवेशितयोस्तयोर्मध्याह्नसमये क्षुत्क्षामकुक्षितां ॐ संभाव्य करुणया प्रदापितयोर्मोदकयोरुद्यमभाग्यातिरेकाद्वयोर्लाभाविशेषेऽपि परीक्षाभाजनीभूतान्तर्गतरलमयमुद्रिकाॐ प्रतिलम्भो भाग्यवादिन एव श्रेष्ठिनो नान्यस्येति' केवलं भाग्यस्योद्यमानपेक्षावाद एव स्याद्वादिनां निरसनीय इति । अपि च भाग्यवैचित्र्यमपि प्राक्तनतत्तत्कर्मव्यापाररूपोद्यमवैचित्र्यादेवेति न महाननयोः प्रतिविशेषः । अथैकजातीयदुग्धपानादेरेव कस्यचित्सुखं भवति कस्यचिद्दुःखमित्यदृष्टमेव बलवन्नतु बाह्यो हेतुरितिचेन्न, विचित्रादृष्टवशान्मधुररसविपरीतरसोद्बोधादिदृष्टद्वारैव ततो दुःखोदयात्तस्य व्यापारभेदेन सुखदुःखयोर्द्वयोरपि हेतुत्वाद्, न हि दृष्टकारणमसंपाद्यैवादृष्टं भोगजनकं येनैकान्ततो बलवत्स्याद्, अथ भोगार्थ दृष्टकारणोपसंपादकत्वमेव दृष्टस्य बलवत्त्वमि तिचेन्न, प्राक्तनतत्तत्कर्मणोऽपि भोगार्थमदृष्टजनकत्वरूपबलवत्त्वस्य तुल्यत्वात् । अथ बाह्यहेतोः फलेन न नियतो योगोॐ ऽन्तरङ्गस्य तु नियत इति चेन्नासिद्धेः घटादौ मृत्पिण्डादेरपि नियतापेक्षा सत्त्वात्, यत्र तु विनाऽपि द्रव्यदानादिकं ७ भावदानादिनैव पुण्यसंपत्तिर्जीर्णाभिनवश्रेष्ठिप्रबन्धेन श्रूयते तत्र द्रव्यदानादेर्घटे दण्डादिवदहेतुत्वात्कृप्तौ तन्दुलक्रयणादेवि प्रयोजकत्वमात्रादेव न क्षतिर्हेतुत्वे वा पुण्यसंपत्ताववान्तरजातिरस्तु सामान्यतो हेतुत्वादेव । "णेगंतिओ अणचंतिओ अ जं दव्वओ तेणंति" वचनस्य सङ्गतेस्तस्मादन्तरङ्गबहिरङ्गयोर्द्वयोरपेक्षामात्रात्तुल्यत्वमेवेति वस्तुस्थितिः ॥ ४७ ॥ ॐ अथ निश्चयनयविषयविभागमुपदर्शयति
G

w.jainelibrary.org

Page #58

GG
अध्यात्म०
॥२३॥
TTTTTTTTTTTTTTTTTT
णिच्छयओ सकयं चिय सत्वं णो परकयं हवे वत्थु । परिणामावंझत्ता ण य वंझं दाणहरणाई ॥४८॥18परीक्षा वृ०
निश्चयतः स्वकृतमेव सर्व नो परकृतं भवेद्वस्तु । परिणामावन्ध्यत्वान्न च वन्ध्यं दानहरणादि ॥४८॥ यद्यपि प्रागपि किञ्चिन्निश्चयनयमतमुपादर्शि तथापि तत्प्रमाणनिरूपणोवष्टम्भाय, इहतु स्वतन्त्रतया तत्प्रदर्यत इति | ध्येयं । तत्र निश्चयतः सर्व सुखदुःखादिकं पुण्यपापरूपं स्वपरिणामकृतमेव नतु परकृतं, शुभाशुभपरिणामप्रसूतसुखदुःखहेतुपुण्यपापविपाककालेऽवर्जनीयसन्निधितया स्थितानां बाह्यनिमित्तानामुपचारमात्रेणैव हेतुत्वात् । नन्वेवं सुपात्रदानपरवित्तहरणादीनां निष्फलत्वं स्यात् ? स्वगतफलस्य परासाध्यत्वादितिचेदिदमित्थमेव, दानचौर्यादौ स्वगतानुग्रहोपघातपरिणामप्रसूतपुण्यपापाभ्यामेव सुखदुःखादिफलोपगमात्तदुक्तं विशेषा. “जइ सवं सकयं चिय न दाणहरणाइ फलमिहावन्नं । नणु जत्तोच्चिय सकयं तत्तो चिय तप्फलं जुत्तं।श दाणाइ पराणुग्गहपरिणामविसेसओ सओ चेव। पुन्नं हरणाइ परोवघायपरिणामओ पावं ।। तं पुन्नं पावं वा ठियमत्तणिबज्झपच्चयावेक्खं । कालंतरपागाओ देइ फलं न परओ लभंति"॥४८॥ ननु तथापि परिणामफलमुक्तं नतु दानहरणयोरित्यपरितोषं परिहरन्नाहदिन्तो व हरन्तो वा ण य किञ्चि परस्स देड अवहरइ देइ सुहं परिणामहरइ व तं अप्पणो चेव॥४९॥
ददद्वा हरन्वा न च किश्चित्परस्य ददाति अपहरति । ददाति शुभं परिणामं हरति वा तमात्मन एव ॥४९॥ | सुपात्रादौ दानं ददता हि स्वस्यैवापरानुग्रहबुद्ध्या शुभोपयोगो दीयते, एवं परवित्तमपहरताप्युपघातपरिणामात् ॥२३॥ स्वस्यैव शुभोपयोगो हियते, नतु परस्य किश्चिद्दीयतेऽपहियते वा तथाहि
नणु जत्तोच्चिय सम्यामेव सुखदुःखादिफलाष परासाध्यत्वादितिचेदिदाममात्रणव हेतुत्वात
OOOOOGGG
in Educh an inte
hinelibrary.org

Page #59

00000000000000000000000000
ण य धम्मो व सुहं वा परस्स देयंण यावि हरणिज । कयणासाकयभोगप्पमुहा दोसा फुडा इहरा ॥५०॥ । न च धर्मो वा सुखं वा परस्य देयं न चापि हरणीयम् । कृतनाशाकृतभोगप्रमुखा दोषाः स्फुटा इतरथा ॥५०॥
न हि स्वगतो धर्मः परस्य केनचित् प्रसन्नेनापि सता दातुं शक्यते, न वा कुपितेन तेन परस्य धर्मोऽपहर्तुं शक्यते, प्रसादकोपविषयप्राणिनामकस्माद्धर्माधर्मदानेऽकृताधर्मागमकृताधर्मनाशकृतधर्मनाशाकृतधर्मागमप्रसङ्गादन्यान्यधर्माधर्मच्छेदसन्धानाभ्यां सङ्करैकत्वादिप्रसङ्गाच्च । एवं स्वफलदानहरणपक्षेऽपि दोषा भावनीयाः । न ह्येकजीवपर्यायाः परपर्याया भवितुमर्हन्ति, तेषां ततोऽभिन्नत्वादू ॥५०॥ननु तथाऽपि भक्तादिपुद्गलद्रव्यमेव देयमपहरणीयं च भविष्यतीत्याशङ्कायामाहभत्ताइपोग्गलाण वि ण दाणहरणाइ होइ जीवस्स । जइ तं सञ्चिय हुज्जा तो दिज्जा वा अवहरिजा॥५१॥
___ भक्तादिपुद्गलानामपि न दानहरणादि भवति जीवस्य । यदि तत्स्वमेव भवेत् तदा दद्याद्वाऽपहरेत् ॥५१॥ स्वद्रव्यस्यानुजिघृक्षया हि परार्पणं दानं, परकीयस्य चादत्तस्यैव स्वीकारो हरणमुभयमपीदं निश्चयतो निर्मूलमेव, परद्रव्यस्य स्वत्वासंभवात्तथाहिजोगवसेणुवणीया इट्टाणिट्टा य पोग्गलाजे हु । अण्णा ते जीवाउ जीवो अण्णो अ तेहिन्तो ॥ ५२ ॥
योगवशेनोपनीता इष्टा अनिष्टाश्च पुद्गला ये खलु । अन्ये ते जीवाज्जीवोऽन्यश्च तेभ्यः ॥ ५२ ॥
For Private
Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #60

अध्यात्म
परीक्षावृ०
॥२४॥
000000000000000000000000
रागद्वेषपारवश्यात कोपप्रसादादिपरिणताश्चित्तपुद्गलाः स्तुतिनिन्दादिपरिणताश्च वचनपुद्गलाः सुगन्धदर्गन्धादिपर्यायपरिणता ग्रहणयोग्यपुद्गलाश्चानियन्त्रितैमेनोवाक्काययोगैरुपनीयमाना अदान्तेन्द्रियाणामिच्छाद्वेषविषयीभवन्तोऽपि सर्वथा पृथग्भावभाजनतया न जातु जीवस्य स्वभावं भजन्ते, ज्ञानवत्त्वाज्ञानवत्त्वाभ्यां जीवपुद्गलयोरन्यत्वात ॥५॥ नन्वेवं समुच्छिन्ना स्वपरद्रव्यादिव्यवस्थेत्यत्राहतम्हा सपरविभागो पोग्गलदत्वंमि णचत्थि णिच्छयओ। भोगाभोगविससा व्यवहाराचेव सपरतं॥५३॥
तस्मात्स्वपरविभागः पुद्गलद्रव्ये नास्ति निश्चयतः । भोगाभोगविशेषाब्यवहारादेव स्वपरत्वम् ।। ५३ ॥ । आत्मना सह तादात्म्यवृत्तिमभजन्तः पुद्गलाः सर्वेऽपि सर्वथा प्रत्यस्तमितस्वपरविभागसंकथा एव, व्यवहारतस्तु वदति इदं मदीयमिदं परकीयमित्यबाधितव्यवहारात् स्वभोगयोग्यं वस्तु स्वकीयं, परभोगयोग्यं च परकीयमिति ।। योग्यपदमहिम्ना धर्माविरोधिस्वभोगसाधनत्वार्थपर्यवसानान्न परकीयेऽपि स्वभोगसंभवादतिप्रसङ्गो, धर्मश्चात्र स्थूलास्तेयादिरूपो ग्राह्य इति नातिप्रसङ्गः, अन्यायोपार्जिते तु स्वत्वव्यवहारो भ्रान्त एव । नचोपदर्शितभोगसाधनत्वस्य धनस्वरूपत्वे क्रयात्पूर्व विक्रयादुत्तरं च तत्सत्त्वादक्रीतविक्रीतयोरपि स्वत्वापत्तिरिति वाच्यं, येन रूपेण धर्माविरोधिभोगसाधनता तद्रूपवत्त्वस्य वाच्यत्वात् । परे त्वाहुः क्वचिद्विक्रयः प्रागभावविशिष्टः क्रयविनाशः, क्वचिद्दानादिमागभावविशिष्टः प्रतिग्रहध्वंसश्चेत्येवमननुगत्वं स्वत्वं वाच्यं, दानादिप्रागभावविशिष्टाः प्रतिग्रहादिध्वंसा अतिरिक्तं स्वत्वत्वेनानुगता वा तथेति केचित्तु 'स्वत्वमतिरिक्तमेवान्यस्य दुर्वचत्वात्, प्रतिग्रहादीनां चैकशक्तिमत्तयानुगतानां
நTREEGஅதுக்கே
॥२४॥
Jain Education
For Private
Personel Use Only
.jainelibrary.org

Page #61

900000000000000000000000६
तद्धेतुत्वादित्याहुः' तदसदुक्तेनैवोपपत्तावतिरेककल्पनाया अन्याय्यत्वादिति दिग् । अथोपदर्शितं व्यवहारमतं निश्चयनयवादी दूषयतिपुण्णपयडीण उदए भोगोभोगंतरायविलएणं। जहणियवित्तेणंचिय तो भोगोकिण्ण किविणाणम्।५४॥
पुण्यप्रकृतीनामुदये भोगो भोगान्तरायविलयेन । यदि निजवित्तेनैव तद्भोगः किन्न कृपणानाम् ॥ ५४॥ ___ भोगान्तरायकर्मक्षयोपशमसध्रीचीनसातवेदनीयादिपुण्यप्रकृतिविपाकोदयादेव हि जन्तूनां भोग उपजायते न लातु स्ववित्तमात्रादेव, अन्यथा कृपणानामपि स्ववित्ते उपभोगप्रसङ्गात्, न चैवमस्ति, तथा च श्रूयते 'न दातुं नोपभोक्तुं च |
शक्नोति कृपणः श्रियम् । किं तु स्पृशति हस्तेन नपुंसक इव स्त्रियमिति तस्मात् स्वभोगसाधनत्वरूपं स्वत्वं वित्तादौ |संभवत्येव न, तत्सत्त्वेऽपि भोगाभावेन व्यभिचाराद्, अथ प्रत्येकमीदृशो व्यभिचारो न दोषाय सामग्र्या एव कार्याव्यभिचारनियमादिति चेन्न यस्य कार्यजनने न विलंबस्तस्यैव परमार्थतो हेतुतया तदानीमवर्जनीयसन्निधितयोपसेदुषां| पेरपामुपचारमात्रैणव हेतुत्वात् ॥ ५४ ॥ अथैवं परस्मिन्नपि स्वत्वाभिमानिनामपायमाविष्कुरुतेजो परदवंमि पुणो करेइ मूढो ममत्तसंकप्पं । सो कह आयसहावं गिद्धो विसएसु उवलहइ॥५५॥
यः परद्रव्ये पुनः करोति मूढो ममत्वसङ्कल्पम् । स कथमात्मस्वभावं गृद्धो विषयेपूपलभते ॥ ५५ ॥ | यः खलु परद्रव्ये मोहमूलकप्रवृत्त्युपजनितवासनाबलविलुप्तविविक्तस्वभावभावनतया मृगतृष्णायामिवाम्भोभार|संभावनां भावयति निरन्तरं ममकारभावनां स कथं जाग्रति प्रतिपक्षे तद्विपरीतामात्मस्वभावभावनामासेवितुं प्रभवति।
0000000000000000000000
Jain Education Inc
h

mainelibrary.org

Page #62

अध्यात्म०
॥ २५ ॥
अथ स्वीयत्वज्ञानं न स्वभिन्नत्वज्ञानविरोधीतिचेन्न परत्र स्वीयत्वज्ञाननिबन्धनदृढतररागवासनापरम्पराया एव ॐ वीतरागस्वभावभावनाप्रतिकूलत्वात्, ममकारस्याहङ्कारसामग्रीभूतत्वाच्च अपि चैवं विषयेष्वेव प्रतिबद्धस्यास्य कथं स्वद्रव्यमात्रप्रतिबन्धो, वस्तुतस्तु स्वीयत्वमपि स्वत्वपर्यवसन्नमेव, परम्परासंबन्धस्य निश्चयनयवादिनाऽनभ्युपगमादन्यथा येन केनचित् संबन्धेन सर्वस्य सर्वसंबन्धितयाऽसंबन्धव्यवहारस्य कथाशेषताप्रसङ्गात्, तस्माद्रागद्वेषवशादेव स्वपरविभागव्य सितिर्लोकानां न तु परमार्थत इति स्थितं ॥ ५५ ॥ तद्भावनामपनिनीषिभिः पुनरध्यात्मभावनैवाश्रयणीयेति तन्माहात्म्यमुपदर्शयति
णाहं होमि परेसिंण मे परेणत्थि मज्झमिह किंची । इय आयभावणाए रागद्दोसा विलिज्जन्ति ॥ ५६ ॥ नाहं भवामि परेषां न मे परे नास्ति मामिह किंचित् । इत्यात्मभावनया रागद्वेषौ विलीयेते ॥ ५६ ॥
Jain Education In
विदमेव हि सर्वदुःखमूलरागद्वेषप्रभवः, तौ च तत्प्रतिपक्षात्मज्ञाने सति विलीयेते, तच्चात्मज्ञानं परमार्थतो वीतरागाणामेव, तेषामेव दुःखक्षयरूपतत्फल संभवादन्तःकरणखेदनिरासस्यैवानाकुलत्व भावनारूपज्ञानफलत्वातदुक्तम् "आत्माज्ञानभवं दुःखमात्मज्ञानेन हन्यते । तपसाध्यात्मविज्ञानहीनैश्छेत्तुं न शक्यत इति" यत्तु ज्ञानं राग| द्वेषनिरासाय न प्रभवेन्न तन्निश्चयतो ज्ञानमप्यत एव चरणभङ्गे निश्चयतो ज्ञानदर्शनयोर्भङ्ग एव व्यवहारतस्तु तद्भ1) जनेति गीयते तदुक्तं “णिच्छयणयस्स चरणस्सुवधाए नाणदंसणवहोवि । ववहारस्स उ चरणे हयम्मि भयणा उ सेसाणन्ति" निश्चयो हि फलं कुर्वदेव कारणमभ्युपैति व्यवहारस्तु कुशूलनिहितबीजवत् स्वरूपयोग्यमपीति विशेष

परीक्षा त्रु
।। २५ ।।
jainelibrary.org

Page #63

00000000000000000000000
इति ध्येयम् एवं चात्मज्ञाने सत्यात्माज्ञानविलयात् तत्प्रयुक्तरागद्वेषविलये तन्मूलकारस्यातिपरिणामरूपदुःखविलय एवेति व्यवतिष्ठते, तेनात्मज्ञाने सति दुःखविलये क्षुत्पिपासादिकमपि न भवत्येवेति परेषां प्रत्याशावल्ली समुन्मूलिता भवति क्षुदादिपरिणामस्य ज्ञानानाश्यत्वादिति स्फुटी भविष्यत्यग्रे ॥ ५६ ॥ अथ परिणामस्यैव फलमभिष्टौतितो परिणामाउ च्चिय बन्धो मोक्खो व णिच्छयणयस्सोणेगंतिया अणचंतिया पुणो बाहिरा जोगा॥५७॥
तत्परिणामादेव बन्धो मोक्षो वा निश्चयनयस्य । नैकान्तिका अनात्यन्तिकाः पुनर्बाह्या योगाः ॥ ५७ ॥ का जीवस्य हि द्विविधः परिणामो विशिष्टोऽविशिष्टश्चाद्यः परोपरागप्रवर्तितशुभाशुभाङ्गतया द्विविधोऽन्त्यस्तु स्वद्र
व्यमात्रप्रवृत्ततयैकविध एव । जीवश्चोपदर्शितान्यतरस्वपरिणाममेव कुरुते न तु परपरिणाममेकक्षेत्रतयाऽवस्थिताना-12 मपि पुद्गलानां तदुपादानहानायोग्यतया, तत्कर्मत्वाभावात् , स्वतन्त्रप्राप्यस्यैव कर्मत्वात् , कथं तर्हि ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मबन्ध इति चेदात्मनो रागद्वेषरूपं भावकर्म निमित्तीकृत्य योगद्वारा निविशमानानां स्वत एवोपात्त वैचित्र्याणां ज्ञानावरणादिभावपरिणतेरुपचारात् इति गृहाण । तस्मात् पुण्यपापपरिणामादेवात्मनो बन्धस्तत्तत्कर्मणांत(त्त)द्विपाककाले च सुखदुःखरूपं फलमपीति स्थितं पुण्यपापपरिणामावप्यशुद्धरूपतया वस्तुत एकरूपावेव तत्फलयोरपि:
सुखदुःखयोरत्यन्तमभिन्नत्वान्न हि पुण्यफलमपि चक्रवादिसुखं परमार्थतः सुखं अङ्गनासंभोगादिविषयौत्सुक्य-16 काजनितारतिरूपदुःखप्रतीकारमात्रत्वात्तस्य । न च विपर्ययोपि सुवचः प्रत्यक्षबाधात् तदुक्तं “पुण्णफलं दुक्खं चिय| 21
कम्मोदयओफलं व पावस्त । नणुपावफलेवि समं, पञ्चक्खविरोहिया चेव ॥१॥ जत्तो च्चियपच्चक्खं, सोम्म सुहं णत्थि,
000000000000000000000000
Jain Education
a
l
For Private
Personal Use Only
dr.jainelibrary.org

Page #64

अध्यात्म०
॥ २६ ॥ *
दुक्खमेवेदं । तप्पडियारविभिण्णं, तो पुण्णफलंति दुक्खति ॥ २ ॥ विसयसुहं दुक्खं चिय दुक्खप्पडियारओ तिमिच्छन । तं सुहमुवयाराओ, णय उवयारो विणा तत्तति ॥ ३ ॥ " परोक्ष ज्ञानार्थमुपसर्पतां हि छद्मस्थानां तत्सामग्रीभूतेष्विन्द्रियेषु प्रवृत्तमैत्रीवशोदीर्णमहामोहानलज्वालोपतापप्रायतृष्णा परमार्थतो दुःखरूपतया जनितदुःखवेगमसहमानानां इन्द्रियाणिॐ व्याधि स्थानीयतामिष्टविषयाश्च तत्साम्य स्थानीयतामाबिभ्रतीति कथं न दुःखप्रतीकाररूपतयैतत्सुखं पर्यवस्यतीति । ॐ पारमार्थिक सुखजनकाद विशिष्टाद्धर्मपरिणामाद् दुःखजनको विशिष्टपरिणामो विलीयते स एव मोक्ष इति स्थितं “धर्माधर्म क्षये मोक्ष” इति वचनात्ततः परिणामादेव बन्धमोक्षावितिस्थितं । ये तु परप्राणव्यपरोपणबहिरङ्गयतिॐ लिङ्गादयो बाह्या बंधमोक्षहेतवस्ते नैकान्तिका न चा (वा) त्यन्तिकास्तत्सद्भावासद्भावाभ्यामपि फलासद्भावसद्भावदर्शनात् । ॐ स्यादेतत् यथाजातलिङ्गं मोक्षसामग्र्यां निविशमानमव्यभिचारि भविष्यति तदुपलम्भ एवोपचरितासद्भूतव्यवहारेण विषयादिनिवृत्त्याऽशुद्धनिश्चयनयेनाभ्यन्तराव्रतपरिणामं त्यक्त्वा शुभप्रवृत्तिरूपाणि व्यवहारव्रतानि परिपाल्य, त्रिगुतिलक्षणसमाधिकाले तान्यपि परित्यज्य, केवलज्ञानोपलम्भाद्भरतादीनामपि तथैव प्रवृत्तेः, स्तोककालतया परं ॐ स्थूलदृष्टिभिस्तथाना कलनात्तदुक्तं “पञ्चमुष्टिभिरुत्पाट्य, त्रुव्यन् बन्धस्थितीन कचान् । लोचनान्तरमेवापद्राजन् ! Q श्रेणिक केवलमिति ॥ १ ॥ मैवं शक्यपरिहारस्यापि ध्यानसामग्रीवशात् परिजिहीर्षादिकं विनाऽपरिहारे वाक्कायसंवृत्तिसमत्वलक्षणत्रिगुप्तिसाम्राज्ये केवलाज्ञानाप्रतिरोधात् । यैः पुनरुच्यते "अत्रतानि परित्यज्य, व्रतेषु परिवेष्टितः । त्यजेत्तान्यपि संप्राप्य, परमं पदमात्मना ॥ १ ॥” इति तेषामयमाशयो यद् जीवघातादिनिवृत्तावपि जीवरक्षणादि
Jain Education
63958

परीक्षा वृ०
॥ २६ ॥
w.jainelibrary.org

Page #65

நடுருருருருருருருருருமாரு
प्रवृत्तिरेकदेशव्रतविकल्परूपा रागाविनाभाविनी निर्विकल्पकसमाधिविरोधिनीति कथं पुनरसौ न सौमनस्यप्रतिपन्थी समाधीच्छयान्यथा वा समाधेरिव रक्षणेच्छयाऽन्यथा वा जीवरक्षणादिप्रवृत्तेर्वीतरागत्वाविरोधित्वात्, त्रिगुप्तिसाम्रज्यं पुनः केवलज्ञानसामग्रीभूतमवश्यमेष्टव्यमेव । तच्चेदं आर्तरौद्रध्यानानुबन्धिकल्पनाजालवियोगः परममाध्यस्थ्यपरिणतिर्योगनिरोधावस्थाभावी, सर्वथा मनोनिरोधश्चेति त्रिधा मनोगुप्तिर्वाग्गुप्तिरपि मौनावलम्बनेन सर्वथा वा तन्निरोधरूपा, मुखवस्त्राच्छादितमुखेन संभाषणादिना वाक्संवृत्तिरूपा वा, कायगुप्तिरप्युपसर्गाद्युपनिपातेऽपि निश्च-10 लता योगनिरोधे सर्वथा चेष्टापरिहारो वा शयनासनादिषु सिद्धान्तोक्तयतनाप्रकारेण चेष्टानियमरूपा च तदुक्तं "विमुक्तकल्पनाजालं, समत्वे सुप्रतिष्ठतम् । आत्मारामं मनस्तज्ज्ञैर्मनोगुप्तिरुदाहृता ॥१॥ संज्ञादिपरिहारेण, यन्मीनस्यावलम्बनम् । वाग्वृत्तेः संवृतिर्वा या, सा वाग्गुप्तिरिहोच्यते ॥२॥ उपसर्गप्रसङ्गेऽपि, कायोत्सर्गजुषो मुनेः। स्थिरीभावः शरीरस्य, कायगुप्तिर्निगद्यते ॥ ३ ॥ शयनासननिक्षेपादानचक्रमणेषु च । स्थाने च चेष्टानियमः, कायगुप्तिस्तु सा परा॥४॥" अथात्रापि प्रवृत्तिपरिणामरूपा गुप्तिर्निवृत्तिपरिणामविरोधिनीति चेद्धन्त तर्हि निवृत्तिपरिणामोऽपि मनोयोगप्रवृत्तिपरिणाम एवेति स्वमपि स्वयं विन्ध्यात् । परप्रवृत्तिः स्वप्रवृत्तिविरोधिनीतिचेन्न, शुक्लध्यानसंपृक्तान्तर्जल्पविकल्पस्यापि तथात्वापत्तेर्बाह्यप्रवृत्तिस्तथेतिचेन्न, प्रवृत्तेरबाह्यत्वाद्वाह्यविषयत्वस्य च निर्वस्तुमशक्यत्वादेकदेशनिवृत्तिः सर्वनिवृत्तिविरोधिनीति चेन्न, कायेन योगनिवृत्तेस्तदानीमभावाद्विकल्पनिवृत्तेश्चान्तः परिणाममात्रसाध्यत्वादथ शुभाशुभवाकायव्यापाररूपबाह्यक्रियायाःशुभाशुभमनोविकल्परूपाभ्यन्तरक्रियायाश्च निवृत्तिः।
1000000000000000000000000
Jain Education in

ainelibrary.org

Page #66

DOO
अध्यात्म०
॥२७॥
000C669&00000000000
परमचारित्रं तदुक्तम् ॥ द्रव्यसङ्घहे " बहिरमन्तरकिरियारोहो भवकारणप्पणासड्डम् । नाणिस्स जं णिजुत्तं परीक्षा वृ० तं परमं सम्मचारित्तं ति ॥१॥” तच्च कथं बहिःक्रियायां संभवतीति चेन्न, तदानीमपि हेतुभूतान्तर्विकल्पो-61 पक्षयादेव केवलोपलम्भादिति शतशः प्रतिपादितत्वात् , बहिःक्रियायास्तद्विरोधित्वे च सूक्ष्मकायक्रियाया अपि तद्विरोधित्वप्रसङ्गात् , स्थूलक्रियात्वेन तद्विरोधित्वेऽतिप्रसङ्गात् , मोहपूर्वकक्रियात्वेन विरोधित्वे च मोहत्वेनैव तथात्वीचित्यादिति निश्चयनयनिष्कर्षात् तस्मात् । स्वपरिणामस्यैव स्वकार्यसिद्धिक्षमत्वाद्वाह्ययोगानामकिञ्चित्करतेति स्थितम् । यदाहुः “परमरहस्समिसीणं, समत्तगणिपिडगझरियसाराणं । परिणामियं पमाणं, निच्छयमवलंबमाणाणं ति ॥१॥" ॥ ५७॥ उक्तमेवे विशिष्य विवेचयतिसिद्धी णिच्छयओ च्चिय, दोण्हं संजोगओअछेयत्तम्। कत्थइ कत्थइ दोण्हवि,उवओगो तुल्लवं चेव॥५८॥
सिद्धिनिश्चयत एव द्वयोः संयोगतश्च छेकत्वम् । कुत्रचित् २ द्वयोरपि उपयोगस्तुल्यवदेव ॥ ५८ ॥ - इह हि निश्चयव्यवहारयोर्बलवत्त्वावलवत्त्वे विचार्यमाणे सिद्धिस्तावदात्मनो मोक्षलक्षणा नैश्चयिके भावलिङ्गेनैवेति निश्चय एव बलवान् , नमस्कारणाहतारूपं छेकत्वं भावलिङ्गसध्रीचीन द्रव्यलिङ्गस्यैवेति तस्यापि बलवत्त्वं तदुक्तं
॥२७॥ वंदनकनियुक्तौ । “रूप्पं टंक विसमाहयक्खरंणविय रूवगो च्छेओ। दुण्हंपि समाओगे, रूवो च्छेयत्तणमुवेइ ॥१॥ रूप्पं । पत्तेयबुहा, टंक जे लिंगधारिणो समणा । दबस्स य भावस्स य, छेओ समणो समाओगेत्ति ॥ २॥” अत्र हि रूप्यमशुद्धं टकं विषमाहताक्षरमिति चरकादिषु प्रथमो भङ्गो रूप्यमशुद्धं टकं समाहताक्षरमिति द्वितीयः। पावस्थादिषु
00000000000000000004
Jain Education in
For Private Personal Use Only

Page #67

0000000000000000000000004
रूप्यं शुद्धं टकं विषमाहताक्षरमिति प्रत्येकबुद्धादिषु तृतीयो, रूप्यं शुद्धं टकं समाहताक्षरमिति चतुर्थः शुद्धवेषसाधुष्वयमेव चाविकलार्थक्रियाकारितयोपादेयो, भावलिङ्गस्य सर्वत्र यथावन्निश्चेतुमशक्यत्वात्तर्हि द्रव्यलिङ्गमेव वन्द-10 नीयमस्त्विति चेद्भवेदेव, यत्र गुणाधिकत्वं प्रतिसन्धीयते, कस्तत्प्रतिसन्धानोपाय इति चेदालयविहारादिव्यवहारपाटवोपदर्शनमित्याकलय यदागमः "आलएणं विहारेणं ठाणाचंकमणेण यसको सुविहिओ णाउं भासावेणइएण यत्ति" लिंगिनि पार्श्वस्थत्वादि प्रतिसन्धाने तु तदवन्दनीयमेवाथातीर्थकरत्वप्रतिसन्धानेऽपि प्रतिमावन्दनादिवासाधुत्वप्रतिसन्धानेऽपि तल्लिङ्गवन्दनादध्यात्मशुद्धिरबाधितैव । तदुक्तं “तित्थयरगुणा पडिमासु णत्थि णिस्स सयं वियाणंतो। तित्थयरंति णमं तो, सो पावइ णिजरं विउलं ॥१॥लिंगं जिणपन्नत्तं, एव णमंतस्स णिज्जरा विउला । जइवि गुणविप्पहीणं, वंदइ अझप्पसोहीएत्ति ॥२॥" मैवं शकिष्टास्तल्लिङ्गवन्दने तद्गतसावधक्रियानुमोदनावद्य-16 प्रसङ्गात् , प्रतिमायां तु तदभावादुक्तंच “सन्ता तित्थयरगुणा, तित्थयरे तेसिमंतु अज्झपं। ण य सावज्जा किरिया, इयरेसु धुवासमणुमन्नत्ति ॥ ३॥" अयं भावो द्रव्यलिङ्गं हि तद्वति स्वत एव गुणवत्त्वप्रतिसन्धापकतया स्वसमानाधिकरणगुणवत्त्वप्रतिसन्धापकतया वा, न परकर्त्तव्यतायामुपयोगि सत्तद्विषयकमुत्साहमाधायाध्यात्मशुद्ध्यै प्रभविष्णु न तु प्रतिमादिवत् तटस्थतयैव स्वसदृशभावस्मारकतया, तथा च द्रव्यलिङ्गं सावद्यस्वाश्रयविषयकोत्साहाधाय-10 कतया धर्मप्रतिपन्थि न तु प्रतिमा तत्र गुणत्वाज्ञानादेतेन प्रतिमां नमस्कुर्वतामदेवेदेवसंज्ञेति वदतो लुम्पकस्य शिरसि 2 दत्तः प्रहारः । अथैवं पार्श्वस्थत्वाद्यप्रतिसन्धानदशायामपि तल्लिङ्गवन्दनात् तत्सावधक्रियानुमतिप्रसङ्ग इति चेन्न,
0000000000000000000000000
Jain Education
fonal
For Private Personal Use Only
XMw.jainelibrary.org

Page #68

अध्यात्म
॥२८॥
இருருருருROCERSOCCE
पुनः पुनदर्शने तत्र ताप्यनिश्चयसम्भवादपूर्वदृष्टे तु दोषप्रतिसन्धानादिविरहे तत्र गुणसम्भावनासम्भवादत एव तथैवक परीक्षावृ० तत्र सहसावन्दनादिप्रवृत्तिरुक्तं च “अपुर्व दट्ठणं, अब्भुटाणं तु होइ काय । साहुंमि दिहपुवे, जहारिहं जस्स जंजोग्गं ति ॥१॥" तथा च दोषवत्त्वेन ज्ञात एव गुणवत्त्वेन रुचिरनुचितेति फलितं उक्तंच “जह वेलंबगलिंग, जाणंतस्स णमओ हवइ दोसो । णिद्धंधसत्ति णाऊण वंदमाणे धुवं दोसोत्ति ॥१॥' अत एव प्रतिमायामहदादेरिव01 तद्वेष साध्वन्तरगुणाध्यारोपेण नमस्कारोपि प्रत्युक्तः, सावद्यकर्मयुक्ततया तस्याध्यारोपाविषयत्वादित्याहुः । स्यादेतत् सावद्यकर्मयुक्तता न साधुत्वाभावव्याप्यत्वेन प्रतिसंहिता साधुत्वाध्यारोपप्रतिबन्धिका विशेषदर्शनतोप्याहार्यारोपप्रवृत्ते|रन्यथा प्रतिमादावप्यहत्त्वाभावव्याप्यपौद्गलिकत्वज्ञाने तदभेदाध्यवसायासंभवादिति चेन्न, आहार्यारोपजनिकाया इच्छाया विधिनियन्त्रिततयैव प्रवृत्तेन च विधियोग्यतामपुरस्कृत्य प्रवर्त्तते कथमन्यथा जन्मादिसमयं विना शकादयोऽपि द्रव्यभगवज्जीवेषु भावभगवत्त्वमध्यारोप्य शक्रस्तवादिकं पठेयुरथ द्रव्यशब्दो योग्यतायामेव रूढस्तदुक्तं पञ्चाशके । “समयम्मि दबसद्दो, पायं जं जोग्गयाइ रूढोत्ति । णिरुवचरिओ अबहुहा, पओगभेओवलंभाओ॥शामिउपिंडो दबघडो, सुसावगोतय दवसाहुत्ति । साहू य दवदेवो, एमाइ सुए जओभणियं ति ॥२॥” तथा च येन पर्यायेण भाविभूतभावजनकत्वं वस्तुनस्तमेव पर्यायं पुरस्कृत्य तस्य द्रव्यत्वव्यपदेशः प्रवर्तते, अत एव शय्यासंस्तारकादिग- ॥२८॥ तस्यावश्यकज्ञशरीरस्य द्रव्यावश्यकत्वं, न तु लोष्टादिपर्यायेण परिणंस्यत इति तत्र तत्र तद्व्यवस्थितमिति तत्पर्यायविशिष्ट एव द्रव्ये कारणे कार्योपचाररूपो भावाध्यारोपः सङ्गच्छते । कथं पुनरयमेव न्यायः स्थापनायामायोज्यत,
00000000000000000000000000
Jain Education d
hahal
For Private Personal use only
Jainelibrary.org

Page #69

9000000000000000000000000
इति चेन्मैवं । दवजिणा जिणजीवा इत्यविशिष्टोक्तेरहज्जीवरूपाया भावार्हत्त्वोपादानत्त्वयोग्यताया आकालमैकरूपतयैवाकलनात् , सहकारिविशेषसन्निधानजनितातिशयरूपाणामेकभविकबद्धायुष्काभिमुखनामगोत्रभावयोग्यतायामेव तत्तव्यवहारकार्यजनकत्वाद्विवेचितं चेदं द्रव्यालोके तथा च "यथातिशयितद्रव्य एव भावाध्यारोपस्तथातिशयितस्थापनायामपीति प्रतिपत्तव्यं, अतिशयश्च द्रव्ये भावजननादिमुख्यादिः, स्थापनायां तु विहितत्वप्रतिसंधानादिरविहिताचरणे आज्ञाविराधनादिदोषसंभवादिति द्रष्टव्यं । एतेन प्रतिमायां सावधक्रियारूपदोषाभावेऽधर्माजननवन्निरवद्यक्रियाभावे धर्मजननमपि न युक्तं । तदुक्तं “जह सावजा किरिया, नत्थि यपडिमासु एवमियरावि । तयभावे णत्थि फलं, अह हो उ अहेउगं होउत्ति ॥१॥" प्रत्युक्तं । न हि नमस्करणीयगता क्रिया नमस्कर्तुः फलं जनयतीति स्याद्वादिनः सगिरन्ते, अपि तु तमालम्ब्य प्रवृत्तस्वगतः शुभसङ्कल्प एव स्वस्य शुभफलप्रद इति तदुक्तं-विंजिण सिद्धा दिति फलं पूआए केण वा पवन्नमिणं । धम्माधम्मणिमित्तं फलं इहं सबजीवाणंति ॥१॥" ननु तर्हि प्रतिमादयः कथमुप कुर्वन्तीति चेत् प्रशमरसनिमग्नमित्यादिभगवद्गुणभावनाजनितमनोविशुद्धिहेतुतयेति गृहाण उक्तंच “कामं उभयाभावो, तहवि फलं अत्थिमणविसुद्धीए । तीए पुण मणविसुद्धी, कारणं होति पडिमाओत्ति ॥२॥" अथैवं पार्श्वस्थादिद्रव्यलिङ्गमपि मुनिगुणसङ्कल्पकारणतया मनःशुद्धये वन्दनीयमस्तु इति चेत्कोऽयं संकल्पः? किं द्रव्ये भावाध्यारोपरूप उत स्थापनायां तदारोपरूपः, आहोस्वित्तटस्थतयैव भावानुमानमथ वा भावानुस्मरणं । तत्र न प्रथमः, प्रतिमायामिव द्रव्यलिङ्गे भावकारणत्वघटकरूपनिरवद्यक्रियाया योगमनपेक्ष्य प्रशस्तभावाध्यारोपाप्रवृत्तेः ।
00000000
Jan Educate
national
For Private
Personel Use Only
GTww.jainelibrary.org

Page #70

अध्यात्म
॥२९॥
MOOOOOGGEROOOOOOOOOO
प्रवर्त्तमानस्य चायोग्ये योग्याध्यवसायरूपतयाऽशुभसङ्कल्परूपतया प्रत्युत क्लिष्टकर्मबन्धकारणत्वादत एव द्रव्य- परीक्षावृ० लिङ्गप्रतिमयोः सावद्यनिरवद्यक्रियोभयसत्त्वासत्त्वाभ्यां विशेष आवेदितो भवत्युक्तंच "जइवि अ पडिमा उ जहा, मुणिगुणसंकप्पकारणं लिंगं । उभयमवि अत्थि लिंगे, णय पडिमासूभयं अथिति ॥१॥” इदं खल्वत्र तात्पर्य 'यत्प्रतिमायामहबुद्धिः स्थापनाभावाभेदाध्यवसायपर्यवसायिनी सा च स्वालम्बनस्य प्रतिष्ठादिरूपामेव योग्यतामपेक्ष्य प्रश-16 स्यते । या तु पार्श्वस्थादिद्रव्यलिङ्गे साधुबुद्धिः, सा तु निरवद्यक्रियाघटितं द्रव्यत्वमेवानपेक्ष्य प्रवर्त्तमाना विपर्यासरूपतया कथं प्रशस्यतां । अथ द्रव्यलिङ्गे द्रव्यत्वाभाववचनं कुतो न व्याहन्यत इति चेन्नात्र द्रव्यपदस्याप्रधानार्थकत्वादुपचारतोऽप्रधानार्थकस्यापि द्रव्यपदस्य क्वचिदर्शनात्तदुक्तं पञ्चाशके "अप्पाहन्नेवि इहं, कत्थइ दिहो उ दबसदोत्ति। अंगारमद्दओ जह, दबायरि ओ सयाऽभवोत्ति" नापि द्वितीयोऽयोग्यस्य योग्याभेदाध्यारोपाविषयत्वादेवान्यथा विडम्बक लिङ्गस्याप्युपास्यत्वापत्तेः, वेषवतो योग्यत्वेऽपि वेषो नायोग्य इति चेन्न, तत्रापि प्रवचनहीलनानुगुणत्वाद्ययोग्यतासत्त्वाच्चौरसंसर्गिणोऽपि चौरप्रायत्वाच्चापि च गुणवदभेदाध्यारोपस्य तद्गतोत्कर्षवत्त्वप्रतीतिः प्रयोजनमत एव गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापदस्य गङ्गातीरे लक्षणया तत्र गङ्गाभेदाध्यवसायादेव शैत्यपावनत्वादिकं प्रतीयत इति शास्त्रीयः प्रवादोन्यथा गङ्गायां घोष इति प्रयोगस्य गङ्गातटे घोष इति प्रयोगादविशेषापत्तेरत एव रूपकालङ्कारादिगर्भतत्त-19 दृत्तघटितस्तुतिस्तोत्रादिप्रणयनोद्भुतप्रभूतभक्तिप्रारभाराद्विपुलनिर्जरालाभो भगवतः स्तुतिकृताम् । एतेन प्रतिमायां
॥ २९॥ तीर्थकरोऽयं मोक्षदो भवत्वित्यादि मृषाभाषाप्रयोगः कर्मवन्धायेति वदन् लुम्पकः स्वयमेव स्वशिरसि भूतायत्त इव
GOOGாருருருருருருருருதுருசGOOD
Jan Education
For Private Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #71

000000000000
धूलिं प्रक्षिपन्नवगन्तव्यो विशिष्टभक्त्या भाषितयोस्तादृशस्तुतिप्रयोजिकयोः स्थापनायाचनादिसत्यासत्यामृषाभाषयोः श्रेयोमूलत्वात् स्थाप्यस्थापनयोरुपमेयोपमानयोश्च भाषाविशेषेण भेदतिरोधानतारतम्येणैव भक्तितारतम्योद्भवदर्शनादत एव लाक्षणिकप्रयोगेऽपि सारोपासाध्यवसानामूलकयोस्तयोः स्फुट एव विशेष इति । तथा च द्रव्यलिङ्ग भावलिङ्गाध्यारोपात्तत्रातिशयितत्वप्रतिसन्धानेऽवर्जनीयसन्निधिकतया तद्वत्यष्यतिशयितत्वप्रतिसंधाने तदनुमतिप्रयुक्तो।
दोपः कथकारं वारणीयः, इदमेवाभिप्रेत्योक्तं । “णियमा जिणेसु य गुणा, पडिमा उद्दिस्स जे मणे कुणइ । अगुकणे य वियाणंतो, के णमउमणे गुणं काउं॥१॥" अथ यद्धर्मावच्छेदेनोत्कर्षवत्त्वज्ञानं तद्धर्मावच्छेदेनैव तदनुमति
रिति चेत्तथापि त्वदुक्तरीत्या पार्श्वस्थत्वाद्यवच्छेदेनापि साध्वभेदाध्यारोपादिसामग्र्योत्कर्षवत्त्वज्ञानात्तदवच्छेदानुमत्या कथं न प्रमादोपबृंहणं । अतएवोक्तं । "किइकम्मं च पसंसा, सुहसीलजणम्मि कम्मबंधो य । जे जेपमायठाणा, ते ते उवबूहिआ हुंति त्ति'। ये तु तद्विषयककृतिकर्मप्रशंसे कारणप्राप्ते ते तु स्वारसिकतदुत्कर्षज्ञानादिजनकतया न तद्गतप्रमादोपबृंहणप्रवणे अत एवेत्थं तद्विधानमस्मार्षुः “मुक्कधुरा संपागड,सेवी चरणकरणपन्भटे । लिङ्गावसे समित्ते, व कीरइ तं अओ वुच्छं ॥१॥ वायाइ नमुक्कारो, हत्थुस्सेहो य सीसनमणं च । संपुच्छअच्छाथोभभ वंदणं वंदणं वावि
॥२॥ परियायपरिसपुरिसे, खित्तं कालंच आगमणच्चा । कारणजाए जाए, जहारिहं जस्स जं जोग्गं ॥३॥परियायबंभचेरं, परिस विणीयासि(इ) पुरिस णच्चा वा कुलकज्जादायत्ता, आघवउ गुणागमसुअं वा॥४॥ एयाइँ अकुवंतो, जहारिहं अरिहदेसिए मग्गे ।ण हवइ पवयणभत्ती, अभत्तिमंतादयो दोसत्ति ॥५॥ तथा च कारणिकतद्वन्दनप्रवृत्तेरभक्तिम
0000000000OOOOOOO90090€
0000
JainEducational
For Private Personal Use Only
ww.jainelibrary.org

Page #72

अध्यात्म० त्वादिदोषपरिजिहीर्षयैव प्रवृत्तत्वात् प्रवचनभक्त्यादिको गुण एव, न तु दोष इति द्रष्टव्यम् । दृष्ट्वा च तादृशं का- परीक्षावृe
रणं तथाऽऽचरणीयं, न तु स्वरसतस्तत्र प्रवृत्त्युत्तरं यादृच्छिकालम्बनमुद्भावनीयं; तादृशालम्बनस्य प्रमादाचरणपर्यवसितत्वात । यदागमः। "आलंबणाण भरिओ, लोगो जीवस्स अजउकामस्स । जं जं पिच्छइ लोए, तं तं आलंबणं कुणइत्ति ॥१॥" यत्तु द्रव्यलिङ्गे भावलिङ्गाध्यारोप इव प्रतिमादावप्यर्हदभेदारोपो न युक्तः, आरोपस्य मिथ्यात्वादिति लुम्पकस्य मतं तदपमतं, तेनापि मुखवस्त्रिकादौ गुरुपादकल्पनयैव वन्दनकादिदानात् । “चित्तभित्तिं ण णिज्झाए, णारिंवा सुअलंकियं,” इत्याद्यागमबाधप्रसङ्गाच्च । न च तत्र नारीपदस्य नानार्थकत्वान्नानुपपत्तिर्न हि तटस्थतया चित्रितकामिनी प्रतिसन्दधानस्य कामविकारादिप्रादुर्भवोऽपि तु साक्षात्कामिनीमेव पुरःस्फुरन्तीमाकलयत इति । यथा चात्रा
शुभसङ्कल्पस्य पापजनकत्वं तथा प्रतिमादौ शुभसङ्कल्पस्य पुण्यजनकत्वमपीति किं जाल्मेन सहाधिकविचारणया। लायत्तु द्रव्ये भावाभेदस्तात्विक एव स्थापनायां स्थाप्याभेदस्तु न तथेति। तन्न। तद्धर्मविशिष्टस्यान्यधर्मविशिष्टेन सहातद्भाव
भावादन्यथा तद्विषयकोपचारस्य निर्मूलकत्वप्रसङ्गानापि तृतीयो द्रव्यलिङ्गस्य भावलिङ्गाविनाभावित्वाभावेन तदनुमापकत्वासंभवात्तदविनाभाविसुविहितद्रव्यलिङ्गस्य च तत्राप्रतिसन्धानान्नापि चतुर्थस्तद्रव्यलिङ्गस्य येन सह संबन्धग्रहस्तत्रासाधुत्वज्ञाने जाग्रति साधुत्वप्रकारकस्मरणासंभवात् , साध्वन्तरेऽगृहीतसंबन्धकस्य च तस्य तत्स्मारकत्वायोगादथ पार्श्वस्थादिलिङ्गदर्शने सद्यो(सदृश)र्दशनोद्बोधितसंस्कारसध्रीचीनपूर्वानुभवबलादेव विशिष्टसाधुगुणस्मरणसंभव इति चेन्न । शीतलविहारिणि वेषमात्रेण सादृश्यप्रतिसन्धानासंभवात्तद्भिन्नत्वे सति तद्वत्ति भूयोधर्मवत्त्वेन सादृश्यव्यव-140
SERSEOFOOSE
G36090GG OG IGOG33630000
Jain Education
HAHIbnal
For Private & Personel Use Only
HOMw.jainelibrary.org

Page #73

Jain Education In
9000099999355000096509
1909
हारादन्यथा सर्वस्य सर्वसदृशत्वापत्तेर्न च सद्भावस्थापना सादृश्यप्रतिसन्धानं विना स्थाप्यस्मरणाय प्रभवति यद्यप्युत्सर्गत: स्थापनायां स्थाप्याभेदाध्यवसाय एव संभवी तथाऽपि वासनादायें क्वचित्तटस्थतयाऽपि तत्स्मरणं शुभाध्यवॐ सायमाधत्ते इत्येवं स्मरणाधायकतयाऽपि स्थापनोपयोग इति ध्येयं । न चात्र तत्संभवतीति किमति प्रसक्तानुप्रसक्त्या ? | तस्माद्रव्यलिङ्गभावलिङ्गयोर्व्यवहारनिश्चययोः समायोगे च्छेकत्वमेव, केवलज्ञानादिरूपार्थक्रिया तु निश्चयादेव, नचायमपि निश्चयो व्यवहारमनन्तर्भाव्य न प्रवर्तेत सहस्रसङ्ख्येव पंचशतीमिति वाच्यं, अन्तर्भावो हि स्वसामग्रीव्याप्य- ॐ सामग्रीकत्वं स्वविषयत्वव्याप्यविषयताकत्वं स्वकार्यतावच्छेदकत्वं स्वरूपभेदमात्रातिरोहितैकत्वशालित्वं वा ? नायं निश्चयेऽसद्भूत व्यवहारस्य संभवत्यपि तु शुद्धव्यवहारस्यात एवाह । “कत्थइ २ दोहवि उवओगो तुल्लवं चेवत्ति ।” कुत्रचित्कुत्रचिदिह ज्ञानक्रियादिस्थले द्वयोर्ज्ञानक्रिययोस्तुल्यवदेवोपयोगस्तथाहि ज्ञाननयो मन्यते ज्ञानमेव मुख्यं न + क्रिया मिथ्याज्ञानात् प्रवृत्तस्य फला (वि) संवादात्तदुक्तमन्यैरपि “विज्ञप्तिः फलदा पुंसां न क्रिया फलदा मता । मिथ्याज्ञानात् प्रवृत्तस्य फलासंवाददर्शनात् " इति तथागमेप्युक्तं । “पढमं नाणं तओ दया १ जं अन्नाणी कम्मं खवेइ २ तथा पावाउ विणिवित्ती पवत्तणा तहय कुसलपक्खमि । विणयस्सय पडिवत्ती तिण्णिवि नाणे समप्यंति" इदं च क्षायोपशमिकज्ञानमाश्रित्योक्तं, क्षायिकमाश्रित्यापि ज्ञानस्यैव प्राधान्यं, न हि केवलज्ञानमनवाप्य तीर्थकरादयोऽपि सिद्धिमध्यासत इति, ततो ज्ञानमेव कारणत्वात्प्रधानं क्रिया तु तत्कार्यतया गौणीति । क्रियानयस्त्वाह-क्रिया हि फलदायिनी ज्ञानस्यापि तज्जननेनैवोपक्षीणत्वात् जानतोपि क्रियां विना फलप्रात्यश्रवणात्तदुक्तमन्यैरपि “क्रियैव फलदा पुंसां न ज्ञानं फलदं

w.jainelibrary.org

Page #74

0
अध्यात्म०
परीक्षावृ०
॥३१॥
00000000000000000
मतम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो न ज्ञानात् सुखितो भवेत् ॥ १॥” इति "तथागमेप्युक्तम् । सुबहुंपि । नाणं सविसयणिययं न नाणमेत्तेण कजणिप्फत्ती। मग्गण्णू दिलुतो होइ सचेठो अचेट्ठोय॥१॥आउजनदृकुसलावि नट्टिआ तंजणंण तोसेइ। जोगं अजुंजमाणी णिंदं खिंसंच सालहइ।।इयनाणलिंगसहिओ काइअजोगंण झुंजई जो उ।ण लहइस मुक्खसुक्खं लहइ अजिंदं सपक्खाउ।।जाणंतोविय तरिकाइअजोगं ण झुंजई जोउ।सो वुज्झइ सोएणं एवं नाणी चरणहीणो।४। तथा जहा खरो ॥१॥” इयं च क्षायोपशमिकी क्रियामाश्रित्योक्तं, क्षायिकमपि चारित्रमेव प्रधानं न हि केवलिनोऽपि शैलेश्यवस्थाभाविनीं सर्वसंवररूपां चारित्रक्रियामनुपलभ्य निर्वाणभाजो भवन्तीति । तथाचानन्तर्येण फलहेतुत्वात् क्रियैव प्रधाना पारम्पर्येण कारणत्वाद् ज्ञानं तु गौणमिति । अत्रायं स्थितपक्षोऽविनाभावित्वानन्तरभावित्वयोर्द्वयोरेवाविशेषात्तुल्यत्वमेव तयोर्न हि ज्ञानं विनेव प्रवृत्तिं विनापि फलमुत्पद्यते, न वा भक्ष्यभोगादिप्रवृत्तिकाले शैलेश्यवस्थायां वा ज्ञानं नास्तीति । प्रवृत्तिमात्रं न फलप्रदमिति चेद् ज्ञानमात्रमपि न तथा, संवादिज्ञानं फलजनकमिति चेत् संवादिनी प्रवृत्तिरपि तथा, स्यादेतत् ज्ञानस्य प्रवृत्तावेव हेतुता फलप्राप्तिस्तु प्रवृत्तेरेव, न च प्रवृत्तिकाले ज्ञानमप्य|स्त्येवेति तस्य फलहेतुत्वमित्युक्तमेवेति वाच्यं, घटे दण्डरूपवत्तत्र तस्यान्यथासिद्धत्वादिति मैवम् नाणकिरियाहि मोक्खो इति वचनात् । पारंपरप्पसिद्धी दसणनाणेहि होइ चरणस्स । पारंपरप्पसिद्धी जह होइ तहन्नपाणाणं इति- वचनात् च ज्ञानस्य क्रियाद्वारेण मोक्षजनकत्वकल्पनान्न च द्वारेण द्वारिणोऽन्यथासिद्धिरस्ति अन्यथा दण्डादेरपि चक्रधम्यादिना घटादावन्यथासिद्धिप्रसङ्गात् । अथ चारित्रं चारित्रावरणक्षयादेव न ज्ञानादिति चेन्मैवं प्रवृत्तिरूपचारि
TTTTTTTTTTTTvT4 T5
॥३१ ।।
T6 TT
JainEducation in
For Private 3 Personal Use Only
M
ainelibrary.org

Page #75

जनकचिकीर्षाया ज्ञानाधीनत्वाद्योगनिरोधस्यापि विशिष्टोपयोगसाध्यत्वाच्चापि च ऋजुसूत्रनयमतेऽपि केवलज्ञानमपि लक्षणपरम्परापर्यवसन्नमेव, तत्र च शैलेशीचरमक्षणे ज्ञानचारित्रभावेन परस्परमुपश्लिष्टस्वभाव एव मोक्षजनक इति ॐ तत्क्षणत्वेन द्वयोर्जनकत्वं तुल्यमेव । न च तथाजनकतायामतिप्रसङ्गस्तत्क्षणपरिणतात्मनः तद्धेतुतया स्याद्वादप्रवेशेनाॐ नतिप्रसङ्गान्न च ज्ञाननिरूपितत्वचारित्रनिरूपितत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासादेकस्य तत्क्षणस्य भेदप्रसङ्ग इति वाच्यं ? | एकत्र ज्ञाने नीलपीतादिनानाज्ञेयाकाराणामिवान्यत्रापि युगपन्नानाधर्माणां समावेशस्याविरुद्धत्वादिति दिग् । ननु ज्ञानक्रिॐ ययोः प्रत्येकं मुक्तिजनकशक्त्यभावात् समुदायेऽपि कथं तज्जननं उक्तं च । “पत्तेयमभावाउ, णिवाणं समुदियाॐ सुविण जुत्तं । नाणकिरियासु वोत्तुं, सिकतासमुदाय तेवति ॥ १ ॥ चेन्मैवं, प्रत्येकं देशोपकारिणः समुदायस्य सर्वो@ पकारकत्वात् ॥ उक्तं च । “वीसुं ण सबह च्चिय, सिकयातेलं व साहणाभावो । देसोवगारिया जा, सा समवायम्मि संपु२ ण्णत्ति ॥ २ ॥” ननु केयं देशोपकारिता? किं सूक्ष्मकार्यजनकता उत तदभिव्यञ्जकता आहोस्वित् सामग्र्येकदेशत्वं ? नाद्यः दण्डचक्रादिभिरपि प्रत्येकं सूक्ष्मघटजननप्रसङ्गात् । न द्वितीयोऽलब्धात्मलाभस्य तस्याभिव्यक्त्यसंभवात् ॐ सति वस्तुनि ज्ञानजननयोग्यं ह्यभिव्यञ्जकमुच्यते प्रदीपादिवदिति । न च दण्डादिना प्रत्येकमभिव्यज्यमानमपि सूक्ष्मं घटमीक्षामहे, अलक्षणीय तत्सूक्ष्मतायां चाभिव्यक्तिवचोविरोधोऽतिप्रसङ्गश्च । तृतीये तु सामग्र्येकदेशत्वमपि तज्जनकत्वपर्यवसन्नं न प्रत्येकमितरत्तु दुर्वचनमिति चेन्न; सहकारिवैकल्यप्रयुक्त कार्याभाववत्त्वरूपाया एव देशोपकारितायाः सार्वत्रिक्याः प्रत्येकमभिधित्सितत्वात् क्वचित्तु तिलादिषु प्रत्येकं तैलादिकं प्रति देशोपकारिता सूक्ष्म
Jain Educationonal

5000006606006066666

Page #76

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥३२॥
तदुपधानरूपातत् , कार्यमहत्त्वस्य कारणमहत्त्वाधीनत्वात् , क्वचित्तु भ्रमिध्राण्याद्यतिशयितसमूहरूपमदकार्य प्रति गुडदाक्षेवरसादिषु तदवयवजनकत्वरूपा सा तदुक्तं । “भमिधणिवितण्हयाई, पत्तेयं पिहु जहा मयंगेसुत्ति” एतेन तस्यास्तदानीं तैरुत्पाद्यत्वेनास्वीकारात् मृत्पिण्डदण्डकुलालादिसामग्र्या घटवदिति दृष्टान्तः कार्यमात्रतायां द्रष्टव्यो न तु प्रत्येकाजनककारणकार्यतायामुक्तभाषाविरोधप्रसङ्गादित्यवधेयं । ज्ञानचारित्रयोश्च कृत्स्नकर्मक्षयलक्षणं मोक्षरूपकार्य प्रति निर्जरारूपदेशकर्मक्षयजनकत्वं देशोपकारित्वं प्रत्येकमविशिष्टमिति प्रतिभाति । एवं ज्ञानक्रिययोस्तुल्य(व)त्वमुपदिश्य विशेषमावेदयतितुल्लत्तमवेक्खाए णियमा समुदायजोगमहिगिच्च । किरिया विसिस्सए पुण नाणाउसुए जओभणिय।५९।
तुल्यत्वमपेक्षया नियमात्समुदाययोगमधिकृत्य । क्रिया विशेष्यते पुनर्ज्ञानात श्रुते यतो भणितम् ॥ ५९॥ जम्हा दंसणनाणा संपुन्नफलंन दिति पत्तेयं । चारित्तजुआ दिति हि विसिस्सए तेण चारित्तं ॥६०॥
यस्माद्दर्शनज्ञाने संपूर्णफलं न दत्तः पत्येकम् । चारित्रयुते दत्त एव विशिष्यते तेन चारित्रम् ॥ ६॥ ___ यद्यपि मोक्षलक्षणे कार्ये ज्ञान क्रिये तुल्यवद् व्याप्रियेते तथापि कालतो देशतश्च स्वेतरसकलकारणसमवधानव्याप्यसमवधानकत्वलक्षण उत्कर्षश्चारित्रक्रियाया एव, न खलु षष्ठगुणस्थानभाविपरिणामरूपं चारित्रं चतुर्थगुणस्थानभाविपरिणामरूपं ज्ञानमन्तरेण, न वा चतुर्दशगुणस्थानचरमसमयभावि परमचारित्रं त्रयोदशगुणस्थानभावि केवलज्ञानमअन्तरा संभवति । इत्थं च घटकरणेष्वपि दण्डादिषु चरमकपालसंयोग एवातिरिच्यते । अथ स्वप्रयोज्यविजातीयसंयोग
00000000000000
-
॥ ३२॥
Jain Education
For Private Personal Use Only
ainerary

Page #77

OOOOOOOOOGGEE
संबन्धेन दण्डादेः स्वप्रयोज्यातिशयितचारित्रसंबन्धेन ज्ञानादेश्च स्वेतरसकलकारणसमवधानव्याप्यसमवधानकत्वं निधिमितिचेन्न स्वतस्तथात्वस्य विशेषार्थत्वात् , स्वतस्त्वं च समवधाने कारणान्तराघटितत्वमित्यायुहनीयं ॥६०॥ अथ निश्चयव्यवहारयोविषयविशेषमुक्तं(क्त)स्वरूपयोरप्यतिदिशति__एवं ववहाराउ बलवन्तो णिच्छओ मुणेयवो । एगमयं ववहारो सवमयं णिच्छओ वत्ति ॥६१॥
एवं व्यवहारावलबान्निश्चयो भुणितव्यः । एकमतं व्यवहारः सर्वमतं निश्चयो वेति ॥ ६१ ॥ विषयस्य बलवत्त्वादेव खलु व्यवहारनयान्निश्चयनयोऽतिरिच्यतेऽथवा यस्य कस्यचिद्व्यवहारानुकूलस्यैकस्य नयस्थ मतं व्यवहारोऽनुमन्यते पारमार्थिक सकलनयमतं तु निश्चय इति विषयबहुत्वादप्यस्य विशेष इति ध्येयं । उक्तं च भाष्ये
“अहवेगनयमयं चिय, विवहारो जंन सबहा सर्व। सबणयसमूहमयं, विणिच्छओ जं जहाभूयंति ॥१॥"॥६॥अथ समर्थि-10 लातमेव निश्चयनयविषयविशेषमसहमानो व्यवहारवादी सिंहावलोकितन्यायेन प्रत्यवतिष्ठतेअहिया जइ तुह किरिया अहियं नाणंपि तस्स हेउत्ति।कारणगुणाणुरूवा कजगुणा व विवरीया ॥२॥
अधिका यदि तव क्रिया, अधिकं ज्ञानमपि तस्य हेतुरिति । कारणगुणानुरूपाः कार्यगुणा नैव विपरीताः ॥ ६२ ॥ | यदि हि युक्तिकलापेन भवतातिशयवती क्रिया व्यवस्थापिता, तर्हि सैव भगवती स्वकारणं ज्ञानमतिशयितमाह स्वापेक्षया तस्यातिशयोऽस्तु नतु स्वकार्यापेक्षयेति चेन्न । “दासेण मे खरो कीओ दासो वि मे खरोवि ।” इति न्यायात् स्वकार्यकार्यस्यापि स्वकार्यत्वाविशेषात् , अस्तु वोक्तातिशयशालिकार्यकत्वलक्षणः पारिभाषिक एव विशेषः।
00000000000000000
Jain Education in

ainelibrary.org

Page #78

Ge
अध्यात्म
ஒOOOOOOcஓடுருருருருருரு
यथाहि-मृत्तिकापान्तरालवर्तिपिण्डशिबकाकुसूलादीनि जनयन्ती न घटं प्रति मुख्यकारणतां जहाति, तथा ज्ञान-II
तथा ज्ञान- परीक्षावृ. मप्यान्तरालिकं सर्वसंवरं जनयन् मोक्षं प्रति तथेति तत्त्वं । अपि च यथा मन्त्रानुस्मरणात्, केवलादेव फलं दृश्यते, तथा मोक्षोपि ज्ञानादेवेति, तस्य मुख्यत्वं ॥ ६२॥ द्वितीयहेतुमपि दूषयतिअह जइ सवणयमयं विणिच्छओ इगमयं च ववहारो।तो सो सयलादेसो विगलादेसो कहं होउ॥६॥
अथ यदि सर्वनयमतं विनिश्चय एकमतं च व्यवहारः । तत्स सकलादेशो विकलादेशः कथं भवतु ॥६३।। यदि नाम निश्चयनयः सर्वनयसमूहतामास्कन्देत्तर्हि तदेकमूर्तिः सकलादेशतां प्रतिपद्य विकलादेशरूपं नयलक्षण| मेव परिजह्यात् । तथा चोक्तवचोव्याघात इति ॥ ६३ ॥ अत्र स्थितपक्षमालम्ब्य समादध्महेमुक्खामुक्खविभागो इच्छामेत्तेण णत्थि एगंतो । जइ अत्थि तो वि नाणे चरणंसारोति तं मोक्खं ॥१४॥
मुख्यामुख्यविभाग इच्छामात्रेण नास्त्येकान्तः । यद्यस्ति तदपि ज्ञाने चरणं सार इति तन्मुख्यम् ।। ६४ ॥ ___ व्यवहारो हि स्वविषयं ज्ञानं प्रधानकारणत्वेनाभिमनुते, निश्चयस्तु स्वविषयं चरणं, तदनयोः कल्पनाकोटिम-| वलम्ब्य प्रवृत्तं विवादमपनेतुमुभयोः समीकरणप्रवणप्रमाणपक्षमन्तरा क इवान्यः प्रभवतु । यत्तु वस्तुपरिच्छेद एव ज्ञानस्य मुख्यो व्यापारः तत्करणादेव च सहकारिकारणतया जीवस्य चारित्रक्रियां जनयन् तन्मोक्षं प्रति गौणतयोपयुज्यते; तदुक्तं वत्थुपरिडेयफलं हवेज किरियाफलं च तन्नाणं । नउ निवत्तिय(च्चत्तय)मिलु सुद्धं चिय तंजओ निहियत्ति।” तदपि, निश्चयनयानुसारेण द्रष्टव्यं, व्यवहारतः सहकारस्याप्युपकारत्वात्, अत एव तत्रैवोक्तम् । नाणं परंपरमणंतरा उ किरि
00000000000000000000
Jain Education
a
l

a nebrang

Page #79

| या तयं पहाणयरं। जुत्तं कारणमहवा समयं तो दोन्नि जुत्ताई"ति । यदि हि अन्त्यानन्त्यविभागमुक्तातिशयशालिकार्यकत्वं
तद्विपर्ययविभागं चानादृत्य सामान्यतो द्वयोस्तुल्यवत्कारणत्वमेव जिज्ञासितं, तदा तथैव तत्परिच्छेनं प्रमाणमुत्सकहते । यदि तु तयोः कारणत्वं प्रतिसन्धायापि मुख्यत्वामुख्यत्वजिज्ञासैव प्रवर्त्तते, तदा मुख्यत्वमपि तयोरविशेषेणैव
दर्शयन् प्रमाणतां पूरयितुमुत्सहेतापेक्षिकयोमुख्यत्वगौणत्वयोर्हस्वत्वदीर्घत्वयोरिवाविरोधात, स्यादेतत, ज्ञानं परि|च्छेद एवोपक्षीणं, स च मोक्षजनकमिति, मैवं; शिबिकावाहकपुरुषयोरिव ज्ञानक्रिययोरेकस्वभावेनासहकारित्वात् , गतिक्रियायां नयनचरणयोरिव भिन्नस्वभावतयैव तयोः सहकारित्वात् , प्रकाशगुप्तिविशुद्धयोः स्वभाववैचित्र्य एवानुप्रवेशाद्यदागमः "नाणं पयासयं सोहओ तवो संजमो य गुत्तिकरो। तिण्हपि समाओगे मुक्खो जिणसासणे भणिओत्ति” । यथा हि कचवरपूरितगृहविशुद्धये प्रदीपप्रज्वालनसंमार्जकपुरुषव्यापारेण वातायनजालकादिस्थगनानि | रेण्वादिप्रकाशबाह्यरेण्वादिप्रवेशनिःषेधाभ्यन्तररेणुसंशोधनव्यापारतयोपयुज्यन्ते तथा जीवगृहविशुद्धयेऽपि ज्ञानतपः|संयमा अपि प्रकाशव्यवदानानाश्रवव्यापारतयेत्येतत् तात्पर्य, सर्वथा विरजस्कत्वं हि गृहविशुद्धिस्तत्र पूर्वरजोऽपनयने संमार्जनीमार्जनं, निःशेषतदपनयने च प्रदीपप्रकाशोऽनागततदभावे च स्वकारणविघटनद्वारा जालकस्थगनं निबन्धनमिति त्रयोपनिपातादार्थसमाजसिद्धा सा, तथा पूर्वकर्मापनयने तपः कामयेन तदपनयने ज्ञानमनागतकर्माभावे च स्वकारणविघटनद्वारा संयमो हेतुरित्येतत्रयोपनिपाते सर्वथा निष्कर्मत्वलक्षणो मोक्षोऽप्यार्थसमाजसिद्ध एवेति मन्तव्यम् । एतेन स्वभावभेदो व्याख्यातो व्यापारादिभेदस्यैव तदर्थत्वात् , कथमन्यथा दण्डचक्रादीनामपि भिन्न
டுடுடுடுடுடுடுடுடுசCFFFFFC
SOGGGGGGGGGGGGGOGOOGGGGO
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #80

अध्यात्म०
॥३४॥
-0000000000000000000000004
स्वभावतया घटहेतृत्वमिति । स्यादेतत् , सुशोधयितृप्रवृत्तौ शोध्यनिश्चयस्य नाशार्थिप्रवृत्ती नाश्यनिश्चयस्य वा हेत-16
परीक्षावृ० त्वात् , कर्मापनिनीषुप्रवृत्तौ तन्निश्चयमात्रमुपयुज्यतां, किमितरज्ञानेन? मैवं । यावत्सु हेयेषु हेयत्वज्ञानस्य ज्ञानविज्ञानक्रमेण श्रवणादेव संभवे, ततः प्रत्याख्यानसंयमानाश्रवतपोव्यवदानाक्रियत्वजननक्रमेण परमपदलाभोपदेशात् , तथा च प्रज्ञप्ती संग्रहणिगाथा । "सवणे नाणे य विन्नाणे, पच्चक्खाणे अ संजमे । अणहए तवे चेव, बोदाणे अकिरिआ सि.6 द्धित्ति ।” तथा च सावद्ययोगनिवृत्तिनिरवद्ययोगप्रवृत्तिरूपचारित्रे हेयत्वोपादेयत्वज्ञानायैव विधिनिषेधवाक्यघटितं प्रवचनमुपयुज्यतेऽत एव जघन्यतोऽष्टप्रवचनमातृश्रुतमप्युपदिश्यते तावताप्युक्तप्रयोजनसंभवात् , तावत्श्रुतज्ञानो-17 पजनितचारित्रप्रवृत्तेश्चाशुभयोगहानं साध्यं कर्महानं तूद्देश्यमिति विशेषः, एवं च रेणोरिव कर्मणः साक्षादपनयनाsसंभवात् कथ दृष्टान्तः सुस्थ इति निरस्तम् । समर्थितश्च ज्ञानस्य प्रकाशकतोपयोगोऽन्यथा हेयोपादेयविपर्यये विवेकासंभवादत एव ज्ञानविरहितक्रियाया अल्पफलत्वमुक्तं यथावद्ज्ञानस्यैव यथावत्प्रवृत्तिहेतुत्वात् , यदप्युक्तं 'ज्ञानमेव प्रधानं क्रिया निरपेक्षादेव मन्त्रानुस्मरणाद्विपघातनभोगमनादिदर्शनादिति' तदप्यपेशलं, तत्रापि परिजपनादिक्रियासध्रीचीनमन्त्रोपयोगादेवोक्तफलसंभवाद्यदाह-"परिजवणाईकिरिया मन्तेसुवि साहणं ण तम्मत्तं । सन्नाणओ अन फलं |तन्नाणं जेणमक्किरियं ।” अथ परिजपनमपि धारावाहिकं तद्ज्ञानमेव, न तु क्रिया, न चाक्रियस्याकाशवत् कार्यजनकत्वमसङ्गतमिति वाच्यम् । क्रियायाः संयोगविभागादावेव (देव) हेतुत्वेन तां विनाकाशादावपि कार्यान्तराभ्युपगमादितिचेत्सत्यं, तथाप्यत्र नभोगमनादिक्रियायास्तन्मन्त्रसङ्केतोपनिवद्धदेवतोपाहृततया क्रियानिरपेक्षत्वासिद्धेराह च । “ता
3900000000000
•JainEducation
Pw.jainelibrary.org

Page #81

ते पुनः
पूर्व ज्ञानदेवं निश्च
00000000000000000000000
तं कत्तो भन्नइ, तं समयणिबद्धदेवओवहियं । किरियाफलं चिय जओ, न नाणमित्तोवओगस्सत्ति । " यथाहि-नभोग-| मनमुद्दिश्य देवताहानाय प्रवर्त्तमानस्य मन्त्रानुस्मरणं तत्प्रवृत्तिहेतुः, तथा कर्मक्षयमुद्दिश्य चारित्रे प्रवर्त्तमानस्य प्रवचनज्ञानमपि तत्प्रवृत्तिहेतुः, अग्रिमफलं त्वविनाभावादितिपरमार्थः । एतेन देवताह्वाने मन्त्रानुस्मरणं यथा केवलमेव हेतुस्तथा कार्यान्तरेष्वपि ज्ञानं केवलमेव तथेति परास्तम् । न हि चक्रभ्रमणे केवलो दण्डो हेतुरिति घटेपि तन्निरपेक्षस्तथा, यत्तु 'देवताहानेऽपि पुनः पुनः परिजपनपूजनादिक्रियापेक्षा मलयगिरिचरणैरभिदधे' तत्त क्वाचित्की वस्तुस्थितिमनुरुध्यान्यथा पूजनादेरपि पूर्व ज्ञानस्यैव विश्रामात् , प्रथमज्ञानप्रवृत्त्योः समकालभाविन्योरपि कार्यकारणभावाभिप्रायाश्रयणाद्वेति सर्वमवदातम् । तदेवं निश्चयव्यवहारयोर्यादृच्छिको मुख्यामुख्यविभागोऽकिंचित्कर इत्युक्तं, यदि पुनर्व्यवहारवादिनः स्वविषये ज्ञाने मुख्यत्वविवक्षा न निवर्तते, तदा स एवं प्रतिबोधनीयो, ननु चरणमेव प्रधानं तस्य ज्ञानसारत्वेनाभिधानाद्यदागमः "सामाइअमाईअं सुअनाणं जाव बिंदुसाराओ।। तस्सवि सारो चरणं सारो चरणस्स निवाणं ति ।” अपि च ज्ञानमपि चरणयोगेनैव ज्ञानं, अन्यथा तस्याज्ञानादविशेपादाह च-"तद्ज्ञानमेव न भवति, यस्मिन्नुदिते विभाति रागगणः । तमसस्तु कुतः शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्थातुक मिति । किञ्च ज्ञाने मुख्यत्वं काल्पनिकं, चरणे तु कार्योपयोगि, न खलु मुख्यत्वेनोपचरितोऽपि दण्डश्चरमकपालसंयोगमनपेक्ष्य घटं जनयितुं प्रभुरिति दिग् ॥ ६४ ॥ अथ द्वितीयहेतुदूषणमुद्दिधीर्घराह
000000000000000000000904
Jain Education
a
l
For Private Personal use only
A
jainelibrary.org

Page #82

अध्यात्म
@@
सवणयमयत्तं पुण सवेसिं संमओ जओ विसओ णय णिच्छयस्स तेणं सयलादेसत्तमेगस्स ॥ ६५ ॥ परीक्षा वृ०
सर्वनयमयत्वं पुनः सर्वेषां सम्मतो यतो विषयः । न च निश्चयस्य तेन सकलादेशत्वमेकस्य ।। ६५ ।। एतावदेव हि निश्चयस्य सर्वनयमयत्वं, सर्वनयमतत्वं वा, यदस्य विषयो भावः सर्वेषां नयानां संमत इति तदाह भगवान्भाष्यकारः । “सवणया भावमिच्छंतित्ति" न चैतावतैव तद्वाक्यस्य सकलादेशत्वं, यौगपद्येन सकलधर्माप्रति-16 पादनात् , प्रमाणप्रतिपन्नानन्तधर्मात्मकवस्तुनः कालादिभिरभेदवृत्तिप्राधान्यादभेदोपचाराद्वा यौगपद्येन प्रतिपादक वचः सकलादेश, इति हि तल्लक्षणम् । अयमर्थः 'पर्यायार्थिकनयं गौणीकृत्य, द्रव्यार्थिकं च प्रधानीकृत्य, तत्कालीनत्वलक्षणेन कालेन, तद्गुणत्वलक्षणेनात्मरूपेण, तदाधारकत्वलक्षणेनार्थेन, तदविष्वग्भावलक्षणेन संबन्धेन, तदनुरञ्जकत्व-| लक्षणेनोपकारेण, तदवगाहकावगाढत्वलक्षणेन गुणिदेशेन, भेदप्रधानतत्संबन्धरूपेण संसर्गेण, एकशब्दवाच्यत्वलक्षणेन शब्देन च सह; यदैकधर्मेण सह सकलधर्माणामभेदवृत्तिःप्रतिसन्धीयते; यदा वा द्रव्यार्थिकनयगौणभावे पर्याया-12 र्थिकनयमुख्यतायां च नाभेदवृत्तिरुज्जीवतीत्यभेदोपचार एवाश्रीयते, तदैकेनापि शब्देनानेकधर्मप्रत्यायनमुख्येन तदा-1 त्मकतामापन्नस्यानेकाशेषधर्मरूपस्य वस्तुनो यौगपद्येन प्रतिपादनात् सकलादेशो', 'यदा तु भेदवृत्तिप्राधान्यात्, भेदो-101 पचाराद्वा, नैकः शब्दोऽनेकधर्मप्रत्यायनक्षमस्तदा क्रमेण तावद्धर्माभिधायकं वाक्यं विकलादेश इति कथं नयद्वयक्रमयुगपदर्पणमनपेक्ष्य सप्तभणयप्रवृत्तौ तत्र प्रतिभङ्गनियतःसकलादेशत्वविचारोऽभित्तिचित्रार्पित इति' न खलु सकलादेशो
SOOOOOOSSSSருருருருரு
@@
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only

Page #83

00000000000000000000000
|पयोग्यभेदवृत्तिप्रतिसन्धायकतया निश्चयोपयोगः प्रतिपादयितुं भवतोपक्रान्तो व्यवहारार्पितज्ञानहेतुकत्वपुरस्कारेणापि तत्प्रवृत्तेरपि तु स्वविषयमात्रेण सकलभङ्गोपग्राहकतया, न च तथात्वं तस्याद्यापि सिद्धिमध्यास्त, सकलादेशनियामकत्वरूपं व्यवहारातिशायित्वं तु निश्चयस्य सर्वाभिमतविषयत्वमिव बाढमनुमन्यामह एव यत्तु “ तवसंजमो अणुमओ णिग्गंथं पवयणं च ववहारो।" इति वचनाद् व्यवहारस्यैव ज्ञानक्रियारूपविषयद्वय विस्तारात्मकसकलभङ्गोपग्राहकत्वं बलवत्त्वा-16 वेदकमिति तन्नार्पणान्तरप्रयोजकनयान्तराभावे भङ्गसाकल्यासंभवाव्यवहारेणापि ज्ञानस्य प्रधानतया तपःसंयमयोस्तूपस-1 तुनतयैव हेतुत्वाभ्युपगमान्नहि स्वविषयप्रधानतया सकलाभ्युपगमेऽपि नयस्य प्रामाण्य मिष्टं अन्यथा सामान्यविशेषोभय-| स्वीकराप्रवणस्योलूकदर्शनस्य प्रामाण्यप्रसङ्गान्न चैवमिष्यते, यद्बभाण भगवान् भाष्यकारः “दोहिवि णएहि णीय सत्थमुलूएण तह वि मिच्छत्तं । जं सविसयप्पहाणतणेण अन्नोन्नणिरवेक्खंति।"॥६६॥ तदेवं प्रत्येकं भङ्गोपग्राहकत्वं द्वयोस्तुल्यमेव, बलं प्रति भङ्गसकलादेशप्रयोजकतया तु निश्चयोऽतिरिच्यत इत्युक्तं एतदेव विवेचयतिजेणं सयलादेसो अभेयवित्तीइ णिच्छयाधीणो। तेणेव सो पमाणं न पमाणं होइ ववहारो ॥६६॥
येन सकलादेशोऽभेदवृत्तौ निश्चयाधीनः । तेनैव स प्रमाणं न प्रमाणं भवति व्यवहारः ॥६६॥ KP नहि निश्चयनयवाक्यमेव सकलादेशोऽपि तु प्रमाणवाक्यं, तन्नियामकाभेदवृत्तिप्रतिसन्धायकतया च निश्चयोऽपि
000000000000000
Jain Education
na
For Private & Personel Use Only
wew.jainelibrary.org

Page #84

म.
अध्यात्म
परीक्षावृ.
00000000000000000000
प्रमाणमित्युपचर्यते नतु व्यवहारनयस्तथा तत्रोक्तोपचारकारणाभावात् ॥ ६६ ॥ यत्तु निरुपचरितविषयस्वरूपं निश्चयस्य बलवत्त्वमुपचरितविषयत्वरूपं च व्यवहारस्य दुर्बलत्वमिति परेषां मतं तदापातरमणीयमित्युपदिदर्शयिषुराहजमणुवयारोवि बलं कस्सइ णेगंतियं हवे तंपि । एगस्स मुक्खभावे णियमा अवरोवयारोत्ति ॥६७॥
यदनुपचारोऽपि बलं कस्यचिन्नैकान्तिकं भवेत्तदपि । एकस्य मुख्यभावे नियमादपरोपचार इति ।। ६७ ॥ __यैः खल्वनुपचरितविषयत्वरूपं निश्चयनयस्य बलमावेद्यते तैर्व्यवहारनयस्यापि तत्स्वीकर्तव्यमेव, निश्चयमुख्यतायां व्यवहारोपचारवयवहारमुख्यतायां निश्चयोपचारस्यापि संभवान्नहि निक्षेपचतुष्टयनियतानां शब्दानामेकतरपक्षपातो विवक्षा विना संभवी, सकलनयसंमतो भाव एवानुपचरितार्थ इति चेत्तत्किं द्रव्यार्थिकस्य सकलनिक्षेपसङ्घाहिणः प्रमाणत्वमेव प्रतिपत्तुमीहसे, अथ नामादित्रयं द्रव्यार्थिकस्य मुख्योऽर्थो भावस्तु गौण एवात एव “भावं चिय सद्दणया सेसा इच्छंति सबणिक्खेवे। णामाइतियं दबट्ठियस्स भावो य पज्जवणयस्सत्ति ।” भगवद्भाष्यकारवचोविरोधपरिहारः सामान्यविशेषभावेनेति चेत्तर्हिभावोप्युपचरितः प्राप्त इत्यायुष्मतः प्रतिज्ञायाः का गतिरेतेन निश्चयबोध्यमेवार्थ लोकविदितप्रकारेण बोधयितुं व्यवहारव्यापारोऽनार्यबोधनायाना भाषाप्रयोक्तश्रोत्रियप्राय इति वचो विचार्यमेव द्रष्टव्यं, प्रतिस्वं तयोभिन्नव्यापारोपदर्शनान्नामादीनां चतुर्णा पृथक्कार्यकारित्वं तस्य तत्र २ प्रपञ्चितत्वात् व्यवहारनिश्चयप्रतिपाद्यभेदाभेदादिधर्माणां सर्वत्र तुल्यत्वादेकतरानादरे उभयानादरप्रसङ्गाद् युक्तेस्तुल्यत्वाच्चेति दिग् । स्यादेतत् ऋजुसूत्रशब्दनयाश्च शुद्धा इतरे त्वशुद्धा इति नियमः कथं मुख्यामुख्यार्थकत्वं विनेति ?
30000000000000000000000
न्यविशारेण
व्यापारात सर्वत्र
॥३६॥
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #85

000000
मैवं व्यापकाव्यापकविषयत्वादिनैव शुद्धाशुद्धभेदव्यवस्थानादन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति ॥६७॥ ये पुनराहुभाव एवादरणीय इत्यभिप्रायरूपो निश्चयः शुद्ध इति स एव बलवानिति तान् सदण्डमनुशासितुमाहणिच्छयणयस्स विसयं भावंचिय जे पमाणमाहंसु । तेसिं विणेव हेउं कजुप्पत्तीइ का मेरा॥ ६॥
निश्चयनयस्य विषयं भावमेव ये प्रमाणमाहुः । तेषां विनैव हेतुं कार्योत्पत्तौ का मेरा ॥ ६८॥ यथा ह्यानन्तर्येण फलसाधकत्वाद्भाव आदरणीयस्तथा पारम्पर्येण फलसाधकत्वाद्रव्यमपि तथान्यथा चक्रभ्रमण एव बद्धोत्साहाः कुलालाः कलशार्थ मृत्पिण्डदण्डचीवरखण्डादीनपि नाद्रियेरन् । प्राच्यदशायामेव तदादरणं नाग्रिमदशायामिति चेत्तदेवं विषयभेदनियमं कालभेदं कः प्रतिक्षिपति, द्रव्यानादरवासनाया एव देवानांप्रियस्य पराकरणीयत्वान्न च तत्कालानादरणीयत्वादनादरणीयत्वं नामातिप्रसङ्गादथ भावार्थितयैव द्रव्यस्यादरणं नतु द्रव्यार्थितया भावस्येत्यस्ति विशेष इति चेकिमत्र क्रियतां! कार्यार्थितयैव कारणस्यादरणात्, अथ परमभावदर्शिनो निश्चयनयमाद्रियमाणा भावमेवाद्रियन्तेऽपरमभावगतास्तु व्यवहारमाद्रियमाणा द्रव्यमपि । तदुक्तं समयसारे "सुद्धो सुद्धादेसो णायबो परमभा वदरिसीहिं । ववहारदेसिआ पुण अपरमभावे ठिआ जे उत्ति।" इति चेत्सत्यं तथापि भावकारणीभूतमन्ततः शुद्धात्मद्रव्यमप्यनादृत्य न ते भावमादत्तुमुत्सहन्ते । अथ निश्चयकारणीभूतं द्रव्यमाद्रियमाणा अपि व्यवहारकारणीभूतं द्रव्यं नाद्रियन्त इति चेन्न कारणं चानादरणीयं चेति वचोविरोधाच्छुद्धशुद्धतरव्यवहारस्य पुरतोऽपि प्रवचने प्रतिपादित|त्वाच्च॥६८॥अथ मुद्राविन्यासादिरूपा व्यवहारक्रिया संसारचक्रवाले परिभ्रमता जन्तुनानन्तशःप्राप्तेति न विशिष्टफल
Jain Education
a
l
For Private
Personel Use Only
aw.jainelibrary.org

Page #86

अध्यात्म
परीक्षावृ०
॥३७॥
वतीति सा कथमाद्रियतामितिचेद्भावोप्यनन्तशः प्राप्त इति सोऽपि कथमाद्रियता ? विशिष्टभावोऽपूर्व इति चेद्विशिष्टा क्रियापि तथेति किमनुपपन्नमित्याशयेनाहखाओवसमिगभावो सुद्धो हेऊ सुहस्सखइअस्स। तब्भावेण कया पुण किरिया तब्भाववुद्धिकरी ॥१९॥
क्षायोपशमिकभावः शुद्धो हेतुः शुभस्य क्षायिकस्य । तद्भावेन कृता पुनः क्रिया तद्भाववृद्धिकरी ।। ६९ ।। | पुनः पुनरभ्यासेन नैर्मल्यं प्राप्तो हि मिथ्यादर्शनादिक्षयोपशमप्रादुर्भूतः सम्यग्दर्शनादिभावः सिद्धिहेतोः केवलज्ञानादिक्षायिकभावस्यावन्ध्यं निदानमिति निर्विवादं, ततस्तद्भावप्रवृद्धये यतनीयं निर्बिणातिभिस्तद्भावप्रवृद्धिकरी च तद्भावेन दृढयत्नवता विधीयमाना किया तथा च हारिभद्रं वचः “खाओवसमिगभावे दढ जत्तकयं सुहं अणुहाणं । परिवडियंपि य हुज्जा पुणोवि तब्भाववुड्डिकरं ।” ततश्च भावाग्रहयालुस्तद्वद्धिकारणीभूतां क्रियां कुतो नागृहणीयान्नहि नेयमपूर्वानामातुनर्बन्धकाधुचितभावपूर्वकक्रियायास्तद्वदेवापूर्वत्वादन्यादृशपूर्वत्वस्य चादरापरिपन्थित्वात् । स्यादेतत् क्रिया स्वरूपतो नादेया न वा हेयाऽपि तु क्षायोपशभिकभावविशेषितादेयौदयिकभावविशेषिता तु हेयेति विशिष्टविधि
निषेधयोर्विशेषण एव पर्यवसानमिति । मैवं मनोवाक्कायक्रियाभेदानां विचित्रकार्यजनकत्वोपदेशेनान्यतरोपक्षयायोगाजादवच्छेदकस्याहेतुत्वात् । तथात्वेऽपि विनिगमनाविरहाद्भावविहितानुष्ठायस्यैव स्वप्रकाशयोगिसाक्षात्कारेण भाववृद्धिज|नकत्व विभावनाच तदुक्तं । “ अणुहवसिद्धं एयं पायं तह जोगभाविअमईणंति ।” अपि च भावश्चित्तप्रणिधानरूपः स च |विहितानुष्ठानं विना किमालम्ब्य प्रवर्त्ततां ! न च क्रियाभिधानवार्थविषयेषु कथमेकदाऽनेकोपयोगाः संभवेयुरिति वाच्यम्
॥३७॥
in Educhland
For Private Personal Use Only
ainelibrary.org

Page #87

00000000000000
छिन्नज्वालादृष्टान्तेन तत्संभवादित्याहुः तदुक्तं पञ्चाशके “सञ्चत्यवि पणिहाणं तग्गयकिरियाभिहाणवन्नेसु । अत्थे विसए अतहा दिहतो छिन्नजालाए॥२॥णय तत्थवि तयणूणं हंदि अभावो(वओ)ण उवलंभो त्ति।चित्तस्सविविन्नेओएवं सेसोवओगेसुत्ति॥" यथा हींधनस्थाग्नित्रुटितार्चिषः संबद्धतयानुपलभ्यमानस्यापि सन्तत्यविच्छेदेन तत्संबद्धत्वमेवैवं विषयान्तरेऽनुपलभ्यमानमपि प्रणिधानं सन्तत्यविच्छेदात्संविलग्नमेवोत्कटविषयस्यैव प्रणिधानोपलम्भहेतुत्वादुत्कटत्वं च जिज्ञासाविशेषविषयत्वादिकं बोध्यं । यथा वाऽलाते भ्राम्यमाणे चक्रदण्डाद्याकारप्रतिभास आशुवृत्तिकृत एव न तु| तात्त्विकः स्वाऽवगाहकक्षेत्रादन्यत्र तदवस्थानानुपपत्तेस्तथा क्रियादिप्रणिधानेष्वेकत्वप्रतिभासोप्याशुवृत्तिकृत एवेति दिग् । अपि च भावक्रियाहेतुर्जिज्ञासेति तावन्निर्विवादं “जिण्णासावि हु एत्थं लिंग एयाइ हंदि सद्धाए नेवाणंगणिमित्तं सिद्धाए सा तयट्ठीणंतिवचनात्" तथा च तस्यां सत्यां कस्य नाम न विहितानुष्ठानप्रवृत्तिरिति किमक्रियारुचिकदाग्रहनस्तेन सह विचारणया ॥६९॥ अथ भाववृद्धिक्रमेणोत्तरोत्तरगुणस्थानप्राप्तिमुपदिशतिका घिइसद्धासुहविविइसविणत्ती तत्तधम्मजोणित्ति । तल्लद्धधम्मभावा वड्डइ भावंतरं तत्तो ॥ ७० ॥
धृतिश्रद्धासुखाविविदिषाविज्ञप्ति(सय)स्तत्त्वधर्मयोनिरिति । तल्लब्धधर्मभावाद्वर्धते भावान्तरं ततः ॥ ७० ॥ एवं पवढभावो कमेण गुणठाणसेढिमारुहिय । पक्खीणघाइकम्मो कयकिच्चो केवली होइ ॥ ७१ ॥
एवं प्रवृद्धभावः क्रमण गुणस्थानश्रेणिमारुह्य । प्रक्षीणघातिका कृतकृत्यः केवली भवति ॥ ७१ ।।
Jain Education
For Private & Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #88

8
अध्यात्म०
धतिः श्रद्धा सुखा विविदिषा विज्ञप्तिरिति तत्त्वधर्मयोनय इति हि पातञ्जलादिषु प्रसिद्धम् । तत्रोद्वेगादिपरिहारेण
परीक्षावृ० चेतसः स्वास्थ्य प्रतिस्तया च मागोंनुसारितत्त्वरुचिजेन्यत तामेव श्रद्धामाहुस्तया च भुजङ्गमनलिकायामतुल्यो विशिष्टगुणस्थानरत्नप्रदानशौण्डः स्वरसवाही क्षयोपशमविशेषो जन्यते यमन्ये सुखेत्याचक्षते।सुखा विशिष्टाहादरूपेति पञ्चाशकवृत्तिव्याख्यानं कथमिति चेत् कार्ये कारणोपचारेण, पराभिप्रायेण वा, न ह्याहादस्य तत्त्वचिन्ताजनकत्वं नाम16 क्षयोपशमेन तस्योपक्षीणत्वात्तद्विहीनानामपि तत्प्रसङ्गाच्च । तया च तत्त्वचिन्तारूपमध्यवसानं जन्यते यदन्ये विवदि-1 पामाचक्षते तत एव हि शुश्रुपाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिवेशा प्रज्ञागुणाः प्रादुर्भवन्ति प्रथमजलधर-12 जलनिपातादिवाभिनवप्ररोहा एनं विना भवन्तस्त्वेते तदाभासा एव न तु तात्त्विकास्तदेवं प्रज्ञागुणजननक्रमेण तत्त्वचिन्तया बोधिर्जन्यते इयं च करणत्रयव्यापाराभिव्यङ्गयम् प्रशमसंवेदनिर्वेदानुकम्पास्तिक्याभिव्यक्तलक्षणं | सम्यग्दर्शनमुच्यते तदन्ये विज्ञप्तिमाहुः तदेवमेतैः करणैरुत्पन्नधर्मभावस्य यथोचितानुष्ठानपरायणस्य सतो भावान्तरं | प्रवर्द्धते । “ सइ संजाओ भावो पायं भावंतरं तओ कुणइ” इति वचनादत्र प्रायो ग्रहणं प्रागसञ्जाततथाविधभावानां मरुदेव्यादीनां भावप्रकर्षप्राप्त्या यो व्यभिचारस्तत्परिहारार्थमिति व्याचक्षतेऽत्र च भावः क्रियाविषयो ग्राह्यः ।
॥३८॥ “वेलाइविहाणंमी तग्गयचित्ताइणा य विन्नेओ। तबुढिभावभावेहि तहय दवेयरविसेसोत्ति” गाथायाःप्राक् प्रक्रान्तत्वादन्यथा तादृशभावसामान्य प्रति क्षयोपशमविशेषस्य अव्यवहितोत्तरत्वसंबन्धेन भावविशिष्टभावं प्रति च भावस्य हेतुतया व्यभिचारानवकाशात् । भावपूर्वक्रियाया अपि भावजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्यजात्यवच्छिन्नं प्रति हेतुत्वान्न
0000@@@@
00000000000000000
@
ताइणा य विन्नेओ । तहितोत्तरत्वसंबन्धेन भावावा
@@@
प्रति हेतुत्व
@@
Jain Education
For Private
Personal Use Only
ww.jainelibrary.org

Page #89

GOOOOOOOOOOOOOOOG
व्यभिचार इत्याहुरेवं चोत्तरोत्तरभावविशुद्ध्या गुणश्रेणिमधिरुह्य काष्ठाप्राप्तवैराग्यदशानिमूलकाकषितघनघातिक-| मा परापेक्षाविरहेण परिनिष्ठितसकलकृत्यः सहजानन्तचैतन्यप्रकाशविश्रान्तविलसदनेकान्तवादमुद्रामुद्रितभुवनत्रयान्तभूतविषयाकारसञ्चारस्फारगुणरत्नराशिः केवली भवति ॥७१॥ अत्र चेदमुत्कर्णमाकर्ण्य कर्णप्रणालीनिपतितसकर्णवर्णनीयवर्णगणसलिलपरिशीलनवशादन्तरुद्बुद्धसिताम्बरसमयद्वेषज्वरप्रसरविषमपरिणतिः कम्पमानाधरः कौँ विधुन्वन्ना-10 ध्यात्मिकः प्रलपतिनणु जइ सो कयकिच्चो अहारसदोसविरहिओ देवो । ता छहतहाभावा जुज्जइ कम्हा कवलभोई ७२] 61
ननु यदि स कृतकत्योऽष्टादशदोषविरहितो देवः । तत्क्षुधातृष्णाभावात् युज्यते कस्मात् कवलभोजी ।। ७२॥ ननु कृतकृत्यत्वं तावद्देवत्वव्यवहारनिबन्धनं निःशेषदोषराहित्यमेवाभिधानीयं । दोषाश्चाष्टादश प्रसिद्धा यहूषितानां |जन्तूनाम् अनाप्तत्वं यद्विरहे चाप्तत्वमिति यदाह प्रभाचन्द्रः क्षुत्पिपासाजरातङ्कजन्मान्तकभयस्मयाः। न रागद्वेषमोहाश्च
यस्याप्तः स प्रकीयंत इति" अस्यार्थः । क्षुच्च बुभुक्षा, पिपासा च तृषा, जरा च वृद्धत्वं, आतङ्कश्च व्याधिः, जन्म |च कर्मवशाच्चतुर्गतिषूत्पत्तिः, अन्तकश्च मत्युः, भयं चेहपरलोकात्रात्रगुप्तिमरणवेदनाकस्मिकत्वलक्षणं, स्मयश्च जातिकुलादिदर्पः, रागद्वेषमोहाः प्रसिद्धाः च शब्दाच्चिन्तारतिनिद्राविस्मयविषादखेदा गृह्यन्ते, एतेऽष्टादश दोषा यस्य न सन्ति स आप्तः प्रकीर्त्यते प्रतिपाद्यत इति । तथा च केवलिनः कृतकृत्यत्वे स्वीकृते क्षुत्पिपासाभावस्यावश्यं स्वीकारात् तस्य कवलभोजित्वप्रतिज्ञा कथमिव चतुरचेतश्चमत्कारिणी, न हि कारणं विना कार्योत्पत्तिमुररीकुरुते
BSFOOOOOOOOOOOOOOOOO
Jan Education
a
l

Jr.jainelibrary.org

Page #90

अध्यात्म
!परीक्षावृ०
@
॥३९॥
@
कश्चिदपि प्रेक्षापूर्वकारीतिचेद्भवेदेवं यदि वयं त्वया परिभाषितानेव दोषान् परिभाषामहे, न चैवं, किंत्वात्मगुणदू. पणमेव दोपलक्षणं ब्रूमो, न च तथात्वं क्षुत्पिपासयोरस्तीत्याशयेनाह--
तो सक्का वुत्तुं जे छुहतण्हाई जिणस्स किर दोसा । जइ तं दूसेज्ज गुणं साहावियमप्पणो कंवि ॥ ७३ ॥ का तच्छक्यं वक्तुं यत्क्षुधातृष्णादि जिनस्य किल दोषः । यदि तद् दूषयेद्गुणं स्वाभाविकमात्मनः कमपि ॥ ७३ ॥ दूसइ अवाबाहं इय जइ तुह सम्मओ तयं दोसो । मणुअत्तणंवि दोसो ता सिद्धत्तस्स दूसणओ ॥७॥
दूषयत्यव्याबाधं इति यदि तव सम्मतस्तद्दोषः । मनुजत्वमपि दोषस्तत्सिद्धत्वस्य दूषणतः ।। ७४॥ यदि हि क्षायिकसुखरूपात्मगुणदूषकत्वात् क्षुत्तष्णयोर्दोषत्वमुद्भावयेयुः परे तर्हि मनुष्यत्वमपि केवलिनां का सिद्धत्वदूषकतया दोषः प्रसज्यत इति पर्यनुयोगे तेषामप्रतिभया नखशिखाग्रैर्भूविलेखनमेव चिरमनुशीलनीयं स्यादथ सिद्धत्वप्रतिबन्धकस्तद्व्यवहारप्रतिबन्धकश्च दोषो जिनेषु सन्नप्याकिंचित्करः, कैवल्यप्रतिबन्धकदोषविलयेन तद्व्यवहारस्य तत्रान्तरीयकनिर्दोषत्वव्यवहारस्य च निराबाधत्वादिति यदि ते शरदां शतं परिभाव्योत्तरं दघुस्तर्हि क्षुत्पिपासयोरपि कैवल्यप्रतिबन्धकत्वे प्रमाणाभावात् कथमेकं सीव्यतां नापरप्रच्युतिर्घातिकर्मक्षयजन्यकेवलज्ञानं हि घातिकर्माणि तदविनाभाविनः परिणामा वा प्रतिबध्नन्ति न त्वघाति वेदनीयं कर्म, तज्जन्यक्षुत्पिपासापरिणामौ वाऽत एव घातिकर्मजन्यानेवाष्टादशदोषान्दानान्तरायादीन साधु परिभाषन्ते प्रगल्भास्तदाहुः। “ अन्तराया दानलाभवीर्यभोगोपभोगगाः ।
@
2000@@@@
Jain Education
For Private & Personel Use Only
D
ainelibrary.org

Page #91

0000000000000000000000
हासो रत्यरती भीतिर्जुगुप्सा शोक एव च । १ । कामो मिथ्यात्वमज्ञानं निद्रा चाविरतिस्तथा । रागो द्वेषश्च नो दोषास्तेषामष्टादशाप्यमी । २ । इति" अत्र च (केवलज्ञानप्रतिबन्धकाः) केवलज्ञानकेवलदर्शनक्षायिकसम्यक्त्वचारित्रदानादिलब्धिपञ्चकं प्रत्यज्ञाननिद्रामिथ्यात्वाविरत्याद्यन्तरायाणां पृथगेव वा प्रतिबन्धकत्वं, न चेदंपरोक्तदोषेषु संभवति, न हि क्षुत्पिपासयोः कामादेरिव चारित्रप्रतिबन्धकत्वं दृष्टमिष्टं वान्यथा तेनैव ताभ्यां तदतिक्रमप्रसङ्गात् । नापि तयोज्ञानादिप्रतिबन्धकत्वमस्ति, बलापचयजनकतया तयोरीयोसमितिश्रुताभ्यासादिविरोधिताया दृष्टत्वात् , क्षायिकचारित्रज्ञानप्रतिबन्धकत्वमप्यनुमीयत इति चेन्नानभ्यासादेरिव तयोः क्षायिकज्ञानाद्यप्रतिपन्थित्वात् , क्षुदादेः स्वजनकबहिरिन्द्रियवृत्तिप्रतिपन्थितयैव ज्ञानप्रतिपन्थित्वादन्यथा मिथ्यात्वोदय इव क्षुदाद्युदयेऽपि प्राप्तज्ञानोपक्षयप्रसङ्गान्नचैवमस्ति प्रत्युत क्षुदाद्युदयं सहमानानां शुभभाववतां महर्षीणां तत्प्रवृद्धिरेव श्रूयत इति । अथ क्षुदादिजन्यातध्यानाच्छुभभावपरिहाणिः श्रूयत इति चेन्न ह्ययं तयोरपराधोऽपि त्वरत्यादेरिति विचारणीयम् । पापप्रकृतिजन्यतया तयोर्दोषत्वमिति तु मन्दप्रलपितं, परेणापि केवलिनि तादशप्रकृतिस्वीकाराद्, अथ प्रशस्तविपरीतभावनाप्रकर्षप्रयुक्तापकर्ष-10 शालित्वं दोषत्वम्, तच्च रागादाविव च क्षुदादावयस्ति, दृश्यते वीतरागभावनातारतम्येन रागादेमन्दमन्दतरमन्दतमादिभाव इति, तदत्यन्तोत्कर्षात्तदत्यन्तापकर्षोऽपि भगवतामिति । एवमभोजनभावनातारतम्यात् सकृद्भोजनकदि-16 नपक्षमाससंवत्सराद्यन्तरितभोजनादिदर्शनात् तदत्यन्तोत्कर्षादात्यन्तिकक्षुद्भुक्त्याद्यपकर्षोऽपि तेषां युज्यते इति चेन्मैवं अभोजनभावनाया भोजनभावनां प्रत्येव प्रतिपन्थित्वात, तया तन्निवृत्तावपि क्षुद्भुक्त्याद्यनिवृत्तेन खलु तपस्विनां
90006666666666OGOOGTOOOO
in Educat
i
ona
For Private & Personel Use Only

Page #92

अध्यात्म
॥४०॥
3000000000७
क्षुदेव न लगति अपि तु तैः सा निरुध्यत इति, बुभुक्षानिरोधे भुक्तिरपि निरुध्यत इति चेन्न, तस्यास्तदहेतुत्वादिति
परीक्षावृ० स्फुटीभविष्यत्यये। इदमत्र तात्पर्य-यथाऽशरीरभावनया शरीरममत्वनिवृत्तिरेवेति तदत्यन्तोत्कर्षात्तदत्यन्तापकों न तु शरीरात्यन्तापकर्षोऽपि, क्वचित्तदपकर्षस्य दृढतरतपः परिशीलनाद्यौपाधिकत्वात्तथाऽभोजनभावनात्यन्तोत्कर्षादपि तद्भुताद्यत्यन्तापकर्ष एव सिद्ध्यति न तु भोजनात्यन्तापकर्षोऽपि, क्वचित्तदपकर्षस्य तपोऽर्थिताद्यौपाधिकत्वादिति किम-16 धिकबालबोधप्रयासेन । एवं जरातङ्कजन्मान्तकखेदानामपि कैवल्याप्रतिपन्थित्वात्तद्दोषत्वाभिधानमपि पामरशिशुप्रतारणमात्रम् । न च तज्जन्ममरणाभावः केवलिनि संभवत्यपि, जन्ममरणान्तराभावस्तु तत्कारणाभावपर्यवसितः सन् रागाद्यभ वान्नाधिकीभवितुमुत्सहते । इतरजनसाधारण्यमात्रेण स्वेदादीनां दोषत्वोक्तौ च मनुष्यत्वादीनामपि दोषत्वमुक्तिसहं स्यादिति वार्तामात्रमेतत् ॥७४॥ ननु केवलिनां क्षायिकं सुखं प्रसिद्धं, तेन च सह क्षुत्तष्णादिरूपं दुःखं नावतिष्ठते, अत एव तत्र पारिभाषिकं दोषत्वमित्यभिप्रेत्य शङ्कतेअह जइ जिणस्स खइअं सुक्खं दुक्खं विरुज्झए तेणं । तो सामण्णाभावे विसेससत्ता कहं जुत्ता ॥७५॥ अथ यदि जिनस्य क्षायिक सौख्यं दुःखं विरुध्यते तेन । तत्सामान्याभावे विशेषसत्ता कथं युक्ता ॥ ७५ ॥
॥४०॥ क्षायिकसुखशालिनां हि केवलिनां दुःखसामान्यमेव न भवति कुतस्तरां तद्विशेषभूते क्षुत्तष्णे, न हि वृक्षसामान्याभाववति प्रदेशे शिंशपासंभव इति परप्रत्यवस्थानं, तत्र बाधकमाह
TTTTTTTTTTTTTTTTT - 6
Jain Educati
o
nal
For Private & Personel Use Only
Philiww.jainelibrary.org

Page #93

00000000000000000000
तो वेअणिज्जकम्मं उदयप्पत्तं कहं हवे तस्स।णय सो पदेसउदओ समयम्मि विवागभणणाउ ॥७॥1
तद्वेदनीयं कर्म उदयप्राप्तं कथं भवेत्तस्य । न च स प्रदेशोदयः समये विपाकभणनात् ।। ७६ ॥ | न खलु केवलिनां क्षायिकं सुखं संभवत्युदयप्राप्तेन वेदनीयकर्मणा तद्विरोधात्, क्षायिक सुखं हि वेदनीयकर्मक्षयजन्यं न च तदुदये तत् क्षयः संभवतीतिभावः। अथ क्षायिकसुखे गौणं मुख्यं वा दुःखमेव साक्षात्तत्प्रतिपन्थि, वेदनीयकर्म तु तत्कारणतयैवोपक्षीणमेवं च प्रदेशोदयार्थकत्वात्तस्य च दुःखाजनकत्वात्तद्विरहे तत्र नित्यानन्दनिःस्पन्दता निराबाधेति चेन्न, तत्कर्मक्षायिकभावं प्रति तत्कर्मक्षयस्यैव हेतुत्वादन्यथा सुषुप्तावैन्द्रियकसुखदुःखादिविलये क्षायिकसुखप्रसङ्गात् । स्वसमानाधिकरणतज्जातीयप्रागभावासमानकालीनतद्विलयस्य तद्धेतुत्वान्न दोष इति चेन्न, तथापि लाघवात्तद्धेतोरेवास्तु किं तेनेति न्यायाच्च चरमदुःखध्वंसजनकस्य वेदनीयकर्मक्षयस्यैव क्षायिकसुखहेतुत्वान्न चेदेवं मोहोदयाभावमात्रेणोपशान्तगुणस्थानवर्तिनामपि क्षायिकचारित्रप्रसङ्गस्तस्मात्तत्कर्मक्षयजन्यभावे तत्कर्मसत्तैव प्रतिबन्धिकेति युक्तमुत्पश्यामोऽथ युक्तिसिद्धमेवेदमिति चेदहो अयुक्तिप्रियत्वं देवानांप्रियस्य यदत्र प्रसरति प्रद्वेषो, न च श्रुतविरुद्धमपीदं, श्रुते केवलिनि वेदनीयविपाकोदयोपदेशेन तथैव व्यवस्थानात्, प्रत्युत त्वदुक्तप्रदेशोदयस्यैव सिद्धान्तासाक्षिकत्वाद् ॥७६।। अथ तद्विपाकोदयोपदेशमेव प्रपञ्चयतिआवस्सयणिजुत्तीइ पयडिपसत्थोदयोवएसेणं । णज्जइ ता सुहयाउ असुहप्पडिवक्खवयणेणं ॥७७॥
आवश्यकनियुक्तौ प्रकृतिप्रशस्तोदयोपदेशेन । नीयते ताः सुखदा असुखप्रतिपक्षवचनात् ।। ७७ ।।
000000000000000000
For Private Personal Use Only
Jain Education
r.jainelibrary.org

Page #94

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥४१॥
00000000000000000000
आवश्कनियुक्तौ हि तीर्थकरेऽनुत्तरः प्रशस्तप्रकृत्युदयस्तदुदयबाहुल्याभिभूततया मन्दश्चाप्रशस्तप्रकृत्युदयो व्यावर्णितस्तथाहि-"संघयणरूवसंठाणवण्णगइसत्तसारऊसासा । एमाइणुत्तराई हवंति णामोदए तस्स । १ । पयडीणं अण्णासुवि पसत्थउदया अणुत्तरा हुँति । खयउवसमेविय तहा खयम्मि अविगप्पमाहंसु । २। अस्सायमाइआउ जा विअ असुहा हवंति पयडीउ । णिंबरसलवुव पए ण हुँति ता असुहया तस्सत्ति । ३।” अत्र खयउवसमेविय तहत्ति क्षयोपशमेऽपि सति ये दानलाभादयः कार्यविशेषा अपि शब्दादुपशमेऽपि ये केचन तेप्यनुत्तरा भवन्तीति क्रियायोगस्तथा कर्मणः क्षये सति क्षायिकज्ञानादिगुणसमुदायम् अविगप्पमाहंसुत्ति अविकल्पं व्याकर्णनादिविकल्पातीतं सर्वोत्तममाख्यातवन्तस्तीर्थकृद्गणधरा इति गाथार्थ इति व्याख्यानादौदयिकक्षायोपशमिकौपशमिकक्षायिकभावानां तीर्थकरनामोदयप्रसादाद्भगवत्याधिक्यमभिदधे । तत्रौदयिकानां प्रशस्तविपाकोदयप्राबल्यात् , क्षायोपशमिकौपशमिकानां च क्षायिकान्तर्भावात्ततिरोधानाद्वेति विशेषो न तु वेदनीयोदयजन्यसुखदुःखयोरपि मोहक्षयात् क्षायिकसुखेन तिरोधानं युक्तं । एवं सत्यसातवेदनीयप्रकृतिजन्या सा तस्य मूलोच्छेदे, दुग्धघटे निम्बरसलवस्थानीयत्वाभिधानानुपपत्तेः । न च प्रकृतिस्वरूपव्यावर्णनमात्रमेतदितरथा तासां कण्ठतोऽसुखजननाक्षमत्वाभिधानानुपपत्तेरिति वाच्यम्, रसदृष्टान्तोपन्यासात् । तद्वचसोबहीयसि सुखेऽल्पीयसः कवलाहाराद्यौपयिकक्षुदादिदुःखस्यासत्प्रायत्वतात्पर्यकत्वादृश्यते चाल्पस्याविवक्षणं तत्र तत्र, न चेदेवं तर्हि मोहक्षयजन्ये सुखेऽसातवेदनीयस्य स्वरूपतोऽविरोधित्वेन, तिक्तप्रकृतिकनिम्बलवानुविद्धदुग्धघटदृष्टान्ता-भिधानानुपपत्तिरिति दिग् ॥७७॥ सुखविपाकोपदेशक प्रवचनवचनमुद्भाव्य दुःखविपाकलेशोपदेशकमपि तदुद्भावयति
999999000000000000@
॥४१॥
in Educatan

ainelibrary.org

Page #95

-000000000000000000000000
तत्तत्थसुत्तभणिया एक्कारस जं परीसहा य जिणे । तेणवि छुहतण्हाई खइअस्स सुहस्स पडिकूलं ॥७॥
___ तत्त्वार्थसूत्रभणिता एकादश यत्परीषहाश्च जिने । तेनापि क्षुधातृष्णादि क्षायिकस्य सुखस्य प्रतिकूलम् ॥ ७८॥ अध्यात्मिका हि स्वरसतो दिगम्बरशास्त्रमेव किञ्चित्प्रमाणत्वेनोपयन्ति श्वेताम्बरशास्त्रं तु संवादकतयेति तान् प्रत्यु|भयोपदेशोऽपि युज्यत इति तान् प्रत्येवमुपदेष्टव्यं । ननु एकादश जिन इत्युभयेषां तत्त्वार्थसूत्रम् । तथा “ एगविहबं. धगस्सणं भंते सजोगिभवत्थकेवलिम्स कइ परीसहा पण्णत्ता गो० एक्कारस परीसहा पण्णत्ता नव पुण वेयंतित्ति" प्रज्ञप्तिसूत्रं |च जिने एकादश परीषहान् प्रतिपादयति, ते च क्षुत्पिपासाशीतोष्णदंशचर्यावधमलशय्यारोगतृणस्पर्शलक्षणास्तदुक्तम्
क्षुत्पिपासा शीतोष्णे दंशचर्या वधो मलः। शय्या रोगतृणस्पर्शा जिने वेद्यस्य संभवादिति' । तथा वेयणिजेणं भंते कम्मे कइ परीसहा समोअरंति! गो एक्कारस परीसहा समोअरंति पंचेव आणुपुबी चरिया सिज्जा तहेव जल्ले अ । तणफासमेव जल्लय एक्कारस वेअणिजम्मित्ति' । तथा च परिषोढुं योग्यैः क्षुत्तष्णादिभिः सह क्षायिक सुखं कथमवतिष्ठताम् । अथैकादशेत्यन्तरं न सन्तीत्यध्याहर्त्तव्यमिति चेन्न स्वामित्वचिन्तावसरे एतस्य विपरीतव्याख्यानत्वाद्, एतेनैकेनाधिका दश नेत्यप्यपव्याख्यानमावेदितम् । इत्थं चैकादश जिने सन्ति वेदनीयसत्त्वान्न सन्ति वा मोहाभावादित्यसमर्थदुराग्रहोपि निरस्तः। एवं च वेदनीयात्मक कारणसत्त्वादेकादश परीपहाः केवलिन्युपर्यन्त इति व्याख्यानमपि नद्यां निमजतः काशकुशावलम्बनप्रायं द्रष्टव्यम्, उपचारानुपचाराभ्यामेकप्रघट्टेन स्वामित्वचित्तानौचित्यादन्यथा मोहसत्त्वमात्रेणोपशान्तवीतरागेपि द्वाविंशतिपरीपहाभिधानप्रसङ्गादसाधारणकारणमेवोपचारनिबन्धनमिति चेन्न, तत्सत्त्वस्य वस्तुसत्कार्येणैव व्याप्तत्वाद्येपि वदन्ति
Jain Educatio
n
al
For Private
Personal Use Only
Whwininelibrary.org

Page #96

अध्यात्म
॥४२॥
जिनानां मन्दतमवेदनीयजन्यपरिणामेषु क्षुत्त्वपरीषहत्वाद्युपर्योक्तसूत्रं व्याख्येयमिति तेऽपि भ्रान्ता एव, संबन्धविशे-पापरीक्षा वृ० षेण परीषहत्वविशिष्टवाचकपरीषहशब्दानुषङ्गात, संबन्धान्तरेण तद्विशिष्टोपस्थित्यसंभवादन्यथा कर्मान्तरजन्याकुलतायामपि तदुपचारप्रसङ्गात्॥७८॥ स्यादेतत् भोजनजनकतावच्छेदिका मोहजन्यतावच्छेदिका च क्षुधादिनिष्ठा काचिजाति
च्या सैव क्षायिकसुखप्रतिबन्धकतावच्छेदिकेति तज्जातीयक्षुदाद्यभावेऽपि केवलिनां वेदनीयजन्यक्षुदादिसामान्यसत्त्वा-16 त्तत्रैवपरीपहनयोग्यतया परीषहशब्दव्यपदेश इति इदमेवाभिप्रेत्य छायरूपा एव तेषां परीषहा इत्यपि कश्चित् । मैवं । न हि क्षुत्तष्णयोर्भोजनपानजनकत्वं नामापि तु तत्प्रयोजकत्वमेव, प्रयोजिके च क्षुत्तष्णे तथाविधाहारपर्याप्तिवेदनीयोदयप्रज्वलितौदर्यज्वलनोपतापजन्ये । अत एवोक्तं 'तथाविधाहारपर्याप्तिनामकमोदयवेदनीयोदयप्रबलप्रज्वलदौदर्यज्वलनोपतप्यमानो हि पुमानाहारयतीति' । ननु सातवेदनीयोदयवैचित्र्यादेव भुत्तुष्णयोर्वैचित्र्यम्, आहारपर्याप्तिवैचित्र्यं तु गृहीताशनपानयोः परिणामवैचित्र्य एवोपयोक्ष्यत इति चेत्सत्यम्, तथाप्यशनपानपरिणामवैचित्र्यार्थमवश्यक्तृप्तात् | पर्याप्तिवैचित्र्यादेव तद्वैचित्र्योपपत्तावसातवेदनीयस्य सामान्यत एवासातहेतुत्वौचित्यात्तदिदमभिप्रेत्योक्तम्, न द्वयमप्येतत्प्रत्येकं तथा युक्तमिति, अन्यथा पर्याप्तेरन्यथासिद्धतया तद्वचनानौचित्यादिति मनसिकृत्याहअस्सायवेअणिज्जं छहतण्हाईण कारणं जाण । पज्जत्तिसत्तितदुदयजलितंतजलणदित्ताणं ॥ ७९ ॥
७ ॥४२॥ .. असातवेदनीय क्षुत्तृष्णादीनां कारणं जानीहि । पर्याप्तिशक्तितदुदयज्ज्वलितान्तवलनदीप्तानाम् ।। ७९ ॥ एवं च सामान्यतोऽसातजनकमसातवेदनीयम्, तत्कारणोपग्राहकतयाहारपर्याप्तिश्च । तद्वैचित्र्यप्रयोजकवैचित्र्यव-10
00000000000000000000000
in Education

CATraw.jainelibrary.org

Page #97

000000000000000000000000
त्तयोवलनोपतापहेतुर्मोहनीयं कर्म तु न कुत्राप्युपयुज्यत इति कथं तद्विरहात् क्षुत्तृष्णादिविरहः केवलिनामिति शङ्कतेनणु छहतण्हा तण्हामोहुदउप्पत्तिआ रिरंसव । भण्णइ अण्णा तण्हा अण्णं दुःखं तयट्ठति ॥८॥la
ननु क्षुधातृष्णा तृष्णामोहोदयोत्पत्तिका रिरंसेव । भण्यतेऽन्या तृष्णा अन्यदुःखं तदर्थमिति ।। ८०॥ | नन्वशनीयोदन्ये अपि वृषस्येव तृष्णाव्यक्तिरूपतया मोहोदयजन्ये ते एव च क्षुत्तृष्णापदाभिधेये इति कथं न तयो-101 शस्तजन्यत्वमिति चेन्न । पौर्वापर्यभावेन बुभुक्षापिपासाभ्यां क्षुत्तष्णयोर्भिन्नत्वात्तथाहि पूर्व तथाविधाऽसातवेदनीयोदय
वशात् क्षुत्तष्णाभ्यां बाध्यते जन्तुस्ततस्तन्निवृत्त्युपाययोरशनपानयोस्तथात्वं प्रमिणोति तृप्त्यादिसाधनतयेष्टसाधनत्वं वा, ततो बुभुक्षति पिपासति वा, ततश्च तत्र प्रवर्तत इति । तत्र च तदुपायमैत्रीप्रवृत्तहेतुकतृष्णाया मोहजन्यत्वेऽपि क्षत्तष्णयोस्तजन्यत्वे न किञ्चित्प्रमाणं पश्यामः। अथ मोहनिरोधेनैव तपस्विनां तन्निरोधदर्शनात्तयोस्तजन्यत्वमवसीयत इति चेन्न । तेषां सर्वथा तन्निरोधासिद्धेः, प्रतिपक्षभावनया बुभुक्षापिपासानिरोधेनैव तदभिभवादन्यथा शरीरकार्यादितत्कार्यविलोपप्रसङ्गादथ समानेष्यसातवेदनीयोदये मूढामूढानां दुःखप्रकर्षापकर्षदर्शनात् मोहकार्यत्वं दुःखस्येतिचेत्सत्यं । तथापि तृष्णातिरेकद्वारा प्रकृष्टदुःखं प्रत्येवारतिमोहोदयादेहेतुत्वादन्यथा समानवैराग्याणामप्यसातवेदनीयोदयवैचित्र्येण तदवैचित्र्यप्रसङ्गात् ॥८॥ अथ तृष्णोत्पत्तिप्रकारमाहमोहाभिणिवेसेणं चउहि वि उमकोठयाइहेऊहिं । पगरिसपत्ता तण्हा जायइ आहारसपणत्ति ॥ ८१ ॥
मोहाभिनिवेशेन चतुर्भिरवमकोष्ठतादिहेतुभिः । प्रकर्षप्राप्ता तृष्णा जायते आहारसंज्ञेति ॥ ८१॥
0000000000000000000049-1990
JainEducation
For Private
Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #98

अध्यात्म
॥४३॥
00000000000000000000
___आहारसंज्ञा ह्याहाराभिलाषः क्षुद्वेदनीयोदयप्रभवः खल्वात्मपरिणाम इत्युक्तमावश्यकवृत्त्यादौ । अयं च शरीरानुरा
परीक्षावृ० गार्थिताद्यौपाधिकतया यद्यपि मोहाभिव्यक्तस्तदुक्तम् 'संज्ञानं संज्ञा मोहाभिव्यक्तं चैतन्यमिति' तथापि क्षुद्वेदनीयोदयासाधारणहेतुकतया तथोक्तः। सचावमकोष्ठताक्षुद्वेदनीयोदयमतितदर्थोपयोगैश्चतुर्भिः समुदितैर्हेतुभिरुपजायते । तथा| च पारमाणे “चरहिं ठाणेहिं आहारसण्णा समुप्पज्जइ उमकोठयाए छहावेदणिजस्स णं कम्मस्स उदए णं मतीए तदट्ठो-14 वओगेणंति । तत्र मतिराहारश्रवणादिभ्यो भवति । तदर्थोपयोगस्वाहारमेवानवरतं चिन्तयत इति व्याख्यातम् ।। सेयमाहारसंज्ञा स्वकारणप्रकर्षादवाप्तप्रकर्षा तृष्णेति भण्यते । सा च निरन्तरोपसर्पदिष्टविषयसंयोगाभिलाषसन्ततिरू-1 | पातेध्यानमयत्वमास्कन्दन्ती प्रकृष्टदुःखाङ्करस्य बीजभूता भवति ॥८॥नचेयं क्षुद्वेदनीयोदयजन्यत्वात् क्षुदेव, तदुत्त-| काराभिलाषरूपत्वात्तस्याः, अत एव तां विनैव महर्षीणां भोजनादौ प्रवृत्तिरित्यनुशास्तिअसणाइम्मि पवित्ति एत्तो च्चिय तं विणा सुसाहणं। ण जहत्तविहिविहाणे अइआरोहंदि णिदिठो॥८॥
अशनादौ प्रवृत्तिरत एव तां विनैव सुसाधूनाम् । न यथोक्तविधिविधानेऽतिचारो हन्दि निर्दिष्टः ।। ८२॥ | यतो हि मोहाभिनिवेशान्निरन्तराहारचिन्तनां विनवाहारसंज्ञोपजायतेऽतो निर्मोहानां यात्रामात्रार्थमेव कदाचिदप्रतिकुष्टपिण्डग्रहणमभिलषतां तां विनैव महर्षीणां भोजनादौ प्रवृत्तिरथाहारसंज्ञाहारहेतुरिति न तां विना महर्षीणामपि
तत्र प्रवृत्तिरितिचेत्तर्हि प्रवचनोक्तकारणेनापि भोजनादि कुर्वतां यतीनामाहारसंज्ञयातिचारप्रसङ्गः। संज्ञानां चतसृणामलाप्यतिचाररूपत्वादत एव ताभिहेतुभूताभिरतिचारप्रतिक्रमणमुपदिशन्ति 'पडिक्कमामि चउहिं सण्णाहिं आहारसण्णाए
0000000000000000000
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
Smainelibrary.org
dr.

Page #99

0000000000000000000
भयसण्णाए मेहुणसन्नाए परिग्गहसन्नाएत्ति' न च कृत्यकरणेऽतिचारो नाम नवाऽकृत्यविधानमपि।न च रागादिवदशस्तैवाहारसंज्ञातिचारो न तु प्रशस्तेति वाच्यं, तस्या द्वैविध्याव्यवस्थानादाहारसंज्ञात्वावच्छेदेनोक्तकारणजन्यत्वानुपपत्तेश्च । किंचेयमाहारसंज्ञाहारमात्रं प्रति हेतुः कवलाहारमात्रं प्रति वा ? नाद्यस्ता विनापि लोमाहारादिश्रवणान्न द्वितीयो लोमाहारस्येव कवलाहारस्यापि तां विनैव संभवात्तस्यास्तदहेतुत्वात् ॥८२॥ एतेनेदं परास्तमित्याह| एयं विणा ण भुत्ती मेहणसण्णं विणा जह अबंभं । इय वयणंपि परेसिं एएण पराकयं णेयं ॥ ८३ ॥
एतां विना न भुक्तिमैथुनसंज्ञां विना यथाऽब्रह्म । इति वचनमपि परेषां एतेन पराकृतं ज्ञेयम् ॥ ८३ ॥ प्रशस्ताभिलाषेनाहारसंज्ञां विनापि यतीनामाहारोपदर्शनादाहारस्याहारसंज्ञाव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकशालित्वाभावादेव मैथुनसंज्ञां विना स्त्रीपुंससंयोग इवाहारसंज्ञां विना केवलिनां तदनुपपत्तिरिति वचोऽपि निरस्तमावेदितव्यम् | दृष्टान्तवैषम्याद् ॥८३॥ एतदेव व्यनक्तिण हु सा उचियपवित्तीणेव य सुपसत्थझाणहेउत्ति । आहारोव अभं अण्णह तुह होइ णिद्दोसं॥८४ ॥
न हि सा उचितप्रवृत्तिनैव च सुप्रशस्तध्यानहेतुरिति । आहार इवाब्रह्म अन्यथा तव भवति निर्दोषम् ॥ ८४॥ का केवलिनां हि कैवल्यस्वाभाव्यादेवोचिता प्रवृत्तिर्भवति, न चाब्रह्मप्रवृत्तिरुचिता बाह्यानामपि गहणीयत्वात् । तथा| |चाहार इवाब्रह्मणि प्रवृत्तिन समाना, न चाहारस्येवाब्रह्मणः प्रशस्तध्यानालम्बनत्वम् प्रत्युत दुयोननिबन्धनत्वमेवेत्यनयोर्महदन्तरमेव । तथा च परेषामपि न तत्र प्रवृत्तिरुचिता। न च तन्निबन्धनकर्मसत्त्व एव तदौचित्यं नामैवं सति
00000000000000000000000
in Educon
For Private Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #100

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥४४॥
000000000000000000000006
सामान्ययतीनामप्याहारसंज्ञाया इव मैथुनसंज्ञाया अपि सत्त्वादाहार इवाब्रह्माधुचितं स्यान्न चेदमुन्मत्तं विना कोऽपि समर्थयति चक्षुष्मान् । मैथुनसंज्ञामन्तराऽब्रह्म नेत्यत्र किन्निदानमिति चेत्तस्य गर्हितत्वेन तीव्रतराप्रशस्ताभिलापप्रभवत्वादिति तत्त्वम् । एवं चाहारसंज्ञैव प्रकर्षप्राप्ता तृष्णेति व्यवस्थितं ॥८४॥ अथास्या एवार्तध्यानहेतुत्वमुद्घोषयतिआहारचिंतणुब्भवमेयं आहारसण्णमासज्ज । वड्डइ अज्झाणं इट्टालाभेण मूढाणं ॥८५॥
आहारचिन्तनोद्भवामेतामाहारसंज्ञामासाद्य । वर्द्धत आर्तध्यानं इष्टालाभेन मूढानाम् ।। ८५ ॥ निरन्तराहारचिन्तनप्रसूतया खल्वाहारसंज्ञयेष्टाभिलाषरूपमार्तध्यानं वर्द्धते, तदप्राप्तौ च दुःखवेगमसहमानानामरतिमोहोदयपारवश्यावेदनावियोगप्रणिधानरूपं तत्प्रवर्द्धत इति। इदं च रागादिवशवर्त्तिन एवन तु मध्यस्थस्य यदागमः। मज्झत्थस्स उ मुणिणो कम्मपरिणामजणियमेयंति । वत्थुस्सहावचिंतणपरस्स सम्मं सहतस्स ॥१॥ कुणउ पसत्थालंबणस्स पडिआरमप्पसावजं । तवसंजमपडिआरं च सेवउ धम्ममनिआणति ॥ २॥ एवमपि ज्ञायते प्रशस्तचेतोवृत्त्या भोजनादौ प्रवर्तमानानामप्यार्तध्यानाभावान्नाहारसंज्ञेति । सत्ता नु तस्या आर्तध्यानस्येव रागादिपारवश्यदशायां यतीनामुपयुज्यत इति ॥८५॥ ततो यद्भवति तदाहतत्तो माणसदुक्खं लहइ जिओ कंदणाइ कुवंतो । ल«पि इट्टविसयं रईइ चिंतेइ अविओगं ॥ ८६ ॥
ततो मानसदुःखं लभते जीवः क्रन्दनादि कुर्वन् । लब्ध्वापीष्टविषयं रत्या चिन्तयत्यवियोगम् ॥ ८६ ॥
00000000000000000000000
॥४४॥
Jain Education
For Private
Personel Use Only
How.jainelibrary.org

Page #101

PSGOOOOOOOOOOGSPOTS
ततः पुनरार्तध्यानैकलिङ्ग क्रन्दनरोदनादि कुर्वन् जीवो न केवलं क्षुद्वेदनीयोदयप्रभवं जाठराग्निजमेवोपतापमपि त्वरतिमोहोदयप्रभवमपि गाढचित्तोपतापमामोति जीवः । कश्चित्तु तथाविधादृष्टवशादिष्टमुपलभतेऽपि न तु रतिमोहोदयप्रभवतदवियोगाध्यवसानरूपादार्तध्यानाद्विश्राम्यतीति न मोहभाजां कदाचिदपि पारमार्थिकं सुखम् ॥ ८६ ॥ यस्य पुनः सकलमोहोपक्षयादेव साक्षादात्मसाक्षात्कारः समुल्लसति समुल्लसत्येव तस्य तदुपक्षयजन्यमेकान्तकान्तमत्यन्तोपरतसकलविकल्पकल्लोल जालं सातसंवेदनं, न तु विरमते वेदनीयोदयप्रभवं क्षुधादिकमपीत्याहतो मोहणीजखयओ तब्भवदुक्खाणुबंधविरहेणं । लहइ सुहं सवण्णू चएइ णो पुण छुहं चइडं ॥ ८७॥
तन्मोहनीयक्षयतस्तद्भवदुःखानुबन्धविरहेण । लभते सुखं सर्वज्ञः शक्नोति न पुनः क्षुधां त्यक्तम् ॥ ८७ ।। दुःखप्रतिपक्षभूतः परिणामो हि सुख, दुःखं च यद्यत्पापप्रकृतिजन्यं तत्तदुपक्षये तत्तद्गुणान्तर्भविष्णु सुखमुत्पद्यते । निःशेषसुखं पुनरव्याबाधाख्यं सकलकर्मक्षये वेदनीयक्षये वा । तथा च मोहोपक्षयादाविर्भूतं क्षायिकचारित्रमेव विकल्पविरहान्निराकुलत्वैकमूर्ति नित्यं सुखमाख्यायतां न वयमत्र विप्रतिपद्यामहे । ननु तन्मुख्यवृत्त्या क्षायिकं सुखं परिभाषितं सांप्रतं क्षायिकसम्यक्त्वादावपि तथा परिभाषाप्रसङ्गादप्रामाणिकपरिभाषाया अनादरणीयत्वाच्च, परिभाष्य-10 तां वा तथा, तथापि न तेन क्षुत्तृष्णादिविरोधो न हि नामान्यकर्मोपक्षयादन्यकर्मजन्यभावप्रतिरोधोऽन्यथा मोहाभावाजिनानां मनुष्यगत्यादेरप्यनुदयप्रसङ्गाद् ॥८७॥ अथ प्रकारान्तरेण मोहसापेक्षतां वेदनीयस्य निराकर्त्तमाह
10000000000000000000000
Jan Education
For Private
Personal Use Only
hainelibrary.org

Page #102

परीक्षा वृ.
अध्यात्म घाइंव वेअणीयं इय जइ मोहं विणा ण दक्खयरं । पयर्ड पडिरूवाउ ता अण्णाओवि पयडीउ॥ ८८॥
घातिवद्वेदनीयं इति यदि मोहं विना न दुःखकरम् । प्रकटं प्रतिरूपास्तदन्या अपि प्रकृतयः ॥ ८८॥ ॥४५॥
___ 'परे हि प्रतिपादयन्ति यन्मोहोदयेन जीवगुणं घातयद्वेदनीयं स्वयमघाति सदपि घातितुल्यमेवात एव घातिनां मध्ये तत्परिगणनं तथा च मोहं विना न तत् स्वकार्यजननक्षममिति । तदसत् तथाहि-किं तद् घातितुल्यत्वं घातिरसवत्त्वं वा, तद्रसविपाकप्रदर्शकत्वं वा, स्वकार्यजनने तु सत् सहभूतत्वं वा, स्वापतेयसजातीयापनायकत्वं वा, स्वकार्यकमूर्तिककार्यकत्वं वा, दोषोत्पादकत्वं वाऽन्यद्वा ? नाद्योऽसिद्धेः, न द्वितीयोऽघातिकान्तरप्रकृतीनामपि तादृशत्वा|दुक्तं हि " अघातिन्यो हि प्रकृतयः सर्वदेशघातिनीभिः सह वेद्यमानास्तद्रसविपाकं प्रदर्शयन्ति न तु सर्वदा स्वरसवि
पाकदर्शनेपि ता अपेक्षन्त इति, अत एव न तृतीयोपि कदाचित्कस्य(चित्) सहभावस्याकिञ्चित्कारत्वात्, अन्यथा कदाचित्तित्तत्सहभूताः पुण्यप्रकृतयोऽपि केवलिनां कार्याक्षमतया विपरीताः प्रसजेयुः । चतुर्थपक्षोपक्षेपोऽपि तदुपक्षेपदीक्षावि-| |चक्षणानां न दाक्ष्यसाक्षी आत्मगुणत्वजात्याष्टकर्मक्षयजन्यानामष्टानामपि गुणानां साजात्यात् तद्वद् घातिनामष्टानामप्यविशेषेण घातित्वप्रसङ्गात् ज्ञानदर्शनचारित्रवीर्यान्यतरत्वेन साजात्यविवक्षणे तु तस्य तज्जातीयापनायकत्वस्या- | सिद्धत्वात् सुखघटितान्यतरत्वस्य च यादृच्छिकत्वात् । नापि पञ्चमः सर्वासामपि प्रकृतीनां सजातीयप्रकृत्यन्तरकार्याधीनप्रकर्षशालिकार्यकत्वलक्षणस्य तस्याविशेषादितरस्य च दुर्वचत्वात् । नापि षष्ठोऽष्टानामपि कर्मणामष्टसिद्धगुणप्रतिपन्थिदोषजनकत्वाविशेषाद्वक्ष्यते हि ‘नाणावरणादीणं कम्माणं अट्ठ जे ठिया दोसा । तेसु गएसु पणासं एए|
0000000000000000000000
निजी அவரருருவா பாருருருருருருருரு
। ४५॥
in Education in

linelibrary.org

Page #103

| अहवि गुणा जायत्ति ॥' देवत्वव्यवहारप्रतिपन्धिदोषत्वं तु क्षुदादेनिराकृतमेवाथ लौकिका अपि क्षुधादिपीडित देवं नानुमन्यन्ते न च क्षुधः परा पीडास्ति । छुहासमा वेअणा नस्थित्ति चेत् हन्त तर्हि केवललोकानुवृत्तिप्रणयी भवान् मनुष्यत्वमपि तस्य किमिति नापन्हुते ते हि स्वयंभुवं नित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नवन्तं लोकोत्तरचरितं भवं भगवन्तमभिमन्यन्त इति, सप्तमस्त्वनिर्वचनादेव नोत्थातुमर्हति । घातिमध्ये परिगणितत्वादेव घातितुल्यत्वे त्वायुनामगोत्रेष्वप्यवि| शिष्टमप्रयोजकं चेति न किञ्चिदेतत् ॥८८॥ नन्वनुकूलवेदनीयं सुखं; प्रतिकूलवेदनीयं च दुःखं; न च तथाविधवेदनं |
| रागद्वेषौ विनेति न वीतरागाणां तत्सम्भव इत्याशङ्कायामाह18 अणुकूलं पडिकूलं च वेअणं लक्खणं सुहदुहाणं । ण हु एसो एगंतो अपमत्तजईसु तयभावा ॥८९॥
अनुकूलं प्रतिकूलं च वेदनं लक्षणं सुखदुःखयोः । न ह्येष एकान्तोऽप्रमत्तयतिषु तदभावात् ।। ८९ ।। ___ अनुकूलवेदनीयं सुखं, प्रतिकूलवेदनीयं च दुःखमित्युपलक्षणं न तु लक्षणम् । समपूजापमानानां समसंसारमोक्षाणां चाप्रमत्तयतीनां सुखदुःखयोरव्याप्तेः नहि ते सुखमनुकूलत्वेन दुःखं च प्रतिकूलत्वेन वेदयन्ति । इच्छाद्वेषविषयत्वयोरेव तदर्थत्वात् । तथाविधवेदनयोग्यते एव तल्लक्षणे इति चेदहो केवलिसुखदुःखयोरपि तदबाधाद्,अनुकूलत्वाद्यतिसन्धानेपि सुखादिसाक्षात्कारात्तत्साक्षिकजातिगर्भमेव लक्षणमित्यन्ये । एतेन निरुपाधिकेच्छाविषयत्व| निरुपाधिकद्वेषविषयत्वलक्षणयोरपि तत्सुखदुःखयोरसंभवो दूषणमिति परास्तम् ॥८९॥ अत एव चाध्रुवसुखदुःखयोर्भोग आवश्यकः स च कर्मबन्धहेतुरिति न केवलिनां तत्संभव इत्यपि परास्तमित्याह
OOOOOOOOOOOOடுடுடுடு
OOOOOOOOSEBEESCOO
Jain Education

foliainelibrary.org

Page #104

अध्यात्म
परीक्षा वृक्ष
ஒரு GCSE GOOG
अधुवाण सुहदुहाणं भोगो भोगेण कम्मबंधो अ । ण हु एसो एगतो अपमत्तजईसु तयभावा ॥ ९० ॥
अध्रुवयोः सुखदुःखयो गो भोगेन कर्मबन्धश्च । न ह्येष एकान्तोऽप्रमत्तयतिषु तदभावात् ।। ९० ।। न हि कर्मोदयप्रभवयोः सुखदुःखयो गं विना क्षयो नाम यदाहु,ह्या अपि “नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पको|टिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभमिति ।” भोगश्चासक्त्या द्वेषेण च तत्साक्षात्काररूपः पुनः कर्मबन्धस्यावन्ध्यं निदानमिति कथमसौ भगवतामितिचेदप्रमत्तयतीनामपि कथमसौ। अथ विपाककालप्राप्तिरेव भोगस्तत्परिसमाप्तेरेव च कर्मक्षय इति चेत्तदिदमन्यत्रापि तुल्यम् । एतेन न ह्यचेतयतो भोगो नाम चेतयतश्च मोहाविनाभाव इति परास्तम् आयुःकर्मादिभोगवदुपपत्तेन च तत्संवेदनमनुकूलत्वाद्यविषयकमपि मोहव्याप्तं ॥ ९० ॥ अथाज्ञानजन्य |दुःखमात्मज्ञानात् क्षीयते तदुक्तं " आत्माज्ञानभवं दुःखम् आत्मज्ञानेन हन्यते इति" तथा च साक्षात्कृतात्म- तत्त्वानां कथं दुःखसंभव इति चेन्नात्मज्ञाने सत्यज्ञानजन्यदुःखक्षयेऽपि वेदनीयोदयजन्यक्षुदाद्यविलयादित्या|शयवानाहअन्नाणजंतु दुक्खं नाणावरणक्खएण खयमेइ । तत्तो सुहमकलंकिअकेवलनाणा पुहब्भूयं ॥ ९१ ॥
अज्ञानजं तु दुःखं ज्ञानावरणक्षयेण क्षयमेति । ततः सुखमकलवितकेवलज्ञानात्पृथग्भूतम् ।। ९१॥ यः खलु ज्ञानावरणोदयपारवश्यादात्मनः सूक्ष्मार्थानालोचनादिजन्यः खेदो यश्चातस्मिंस्तदुद्ध्या प्रत्यर्थपरिणामात् । स खलु तद्विलयादेव विलीयमानः स्वभावप्रतिघाताभावादनाकुलत्वाच्च चित्रभित्तिस्थानीयम् स्वत एव सकलज्ञेयाका
5000000000000000000000004
॥४६॥
Jain Educat
i
on
For Private & Personel Use Only

Page #105

FEFSGOOாருகார்
रपरिणामरूपं केवलज्ञानलक्षणं सुखमादधातु सकलदुःखक्षये तु किं प्रमाणं ? नहि तस्य दृशिज्ञप्तिस्वभावाप्रतिघातेऽ-14 प्यव्याबाधस्वभावाप्रतिघातो नाम, सर्वानिष्टनाशसर्वाभीष्टलाभौ त्वसिद्धावेव सिद्धावस्थायामेव तत्संभवादेतेनेदं व्याख्यातम् । जा सयं समत्तं नाणमणंतत्थविच्छिदं विमलं। रहिदं हु उग्गहादिहि सुहंति एगंतियं भणियं ॥ १॥ जं केवलत्तिनाणं तं सोक्खं परिणमं च सो चेव । खेदो तस्स ण भणिदो जम्हा घादी खयं जादा ॥२॥ नाणं अत्यंतगदंलोगालोगेसु वित्थडा दिही। णमणि सवं इई पुण जंतु तं लद्धंति॥३॥९शास्यादेतत्सुखं तावविविधमैन्द्रियकमतीन्द्रियं च, दुःख त्वन्द्रियकमेव, तत्र अतीन्द्रियं सुखं तावद मूभिरात्मपरिणामशक्तिभिरुत्माद्यमानज्ञानमेव निराकुलतया व्यवस्थितं; ऐन्द्रियकसुखदुःखे त्विष्टानिष्टविषयोपनिपातान्मूर्त्ताभिः क्षयोपशमशक्तिभिरुत्पाद्यमानं ज्ञानमपेक्ष्य प्रवर्तेते, अत एव भगवतां न ते तदुक्तम् 'सुक्खं वा पुणदुक्खं केवलनाणिस्स णत्थि देहगदं । जम्हा आणदियत्तं जादं तह्मा दुतंयंति' । अत्रोच्यते। णय सुक्खं दुक्खं वा देहगयं इंदिउब्भवं सत्वं । अन्नाणमोहकज्जे पमाणसिद्धे ह संकोए ॥ ९२॥
न च सुखं दुःखं वा देहगतमिन्द्रियोद्भवं सर्वम् । अज्ञानमोहकार्ये प्रमाणसिद्धे खलु सङ्कोचे ।। ९२ ॥ भगवतां हि भावेन्द्रियाभावेरतिरूपं (ऐन्द्रियकरूपं) सुखमज्ञानारतिजन्यं च दुःखं मा भूच्छरीरेण सहानिष्टविषयसंपर्कजन्यस्य औदयेज्वलनोपतापजन्यस्य च दुःखस्य को विरोधः, परोक्षज्ञानहेत्विन्द्रियमैत्रीप्रवृत्तिहेतुकतृष्णाव्याधिसात्म्यस्थानीय
१ सुखदुःखे
000000000000000000000000
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
S
ainelibrary.org

Page #106

अध्यात्म
परीक्षा वृक्ष
॥४७॥
दुःखमिति नियमोशात्पईयामोऽपि च साता सुखं जनयति न तु
0000000000000000000
एव रम्यविषयसंसर्ग इति तज्जन्यसुखासंभवेऽपि तत्संभवान्नहि दुःखकारणानि द्वेषद्वारैव दुःखं जनयन्त्यपि स्वाहत्येति
औदयिकसुखदुःखयोररतिरतितिरोभावे नैव प्रवृत्तिरिति चेत् हन्त तर्हि रत्यरतिभ्यां तयोरनतिरेके तजनकक |र्मणापि मोहेनैव भूयतां कृतमधिकेन, तथाच वृश्चिकभिया पलायमानस्याशीविषमुखे प्रवेशो, न च रतिनाशेनैव
दुःखमिति नियमोऽपि दुःखितदुःखे तथाऽदर्शनात् तस्मात् स्वतन्त्रयोः सुखदुःखयोरेव न तन्नाशकत्वमपि तु तजन्य| रत्यरत्योरेवेति युक्तमुत्पश्यामोऽपि च सातासातयोरौदयिकयोः केवलिनामनभ्युपगमे तीर्थकरनामकर्मापि विफलंप्रसज्येत, अथ जीवविपाकतया यावज्जीवगतमेव सुखं जनयति न तु देहगतमिति चेन्न चेतनधर्मत्वेन तस्य देहगतत्वासिद्धेर्दैहानपेक्षत्वमेव तदर्थ इति चेन्न तस्यापि भगवदेहापेक्षत्वाद, इन्द्रियविषयसंयोगानपेक्षत्वं तदर्थ इति चेत्तदन|पेक्षस्य तं विनोत्पत्तिं कः प्रतिषेधति । न चौदयिकत्वमैन्द्रियकत्वव्याप्तमस्ति ॥९२॥ एवं चाज्ञानारतिजन्यदुःखाभावादसातवेदनीयोदयजन्यमेव भगवतां दुःखमवशिष्यत इति तदल्पत्वप्रवादः संगच्छत इत्यनुशास्तिएत्तो च्चिय बहदक्खक्खएण तेसिं छहाइवेअणियं । णिंबरसलवुव पए अप्पंति भणंति समयविऊ ॥९३॥
अत एव बहुदुःखक्षयेण तेषां क्षुधादिवेदनीयम् । निम्बरसलव इव पयसि अल्पमिति भणन्ति समयविदः ।।९३॥ इत्थं च नासुखदा इत्यत्र नञ् ईषदर्थेऽलवणा यवागूरित्यत्रेव द्रष्टव्योऽथ क्षुद्वेदनापि महतीति प्रसिद्धं सुखमपि च तेषां महदिति कथमुभयमुपपद्यत इति चेत्तटाको महान् समुद्रश्च महानिति वद्विवक्षाभेदादिति गृहाणान्यथा भावितात्मनामपि विशिष्टसुखानुपपत्तेरिति दिग्॥९३॥ नचैतादृशमल्पमपि दुःखं भगवता कवलाहारानौपयिकमित्यनुशास्ति
இருக்க
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #107

00000000
णय तंकवलाजोग्गं वेअणि अगणिमंदयाभावा ।णय दड्ढरज्जुकप्पं वेअणिअंहंदि सुअसिद्धं ॥९॥
नच तत्कवलायोग्य वेदनीयं अग्निमन्दताभावात् । नच दग्धरज्जुकल्पं वेदनीयं हन्दि श्रुतसिद्धम् ॥ ९४ ॥ | न खल्वदुःखदं वेदनीयमिति प्रक्षेपाहारासमर्थम् तत्तदल्पताया आर्तध्यानादिप्रतिपन्थित्वेपि तदप्रतिपन्थित्वान्न लाखल्वेषौदर्यज्वलनज्वालां विरुणद्धीति वचन सिद्धमस्ति । अथ भगवतां वेदनीयं दग्धरज्जुस्थानिकमित्यनादिप्रवा-16 कीदप्रसिद्धमस्ति, नच तादृशमपि जठराग्निप्रज्वालनायालमिति कथं कवलाहारयोग्यमिति चेन्न तद्दग्धरजुस्थानिकत्व-|
प्रवादस्याप्रामाणिकत्वात्तदुक्तं सूत्रकृताङ्गवृत्तौ 'यदपि दग्धरजुस्थानिकत्वमुच्यते वेदनीयस्य तदप्यनागमिकमयौ क्तिकं चागमे ह्यत्यन्तोदयः सातस्य केवलिन्यभिधीयते, युक्तिरपि घातिकर्मक्षयाद् ज्ञानादयस्तस्याभूवन्वेदनीयोद्भवायाः
क्षुधः किमायातं येनासौ न भवति, न तयोच्छायातपयोरिव सहानवस्थानलक्षणो विरोधो, नापि भावाभावयोरिव, कापरस्परपरिहारलक्षणः कश्चिद्विरोधोऽस्तीति, सातासातयोश्चान्तर्मुहूर्तपरिवर्त्तमानतया यथा सातोदय एवमसातो-10
दयोपीति अनन्तवीर्यत्वे सत्यपि शरीरबलापचयः क्षुद्वेदनीयोद्भवा पीडा च भवत्येव, न चाहारग्रहणे किञ्चित् क्षयते
केवलमाहोपुरुषिकामात्रमेवेति । यत्तु “पञ्चाशीतिर्जरद्वस्त्रप्रायाः शेषाः सयोगिनीति" गुणस्थानक्रमारोहे निजगदेकातदपि क्षिप्रक्षपणयोग्यत्वाद्यभिप्रायेण सत्ताप्रकृतीनामन्यथात्वासम्भवादेतेनात एव दग्धरज्जुकल्पेन भवोपमाहिणाकल्पेनापि सता केवलिनोऽपि न मुक्तिमासादयेयुरित्यावश्यकवृत्त्युक्तमपि व्याख्यातं भवोपग्राहित्वाल्पत्वविशेषणाभ्यां 2
तस्योक्तार्थपर्यवसानात् । यदपि पापप्रकृतीनामपूर्वकरणे रसघातादेव केवलिनां न तथाविधोऽसातोदयो मोहस
स्य केवलिन्याछायातपयोरिव सहानुनपरिवर्तमानतया यथाहारग्रहणे किञ्चित
000000000000000000006
Jain Education in
a
l
For Private
Personel Use Only
IGODainelibrary.org

Page #108

अध्यात्म
॥४८॥
SOOானOOOOGSOOானாடு
पेक्षप्रकृतीनां स्थितिघातेऽवश्यं रसघातादयोऽन्यथा पराघातनामकर्मोदयात् केवली पराहननाद्यपि कुर्यात परीक्षा पुण्यप्रकृतयस्तु विशुद्धिप्रकर्षात् पीनविपाकाः कृता इति तद्विपाकमावल्यमेव तत्रेति प्रमेयकमलमार्तण्डाभिप्रा-10 यमनुसृत्य केनचिदूचे' तदपि दुराग्रहपारवश्यविजृम्भितं रसघाताद्रसस्येव स्थितिघातात् स्थितेरप्युच्छेदप्रसङ्गात् । तथाविधस्थितौ च व्यवस्थितायां तथाविधरसः किं त्वत्पाणिपिधेयोऽथ क्षुजनको रसो हत एव भगवताकुलतामात्रं त्ववतिष्ठतामितिचेत्तदिदं निजवाङ्मात्रसिद्धम् । युक्त्या तु स्थितितुल्यतानुरोधेन क्षुज्जनकस्यैव तस्य सिद्धेः, पराघातोदयेन च स्वकार्य क्रियत एव, परहननादिकं तु बुभुक्षादिवन्मोहायत्तमिति कथं तं विना भवेत् । केचित्तु “ मस्तकसूचिविनाशात् , तालस्य यथा ध्रुवं भवति नाशः । तद्वत्कर्मविनाशोऽपि मोहनीये क्षयं नीत ॥१॥ इति" वाचकवचनमवलम्ब्य जिनकर्मणां हतवीर्यतया कार्याक्षमत्वं कल्पयन्तस्तद्वलेन क्षुत्तष्णादीनामप्यारम्भसंरम्भसमारम्भवदौपचारिकत्वमात्रमुद्भावयन्ति ते पुनरुक्तवृद्धवचनमनाद्रियमाणा दिगम्बरडिम्भा एव भवन्तः कमीन्तरविपाकवैचित्र्यमपि कथं सहन्ताम् । अपरे तूदीरणां विना प्रचुरपुद्गलोपनिपाताभावाद्भगवदसातवेदनीयस्य दग्धरजुस्थानिकत्वमूचुः तदूषितमाचार्यैरेवैवं सति सातवेदनीयस्यापि तथात्वप्रसङ्गात्, सम्यग्दृष्ट्याोकादशगुण-10 स्थानेषु गुणश्रेणिसद्भावात्तदधिकपुद्गलोपसंहारादधिकपीडाप्रसङ्गाच्च, तस्मादनुभागविशेषादेव फलविशेष इति ध्येयं । परे पुनः प्रबलपुण्योदयाभिभूतत्वमेव पापप्रकृतीनां दग्धरजुस्थानिकत्वमनुमन्यन्ते तदप्यसद्यतो बलवसजातीयसंवलनं ह्यभिभवो, बलवत्त्वं चात्र न स्वविपाकप्रतिपन्थ्यधिकतरविपाकत्वम्, चक्रवादीनामपि क्षुद्वे
Jain Educational
For Private
Personel Use Only
HSjainelibrary.org

Page #109

Jain Education
3003090
दनीयाद्यभिभवप्रसङ्गान्नापि काष्ठान्नाप्तप्रकर्षविपाकवत्त्वम् । पुण्यविपाकात्यन्तोत्कर्षस्य पापविपाकात्यन्तापकर्षाव्यात त्वादन्यथा पापप्रकृतेरप्यत्यन्तापकर्षप्रसङ्गात्तादृशाभिभवस्य तत्कार्यप्रतिपन्धित्वाच्च । एतेन देवानामपि पुण्याभिभूतं वेदनीयं नास्मदादिसाधारणक्षुधादिजनकं, देवाधिदेवानां तु कैव कथेति पामरप्रलपितं परास्तम् । न खलु दे - ( वानां वेदनीयमभिभूतमित्येव विचित्रस्वकार्याऽक्षममपि तु तद्भवौपग्राहिक विचित्रादृष्टवशादौदार्यज्वलन विशेषाद्यनुप|ष्टम्भहेतुकमिति । एवंच तथाविधाहारपर्याप्तिर्वेदनीयं च क्षुत्तृड्रजनकं न त्वनभिभूतमपि तत्र प्रवेशनीयं, गौरवादित्यपि वदन्ति ॥ ९४ ॥ नन्वास्तामन्यत् केवलज्ञानमेवौदर्यज्वलनोपतापप्रतिबन्धकमस्त्वित्याशङ्कायामाह -
णय केवलनाणाई छुहाइपडिबंधगं जिणिंदस्स । दाहस्सिव मंताई इय जुत्तं तंतजुत्तीए ॥ ९५ ॥
नच केवलज्ञानादि क्षुधादिप्रतिबन्धकं जिनेन्द्रस्य । दाहस्येव मन्त्रादीतियुक्तं तन्त्रयुक्त्या ।। ९५ ।।
न खलु करतलानलसंयोगादिसत्त्वेपि मन्त्रादिना दाहप्रतिबन्ध इव, वेदनीयोदयादिसत्त्वेऽपि केवलज्ञानादिना क्षुदादिप्रतिबन्धो दृष्टोस्ति, येन मन्त्रादेर्दाहप्रतिबन्धकत्वमिव तस्य तत्प्रतिबन्धकत्वं सिद्धि सौध मध्यासीत । नचादृष्टार्थस्यागमादिपरिग्रहं विना सिद्धिर्नाम, अधौषधविशेषस्यापि क्षुत्प्रतिबन्धकत्वं दृश्यत इति केवलज्ञानस्य कथं न तथात्वमितिचेदवधिज्ञानादेरिवेतिगृहाण, कथमेतदेवमिति चेदपिधपुलादीनामौदर्यज्वलनाभिभावकबल कान्त्याद्यनुकूल परिणाम विशेषनियामकश|क्तिमत्त्वाद् ज्ञानादेश्चातथाभावादप्रामाणिकप्रतिबन्धकत्वकल्पने चानन्तेषु तत्कल्पने गौरवं, मोहक्षयत्वादिना प्रतिबन्धकत्वे च तदभावत्वेन तत्र कारणत्वप्रसङ्गः । एतेनानन्तप्रतिबन्धकानामन्यतमत्वेनैक एवाभावः कारणमित्यपि निरस्तमनभ्युपग

Page #110

अध्यात्म०
॥ ४९ ॥
Jain Education
5600600
| मादुदासीनप्रवेशाप्रवेशाभ्यां विनिगमनाविरहप्रसङ्गाच्चाथ सर्वलब्धिसंपन्नानां भगवतां क्षुदादिप्रतिबन्धकलन्ध्यापि भवि परीक्षा वृ० | तव्यमितिचेन्नैतस्य श्रद्धामात्रश्रवणत्वाद्वस्तुतो वेदनीयकर्मक्षयजन्यलब्धेरेव तादृशत्वादिति दिग्॥९५॥ अथ क्षुदादेर्व© लापचायकत्वात् कथमनन्तवीर्याणां तत्संभव इत्याशङ्कयाह
खिज्जइ बलं छुहाए णय तं जुज्जइ अणंतविरियाणं । इय वृत्तंपि ण सुत्तं बलविरियाणं जओ भेओ ॥९६॥
क्षीयते बलं क्षुधया नच तद्युज्यतेऽनन्तवीर्याणाम् । इदमुक्तमपि न सूक्तं बलवीर्ययोर्यतो भेदः ॥ ९६ ॥
बलं हि शारीरं वीर्य चान्तरः शक्तिविशेष इति प्रसिद्धम् । तत्र वीर्यान्तरायकर्मक्षयोद्भूतस्य वीर्यस्य ज्ञानस्येव स्वयं भुवनाभोगलक्षणाभ्यन्तरव्यापाररूपस्यानन्तत्वेपि भगवतां शारीरबलचयापचयौ भवत एव, तयोस्तथाविधपुद्गलचयापचॐ याधीनत्वादेतेन ज्ञानस्येव क्षायिक (स्य ) वीर्यस्याविकारत्वात् कथं तद्धानिवृद्धी इति परास्तम् । योगपरिणामरूपस्य बलस्य © शरीरनामकर्मपरिणतिविशेषरूपत्वेनाक्षायिकत्वात् । उक्तंच प्रज्ञापनावृत्तौ “स पुनर्योगः शरीर नामकर्मपरिणतिविशेष इति" कथमेतदित्थमिति चेद् योगनिरोधेन तन्निरोधात् लेश्यावद्योगो वीर्य, शक्तिरुत्साहः, पराक्रम, इति पयांयवचनाच्च । अथैवं शरीरनामकर्मक्षयात् क्षायिकं बलं स्यादितिचेत्स्यादेव प्रयत्ननिरोधात् । परमनिश्चलतारूपचारित्रापृथग्भूतमेव तदित्येके । क्षायिकचारित्रस्येव क्षायिकवीर्यस्यापि सादिसान्तत्वं बहिः परिणामित्वं चेति तु सिद्धान्तः ॥ ९६ ॥ ५) अथ योगजन्यापि क्रिया भगवतां न भवतीति शङ्कते
७००००
H

11 88 11
jainelibrary.org

Page #111

बंधो परपरिणामा सो पुण नाणा न वीयमोहाणं। जोगकयावि हु किरिया तो तेसिं होइ णिब्बीय॥९७॥
बन्धः परपरिणामात् स पुनर्ज्ञानान्न वीतमोहानाम् । योगकृतापि क्रिया तत्तेषां भवति निर्बीजा ॥ ९७ ।। | अथ परिणमनलक्षणा हि क्रिया बन्धस्य बीजं भवति। तदुक्तम् । “उदयगदा कम्मंसा जिणवरवसहेण णियदिणाभणिदा । तेसु हि सुहिदो रत्तो दुट्ठो वा बंधमणुहवदित्ति ॥१॥" सा च ज्ञानादेव केवलिनां न भवति मोहजन्यत्वात्तस्या अत एवोक्तम् "गेण्हदिणेवण मुंचदिण परंपरिणमदि केवली भगवं। पेच्छदि समंतदो सो जाणदि सवं णिरवसेसंति॥२॥" तस्मात् काययोगादेरपि ग्रहणमोचनादिक्रिया तेषां निर्बीजैव, नहि स्वेष्टसाधनताज्ञानं विना चिकीर्षा, तां विना च प्रवृत्तिः संभवति, नचेच्छायां सत्यां वीतमोहत्वं नाम।नन्वेवं स्थाननिषद्याविहारधर्मोपदेशादयोऽपि तिष्ठासाद्यभावात्तेषामुच्छिद्येरन् इति चेत्सत्यं, प्रयत्नमन्तरेण स्वभावादेव तेषां संभवोपदेशात्तदुक्तम् “ठाणणिसेज्जविहारा धम्मुवदेसो अणियदिणा तेसिं । अरहताणं काले मायाचारोव इत्थीणं ति।" यथाहि महिलानां प्रयत्नमन्तरेणापि तथाविधयोग्यतासद्भावात् स्वभावभूत एव मायोपगुण्ठनावगुण्ठितो व्यवहारः प्रवर्त्तते तथा हि केवलिनां प्रयत्नमन्तरेणापि तथाविधयोग्यतासद्भावात् स्थान आसनं विहरणं धर्मदेशना च स्वभावभूता एव प्रवर्त्तन्ते इत्यमरचन्द्रीयं व्याख्यानम् । नच प्रयत्नानपेक्षायां कालनियमाद्यनुपपत्तिरम्भोधराणां गमनावस्थानगर्जनवर्षणनियमवदुपपत्तेः नन्वेवं तेषां पुण्यविपाकोऽकिंचित्करः स्यादितिचेत् स्यादेवौदयिक्या अपि तक्रियायाः कार्याकार्यभूतयोर्बन्धमोक्षयोरकारणकारणत्वाभ्यां
पहचविण परंपावदिति ॥डकम् । “उदयगत
50000000000000000000
9000000000000000000000000
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #112

अध्यात्म०॥
साक्षायिकीत्वेन परिभाषणात्तदुक्तम् “पुण्णफला अरहंता, तेर्सि किरिया पुणो हि ओदयिगी । मोहादीहिं विरहिदा, तम्हा-IIपरीक्षा
सा खाइगित्ति मदा " ॥९७॥ एवं प्राप्तेऽभिधीयतेबाजोगं विणावि किरिया सहावओजइ कहाण तह सोवि । तुल्लं किर वेचित्तं तह तुल्लमबुद्धिपुत्वत्तं ॥९८॥
योग विनापि क्रिया स्वभावतो यदि कथं न तथा सोऽपि । तुल्यं किल वैचित्र्य तथा तुल्यमबुद्धिपूर्वत्वम्॥ ९८ ॥ ___ कायप्रयत्नादिकं विनैव स्थाननिषद्यादिकं भगवतां स्वभावत एव भवेदित्यत्र स्वभावत इत्यस्य कोऽर्थः किं कारणमन्तरैव वादृष्टजातीयकारणमन्तरा वा! नाद्यः बौद्धमतप्रवेशात् । नच सामान्यतस्तन्निबन्धनयोग्यताभ्युपगमेपि तिष्ठासाद्यभावाद्देशकालविशेषनियमः स्वभावादेवेति वक्तुं युक्तम्, विना कारणक्रम देशकालक्रमानुविधायककार्यस्याकस्मिकस्वप्रसङ्गात् । अथ केवलिना यथा दृष्टं तथैव तद्भवतीति स्वभावार्थ इति चेन्नन्वेवं तत्तदुपादेयावच्छिन्नविशेष्यतया तत्तदुत्पत्त्यवच्छिन्नविशेष्यतया च केवलज्ञानेनैव कार्यमात्रस्य देशकालनियमोपपत्तौ तदतिरिक्तकारणमात्रोच्छेदप्रसङ्गः, एवंच घटार्थितया दण्डादावपि प्रवत्तिर्दुर्घटा स्याद् । अथ दण्डाद्यपेक्षयैव घटोत्पत्तेः केवलिना दर्शनात् तत्तत्र कारण| मितिचेत्तर्हि तस्य तदपेक्षायां सिद्धायां तथा ज्ञानविषयिता, तस्यां च सिद्धायां तदपेक्षेति परस्पराश्रयप्रसङ्गस्तस्मान्न ज्ञानविषयतान्तर्भावेन कारणतापि त्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां, तथाज्ञानविषयतायाः स्वभावत्वं तु न वारयामो, नच स्वभाव एव कारणत्वमिति किमज्ञप्रलापनिरासप्रयासेनतेन यदा यत् क्षेत्रं स्प्रष्टव्यं तदा तत्स्पर्शनं स्वभावादेवेत्यपि व्याख्यातम् । नापि द्वितीयपक्षः सुन्दरो, दृष्टजातीयं प्रयत्न विना स्थानादेरिव दृष्टजातीयामिच्छां विनापि प्रयत्नसंभवात्, प्रय
00000000000000000000000
00000000000000000000000
Jain Education
nal
For Private
Personal use only
w.jainelibrary.org

Page #113

सामान्य प्रतीच्छाया हेतुत्वमवधृतमितिचेच्चेष्टामात्र प्रत्यपि प्रवृत्तेर्हेतुत्वं किन्नावधृतम्, प्रयलजन्यतावच्छेदकं वैजात्यं न केवलिक्रियायामिति चेदिच्छाजन्यतावच्छेदकं वैजात्यमपि न तत्प्रयत्न इति तुल्यम् । अत एव विनैवेच्छां सुषुप्त्याद्यवस्थायां श्वासप्रश्वाससन्तानाद्यनुकूलो जीवयोनिप्रयत्नः, आभोगपूर्वकप्रयत्नं प्रतीच्छाया हेतुत्वमिति चेदाभोगपूर्वकक्रियांप्रत्यपि प्रयत्नहेतुत्वं कुतोन रोचये छानस्थिकाभोगपूर्वकत्वमादाय समाधानमप्युभयत्र तुल्यम् । अत एवेच्छा विनैव केवलज्ञानाभोगेन केवलिसमुद्घातादौ प्रवृत्तिर्यदागमः "नाऊण वेअणिजं अइबहुयं आउअंच थोवागं । कम्मं पडिलेहे वच्चंति जिणा समुग्घायं ।। तथा न किर समुग्घायगओ मणवयजोगप्पांजणं कुणइ।ओरालिअजोगं पुण जुंजइ पढमहमे समए । उभयवावाराउ तम्मीसं बीअछट्ठसत्तमए। तिचउत्थपंचमे कम्मयं तु तम्मत्तचेट्ठाओ।" यस्तु ब्रूते पुद्गलस्कन्धविशेषस्येव भगवतोऽपि लोकव्याप्तिः स्वभावत एवेति, स एवं प्रतिबोधनीयो यत्तत्कार्यानुकूलपरिणाम एव जीवस्य प्रयत्न इति । अत एव कर्मबन्धः प्रायोगिकोऽभ्रादिबन्धस्तु वैश्रसिक इति व्यवस्था ॥९८॥ यत्पुनरुक्तम् “परपरिणामो ऽवन्ध्यबन्धनिदानमिति" तन्न, तदुपहितमिथ्यात्वादिभिरेव बन्धसंभवे तदुपक्षयाद् । अत एव श्रोतृणां घटादिज्ञानस्य
स्वेष्टसाधनता ज्ञानात्तत्र प्रयोक्तुरिच्छा, तत इष्टघटादिज्ञानसाधनतया घटादिपदे तत्साधनतया च कण्ठताल्वाकाभिघातादाविच्छा, ततः प्रवृत्त्यादिक्रमेण घटादिपदप्रयोग इत्येतादृशपरिपाट्याः केवलिनामभावान्न ते शब्दप्रयोक्कारः,
किन्तु विनसात एव मूर्भो निरित्वरा ध्वनयःश्रोतृणां स्वस्वभाषात्वेन परिणमय्यार्थविशेष बोधयन्तीति प्रत्युक्तमित्याह
100000000000000000
0000000000000000000
Jain Education
D
onal
For Private & Personel Use Only

Page #114

अध्यात्म
॥५१॥
00000000000000
एयं सहाववाणी कह जुत्ता जेण तेसि वयजोगो । हेऊ दवसुअस्सा पओअणं कम्मखवणा य ॥९९॥ परीक्षा वृ०
एवं स्वभाववाणी कथं युक्ता येन तेषां वाग्योगः । हेतुर्द्रव्यश्रुतस्य प्रयोजनं कर्मक्षपणा च।। ९९ ॥ श्रोतॄणां भावश्रुतकारणतया द्रव्यश्रुतत्वमास्कन्दन्ती वागयोगजन्या हि भगवद्भाषा कथमनक्षरमयी, नात्र हेत्वभावो बाधको भाषापर्याप्त्याहितवाग्योगादेर्जागरूकत्वान्न चाभिलाषजनकश्रुतज्ञानाभावो बाधकोऽभिलाषसमानाकाजरज्ञानमात्रस्यैवाभिलाषप्रयोजकत्वादत एवोक्तम् “केवलनाणेणत्थे जाउं जे तत्थ पन्नवणजोग्गे। ते भासइ तित्थयरो वय
जोगसुअंहवइ सेसं ति" अथ प्रज्ञापनीयानां गृहीतुर्ग्रहणयोग्यानामेव चार्थानां भाषणे किं नियामकमिति चेदमूढलक्षस्य भगवतस्तथास्वाभाव्यमेवेति गृहाणैतेन रागद्वेषरूपहेत्वभावोऽपि निरस्तः एतयोरनृतभाषायामेव हेतुत्वाद् । अथानृतभाषायां विप्रलिप्सेव सत्यभाषायामप्यनुजिघृक्षैव हेतुर्भविष्यतीतिचेन्न, अनुग्रहार्थिप्रवृत्तावेव तद्धेतुत्वादत एव “ ता| मुअइ नाणवुटि भविअजणविबोहणहाए” इत्यत्रार्थपदं प्रयोजनार्थक नत्विच्छार्थकमित्याहुः। ननु कृतकृत्यस्य भगवतः प्रयोजनमपि नास्तीतिचेन्नैकान्ततः कृतकृत्यत्वासिद्धेर्द्धर्मदेशनादिनैव तेनोदीर्णतीर्थङ्करनामकर्मणः क्षपणीयत्वाद्यदागमः "तं च कहं वेइज्जइ अगिलाइ धम्मदेसणाईहिं ति।" अत एवोक्तं भाष्यकृतापि “णेगंतेण कयत्थो जेणोदिन्नं जिणिदणाम से । तदवंझफलं तस्स य खवणोवाओयमेव जओत्ति” नचातीर्थकरकेवलिना देशनाद्यनुपपत्तिर्ज्ञान-12
५१॥ दानाभ्यासादिनिकाचितपुण्यप्रकृतिविशेषादेव तदुत्पत्तेरेतेन तीर्थकरनामकर्मणो जीवविपाकितया तत्रैव विपाकमदर्शनमुचितम् नतु कण्ठताल्वाद्यभिघातक्रमेण देशनादिना पुद्गलेपीति परास्तम् । जीवविपाकिनोऽपि क्रोधस्य भ्रूभ-10
FEEEEEEEEEEEGAGE
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
ejainelibrary.org

Page #115

Jain Education
ङ्गत्रिवलीतरङ्गादिना पुद्गले विपाकदर्शनाद्रागद्वेषराहित्यलक्षणं तु कृतकृत्यत्वं भगवति निराबाधमेव, विनैव तौ भगवतः | परमहितोपदेशकत्वस्य योग्यानां च ततः प्रतिबोधस्य स्वभावादेव निर्वाहाद्यदाहु:- "जं च कयत्थस्सवि से अणुवगयपरावगारिसाभवं । परमहियदेसयत्तं भासयसाभवमिव रविणो ॥१॥ किंच कमलेसु राओ रविणो बोहेइ जेण सो ताई । कुमुएसु य से दोसो जंणवि बुज्झंति से ताई ॥ २॥ जंबोहमउलणाई सूरकरामरिसओ समाणा उ । कमलकुमुआण तो तं साभवं तस्स तेसिं च ॥३॥ जहवोलूगाईणं पगासधम्माविसेसदोसेणं । उइओवि तमोरूवो एवमभवाण जिणसूरो ॥४॥ सज्झं तिगिच्छमाणो रोगं रागी ण भण्णए विज्जो । मुणमाणो अ असज्यं सेहयंतो जह अदोसो ||५|| तह भवकम्मरोगं नासंतो रागवं न जिणविज्जो । ण य दोसी अभवासज्झकम्मरोगं णिसे हंत्ते॥ ६ ॥ मो तुम जो गंजोग्गे दलिए रूवं करेइ रूआरो। ण य रागद्दोसिल्लो तहेव जोग्गे विबोहंतोत्ति ॥ ७॥ इदमत्ररहस्यं किमिति भगवान् भाषत इति पृच्छतामिदमुत्तरं यत्किमयं हेतुप्रश्नः, प्रयोजनप्रश्नो वा ? नाद्यः क्षायिकत्वादेव तद्वीर्यस्य वाग्वर्गणादानस्य च स्वहेतुकाययोगादिलाभाधीनत्वात् । द्वितीये • पुनरुक्तमेव कर्मक्षपणं प्रयोजनमिति किमपरं अनुशासितुमवशिष्यतेः सति प्रयोजने तदिच्छापेक्षयैव प्रवृत्त्या भवितव्यमितिचेद्भवनशीलायां तस्यामिदमित्थमेव नत्वन्यत्रापि, नच भवन्त्यपि सा तदिच्छामपेक्षत एवाप्रमत्तप्रवृत्तेस्तदनपेक्षित्वात् सामायिकस्यैवोचितप्रवृत्तिहेतुत्वात्तदुक्तम् “समभावा सामइअं तणकंचणसत्तुमित्तविसओत्ति । णिरभिस्संगं चित्तं उचि यपवित्तिप्पहाणं च त्ति । ” नन्वेवमुचितप्रवृत्तावभिष्वङ्गाभावप्रशस्तरागयोः पृथक्कारणताद्वयकल्पने गौरवमन्यथा व्यभिचारो, मम तु तत्र प्रशस्तरागस्यैकस्यैव हेतुत्वमिति लाघवमितिचेन्नाऽप्रमत्तप्रवृत्त्यनुरोधेनाप्रशस्तरागद्वेषापूर्वकत्व

w.jainelibrary.org

Page #116

अध्यात्म० ॥ ५२ ॥
Jain Education
| प्रमादापूर्वकत्वलक्षणौचित्यद्वयान्तर्भावेनोक्तकारणता द्वय कल्पनायाः प्रामाणिकत्वादस्तु वोचितप्रवृत्तित्वावच्छेदेनाप्र शस्तरागाद्यभावस्यैव हेतुत्वम् । नचानुचितप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति प्रशस्तरागाद्यभावस्य हेतुतायां विनिगमनाविरहोsप्रमत्तप्रवृत्तौ व्यभिचारान्नचाप्रमत्तानां प्रवृत्तिरेव नास्तीति सांप्रतम्, योगदुष्प्रणिधानरूपप्रमादत्यागेऽपि तैस्तत्सुप्रणिधानात्यागात्, सर्वथा योगनिरोधस्य शैलेश्यवस्थाभावित्वादिति किमित्याम्रेडितविस्मरणशीलतायुष्मतः ॥ ९९ ॥ अथ वागूनिर्गमप्रयत्नाद्भगवतां खेदोदीरणप्रसङ्गमाशङ्कयाह
णय वयणपयत्तेणं खेअस्सोदीरणं जिणिंदिस्स । इहरा सुहस्स पावइ तंण वा अण्णपयडीणं ॥ १०० ॥ नच वचनप्रयत्नेन खेदस्योदीरणं जिनेन्द्रस्य । इतरथा सुखस्य प्राप्नोति तन्नवेतरप्रकृतीनाम् ॥ १०० ।।
वाक्प्रयत्नजन्यः खेदलेश इति यदि स उदीरित एव स्यात्तर्हि सुखमपि तेषां काययोगाद्युदीरणीयमेव प्रसज्येताथमोहाभावादप्रवृत्तिमतां भगवतां सुखमपि काययोगाद्यनपेक्षं क्षायिकमेवाभ्युपेम हति चेत्, हन्त तर्हि तीर्थकरनामकर्माॐ चुदीरणमपि तेषां न स्याद् । उदयावलिकातो बहिर्वर्त्तिनीनां स्थितीनां दलिकं कषाय सहितेनासहितेन वा योगसंज्ञिकेन वीर्यविशेषेणाकृष्योदयावलिकायां प्रक्षेपणमुदीरणेति हि तलक्षणमामनन्ति' न चैतद्विना प्रयत्नं संभवीति ॥ १००॥ अथोदयोचित कालपरिपाकात् प्रागेवोदयावलिकायां कर्मनयनं तथाविधस्थितिबन्धाधीन मुदीरणमिति व्यपदिश्यत इति चेदत्रोच्यतेणय तं विरियविरहियं जायइ अपवत्तणव करणंति । केवलसहावपक्खे सुगयस्स मयं अणुण्णायं ॥ १०१ ॥ न च तद्वीर्यविरहितं जायतेऽपवर्त्तनेव करणमिति । केवलस्वभावपक्षे सुगतस्य मतमनुज्ञातम् ॥ १०१ ॥
90004

1003
परीक्षा वृ०
॥ ५२ ॥

Page #117

GOGOOGGGGGGGGGGGGGGG
नहि कर्मोदीरणं वीर्य विना प्रवर्तते करणत्वादपवर्तनावत् , अथापवर्तनमप्यपवर्तनीयकर्मणस्तथास्वाभाव्यादेवेति चेत्किं तर्हि तत्स्वभावकर्महेतुरेव तदपवर्तनहेतुरुत स्वहेतूचिततत्कर्मणोऽपवर्त्तनं स्वभावादेव ! नाद्यः उत्पत्तिसमनन्तरमेव तदपवर्तनप्रसङ्गात्, न द्वितीयः कारणं विना कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादथ किमिदमपवर्त्तनं नाम, नूनं ध्वंस एव सः, केवलं प्रायश्चित्ताद्यभावे भोगादेव तन्नाशोऽन्यथा तु प्रायश्चित्तादिनैवेत्येव विशेषः, नच दीर्घस्थितिकस्य इस्वस्थितिकापादनमपवर्त्तनं नाम, कालसंबन्धरूपायाः स्थितेरनपवर्तनीयत्वादितिचेन्नः प्रायश्चित्तादिना कर्मणः स्थितेरेव नाशाद् भस्मकेनेव बहुकालभोग्यधान्यस्थितेः, कर्मणः पुनरन्ततो धान्यराशेरिव प्रदेशानुभवरूपोऽपि भोग आवश्यक एवात एव न कृतनाशाऽकृतागमादिप्रसङ्गो यदाह भाष्यकार: “कम्मोवक्कामिजइ अपत्तकालंपि जइ तओ पत्ता । अकयागमकयनासा मोक्खाणासासणादोसा॥शाण हि दीहकालिअस्सविणासो तस्साणुभूइओ खिप्पं । बहुकालाहारस्स व दुयमग्गिअरोगिणो भोगोत्ति ॥२॥" अथाहारस्य भोगो भक्षणादिक, कर्मणस्तु स्वजन्यसुखदुःखान्यतरसाक्षात्कार इत्यस्ति विशेष इतिचेन्न, कर्मद्रव्यस्येव नोकर्मद्रव्यस्याप्यात्मसात्परिणामस्यैव प्रदेशभोगत्वात्, सुखदुःखयोस्तु विपाकफलत्वादत एव धान्यप्रदेशा इव कर्मप्रदेशा अपि भुक्ता एव सन्तो धान्यपरिणाममिव कर्मपरिणामं त्यजन्तःक्षीणा इति भण्यन्ते। रसस्तु कर्मणामध्यवसायविशेषेण हन्यत एव भस्मकजनितजाठरानलोद्भुतस्पर्श एव भुज्यमानरस इवात एव न प्रसन्न चन्द्रादीनां सप्तमनरकयोग्यासातवेदनीयप्रदेशानुभवेऽपि तथाविधदुःखप्रसङ्गोऽत एव च सर्वस्य कर्मणः प्रदेशतो भोगनियमोऽनुभागतस्तु तद्भजनैवेति भगवन्तोऽभ्यधुः । यदागमः-" तत्थ णं जं तं अणुभागकम्मं तं अत्थेगइअं वे-14
OOOOOOOOGSOOOOOOOOOOOO
JainEducationine
For Private
Personal Use Only

Page #118

अध्यात्म०
॥ ५३ ॥
13036
एइ अत्थेगइअं णो वेएइ तत्थ णं जं तं पदेसकम्मं तं णियमा वेएइत्ति” भाष्यकारोऽप्यभ्यधात्। " सबं च, एसतया भुज्जइ कम्ममणुभागओ भइअं तेणावस्साणुभवे के कयणासादओ तस्सत्ति ।” यत्पुनरुक्तं 'कालसंबन्धरूपायाः स्थितेरपवर्त्तनमयुकमिति' तदसत् कश्चिद्धोगो वर्षशतेन कश्चिश्च वर्षसहस्रेणेत्यत्र तथाविधस्थितिबन्धाध्यवसायप्रसूतस्थितिविशेष|स्यैव नियामकत्वात् स्थितिकर्मणोऽतिरिक्तत्वादेतेन दीर्घस्थितिकस्य प्रायश्चित्तादिव्यतिरेकप्रयुक्ताग्रिमकालिक संबन्धशालिनो ह्रस्वीकरणं तद्धंसजननप्रायश्चित्ताद्याचरणमप्रसिद्धमिति अपास्तम् । दीर्घस्थितेरन्तराच्छेदस्यैव इस्वीकरणपदार्थत्वात् । अपवर्त्तनीयायाः स्थितेर्दीर्घत्व एव किं प्रमाणम् इति चेत्तथाविधाध्यवसायप्रसूतत्वमिति गृहाणाथ कर्महेतुना कर्मैव जननीयं विपाककालस्य फलहेतुता तु तत्क्षणविशिष्टकार्यत्वावच्छिन्नं तत्क्षणत्वेनैवेति चेन्नैवं सति जन्यतदात्म| समवेतत्वावच्छिन्नं प्रति तदात्मत्वेन हेतुतया प्रागभावस्य विशिष्यहेतुतया वा दैशिकातिप्रसङ्गभङ्गे कर्मण एवोच्छेद प्रसङ्गात् स्यादेतद्दृढस्य वस्तुनो दीर्घा स्थितिरदृढस्य त्वल्पीयसीति दादा एव दीर्घाल्पस्थितिहेतू इति चेत्सत्यं तथापि दादार्च्चयोरेव हेतुविशेषाधीनत्वाद्, दादा स्थितिविशेषरूपे एवेत्यन्ये, कर्मस्थितिविशेषे को हेतुरिति चेत् कषायविशेष एवेत्यवेहि " ठिइअणुभागं कसायओ कुणइति" वचनान्ननु तथापि दीर्घकमस्थितेः प्रायश्चित्तादिनाश एव किमपरमपवर्त्तनमिति चेदखण्डाया रज्जोरिवाखण्डायाः कर्मस्थितेर्हेतुविशेषेण खण्डसात् संपादनमेवापवर्त्तनमिदमेव चान्तरङ्गोच्छेदपदेन प्रत्यपादयमिति किमिति नावबुद्ध्यसे ! पर्यायविपरिणामस्तु पर्यायिण एवं विपरिणामादिति किम- सङ्गतम् । अथ खण्डरज्जुः पूर्वावयवविभागादन्यावयवसंयोगविशेषेणोपपद्यतां खण्डस्थितिस्तु कथमितिचेद्बहुकालभोग्य
Jain Education Conal

परीक्षा वृ०
॥ ५३ ॥
w.jainelibrary.org

Page #119

पुद्गलानामध्यवसायविशेषेण तत्कालमेवाहरणादिति गृहाण, सेयं कर्मणामपवर्तनाऽनिकाचितानामेव भवति तीव्रण। जातपसा पुनर्निकाचितानामपीति स्थितिः यदाह भाष्यकार:-" सबपगईणमेवं परिणामवसादुवकमो होजा। पायमनि-15
काइआणं तवसा उ निकाइआणंपित्ति ।” ननु निकाचितं नाम भोगं विना क्षपणायोग्यं तस्य कथं तपसा क्षय इति चेन्नोपशमनादिकारणान्तराविषयस्यैव नितरां बद्धस्य निकाचितार्थत्वात्तादृशस्य च कर्मणो दृढतरप्रायश्चित्तपरिशीलनोदिताध्यवसायातिरेकप्रसूतैकश्रेण्यारोहौपयिकापूर्वकरणगुणस्थानजनितापूर्वाध्यवसायैः स्थितिघातादिभिरेव परिक्षयसंभव इति तदुक्तं प्रायश्चित्तविधिपञ्चाशके "एएण पगारेणं संवेगाइसयजोगओ चेव । अहिगयविसिट्ठभावो तहा तहा होइ णियमेणं ॥१॥ तत्तो तबिगमो खलु अणुबंधावणयणं व होजाहि । जइय अपुवकरणं जायइ सेढीय विहियफला ॥२॥
एवं निकाइआणवि कम्माणं भणियमेत्य खवणंति। तपि य जुज्जइ एयं तु भावियवं अओ एयंति॥३॥" अत्रैवमनेनैव न्यायेकानापूर्वकरणश्रेणिजननरूपेण निकाचितानामप्युपशमनादिकरणान्तराविषयत्वेन नितरां बद्धानामप्यास्तामनिकाचितानां का
कर्मणां ज्ञानावरणादीनां भणितमुक्तमागमे “ तवसा उ निकाइआणंपीति " वचनादत्र प्रायश्चित्तरूपशुभभावे क्षपणं सर्वथा क्षयो भवति, अनिकाचितक्षपणं तु निर्विचारमित्यपि चशब्दार्थः युज्यते सङ्गच्छते, ततश्चैवं तु एवमेव कर्मबन्धकर्मानुबन्धापनयनहेतुत्वेनैव भावनीय पर्यालोचनीयमतो निकाचितकर्मबन्धक्षपणहेतुत्वाच्छुभभावरूपं प्रायश्चित्तमितिव्याख्यानादुन्नीयते यत्तादृशाध्यवसायद्वारा तीव्रतपसो निकाचितकर्मक्षयहेतुत्वमिति नातस्तदृतेप्यपूर्वकरणे संभवाव्यभिचारो न वा तद्धेतुत्वप्रतिपादकागमविरोध इति बोध्यम् । नन्वेवमिदानीन्तनप्रायश्चित्तानामपूर्वकरणमकुर्वतां|
पण पगारेणं सवस्थानजनितापाइशस्य चलायोग्यं तर
000000000000000000000000
0000000000000000000000
HainEducation
For Private Personal use only

Page #120

अध्यात्म०
॥ ५४ ॥
Jain Education
कथं निकाचितकर्मक्षपकत्वमिति चेदिदानीन्तनचारित्रस्य मोक्षजनकत्वमिव साक्षान्न कथंचित्परम्परया तु तद्वदेव संभवीति संभावय प्रवृत्तिस्तु तत्र कर्मबन्धकर्मानुबन्धापनयनार्थितयैवेति नानुपपत्तिरेतेन तद्भवभोग्यनिकाचितकर्मणो भोगा| देव क्षये किमर्थं तत्र प्रवृत्तिरित्यपास्तम् । निकाचितानामपि बहुकालस्थितीनां ज्ञानावरणीयादीनां क्षयाय तत्र प्रवृत्तेनच जनकताविशेष संबन्धेन चरमभोगस्यैव प्रतियोगितयाऽदृष्टनाशकत्वान्नान्यस्य तन्नाशकत्वमितिवाच्यं परेषां कर्म| नाशापारगमादेरिवास्माकमपि द्रव्यादिपञ्चकस्य तत्क्षयहेतुत्वाद्रव्यादिपञ्चकं प्रतीत्य कर्मणामुदयक्षयक्षयोपशमोपशमा| भिधानाद् यदाह - "उदयखयखओवसमोवसमा जं च कम्मुणो भणिया । दबाइ पंचयं पइ जुत्तमुवक्कामणमओवि त्ति" मिथ्याॐ त्वमोहनीयस्य हि द्रव्यं कुतीर्थ्यादिकं, क्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिकं, कालं दुष्षमादिकं भवं तेजोवाय्वे केन्द्रियादिकम् अनार्यमनुजकुलजन्मरूपं वा, भावं तु कुसमयदेशनादिकं वा प्राप्योदयो भवति । एवं क्षयक्षयोपशमोपशमा अप्यस्य द्रव्यं तीर्थकरादिकं, क्षेत्रं महाविदेहादिकं, कालं सुषमदुष्पमादिकं, भवं सुमनुजकुलजन्मादिकं, भावं तु सम्यग्ज्ञान चरणादिकं, ॐ प्राप्य भवतीत्येवमन्यत्राप्यूह्यम् । तथाच शस्त्रादिद्रव्यादिकं प्राप्यायुरादीनामपि युक्त उपक्रम इत्याहु: - अत्र कुतीर्थ्यादीनां मिथ्यात्वादौ स्वप्रयोज्याज्ञानद्वाराऽऽत्मनिष्ठतया हेतुता । भवभावयोस्तु कर्मोदयजीव परिणामरूपयोः साक्षादेव सातोदयादौ स्रकूचन्दनादिद्रव्यस्य शरीरनिष्ठतयेत्यादि यथाऽनुभवमूहनीयम् । अत्रैव दृष्टान्तयन्ति “ पुण्णापुण्णकयंपि हु, सायासायं जहोदयाईए । बज्झबलाहाणाउ, देइ तहा पुण्णपावपि ।" यदि नाम पुण्यपापजन्ययोरपि सातासातयोरुदयादौ द्रव्याद्यपेक्षानुभविकी तदा तयोरपि कार्योदयाद्युत्पादनाय तदपेक्षावश्यकी, कार्यस्य कारणतयाऽपेक्षितस्य
1

€0.
०००
१७८७५
परीक्षा वृ०
॥ ५४ ॥
jainelibrary.org

Page #121

OOOOOOOOOOOOOOOOOO
कारणेन सहकारितयापेक्षणादितिपरमार्थः । यथाबद्धस्यैव पुनः कर्मणो वेदने मोक्षाभावप्रसङ्गस्तद्भवसिद्धिकस्यापि सत्तायामसंख्येयभवार्जितकमणः सद्भावात्तस्य च नानाध्यवसायबद्धत्वेन नरकादिनानागतिकारणत्वात्तस्य च विपाकत एवानुभवने एकस्मिन्नपि चरमभवे विरुद्धनानाभवानुभवप्रसङ्गात् क्रमशस्तदनुभवे पुनः संसारसन्ततिबन्धावश्यकत्वात् यदाह-" जइ वाणुभूइओ च्चिय खविज्जए कम्ममन्नहा न मयं । तेणासंखभवज्जियनाणागइकारणत्तणओ।शनाणाभवाणुभवणाभावादे कम्मि पज्जएणं वा।अणुभवओ बंधाओ मोक्खाभावो स चाणिहोत्ति" स्यादेतदेकत्र भवे नानाभवा
नुभवो न विरुद्धस्तत्त्वज्ञानबलाहितकायव्यूहस्य योगिन एकदापि शूकरादिनानाशरीरावच्छेदेन शूकरादिशरीरोपभोग्यलास्यानुभवसंभवाद्विभिन्नावच्छेदेन सजातीयात्मगुणानां यौगपद्यस्वीकारात् कथमन्यथा युगपद्विंशत्यङ्गुलीचालनानुकू-16 लप्रयत्नोपपत्तिर्नच मिथ्याज्ञानवासनाभावाद् योगिनः परदारगमनादिनाऽदृष्टोसत्तिरिति, मैवं, मनुष्यशरीरस्य मनुष्येतरशरीरविरोधित्वादन्यथा स्वर्गजनकादृष्टवतो यज्वनस्तदानीमेव स्वर्गिशरीरोपग्रहप्रसङ्गात् , तददृष्टस्य तदानीमलब्धवृत्तिकत्वान्नैवमिति चेत्तर्हि तत्त्वज्ञानिनो नानाविधादृष्टानां कथं युगपत्तिलाभः, कारणसाम्राज्यात् युगपद्धृत्तिलाभोऽपि नानुपपन्न इति चेन्ननु तथापि तत्त्वज्ञानादेव तावददृष्टानां युगपत्तिलाभ इति देवानांप्रियस्याभिमतं तदेव च कथं तत्प्रतिबन्धकादृष्टक्षयं विना, नच तत्क्षयोऽपि भोगादेव, तत्त्वज्ञभोगस्य तदर्जकत्वादपि चाध्यवसायविशेषादेव विचित्रा
दृष्टक्षयोपपत्तौ कायव्यूहादिकल्पनमप्रामाणिकमिति दिगू। ननु दीर्घस्थितिकं कर्म बद्धं वेद्यते पुनरल्पस्थितिकमिति कथं कानाकृतागमादयः, नचोपक्रान्तस्यानुभवान्न दोषस्तथापि बन्धाननुरूपत्वाद्भोगस्येति चेन्न, साध्यरोगवदुपक्रमणीयस्वभाव
CGOOGROCEROOOOOடுடுடுடுடுடு
Jain Education
For Private
Personel Use Only
Jainelibrary.org

Page #122

अध्यात्म
॥ ५५॥
3000000000000000000000000
स्यैव तस्य बद्धत्वाद्यदुक्तम् “नणु तन्न जहोवचियं, तहाणुभवओकयागमाईआ। तप्पाउग्गं चिय तं, तेण चियं सज्झरो
परीक्षावृ० गब।" ननु साध्योऽसाध्यो वा रोग इत्येव कथं विवेचनीयमिति चेदत्र वदन्ति “ अणुवक्कमओ णासइ, कालेणोवक्क-1 की मेण खिप्पंति । कालेणेवासज्झो, सज्झासज्झं तहा कम्मं ” यथाहि-साध्यो रोग उपक्रमसामग्र्यभावान्निजभुक्तिच्छेदनकालेनैव नश्यति, तत्सामग्यां पुनरवागप्यसाध्यस्तु नोपक्रमशतेनापि । तथा कर्मणोप्युपक्रमयोग्यतया बद्धस्य तत्सामग्रीसमवधानासमवधानाभ्यां कालेनार्वाकू च नाशोऽतादृशस्तु भोगेनैवेति साध्यासाध्यता भाव्या । नचानुपक्रान्तस्य नोपक्रमणीयत्वमेवेतिवाच्यम् , स्वरूपयोग्यतायाः सहकारियोग्यताऽव्याप्यत्वादध्यवसायविशेषजन्यतावच्छेदकतयैवोपक्रमणीयत्वसिद्धेरिममेवाथै साधयन्ति “ सज्झासझं कम्म किरियाए दोसओ जहा रोगो। सज्झमुवकामिजइ एत्तो च्चिय सज्झरोगं व "क्रियाया उपक्रमलक्षणायाः, उपक्रम्यते वर्तमानयत्नजन्योपक्रमविषयः कर्मण उपक्रमणीयत्वात् तदुपक्रमाय यतितव्यमितिभावः । प्रकारान्तरेण साधयन्ति “ सज्झामयहेऊओ सजनिआणासओहवा सझं। सोवक्कमणमयं पुण देहो देहाइभावाओ।" उपक्रमविषयः कर्म साध्यं, साध्यामयहेतुत्वाद्देहवृत्तित्वाद्वा देहहेतुत्वादेहवत् । साध्यनिदानत्वं |च यद्यपि कर्मणः साध्यत्वसिद्धौ सिद्ध्यति तथापि तत्संसाध्यैवायं प्रपञ्चो निदानीभूताध्यवसायवैचित्र्याद्वा तत्साध्यमि
॥ ५५॥ त्याहुः । अत्रैव वैशद्यायोपपत्त्यन्तरं प्रकटयन्ति “किश्चिदकाले वि फलं पाइज्जइ पच्चए अ कालेणं ।तह कम्मं पाइज्जइ पारण विपच्चए वण्ण।शभिण्णो जहेह कालो तुलेवि पहम्मि गइविसेसाओ।सत्थे व गहणकालो मइमेउहायउ(मेहाभेयओ)भि-12 नोरातह तुल्लम्मि विकम्मे परिणामाइकिरियाविसेसाओ।भिण्णोणुभवणकालो जेठो मज्झो जहण्णो अ।।जह वा दीहारजू
000000000000000
Jain Education
For Private Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #123

Jain Education
G)
डज्झइ कालेण पुंजिया खिष्पं । वियओ पडो व सुस्सइ पिंडीभूओ अ कालेणं । ४ । भागो व णिरपवत्तण हीरइ कमसो जहण्णहा खिष्पं । किरियाविसेसओ वा समे वि रोगे तिगिच्छाए | ५|” यथाह्यानादिफलं वृक्षस्थं यावता कालेन पच्यते तदवगेव गर्त्ताप्रक्षेपपलालस्थगनाद्युपायेन पाच्यते, तथा दीर्घस्थितिकतया बद्धं कर्माप्यध्यवसानादिभिरर्वागेव पाच्यतेऽथवा यथा तुल्येsपि पथि त्रयाणां पुरुषाणां प्रहरैक द्वित्र्यादिलक्षणो गतिविशेषाद्भिन्नः कालो दृश्यते एवं तुल्यस्थितिकस्यापि कर्मणस्तीत्रमन्दमध्यमाध्यवसाय विशेषाज्जघन्य मध्यमोत्कृष्टलक्षणस्त्रिविधोऽनुभवकालो भवति, यथा वा तुल्येपि शास्त्रेऽध्येतॄणां मतिभेदात् कालभेदस्तथात्रापि "तहत्तियोजनगाथा" स्पष्टा नवरं परिणामा अध्यवसानादयः, क्रिया च चारित्रादिलक्षणेति, यथा वा दीर्घा रज्जुश्चिरेण दह्यते पुञ्जीकृता तु क्षिप्रं तथा कर्मापि, यथा वा जलार्द्रा विततीकृतः पटः क्षिप्रं शुष्यति पिण्डीभूतस्तु चिरेण तथा कर्मापि । यथा वा लक्षप्रमाणस्य दशभिर्भागो हरणीयः स च यद्यपवर्त्तनां विनैव हियेत तदा महान् भागहारकालः स्यादपवर्त्तनायां तु नैवं, लक्षस्य हि पञ्चभिर्भागहारे विंशतिसहस्राणि लभ्येरन् दशानां तु द्वौ, ताभ्यां च विंशतिसाहस्रिकस्य लघुराशेर्भागे हृते झटित्येव दश सहस्राण्यागच्छेयुरिति, एवमायुषोप्यनपवर्त्तितस्य दीर्घः कालोऽपवर्त्तितस्य लघुरिति । यथा वा समेपि कुष्ठादिके रोगे क्रियाविशेषाच्चिकित्सायाः कालभेदस्तथेति भाष्याम्भोधिसंप्लवपरिचितः पन्थाः । अथांशतः प्रतिक्षणं विनश्वरस्वभावमायुः कदाचित् स्वभावादेव कात्स्र्त्स्न्येन क्षीयत इति कोऽयं सोपक्रमनिरुपक्रमविभाग इतिचेद्धन्त तर्हि कारणानपेक्षायामंशतः क्षयसमय एव कुतो न कात्स्म्र्त्स्न्येन क्षयस्तदपेक्षायां तु कथं न भोगः तदितरकारणवैलक्षण्यादुक्तविभागा (गव्य) वस्था, तावत्कालमंशतः क्षयमासाद्यैवायुषः कात्स्न्र्त्स्न्येन क्षयस्वा

Page #124

अध्यात्म
॥५६॥
100000000000000000000000
भाव्यमितिचेन्ननमेवं सौगतमतावलम्बिनो भवतस्तावत्कालं तत्तदवस्थितेरपि स्वभावादेवोपपत्तौ किमायःकर्मचर्यया?
परीक्षा वृ० किंच स्वभाववैलक्षण्यमेवास्य कुतो, न चायं प्रयोजनप्रश्नो हेतुप्रश्नो वा! नाद्यः, प्रयोजनभेदव्यवस्थितेः प्रसिद्धत्वान्न द्वितीयः स्वभावस्याकार्यत्वादितिवाच्यं, प्रमाणप्रश्नस्वादस्य, न च विना कार्यकारणभावं तथास्वाभाव्यग्राहक प्रमाण-I मस्ति अन्यथा दण्डे घटजनकत्वमगृहीत्वापि दण्डादेव घटो भवतीति स्वाभाव्यग्रहप्रसङ्गाजलं शीतमित्यादावपि शीतसमवायस्वभाव एव कारणत्वग्रहाधीनग्रहो नतु जलस्यैव शैत्यमिति स्वभाव इति । अथ कार्यकारणभावग्राहकादेव तथास्वाभाव्यग्रहोऽस्तु किमन्तरा कार्यकारणभावग्रहेणेतिचेत्सत्यं, नियतपूर्वावधिमत्त्वस्वभावस्यैव कारणत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । तस्मादपवर्त्तनावदुदीरणाकरणमपि वीर्यजन्यमेवेति व्यवस्थितमेवं च तन्मात्राहुःखोदीरणप्रसङ्गे सुखोदीर-16 णप्रसङ्गोऽपि भगवतां दुर्निवारः॥१०१॥अथ प्रमादरूपहेत्वन्तराभावान्न यत्किश्चित्कारणमात्रात् सुखोदीरणमितिचेत्तर्हि तत एव न वागनिर्गमाहुःखोदीरणमपि, सातासातमनुजायुषां हि प्रमादसहितेनैव योगेनोदीरणमिति वचनादित्याशयवानाहखेओ णोईरिजइ केवलिजोगेहि तो विणु पमायं । तुल्लुदयउपभवो दीसइ पुण सोवि तत्तुल्लो ॥१०॥
खेदो नोदीर्यते केवलियोगैस्तद्विना प्रमादम् । तुल्योदयहेतुप्रभवो दृश्यते पुनः सोऽपि तत्तुल्यः ॥ १०२ ॥ केवलिनां योगाः खलूदीरणां प्रति सामान्यहेतुभवन्तोऽपि प्रमावघटितविशेषसामग्री विनान खेदमुदीरयितुं प्रभवेयुः। यस्तु खेदविनोदो भगवतोऽपि भवतीत्यादिना वाग्निर्गमजन्यः खेदो भगवतां प्रतिपाद्यते । स तु वस्तुत उदयार्जितोऽपि तुल्यहेतुबललब्धजन्मतयोदीरित इव लक्ष्यते नतु परमार्थतस्तथाविध इति । अथ वाक्प्रयोगेण प्रमादमापाद्यैव ततः
000000000000000000000
lain Educatio
n
al
For Private & Personel Use Only
law.jainelibrary.org

Page #125

Jain Education
| खेदोदीरणापादनमभिप्रेतमिति चेन्न वाक्प्रयोगस्य रागयोग दुष्प्रणिधानादिरूपप्रमादाव्याप्यत्वाद्वीतरागप्रवृत्तेर्व्युत्पादितत्वात् ॥ १०२ ॥ अथैवं भगवतां वाकूप्रयोगात् कथंचित् खेदोत्पत्तावपि तदनुदीरणोकेर्भुक्त्यापि क्षुन्निवृत्तिजन्यसुखोत्पत्तावपि तदनुदीरणसूचनक्षमायाः फलमाह -
भुत्तीइ सुदुप्पत्ती तं पुण जोगादुदीरियं होजा । एसा परजुत्तिलया एएण पकंपिया या ॥ १०३ ॥ भुक्त्या सुखोत्पत्तिस्तत्पुनर्योगादुदीरितं भवेत् । एषा परयुक्तिलता एतेन प्रकम्पिता ज्ञेया ॥ १०३ ॥
स्पष्टा ॥१०३॥ ननु भुक्तिव्यापारेण दुष्प्रणिहिता योगाः प्रमादरूपतामास्कन्दन्तः कथमिव न वेदनीयमुदीरयेयुरत एव न तदनुदीरकाणां सप्तमगुणस्थानवर्त्तिनामपि कवलाहारक्रीडाव्रीडावगुण्ठनमिति कुतस्तरामुत्तरोत्तरगुणस्थानप्रणयिनां तदित्याशङ्कायामाह -
दु
दुपणिहापि केवलिजोगाण होइ भुत्तीए । तं रागद्दोसकयं ते पुण तेसिं विलीणेति ॥१०४॥ नच दुष्प्रणिधानमपि केवलियोगानां भवन्ति भुक्त्या । तद्रागद्वेषकृतं तौ पुनस्तेषां विलीनाविति ॥ १०४ ॥ | इय सत्तमाइ फासगकोडिन्नाईण कवलभोईणं । णेव य दुप्पणिहाणं सुप्पणिहाणस्स माहप्पा ॥१०५॥ इति सप्तमादिस्पर्शककौण्डिन्यादीनां कवलभोजिनाम् । नैव च दुष्प्रणिधानं सुप्रणिधानस्य माहात्म्यात् ।। १०५ ॥ न खलु कवलाहारव्यापारमात्रेण योगानां दुष्प्रणिधानमपि तु तदभिष्वङ्गपरिणामेनात एव दुष्प्रणिधानदुष्प्रयुक्त

jainelibrary.org

Page #126

परीक्षा वृ.
अध्यात्मायोर्भेद इति कथं निरभिष्वङ्गाणां भुक्तिमात्रादेव प्रमादः? न खलु शुभयोगमुदीरयन्तःप्रमत्तगुणस्थानवर्तिनोऽपि दुष्प्र-
युञ्जते किंपुनर्वीतरागा इति; न चैवं शुभयोगोदीरणदशायां योगदुष्प्रणिधानरूपप्रमत्तत्वहानिप्रसङ्गः, योगदुष्प्रणिधान॥५७॥
लिङ्गकान्तर्मुहूर्त्तकपरिणामविशेषस्यैव प्रमत्तगुणस्थानपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । प्रमत्तानां शुभाशुभयोगव्यवस्थाऽसिद्धेति पुनरसैद्धान्तिकमलपितम् । “तत्थणं जे ते पमत्तसंजया ते सुहं जोगं पडुच्च णोआयारंभा जाव अणारंभा, असुहं जोगं पडुच्च आयारंभावि जाव णोअणारंभत्ति" प्रज्ञप्तौ प्रज्ञप्तत्वान्ननु तथापि माऽस्तु कवलाहारेण योगदुष्प्रणिधानं परन्तु शुभयोगरूपस्यापि तस्यावश्यकादिव्यापाराणामिवास्तु प्रमत्तगुणस्थानमात्रविश्रान्तत्वमितिचेच्छद्मस्थानामारम्भं प्रत्यनुमतमेतनतु निष्ठां प्रति, अत एव कौण्डिन्यादयः क्षपकश्रेणी प्रतिपद्यमानाः सप्तमादिगुणस्थानस्पर्शनां कारङ्कारमेवारब्धं कवलाहारं परिनिष्ठितवन्तो, न च तत्परिनिष्ठया तेषां दुष्प्रणिधानं सुप्रणिधानस्य बलवत्त्वान्ननु तथापि सप्तमादिकगुणस्थान इव त्रयोदशगुणस्थानेप्यारब्धकवलाहारः परिनिष्ठीयतां, नतु पुनः प्रारभ्यतामविशेषादिति चेन्न, सप्तमादिगुणस्थानानां ध्यानप्रधानानां पूर्वप्रवृत्तव्यापारमात्रावधानव्यग्रत्वेन व्यापारान्तरारम्भे ध्यानधाराविच्छेदप्रसङ्गादन्यत्र च तदभावादेतेन स्वल्पकालत्वेन सप्तमगुणस्थाने भोजनाभावे षष्ठगुणस्थानेऽपि तदापत्तिरित्यपास्तम् । स्यादेतत् बाह्यव्या पारनिवृत्तावेवाध्यात्मध्यानधवलसप्तमादिगुणस्थानलाभ इति कथं भोजनाद्यन्तरैवं क्षपकश्रेणीसंभव इति; मैवं शुभयोगप्रवृत्त्याहितकायिकध्यानस्य तदप्रतिपन्थित्वात् प्रत्युत तदनुगुणत्वादन्तरा सूक्ष्मात्मलयसम्भवात् ॥१०५॥ अथाहारकथा चेत् प्रमादजननी ताहारः सुतरां तजनक इति प्रभाचन्द्रवचो मुद्रयितुमाह
000000000000टी0टीम
000000000000000000000000
॥५७॥
0000
Jain Educationa lisa

Mainelibrary.org

Page #127

30000000000000000000000004
का हेऊ पमत्तयाए आहारकहेव णेव आहारो । होज जईणइआरो अण्णह तीए व तेणावि ॥ १०६ ॥18
हेतुः प्रमत्तताया आहारकथैव नैवाहारः । भवेद् यतीनामतिचारोऽन्यथा तयेव तेनापि ॥ १०६ ॥ का न खलु यत्कथा प्रमादजननी तदपि प्रमादजनकमिति व्याप्तिरस्ति मानाभावादन्यथा देशकथायाः प्रमादहेतुत्वेन
देशे निवसन्तो यतयः प्रमादिन एव प्रसजेयुः । अथ तादृगभिष्वङ्गजननानुकूलतत्तद्देशगुणवर्णनात्मकैव देशकथा तथा, नतूदासीनो देशोपि, हन्तवमाहारकथाप्याहारविषयाभिलाषजनकतयैव तथानत्वनीदृश आहारोपीति किमिति नचेतयसे ? नचेदेवं ताहारकथया यतीनामतिचारो नत्वाहारेणेति कुतो वैषम्यम् ? । तस्माच्चारित्रपालनार्थतया निरभिष्व
परिणामेन गृह्यमाण आहारो न प्रमादहेतुराहारकथा तु सरागपरिणामेनैव क्रियमाणत्वात् प्रमादहेतुरित्यवश्यं प्रतिपत्तव्यम् । न च राग विनैवाहार इवाहारकथापि किं नेति पर्यनुयोज्यं ! विना प्रयोजनं तदभावान्न चावितथाहारकथापि तथापि तु तद्विकथेति तत्त्वम् ॥१०६॥ अथ निद्राजनकतयाहारस्य प्रमादहेतुत्वमिति निराकर्तुमाहणिदाएविण हेऊ भत्ती सहयारमेत्तओतीसे । जेण सुए णिदिहा पयडीसा दंसणावरणी॥ १०७॥
निद्राया अपि न हेतुर्भुक्तिः सहचारमात्रात्तस्याः । येन श्रुते निर्दिष्टा प्रकृतिः सा दर्शनावरणी ॥ १० ॥ न खलु क्वचन भुक्तिनिद्रयोः पौर्वापर्यं दृष्टमिति तां प्रति तस्या हेतुत्वमेव कल्पयितुमुचितम् , अन्यथा क्वचिद्रासभादेरपिघटपूर्वभावदर्शनेन तं प्रति तस्यापि हेतुत्वप्रसङ्गात्तस्माद्दर्शनावरणप्रकृतिरूपा निद्रैवेन्द्रियवृत्तिनिरोधरूपनिद्रा
300000000000000000000000006
Jain Education

(Aaw.jainelibrary.org

Page #128

अध्यात्म
॥ ५८॥
0000000000000000000000000
काप्रति हेतुर्बह्वाहारादिकं च कदाचित्तद्वृत्त्युद्बोधकतयैवोपयुज्यते, नत्वाहारत्वेन तद्धेतुतास्ति; तथाच हतदर्शनावरणानां लाया
भगवतामाहारमात्रेण निद्रापादनप्रलापो दिगम्बराणामरण्यरुदितमेव ॥१०७॥ अथ स्तोकतानुज्ञानादेव तस्य प्रमादत्वमित्याशङ्का निराचिकीर्षुराहण य तस्स थोवयाए जेण अणुण्णा तओतओ दुट्टो।णिव दया.जं णिहाइपसंगओतस्स ॥१०॥
नच तस्य स्तोकताया येनानुज्ञा ततस्तको दुष्टः । निद्रेव दुष्टता यन्निद्रादिप्रसङ्गतस्तस्य ॥ १०८ ॥ परे ह्यनुमिन्वते 'आहारः प्रमादः स्तोकतया तदनुज्ञानान्निद्रावत्'नचेदमसिद्धम् “थोवाहारोथोवभणिओ अजो होइ थोवनिद्दोआथोवोवहिउवगरणो तस्स हु देवाविपणमंती"त्याद्यवादशतसिद्धत्वात्।नचोपकरणे व्यभिचारस्तस्यापि प्रमादरूपत्वान्न च विपक्षबाधकतर्कविरहः प्रमादत्वविरहे विहितस्य तस्य बाहुल्येन ग्रहणप्रसङ्गादितिचेन्न, नह्ययं स्वतो दोषो गुणो वा निद्रादिजनकतया ब्रह्मचर्यगुप्तिविघटतया च दोषो भूयस्त्वस्निग्धत्वाभीक्ष्णप्रवृत्त्यादिविशिष्टस्तदुक्तम्" अच्चाहारं ण सहे अइणिद्धेण विसया उइजंति । जायामायाहारो तंपि पकामंण इच्छामि ” तथाच क्षीणमोहनिद्राऽब्रह्मणां 0 तद्वात्तैव का ? संयमोपकारकतया निद्राद्यजनकतया च स्तोकाहार एव गुण इति स्तोकत्वेनैव तस्य विधिराहारस्य रागप्राप्तत्वेन स्तोकत्वांश एव तस्य विधिव्यापारविश्रामात्, “अदग्धदहनन्यायेन" हि यावदप्राप्तं तावदेव विधेयं, अत एव ॥५ ॥ " लोहितोष्णीषात् ऋत्विजः प्रचरन्ती” त्यत्र ऋत्विक्प्रचरणस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधेयं “ दना-87 नु जुहोतीत्यादौ च " दनः प्रत्यक्षसिद्धत्वे करणत्वमात्रं विधेयं, लक्ष्यलक्षणयोश्चान्यतरसिध्यसिद्ध्यनुरोधेनोभयत्रै
300000000000000000000
Jain Education
For Private Personal Use Only
COINJaineibrary.org

Page #129

वोद्देश्यविधेयभावव्यवस्थाऽऽकरे प्रपञ्चिता, एवं च तस्य विहितत्वं भूयोग्रहणेऽप्रयोजक, स्तोकतया विधानमपि न प्रमा
दत्वप्रयोजक, भणितस्यापि स्तोकस्यैव विधानेन प्रमादत्व(त्वा)प्रसङ्गात् , प्रमादानुबन्धितां तु तस्य न वारयामः; प्रमादlal हेतूनां जगदालम्बनत्वाद्, यदपकर्षो गुणस्तदुत्कर्षो दोष इत्यपि नात्रानुकूलम् , आहारोत्कर्षापकर्षयोः स्वतो दोषगुणभावा-16
भावात्तत्तत्परिणामजननद्वारैव तयोस्तथात्वाच्च; अत एव स्निग्धाहारादि ग्रहणेऽपि स्थूलभद्रादीनां न दोषो, नवा स्वल्पाहारग्रहणेऽपि बाह्यतपस्विनां पारमार्थिको गुण इति, तस्मादभिष्वङ्गानभिष्वङ्गाभ्यां प्रमादोऽप्रमादो वाऽऽहारो नतु प्रमाद एवेति निश्चयो ग्राह्यः ॥ १०८॥ अथापवादिकत्वादाहारः प्रमाद इति पराचिकीर्षुराहआहारोण पमाओभण्णइ अववाइओत्ति काऊणं। अववाया वोलीणा वीयभयाणं जिणाण जओ॥१०९॥
आहारो न प्रमादो भण्यते अपवादिक इति कृत्वा । अपवादा विलीना वीतभयानां जिनानां यतः ॥ १०९॥ | न खलूत्सर्गमार्गपालनाक्षमस्यानाचाराद्विभ्यतो मृदुमार्गपालनरूपोऽपवादः केवलिनां संभवति; भयमोहनीयसत्ताया अप्यभावान्नच कारणिकत्वलक्षणमापवादिकत्वं प्रामादिकत्वव्याप्तमस्ति। स्यादेतद्वैयावृत्त्यवेदनादीनां कारणानां प्रवर्त्ततां निवर्त्ततामित्याद्याकारकेच्छाविषयतयैवाहारप्रवृत्तिहेतुत्वात् कथं न कारणिकाहारग्रहणे केवलिनां सरागत्वप्रसङ्गो, न च क्षुद्वेदनायाः स्वरूपत एव तत्र हेतुत्वानोक्तदोष इति वाच्यम्, दुःखनिवृत्त्युपायप्रवृत्तौ दुःखस्य स्वतोऽनुपयोगित्वाद्विद्यमानस्येवाविद्यमानस्यापि दुःखस्य निवृत्त्यार्थितयैव प्रवृत्तेश्च; मैवम् , दुःखनिवृत्त्यर्थिप्रवृत्तौ दुःखनिवृत्तीच्छाया हेतुत्वेऽपि विद्यमानदुःखनाशोपाये वीतरागप्रवृत्तौ विद्यमानदुःखस्य विनैवेच्छामनौचित्यवर्जकत्वेनोपयोगाद्वस्तुतः सर्वत्र
®®®®®®®®®® है
300000000000000000
त्याविषयतयैवाहारप्रवृत्ति इति वाच्यम्, सा,दुःखनिवृत्यार्थ प्रकवनोपयोगाद्वस्तुतः
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
K
ainelibrary.org

Page #130

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥ ५९॥
0000000000000000000000
क्षुदेवाहारप्रवृत्तिहेतुर्बुभुक्षा तु काचित्की, सत्यामपि तस्या मन्दाग्नेविना क्षुधं तदभावाद्, एतेन बुभुक्षैव तद्धेतुर्नतु क्षुत् मानाभावादिति परास्तम् ॥१०९॥ अथ पात्राभावात् केवलिनामाहारो न भवतीत्याशङ्कां परिह माहपत्तं ममत्तहेऊ जुत्तं वोत्तं पुणो ण देहुब । इहरा णिम्ममभावो जिणाण कह पाणिपत्ताणं ॥११॥
पात्रं ममत्वहेतुर्युक्त वक्तुं पुनर्न देह इव । इतरथा निर्ममभावो जिनानां कथं पाणिपात्राणाम् ॥ ११० ॥ भगवतां हि निर्मोहत्वेन ममकाराभावात् कवलाहारोपहारहेतुपात्रधारणमनौचित्यवर्जिततया दुरवधीरणं, न च स्वरूपत एव पात्रस्य ममत्वहेतुत्वमस्ति, पाणिपात्राणामहतां केवलज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गाद्वाह्यपात्रत्वेनैव तथात्वमिति चेद्वाह्यत्वं किमात्मभिन्नत्वं आत्मोपगृहीतान्यत्वं शरीरान्यत्वं वा ? अशक्यपरिहारभिन्नत्वंवा ? नाद्यः पाणिपात्रस्यापि तथात्वान्न द्वितीयो बाह्यत्वेनाभिमतस्याप्यतथात्वान्न तृतीयः शरीरस्यापि ममताहेतुत्वेन व्यभिचारेण शरीरान्यत्वेन ममताहेतुत्वाभावादिदं मदीयमिति धीद्वारा जगत एव तद्धेतुत्वात् पात्रविषयकमदीयत्वधीद्वारापि पाण्यपाणिसाधारणपात्रत्वेनैव तथात्वान्नापि चतुर्थः शरीरस्येव पात्रस्याप्यशक्यपरिहारत्वाच्छरीरं नाम कर्मस्थितेर्दीर्घतयाऽशक्यपरिहारमितिचेदिदमपि वेदनीयकर्मस्थितेीर्घतया तथा, यत्तु" खीणम्मि अंतराए णो से अअसक्कपरिहारोत्ति " केनचिदुक्तं तद्बहुविचारणीयम् । अन्तरायक्षयेण शक्त्या सर्वविषयकवीर्योत्पत्तावपि तस्य व्यक्त्या सर्वविषयकत्वाभावात् , परिहारहेतोर्वीर्यस्य सत्त्वेपि हेत्वन्तराभावादपरिहारसंभवाद्योगादिहेतुसाम्राज्याद्वीर्यप्रयोगे सति विघ्नाभावस्यैवान्तरायक्षयप्रयोजनत्वात्तथाच क्षमाश्रमणाः"दितस्स लभंतस्स व भुंजंतस्स व णिज(जिण)स्स एस गुणो।खीणंतराइअत्ते जं से विग्धं ण संहवइत्ति” तस्मा
00000000000000000000
For Private 3 Personal Use Only
Asainelibrary.org

Page #131

000000000000000000000
दनन्तवीर्यस्यापि भगवतः शरीरबलापचयोपदेशाद्भवेदेवाशक्यपरीहारोऽन्यथा शक्यपरिहारप्राप्तं वस्त्रादिकमपि परिहत्य दिगम्बरा एव केवलिनो भवेयुरित्यहो असिताम्बरार्भकस्य वचनचातुरी, पात्रादिसत्त्वे केवलिनां तत्प्रतिलेखनादिप्रसङ्ग इति चेन्न संसक्तिकाले इष्टत्वात् “ सबत्थवि संसत्ता पडिलेहा होइ केवलीणं तु । संसत्तमसंसत्ता छउमत्थाणं तु पडिलेहा” इति विभज्योपदेशात् ॥११०॥ अथाहारेण भगवतां ध्यानतपोव्याघात इत्याशङ्कापत परिमार्टिझाणतवोवाघाओ आहारेणंति ते मई मिच्छा । झाणं सेलेसीए तवो अ ण विसिस्सते सिंति॥११॥
ध्यानतपोव्याघात आहारेणेति ते मतिर्मिथ्या । ध्यानं 'शैलेइयां तपश्च न विशिष्यते एषामिति ॥ १११ ॥ | केवलिनो हि शैलेश्यवस्थायामेव ध्यानमारभन्ते, तत्र च कवलाहारानभ्युपगमान्न तेन तत्प्रतिबन्धो, यदि च स्वभावसमवस्थानमेवात्मनो ध्यानमिष्यते शश्वदेव तथापि न तेन तत्प्रतिबन्धो बहिष्क्रियाया अन्तर्भावाप्रतिबन्धकत्वाद्योगनिश्चलतारूपध्यान एव योगचञ्चलताधायकबहिष्क्रियायाः प्रतिबन्धकत्वात् , उक्तं च रत्नाकरावतारिकायां "न द्वितीयः | केवलिनःशैलेशीकरणप्रारम्भात्प्राक् ध्यानानभ्युपगमात्,तत्रकवलाहारास्वीकारात्तद्ध्यानस्य शाश्वतत्वादन्यथा गच्छतोऽ|पि कथं नैतद्विघ्नः स्यादिति"मदुक्तव्याख्यापद्धत्यैव सुघटमेतत् , तपोऽपि च न तेषां विशेषतः संभवति, तादृशनिर्जरणीयकमाभावात् “ अणुत्तरे तवे" इति सूत्रं तु शैलेश्यवस्थाभाविध्यानरूपस्याभ्यन्तरतपसः पारम्यमावेदयति, तथैव स्थानाङ्गवृत्तौ व्याख्यानात् । यदपि शरीरव्युच्छित्तये पार्यन्तिकसंलेखनादिकं तपस्तदपि कादाचित्कमिति न तेन तत्प्रतिबन्धो, नच तपोऽकालेपि क्षुदादिकारणे कुतः केवलिनोन भुञ्जत इति वाच्यम् , तदानी भोजने कर्मबन्धाभावेऽप्युचितप्रवृत्तेरभा
00000000000000000
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #132

अध्यात्मक
परीक्षा वृ०
@
॥६
॥
@
@
@
@
@
0000000000000000000000
वान्न चानौचित्येन प्रवर्तन्ते भगवन्तो न चास्मदादिवद्विशिष्टतपोऽप्युचितमिति तेषां तत्प्रसङ्गोऽस्मदादिसाधारणव्यवहाराप्रतिपन्थित्वरूपौचित्यात् केवलिव्यवहारात् प्रतिपन्थित्वरूपौचित्यस्य भिन्नत्वात् , अथ मासादिरूपे तपःकालेऽपि क्षुधादिरूपदःखोदीरणप्रसङ्ग इति चेन्न, प्रतिकूलवेदनादिरूपप्रमादेनैव तदुदीरणादन्यथाऽप्रमत्ता अपि तपस्विनस्तदुदीरयेयुस्तथापि तावत्कालोपहृतदुःखं सोढारो जिनाः सर्वदैव कुतो न तत्सहन्तेऽनन्तवीर्याणां तत्तितिक्षाक्षमत्वादिति चेन्न, दीर्घकालमशनपरिहारे औदारिकशरीरस्थितिविलयप्रसङ्गेन तीर्थप्रवृत्त्याधुच्छेदप्रसङ्गात् , सर्वदा दुःखसहनस्य तद्व्यवहारबाह्यत्वादू ॥१११॥ इदमेव व्यनक्तिओरालिअदेहस्स य ठिई अ वुड्डी य णो विणाहारं । तेणावि य केवलिणो कवलाहारित्तणं जुत्तं ॥११२॥
____ औदारिकदेहस्य च स्थितिश्च वृद्धिश्च नो विनाहारम् । तेनापि च केवलिनः कवलाहारित्वं युक्तम् ॥ ११२ ॥ __ औदारिकशरीरस्थितिः खल्वाहारकर्मण इवाहारपुद्गलानामप्यन्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते. तथा च कवलाहाराभावे केवलिनां शरीरं कथमुत्कर्षतः पूर्वकोटिकालमवतिष्ठताम् ? एवमौदारिकशरीरवृद्धिरप्याहारपुद्गलैरेव पुद्गलोपचय इति वचनाजलसेकासेकाभ्यां लतादीनां वृद्ध्यवृद्धिदर्शनाच्च, एवं च कवलाभोजित्वे केवलिनः पूर्वकोट्यायुषो नवमवर्षोत्पन्नकेवलज्ञानस्याकालं बाललीलाविलासप्रसङ्ग इति महदनुचितमेतत् ॥११२॥ ननु सर्वमिदं भगवतां पूर्वावस्थानतिशयितौदारिकदेहाभ्युपगमे दूषणमापतेत, नतु परमौदारिकाभ्युपगम इति शङ्कते
@
@
@
@
॥६०॥
@
@
@
Jain Education
na
For Private & Personel Use Only
Id
jainelibrary.org

Page #133

8000000000000000000
परमोरालिअदेहो केवलिणं नणु हवेज मोहखए । रुहिराइधाउरहिओ तेअमओ अब्भपडलं व॥११३॥
परमौदारिकदेहः केवलिनां ननु भवेन्मोहक्षये । रुधिरादिधातुरहितो तेजोमयोऽभ्रपटलमिव ॥ ११३ ॥ 2 कवलाहारो हि धातूपचयाद्याधायकतयौदारिकशरीरस्थितिवृद्ध्योः प्रभवतु, न तु वैक्रियादेरिव रुधिरादिधातुर
हितस्य परमौदारिकस्य स्थितौ तदपेक्षास्ति, प्रत्युत मूत्रपुरीषादिमलाधायिनस्तस्य सत्त्वे परमौदारिकमेव न भवेकादिति अत्रोच्यतेसंघयणणामपगई केवलिदेहस्स धाउरहिअत्ते । पोग्गलविवागिणी कह अतारिसे पोग्गले होउ ॥११॥
संहनननामप्रकृतिः केवलिदेहस्य धातुरहितत्वे । पुद्गलविपाकिनी कथमतादृशे पुद्गले भवतु ॥ ११४ ॥ केवलिनां शरीरस्य सप्तधातुरहितत्वे हि अस्थिरहितत्वमप्यावश्यक, तथाच तेषां वज्रर्षभनाराचसंहननप्रकृतिविपाकोदयः कथं स्यात् ?, पुद्गलविपाकिन्यास्तस्या अस्थिपुद्गलेष्वेव विपाकदर्शनात् ; “ संहयणमद्विणिचउत्ति" वचनात्, अथास्थिपुद्गलेषु दृढतररचनाविशेष एव तत्प्रकृतिजन्य इति नियमो नतु तेष्वेवेतिचेन्न, दृढावयवशरीराणां देवानामपि तत्प्रसङ्गात्, पूर्वमस्थिपर्यायपरिणतानां परमौदारिकावयवानां न संस्थानत्वव्यभिचार इति चेन्न, कदाचित्तत्पर्यायपरिणतेषु पुद्गलान्तरेष्वपि तत्प्रसङ्गात् ॥११४॥ अपि च मोहक्षयात्तत्कार्यरागद्वेषविलयाद् ज्ञानोत्पत्ति-1 रस्तु, औदारिकशरीरातिशयस्तु नामकर्मातिशयादेवेत्यनुशास्ति
000000000000000000000
११ Join Education
For Private & Personel Use Only
adjainelibrary.org

Page #134

GROOT
अध्यात्म० मोहविलएण नाणं णामुदया चेव तस्स पारंमं । तो वण्णाइविसेसो तं होउ ण धाउरहिअत्तं ॥११५॥ परीक्षावृ०
मोहविलयेन ज्ञानं नामोदयाच्चैव तस्य पारम्यम् । तद्वर्णादिविशेषः तद्भवतु न धातुरहितत्वम् ॥ ११५ ॥ PI " संघयणरूवसंठाणवण्णगइसत्तसारऊसासा । एमाइणुत्तराई हवंति णामोदया तस्स ॥१॥" इति वचनाद्भ
गवतां देहे नामकर्मोदयातिशयावर्णाद्यतिशय एव पारम्यं, नतु सर्वथा धातुरहितस्वं, मोहक्षयस्य तत्रातन्त्रत्वाद्, नामकर्मातिशयस्य वर्णाद्यतिशय एवोपयोगित्वात्तथैवोपदेशात्तदतिशयकारिणीनां लब्धीनामपि वर्णाद्यतिशायकत्वस्यैव भणनात्तदुक्तं “ तथाहि योगमाहात्म्याद्योगिनां कफबिन्दवः । सनत्कुमारादेरिव, जायते(न्ते) सर्वरुछिदः ॥१॥ तथा । योगिनां योगमाहात्म्यात्पुरीषमपि कल्पते । रोगिणां रोगनाशाय, कुमुदामोदशालि च ॥१॥ मलः किल समाम्नातो, द्विविधः सर्वदेहिनाम् । कर्णनेत्रादिजन्मैको, द्वितीयस्तु वपुर्भवः ॥३॥ योगिनां योगसंपत्ति|माहात्म्याद्विविधोऽपि सः। कस्तूरिकापरिमलो, रोगहा सर्वरोगिणाम् ॥४॥ योगिनां कायसंस्पर्शः, सिञ्चन्निव सुधारसैः। क्षिणोति तत्क्षणं सर्वा-नामयानामयाविनाम् ॥ ५ ॥ नखाः केशा रदाश्चान्यदपि योगशरीरजम् । भजते भैषजीभावमिति सवौषधिः स्मृता ॥६॥ तथाहि तीर्थनाथानां, योगिनां चक्रवर्त्तिनाम् । देहास्थिसकलस्तोमः,
१ ।। सर्वस्वर्गेषु पूज्यते ॥७॥” इति, एवं च भगवतां कवलाहारस्वीकारे न किश्चित् (क्षो) क्ष्यते, तेन क्षुद्वेदना-16 नाशात्तज्जन्यमलस्य चलब्धिविशेषेण सुरभीकरणातूनच भगवतां जाठरानलनाश एव युक्तो,मोहक्षयस्य तदनाशकत्वाल
00000000000000000000000
PEOS 0000000
JainEducatior
g ional
For Private
Personel Use Only
wjainelibrary.org

Page #135

®®®®®®®®®®®®®
ब्धिविशेषस्य तन्नाशकत्वे च तत्कारणीभूततैजसशरीरविघटनप्रसङ्गालब्धीनां कारणघटनविघटनद्वारैव कार्यघटनविघटनयोस्तन्त्रत्वात् ॥११५॥ अपि च परमौदारिकाभ्युपगमेऽपि तस्थितिवृद्धी आहारपुद्गलापेक्षे एवेति प्रमाणयतिओरालिअत्तणेणं तह परमोरालिअंपि केवलिणो। कवलाहारावेक्खं ठिइंच वुडिं च पाउणइ ॥ ११६॥
औदारिकत्वेन तथा परमौदारिकमपि केवलिनः । कवलाहारापेक्षा स्थितिं च वृद्धिं च प्राप्नोति ॥ ११६ ॥ __ परमौदारिकस्थितिः खल्वौदारिकस्थितित्वेन कवलाहारापेक्षिणी, न च तदनपेक्षिण्यां वनस्पत्यादिशरीरस्थिती व्यभिचारः, क्षुजनितकाश्यादिपरिहारण धातूपचयादिद्वारा धातुमच्छरीरस्यैव तजन्यत्वात्स्थितौ तजन्यत्वस्योपचाराद्धातुमत्त्वस्य चोपलक्षणत्वान्न परमौदारिकस्य तथात्वं, विशेषणत्वेऽपि संहननोपष्टब्धस्य तस्य परेणापि धातुमत्त्वाभ्युपगमात्तत्पर्यायपरित्यागेन पर्यायान्तरापत्तेरेव केवलमभ्युपगमाद् , अस्तु चौदारिकत्वावच्छिन्नं प्रत्येवाहारपुद्गलत्वेन हेतुता लाघवात्तथापि परमौदारिक कवलाहारापेक्षस्थितिकमेवेति सिद्धम् ॥११६॥अथ कवलाहारस्वीकारे केवलिनां तज्जन्यमतिज्ञानानुत्पत्तिं परिहरतिण य मइणाणपसत्ती कवलाहारेण होइ केवलिणो। पुप्फाईअंविसयं अण्णह घाणाइ गिण्हिज्जा ॥११७॥
न च मतिज्ञानप्रसक्तिः कवलाहारेण भवति केवलिनः । पुष्पादिकं विषयं अन्यथा घ्राणादि गृह्णीयात् ॥ ११७ ॥ न खलु कवलाहारमात्रेण भगवतां रसनेन्द्रियजन्यज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गः, विषयसत्त्वेपि मतिज्ञानावरणक्षयोपशम|रूपतत्कारणीभूतलब्धीन्द्रियाभावात्। अन्यथा सभाभूमौ सुरविकीर्ण बहलकुसुमपरिमलादपि घ्राणेन्द्रियोद्भवमति
0000000000000000000000
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #136

66
अध्यात्म०
ज्ञानप्रसङ्गादुक्तं च नद्यः पक्षस्तावन्मात्रेण रसनेन्द्रियज्ञानासंभवादन्यथाऽमरनिकरनिरन्तरनिर्मुक्तकुसुमपरिॐ मलादिसंवन्धात् घ्राणेन्द्रियज्ञानमपि भवेदिति" स्यादेतत्, कवलाहारो हि न स्वरूपतः सुखं दुःखं वा जनयति, ॥ ६२ ॥ अपि तु रसनेन्द्रियजन्यमधुरतिक्तादिरसोद्बोधद्वाराऽत एव पित्तद्रव्येण तिक्तरसोद्बोधाच्छर्कराभक्षणादपि दुःखोद्भव इति भगवतां तज्जन्यसुखस्वीकारे तज्जनकमधुरादिरसरासनप्रसङ्ग इति चेन्न, भगवतां कवलाहार - ॐ रसास्वादजन्यसुखदुःखानुत्पत्तावपि ततः क्षुदादिदुःखनिवृत्तेस्तज्जन्यसुखोत्पत्तेर्वा संभवात्तित्ताद्यौषधादेवि धातुॐ साम्यद्वारैव तस्य तद्धेतुत्वाद्, अत एव रसास्वादं वर्जयित्वैव भुञ्जतामप्रमत्तयतीनां न तत्फलानुपपत्तिः, ननु ॐ तथापि रसनेन्द्रियेणाहाररसग्रहणे ततस्तद्व्यञ्जनावग्रहप्रसङ्गो, द्रव्येन्द्रियतदुभयसंसर्गरूपव्यञ्जनपूरणात्तदुत्पत्तेः, तदापूरणं चासंख्येयैः समयैः प्रतिबोधकमलकोदाहरणाभ्यां नन्द्यध्ययनादवसेयं तथाहि -" वंजणोग्गहस्स परूवणं करि - स्सामि पडिबोहगदितेणं, से जहाणामए केई पुरिसे कंचि पुरिसं सुत्तं पडिबोहिज्जा अमुगअमुगत्ति, तत्थ चोअए पनवगं एवं वयासी, किं एगसमयपविद्वा पोग्गला गहणमागच्छन्ति, जाव णो संखेज्जसमयपविद्या पोग्गला गहणमाग च्छंति, असंखेज्जसमयपविट्ठा पोग्गला गहणमागच्छंति । सेत्तं पडिबोहगदितेणं, से किं तं मल्लगदितेणं, ! मलगादितेणं से जहाणामए केई पुरिसे आवागसीसाउ मल्लगं गहाय तत्थेगं उदगबिंदु पक्खिवेज्जा से नट्ठे, अन्ने वि पक्खित्ते ॐ से वि नट्टे एवं पक्खिप्पमाणेसु २ होही से उदगबिंदू जेणं तं मल्लगं राविहिति होही से उदगबिंदू जेण तंसि मल्लगं सि ठाहिति, होही से उदगबिंदू जेण तं मल्लगं भरेहिइ, होही से उदगबिंदू जेण तंसि मल्लगंसि न ठाहिति, होही से उदगबिंदू जेण ७
Jain Education
30004

परीक्षा वृ०
॥ ६२ ॥
w.jainelibrary.org

Page #137

GROOOOOOOOOOOOOOOO
तंमल्लग पवाहेहित्ति, एवामेव पक्खिप्पमाणेहिं अर्णतेहिं पोग्गलेहिं जाहे तं वंजणं पूरिअं होइ ताहे हुंतिकरेइ, नो चेवणं | जाणेइ के वेस सद्दाइ" इत्यादीति चेत्सत्यं, उक्तसूत्रे ग्रहणविधिनिषेधयोर्विज्ञानग्राह्यतामधिकृत्योपदेशो, न तु सं. बन्धमात्रमधिकृत्य, प्रथमसमयादारभ्यैव संबन्धसंभवादत एव " असंखजसमयपविठ्ठा पोग्गला गहणमागच्छन्ती" | त्यत्र चरमसमयप्रविष्टा एव विज्ञानजनकत्वेन ग्रहणमागच्छन्ति, तदन्ये त्विन्द्रियक्षयोपशमोपकारिण इति सर्वेषां सामान्येन ग्रहणमुक्तमिति मलयगिरिचरणाः॥ तथा च व्यञ्जनावग्रहोपकारिग्रहणाभावेपि रसनरससम्बन्धरूपं तदहणं | भगवतामप्यविरुद्धमेवेति किमनुपपन्नम् ! अथ रसनेन सह रसस्य बद्धस्पृष्टताख्यसंबन्धरूपं ग्रहणं तथाविधमेवेतिचेन्न, तथापि द्रव्यपूरणेऽपीन्द्रियापूरणात्तत्पूरणायाः क्षयोपशमोपनिबद्धवासनारूपत्वादुक्तं च भाष्यकृता “दबं माणं |पूरिअमिंदिअमापूरिअं तहा दोण्हं । अवरोप्परसंसग्गो, जया तया गेण्हइ तमत्थंति" अत्रापृरितं व्याप्तं भृतं वासि
तमित्यर्थ इति व्याख्यातं, तथा चाहारग्रहणे न व्यञ्जनावग्रहप्रसङ्गस्तदानीं द्रव्यव्यञ्जनपूरणस्य निखिलव्यञ्जन|पूरणाविनाभाविवाभावात् । अथ बद्धस्पृष्टताख्यः संबन्धविशेषोपि क्षयोपशमहेतुक एवेति तं विना न तत्संभव इतिचेन्न, तस्य तद्धेतुकत्वे मानाभावाभावेऽपि न नो हानिर्द्धातुसाम्याद्यौपयिकसंबन्धमात्रस्यैव क्षुन्निवृत्त्याद्यौपयिकत्वादिति दिक् ॥११७ ॥ दूषणान्तरप्रसङ्गमुद्धरतिइरिआवहिआकिरिया कवलाहारेण जहणु केवलिणोगमणाइणाविण हवे साकिं तुह पाणिपिहिअत्ति ॥
इर्यापथिकीक्रिया कवलाहारेण यदि नु केवलिनः । गमनादिनापि न भवेत् सा किं त्वत्पाणिपिहितेति ॥ ११८ ॥
000000000000000000000000
Jain Education

ainelibrary.org

Page #138

परीक्षावृ.
शरीरे कृतचलोपकरणताया सदाभोगसहकृतयोगक्रियाया पाक्रियामपि भगवतः प्रायोगिक
अध्यात्म कवलाहारेण केवलिनां प्रतिक्रमणयोग्यर्यापथप्रसङ्गो गमनादिक्रिययापि समानो बहुसामायिकत्वस्योभयत्राविशे-
पात्तदाहुः"न पञ्चमो गमनादिनापीर्यापथप्रसङ्गादिति," अत एव बाधकाद्गमनादिक्रियामपि भगवतःप्रायोगिकीं न मन्यामहे इतिचेन्न, विशेषावमर्शबाधकानवतारादनाभोगसहकृतयोगक्रियाया एव तादृशेर्यापथिकीहेतुत्वात् ; सूक्ष्मायां तु तस्यां कार्मणशरीरे कृतचलोपकरणताया एव हेतुत्वात् ॥ णय परुवयारहाणी तेण सया जोग्गसमयणियएण। ण य वाहिसमुप्पत्ती हिअमिअआहारगहणाउ ११९
न च परोपकारहानिस्तेन सदा योग्यसमयनियतेन । न च व्याधिसमुत्पत्तिर्हितमिताहारग्रहणात् ॥ ११९ ॥ न खलु भगवतां भुक्तेरुचितसमयनियतत्वादन्यदा सर्वदा परोपकारावसरात्तदपायः, न वा हितमिताहारग्रहणात् परिणतौ शूलादिव्याधिसमुत्पत्तिः, उक्तंच “न तृतीयस्तृतीययाममुहूर्त्तमात्र एव भगवतां भुक्तः शेषमशेषकालमुपकारावसरान्न चतुर्थः परिज्ञाय हितमिताहाराभ्यवहारादिति" अथ यथा शूलादिव्याधिसमुत्पत्तिर्न भवति तथा भुञ्जीयेति परिज्ञाने रागप्रसङ्गोऽन्यादृशपरिज्ञानं तु तादृशाभ्यवहाराप्रयोजकमितिचेन्न, मोहोत्पाद्यमानज्ञानस्यैव
रागाक्रान्तत्वादुचितप्रवृत्तिनिर्वाहकविषयावभासकस्य तस्यातादृशत्वात् ॥ 18 ण पुरीसाइदुगंछियमेसिं णिद्दड्डमोहबीआणं । अइसयओ ण परेसिं विवित्तदेसे विहाणा य ॥ १२०॥
न पुरीषादिजुगुप्सितमेषां निर्दग्धमोहबीजानाम् । अतिशयतो न परेषां, विविक्तदेशे विधानाञ्च ॥ १२०॥ न खलु कवलाहारेण केवलिनां पुरीषादिजुगुप्सितं संपद्यते, जुगुप्सामोहनीयतरोः समूलमुन्मूलितत्वान्न
30036000635600609500000
00000000000000000000
Jain Education in
For Private & Personel Use Only
COMainelibrary.org

Page #139

00000000000099990000000
द्रष्टणां तदुत्पत्तिस्तीर्थकृतामतिशयबलादेवाहारनीहारविधेरदृश्यत्वात्सामान्यकेवलिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणादुक्तं च "नं षष्ठो यतस्तस्मिन् क्रियमाणे तस्यैव जुगुप्सा संपद्येताऽन्येषां वा? न तावत्तस्यैव भगवतो निर्मोहत्वेन जुगुप्साया असंभवात्, अथान्येषां तत्किं मनुजामरेन्द्रतद्रमणीसहस्रसङ्घलायामनंशुके भगवत्यासीने सा तेषां न सञ्जायते, अथ भगवतः सातिशयत्वान्न तन्नाम्यं तेषां तद्धेतुस्तर्हि तत एव तन्नीहारस्य चर्मचक्षुषामदृश्यत्वान्न दोषः, सामान्यकेवलिभिस्तु विविक्तदेशे तत्करणादोषाभाव इति" यत्तु “तित्थयरातप्पिअरो हलधरचक्की य वासुदेवा य । मणुआण भोगभूमी आहारोणत्थिणीहारो"इति वचनात् तीर्थङ्करादीनां आहारकालेऽपि न नीहारजुगुप्सितमिति, तत्किमतिशयबलाजाठरानलोद्रेकाद्वानाद्यस्तादृशातिशयाश्रवणात्, साधारण्येनातिशयत्वायोगाद, अतिशयेनापि दृष्टकार्यकरणेऽदृष्टकारणोपजीवनाद्वितीयपक्षाश्रयणावश्यकत्वाच्च, न द्वितीयस्तादृशजाठरानलेन भस्मकवदाहारमात्रभस्मीकरणप्रसङ्गादथाहारपर्याप्ती रसीभूतमाहारं धातुरूपतया परिणमयति, खलरसीकृतं तु जाठरानलो भस्मीकरोतीति न दोष इति चेन्नाहारपर्याप्तिसहकृतजाठरानलस्य रसीभूताहारपरिणतिविशेष एव नियामकत्वादन्यथा तत्कालेऽपि जाठरानलोद्भूतस्पर्शस्य जागरूकत्वेनाहारभस्मीभावप्रसङ्गादाहारपर्याप्तिजन्यरसपरिणामस्य जाठरानलजन्याहारदाहप्रतिबन्धकत्वादिकल्पने गौरवादू, एतेन तप्तायोगोलके जल मिव तजाठरानलेऽशितमिति (मपि) भस्मीभवतीति पामरोपन्यस्तो दृष्टान्तः परास्तः। किञ्चैतादृशाप्रामाणिकातिशयकल्पने आहारं विनापि शरीरस्थितिप्रयोजक एवातिशयः कुतो न कल्प्यते, मोहे सत्याहारावश्यंभाव इत्येनं नियममुल्लध्य न तत्कल्प्यत इति चेत् कवलाहारे सति निर्हारावश्यंभाव इत्येनं
BOOG03903033333333333
Jain Education
For Private & Personel Use Only
M
ainelibrary.org

Page #140

अध्यात्म०
॥६४॥
00000000000000000000000004
नियममुल्लध्यापरमपि कथं कल्पनीयं, रसीभूताहारपुद्गलानामाहारपर्याप्स्यादिना नीरसीकरणमेव निर्हार इत्युक्तकल्प-10 नायां नोक्तनियमातिक्रम इति तु रिक्तं वचः, तस्य निर्हारपदावाच्यत्वात् , कवलाहारस्य निर्हारविशेषेण व्याप्तत्वाद्वेति पूरा किमुत्सूत्रोपहतकुतर्कनिरासप्रयासेन ॥१२०॥ अथ यो भगवतां भुक्त्यभावमतिशयमेव मन्यते तमुपहसितुमाहजो पुण भुत्तिअभावो केवलिणो अइसउत्ति जंपेइ । सो वायामित्तेणं साहेउ सुहं खपुप्फपि ॥ १२१ ॥
यः पुनर्भुक्त्यभावः केवलिनोऽतिशय इति जल्पति । स वाङ्मात्रेण साधयतु सुखं खपुष्पमपि ॥ १२१ ॥ यः खलु केवलिनां कुतो न भुक्तिरिति प्रश्ने भुक्त्यभावातिशयादित्युत्तरयति स खलु चक्षुषी निमील्य प्रश्नमेवो-10 त्तरयति, किञ्चास्य देवानांप्रियस्य निजवागलीलामात्रेणैवासिद्धसाधनकुतूहलकृतो गगनकुसुममप्यात्मलाभाय प्रष्टव्यं स्यात्, अथ भुक्त्यभावातिशयोपदेशकागमाद्भुक्त्यभावः साध्यत इति तात्पर्यमिति चेन्न; भुक्तिप्रतिपादकस्यैवागमस्य व्यवस्थितत्वादाहारनीहारविधेरदृश्यत्वस्यैवातिशयस्योपदेशादेनमुल्लध्य भुक्त्यभावातिशयोपदेशकशास्त्रप्रणयने महद्वैपरीत्यमिति कियन्तो वा दधिमाषभोजने कृष्णा विवेचनीयाः ? किञ्चायं न तीर्थकृतामतिशयः सामान्यकेवलि-II साधारण्याद्, नापि केवलिनामेव देवादिसाधारण्याद्, अत एवनघातिकर्मक्षयसमुत्थोऽयमतिशयोघातिकर्मक्षयं विनाऽपि ॥६४ ॥ का देवादीनां तत्श्रवणात्, अथ देवानां भुक्त्यभावो न मोहक्षयाधीनः किन्तु कारणान्तरवैकल्यप्रयुक्त इति मोहक्षय-16
जनितो भुक्त्यभावो भगवतामतिशय इति चेन्न, भुक्तेर्मोहजन्यत्वनिरासेन तदभावस्य तत्क्षयाजन्यत्वान्नापि
BOGOOOGO=0000000000000005
Jain Education
For Private & Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #141

Jain Education In
3009996
| देवकृतः आत्मगतगुणोत्कर्षरूपस्यातिशयस्य तैरकरणाद्, नापि साहजिक उभयवाद्यनभ्युपगमादिति न किंचिदेतत् ॥१२१॥ अथैनमर्थमुपसंहरति
एवं कवलाहारो जुत्तीहिं समत्थिओ जिणवराणं । पुवायरिएहिं जहा तहेव लेसेण उवइट्ठो ॥ १२२ ॥ एवं कवलाहारो युक्तिभिः समार्थतो जिनवराणाम् । पूर्वाचार्यैर्यथा तथैव लेशेनोपदिष्टः ।। १२२ ।। स्पष्टा । एवं च केवलिनः कवलभोजित्वे समर्थिते तस्य पूर्वप्रस्तुतं कृतकृत्यत्वमक्षतमित्याह
| तेणं केवलनाणी कयकिच्चो चैव कवलभोईवि । नाणाईण गुणाणं पडिघायाभावओ सिद्धो ॥ १२३ ॥ तेन केवलज्ञानी कृतकृत्य एव कवलभोज्यपि । ज्ञानादीनां गुणानां प्रतिघाताभावतः सिद्धः || १२३ ॥ कवलभोजित्वेऽपि केवलिनां ज्ञानादिगुणाप्रतिघातात् कृतकृत्यत्वं निराबाधमेव कुतः ? के च ते ज्ञानादिगुणाः ? उच्यते, ज्ञानावरणक्षयात् केवलज्ञानं, दर्शनावरणक्षयात् केवलदर्शन, मोहक्षयात् क्षायिकसम्यक्त्वचारित्रे अन्तरायक्षयाद्दानादिलब्धिपञ्चकं चेति, यद्यपि निखिलकर्मक्षयजन्य निखिलगुणभाजनतया सिद्ध एव कात्स्म्र्त्स्न्येन कृतकृत्यस्तथापि कर्मचतुष्टयक्षयजन्यगुणभाजनतया केवली देशकृतकृत्यो वेदितव्यः, नचाविरतक्षायिकसम्यग्दृशोऽप्येवं कृतकृत्याः प्रसजेयुर्नि (रि) त्यविशेषापत्ति (ते) रितिशङ्कनीयं, तेषां देशेन कृतकृत्यत्वं, केवलिनां तु देशैः कृतकृत्यत्वमिति विशेषात् : अथैवं केवली कृतकृत्यो न त्वविरतसम्यग्दृष्टिरिति कथं व्यवहार इति चेत् केवलिनमपेक्ष्य कृतकृत्यत्वाभावविषयत्वात्, महत्यपि तडागे समुद्रो महान्न तडाग इति समुद्रमपेक्ष्य महत्त्वाभावव्यवहारवत्, तदवधिकत्वं च सन्नि

1000005
ainelibrary.org

Page #142

TAGir
अध्यात्म
परीक्षा वृ०
SCOOOOOOOOOOOOOO
ध्यादिसिद्धं तत्र भासते इति व्यवहारपद्धतिः, निश्चयस्त्वखण्डमेव वस्तु मन्यत इति कात्स्न्येन कृतकृत्यं सिद्धमेव स कृतकृत्यमाह नान्यम् ॥१२॥ अथ केवलिसिद्धयोः केवलज्ञानस्याविशिष्टत्वात् ज्ञानस्य कारस्न्येन शुद्धौ तदाश्रयस्यापि कात्स्न्येन शुद्धत्वे केवलिनः कात्स्न्येन कृतकृत्यत्वप्रसङ्ग इत्याशङ्कायामाहनाणस्स विसुद्धीए अप्पा एगन्तओ ण संसुद्धो । जम्हा नाणं अप्पा अप्पा नाणं व अण्णं वा॥१२४॥
. ज्ञानस्य विशुद्ध्यात्मैकान्ततो न संशुद्धः । यस्मादू ज्ञानमात्मात्मा ज्ञानं वाऽन्यद्वा ॥ १२४ ॥ ज्ञानस्यैकान्तशुद्धावात्मैकान्ततस्तदा शुद्ध्येद् यद्यात्मा ज्ञानमेव भवेत्, न चैवमस्ति, किन्तु ज्ञानमात्मैवात्मा तु ज्ञानद्वारा ज्ञानमन्यद्वारान्यदपीति सकलगुणसमुदायरूपस्यात्मनः सकलतच्छुद्धावेवैकान्ततः शुद्धिरात्मनः शुद्धौ तु ज्ञानादेः शुद्धिरावश्यकी तस्यैकान्ततस्तदभिन्नत्वात्, इदमत्रावधेयम्-यद् ज्ञानादिगुणानां परस्परं ज्ञानात्मनोश्चातभावरूपं भेदमाश्रित्याऽपृथग्भावरूपोऽभेदो यदा प्रतिपाद्यते तदात्मा ज्ञानमेवेति न प्रयोगः, यदा तु निखिलात्मगुणानां ज्ञानेन सहाभेदवृत्तिराश्रीयते तदा स्यादेव तथा प्रयोगः, परं ज्ञानस्यैव नैकान्ततः शुद्धत्वव्यवहार इति न तदाश्रयस्य तत्प्रसङ्गः॥१२४॥ नन्वेवमात्मन एकान्ततः संशुद्ध्यभावे केवलिनःपरमात्मत्वं न स्यादित्याशङ्कायामाहएवं परमप्पत्तं नाणाइदुवारगं मुणेअवं । सबह परमप्पत्तं सिद्धाणं चेव संसिद्धं ॥ १२५॥
एवं परमात्मत्वं ज्ञानादिद्वारकं मुणितव्यम् । सर्वथा परमात्मत्वं सिद्धानामेव संसिद्धम् ॥ १२५ ।। ज्ञानादयो हि ये गुणाः केवलिनां शुद्धास्तद्वारैव ते परमात्मानः, भाविनिभूतवदुपचारेण वा, सर्वथा वर्तमान
900000000000000000000000
JainEducation
For Private Personal Use Only
H
jainelibrary.org

Page #143

0000000000000000000
ग्राहिनयेन तु सिद्धाः, अत्रेयं व्यवस्था-आत्मानः खलु त्रिविधा बाह्यात्मान्तरात्मा परमात्मा चेति, तत्र बाह्यात्मात्मत्वेन गृह्यमाणः कायादिः, तदधिष्ठायकोऽन्तरात्मा, परमात्मा तु निःशेषकलकरहित, इति तदुक्तं योगशास्त्रे- “आत्मधिया समुपात्तः, कायादिः कीर्त्यतेऽत्र बहिरात्मा । कायादेः समधिष्ठा-यको भवत्यन्तरात्मा तु ॥१॥ चिद्रूपानन्दमयो, निःशेषोपाधिवर्जितः शुद्धः। अत्यक्षोऽनन्तगुणः, परमात्मा कीर्तितस्तद्ज्ञैः ॥२॥” इति युक्तं चैतदन्तरात्मनो ध्यातृत्वेन बाह्यात्मनः स्वान्तरात्मनि स्वभेदज्ञानेन मिथ्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकतया ध्यानोपयोगित्वादन्ये तु मिथ्यादर्शनादिभावपरिणतो बाह्यात्मा, सम्यग्दर्शनादिपरिणतस्त्वन्तरात्मा, केवलज्ञानादिपरिणतस्तु परमात्मा, तत्राद्यगुणस्थानत्रये बाह्यात्मा, ततः परं क्षीणमोहगुणस्थानं यावदन्तरात्मा, ततः परं तु परमात्मेति, तथा व्यक्त्या बाह्यात्मा, शक्त्या परमान्तरात्मा च, व्यक्त्यान्तरात्मा तु शक्त्या परमात्मा अनुभूतपूर्वनयेन च बाह्यात्मा, व्यक्त्या परमात्मा, अनुभूतपूर्वनयेनैव बाह्यात्मान्तरात्मा चेति, तथा च संग्रहगाथे “वत्तीए बज्झप्पा, सत्तीए दोवि अंतरप्पा य; सत्ती|ए परमप्पा, बज्झप्पा भूअपुवेणं ॥१॥वत्तीए परमप्पा, दोवि पुण णएणभूअपुवेणं। मीसे खीणसजोगे, सीमन्धरा ते तओहुंति ॥ २॥त्ति ।” यद्यपि शक्तिरत्र न तिर्यक्सामान्यं, मिथ्यादृष्टेः सम्यग्दृष्टितुल्यत्वाभावात्; येन केनचिद्धर्मेण तुल्यत्वस्यातिप्रसङ्गत्वात्. नाप्यूर्द्धतासामान्य पूर्वापरपर्यायसाधारणद्रव्यस्यैव तथात्वेन यत्र बाह्यात्मन्यन्तरात्मादिपर्यायो न भूतो न वाभावी, तत्रान्तरात्मादिशक्त्यभावप्रसङ्गात् ; भूतपूर्वबाह्यात्मन्यन्तरात्मनि बाह्यात्मश|क्तिप्रसङ्गाच्च,न च प्राप्यभावानामप्राप्तभावस्यै(त्वावस्थै)वास्त्वत्र शक्तिरिति वाच्यं, प्राप्यत्वं हि वर्तमानप्रागभावप्रतियोगि
90000000000000000
Jain Education
anal
For Private & Personel Use Only
All-jainelibrary.org

Page #144

अध्यात्म ०
प्राप्तिकत्वम् इति प्राच्यदोषानुद्धाराट्, एतेन शक्तिर्धर्मविशेष एवेत्यपि परास्तम् तस्याः फलोन्नेयत्वादेवं व्यक्तिरपि ॐ दुर्वचेति, तथापि निश्चयनयप्रतीयमानं स्वरूपं शक्तिस्तच्च तन्निष्ठध्वंसाऽप्रतियोगित्वे सति तन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगि, ॐ तेन नान्तरात्मनि भूतपूर्वबाह्यात्मशक्तिप्रसङ्गस्तत्सर्यायाणां तन्निष्ठध्वंसप्रतियोगित्वान्न चाभव्यात्मन्यन्तरात्मादिश
॥ ६६ ॥
Jain Education
त्यभावप्रसङ्गोऽन्तरात्मपरमात्मपदप्रवृत्तिनिमित्तसम्यग्दर्शन केवलज्ञानादिधर्माणामावरणमात्रेण तत्रात्यन्ताभावाभावादवादिषं च "एत्थ णिरंजणभावे अंजणमवि बिंति ववहरणकुसला । एवं पुण घणपंती सहस्सरस्सिपि अंजिज्जत्ति ।” स्यादेतत्सम्यग्दर्शनादिमत्त्वं तावन्नान्तरात्मपदप्रवृत्तिनिमित्तं, परमात्मन्यपि सत्त्वात्, किन्तु क्षायोपशमिकसम्यग्दर्शॐ नादिमत्त्वं तद्, अत्यन्ताभावस्त्वभव्येऽप्यबाधित एव, तत्पर्यायाणां तस्य कदाचिदप्राप्तेरिति, मैवं, सरागसम्यग्दर्शनादेरेवान्तरात्मपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वाद्, अन्यथा क्षायिकसम्यग्दृशस्तत्त्वाभावप्रसङ्गात्, तच्च तत्राप्यबाधितमेव, अथ तत्र सम्यग्दर्शनादिसत्त्व एव किं प्रमाणमितिचेदात्मनो गुणस्वभावत्वान्यथानुपपत्तिरेव तत्रैव किं मानमितिचेदत्राचष्ट ॐ स्पष्टमिदम् अष्टसहस्रीकारो " यन्मिथ्यादर्शनापकर्षकप्रकर्षकत्वेन तद्विरोधितया सिद्धस्य सम्यग्दर्शनादेव (देः) प्रकृॐ ष्यमाणत्वेन सिद्धेन परमप्रकर्षेण सिद्धमिध्यादर्शनात्यन्तनिवृत्तेरन्यथानुपपत्त्या संसारात्यन्तनिवृत्तिसिद्धेः कचित् सिद्धनिर्वृतावात्मनि सिद्धम् गुणस्वभावत्वमन्यत्राप्यात्मत्वान्यथानुपपत्त्या साध्यते ; दोषस्वभावत्वं तु विरोधाद्वाध्यत इति, तच्चिन्त्यम्, तिरोभावदशायामपि शक्त्या सत्त्वात् सातत्येन दोषवत्त्वरूपस्य दोषस्वभावत्वस्य परपर्यनुयुक्तॐ स्यानादिनिगोदसिद्धस्यात्मत्वान्यथानुपपत्त्याऽन्यत्राप्यनिवार्यत्वाद्, न खलु दोषगुणयोरविरोधे तदुभयस्वभावविरोधो

परीक्षा वृ०
॥ ६६ ॥
jainelibrary.org

Page #145

0000000000000000000000
नामाऽविष्वग्भावस्यैव स्वभावार्थत्वाद्, एतेन स्फटिके श्यामिकेवात्मन्यज्ञानादिकमुपाधिजनितत्वान्न स्वभावः अपितु तत्रोज्वलतवात्मनि ज्ञानादिकमेव स्वभाव इति परास्तम् , दृष्टान्तवैषम्यात्, स्फटिके श्यामिकायाः स्वाश्रयसंयोगरूपपरंपरासंबन्धादुज्वलतायास्तु साक्षात्संबन्धात् , साक्षात्संबन्धेन तत्र श्यामिका भ्रमजननैवोपाधेश्चरितार्थत्वादत्र तु कर्मामजनितदोषगुणयोरविष्वग्भावलक्षणसंबन्धाविशेषादेवाशुद्धनिश्चयग्राह्यो धर्मो दोषः, शुद्धनिश्चयग्राह्यस्तु गुण इति शुद्धनिश्चयग्राह्यधर्मवत्तयैवात्मनो गुणस्वभावत्वमिति चेन्न, गुणस्वभावत्वसिद्धौ तथाग्राह्यत्वसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयादिति। अत्रोच्यते, सम्यग्दर्शनादिकं तावन्नित्यमेव कल्प्यते, आवरणविलयाविलयाभ्यां तदाविर्भावतिरोभावयोरेवाभ्युपगमात्तस्य च तादात्म्येना(तादात्म्यमा)त्मत्वावच्छेदेनैवेति सिद्धमात्मनस्तत्स्वभावत्वमज्ञानादिकं त्वावरणो-16 पनीतंभास्वतः प्रकाशाभाववदपारमार्थिकमिति न तत्स्वभावत्वं तस्येति निश्चयः, व्यवहारस्तु सम्यग्दर्शनादिव्यक्तीनामिव | मिथ्यादर्शनादिव्यक्तीनामप्यात्मपरिणामत्वाविशेषेऽपि गुणानामसाधारणत्वेन तत्स्वभावत्वमात्मनोऽनुमन्यते, न खल्वौप्ण्यादीनामिव रूपादीनामपि तेजोगुणत्वाविशेषेऽपि तस्यौष्ण्यस्वभावत्वमिव रूपादिस्वभावत्वमपि व्यवहियते, स्वस्यैव |भाव इति व्युत्पत्त्यर्थस्य तन्नियामकत्वान्नच मिथ्यात्वदर्शनादीनामप्यसाधारणत्वं शङ्कनीयं, सिद्धेषु तदभावादू, नच सम्यग्दर्शनादेरप्यभव्याद्यवृत्तित्वेन नासाधारण्यं सम्यकदर्शनादिजनकशक्तेः प्रमाणबलेनात्मत्वपुरस्कारेणैव कल्पनाद, नच कर्मरूपैव तच्छक्तिस्तत्क्षयेणापि तदुत्पत्तेरित्यागृह्यम् ॥ १२५ ॥ अथास्य स्वभावसिद्धक्रियास्वरूपमाह
OOOOOOOOOOOOOாரு
१२ Jain Education trainians

a
rjainelibrary.org

Page #146

3
अध्यात्म
परीक्षावृ०
sẽGeoreoverest
तस्स य सहावसिद्धा किरिया गुणकरणजोगमहिगिच्च। कम्मुवणीआवि हवे झुंजणकरणंतु अहिगिच्च १२६
तस्य स्वभावसिद्धा, क्रिया गुणकरणयोगमधिकृत्य । कर्मोपनीतापि भवेद् युञ्जनाक्रियां त्वधिकृत्य ॥ १२६ ॥ केवलिनो हि श्रुतगुणकरणस्य केवलज्ञान एवान्तर्भावात्तपःसंयमयो!श्रुतगुणकरणयोश्च बाह्यावलम्बननिरपेक्षत्वेन शैलेश्यवस्थायां सर्वसंवरप्राप्त्यातिविशुद्धत्वेन च गुणकरणमाश्रित्य परापेक्षाराहित्येन स्वाभाविक्येव क्रिया, मनोवाक्कायरूपं युञ्जनाकरणं त्वाश्रित्य नामकर्मापेक्षणान्न तथा, नच गुणकरणेऽपि शरीराद्यपेक्षास्तीति वाच्यं, सिद्धेषु तदभावात् , चारित्रतपसोरपि योगाद्यपेक्षत्वमते तु नैश्चयिकयोर्ज्ञानाविष्वग्भूतयोस्तयोरिह ग्रहणमिति मन्तव्यम् ॥१२६॥ अथ यथास्य सिद्धत्वप्राप्तिस्तथाहअह सो सेलेसीए झाणाणलदडुसयलकम्ममलो। कणगं व सवह च्चिय लद्धसहावो हवइ सिद्धो ॥१२७॥
__ अथ स शैलेश्यां ध्यानानलदग्धसकलकर्ममलः । कनकमिव सर्वथैव लब्धस्वभावो भवति सिद्धः ॥ १२७ ॥ ___ अथ स भगवान् , शैलेश्यां, ध्यानमहिम्ना सकलकर्मप्रकृतीः क्षयं नीत्वा, तदभावादेव सर्वथा लब्धस्वभावः सिद्धो भवति ॥ १२७ ॥ एवं चास्य लब्धस्वभावस्य सतः स्वाभाविकमिदं गुणाष्टकमाविर्भवतीत्याहतस्स वरनादसणवरसुहसम्मत्तचरणनिच्चठिई । अवगाहणा अणंता मुत्ताणं खइयविरिअंच॥ १२८ ॥
तस्य वरज्ञानदर्शनवरसुखसम्यक्त्वचरणनित्यस्थितिः । अवगाहनाऽनन्ता मूर्ती(क्ता)नां क्षायिकवीर्य च ॥१२८॥
300000000000000000000000
Jain Education

ainelibrary.org

Page #147

Jain Education
नाणावरणाईणं कम्माणं अट्ठ जे ठिआ दोसा । तेसु गएसु पणासं एए अट्ठवि गुणा जाया ॥ १२९ ॥
ज्ञानावरणादीनां कर्मणामष्ट ये स्थिता दोषाः । तेषु गतेषु प्रणाशं एतेऽष्टापि गुणा जाताः ।। १२९ ।।
तस्य हि भगवतो ज्ञानावरणक्षयादनन्तं ज्ञानं, दर्शनावरणक्षयादनन्तं दर्शनं, वेदनीयक्षयात् क्षायिकं सुखं, मोहक्षयात् क्षायिक सम्यक्त्व चारित्रे, आयुः कर्मक्षयादक्षया स्थितिः, नामगोत्रयोः क्षयादनन्तानामेकत्रावगाहना, अन्तरायक्षयादनन्तवीर्य, | चेत्यष्टौ गुणाः प्रादुर्भवन्ति “अनन्तं केवलज्ञानं ज्ञानावरणसंक्षयात् । अनन्तं दर्शनं चापि, दर्शनावरणक्षयात् ॥१॥ क्षायिके शुद्धसम्यक्त्व चारित्रे मोहनिग्रहात् । अनन्ते सुखवीर्ये च वेद्यविघ्नक्षयात् क्रमात् ॥२॥ आयुषः क्षीणभावत्वात्, सिद्धानामक्षया स्थितिः । नामगोत्रक्षया देवामूर्त्तानन्तावगाहनेति ॥ ३ ॥ अत्र मोहक्षयजन्यं गुणद्वयं नामगोत्रक्षयजन्यस्त्वेक एव गुण इत्यत्र परिभाषैव शरणम्, अन्यथाऽवान्तरविशेषानाश्रित्यानन्तगुणसभंवादन्यथा न्यूनत्वसभंवाच्च । स्यादेतदवगाहना नात्मनो गुणः किन्तु व्योम्न एव, तस्यैव तद्गुणत्वेन व्यवस्थितत्वाद्, न च तस्य सामान्यतोऽवगाहनागुणवत्त्वेप्यनन्तानामेकत्रावगाह| नात्मन एव गुण इति वाच्यम्, अनन्तानामप्यमूर्त्तत्वेन प्रतिघाताभावेन तेनैवैकत्रावगाहनादानाद्, मैवं प्रतिघातस्य नामकमपनीतशरीरजनितत्वेन तदभावप्रयुक्तप्रतिघाताभावेनैव तदवगाहनायाः संभवात्तस्या आत्मगुणत्वाद्, तथापि तस्या नामकर्मप्रतिबद्ध्य (ख) त्वमस्तु नतु गोत्रप्रतिबद्ध्य (द्ध) त्वमिति चेन्न, नामगोत्रयोर्मिलितयोरेव तत्र तत्रोपन्यास बलेनैकत्र द्वययोगा| गोत्रकर्मक्षयजन्य स्याविशेषव्यवहारस्य गुणस्य सत्त्वेऽपि प्राधान्येन नामकर्मक्षयजन्यस्यावगाहनागुणस्यैव वा तज्जन्यत्वप्रतिज्ञा ज्ञानावरणक्षयजन्येपि केवलज्ञाने मोहक्षयजन्यत्वप्रतिज्ञावदौचितीमञ्चतीति न कोपि दोषः ॥ १२९॥ अन्येषां मतमाह

900300999900900000৫

Page #148

अध्यात्म
॥६८॥
1000000000000000000000000
विरियावगाहणाउ पत्तेअंणामगोत्तकम्मखए। चरणं चिय मोहखए इय अहगुणत्ति बिंति परे ॥१३०॥ परीक्षा ७०
स्थिरतावगाहने प्रत्येकं नामगोत्रकर्मक्षये । चरणमेव मोहक्षये इत्यष्टौ गुणा इति ब्रुवते परे ॥१३०॥ परे पुनरुक्तेषु गुणेषु मोहक्षयजन्यं चरणलक्षणमेकमेव गुणमादृत्य नामगोत्रक्षयजन्ये च पृथगेव स्थैर्यावगाहने गुणौ। स्वीकृत्याष्टसंख्यां पूरयन्ति, तच्चिन्त्यम्, अवगाहनायाः स्वप्रतिबन्धकनामकर्मक्षयजन्यत्वेन गोत्रकर्मक्षयजन्यत्वाभावादू, अमूर्तीवगाहनाया नामकर्मक्षयजन्यत्वेप्यनन्तावगाहनात्वेन गोत्रकर्मक्षयजन्यतेति चेन्नानन्तावगाहनात्वस्यार्थसमाजसि-18 द्धत्वादू , अपि च येयं नामकर्मक्षयजन्या स्थिरता प्रतिपाद्यते, सा यदि कार्मणशरीरविलयोपनीतप्रदेशचाञ्चल्यविलयरूपा सा नूनं शैलेश्यवस्थाचरमसमयभावी सर्वसंवररूपश्चरणधर्म एव, चारित्रत्वेन चारित्रावरणकर्मक्षयजन्यत्वेऽपि प्रकृ-2 ष्टचारित्रत्वेन योगनिरोधजन्यत्वादिति स्फुटीभविष्यत्यग्रे; तथाच चारित्रस्थिरतयोरैक्येन यथोक्तपरिगणनभङ्गप्रस-1 ङ्गोऽपि च यत्सामान्यावच्छेदेन यत्कर्मक्षयजन्यत्वं तत्सामान्याक्रान्तस्य तजन्यगुणत्वव्यवहारोऽन्यथा मोहक्षयस्य सुख-16 विशेषहेतुत्वेन सुखस्य मोहक्षयजन्यगुणत्वेन व्यवहारप्रसङ्गादेवं च चारित्रमात्रे नामकर्मक्षयस्याहेतुत्वान्न तस्य तज्जन्य-10 गुणत्वं, एतेन मोहक्षयजन्यः सम्यक्त्वमेव गुणश्चारित्रं तु नामकर्मक्षयजन्यमेव स्थिरतापदप्रतिपाद्यमिति कल्पनापि
॥६८॥ परास्ता; एतेनैव च सुखं मोहक्षयजन्य एव गुण इत्यपि निरस्तम् , एवं सप्ताष्टसंख्यापरिगणनभङ्गप्रसङ्गादिनीक्षयस्य निरर्थकत्वप्रसङ्गाच्च, अव्यबाधत्वं वेदनीयक्षयस्य फलमिति न दोष इति चेन्न; तद्धि दुःखाननुविद्धसुखमेव नत्वन्यत् सकलकर्मजन्याकुलताविलयस्य तत्त्वे तु तस्य कृत्स्नकर्मक्षयजन्यत्वमेव युक्तं नत्वेकजन्यत्वं, किश्चैवं भवस्थवीतरागसिद्ध-10
00000000000000000000
Jain Education
a
l

Mw.jainelibrary.org

Page #149

OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO
सुखयोरवैलक्षण्यप्रसङ्गो, जीवन्मुक्तिवादिनामिष्टमिदमिति चेन्न, तस्याज्ञानादिकप्रकर्षमाश्रित्यैवाभ्युपगमसंभवादन्यथा सिद्धान्तविरोधादिति किमुत्सूत्रप्ररूपणप्रवणेन सह विचारणया ॥१३०॥ अथैवं व्यवस्थापितेषूक्तसिद्धगुणेषूपन्यस्तं चारित्रमसहमानः सिद्धान्तपक्षावलम्बी विमृशतिनणु सिद्धंते सिद्धो नोचारित्ती अ णोअचारित्ती।भणिओ तो तस्स गुणोचारित्तं जुज्जए कम्हा॥१३१॥
मनु सिद्धान्ते सिद्धो नो चारित्रीच नो अचारित्री। भणितः तत्तस्य गुणश्चारित्रं युज्यते कस्मात् ।। १३१ ॥ __यथाहि-" सिद्धे णो भवे णो अभवे" इति वचनात्तस्य न भव्यत्वं नाप्यभव्यत्वमेवं “सिद्धे णो चरित्तीणो अचरित्ती” इति वचनात्तस्य(न) चारित्रं नाप्यचारित्रमिति कथमस्य चारित्रं गुण इति प्रतिज्ञायते; ननु चारित्राभावेनाचारि |त्रित्वस्योक्तिसहत्वेऽपि कथमस्य नो अचारित्रित्वमिति चेन्न, नो विरुद्धार्थकत्वेन चारित्रविरोधिनोऽविरतिपरिणामस्याचारित्रपदार्थत्वादू , अथाभावार्थकनाश्रयणेनाचारित्री सिद्ध इत्येव कुतो नोपदिश्यत इति चेन्न, समयाम्नायानुभवोपनीतसंस्कारमहिम्नाऽचारित्रपदादविरतिपरिणामस्यैव झटित्युपस्थितौ तथोपन्यासस्यासांप्रदायिकत्वात्तादृशपदादू गुणाभावदोपान्यतरस्फूर्तिमात्रजनितकठिनभाषानुबन्धिदोषप्रसङ्गाच्च, न च नो अचारित्रीत्युक्त्यैव चरितार्थत्वं, चारित्राकानया अपरिपूर्तरथोन्तरप्रसङ्गादित्थं च नो चारित्तीत्यत्र नोपदविनिर्मोकेन नजपदप्रश्लेषेऽपि विरुद्धोपस्थित्यादिकमेव दूषकताबीजं द्रष्टव्यं, अत एव गुणाभावस्थल एव विरुद्धोपस्थितिनिरासाय तथाप्रयोगो, नत्वन्यत्रेति बोध्यम् ॥१३१॥ परः शङ्कते
2000000000000000000000000
Jain Education in

hidainelibrary.org

Page #150

3000000
अध्यात्म
@@@@000000000000
नणु इह देसणिसेहे णोसदो तेण तस्स देसस्स । अत्यु णिसेहो किरियारूवस्स ण सत्तिरुवस्स १३२/परीक्षा वृ०
नन्विह देशनिषेधे नो शब्दस्तेन तस्य देशस्य । अस्तु निषेधः क्रियारूपस्य न शक्तिरूपस्य ॥ १३२ ॥ ननु नो चारित्तीत्यत्र नोपदस्य देशनिषेधार्थकत्वात् क्रियारूपतदेकदेशनिषेधेऽपि चारित्रमोहक्षयजनितस्यात्मपरिजाणामविशेषरूपस्य चारित्रस्य तत्राक्षतत्वेन न काचित्सूत्रबाधा, अथ क्रियारूपमेव चारित्रं नतु ज्ञानादिवच्छाश्वतात्मप-का रिणामरूपं, अत एव क्रियायाः परभवाननुगामितया तस्यैहिकत्वमेव नतु पारभविकत्वमित्युपदिष्टं तथाहि-" इहभविएं भंते चरित्ते परभविए चरित्ते तदुभयभविए चरित्ते ? गो० इहभविए चरित्ते णो परभविए चरित्ते णो तदुभयभविए चरिते इति"व्याख्यातं चेदं चरित्रसूत्रे निर्वचनविशेषस्त(पात्त)थाहि-चारित्रमैहभविकमेव नहि चारित्रवानिह भूत्वा तेनैव चारि-1 त्रेण पुनश्चारित्री भवति, यावज्जीवतावधिकत्वात्तस्य, किञ्च चारित्रिणः संसारे सर्वविरतस्य देशविरतस्य च देवेष्वेवोत्पा-1 दात्तत्र च विरतेरत्यन्तमभावान्मोक्षगतावपि चारित्रसंभवाभावादू, चारित्रं हि कर्मक्षपणायानुष्ठीयते मोक्षे च तस्याकिञ्चि
करत्वात् यावजीवमिति प्रतिज्ञासमाप्तेस्तदन्यस्या अग्रहणत्वा(णा)त् अनुष्ठानरूपत्वाच्च चारित्रस्य शरीराभावे च तदयोगादत एवोच्यते "सिद्धे णो चरित्ती णो अचरित्ती णो चरित्ताचरित्तीति वा" विरतेरभावादितीतिचेदत्रोच्यते
॥६९॥ जइ किरियारूवं चिय चारित्तंणेव आयपरिणामो। तो किरियारूवं चिय सम्मत्तं णायपरिणामो॥१३३॥
__ यदि क्रियारूपमेव चारित्रं नैवात्मपरिणामः । तक्रियारूपमेव सम्यक्त्वं नात्मपरिणामः ॥ १३३ ॥
1000000000000000000000000
en Educon
For Private Personal use only

Page #151

000000000000000000000
जंपुणतंइहभवियं तं किरियारूवमेव णेअवं। अहवा भवोण मोक्खो णो तम्मि भवे हिअमहवा ॥१३४॥
यत्पुनस्तदैभविकं तत्क्रियारूपमेव ज्ञातव्यम् । अथवा भवो न मोक्षो न तस्मिन् भवे हितमथवा ॥ १३४ ॥ णय मोक्खसुहे लद्धे तयणुट्टाणस्स हंदि वेफल्लं । तत्कारणस्स इहरा नाणस्स वि होइ वेफल्लं ॥ १३५ ॥
नच मोक्षसुखे लब्धे तदनुष्ठानस्य भवति वैफल्यम् । तत्कारणस्येतरथा ज्ञानस्यापि भवति वैफल्यम् ॥ १३५ ॥ णेव पइण्णाभंगो अहिआवहिपरणंमि चरणस्स । सा वा किरियारूवे सुअकरणे जं करेमित्ति ॥१३६॥
नैव प्रतिज्ञाभङ्गोऽधिकावधिपूरणे चरणस्य । सा वा क्रियारूपे श्रुतकरणे यत्करोमीति ॥ १३६ ॥ अह चरणमनुहाणं तंण सरीरं विणुत्ति जइ बुद्धी । तेण विणा नाणाई ता तस्स अहेउअंपत्तं ॥१३७॥
अथ चरणमनुष्ठानं तन्न शरीरं विनेति यदि बुद्धिः । तेन विना ज्ञानादि तत्तस्याहेतुकं प्राप्तम् ॥ १३७ ।। (अपि च) किरिया खलु ओदयिगी खइअं चरणं ति दोण्ह मह भेओ।
सा तेण बज्झचरणं अब्भंतरयं तु परिणामो ॥१३८ ॥ क्रिया खल्वौदयिकी क्षायिक चरणमितिद्वयोर्महान भेदः । सा तेन बाह्यचरणमाभ्यन्तरं तु परिणामः ॥ १३८ । आयाखलु सामइए आया सामाइअस्स अट्ठोत्ति । तेणेव इमं सुत्तं भासइ तं आयपरिणामं ॥ १३९॥
आत्मा खलु सामायिकमात्मा सामायिकस्वार्थ इति । तेनैवेदं सूत्रं भाषते तमात्मपरिणामम् ॥ १३९ ।।
000000000000000000000
Jain Education Thémational
For Private Personel Use Only

Page #152

अध्यात्म
BOGOOGGGGGGGGGGGGGGGGGG
णय खइअंपि चरित्तं जोगणिरोहेण तं विलयमेइ । अण्णह विहलो पत्तो विरहो चारित्तमोहस्स॥१४०॥ परीक्षा वृ०
नच क्षायिकमपि चारित्रं योगनिरोधेन तद्विलयमेति । अन्यथा विफलः प्राप्तो विरहश्चारित्रमोहस्य ॥ १४० ॥ तेणं सुद्धवओगो चरणं नाणाउ दंसणमिवणं । कारणकजविभागा सततमिय किन्न सिद्धेसु ॥ १४१॥
तेन शुद्धोपयोगश्चरणं ज्ञानाद्दर्शनमिवान्यत् । कारणकार्यविभागात् स्वतन्त्रमिति किन्न सिद्धेषु ॥ १४१ ॥ का आसामयं तात्पर्यार्थ:-यत्तावदुक्तं क्रियारूपं चारित्रं नतु शाश्वतात्मपरिणाम इति, तत्र किं क्रियाया आन्तरपरिणामरूपत्वेऽपि योगसापेक्षतया न शाश्वतत्वमित्यभिमतं कृत्तीर्था(क्रिया)भिव्यक्तस्वरूपस्य तस्य बाह्यत्वादेवन तथात्वमिति वा | आद्ये "णयखइयंवी" त्यादिना समाधानं वक्ष्यते; अन्त्ये तु भावशून्यक्रियायाश्चारित्रत्वानभ्युपगमेन कथं क्रियारूपत्वमेव तस्य, अथ क्रियाजनकीभूतो भावो ज्ञानमेव, तजन्यक्रियैव चारित्रमित्यस्माकमभ्युपगमः इतिचेत, हन्त तर्हि |निःशङ्कितादिबाह्याचार एवास्तु सम्यक्त्वम् , तदनुगुणो भावस्तु ज्ञानमेवेति सम्यक्त्वमपि नातिरिच्येत; तथा च सिद्धानां चारित्रमिव सम्यक्त्वमपि न स्यादिति दुरुद्धरोऽपसिद्धान्तदोषः, अथ न बाह्याचार एव सम्यक्त्वं तेन विनाऽपि तच्छ्वणात् , अपितु निःशङ्किताद्याचारशमसंवेगादिलिङ्गाभिव्यङ्ग-यः कश्चिदात्मपरिणाम उक्तंच “से य सम्मत्ते पसत्थ|सम्मत्तमोहणीयकम्माणुवेयणोवसमखयसमुत्थे पसमसंवेगाइलिंगे सुहे आयपरिणामे पन्नत्ते ति" अयं च दर्शनमोह
शनमाह-॥७०।। क्षयक्षयोपशमोपशमजन्यो भावविशेष एव नतु तत्त्वार्थश्रद्धानमपर्याप्तावस्थायां तदभावादिति पंचाशकवृत्ती व्यवस्थितं । तथाच दर्शनमोहक्षयोपनीतं क्षायिक सम्यक्त्वं सिद्धानामक्षतमेवेति चेत्, हन्त तर्हि चारित्रमपि प्रेक्षादिव्यापा
-காடுடுடுடுடுடுடுடுடு FREOGRESS
Jain Education
a
For Private & Personel Use Only

Page #153

00000000000000000000000
राभिव्यङ्गयश्चारित्रमोहकर्मक्षयक्षयोपशमोपशमोपनीतः परिणामविशेष एवेति सिद्धेषु क्षायिकचारित्रं किं वाङ्मात्रनिवारणीयम् ; अत एव मरुदेवादीनां, बाह्याचारं विनापि निर्वाणहेतुचारित्रसत्ता संभविनी, क्वचिल्लिङ्ग विनापि लैङ्गिकदर्शनात्; धूमं विनाप्ययोगोलके वह्नयनुभवात् ; प्रशमसंवेगादिकं विना कृष्णश्रेणिकादीनामपि क्षायिकसम्यक्त्वाभ्युपगमाच्च; अथ षड्जीवनिकाय एव चारित्रस्य विषय इति तत्परिपालनक्रियैव चारित्रं, सम्यक्त्वस्य तु जीवाजी-10 वादिपदार्था एव विषय इति न सा क्रियेति चेन्न तत्त्वतश्चारित्रस्य शुद्धात्मविषयकत्वादत एव “निरभिस्संगं चित्त" मित्यादिना साम्यपरिणतिमेव तदाम्नासिषुयुक्तं चैतत् , षट्रजीवनिकायपालनप्रयत्नं विनापि मरुदेव्यादीनां माध्यस्थ्यमात्रेणापि तत्संभवात् । तदाऽपि क्रियाफलमिति क्रियैवेति चेत् नूनमेवं सिद्धचारित्रमपि क्रियाफलमिति क्रियैवोच्यता किं च वच्छिद्यते, युक्तं चैतत् ; भवस्थकेवलिनामपि क्रियाफलसद्भावमात्रादेव संयमोपदेशात्। किं ते भंते जत्ता ! सोमिला! जं मे तवणियमसंयमसज्झायझाणावस्सयमाइसु जोएसु जयणे" त्यत्र; एतेषु च यद्यपि भगवतो न किञ्चित्तदानीं |विशेषतः संभवति तथापि तत्फलसद्भावात्तदस्तीत्युक्तमिति मन्तव्यमितिव्याख्यानात्; अथ बाह्यक्रियाभिव्यङ्गचान्तरक्रियैव, चारित्रं सा च भवस्थकेवलिनां मरुदेव्यादीनां च संभवति, अत एव चानुपदोक्तस्थले विशेषत इत्युक्तिरिति चेत्, सेयं योगरूपा वा स्यादुपयोगरूपा वा ? नाद्यः मरुदेव्यादौ व्यभिचारात् , द्वितीये तु सिद्धं नः समीहितं, शुद्धोपयोगलक्षणस्य चारित्रस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् इति दिग् । यत्पुनरुक्तमैहभविकत्वोपदेशादेव न सिद्धिगतौ
१ मरुदेव्या.
है000000000000000000000000
in Education in

Mainelibrary.org

Page #154

अध्यात्म०
॥ ७१ ॥
चारित्रसत्त्वमिति तदपि स्वाभिप्रायविजृम्भितम् उक्तोपपत्तिबलेन चारित्रस्यात्मगुणत्वे सिद्धे क्रियारूपतदविशेष एवैहभ| विकत्वोपदेशविश्रामात् भवपदस्य संसारवाचकत्वेन मोक्षगतौ तत्सत्त्वेप्यैह भविकत्त्वाविरोधात् । अथ गतिमार्गणायां ॐ सिद्धगतेरिव भवाधिकारेऽपि भवनमात्रार्थपुरस्कारेण मोक्षस्यापि ग्रहणं सांप्रदायिकमिति चेत्तथापीह भवे हितमैहभविकमित्यर्थाश्रयणे न कोऽपि दोषः, मोक्षगतौ चारित्रसत्त्वेऽपि तस्य मोक्षानुपकारित्वात् नन्वेवं ज्ञानदर्शने अपि पारभ| विके न स्यातामिति चेन्न परभवपदार्थे देवगत्यादौ तयोरुपकारित्वात, अथ क्रियारूपत्वे चारित्रस्य न देवभवाद्यनुयाॐ यित्वं तस्या मनुष्यशरीरमात्र संभविसंभवत्वात्, आत्मपरिणामरूपत्वे तु तस्य तथात्वप्रसङ्गः, ज्ञानादिवदात्ममात्रापेक्षिणस्तस्य देवभवानुगामित्वसंभवात् इति चेन्न, देवभवोत्पत्तिसमयोदित चारित्रमोहनीय कर्मणात्म परिणामरूपस्यापि चारि - त्रस्य विनाशात्, तेषां भवस्वाभाव्येनैवाविरतत्वाद् अन्यथा परेषामपि न प्रतीकारः शरीरिणां स्वकारणाधीन क्रियासंभवात् एतेन चारित्रं मोक्ष भवाननुयायि देवभवाननुयायित्वादित्याद्यनुमानपरम्परापि परास्ताऽप्रयोजकत्वात्, प्रतिबन्धकसत्त्वा6) सत्त्वाभ्यां परभवाननुयायित्वानुयायित्वसंभवात् । यद्यप्युक्तं मोक्षलक्षणस्य फलस्य लब्धत्वान्मोक्षे सिद्धानां चारित्रस्य वैफल्यमिति, तदपि न, कार्याजनकस्य हि कारणस्य वैफल्यं, नतु कार्य जनयित्वा तदुत्तरकालं निर्व्यापारतया च तिष्ठके मानस्यापि, अन्यथा घटजननोत्तरकालमेव दण्डादयो भज्येरन्निति मोक्षजननोत्तरकालमेव च केवलज्ञानादयो गुणा विफलाः प्रसज्येरन्, जनितकार्याणां कारणानामुत्तरकालेऽपि न वैफल्यमिति चेत्तदिदं ममैवाभिमतं कार्यजननोत्तरं तस्य स्थितिः किमधीनेति चेद्यदधीना ज्ञानादेः, स्वकारणाधीना तस्यानन्ता स्थितिरिति चेदस्यापि किं न तथा, यदप्युक्तं
Jain Education Int
H

००००
परीक्षा वृ०
॥ ७१ ॥
lainelibrary.org

Page #155

0000000000000000000
मोक्षे चारित्राभ्युपगमे यावज्जीवतावधिकप्रतिज्ञाभङ्गप्रसङ्ग इति, तत्र केयं प्रतिज्ञा? यावज्जीवं सामायिक करोमीति | काश्रुतसङ्कल्पो वा, निर्विशेषं तादृशं ज्ञानमेव वा, आद्ये केवलज्ञानेनैव श्रुतज्ञानरूपा सा प्रतिज्ञा भग्नेति किं भग्नभञ्जने-10
नान्त्येऽपि तद्भङ्गः किं तत्स्वरूपपरित्यागात् तद्गोचरकालातिक्रमाद्वा? नाद्यः ज्ञानरूपप्रतिज्ञायास्तदानीमभङ्गरत्वात्, न द्वितीयस्तद्वोचरस्य यावज्जीवतावधिकस्य कालस्य न्यूनतायामेव ह्यतिक्रमो नत्वधिकावधिपालनेऽपि । ननु देवादिभवानुबन्ध्यविरतिपयुक्तप्रतिज्ञाभङ्गभियैव निह्नवपरिकल्पितमपरिमियाएत्ति पाठं परित्यज्य जीवज्जीवाएति पाठमाददते| संप्रदायधुरीणाः, एवं च यावज्जीवमेवेति सावधारणप्रतिज्ञापर्यवसानात्कथं न मोक्षे चारित्राभ्युपगमे तद्भङ्ग इति, मैवं, यावज्जीवमिति प्रतिज्ञयैव साध्यसिद्धौ सावधारणप्रतिज्ञाया अनतिप्रयोजनत्वात् , तथैवाभिमतसमयनियमनात् , अतिरिक्तकालस्य तदुदासीनतयैव संयमासंयमानुवेधेऽपि तद्धानिवृद्धिकारित्वात् , अस्तु वा यावजीवमेवेति सावधारणैव प्रतिज्ञा तथापि तस्याः क्रियारूपचारित्रविषयत्वान्न कोऽपि दोषः, करोमीति सूत्रांशे हि भावश्रुतशब्दकरणस्याधिकारः। | " भावसुयसद्दकरणे अहिगारो एत्थ होइ नायबो” इति वचनात् यथाच श्रुतसङ्कल्पस्य प्रतिज्ञात्वमुन्नीयते तथा नोश्रुतकरणमाश्रित्य गुणकरणयुञ्जनकरणयोरप्यधिकारः । “नोसुयकरणे गुणझुंजणे य जहसंभव होई इति" वचनात् , एवं च भावपूर्वकक्रियाया एव मीलितवचनबलात्तद्विषयत्वमुन्नीयत इतिन किंचिदनुपपन्नं, भावपूर्वकक्रियायाः क्रियापूर्वकभावस्य वातद्विषयत्वमिति विनिगमनाविरहात् व्यस्तयोरेवोभयोस्तथात्वमस्तु इतिचेन्न, प्रधानत्वेन स्थूलत्वेन च क्रियाया एव तद्विषयत्वात्तत्र भावस्योपसर्जनतयैव प्रवेशात्, केवलस्य तु भावस्यातिसूक्ष्मत्वा( सूची )च्छुचिमुखे मुशलप्रवेश इव न तत्र
®®®0000000000000000
Jain Education a
nal
For Private & Personel Use Only

Page #156

॥ ७२ ॥
अध्यात्म० स्थूलप्रतिज्ञाप्रवेशः अत एव " अप्पा जाणइ अप्पा” इत्यागमेन तत्रात्ममात्रसाक्षिकत्वमुपदिष्टम्, नहि निश्चयो व्यवहारमनुरुणद्धि, अपितु व्यवहार एव व्यवहारं निश्चयं चेति वस्तुस्थितिः । अथ प्रतिज्ञायाः श्रुतसंकल्परूपत्वे केवलज्ञानात् कुतो न तद्भङ्ग इति चेन्न, प्रतिज्ञातभङ्गाभङ्गाभ्यामेव तद्भङ्गाभङ्गव्यवहारात् प्रतिज्ञायाः शब्दोच्चाररूपायास्तद्विकल्परूपाया वा तदानीमेव भङ्गात्, किंतर्हि ? प्रतिज्ञया प्रतिज्ञानमेव विजयतामितिचेन्न, प्रधाने संयमे प्रतिज्ञाया अप्यङ्गत्वात् ; अत एव तत्फलेनैवास्य फलवत्तेति; न च व्यङ्गं कर्म फलवदिति तस्यास्तत्रोपयोग इति, वस्तुतः प्रतिज्ञातभङ्गे शिष्टाचा| रविरोधेन शङ्काजनकतयैव वेषादिवत् प्रतिज्ञाप्युपयोगिनी, प्रतिज्ञातेऽप्रमादेन प्रवृत्तिजनकत्साहानुगुणतया चेति । यदप्युक्तम् अनुष्ठानरूपं चारित्रं शरीरं विना कथं सिद्धानामिति, तत्तथैव, नहि वयं तेषां क्रियारूपं चारित्रमभ्युपेमः किन्तु शुद्धोपयोगरूपं, नच तस्याप्युत्पत्ताविव स्थितावपि शरीरापेक्षा, केवलज्ञानादेरपि तथाभावप्रसङ्गात् नच ऋजुसूत्र|नयेन तस्य प्रतिसमयोत्पदिष्णुतया मोक्षे शरीरं विना तदुत्पत्तिरपि न स्यादिति वाच्यम्, तन्नये पूर्वपूर्वक्षणानामेवोत्तरोत्तरक्षणहेतुत्वात्, अन्यथा ज्ञानादावप्यप्रतीकारादितिदिग्; अथ माभूद्वाह्यक्रियारूपता चारित्रस्यास्तु वाभ्यन्तरक्रियारूपत्वम्, तथापि न सा सिद्धानां तद्धेतुयोगादेर्विलयादित्याशयं निरसितुमाह-अपि चेत्यादिना, क्रिया खलु योगाख्या शरीरनामकर्मोपनीततया भगवतामप्यौदयिकी, चारित्रं तु तेषां चारित्रमोहनीय कर्मक्षयोपनीततया क्षायिकमिति महाननयोर्भेदः । नहि यदेव क्षायिकं तदेवौदयिकमिति संभवति, एवं क्षायोपशमिकोपशमिकयोर्द्रष्टव्यम्, तेन 9 जायते क्रिया तावत्तात्त्विकं चारित्रलक्षणमनास्कन्दन्ती चारित्र व्यवहारं च जनयन्ती तटस्थतयैव भाविभूतचारित्रो
Jain Education Inte

ॐ०
3000
AL
परीक्षा वृ०
॥ ७२ ॥
Wainelibrary.org

Page #157

33000000000000000000060
पकारितया द्रव्यचारित्रमेवाभ्यन्तरचारित्रं वनवलिप्तस्वपरिणाम एव उक्तं च “ मोहक्खोहविहूणो परिणामो अप्पणो धम्मो त्ति” तथा आया सामाइए आया सामइयस्स अहेत्ति सूत्रमपि आत्मपरिणामरूपमेव चारित्रमाह,नच योगाख्यः प्रशस्तमनोव्यापार एव चारित्रं, योगस्य बन्धहेतुत्वात् , चारित्रस्य चानाश्रवरूपत्वात् , एतेन " अथवा पञ्चसमितिगुप्तित्रयपवित्रितम् । चरित्रं सम्यक्चारित्रमित्याहुर्मुनिपुङ्गवाः॥१॥ इति व्याख्यातम् , अत्र हि चरित्रं यदि यतीनां चेष्टा तदा तस्या बन्धहेतुत्वात् , यदि पुनरुपयोगस्तदभिमतत्वादिति; अथ योगत्वेन रूपेण बन्धहेतुत्वेपि चारित्रत्वेनातथात्वात् तेन रूपेण निर्जराहेतुत्वमविरुद्धमिति न कोऽपि दोषः, बाह्यात्मत्वेन बन्धहेतोरप्यात्मनस्तथात्वदर्शनात् इति चेन्न, बाह्यात्मव्यावृत्तस्य शुद्धात्मन इव बन्धहेतुव्यावृत्तस्य चारित्रस्य स्वरूपता(तो)निष्कलङ्कत्वौचित्यात्, अपि च कषायहान्या चारित्रवृद्धिस्तद्वद्ध्या च तद्धानिरिति तत्प्रतिपक्षभूतः शुद्धोपयोग एव चारित्रम् नतु योगस्तस्य कषायाप्रतिपन्थित्वात् , तेषां विपरीतभावनानिवर्त्यत्वात् , तस्मात् कषायनिवर्त्यस्तन्निवर्त्तकश्चोपयोग एव चारित्रमिति व्यवतिष्ठते । ननु तथाप्यस्तु उपयोगमे(ए)व क्षायिक चारित्रं तथापि तस्य योगसापेक्षत्वेन योगनिरोधादेव तद्विलयसंभवात् सिद्धानां न तत्संभावना, न चोपयोगविलये नैरात्म्यापत्तिः, खण्डोपयोगविलयेप्यखण्डोपयोगाविलयात् इति चेन्न, क्षायिकत्वेन तस्य नाशायोगादन्यथा चारित्रमोहक्षयस्य निष्फलत्वप्रसङ्गात्, चारित्रस्य परमविशुद्धिरेव चारित्रमोहक्षयफलमितिचेत् तथापि क्षायिकस्य सतोऽविनाशित्वव्याप्तिरेव बलवती, न चापेक्षकनाशादपेक्ष्यनाशोऽपि, अन्यथा शरीरनाशात् ज्ञानादिनाशप्रसङ्गात् , किन्त्वसाधारणापेक्षकनाशादपेक्ष्यनाशः, न च योगश्चारित्रस्या
१३ Jain Education Intel
For Private & Personel Use Only
a
ainelibrary.org

Page #158

अध्यात्म
1॥ ७३॥
+000000000000000000000
साधारणमपेक्षकं किन्तु मोहक्षयः, तस्य च पुनः क्षयायोगात् सिद्धमक्षतं भगवच्चारित्रमिति सर्वमवदातम् . स्यादेतत्, परीक्षावृ० चारित्रं यद्युपयोगः स्यान्न तर्हि ज्ञानादतिरिच्येत, न च शुद्धाशुद्धव्यवस्थयैव तस्य ज्ञानादतिरेकः,शुद्धाशुद्धव्यवस्थायाअपि तत्रैव विश्रान्तेरितिचेन्न, ज्ञानचारित्रयोरुपयोगरूपत्वे कार्यकारणभावविभागादेव भेदात् यथा हि सम्यक्त्वज्ञानयोविषयाभेदेपि तत्त्वरुचिरूपं सम्यक्त्वं ज्ञानेन जन्यते, तत्त्वरोचकरूपं ज्ञानं च तजनयतीत्यनयोर्भेदः तथोपयोगत्वा-19 विशेषेप्यविशिष्टं ज्ञानमविशिष्टं चरित्रं जनयति-"अन्नाणी किं काही किंवानाहीइ छेयपावर्ग” इति वचनादज्ञानिनस्तत्रानधिकरात्, प्रकृष्यमाणं तु चारित्रं प्रकृष्टज्ञानं जनयतीत्यनयोर्भेद इति; नन्वेवं प्रकर्षप्राप्तं ज्ञानमेव चारित्रमित्यापन्नमिति चेदिदमित्थमेवान्यथा रुचिरूपतापन्नं ज्ञानमेव सम्यग्दर्शनमित्यत्र कः प्रतिकारः तस्मान्न वयं ज्ञानदर्शनचारित्राणाम-16 त्यन्तभेद सहामहे उक्तंच "आत्मानमात्मना वेत्ति, मोहत्यागाद्य आत्मनि। तदेव तस्य चारित्रं, तज्ज्ञानं तच्च दर्शनम्॥१॥"2 मोहत्यागात्तदेवात्मज्ञानमेव तस्यात्मनश्चारित्रमनाश्रवरूपत्वात्, तत्ज्ञानं तदेव ज्ञानं बोधरूपत्वात्, तच्च दर्शन तदेव दर्शनं श्रद्धानरूपत्वादिति; इदमेव चाभिप्रेत्यैकादशप्रकाशविवरणेप्युक्तम् , तस्मादनन्तज्ञानदर्शनचारित्रसुख-16 वीयेमयस्वरूपो मोक्षः सर्वेप्रमाणसिद्धो युक्त इति, वस्तुतस्तु दर्शनचारित्रे ज्ञानोत्तरकालभाविनी परिणामविशेषी, न तु तत्प्रकर्षरूपे, कर्मान्तरविलयप्रसङ्गादितरेतरलक्षणसाङ्कर्यप्रसङ्गाच्च; प्रागुक्तं तु निश्चयनयाभिप्रायेणैव युक्तमिति ॥७३ ।। ज्ञानादिवत् स्वतन्त्रश्चारित्राख्यो गुणः कथं न सिद्धानां सिद्धिसौधमध्यास्त इति पूर्वपक्षः ॥ १३३ ॥ १३४ ॥10 ॥ १३५॥ १३६॥१३७॥१३८॥१३९॥१४०॥१४॥ अथेदं प्रतिविधित्सुः स्वप्रक्रियामुपदर्शयन् सिद्धान्ती पाह-10
000000000000000000000000
Jain Education

ww.jainelibrary.org.

Page #159

100000000000000000000000
एत्थ समाहाणविही जो मूलगुणेसु होज थिरभावो।सो परिणामो किरिया झुंजणकरणं पडिच्छंतो॥१४२॥
__ अत्र समाधानविधिर्यो मूलगुणेषु भवेत् स्थिरभावः । स परिणामः क्रिया युजनाकरणं प्रतीच्छन् । १४२ ।। __यः खलु मूलगुणेषु स्थिरभावः स प्राणातिपातादिनिवृत्तरूपा क्रियैव युञ्जनाकरणसापेक्षत्वात् वीर्यान्तरायक्षयोपशमादिजन्येपि तत्र योगस्यैव करणत्वात् । इत्थं च योगपरिणाम एव चारित्रं न तूपयोग एव ॥१४२॥ नन्वेवं चारित्राचारवीर्याचारयोर्भेदो न स्यादिति चेन्न, मूलगुणविषयकवीर्यस्य चारित्ररूपत्वेपि तत्कारणविषयकवीर्यस्य वीर्याचाररूपत्वात् ; उपाधिमात्रभेदप्रयुक्तभेदानङ्गीकारे ज्ञानाचारादीनामपि वीर्याचारान्तर्भावप्रसङ्गात् । स्यादेतत् , ज्ञानाचारादयो ज्ञानादिकमिव चारित्राचारोपि चारित्रं पृथगेव सूचयति, मैवं, वीर्यस्याप्याचारपृथग्भावप्रसङ्गात्, स्यादेतत्, चारित्रस्य वीर्यरूपत्वे औपशमिकत्वं न स्यात्, तस्यानौपशमिकत्वान्मोहव्यतिरिक्तकर्मणामुपशमानुपदेशात् उक्तं च “ मोहे वसमो मीसे चउघाइसु अढकम्मसु य सेसत्ति" मैवं, यदि हि वयं वीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमजन्यतयैव वीर्यरूपं चारित्रं प्रतिपादयामस्तदैवेदं दृषणमापतेत, नत्वेवं, किन्तु चारित्रमोहकर्मक्षयक्षयोपशमोपशमान्यतरजन्यस्यापि तस्य योगजन्यतयैव तथात्वमिति; न चैकस्य कथं नानाकर्मपरिणतिजन्यत्वमितिवाच्यम्, एकत्रैवेन्द्रिये ज्ञानावरणदर्शनावरणवीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमनामकर्मोदयाद्यपेक्षादर्शनात्, प्रधानाश्रयणेन च व्यपदेशप्रवृत्तिरिति मोहोपशमदशायामपि क्षायोपशमिकवीर्यमादाय न चारित्रस्य तथात्वव्यपदेशः, अन्यथा इन्द्रियपर्याप्युदयजन्यत्वेने
000000000009990000000000
Join Education
For Private Personal Use Only
ainelibrary.org

Page #160

अध्यात्म०
दियमप्यौदायिक व्यपदिश्येत, न तु क्षायोपशमिकम् , न चैवमस्ति क्षायोपशमिकानीन्द्रियाणीतिवचनात, अथैव-II परीक्षा वृ०
मनन्तानुबन्ध्यादीनां तत्र प्रतिबन्धकत्वं न स्यात्, निष्कषायपरिणामरूपतायामेव तस्य कषायाणां प्रतिपन्थित्वसंभवा॥७४॥ दितिचेन्न, न हि कषायचारित्रयोश्छायातपयोरिव परस्परपरिहाररूपतया विरोधो नाम, अपि तु जलज्वलनयोरिव
सहानवस्थास्नुस्वभावतया, सच परस्पराभावरूपतां विनैव संभवी, युक्तं चैतत् तीव्रतरकपायाणामेवैवं तत्प्रतिपन्धित्वात् , अल्पीयसोऽसामर्थ्यात्, न हि जलकणिकामात्रेण ज्वालाजालजटिलो वह्निरुपशाम्यति, अन्यथा तु संज्वलनकषायाणामपि चारित्रप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गः, न हि कषायपरिणामे जाग्रति निष्कषायपरिणामरूपं चारित्रमवतिष्ठते; कषायकणवान्तस्वान्तशुद्धयः शुद्धोपयोगरूपं परमचारित्रं परित्यज्य शुभोपयोगरूपं गौणचारित्रमेवाददत इति चेन्न, तथापि प्रशस्तालम्बनं विनापि कर्मपारवश्येन कषायवशीकृतानामपि मूलगुणेषु यतनया प्रवर्त्तमानानां चारित्रभङ्गप्रसङ्गः, इष्टमेवेदमितिचेत्सेयं दुराशयस्य दिगम्बरस्यैव प्रक्रिया न त्वस्माकं, तीर्थप्रवृत्तेरुच्छेदप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह__ अन्नह वक्कजडाणं चंडाणं चंडरुद्दपभिईणं । णेव सिया चारित्तं सुद्धवओगेत्ति काऊणं ॥१४३॥ अन्यथा वक्रजडानां चण्डानां चण्डरुद्रप्रभृतीनाम् । नैव स्याचारित्रं शुद्धोपयोग इति कृत्वा ॥ १४३ ॥
॥ ७४ ॥ ये हि वक्रजडा निष्कारणमेव कौटिल्यमाचरन्ति, ये च चण्डरुद्राचार्यप्रभृतयो निष्कारणमेव कुप्यन्ति, न तेषां कमायाक्रोधौ प्रशस्तरागाप्रवृत्ततया शुभाविति नोज्जीवति शुभोपयोगः, तदनवकाशे तु शुद्धोपयोगोऽपि दूर एवेति कथं 6
तेषां चारित्रवार्तापि ? योगस्थैर्यरूपचारित्राभ्युपगमे तु न किञ्चिदनुपपन्नम् , सज्वलनमायाकोपाभ्यां तस्यातिचारकर
000000000000000000000000
0000000000000000000000
Jain Education

Jainelibrary.org

Page #161

10000
णेsपि मूलतोऽनपायात् यदागमः " सच्चेवि य अइयारा संजलणाणं तु उदयओ हुंति । मूलच्छेजं पुण होइ बारसहं कसायाणंति । ” युक्तं चैतत् यथाहि - वज्रं ज्वलनसंपर्कादुष्णीभवति, न तु मूलतो विनश्यन्ति, तथा संज्वलनादपि | चारित्रं सातिचारतामञ्चति न तु मूलतो विनश्यति उक्तं च "एवं विहाणा वि इहं चरणं दिडं तिलोगनाहेहिं । जोगाण थिरो भावो जम्हा एएसि सुद्धो उ ॥ १ ॥ अथिरो अ होइ भावो सहकारिवसेण ण पुण तं हणई। जलणा जायइ उन्हं वज्जं ण य चयइ तत्तंपि ॥ ३ ॥ नन्वेवमुत्तरगुणातिक्रमे निर्भङ्गचारित्रमापन्नमिति चेदिदमित्थमेव, कः किमाह ? उक्तंच | पंचाशके “गुरुगुणरहिओ वि इहं दट्ठवो मूलगुणविउत्तो जो । नहु गुणमेत्तविहुणोत्ति चण्डरुद्दो उदाहरणं ॥ १ ॥” ननु मूलगुणेषु स्थिरभावश्चारित्रमिति तावद्भवतां प्रतिज्ञा, स च शुद्धोपयोगरूप एव पर्यवस्यति, तेनैव सकलमूलगुणपरिपालनसंभवात् तस्यैव च मरुदेव्यादावपि सम्भवादितिचेन्न, प्रवृत्तिरूपप्रयत्नस्य तत्रासम्भवेपि निवृत्तिरूप, प्रयत्नस्य सुतरां सम्भवात् प्रयत्न एवायमितिचेन्नात्यन्तसंयमे प्रयत्न एव चारित्रम्, "माणुसतं सुई सद्धासंजमंमि य वीरियं;" इत्यादौ तथोपदेशात् “भगवद्दर्शनानन्दयोगस्थैर्यमुपेयुषः केवलज्ञानमम्लानमाससाद तदैव सेति " योगशास्त्रवृत्तौ मरुदेव्या अपि योगस्थैर्यरूपचारित्रप्राप्तेरेव सूचनात् ॥ १४३ ॥ चारित्रस्योपयोग
रूपत्वे दूषणान्तरमप्याह
चरणं जइ उवओगो जिणाण ता हुंति तिन्नि उवओगा। दोसु अ

अंतरभावे ततिअस्स पकप्पणा मोहा१४४
चरणं यद्युपयोगो जिनानां तद्भवन्तु त्रय उपयोगाः । द्वयोश्चान्तर्भावे तृतीयस्य प्रकल्पना मोघा ॥ १४४ ॥

900906

Page #162

अध्यात्मक
॥७५ ॥
00000000000000000000000
यदि चारित्रं शुद्धोपयोगरूपम् , तदा केवलज्ञानम्, केवलदर्शनम्, यथाख्यातचारित्रं चेति त्रय उपयोगाः केव | परीक्षा वृ. लिनां प्राप्ता इति, केवलिनो द्वावुपयोगी इत्यागमविरोधः, एवं चारित्रेण सह पर्याप्तसंज्ञिनोऽपि त्रयोदशोपयोगाः प्राप्ता इति; "पजसन्निसु बार उवओगा" इत्याधुपप्लवान्महदुत्सूत्रसूत्रणसूत्रधारायितं देवानांप्रियस्य; अथ शुद्धोपयोगरूपस्य चारित्रस्योपयोगमार्गणाधिकारे साकारतया ज्ञान एवान्तर्भावान्न दोष इति चेत्, हन्त, तर्हि साका-101 रोपयोगविभाग एव का व्यवस्था ? तदात्तज्ञानव्यक्तावन्तभावान्नाव्यवस्थेतिचेत्, तर्हि विशिष्टं ज्ञानमेव तदिति तदतिरिक्तचारित्रकथापि निर्मूला; कर्मवैचित्र्यात्तद्वैचित्र्यमितिचेत्तर्हि पृथग्भूतस्य सतोऽस्य नोपयोगत्वं, उपयोगत्वे वा प्रागुक्तदोषानुपरम इति उभयत्रपाशारजः, तस्मादुत्सूत्रप्ररूपणमुत्सृज्य योगस्थैर्यरूपमेव चारित्रमभ्युपेयं ॥१४४॥ ननु योगस्थैर्यरूपःप्रयत्नः सयोगानामस्तु; अयोगानां तु योगाभावादेव तदभावात्कथं शैलेश्यां चारित्रसम्भव इत्याशङ्कायामाहसेलेसीए जत्तो निवित्तिरूवो सचेव थिरभावो। नय सो सिद्धाणं पिय जंतेसिं वीरियं नत्थि ॥१४५॥
शैलेश्यां यत्नो निवृत्तिरूपः स चैव स्थिरभावः । न च स सिद्धानामपि च यत्तेषां वीर्य नास्ति ॥ १४५॥ शैलेश्यामपि योगनिरोधोपनीतत्रिगुप्तिसाम्राज्यलक्षणनिवृत्तिप्रयत्नसद्भावात् परमयोगस्थैर्यरूपं चारित्रं निराबाधम् ; समितिसाम्राज्यलक्षणस्य प्रवृत्तिरूपस्य योगोपनीतस्य चारित्रस्य बाधेपि तदबाधात्; न च वीर्य विना वीयविशेषरूपं चारित्रं कथमिति वाच्यम्, शैलेशीप्रतिपन्नानां करणवीर्याभावेपि लब्धिवीर्यस्याबाधितत्वात्।
000000000000000000000
Jain Education
a
l

Mjainelibrary.org

Page #163

0000000000000000000000000
यदार्षम् "तत्थ णं जे ते सेलेसीपडिवन्नया तेणं लद्धिवीरिएणं सवीरिया करणवीरिएणं अवीरियत्ति " अत एव
तेषां सर्वसंवरः सङ्गच्छते उक्तं च “अयोगिकेवलिष्वेव; सर्वतस्संवरो मतः" इति, शैलेश्यवस्थाचरमसमये सकलककामप्रकृतिक्षये हि कर्मनोकर्मणां कात्स्न्येन संवरः, अयमेव च नैश्चयिको धर्मः अधर्मक्षयहेतुरिति गीयते, नन्वयं
सर्वसंवरः सिद्धेष्वपि संभवीति कथं तेषां न चारित्रम् , उच्यते, सिद्धिगमनसमये वीर्यस्य क्षयेण तेषां वीर्यविशेषरूपचारित्रासंभवात् , प्रज्ञप्तं च प्रज्ञप्तौ; "तत्थणं जे ते असंसारसमावण्णगा तेणं सिद्धा सिद्धाणं अवीरियत्ति " यत्तु सकरणवीर्याभावादवीर्याः सिद्धा इत्येतत्सूत्रव्याख्यानं तन्मतान्तराभिप्रायेण संभाव्यते, अन्यथा "तस्सोदइयाईया
भवत्तं च विणिवत्तए समयं । संमत्तंनाणदंसणसुयसिद्धत्ताइमोत्तूणं । तथा-समत्तचरित्ताई साइसंतोअ उवसमिओ अ। सादाणाइलद्धिपणगं चरणं पि य खाइओ भावोत्ति" भगवद्भाष्यकारवचोविरोधप्रसङ्गात् । किं च सिद्धानां लब्धिवीर्यसत्त्वे
"सिद्धा णं लक्विीरिएणं सवीरिया करणवीरिएणं अवीरिय त्ति" सूत्रकल्पनं स्यात्, यथा तत्थ ण जे ते सेलेसीपडिवन्नया ते णं लद्धिवीरिएणं सवीरिया करणवीरिएणं अवीरिय त्ति ।" अथ शैलेशीप्रतिपन्नसिद्धयोर्लब्धिवीर्याविशेषेपि स्वरूपसत्कारणस्याप्यभावात्सिद्धानामवीर्यत्वव्यपदेश इतिचेन्न, एवंविधे हि विवादे भाष्यकारो यमर्थमनुमन्यते तमेवार्थ प्रमाणयामः, अथ चरणदानादिलब्धीनां विकारिणीनामेव तदानीमुपक्षयोऽविकारिणीनां तु सुतरां संभवो, विकारिगुणोपक्षयेऽविकारिगुणप्रादुर्भावनियमात् इतिचेत्, किमिदं विकारित्वं ? शरीराद्यपेक्षया प्रवर्त्तमानत्वं तदुत्पाद्यमानत्वं वा, नाद्यः, केवलज्ञानादेरपि तथाभावप्रसङ्गात्, न द्वितीयः, क्षायिकभावस्य शाश्वतत्वात् , समया
000000000000000000000
Jain Education Intemangat

Page #164

00000
अध्यात्म
॥७६॥
00000000000000000
सन्तरितयोनिदर्शनयोरिव प्रवाहापेक्षयैव शाश्वतत्वमितिचेत्, स प्रवाहो यन्निमित्ताधीनस्तन्निमित्तनाशात्तन्नाशपरीक्षावृ०
इति सिद्धम् चरणदानादिलब्धीनां सादिसान्तक्षायिकभावत्वम्, अथ ज्ञानादिप्रवाह इव चारित्रादिप्रवाहोपि न बाह्यनिमित्ताधीनः, किन्तु स्वाभाविक एवेतिचेन्न; एवं सत्यव्यापृतवीर्येभ्यस्तीर्थकरादिभ्यस्तीर्थाप्रवृत्तिप्रसङ्गात्, एतेन स्वरूपापेक्षयापि शाश्वतत्वमविकारित्वं च परास्तम् । यत्तु मतिज्ञानादीनामिव चरणदानादिलब्धीनां योगसापेक्षाणां विकारित्वमन्यासां त्वविकारित्वं केवलज्ञानस्येवेति, तदसत्, एवं सति मतिज्ञानकेवलज्ञानयोरिव तासां परस्परं स्वरूपवैलक्षण्यप्रसङ्गादितिदिग्,॥१४५॥ ननु तथापि "साणं भन्ते अकिरिया किं फला ? गोयमा ! सिद्धिगमणप-10 जवसाणफला पन्नत्ता" इति सूत्रेणाक्रियाया एव सिद्धिगमनपर्यवसानफलत्वप्रतिपादनात् कथं क्रियारूपस्य चारित्रस्य तथात्वमित्यत्राशङ्कायामाहअंते य अंतकिरिया सेलेसी अकिरिय त्ति एगट्ठा। नाणकिरियाहि मोक्खो एत्तो चिय जुज्जए एयं ॥१४६॥10
___ अन्ते चान्तक्रिया शैलेश्यक्रियेत्येकार्थाः । ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्षोऽत एव युज्यत एतत् ॥ १४६ ॥ अन्तेऽन्तक्रिया शैलेशी अक्रियेति च खल्वेकार्था एव नानाशब्दाः, कथमितिचेदुच्यते, शैलेशस्येव मेरोरिव निष्प्रकम्पावस्था खलु शैलेशी, सैव चान्तेऽन्तक्रियेत्यभिधीयते, एजनादीनां तद्विरोधित्वात्, अनेजनादीनां च तदुपकारित्वात्, तथा च प्रज्ञप्तिः। "जावं चणं एस जीवे सया समियं जाव परिणमइ तावं च णं तस्स जीवस्स अंते अंतकिरिया हवइ ? मियपुत्ता नो इणहे समढे" इत्यादि "अन्तेत्ति" मरणान्ते "अंतकिरियत्ति" सकलकर्मक्षयरूपा, तथा "जावं |
CG006 OC5O6GGGO0000000000
Jain Education internation
For Private & Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #165

Jain Education
00000
चणं भन्ते सया समियं नो एयइ जाव नो तं तं भावं परिणमइ तावं च णं तस्स जीवस्स अन्ते अन्तकिरिया हवइ ? हंता जाव हवईत्यादि" नो एयइत्ति शैलेशीकरणाद्योगनिरोधान्नो एजत इति, एजनादिरहितस्तु नारम्भादिषु वर्त्तते, तथा च न प्राणादीनां दुःखापनादिषु, तथा च योगनिरोधाभिधानशुक्लध्यानेन सकलकर्मध्वंसरूपान्तक्रिया भवतीति; एवं चान्तक्रियापि शैलेश्येवेति सिद्धम्, अक्रियापि च सैवाक्रियापदस्य योगनिरोधे रूढत्वात् एवं चाक्रिया न क्रियेत्यनयोः समानार्थकत्वादक्रियायां सिद्धिपर्यवसानफलत्वं प्रतिपाद्यमानं क्रियायामेव विश्राम्यतीति न कोऽपि दोष:; युक्तं चैतत् “नाणकिरियाहि मोक्खो " इत्यादिना भाष्यकारेणापि ज्ञानक्रियाभ्यामेव तल्लाभप्रतिपादनात् ; नवाक्रियया मोक्ष इति सूत्रमूढतया भाव्यम्, तत्र क्रियापदस्य प्रवृत्तिपरतया, नञश्च पर्युदासवृत्तितया, सर्व संवररूपनिवृतिप्रयत्नस्यैवाभिधानात् ॥ १४६ ॥ नन्वयं सर्वसंवरो न निवृत्तिरूपः प्रयत्नः, अपि तु स्वहेतुबलाधीनकर्मपुद्गलादानच्छेदरूप एवेति चेन्न तद्धेतोरेव प्रयत्नरूपत्वादन्यथा मोक्षस्यापुरुषार्थत्वापत्तेः, पुरुषकृत्यो (त्युत्पाद्यो ह्यर्थः पुरुषार्थ इति शङ्कते - नणु जोगनिरोहेणं चारित्तं सासयं परं होउ । अन्नह तेण न मोक्खो उद्भवकाले असंतेणं ॥ १४७ ॥
ननु योगनिरोधेन चारित्र शाश्वतं परं भवतु । अन्यथा तेन न मोक्ष उद्भवकालेऽसता ॥ १४७ ॥
यद्यपि चारित्रमोहक्षयेण यथाख्यातचारित्रमुदपादि, तथापि योगनिरोधेन परमयधाख्यातरूपं चारित्रमुत्पाद्यताम् ; तत्त्वतश्चारित्रमोहस्य तत्प्रतिपन्थित्वेपि व्यवहाराद्योगानामपि तत्प्रतिपन्थित्वाद्यथा खल्वचौरोऽपि चौरसंसर्गितया चौरइति व्यपदिश्यते तथा तत्त्वतस्तदप्रतिपन्थित्वेपि तत्प्रतिपन्धिमोहसाहचर्याद्योगा अपि तथा व्यपदिश्यन्ते; तथा च तेषु जाग्रत्सु, न

ainelibrary.org

Page #166

अध्यात्म
10000000000006650000CC
परमयथाख्यातरूपं चारित्रमुन्मीलतीतितन्निरोधादेव तदुत्पाद इति, वस्तुतस्तु परमस्थैर्यरूपं पार्यन्तिकचारित्रं योगो
परीक्षा वृ० पनीतचलोपकरणताप्रतिबन्ध्य(द्ध)मित्येव तन्निरोधेन तदुत्पादः, युक्तं चैतत्, अन्यथा सयोगिकेवलिनामपि भु(मु)क्ति-16 प्रसङ्गात् , ज्ञानदर्शनचारित्ररूपस्य मोक्षमार्गस्य तदानीमबाधितत्वात्, न च कारणान्तरविलम्बादेव तद्विलम्बो युक्तः,I समुदितानामेतेषामविलम्ब्यकारणत्वप्रतिपादनायैव “ सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः" इति सूत्रे विशेषणविशेष्यभावेपि वचनभेदनिर्देशात्, तस्मात्तदानीं योगनिरोधोपनीतपरमचारित्राभावादेव परमज्ञानदर्शनसत्त्वेपि न मोक्षोत्पाद इति युक्तमुत्पश्याम:, “सो उभयक्खयहेऊ" इत्यादिवचनान्यप्येतदर्थानुपातीनि, शैलेशीचरमसमय|भाविनश्चारित्ररूपधर्मस्य शाश्वतस्यैव सतो मोक्षजनकत्वात् । तदानीं चारित्रनाशे च यदेवोत्पद्यते तदेव नाश्यत इति महत्सङ्कटम् , यैरप्युच्यते प्रयत्नविशेषरूपं प्रवाहिचारित्रं तदानीं नश्यतीति, तेषामपि तन्मोक्षजनकमिति वचोव्याघातमानोति, न खलु कार्योत्पादसमयेऽसतः कारणत्वं नाम, तद्वयतिरेके तद्वयतिरेकाभावात् , अथ कार्याव्यवहितपूर्ववर्तित्वमेव कारणत्वम् न तु कार्यकालवृत्तित्वमपि तत्र निवेशने (विशते)मानाभावाद्गौरवात् प्रागभावादीनामकारणत्वप्रसङ्गाच्चेति, मोक्षोत्पादसमये नश्वरस्यापि तस्य तदव्यवहितपूर्ववर्तितयैव तत्कारणत्वं निराबाधमितिचेत्तथापि नाशकमेव किमिति पृच्छामः, मोक्षोत्पादकमेव तन्नाशकमितिचेन्न, स्वस्यापि तथात्वेन स्वस्य स्वनाशकत्वप्रसङ्गात् , मोक्षसामग्री तन्नाशिकेतिचेन्न, सामग्रीत्वेनानाशकत्वात् , अन्त्यक्षण एव तन्नाशक इति चेन्न, क्षणस्य विशिष्याहेतुत्वात् । अपि चैवं निश्चयनयानुरोधो न स्यात्, न ह्यसौ कार्याव्यवहितपूर्वकालवर्त्तिनं कारणं मन्यतेऽपि तु कार्यकालव
000000000000000000
Jain Education
For Private & Personel Use Only
IAM
.jainelibrary.org

Page #167

000000000000000000000000
तिनमेव, तन्नये कार्यकालसंबन्धस्यैव हेतुत्वात् , अन्यथा दूरकालव्यवहितानामपि येन केनचित्संबन्धेन हेतुत्वप्रसङ्गादितिदिग ॥ १४७ ॥ केषांचिन्मतमाह
बिंति मुणीणं सहावसमवहिई हवे चरणं । तं लद्धसहावाणं सिद्धाणं सासयं जुत्तं ॥ १४८॥ - केचिदुवन्ति मुनीनां स्वभावसमवस्थितिर्भवति चरणम् । तल्लब्धस्वभावानां सिद्धानां शाश्वतं युक्तम् ॥ १४८ ॥ केचन सूरयः खल्विदं सङ्गिरन्ते, यन्न तावच्छुद्धोपयोगरूपं चारित्रं सिद्धान्ताभिहितदोषमुद्गरजर्जरितत्वान्नापि योगस्थैर्यरूपमयोगानां तदभावात् , नापि योगोपलक्षितवीर्यस्थैर्यमेव, क्रियारूपतया तदनवभासात् स्वसंवेदनेन स्वतन्त्रतयैव ग्रहणात्, किन्तु स्वभावसमवस्थानमेव तत्स च स्वभावो निष्कषायतादशायां माध्यस्थ्यपरिणतिरूपः कषायकणोपजीवनेपि विरत्यादिरूपः स्वानुभवसिद्ध एव; तत्र च प्रत्येकं कषायाणां योगदुष्प्रणिधानादेश्च विरोधित्वम् , सर्वसावधव्यापारपरिणामाभिव्यङ्गयः स्वतन्त्र एवासावनुगतः स्वभावः, तत्र च तेषां २ प्रतिबन्धकत्वमागमादिबलादुन्नेयम् , स चायं स्वभावो यथाक्रम विशुद्ध्यमानो मोहक्षयेणोपनीयमानो यथाख्यातचारित्रमित्याख्यायते, स एव च शैलेश्यामत्यन्तं विशुद्ध्यमानो मोक्षलक्षणफलभागू भवति, नच मोक्षदशायामपि तत्पच्यवः, स्वभावप्रच्यवे स्वभाववतोपि प्रच्यवप्रसङ्गात् , श्यामत्वस्वभावपरित्यागेपि स्वभाववत आपाकनिहितस्य घटस्याभावादर्शनान्नायं नियम इति चेन्नासाधारणस्वभावपरित्यागे स्वभाव(वि)निमज्जनस्यावश्यकत्वात् , न हि घटत्वस्वभावपरित्यागे घटोऽनुभूयते, | चारित्रं च जीवस्यासाधारणः स्वभावः गुणत्वाद् ज्ञानादिवत् ; तथाच लब्धस्वभावानां सिद्धानां स्वभावसमवस्थान
30000000000000000000
Jain Education
For Private & Personel Use Only
yjainelibrary.org

Page #168

छ
अध्यात्म
॥७८ ॥
20OOOOOOOOOOOOOOOOO
रूपं चारित्रं निष्प्रत्यूहमेव, 'परे तु स्वभावे आत्मनि समवस्थानमात्मद्रव्यमात्रनिरतत्वमित्यर्थः' तच्च स्वसमयपरिशी- परीक्षा ३० लनमित्युच्यते, पर्यायनिरतानां परसमयाक्रान्तत्वात् तदुक्तम् , “जे पजएसु निरदा जीवा परसमयगित्ति निद्दिहा ।। आदसहामि ठिया ते सगसमया मुणेयबत्ति।” तथा च यथा यथात्ममात्रापेक्षिणी क्रिया तथा तथा चारित्रविशु-10 द्धिरिति, सर्वथा लब्धात्मलाभानां स्वान्तर्भावेनैव कर्तादिषट्कारकीभावकिमीरितम् सिद्धानां स्वभावसमवस्थानरूपं चारित्रमप्रत्यूहमित्याहुः॥१४८ ॥ अत्रोच्यतेचरणरिउणो न जोगा अत्थसमाएण सवसंवरणं । सिद्धे तंमि सहावे समवट्ठाणंति सिद्धंतो ॥ १४९॥
चरणरिपवो न योगा अर्थसमाजेन सर्वसंवरणम् । सिद्धे तस्मिन् स्वभावे समवस्थानमिति सिद्धान्तः ॥ १४९ ॥ न खलु चरणप्रतिपन्थिचारित्रमोहसहचारिण इति योगास्तत्प्रतिपन्थिनो येन तन्निरोधेन परमचारित्रोत्पत्तिर्वक्तुं शक्येत, अन्यथा दर्शनादिप्रतिपन्थिदर्शनमोहादिसहचारित्वेन दर्शनादावपि तेषां प्रतिबन्धकत्वात् तन्निरोधेन परमदर्शनाद्युत्पत्तिमपि वक्तुं खलस्य रसनोच्छृखलायेत; ननु तर्हि शैलेश्यवस्थायां सर्वसंवरः कः? न खलु तदानीन्तनं चारित्रं प्राक्तनचारित्रादतिरिच्यते इति चेदुच्यते, तदेव यथाख्यातचारित्रं प्रतिसमयमनेक कर्म निर्जरयन् चरमनिर्जराकारणतामापन्नं सर्वसंवर इत्युच्यते इति किमनुपपन्नम्, न चैवं ज्ञानमपि सर्वसंवरः स्यात्, तस्य प्रकाशव्यापार एव विश्रामात्, कर्मापनयनस्य चारित्रव्यापारत्वात् , नन्वेवं सिद्धं नः समीहितम् , चारित्रमोहक्षयजनितस्यास्य नित्यत्वात् इति चेन्न, तादृशस्याप्यस्य वीर्यविशेषरूपत्वाद्वीर्यसामान्यं प्रत्येव चान्वयव्यतिरेकाभ्यां योगाना हेतुत्वात्त-12
9000000000000000000
७८॥
Jain Education in

W
aiainelibrary.org

Page #169

0000000000000000000000000
द्विलये तद्विलयात्, न चैवं भगवतां शारीरबलचयापचयवच्चारित्रस्यापि तत्प्रसङ्गः, नामकर्मजन्यस्य शारीरबलस्य तथात्वेऽपि वीर्यस्यातथात्वात, अत एवोक्तं अनन्तवीर्यत्वे सत्यपि भगवतां शारीरबलापचय इति, नन्वेवं शारीरे बले योगानां हेतुतास्तु न तु वीर्ये इति वीर्यविशेषरूपं चारित्रं न योगजन्य इति चेन्न, सामान्यतो हेतुताग्राहकस्य प्रमाणस्य बलवत्त्वात् , अस्तु वा तथा तथाप्यौदयिकादिभाववत् क्षायिकस्यापि तस्य चरमभावनाशकसामग्र्यैव | नाशः, किमत्र कुर्मो यत्र बलवानागमः, नन्वेवं सयोगिकेवलिनां ज्ञानदर्शनचारित्ररूपरत्नत्रयसाम्राज्यात्तदानीमेव मुक्त्यवाप्तिप्रसङ्ग इति चेन्न, चरमसमयोपलक्षितज्ञानक्रिययोरेव मुक्तिहेतुत्वादनन्यगत्या तथाहेतुत्वकल्पनात्, अथवान्तक्रियाद्वारा चारित्रस्य हेतुत्वं साक्षात् दण्डस्येव घटादौ स्वजन्यभूमिद्वारा तस्याश्च तदानीमभावन्न दोषः, न चैवं चारित्रस्य चरमकारणत्वं न स्यात्, इष्टत्वात् “सवणे नाणे य” इत्यादिना व्यापारव्यापारिभावेनैव हेतुहेतुमद्भावोपदर्शनात् , परमचारित्रत्वेनैव मोक्षहेतुता, पारम्यं च न वैजात्यं, किंतु वैधर्म्यम् , स च धर्मो|ऽन्तक्रियादिरूपश्चारित्रस्यैवोपाधिरिति तमेवासौ विशेषयति नतु ज्ञानादिकमिति नातिप्रसङ्गः, अत एवोपाध्युपा| धिमतोरभेदविवक्षयान्ते क्रियापि चारित्रमित्युच्यते, एवं च योगजन्यत्वादिकं विशुद्ध्यादिकं चोपाध्यंशमादाय पर्यवस्यतीति तत्र तत्र विवक्षावशेन वैचित्र्योक्तिरपि नासङ्गतिमतीत्यपि युक्तमुत्पश्यामः, यदप्युक्तं "परमस्थैर्यरूपं चारित्रं चाञ्चल्यकारिणो योगा निरन्ध्युरिति” तदप्ययुक्तं, नखल्वात्मप्रदेशानामेकरूपेणैकत्रावस्थानरूपं स्थैर्य चारित्रमभिधीयते येन तद्योगा निरन्ध्युः, यद्बलात्कार्मणशरीरोपतप्तस्य जीवस्य प्रदेशास्तीबदहनकथ्यमानक्षीरनीरप्रदेशा इव
000000000000000000000000
Jan Eduent an inte

iainelibrary.org

Page #170

T
अध्यात्मक
॥७९॥
000000000000000000000000
सर्वतः परिभ्रमेयुः, अपि तु अविरतिरूपास्थैर्यप्रतिपन्थिनमात्मनः स्थैर्यपरिणाममेव चारित्रमाचक्ष्महे; न च तद्योगा परीक्षावृ० निरन्ध्युरपि तु मोह एव, कथं तर्हि योगानां स्थिरभावश्चारित्रं, उच्यते, अन्तर्भावितैकदेशनिवृत्तिलक्षणे सम्यक्प्रवृत्तिरूपे तत्र सुप्रणिहितानां तेषामप्रमादपर्यवसन्नत्वेनोपकारित्वात् , अथवा योऽयं स्थिरभावो मिथ्यात्वाविरतिकषाया-16 न्मूलतो निर्मूलयति, स तावद्योगानपि बन्धहेतून्मूलतो निर्मूलयति, तमशक्नुवन् तेषां स्थिरीकरणव्यापारेण तेषां स्थिरीभाव इत्युच्यते, एतेन योगपरिणामरूपत्वे चारित्रस्य स्वरूपतो निराश्रवत्वं न स्यादिति परास्तम्। योगस्यातथात्वेऽपि तत्परिणामरूपस्य तस्या(स्य)तथात्वात् , न खलु परिणामिनि काश्चनेऽविद्यमानकुण्डलत्वं तत्परिणामरूपे कुण्डलेप्यनुवर्तत इति, यदपि स्वभावे समवस्थानं चारित्रं तच्च सिद्धानां युक्तमिति केषांचिन्मतं तदयुक्तम् , यतः स्वभा-12 वभूतस्य चारित्रस्य सिद्धौ तत्र समवस्थानमात्मनः सिद्ध्येत् , तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् , अन्यथा ज्ञानदर्शनचारित्रस्वभावे समवस्थितस्याविरतसम्यग्दृष्टश्चारित्रप्रसङ्गात् , अथ सर्वसावद्यत्यागपरिणामाभिव्यङ्गयः स्वभावविशेषश्चारित्रमितिचेत्तह्यसौ स्वभावविशेषः स्थिरभावो वेति नाम्येव नो विवादो नत्वर्थे, केवलं स स्वभावः सिद्धिगतावनुवर्तते नतु स्थिरभाव इत्यवशिष्यते तत्र चास्माकं सिद्धान्तोवलम्बनं न तु भवतामिति निरालम्बने वस्तुनि कःकदा-12 ग्रहः, यच्चात्ममात्रापेक्षिणी क्रिया चारित्रमिति मतम् , तदपि न आत्मातिरिक्तहेत्वनपेक्षक्रियाया आत्मान्तर्भावितहेतुसमाजा- H ॥७९॥ धीनक्रियायावा तदर्थत्वेऽविरतस्य क्षायिकसम्यग्दृष्टश्चारित्रप्रसङ्गात् , अन्यादृशविवक्षायामुक्तपर्यवसानादितिदिग् ॥१४९॥ | यत्तु मोक्षोत्पत्तिसमयनश्वरस्य चारित्रस्य मोक्ष प्रति नैश्चयिकी कारणतान स्यादित्युक्तं तद्विपरीतमेवेति प्रदिदर्शयिषुराह
GOOD000
in Educh an in

Mininelibrary.org

Page #171

00000000000000000000000
उज्जुसुयणयमएणं सेलेसीचरमसमयभावित्ति। अंतसमओ चिय जओ हेऊ हेउस्स कजंमि ॥१५०॥
. ऋजुसूत्रनयमतेन शैलेशीचरमसमयभावी । अन्तसमय एव यतो हेतुहेतोः कार्ये ॥ १५० ॥ यत्तावदक्तं “सो उभयक्खयहेऊ सेलेसीचरमसमयभावी जो " इत्यादिवचनात् शैलेश्यवस्थाचरमसमयोत्पदिष्णुमोक्षहेतरक्षयश्चारित्राख्यो धर्मः सिद्ध्यतीति, तत्र एतद्वचनस्य ऋजुसूत्रनयानुरोधित्वात्तेन च कारणान्त्यसमयस्यैव कार्यजनकत्वस्वीकारादवस्थितचारित्रस्यैव चरमक्षणक्रोडीकृतात्मनो मोक्षहेतुत्वप्रतिपादनात्, अयं हि उत्तरकालावस्थायिनोऽतादृशस्य वा हेतोश्चरमक्षणमेव कार्यक्षममाद्रियते, न तु तस्योत्तरकालावस्थितिमप्यपेक्षत इति नावस्थितचारित्रस्याप्यक्षयत्वसिद्धिः, तस्य च क्षणस्य क्षणसन्तानाद्भेदविवक्षायां "सेसो पुण” इत्यादौ ततः प्राक्तनचारित्रस्य भेदप्रतिपादनेऽपि न दोषः, कार्योत्पत्तिसमयनश्वरस्य कार्यकालसम्बन्धो न स्यादिति तु रिक्तं वचः, कारणतौपयिकस्या निरुपचरितस्यानन्तरानन्तरिभावसम्बन्धस्याप्रत्यूहत्वाब्यवहितपूर्ववर्त्तिनां तु व्यवधानादेवानेन कारणतानभ्युपगमा-10 त्केवलं व्यावहारिकव्यवधानान्नैश्चयिक व्यवधानं सूक्ष्ममित्येव विशेषः, इदं च व्यवहारान्तर्भाविनिश्चयाभिप्रायेणोक्तम् , शुद्धनिश्चयाभिप्रायेण तु कार्यान्वयव्यतिरेकप्रतियोगिन एव कारणत्वात् कारणान्त्यसमय एव कार्योत्पत्तिः, क्रियमाणं कृतमिति वचनात् , न च क्रियमाणस्य कृतत्वे कृतकरणासमाप्तिः, द्वितीयादिक्षणेषु क्रियाया एवाभावात्तत्समाप्तेः, न च यादृशव्यापारवतां दण्डादीनां पूर्व सत्त्वं तादृशानामेव तेषां क्वचिद् घटोत्पत्त्यनन्तरमपि सत्त्वे पुनस्तदुत्पत्तिप्रसङ्गः, स्थूलतत्सत्त्वेऽपि सूक्ष्मक्रियाविगमात्, न च तथापि दीर्धेऽपि क्रियाकाले घटादिकार्यस्यादर्शनान्न
0000000000000000000000004
Jain Education
a
l
For Private 3 Personal Use Only
w.jainelibrary.org
A

Page #172

अध्यात्म
000000 GOG
यघडं मिलापामस्मत्कृतद्रव्यायवहारेण सिद्धि
GOOGSPOOOO
क्रियमाणं कृतमितिवाच्यम्, चरमसमयमात्रभाविन्याः क्रियाया अदीर्घकालभावित्वेन दीर्घकाले तदनुपलम्भेपि दोषा
परीक्षा वृ० भावात् , तर्हि मृन्मदनादिकालेऽपि घटं करोमीत्येव कथमुपलभे इति चेत्तत्र तावदात्मानमेवोपालभस्व, येन घटगता-2 भिलाषोत्कर्षवशात् स्थूलमतिः सन्नन्तरोत्पदिष्णुकायकोटिमपलपसि; उक्तं च भाष्यकृता-"पइसमयकज्जकोडीनिर-1 वेक्खो घडगयाहिलासोसि । पइसमयकजकोडि थूलमई य घडं मिलाएसित्ति ।" न च कृतस्य करणे क्रियावैफल्यं 6 क्रियां विना कृतत्वस्यैवाभावात्, क्रियाया निष्ठायामुपयोगित्वात् , इत्यधिकमस्मत्कृतद्रव्यालोकादवसेयम्, इत्थं च शै-19
लेशीचरमसमय एव चारित्राघाते मोक्षोत्पत्तिस्तदानीमुत्पद्यमानस्य तस्योत्पन्नत्वात् , व्यवहारेण सिद्धिगमनाद्यसमये |मोक्षोत्पत्त्युपगमेऽपि निश्चयेन शैलेशीचरमसमये तदभ्युपगमादत एव तेन केवलज्ञानस्यापि क्षीणमोहचरमसमय एवोत्पत्तिरभ्युपगम्यते यदागमः-"चरमे नाणावरणं पंचविहं दंसणं चउविगप्पं । पंचविहमंतरायं खवइत्ता केवली हो-19 इत्ति ।” अत्र च नयव्युत्पत्तये भाष्यमेवानुसरणीयम्, नन्वेवमपि उत्पद्यमानमुत्पन्नमितिवद्विगच्छदेव विगतमिति विगच्छतश्चारित्रस्यापि तदानीं विगतत्वात् कथमसता तेन मोक्षोत्पादः, नच तदानीं तद्विगच्छदेव नेति वाच्यम्,16 कार्मणपरिशाटरूपतद्विनाशकक्रियायास्तदानीं संपन्नत्वेन तस्य विगच्छद्रूपत्वात् , तदुक्तं "तेयाकम्माणं पुण संताणाणादिओ ण संघाओ। भवाण होज साडो सेलेसीचरमसमयंमित्ति ।" नच तद्विगममोक्षोत्पादयोरेकस्मिन्नपि समये न विरोधो यथा परभवप्रथमसमये प्राग्देहपरिशाटोत्तरदेहसङ्घातनयोः यदागमः। "जम्हा विगच्छमाणं विगयं उप्पजमाणमुप्पन्नं । तो परभवाइसमए मोक्खादाणाण न विरोहोत्तीतिवाच्यम् , उदासीनयोस्तयोरेकसमयेऽविरोधो(धे)ऽपि कार्य
900000000000000000000000
Jain Education
a
l
For Private Personal Use Only

Page #173

OOOOOOOOOGSPOOOOOOOO
कारणभावापन्नयोस्तयोरुत्पादनाशयोरेकदा विरोधात्, नच मोक्षोत्पत्त्यनन्तरमेव चारित्रनाशाभ्युपगमान्न दोष इति वाच्यम्, “तस्सोदइयाईया" इत्यादिनौदयिकादिभावनाशसमकालमेव क्षायिकभावनाशोपदेशात्, इति चेदुच्यतेविगच्छद्रूपस्यापि तस्य कुर्वद्रूपत्वेन विनाशनिष्ठेन करणनिष्ठाप्यविरुद्धा, नच विरोधः, स्याद्वादाश्रयणात् , तत्त्वं पुनर्गम्भीरस्यार्थस्य विशिष्टश्रुतविदो गम्यमिति ध्येयम् ॥१५०॥ ननु सिद्धौ चारित्राभावे चारित्रावरणकर्मणः पुनर्बन्धप्रसङ्गः, अचारित्रस्य सतो जन्तोस्तद्वन्धकत्वनियमादित्याशङ्कामपनिनीषुराहनय चरणमोहबन्धो सिद्धाणं अचरणाण संताणं। अविरइपच्चइओ सो अइप्पसंगो हवे इहरा ॥१५१॥ । न च चरणमोहबन्धः सिद्धानामचरणानां सताम् । अविरतिप्रत्ययिकः सोऽतिप्रसङ्गो भवेदितरथा ॥ १५१ ॥
न खल्वचारित्रत्वेन सिद्धानां चारित्रमोहनीयकर्मबन्धप्रसङ्गोऽविरतिप्रत्ययिकत्वात्तस्य, यत्किञ्चित्कारणमात्रेण तद्धजान्धे चारित्रमोहकर्मपुद्गलानां सिद्धावपि संसर्गसत्त्वेन तद्वन्धप्रसङ्गादविरत्यभावात्तदभावश्चावयोः समानः, एतेन सिद्धा-13
श्चारित्रमोहनीयबद्धारः, अचारित्रात्मत्वान्मिथ्यादृष्टिवदित्यपास्तम्, अप्रयोजकत्वाद्धेतोरविरतिप्रयुक्तसाध्यव्याप्युपजी|वित्वात्, अचारित्रमेवाविरतिर्नाधिकेतिचेन्न, चारित्रमोहनीयकर्मोदयजन्यत्वेनाविरतिपरिणामस्यातिरिक्तत्वात् , अचारित्रमेव तजन्यमितिचेन्न, तस्याभावरूपत्वेनाजन्यत्वात्, मास्तु जन्यत्वं तथापि तेनाविरतिप्रत्ययकर्मबन्धो निर्वाहयिष्यत इति चेन्नाविरतेः कर्मोदयजन्यत्वेनोपदेशात्, वस्तुतो हिंसादिपरिणामरूपाया अविरतेस्तत्त्यागपरिणामरूपा-16 याश्च विरतेः स्वसंवेदनेनैव वैलक्षण्यं स्फुटतरमीक्षामहे, एतेनाविरतरतिरिक्तत्वे तदभाव एव चारित्रमस्तु, तच्च सिद्धा-16
000000000000000000000000+
Jain Education
a
l

Page #174

अध्यात्म०
नामप्यवाधितमिति परास्तम्, तयोर्द्वयोः स्वतन्त्रत्वात्, अन्यथैकस्यातिरिक्तत्वेऽपरस्य तदभावरूपत्वे विनिगमनाविरहॐ प्रसङ्गात् ॥ १५१ ॥ अथ चारित्रस्य जीवलक्षणत्वात् कथं तत्परित्यागे सिद्धानां जीवलक्षणं समुज्जीवेदित्याशङ्कायामाहजं च जियलक्खणं तं उवइडं तत्थ लक्खणं लिंगं । तेण विणा सो जुज्जइ धूमेण विणा हुयासु ॥ १५२ ॥
॥ ८१ ॥
Jain Education
यच्च जीवलक्षणं तदुपदिष्टं तत्र लक्षणं लिङ्गम् । तेन विना स युज्यते धूमेन विना हुताश इव ।। १५२ ।।
" नाणं च दंसणं चेव चरितं च तवो तहा । चीरिअं उवओगो अ एयं जीयस्स लक्खणं " इत्यनेन चारित्रस्य जीवलक्षणत्वप्रतिपादनात् कथं तत्परित्यागे सिद्धानां जीवत्वम्, इत्यत्रेदमुत्तरं यदत्र लक्षणशब्दो लक्ष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या लिङ्गार्थकः, एवं च चारित्रतपसी जीवस्य लिङ्गे अभूतांन ते विनाऽपि सिद्धानां किंचित् क्षूयते, लिङ्गं विनापि ॐ लिङ्गिनः संभवात् न च नैर्लक्षण्यापत्तिः, असाधारणस्योपलक्षणस्य जागरूकत्वात्, अत एवान्तरङ्गं तलक्षणमनूद्यैव बहिलक्षणाभिधानायैतद्गाधाधिकारः, युक्तं चैतत्, अन्यथा चेष्टादीनामपि जीवलक्षणत्वेन प्रसिद्धत्वात्, तद्विरहिणां सिद्धानां नैर्लक्षण्यप्रसङ्गात्, बहिर्लक्षणमेवेदं नत्वान्तरङ्गमितिचेत्तदिदमावयोः समानं, चेष्टाया बहिस्त्वं शरीरपरिणामित्वरूपं सङ्गच्छते न तु चारित्रेऽपीतिचेन्न, बहिर्विज्ञायमानत्वस्यासार्वदिकभावत्वस्य वा बहिस्त्वस्योभयत्र तुल्यत्वात् यच्च व्यव| दानाश्रवचेष्टाप्रतिपन्थिपरिणामा एव तपश्चारित्रचेष्टा नैश्चयिक्यः सिद्धानामबाधिता एवेति कश्चित्, तदपि न, तत्त्वतस्ता| दशपरिणामानां तेष्वभावात्, तत्कर्माभावेषु तत्त्वविवक्षायामुपचारप्रसङ्गात्, न च तादृशोऽप्युपचारः प्रामाणिको, विनागमं तस्य निर्मूलत्वादिति दिग्॥ १५२ ॥ नन्वेवं सिद्धानां वस्तुतः सच्चारित्राभावे निश्चयनयेन ज्ञाने ज्ञानदर्शनचारित्राभेदवृत्ति

परीक्षा वृ०
॥ ८१ ॥
jainelibrary.org

Page #175

100000000000000000000000
तदुपचारान्यतरप्रतिसन्धानं न स्यादेकत्रैकदा विद्यमानानामेव धर्माणां कालादिभिरभेदवृत्त्युपचारान्यतराश्रयणेनैकधमप्रत्यायनमुखेन तावतां प्रत्यायनसंभवादित्याशङ्कयाहणय निच्छयस्स नाणे अभेयवित्ति कहं चरणविरहे। संतं चिय पडिवजइ फलेण जंसो असंतंपि॥१५३॥
न च निश्चयस्य ज्ञानेऽभेदवृत्तिः कथं चरणविरहे । सदेव प्रतिपद्यते फलेन यत्सोऽसदपि ॥ १५३ ।। का यद्यपि चारित्रं न तदानीं विद्यमानं तथाप्यनाश्रवलक्षणे तत्फले तदानीं विद्यमाने निश्चयेन तदभेदवृत्तिस्तदुपचारो का
वा प्रतिसन्धीयते, निश्चयेन फलवत्तयैव वस्तुनः सत्ताभ्युपगमात्, अत एव सदपि ज्ञानं विना विरतिलक्षणं फलं न ज्ञानं | असदपि वा तत्स्वमादावप्रमादिनः फलसद्भावाद्विद्यमानमेव, न चैवं वस्तुनः पुरुषविवक्षानुसारितापत्तिः, स्वरूपानुसारित्वेऽपि तस्य व्यपदेशविशेषस्य पुरुषविवक्षाधीनत्वात् , कथंचित्तदनुसारितायामपि स्याद्वादिनामदोषाच्च, एवं च चारित्रभिन्नत्वेन प्रतिसंहितस्यानाश्रवलक्षणस्य ज्ञानेऽभेदप्रतिसन्धानात् तत्र ताद्रूप्यप्रतीतिर्न विरुद्धाऽनयैव दिशा सिद्धेषु चारित्रग्राहकाणि प्रमाणानि समर्थितानि भवन्ति, नन्वेवं निश्चयतस्तेषां चारित्रं व्यवहारतस्तु नेत्यापन्नम् , तच्चास्माकमप्यभिमतं, निश्चयतस्तत्सत्त्वे व्यवहारतस्तदभावस्याकिञ्चित्करत्वात् , अन्यथा निश्चयतोऽन्तरात्मनि विद्यमानमपि परमात्मत्वं व्यवहारेण पराक्रियेत, पराक्रियेत च दुर्दिनाभिभूतस्य भास्वतो भास्वरालोकशालित्वं, उज्जीव्येत च निश्चयेन पराकृतमप्यात्मनो मूर्तत्वं स्वाभिमतमिति व्यवहारेण, तस्माद्वस्तुनः सत्तायां निश्चय एव प्रयोजको व्यवहारस्तु व्यपदेशमात्र एवेति चेन्न, उक्तदिशौपचारिकनिश्चयेन तत्सत्त्वेप्यनुपचरितनिश्चयेन तदभावान्न ह्यनुपचरित एवम्भूतस्त
000000000000000000000000
श्रवलक्षणस्य ज्ञानवान, कथंचित्तदनुसारितायामविवक्षानुसारितापत्तिः, कलं न ज्ञानं
JainEducational
For Private
Personal use only
painelibrary.org

Page #176

अध्यात्म दानी चारित्रमभ्युपगच्छति, आचरणलक्षणस्यैवंभावस्याभावात, आत्मव्यवस्थानरूपं भावा(व)चरणं तदानीमबाधितमिति
परीक्षावृक्ष चेन्न, एवम्भूतस्य प्रसिद्धव्युत्पत्त्यर्थमाश्रित्यैव प्रवृत्तेः, अन्यथा कालादिभिरभेद इति प्रतिसन्धानं विनाप्याहत्य चारि॥८२॥
त्रपदज्ञानाद्यपस्थितिप्रसंगाद्भावचरणरूपतदर्थाक्रान्तत्वात्तस्य तथाभिप्रायग्रहे ततस्तथोपस्थितिरविरुद्धैवेति चेत् तथापि चारित्रपदप्रवृत्तिनिमित्ताकान्तं ज्ञानमेव पर्यवसन्नं नन्वतिरिक्तमिति विपरीतसिद्धिः, निश्चयेनाभेदसिद्धावपि व्यवहारेण भेदः सेत्स्यत इति चेन्न, तस्य त्वया साधकत्वेनानभ्युपगमात्, तदर्थस्य तदानीमभावाच्च । एतेन शब्दसमभिरूढौ व्या
ख्यातौ, ऋजुसूत्रोऽपि शैलेशीचरमसमयविश्रान्तःसन्न तदुत्तरक्षणानां चारित्राक्रान्ततामभिधत्ते, तस्मादुपचारादभिकधीयमानमपि चारित्रं न तत्स्वभावसाधनायालं, न खलु गोत्वेनोपचरितोपि षण्ढः पयसा पात्रीं पूरयतीति दिगू,॥१५३॥ |" अथाया सामाइए आया सामाइयस्स अहे इति" सूत्रमनुस्मृत्यात्मरूपतया सिद्धेष्वपि चारित्रस्य सत्तां ये समुप-10 यन्ति ताननुशासितुमाहनवि आया चरणं चिय आया सामाइअंति वयणेणं। दवियाया भयणाए चरणायो सवथोवुत्ति॥१५॥
नाप्यात्मा चरणमेवात्मा सामायिकमिति वचनेन । द्रव्यात्मा भजनया चरणात्मा सर्वस्तोक इति ॥१५४॥ द्रव्यार्थिक हि नयमनुसृत्य गुणप्रतिपन्नात्मा चरणमित्युच्यते, तदुक्तं "जीवो गुणपडिवन्नो णयस्स दबहियस्स 10 सामइअन्ति ।" न चैतावतात्मा चारित्रमेवेत्यागतं, अष्टानामप्यात्मनामविशेषेण नियमप्रसङ्गात्, अथ द्रव्यात्मनः
OOREOGSPOGா
300000000000000000000
॥८२॥
Jain Education
anal
For Private & Personel Use Only
w.jainelibrary.org

Page #177

900000000000000000000
कषायाद्यात्मना सह भजनोपदेशान्न नियम इति चेत् तर्हि द्रव्यात्मनश्चरणात्मनापि भजनोपदेशान्न नियम इति तुल्यम्, उक्तं च प्रज्ञप्तौ द्वादशशते दशमोद्देशके-" कइविहाणं भंते आया पं गो अहविहा आया पं तं दवियाता कसायाता जोगाया उवओगाया नाणाया दंसणाया चरित्ताया वीरियाया, जस्स णं भन्ते दवियाया तस्स कसायाया जस्स कसायाया तस्स दवियाया? गो जस्स दवियाया तस्स कसाया सिय अस्थि सिय णस्थि, जस्स णं पुण कसायाया तस्स दवियाया नियमा अत्थि, जस्स णं भन्ते दवियाया तस्स जोगाया एवं जहा दवियाया य कसायाता य भणिया तहा दवियाता य जोगाता य भाणियबा, जस्स णं भन्ते दवियाया तस्स उवओगाया एवं सवत्थ पुच्छा भाणियबा, जस्स दवियाता तस्स उवओगाता नियमा अस्थि, जस्स वि उवओगाता तस्स दवियाता नियमा अस्थि, जस्स दवियाया तस्स नाणाया भयणाए, जस्स पुण नाणाया तस्स दवियाया नियमा अत्थि, जस्स दवियाया तस्स दंसणाया नियमा अत्थि, जस्स वि दंसणाया तस्स दवियाया नियमा अत्थि, जस्स दवियाया तस्स चरित्ताया भयणाए, जस्स चरित्ताया तस्स दवियाया नियमा अस्थि, एवं वीरियायाएवि, जस्स णं भन्ते कसायाया तस्स जोगाया पुच्छा ? गो? जस्स कसायाया तस्स जोगाया नियमा अत्थि, जस्स पुण जोगाया तस्स कसायाया सिय अत्थि, सिय णत्थि, एवं उवओगाताए वि समं कसायाता णेतवा, कसायाया य नाणाया य परोप्परं दो वि भइअवाओ जहा कसायाता य उवओगाता य तहा कसायाय दंसणाया य कसायाया य चरित्ताया य दो वि परोप्परं भइअबाउ, जहा कसायाया जो |गाया य तहा कसायाया य वीरियाया य भाणियबाउ। एवं “जहा कसायाताए बत्तबया भणिया तहा जोगाताए वि चरमेहि
GOGRஒருOGSPECஒரு
Jain Education inte
For Private & Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #178

अध्यात्म०
॥ ८३ ॥
Jain Education Int
भाणियबा जहा दवितायाए वत्तवया भणिया तहा उवओगाताए वि उवरिल्लेहिं णेयबा, जस्स नाणाया तस्स दंसणाया परीक्षा वृ० नियमा अत्थि, जस्स पुण दंसणाया तस्स चरित्ताया सिय अत्थि सिय णत्थि, जस्स पुण चरित्ताया तस्स नाणाया नियमा अस्थि, नाणाया य वीरियाया य दोवि परोप्परं भयणाए, जस्स दंसणाया तस्स उवरिमाओ दोवि भयणाए, जस्स पुण चरित्ताया तस्स दंसणाया नियमा अत्थि, जस्स चरित्ताया तस्स वीरियाया नियमा अत्थि जस्स पुण वीरियाया तस्स चरित्ताया सिय अत्थि सिय णत्थित्ति" अत्र जस्स दवियाया तस्स चरित्ताया भयणाएत्ति यतः सिद्धस्याविरतस्य वा द्रव्यात्मत्वे सत्यपि चारित्रात्मा नास्ति विरतानां चास्तीति भजनेति व्याख्यातम्, तथा कषायातिदेशसूत्रे चारित्राधिकारे “जस्स चरित्ताया तस्स जोगाया नियमत्ति” वाचनान्तरे पाठो दृश्यते, तत्र चारित्रस्य प्रत्युपेक्षणादिव्यापाररूपस्य विवक्षितत्वात्तस्य च योगाविनाभावित्वात्, यस्य चारित्रात्मा तस्य योगात्मा नियमादित्युच्यत इति व्याख्यातम्, नन्वेवं चारित्रशब्देन सर्वत्र तादृशमेव चारित्रं विवक्ष्यताम्, इत्थं च सिद्धानां चारित्रं निर्बाधम्, “एयासि णं भन्ते दवियायाणं कसायायाणं | जाव वीरियायाण य कतरे २ जाव विसेसाहिया वा ! गो ! सबत्थोवाउ चरित्तायाउ, नाणायाउ अनंतगुणाउ, कसाया अनंतगुणाउ, जोगायाउ विसेसाहियाउ, वीरियायाउ विसेसाहियाउ, उवओगदवियदसणायाउ तिण्णिवि तुल्ला विसेसाहिया" तथा "कोडी सहसपुहुत्तं जईण तो थोवियाउ चरणाया । नाणायाणंतगुणा पडुच्च सिद्धे य सिद्धाउ |१| हुंति क सायायाउ णंतगुणा जेण ते सरागाणं । जोगाता भणियाउ अजोगिवज्जाण तो अहिया | २ | जं सेलेसिगयाणवि लद्वीविपरियं तओ समहिआउ । उत्र ओगदवियदंसण सबजियाणं ततो अहिया । ३ । 'इत्यादावल्पबहुत्वाधिकारेऽपि व्यापार
""

H
॥ ८३ ॥
ainelibrary.org

Page #179

रूपचारित्रमुपादास्यत इति न किञ्चिद्विरोत्स्यत इतिचेन्न, तथापि चरणदानादिलब्धीनां सादिसान्तत्वप्रतिपादकागमविरोधानुद्धारात्तासामपि व्यापाररूपाणामेव ग्रहणे योगनिरोधादेव तदुपक्षये शैलेश्यामननुवृत्तिप्रसङ्गादिति प्रपञ्चितमेव प्राक् , केवलमात्मस्वरूपतया चारित्रस्य सिद्धाननुवृत्तिनिवृत्तयेऽसौ प्रयासः, स च योगात्मेव चारित्रात्मनस्तदानीमननुवर्तिष्णुताभिधानात् फलेग्रहिरिति ॥१५४॥ अथोक्तेऽर्थेऽनुकूलमाह| एत्तो च्चिय सिद्धाणं खइयंमि नाणदंसणग्गहणं । समत्तजाइगहणे बहण दोसाण संकंती ॥ १५५॥
अत एव सिद्धानां क्षायिके ज्ञानदर्शनग्रहणम् । सम्यक्त्वजातिग्रहणे बहूनां दोषाणां संक्रान्तिः ॥ १५५ ॥ क्षायिके हि भावे सिद्धानां ज्ञानदर्शनयोग्रहणमस्ति, यदि च चारित्रमपि तेषामभविष्यत्तर्हि तदप्यभ्यधाजस्यत् , न चैवं सुखमपि तेषां क्षायिक न स्यात् क्षायिकभावे तस्यासंगृहीतत्वात् । “तेसि दसणं नाणं खइए भावे "क
इत्येव वचनादिति वाच्यम् , नच क्षायिकेष्वपरिभाषितस्य तस्याग्रहणमात्रेणाभावःसंभवात् , तर्हि तदन्तर्भूतं सम्यक्त्वमप्यगृहीतमिति तदपि न स्यादिति चेन्नात्र सामान्यसूत्रे तदग्रहणेप्यन्यत्र गतस्य तस्य त्यागायोगात्, चारि
त्रमप्यत्र गृहीतमितिचेन्न, सैद्धान्तिकैस्तदग्रहणात् प्रत्युत निषेधात् , ज्ञानग्रहणेन दर्शनस्यापि ग्रहणं, दर्शजनपदं च सम्यक्त्वपरं एवमवधारणोपपत्तिरित्यपि स्यात् , तर्हि सम्यक्त्वग्रहणादेव सजातीयतया चारित्रग्रह-15
णमपि स्यात्, न स्यात् , वीर्यविशेषरूपतया तस्य वीर्येणैव सजातीयत्वात् , "जह उल्ला साडीया" इत्यादिदृष्टान्तेन प्रयत्नविशेषादेव क्षिप्रतरकर्मक्षपणप्रतिपादनात्, निर्जरां कुर्वच्च वीर्य चारित्रमेव तस्य तद्व्यापारतयैव सिद्धेः, न
000000000000000000000000
Jain Education
For Private
Personal Use Only
lainelibrary.org

Page #180

अध्यात्म० IQच निर्जरामकर्वचारित्रं नाम स्वभावपरित्यागप्रसङ्गात् , एतेन ज्ञानमिव चारित्रं मोक्षे न निष्प्रयोजनमिति पूर्वपक्षोक्ता परीक्षा व
प्रत्युक्तं, प्रकाशरूपज्ञानव्यापारस्य तदानीं सत्त्वेपि निर्जरारूपस्य चारित्रव्यापारस्याभावात् , प्रथमसमय एवैकहेलया ॥८४॥
सकलप्रकाशादुत्तरकालं ज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वमितिचेन्न, ज्ञेयाकारवैचित्र्येण तद्वैचित्र्यादत एव सिद्धेष्वपि त्रैलक्षण्यं व्यवतिष्ठते, चारित्रस्य तु न तदा कश्चिदुपयोग इति तत्त्वं, यदि च शुभपरिणामः सम्यक्त्वं शुद्धतरपरिणामश्च चारित्रमिति सम्यक्त्वजातीयमेव तदिष्यते न वीर्यजातीयं, तदा तद्वदेव तन्निरपेक्षं तत् स्यात् , इत्याह्यम् , किं च-सम्य-2 क्त्ववदेव यदि चारित्रं स्यात् तदा तद्वदेव तस्य भावतो यावदेष परिणामो न परिपततीति प्रतिज्ञा स्याद्यक्षावेशादिना श्रद्धानरूपमानसपरिणामस्येव प्रत्याख्यानरूपमानसपरिणामस्यापि परिक्षयसंभवात् अथ प्रतिज्ञेयश्रद्धानोपलक्षित सम्यक्त्वं विना स्थितिक्षयं यक्षावेशादिनापि न निवर्त्ततेऽन्यथा तन्निवृत्तौ चारित्रनिवृत्तेरावश्यकत्वात् , एवं प्रतिज्ञेय क्रियोपलक्षितं चारित्रमपि न तन्निवृत्तौ निवर्त्तते, तथा च प्रतिज्ञेययोस्तयोरसाजात्येपि तदुपलक्षितयोस्तयोस्तात्त्विकयोः साजात्यान्न दोषः इतिचेन्ननं क्रियापि न सामायिकप्रतिज्ञाविषयः,यावजीवनावधिककालन्यूनवृत्तित्वान्निरुद्ध-| योगाद्यवस्थायां तदभावात् , अपि च तात्त्विकमेव चारित्र भावश्रुतसङ्कल्पविषयः, अत एव जघन्यतस्तस्य समयमात्रं कालमानमुक्तं, भवान्त्यसमय एव तादृशसङ्कल्पसंभवात्ततः परं च तदुपरमात् , देशविरतेस्तु नानाभङ्गविकल्पकवलिततया न तथात्वमिति, एवं च भावश्रुतसङ्कल्पविषयकालनाशादेव सिद्भिगतावपि चारित्रस्य नाश इति युक्तमुत्प-16 श्यामः, एवं च यावज्जीवमेवेति सावधारणप्रतिज्ञापि व्याख्याता, जीवनविशिष्टकाल एव प्रतिज्ञा नतु तदुपलक्षिते
00000000000000000000
00:0060000000000000000
॥८४॥
Jain Education
a
l
For Private Personal Use Only
w

Page #181

0
về các thiết
इत्यत्र तत्तात्पर्यात्, यत्त्वेवकारस्यात्रान्ययोगव्यवच्छेदकतया परभवेऽविरतिमासेवयिष्यामीति विपरीतप्रतिज्ञाप्रसङ्गानिह्नवपरिकल्पितो दोषः, सोऽन्यत्रापि समानः परभवानुबन्ध्यविरतिप्रयुक्तप्रतिज्ञाभगभीरुतया क्रियमाणादवधारणादु-16 जम्भमाणेन प्रतिपन्थिना शुभाध्यवसायेन न तादृशप्रतिज्ञाप्रसङ्ग इति समाधानमपि तुल्यं ।१५५। अथ प्रकृतोपसंहारायाहअम्हंणाभिनिवेसो सिद्धाणं अचरणस्स पक्खमि।तहविभणिमोन तीरइ जंजिणमयमन्नहा काउं॥१५६॥
___ अस्माकं नाभिनिवेशः सिद्धानामचारित्रस्य पक्षे । तथापि भणामो न शक्यते यजिनमतमन्यथाकर्तुम् ॥१५६।। | स्पष्टा । एवं च सैद्धान्तिकमते समर्थिते चारित्रं कथं सिद्धानां गुणोऽभिहित इति महापूर्वपक्षं समाधातुमाहजइवि इमो सिद्धंतो इमु केसिंचि तहवि सूरीणं । सिद्धाणं चारित्तं तेसि मए तं मएभिहिअं ॥ १५७ ॥
यद्यप्ययं सिद्धान्तः इष्टं केषांचित् तथापि सूरीणाम् । सिद्धानां चारित्रं तेषां मते तन्मयाभिहितम् ।। १५७ ।। ___ यद्यप्युक्तयुक्तिभिः सिद्धानां चारित्रं नास्तीति सिद्धान्तितं तथाप्येता युक्तयो द्वीपमिव जलधिकल्लोलमालाः परावृत्य २/6 " सम्मत्तचरित्ताई साइ संतोअउवसमिओअदाणाइलद्धिपणगं चरणं पि य खाइओ भावो । १।सम्मत्तनाणदंसणसिद्धताई तु साइओणंतोत्ति ॥” भाष्यमेवानुधावन्ति, तदेव च परे सूरयो न सहन्ते, क्षायिकभावस्थ नाशानभ्युपगमाध-| दभ्यधायि मलयगिरिचरणैः "अन्ये तु दानादिलब्धिपञ्चकं चारित्रं च सिद्धस्यापीच्छन्ति, तदावरणस्य तत्राप्यभावात् ,
आवरणाभावेपि च तदसत्त्वे क्षीणमोहादिष्वपि तदसत्त्वप्रसङ्गात्, ततस्तन्मतेन चारित्रादीनां सिद्धावस्थायामपि सद्भाकावेनापर्यवसितत्वात् एकस्मिन् द्वितीयभङ्ग एव क्षायिको भावो न शेषेषु त्रिष्विति"ततश्च तन्मतोपष्टम्भेनास्माभिश्चारित्रं
000000000000000000
kế tin
Jain Education Intel
For Private & Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #182

अध्यात्म
900000000
इतिचेन्न, परभवानुवाणात, अन्यथा सम्बारविशेषस्यैवासौ कालागावमप्युभयोस्तु
॥८५॥
सिद्धगुणेषु परिगणितं साम्प्रदायिकस्य मतस्यात्यन्तावर्जनीयत्वात् , नन्विदं मतं न युक्तं, चारित्रस्य प्रतिज्ञाविषयी
परीक्षावृ० कृतकालनाशनाश्यत्वात् इतिचेन्न, परभवानुबन्ध्यविरतपरिणामादेव चारित्रनाशसम्भवेन सहभूतस्य प्रतिज्ञाविषयीकृतकालनाशस्यान्यथासिद्धत्वेन तन्नाशकत्वायोगात्, अन्यथा सम्यक्त्वप्रतिज्ञाविषयीभूतयावजीवनावधिककालनाशात् परभवे सम्यक्त्वस्याप्यनुवृत्तिर्न स्यात् , सम्यक्त्वाभिव्यञ्जकस्याचारविशेषस्यैवासौ कालः प्रतिज्ञायत इति चेत्तर्हि |चारित्राभिव्यञ्जकस्याप्याचारविशेषस्यैव कालः प्रतिज्ञायत इति तुल्यं, भावश्रुतसङ्कल्पविषयत्वमप्युभयोस्तुल्यमेव, का नन्वेवं यदि चारित्रं मोक्षगतावनुवर्तते तर्हि उपशान्तमोहे लवसप्तमादिष्वपि तदनुवृत्तिप्रसङ्ग इति चेन्न, तेषामप्रविचारतामात्रेणैवोपशान्तमोहत्वोक्तेः, तत्त्वतस्तु तेप्युदितचारित्रमोहा एवेति कथं तत्संभवः, चारित्रानुवृत्त्या मोहोदयाभाव एव तत्रापाद्यत इति चेत्तत्र भवस्वभाव एव शरणम् , अन्यथा तिरश्चामपि देशविरतिः श्रूयते न तु तेषामित्यत्र किं नियामकं ? चरणदानादिलब्धीनां तत्र किं फलमि तिचेद्भवदभिमतम् न किंचित्, न चैतावता काचन हानि|रस्ति, नहि प्रयोजनक्षतिभिया सामग्रीकार्य नार्जयति, स्वभावस्तु तासामक्षत एव, विषयोपनिपाताभावमात्रेणैव व्यतीनामजननात् , अन्यथा प्रागिव परिणामविवर्त्तानजनयन् सिद्धोऽपि नूनं निःस्वभावः स्यात्, ऋजुसूत्रनयेन प्रतिक्षणं शुद्धपरिणामान् जनयत्येवासाविति चेत्तर्हि तन्नयेनैव पूर्वपूर्वक्षणापन्नास्ता अपि उत्तरोत्तरक्षणाक्रान्तास्ता जनयन्तीति तुल्यं, प्राक्तनफलं न जनयन्तीतिचेत् प्राक्तनं फलमसावपि न जनयतीति तुल्यं, अथ चारित्रं यद्यध्यवसायरूपं तर्हि तस्योपयोगरूपत्वेन केवलिनामुपयोगत्रयापत्तिः, यदि च योगस्थैर्यरूपं तदा तद्विलयादेव तद्विलय इति चेन्नाध्यवसायरू
00000000000000000000000404
0 000000000
JainEducation
For Private 3 Personal Use Only

Page #183

S
000000000000000000000000
|पत्वेपि तस्य सम्यक्त्वस्येवोपयोगत्वेनाविवक्षणात्, वीर्यविशेषरूपत्वेऽप्यनन्तवीर्येषु सिद्धेषु तत्संभवात् , वस्तुतः सम्यक्वजातीयः परिणामविशेषश्चारित्रं नतु वीयविशेषरूपं, अन्यथा चारित्रमोहनीयप्रकृतयो वीर्यान्तरायप्रकृतित्वमासादयेयुः, नचैवं प्रयत्नरूपतां विना चारित्रस्य मोक्षजनकत्वं न स्यात्, अन्यथा तस्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्गादिति वाच्यं, लब्धिवीर्यस्य करणवीर्यमात्रव्यापारकत्वेपि कर्मक्षपणस्य चारित्रव्यापारत्वात् , क्रियारूपचारित्रान्तर्भावितप्रयत्नमादायैव मोक्षस्य पुरुषार्थत्वात्, एवं च सिद्धे सिद्धानां चारित्रे तदचारित्रप्रतिपादकानि वचनान्येकदेशमादायैव विश्राम्यन्तीति लाकिमतिप्रसक्तानुप्रसक्त्या ॥ १५७ ॥ अथैतेषां स्वभावक्रियास्वरूपमाहतेसिंसबा किरिया सहावसिद्धा पणट्टकम्माणं । छण्हपि कारगाणं एगढे जं समावेसो ॥१५८॥
तेषां सर्वा क्रिया स्वभावसिद्धा प्रणष्टकर्मणाम् । षण्णामपि कारकाणामेकार्थे यत्समावेशः ॥ १५८ ॥ तेषां सिद्धानां सर्वापि क्रिया स्वभावसिद्धा परापेक्षाविरहात्, नन्वभेदे कथं कर्तृकर्मभावः ? इतिचेन्न, अभेदेपि षण्णां कारकाणामेकत्र समावेशाद्विवक्षावशात् कारकाणि भवन्तीति न्यायात्तथाहि-ज्ञानादन्योऽप्यात्मा ज्ञप्तिक्रियायां
स्वतन्त्रः प्रयोक्तेति कर्ता, ज्ञप्तिक्रिया च तेन स्वतन्त्रण प्राप्यमाणत्वात् कर्म, न चालब्धस्य लाभः प्राप्तिरिति लब्धाया जाएव तस्याः कथं प्राप्तिरिति वाच्यम् , उत्तरोत्तरक्षणविशिष्टायास्तस्या अलब्धाया एव लाभात् , अविष्वग्भावस्यैव वा
नैश्चयिकप्राप्तिरूपत्वादेवं येन ज्ञानस्वभावेनासौ ज्ञप्तिं जनयति स एव ज्ञानस्वभावः साधकतमत्वात् करणं, यदर्थमसौ ज्ञप्तिक्रियां जनयति तदस्यैव स्वरूपं सम्प्रदानं, यतश्च ज्ञेयाकारकरम्बितस्वरूपाद्विश्लेपे उत्तरस्वरूपादानं तदपादानं,
RGEFFFFFFFFFROOGOR4
Jan Education
For Private
Personal use only
sinelibrary.org

Page #184

अध्यात्मक
परीक्षा वृ०
॥८६॥
POO POOFFERCOTEESOGO
यदेव चानयोस्ताद्रप्यं स एव सम्बन्धः, यश्च गुणरूपतापन्नस्य भाजनं द्रव्यरूपः सिद्धः स एवास्याधार इति। नन्वन्यौवं समावेशादर्शनाददृष्टकल्पनमिदमितिचेत्तत्किं आत्मानमात्मना वेत्सी(त्ती)त्यादिप्रयोग(गा)विस्मृताः,तत्र विषयत्वरूपं कर्मत्वमाश्रयत्वरूपं कर्तत्वं च नोक्तमितिचेद्विवक्षाधीने कारके का वा भाक्ताभाक्तव्यवस्था ? प्रयोगबाहुल्याबाहुल्यानुसारिणीयमितिचेत्सेयं स्वेच्छानुसारेणैव प्रमाणमिति दिग् । एवं दर्शनादिक्रियाणामपि स्वभावसिद्धत्वमु-न्नेयं, नहि तेषां काचनविभावक्रियास्ति यस्यां स्वभावो न निविशेत, तदेवं सर्वात्मना स्वभावसिद्धक्रियारूपं परमाध्यात्म सिद्धेष्वेव व्यवस्थितमिति कृतं तत्प्ररूपणेन श्रोतृणां कर्णयोः पीयूषपानपारणम् ॥१५८॥अथ प्रसङ्गतस्तेषामेव सिद्धानां भेदान्निरूपयितुमाहते पुण पनरसभेया तित्थातित्थाइसिद्धभेएणं। तत्थ य थीणं सिद्धिं ण खमइ खवणो अभिनिवेसी१५९
ते पुनः पञ्चदशभेदास्तीर्थातीर्थादिसिद्धभेदेन । तत्र च स्त्रीणां सिद्धिं न क्षमते क्षपणोऽभिविनिवेशी ॥ १५९ ॥ ते पुनः सिद्धास्तीर्थातीर्थादिभेदेन पञ्चदशविधास्तथाच प्रज्ञापनासूत्रम् "अणंतरसिद्धअसंसारसमावन्नगजीवपण्णवणा पन्नरसविहा पणत्ता तंजहा तित्थसिद्धा, अतित्थसिद्धा, तित्थगरसिद्धा, अतित्थगरसिद्धा, सयंबुद्धसिद्धा, पत्तेयबुद्धसिद्धा, बुद्धबोहियसिद्धा, इत्थीलिंगसिद्धा, पुरिसलिंगसिद्धा, णपुंसगलिंगसिद्धा, सलिंगसिद्धा, अण्णलिंगसिद्धा, गिहिलिंगसिद्धा, एगसिद्धा, अणेगसिद्धत्ति" तत्र तीर्थे चतुर्वर्णश्रमणसङ्करूपे, प्रथमगणधररूपे वा, उत्पन्ने सति ये सिद्धास्ते तीर्थसिद्धाः, अतीर्थे तीर्थाभावे सिद्धा अतीर्थसिद्धाः, तदभावश्चानुत्पादोऽन्तरा व्यवच्छेदो वा, तत्र तीर्थानुत्पादे सिद्धा
१ स्त्री.
000000000000000000000000
॥८६॥
Jain Education
!
For Private Personal Use Only

Page #185

00000000000000000000000
मरुदेव्यादयः, तीर्थव्यवच्छेदे च सिद्धाः सुविधिस्वाम्याद्यपान्तरालेषु ये जातिस्मृत्यादिना विरज्याऽपवृक्ता, ननु तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ तदभावे च कथं तरणमितिचेद्वाह्यतीर्थाभावेपि क्रोधलोभोपशमरूपाभ्यन्तरतीर्थस्य सत्त्वात् उक्तंच | "कोहंमि उ निग्गहिए दाहस्सोवसमणं हवइ तित्थं । लोहंमि उ निग्गहिए तण्हावोच्छेयणं होइत्ति।" तथा तीर्थकराःसन्तो ये सिद्धास्ते तीर्थकरसिद्धाः, सामान्यकेवलिनः सन्तो ये सिद्धास्तेऽतीर्थकरसिद्धाः, स्वयमेव बाह्यप्रत्ययमन्तरेणैव निजजातिस्मरणादिना बुद्धाःसन्तः सिद्धाःस्वयम्बुद्धसिद्धाः, तेच तीर्थकराऽतीर्थकरभेदेन द्विविधाः,अत्र चातीर्थकरैरधिकारः, प्रत्येकं बाह्यं वृषभादिकं कारणमभिसमीक्ष्य बुद्धाः सन्तः सिद्धाः प्रत्येकबुद्धसिद्धाः, स्त्रिया लिङ्ग स्त्रीलिङ्गम् , स्त्रीत्वस्योप| लक्षणमित्यर्थस्तच्च त्रिधा वेदः शरीरनिर्वृत्तिर्नेपथ्यं चेति, इह च शरीरनिवृत्त्यैवाधिकारो न वेदनेपथ्याभ्यां, तयोर्मोक्षानङ्गत्वात् , ततस्तस्मिन् लिङ्गे वर्तमानाः सन्तो ये सिद्धास्ते स्त्रीलिङ्गसिद्धाः, तथा पुंलिङ्गे पुंशरीरनिर्वृत्तिरूपे विद्यमानास्सन्तो ये सिद्धास्ते पुंल्लिङ्गसिद्धा, एवं नपुंसकलिङ्गसिद्धाः, तथा स्वलिङ्गे रजोहरणादिरूपे व्यवस्थिताः सन्तो ये सिद्धास्ते स्वलिङ्गसिद्धाः, अन्यलिङ्गे परिव्राजकादिसम्बन्धिनि सिद्धा अन्यलिङ्गसिद्धाः, गृहलिङ्गे सिद्धा गृहलि-16 ङ्गसिद्धा मरुदेवीप्रभृतयः, तथैकस्मिन् समये एकका एव सन्तः सिद्धा एकसिद्धाः, एकस्मिन्समयेऽनेके सिद्धा |अनेकसिद्धाः, तत्रैतेषु सिद्धभेदेषु स्त्रीलिङ्गसिद्धम् क्षपणको न क्षमते, यद्यपि गृहलिङ्गसिद्धादिकमपि न क्षमत एवासौ, तथापि प्रौढिवादोऽयम् ॥१५९॥ अथैतस्य मतं दूषयितुमुपन्यस्यति
१ दिगम्बरः ।
00000000000000000000000
JainEducationa l
For Private
Personal Use Only
tainelibrary.org

Page #186

अध्यात्म
॥८७॥
000000000000000000000000
तस्स मयं थीसिद्धा जे पुष्विं चेव खीणथीवेया। एवं पुरिसणपुंसा थीपज्जाएण नो सिद्धी ॥१६॥ परीक्षा वृ०
.. तस्य मतं स्त्रीसिद्धा ये पूर्वमेव क्षीणस्त्रीवेदाः । एवं पुरुषनपुंसकौ स्त्रीपर्यायेण नो सिद्धिः ॥ १६० ॥ चरणविरहेण हीणत्तणेण पावपयडीण बाहुल्ला । मणपगरिसविरहाओ सङ्घयणाभावओ चेव ॥१६१॥18
चरणविरहेण हीनत्वेन पापप्रकृतीनां बाहुल्यात् । मनःप्रकर्षविरहात् संहननाभावतश्चैव ॥ १६१ ।। इह खलु क्षपणकस्येदमभिप्रेतं " इत्थीलिङ्गसिद्धा" इतिसूत्रे लिङ्गं वेदरूपमधिकृतं नतु इत्थीए लिङ्गं इथिलिङ्गम् , | "इत्थीए उवलक्खणं ति वुत्तं भवइ, तं च तिविहं वेदो सरीरंणेवत्थं च, इह सरीरनिवत्तीए अहिगारो, न वेयनेवत्थेहिं ति" नन्द्यध्ययनचूर्युक्तं स्त्रीशरीररूपं, एवं च ये पूर्व क्षीणस्त्रीवेदाः सन्तः सिद्धास्ते स्त्रीलिङ्गसिद्धाः, एवं ये पूर्व क्षीणपुरुषवेदाः सन्तः सिद्धास्ते पुरुषलिङ्गसिद्धाः, ये च पूर्व क्षीणनपुंसकवेदाः सन्तः सिद्धास्ते नपुंसकलिङ्गसिद्धाः, अमुमेवार्थ “वीस णपुंसगवेया इत्थीवेयंमि हुंति चालीसा। पुंवेए अडयाला एगसमयंमि सिझंति ॥१॥” इत्यस्मत्सिद्धान्तोप्यनुसरति । शरीरनिवृत्तिमधिकृत्य तु पुंशरीरावस्थित एव जन्तुः सिद्ध्यति, स्त्रीशरीरेण मोक्षानवाप्तेः। यतः स्त्रीणां तावदुःशीलतया भीरुतया ह्रीनिमग्नतया चाष्टादशसहस्रशीलाङ्गपरिकलितं परमसाहससाध्यमाचेलक्यरूपमूलगुणावगुण्ठितं चारित्रमेव नोदेतीति रत्नत्रयसाम्राज्यं विना कुतो मोक्षप्राप्तिः, एवं पुरुषेभ्यो हीनत्वादपि न स्त्रीणां On८७॥ मुक्तिः, नहि हीनानामुत्कृष्टपदप्राप्तिः सम्भवति, अपि च स्त्रीत्वं तावन्महापापेन मिथ्यात्वसहायेन जन्तुनिवर्तय
१ स्त्री.।
भवर तेच लिहिला प्रतिस्त्र का विकास सहनामी सङ्गयणाभावओ ने सिद्धास्ते पुरुषकप, एवं च ये पूर्व कारणेवत्थं च, इह सरीरसत नतु इत्थीए लिङ्ग,
OOOOOOOOOOOOOOOOO OOOOOO
Jain Education in
For Private
Personel Use Only
ATMainelibrary.org

Page #187

00000000000000000000000
तीति कथम् बहुलपापप्रकृतिपराभूतानां तासां परमपुण्यप्राग्भारलभ्या परमानन्दसम्पदुदेतु, अपिच-स्त्रियस्तावत्सप्तमनरकपृथ्व्यां न गच्छन्तीत्यावयोः समानं, तच्च तासां तादृशपापपरिणामप्रकर्षविरहादेव सङ्गच्छते, एवं च तासां तादृशपुण्यपरिणामप्रकर्षोपि न संभवतीति कथं तं विना मोक्षावाप्तिः ? एवं सप्तमनरकपृथ्वीगमनायोग्यतया तासु वज्रर्षभनाराचसंहननमपि न स्वीक्रियत इति कथं तदेकसाध्या सिद्धिस्तासामिति सङ्ग्रेपः॥ १६१॥ अथैतन्निरसितुमाहतम्मिच्छं वेयखओ सरीरनिवत्तिनियमणियउत्ति । चरणविरहाइआ पुण सवे तह हेयवोऽसिद्धा॥१२॥
तन्मिथ्या वेदक्षयः शरीरनिर्वृत्तिनियमनियत इति । चरणविरहादिकाः पुनः सर्वे तव हेतवोऽसिद्धाः ।। १६२ ॥ थीलिङसिद्धा इत्यत्र यत्तावद्विपरीतव्याख्यानं दिगम्बरेण कृतं तत्किं सूत्राशातनाभयात्, स्वपरिकल्पितोत्सूत्राशातनाभयाद्वा, आद्ये सूत्राशातनाभयाद्विभ्यचूयाशातनाभयात् कुतो न बिभेति, न खलु राजानमासेवमानस्यापि महामन्त्रिणोऽपराध्यतोन तत्प्रयुक्तः पराभवोऽन्त्ये तु स्वैरमुन्मत्तकेलीविलसितप्रायं व्याख्यानमेतत्, वेदक्षयस्य शरीरनिर्वत्तिनियमनियतत्वात् तथाहि-यदि पुरुषः प्रारम्भकः तदा पूर्व नपुंसकवेदं, ततः स्त्रीवेदं, ततो हास्यादिषटुं क्षपयति, ततः पुरुषवेदं च खण्डनयं कृत्वाखण्डद्वयं युगपत् क्षपयति, तृतीयखण्डं तु संज्वलनक्रोधेप्रक्षिपति, यदि च स्त्रीप्रारम्भिका ततः प्रथमं नपुंसक एव प्रारम्भकः तदासौ प्रथमं स्त्रीवेदं, ततः पुरुषवेदं, ततः षटुं, ततो नपुंसकवेदमिति, एवं च शरीरनिर्वृत्तिनियमनियते वेदक्षये पुरुष एव सिद्ध्यति न स्त्रीत्यज्ञानविलसितमेतत्, उदीर्णस्यैव वेदस्य पूर्व क्षयस्ततोनु-पू दीर्णयोरित्येव नियम इतिचेन्न, कल्पनामात्रेण नियन्तुमशक्यत्वात् , अभिहितक्रमस्य दुरतिक्रमत्वादू, एतेन पश्चात्क्षीण
त्यत्र यत्तावद्विपरीतव्याख्यात इति । चरणविरहादिकाः पुनः स स्वतह हेयवोऽसिद्धा ॥ १६२
9000000000000000000000000
Jain Education
For Private Personal use only
hainelibrary.org

Page #188

अध्यात्म०
॥ ८८ ॥
Jain Education
स्त्रीवेदाः सन्तः सिद्धाः स्त्रीलिङ्गसिद्धा इत्यप्यपव्याख्यानं द्रष्टव्यम् अपि च स्त्रीलिङ्गसिद्धा इत्यतो नैतादृशार्थोपस्थितिरपि, अवस्थितत्वस्यैव सप्तम्यर्थत्वात्, स्त्रीलिङ्गात् सिद्धा इति पञ्चमीतत्पुरुषमर्यादया विश्लेषलाभेपि नियतविश्लेषालाभात्, नियतविश्लेषे पञ्चम्या लक्षणायामनिरूढ लक्षणाप्रसङ्गात् किंचैवं लिङ्गपदस्यैव तादृशी लक्षणास्तु तत्पुरुषस्तु प्रथमागर्भएवेत्यत्र किं विनिगमकम् एवं च " वीस णपुंसगवेया" इत्यादावपि विषमव्याख्यानं, तस्मा स्त्रीलिङ्गसिद्धा इत्यत्र चूर्णिकाकारोक्तव्याख्यानमेव न्याय्यम् । ननु स्त्रीणां मुक्तौ चरणविरहादीनि बाधकान्युक्तानि, तत्कथमिदं व्याख्यानमित्याशङ्कायामाह - " चरणविरहाइया पुणत्ति " चरणविरहादयो ये हेतवस्त्वयोपन्यस्तास्ते सर्वेऽ - सिद्धा एव, तथा चासिद्धानामेतेषां न बाधकत्वमिति भावः । १६२ । तदसिद्धिमेवोद्भावयितुं प्रथमं चरणविरहरूपं हेतुं दूषयतिणेगंतियमित्थीणं दुट्ठत्तं संजमोचिया लज्जा । तासिं चरित्तविरहे चाउब्वण्णो कहं संघो ॥ १६३ ॥ नैकान्तिकं स्त्रीणां दुष्टत्वं संयमोचिता लज्जा । तासां चारित्रविरहे चतुर्वर्णः कथं सङ्घः ॥ १६३ ॥
यत्तावदुक्तं 'दुःशीलत्वादिदोषदुष्टतया स्त्रीणां न चारित्रमिति' तदनैकान्तिकं श्रूयन्ते हि परमशीलश्रद्धादिगुणशालितया सुलसाद्या भगवतामपि प्रशस्याः, पूज्यन्ते च बहुविधगुणगरिमयोगितया भगवज्जनन्यादयः पुरन्दरप्रभृतिभिरपि, पुरुषा अपि च केचन महारम्भपरिग्रहनिरताः क्रूराशयाश्च दृश्यन्ते, न चैतावता तज्जातीयस्य न सिद्धिः ॐ सम्भवतीति प्रणिगद्यमानं हृद्यम् । एवं स्त्रीणामपि कासांचिदुःशीलत्वादिदोषदुष्टत्वेपि न तज्जातीयानां सर्वासामेव तदभावसम्भवः, स्यादेतत् स्त्रीणां तावत् स्वभावत एव मायादिप्रकर्षवत्त्वमुज्जृम्भते, न च तत्प्रकर्षे निष्कषा
160000

परीक्षा वृ०
॥ ८८ ॥
w.jainelibrary.org

Page #189

0000000000000000000000004
|यपरिणामरूपं चारित्रमुज्जीवतीति, मैवं, तस्य स्त्रीपुंसयोस्तुल्यत्वात् , श्रूयते च चरमशरीरिणामपि नारदादीनां माया| दिप्रकर्षवत्त्वं, तेषां संज्वलनी माया न चारित्रविरोधिनीतिचेत्संयतीनामपि सैव, तथा न च सर्वासां मायाप्रकर्षनियमोऽपि, स्वभावसिद्धाया अपि तस्या विपरीतपरिणामनिवर्त्तनीयत्वात् , बाहुल्येन तत्संभवादेव च पुरुषप्रधानोधर्म इति व्यवस्था । अथ सलजतया तासां चारित्रमूलमाचेलक्यं न संभवि, अप्रावृतानां च तासां तिरश्चीनामिव पुरुषैरभिभ वनीयत्वात्, “नो कप्पइ निग्गंधीए अचेलाए होन्तएत्ति” भवदागमेनापि निषिद्धमेव नाश्यमिति न तासां चारि-1 त्रसंभव इतिचेन्न, नाम्यं हि न चारित्राङ्गं लज्जारूपसंयमविघातित्वान्न च धर्मोपकरणधरणेन परिग्रहस्तस्य मूर्छारूपत्वात्, इति प्रपञ्चितं प्राक् । अपिच मूछी विनापि वस्त्रसंसर्गमात्रेण यदि परिग्रहः स्यात्तदा जिनकल्पिकस्यापि हिमत्तौ शीतसंपातनिवृत्तये धर्मार्थिना शिरसि वस्त्रे प्रक्षिप्ते तस्य परिग्रहप्रसङ्गः, तस्माद्यतनया धर्मोपकरणधारिणीनां जासंयतीनां न संयमविघातो नाम, यत्त्वनन्तजन्तुसम्पातयोनिभूततया प्राणातिपातविरतिं विना न तासां चारित्र| मिति तदसभ्यप्रलपितं, अशक्यपरिहारविराधनाया हिंसात्वायोगात्, अन्यथा जन्तुसन्तानसम्पूरिते लोके समुच्छिन्नैव प्राणिनामहिंसा, किश्च स्त्रीणां यदि चारित्रं न स्यात् तर्हि साधुः साध्वी श्रावकः श्राविका चेति चतुर्वर्णश्रमणसङ्घव्यवस्था न स्यात्, तथाच “जो पगरे दिठभत्तिं चादुवण्णस्स समणसंघस्स ” इत्यादित्वदागमविरोधः, अथाणुव्रतधारिणी श्राविकापि साध्वीत्येव व्यपदिश्यत इतिचेद, हंत तर्हि केवलसम्यक्त्वधारिण्येव श्राविकाव्यपदेशमासादयेदेवं च श्रावकेष्वपि तद्वैविध्यप्रसङ्गे पञ्चविधःसङ्कः स्यात् , अथ वेषधारिणी श्राविका साध्वीति व्यपदिश्यते, श्राव
1000000000000000000000000
श्वविधःसङ्घः स्यात, तर्हि केवलसम्यक्त्वधारदत्वदागमविरोधः, अथाण
Jain Education india
For Private
Personal Use Only
ainelibrary.org

Page #190

कस्तु तथाभूतस्तत्त्वतो यतिरेवेति चातुर्विध्यं व्यवतिष्ठत इतिचेत्, नूनं गुणं विना वेषधरणे विडम्बकचेष्टैव सा, अध्यात्म० ॐ एतेनैकोनषष्टिरेव जीवास्त्रिषष्टिः शलाकापुरुषा इति व्यपदेशवत्रिविधोपि सङ्घो विवक्षावशाच्चतुर्विधो व्यपदिश्यत ॥ ८९ ॥ इति निरस्तं, स्यादेतत्, संभवतु नाम चारित्रलेशः स्त्रीणां यद्वलादिमाः साध्वीव्यपदेशमासादयेयुः, न च मोक्षहेतुस्तत्प्रकर्षोपि तासु संभवी, मैवं, स्त्रीत्वेन समं रत्नत्रयप्रकर्षस्य विरोधासिद्धेः, तस्य शैलेश्यवस्थाचरमसमयभावित्वेनादृष्टॐ त्वात्तददर्शने च स्वभावत एव छायातपयोरिव तयोः प्रत्यक्षेण विरोधाग्रहात्, प्रत्यक्षाप्रवृत्तौ चानुमानस्याप्यवृत्तेः, ॐ आगमस्य तद्विरोधप्रतिपादकस्याश्रवणात्, प्रत्युत तदविरोधप्रतिपादकस्यैव जागरूकत्वात् अधिकमुपरिष्टाद्वक्ष्यते । ॐ अथ स्त्रीत्वसमनियता माया विना तन्निवृत्तिं न निवर्त्तत इति कथं तदनिवृत्तौ चारित्रप्रकर्ष इति चेत्तर्हि पुंस्त्वसमनियतं क्रूरत्वादिकमपि विना तन्निवृत्तिमनिवर्त्तमानं कथं चारित्रप्रकर्षे न विरुन्ध्यादिति, अस्वाभाविकत्वासार्वदिकत्वे ! | उभयत्र तुल्ये ॥ १६३ ॥ अथ हीनत्वरूपं द्वितीयं हेतुं दूषयितुमाह
तु
हीणत्तं पुण नाणं लद्धिं इडिं बलं च अहिगिच्च । णो पडिकूलमसिद्धं तिरयणसारंमि संतंमि ॥१६४॥ हीनत्वं पुनर्ज्ञानं लब्धिमृद्धिं बलं चाधिकृत्य । नो प्रतिकूलमसिद्धं त्रिरत्नसारे सति ।। १६४ ।।
न खलु स्त्रीणां ज्ञानापेक्षया पुरुषेभ्यो हीनत्वं मोक्षप्राप्तिप्रतिकूलं, माषतुषादीनां तादृशज्ञानं विनापि तत्प्राप्तिश्रवणात्, अगीतार्थानां गीतार्थपारतन्त्र्यस्यैव ज्ञानफलवत्तया ज्ञानरूपत्वात्तथाच हारिभद्रं वचः " गुरुपारतंतनाणं सद्दहणं एयसंगयं चेव । एत्तो उ चरित्तीणं मासतुसाईण निद्दिति ॥ १ ॥ " चारित्रप्रकर्षेण केवलज्ञानावाप्तेः परमभावदशायाम
Jain Education Inter
90009000
(CHO

परीक्षा वृ०
॥ ८९ ॥
nelibrary.org

Page #191

000000000000000000000000
सिद्धं च ज्ञानहीनत्वमपि, एतेन स्त्रियो न निर्वाणभाजः विशिष्टपूर्वाध्ययनानधिकारित्वादभव्यवदित्यपास्तम् , एवं लब्ध्यपेक्षया हीनत्वमपि तासां न प्रतिकूलं, वादविक्रियाचारणादिलब्धिहेतुसंयमविशेषविरहे कथं तासां तदधिकमोक्षहेतुतत्सत्त्वमिति हि परस्याशयः, सोऽयं दुराशयः,माषतुषादीनां लब्धिविशेषहेतुसंयमाभावेपि मोक्षहेतुतच्छवणात्, क्षायोपशमिकलब्धिविरहेपि क्षायिकलब्धेरप्रतिघातात्, अन्यथावधिज्ञानादिकमुपमृद्य केवलज्ञानस्याप्रादुर्भावप्रसङ्गात्, यच्च न तु लब्धीनां संयमविशेषहेतुकत्वमागमिक, कर्मोदयक्षयक्षयोपशमोपशमहेतुकतया तासां तत्रोदितत्वादित्याद्युक्तं तत्सामान्याभिप्रायेण, चक्रवर्तिबलदेववासुदेवत्वादिप्राप्तयोपि हि लब्धयो न च संयमसद्भावनिबन्धना तत्माप्तिरित्यग्रिमग्रन्थपर्यालोचनया तथालाभात्, अन्यथा कफविपुण्मलामर्शेत्यादिना लब्धीनां योगजन्यत्वप्रतिपादनानुपपत्तेः, अपिच लब्धिहीनत्वमपि तस्यामसिद्धम् , चक्रवादिलब्धिविरहेपि आमशौषध्यादीनां भूयसीनां भावात् , न च सर्वलब्धिसंपन्नत्वं कस्यापि संभवति, मुक्तिगामिनि वासुदेवत्वलब्धिहीनत्वात्, न च क्षायोपशमिकादिसकललब्धिसंपन्नत्वमप्येकस्य सम्भवति, नानाजन्तुपरिणामवैचित्र्याधीनवैचित्र्याणां तासामेकत्रासम्भवात् , एतेन कर्मक्षये क्षायोपशमिकलब्धिमात्रमुदेतीति कस्यचिन्मतमपास्तम् , क्षयजनकानामध्यवसायानां क्षयोपशमजनकरध्यवसायैरत्यन्तसाजात्यविरहात् अत एवोक्तं " उदयखयखओवसमोवसमसमुत्था बहुप्पगारा उ। एवं परिणामवसा लद्धीओ हुँति जीवाणं ति" ऋद्ध्यपेक्षयापि न तासां हीनत्वं, रत्नत्रयसाम्राज्य सत्याध्यात्मिकीमृद्धिमाश्रित्य तदसिद्धेः, बाह्य_पेक्षयाऽमहर्द्धि-12 कत्वादन्यथा तीर्थकराद्यपेक्षयाऽमहर्द्धिका गणधरादयो न सिद्धिसौधमध्यासीरन् । अथ यजातीये न परममहर्द्धिकत्वं
ஒFOGGGGGGEOGGE
Jain Education
onal
For Private & Personel Use Only
How.jainelibrary.org

Page #192

अध्यात्म०
॥ ९० ॥
Jain Education
95000665959556
च
तज्जातीयस्य न परमपदयोग्यता, नच स्त्रीजातौ तीर्थकरत्वलक्षणं परममहर्द्धिकत्वमिति न तज्जातीयानां मुक्तिरितिचेन्न, तादृशव्याप्तौ प्रमाणाभावात्, असिद्धेश्च, स्त्रीणामपि कासांचित् परमपुण्यप्रकर्षेण तीर्थकृत्त्वाविरोधाद्, ननु स्त्रीत्वबन्धस्यानन्तानुबन्धिप्रत्ययकत्वात् तीर्थकर नामकर्मबन्धकस्य प्रकृष्ट सम्यग्दर्शनप्रत्ययकत्वात् स्त्रीत्वतीर्थकृत्त्वयोर्विरोध इतिचेन्न, स्त्रीवेदं बद्धानन्तानुबन्धिप्रक्षये विशुद्धाध्यवसायेन तीर्थकर नामकर्मबन्धसम्भवादुक्तविरोधासिद्धेः, अन्यथा विना स्त्रीवेदं जिनानां तत्क्षपणानुपपत्तेः, स्त्रीवेदाविरोधेपि स्त्रीत्वं विरुद्धमितिचेन्न, ॐ स्वकारणाधीनाभ्यां स्त्रीशरीरनिर्वृत्तिस्त्रीवेदाभ्यां स्त्रीत्वस्यार्थसमाजसिद्धत्वात्, एतेन मल्लेर्भगवतः प्राग्भवे स्त्रीत्वजिननाम्नोरुभयोरर्जनं विरुद्धमिति परास्तम्, प्रबलपुण्यप्राग्भाराणां पापप्रकृतिनिस्पन्दभूतं स्त्रीत्वम् कादाचित्कमित्येव च तस्याश्चर्यभूतत्वमिति गीयते, यत्तु मल्लेर्भगवतः स्त्रीत्वे शलाकापुरुत्वव्यवहारो न स्यादिति तज्जाल्मगोष्ठीप्रलापमात्रम्, स्त्रीत्वेपि तस्य पुरुषौपयिकधर्मोपदेशादिनातिशयमहिम्ना च पुरुषत्वव्यवहाराविरोधात् अथ पुरुषानभि| वन्द्यत्वादासां चारित्रयऽमहर्द्धिकत्वमनुमीयत इतिचेन्न, असिद्धेस्तीर्थकरजननीनां जगद्वन्द्यत्वात्, शिष्याणामप्याचार्यानभिवन्द्यत्वेन व्यभिचाराच्च, साध्वीनां साधुमात्रानभिवन्द्यतया चारित्रहानिरनुमीयत इतिचेन्न, शैक्षे व्यभिचारात्, व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावाच्च बलापेक्षयापि हीनत्वमप्रयोजकम्, अन्यथा स्त्रीभ्योऽपि हीनबलाः पवादयः पुरुषा रत्न- 5 त्रयसाम्राज्ये सत्यपि न मुच्येरन्, हीनबलानां विशिष्टचर्यारूपं चारित्रमेव न स्यादितिचेन्न, यथाशक्त्याचरणरूपस्य () चारित्रस्य तेषामप्यविरोधात्, जिनकल्पादिविशिष्टसामर्थ्यविरहेऽपि सिद्धेः प्रतिपादनादाह च "वादविकुर्वणत्वा
॥ ९० ॥
900000
परीक्षा वृ०

jainelibrary.org

Page #193

000000000000000000000
दिलब्धिविरहे श्रुते कनीयसि च । जिनकल्पमनःपर्ययविरहेऽपि न सिद्धिविरहोऽस्तीति " ननु नेदं युक्तं तथाविधशक्तिविरहे चारित्रस्यानादरणीयत्वादिति चेन्नन्वेवं जिनकल्पिकोऽपि क्षीणजङ्घाबलः सन् विराद्धचारित्रः स्यात्, शक्तिमनतिक्रम्य यतनया न तस्य चारित्रविराधनेतिचेत् तदिदमन्यत्रापि तुल्यं, तथा चागमः "जयणाइ वट्टियवं नहु जयणा भंजए अंगति " अपिच सर्वासां स्त्रीणां हीनबलत्वमप्यसिद्धं, मल्लिप्रभृतीनामनन्तबलत्वात् , दृश्यते च साम्प्रतीनानामपि तपोव्यापारादौ प्रायः पुरुषापेक्षयापि प्रकृष्टत्वमित्यनैकान्त(न्तिक)मेतत्, एतेनानुपस्थाप्यतापाराश्चितकानुपदेशेन हीनबलत्वं तासामित्यपि निरस्तम् , योग्यतामपेक्ष्यैव हि शास्त्रे विचित्रविशुद्धयुपदेशात् उक्तं च " संवरनिर्ज|ररूपो बहुप्रकारस्तपोविधिः शास्त्रे । योगचिकित्साविधिरिव कस्यापि कथञ्चिदुपकारीति ।" यत्तु 'हीनत्वादित्यस्य | शुषिरपूरणायां पुरुषापेक्षयाऽवगाहनाहीनत्वादित्यर्थ इति' तदुन्मत्ताध्यात्मिकप्रलपितम् ; रत्नत्रयसाम्राज्ये सिद्धेऽवगा-2 हनाहीनत्वस्याकिञ्चित्करत्वात् , स्वशरीरापेक्षया सर्वत्रावगाहनावैषम्याभावाच्च, अन्यथा स्थूलकृशादिशरीरभेदेन तब्धवस्थाविप्लवप्रसङ्गात् । एतेन संस्थानहीनत्वादित्यादिकमप्यपास्तम्, अनित्थंस्थे निष्ठसंस्थाने सर्वसंस्थानसमावेशात् , एतेन यदुक्तं प्रभाचन्द्रेण “ स्त्रीणां न मोक्षः पुरुषेभ्यो हीनत्वात् नपुंसकादिवदिति” तदपास्तं द्रष्टव्यम्, सामा-10 न्येन स्त्रीणां पक्षत्वेऽशतः सिद्धसाधनाद्देव्यादीनां मोक्षानभ्युपगमात्, विवादास्पदीभूतानां च तासां पक्षत्वे तद्विशेषणानुपादाने पक्षस्य न्यूनत्वात् , प्रकरणादेव तल्लाभे पक्षस्याप्यनुपादानप्रसङ्गादित्याचार्याः। ननु श्रुतिप्राप्तेऽर्थे प्रकरणादीनामनवकाशात् श्रुतिप्राप्तस्य पक्षस्य न प्रकरणापेक्षा, अपित्वतथाभूतस्य विशेषणस्यैव तदपेक्षेतिचेन्न,"श्रुतिलिङ्गवाक्य
Latest nhanh đến mức
१६ JainEducation inted
For Private
Personal Use Only

Page #194

अध्यात्म
परीक्षावृ०
प्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यम्" इत्यत्र श्रुतिद्वितीयेत्यादिना द्वितीयारूपाया एव श्रुतेर्ग्रहणात् , | अस्तु वा पदमेव श्रुतिः तथापि पक्षस्येव विशेषणस्यापि श्रुत्याऽग्रहणे न्यूनत्वमेव, वस्तुतो विवादापन्नत्वमपि मोक्ष
सामग्रीसमवहितत्वपर्यवसन्नमेवेतरस्य दुर्वचत्वात्, तथा च प्रतिज्ञाया एव बलवत्प्रमाणेन बाधः, नहि मोक्षसामग्री| समवहिता न मोक्षभाज इति न विरोधपद्धतिपराहतम् । अपिच स्त्रीणां मोक्षो नपुंसकेभ्योऽधिकत्वात् पुरुषवदिति | सत्प्रतिपक्षोपि, एतेन न्यूनत्वं पुरुषदोषो नतु वस्तुदोषः, नचैतावतैव वादिपराजयात् कथापर्यवसानं, तत्त्वनिर्णिनीपायामदोषादित्युक्तावपि न क्षतिः॥ १६४ ॥ अथ पापप्रकृतिबाहुल्यहेतुं दूषयितुमाहपावाणं पयडीणं थीनिवत्तीइ बंधजणणीणं । सम्मत्तेणेव खए णो तासिं पावबहुलत्तं ॥ १६५॥
पापानां प्रकृतीनां स्त्रीनिर्वृत्तेर्बन्धजननीनाम् । सम्यक्त्वेनैव क्षये नो तासां पापबहुलत्वम् ॥ १६५ ।। __ यत्तावदुक्तं "मिथ्यात्वसहायेन महापापेन स्त्रीत्वस्य निवर्त्तनान्न स्त्रीशरीरवर्त्तिन आत्मनो मुक्तिरिति " तदयुक्तं, सम्य1 क्त्वप्रतिपत्त्यैव मिथ्यात्वादीनां क्षयादिसम्भवात् , आस्त्रीशरीरं तदनुवृत्तौ तस्याः सम्यक्त्वादेरप्यलाभप्रसङ्गात् ,
उक्तं च योगशास्त्रवृत्तौ-ननु महापापेन मिथ्यात्वसहायेन स्त्रीत्वमयते, नहि सम्यग्दृष्टिः स्त्रीत्वं कदाचिद् बनातीति कथं स्त्रीशरीरवर्तिन आत्मनो मुक्तिः स्यात्, मैवं, सम्यक्त्वप्रतिपत्तिकाल एवान्तःकोटिस्थितिकानां सर्वकर्मणां भावेन मिथ्यात्वमोहनीयादीनां क्षयादिसम्भवादिति ननु तथापि मा भूत्तासां सम्यग्दर्शनमहिना मिथ्यात्वादिक तथापि स्त्रीत्वसमर्जितः कामातिरेक एव मुक्तिप्रतिपन्थी, एवं च स्त्रियो न मुक्तिभाजः पुरुषापेक्षया तीव्रकामत्वात्
EFFFFFFFFFFFFFFFFFC
COCCC00000000000®®®®OE
॥९१॥
Jain Education Intel
For Private Personel Use Only
W
inelibrary.org

Page #195

Jain Education
नपुंसकवत् इत्यनुमानमिति चेन्न, तीव्रस्यापि कामस्य श्रुताध्ययनादिप्रसूतविपरीत परिणामनिवर्त्तनीयत्वात्, नहि काममनिरुध्य पुरुषा अपि मुच्यन्ते, एवं च पूर्वानुमाने स्त्रियो मोक्षभाजः नपुंसकेभ्यो हीनकामत्वात् पुरुषवत् इति सत्प्रतिपक्षोऽपि, नन्वेवं नपुंसकानामपि कुतो न मुक्तिस्तेषामपि तीव्रतरकामस्य विपरीतपरिणामनिवर्त्तनीयत्वात्, स्त्रीपुरुषशरीरयोरेव मोक्षहेतुत्वान्नपुंसकस्य स्वभावादेव न मोक्ष इति चेत्तर्हि लाघवात्पुंशरीरत्वेनैव मोक्षहेतुतास्तु, स्त्रीनपुंसकयोस्तु स्वभावादेव न मोक्षः, आगमसिद्धः स्त्रीणां मोक्षो नतु नपुंसकस्येति चेत्सोऽयमागमो विवादग्रस्तः, अक्कीबशरीरत्वेनैव मोक्षहेतुतास्त्विति चेन्न, पुंशरीरत्वापेक्षयाऽक्की बशरीरत्वस्य गुरुत्वात्, अत्रोच्यते - जातिनपुंस कस्य तावत्सम्यक्त्वाद्यभावादेव न मोक्षः, स्त्रीणां तु तत्साम्राज्यात्तदविरोधः, एवं च प्रमाणबलाद्गुरुणाप्यक्लीवशरीरत्वेनैव हेतुता, येन रूपेण रत्नत्रयप्राप्तिहेतुता तेन रूपेण मोक्षहेतुत्वात्, अन्यथा स्त्रीक्लीवयोः स्वभावसाम्ये स्त्रियाः क्लीबस्येव सम्यग्दर्शनादिकमपि न स्यात् स्यादेतत्-नपुंसकानाऽनपुंसक शरीरनिर्वृत्तेरन्तानुबन्धिभिरनुवर्त्तितव्यम्, | स्त्रीणां त्वास्त्रीशरीरनिर्वृत्तेः प्रत्याख्यानावरणैरनुवर्त्तिष्यत इति क्लीबस्य न सम्यग्दर्शनं, स्त्रीणां तु न चारित्रमेवेति चेन्न, स्त्रीत्वक्लीबत्वबन्धकत्वसाम्येन द्वयोरप्यविशेषेणानन्तानुबन्ध्यनुवृत्तिप्रसङ्गात् स्त्रियास्तत्क्षयादिसामग्र्यां च कषायान्तरक्षयादिसामग्र्या अप्यबाधात्, नपुंसकस्य कुतो न तादृशसामग्रीतिचेत्तत्र स्वभाव एव शरणम् ; ॐ नपुंसकत्वबन्धकालीनानामनन्तानुबन्ध्यादीनां निकाचनादिति दिग् ॥ १६५ ॥ अथ मनःप्रकर्षविरहसंहननविरहहेतुं दूषयति

900000
Hww.jainelibrary.org

Page #196

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
॥९२॥
0000000000000000000000
णय तामिणविरियं असुहं वसुहं विणेव उकिटं। तारिसणियमाभावा तेण हओचरमहेऊवि॥१६॥
नच तासां मनोवीर्यमशुभं च शुभमपि नैवोत्कृष्टम् । तादृशनियमाभावात् तेन हतश्चरमहेतुरपि ॥ १६६ ॥ यत्तावदुक्तं “ स्त्रीणां सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यमनोवीर्यपरिणत्यभावात् मोक्षगमनहेतुमनोवीर्यपरिणतेरप्यभाव इति" तदयुक्तं, नहि यत्र यत्र मोक्षगमनयोग्यता तत्र तत्र सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यतेति व्याधिरस्ति, यद्बलेन व्यापकाभावाचाप्याभावः सिद्ध्येत् , प्रसन्नचन्द्रादिषु तदुभयसहचारो दृष्ट इति चेन्न, सहचारदर्शनमात्रेण व्याप्तेरग्रहात्, तादृशाशुभमनोवीर्यपरिणतिविरहिणि चरमशरीरिणि व्यभिचारात्; एतेन यत्र सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यताविरहस्तत्र मुक्तिगमनयोग्यताविरह इत्यभावमुखेन व्याप्तिरपि परास्ता; उत्कृष्टाशुभमनोवीर्यपरिणतिविरहेपि उत्कृटशुभमनोवीर्यपरिणतिसम्भवादन्यथा विपरीतनियमप्रसङ्गे मुक्तिगमनायोग्यानामभव्यानामपि सप्तमनरकपृथ्वीगमनं १ न स्यात्। अपि च-नाधोगतिविषये मनोवीर्यपरिणतिवैषम्यदर्शनादूर्ध्वगतावपि तद्वैषम्यम्, यतो भुजपरिसर्पाः पक्षिणश्चतुष्पदा उरगाश्चाधोगतावुत्कर्षतो यथाक्रम द्वितीयां तृतीयां चतुर्थी पञ्चमी च पृथ्वीं गच्छन्ति, ऊर्ध्व तु सर्वेप्युत्कर्षतः सहस्रारं यावदेवेति; स्यादेतत, तेषामू धोगतिवैषम्यं भवस्वाभाव्यादेव, स्त्रीणां तु न तथा, नरभवेन सप्तनरकपृथिव्यामपि गमनसम्भवात् इतिचेत्तथापि स्त्रीपर्यायस्यैवायं स्वभावो यत्सप्तमनरकपृथ्व्यां ता न गच्छन्तीति; मोक्षेऽपि ता न गच्छन्तीति कुतो नासां स्वभाव इतिचेत् तत्कारणसाम्राज्ये तादृशस्वाभाव्याकल्पनात्, तर्हि सप्तमनरक, पृथिवीगमनाभावोऽपि तासां कारणाभावमन्वेषयतीतिचेत्तर्हि भुजपरिसादीनामपि द्वितीयादिनरकपृथिवीगमनाभाव
उत्कृष्टाशुभमनोरक
0000000000000000000000
नयमप्रसङ्गे मुक्ति
विषये म
॥ ९२॥
Jain Educati
o nal
For Private
Personal Use Only

Page #197

SOOOOOOOORSOCCCSFOOOOO
कारणाभावमन्वेषयतीति तुल्यम् , तस्मान्न शुभगत्यर्जनसामोत्कर्षोऽशुभगत्यर्जनसामोत्कर्ष व्यामोति, अथोर्ध्वगतिपरमोत्कर्ष एवाधोगतिपरमोत्कर्षव्याप्यस्तेनान्तरालिकवैषम्यदर्शनेपि न क्षतिरिति चेन्न, तस्यापि नियमस्य दूषितत्वात् एतेन-स्त्रीणां न ज्ञानादि परमप्रकर्षत्वात् सप्तमनरकपृथ्वीगमनापुण्यपरमप्रकर्षवत्, इत्यपि निरस्तम्। स्त्रियो ज्ञानादिपरमप्रकर्षाभाववत्यः परमप्रकर्षवादित्यर्थे हि किं केन सङ्गतम्, ज्ञानादिपरमप्रकर्षों न स्त्रीवृत्तिः परमप्रकर्षत्वात् इत्यर्थे तु षष्ठयाः सप्तम्यर्थे लक्षणापत्तिः, साम्प्रदायिकसप्तम्यनुपादानस्यान्याय्यत्वम्, मोहनीयस्थितिपरमप्रकर्षे स्त्रीवेदपरमप्रकर्षे व्यभिचारश्च, सप्तमनरकपृथ्वीगमनापुण्यजातीयपरमप्रकर्षत्वस्य हेत्वर्थत्वे पक्षावृत्तित्वम् ज्ञानादेरपुण्यजातीयत्वाभावात्, आत्मपरिणामत्वजात्या तज्जातीयत्वस्य स्त्रीवेदपरिणामादिसाधारणत्वेनानैकान्तिकत्वात् , स्त्रीणां न ज्ञानादिपरमप्रकर्षः गुणप्रकर्षत्वात् , इत्यत्र व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावः, ज्ञानादिप्रकर्षः स्त्रीवृत्तिनपुंसकावृत्तिर्गुणप्रकर्षत्वात् सम्यग्दर्शनप्रकर्षवत् इत्येतेन बाधश्च । किंच छाास्थ्यकालावच्छेदेन ज्ञानादिप्रकर्षस्य । स्त्रीवृत्तित्वाभावे साध्ये श्रुतज्ञानप्रकर्षमादाय पक्षकदेशे सिद्धसाधनम्, कैवल्यकालावच्छेदेन तत्साधने च वदतो व्याघातः, अथ चारित्रप्रकर्षो न स्त्रीवृत्तिर्गुणप्रकर्षत्वात् श्रुतज्ञानपरमप्रकर्षवत् इतिचेन्न, सम्यग्दर्शनप्रकर्षण व्यभिचारादू, ज्ञानप्रकर्ष विनापि चारित्रप्रकर्षस्य माषतुषादौ सिद्धत्वेनाप्रयोजकत्वाच्च । एवं चैतद्धेतुनिरासे संहननाभावहेतुरपि परास्तो वेदितव्यो, यतः स्त्रीणां वज्रर्षभसंहननाभावः किमागमनिषिद्धत्वात् साध्यते ? सप्तमनरक-15 पृथ्वीगमनायोग्यत्वाद्वानुमीयते? नाद्यः निषेधकागमाश्रवणात्, न द्वितीयः सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यत्वस्य वज्र
000000000000000000000000
Join Education

Mr.jainelibrary.org

Page #198

परीक्षावृ०
अध्यात्म र्षभनाराचसंहननपर्यवसितत्वेनात्माश्रयात्; अथ सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यत्वाभावेन विशिष्टमनोवीर्यपरिणत्यभा
वोऽनुमीयते, तेन च वज्रर्षभनाराचसंहननाभाव इति चेत्तत्रापि योग्यता यदि वज्रर्षभनाराचसंहननरूपा तदान्यो
न्याश्रयः, यदि च मनःपरिणतिविशेषरूपा तदा तदभावेन तदभावसाधने आत्माश्रयः, तादृशाशुभमनोवीर्यपरिकिणतिं विनापि वज्रर्षभनाराचसंहननस्य चरमशरीरिणां सम्भवेन व्यभिचारश्च; नच सप्तमनरकपृथ्वीगमनयोग्यत्वा
भावनोत्कृष्टाशुभमनोवीर्यजातीयवीर्याभावोऽनुमीयते, तेन च वज्रर्षभनाराचसंहननाभावोऽनुमास्यते इति(चेन्न),योग्यताया दुर्वचत्वादुक्तान्तर्भावे चोक्तदोषात्, एवं चक्रकानवस्थादिदूषणकदम्बकमुद्भावनीयम् । ___ एवं व्यवस्थिते स्त्रीनिर्वाणसाधनायानुमानमाहुः-मनुष्यस्त्रीजातिः कयाचिव्यक्त्या मुक्त्यविकलकारणवत्या तद्वती प्रव्रज्याधिकारित्वात् पुरुषवत्, न चैतदसिद्धम्। “गुविणी बालवुड्डाय पवावेउंण कप्पइ" इति सिद्धान्तेन तासां तदधिकारित्वप्रतिपादनात् , विशेषप्रतिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञानान्तरीयकत्वादिति । ननु प्रव्रज्याधिकारस्य पारम्पर्येण मोक्षहेतुतयैवनिर्वाहः, न चैवमल्पायाससाध्ये तद्धेतुदेशविरत्यादावेव प्रवृत्तिः सङ्गच्छेत, नतु बह्वायाससाध्यसर्वविरताविति वाच्यम्, देशविरत्यादेर्भूयोभवघटितपारम्पर्येण मोक्षहेतुत्वेऽपि चारित्रस्यैवाल्पभवघटितपारम्पर्येण मोक्षहेतुत्वात्तादृशपारम्पर्येण मोक्षार्थितया तत्र प्रवृत्तेर्युक्तत्वात्कथमन्यथा दुष्षमाकालवर्तिनो मुमुक्षवस्तत्र प्रवर्तिष्यन्त इतिचेन्न,विना कारणवैकल्यम|धिकारिणः सामान्यतो मुमुक्षामात्रेणैव प्रवृत्तेः, अन्यथा विपरीतशङ्कया प्रवृत्तिप्रतिबन्धः । किंचैवं देशविरतानामिव |संयतीनां पारम्पर्येणैव मोक्षाधिकारित्वमभिधानीयं स्यात्, अन्यथाऽधिकारिणः सर्वदा सामग्रीवैकल्येऽनधिकारित्वं
0000000000000000000000०६
000000000000000
Jan Education in
For Private Personal use only
R
ainelibrary.org

Page #199

तह इत्थित्तं ण य पुण्णकलालाना केवलिनां भवेत् । निर्विवादम् , एवं चात्रिखानेपथ्यस्य वा
OOGRESOOGSPOOOOOO
स्यात्तस्मान्न किंचिदतत्, एवं मनुष्यस्त्री काचिन्निवात्यविकलतत्कारणत्वात् पुरुषवत् इत्यप्याहुः ॥१६६॥ एवमाचायनिराकृतोऽपि क्षपणको दण्डेन ताडितोऽपि बुभुक्षितो बलीर्वद्द इव पुनर्मुखं प्रक्षिपतिकीवस्स कप्पिअस्सिव इथिए कप्पिआई सिद्धी वि।ण विणा विसिहचरियं तासिं तु विसिट्टकम्मखओ॥
क्लीबस्य कल्पितस्येव स्त्रिया: कल्पितायाः सिद्धिरपि । न विना विशिष्टचयो तासां तु विशिष्टकर्मक्षयः॥१६७ ॥ पावं तह इत्थित्तं णय पुण्णफलाण केवलीण हवे । परमासुइभूयाणं ण य परमोरालिओ देहो ॥१६॥
पापं तथा स्त्रीत्वं नच पुण्यफलानां केवलिनां भवेत् । परमाशुचिभूतानां नच परमौदारिको देहः ॥ १६८॥ - ननु जातिनपुंसकस्य तावन्न मोक्षः अपि तु कृत्रिमस्येति निर्विवादम्, एवं चाकृत्रिमायाः स्त्रियोपि न मोक्षोऽपि तु गृहीतश्रामणस्य पुंस एव केनचिद्विद्याधरादिना विद्यामहिन्ना कृतस्त्रीशरीरस्य धृतस्त्रीनेपथ्यस्य वा सतः कृत्रिमस्त्रीकृतस्य स्यात्कदाचित् मोक्षः, ननु जातिनपुंसकस्य सम्यग्दर्शनादिकारणवैकल्यान्न मुक्तिः, स्त्रियास्तु तदसम्भवात् सम्भवत्येव मुक्तिरित्युपदर्शितमेवेतिचेन्न; न खलु ज्ञानादित्रयमाहत्यैव मुक्तिजनकमपि तु केवलज्ञानादिप्रतिपन्थिविचित्रकर्मक्षयद्वारा, स्त्रियाश्च वेदमोहनीयादिक कर्म पुरुषेभ्यः प्रबलमिति निर्विवादम् , प्रबलं च कर्म प्रबलेनैवानुष्ठानेन क्षीयते, अन्यथा स्थविरकल्पेनैव मोक्षसिद्धौ विपुलनिर्जरार्थिनो जिनकल्पादिकं न प्रतिपद्येरन् , एवं च पुरुपापेक्षया प्रबलकर्मणां स्त्रीणां पुरुषेभ्यो विशिष्टमेव चारित्रं तत्क्षपणक्षम स्यात्, नच तथा श्रूयते "जिनकप्पिया इत्थी ण हवई" इत्यादिना स्त्रीणां जिनकल्पादिनिषेधात्, किन्तु तेभ्यो हीनमेव, तथाच तासां हीनेन चारित्रेण कथं
DOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO
१
For Private Personal Use Only
en duen

Page #200

अध्यात्म
॥९४॥
00000000000000000000000
प्रबलकर्मक्षपणम् , कथं च तदक्षये प्रतिपन्थिनि जाग्रति केवलज्ञानादिप्रादुर्भावः, कथं च तदप्रादुर्भावे परमानन्द-| परीक्षावृ० सुखसंवेदनमिति । नन्वेवं तादृशकर्मक्षपणार्थितया तासां चारित्रेऽपि प्रवृत्तिर्न स्यादिति चेन्न, सामान्यतश्चारित्रप्रत्ययिकनिर्जरार्थितयैव चारित्रे प्रवृत्तेविशेषस्य संशयग्रस्ततया प्रवृत्त्युनुपयोगित्वात् ,स्यादेतत् , बाह्यक्रियाया हीनत्वेऽपि भावप्राबल्यादेव प्रबलकर्मक्षयः स्यादिति,मैवम् , विना क्रियाप्राबल्यं भावप्राबल्यस्यैवासम्भवादन्यथा जिनकल्पादिकं विनैव | | जिनकल्पादिजन्यनिर्जराजनकभावप्राबल्यसम्भावनया जिनकल्पादिप्रतिपित्सवोऽपि जिनकल्पादावुदासीरन् , ननु तथा
पि यथावत्प्रयतमानस्य साधोः क्रोधादिनोत्तरगुणवैकल्येऽपि यथा न मुनिगुणराहित्यम् ,तथा स्त्रीवेदप्राबल्येपि स्त्रीणां न |चारित्रहानिरिति, मैवं, योगस्थैर्यरूपस्यापि चारित्रस्य क्रोधादिनाऽप्रतिघातेऽपि ब्रह्मचर्यैकजीवितस्य तस्य स्त्रीवे-19 दोदयजनितकामातिरेकेण प्रतिघातात्, विरोधिप्रचयस्याल्पीयसः प्रतिबन्धे सामर्थ्यात्, तस्मात् स्त्रीक्लीबयोरुभयोरपि किंचिन्मुक्तिकारणवैकल्ये समाने कल्पितयोरेव तयोर्मुक्तिर्न त्वकल्पितयोः, स्वभावतस्तु पुरुषस्यैव मुक्तियोग्यत्व-16 मिति युक्तमाभाति, तथा पुण्यसुरतरोः फलभूतं कैवल्यमासादयतां केवलिनां पापनिष्पन्दभूतं स्त्रीत्वं न सम्भवति, अन्यथा तीर्थङ्करादयोऽपि स्त्रीत्वमासादयेयुः, अथ स्त्रीशरीरं न पापं, स्त्रीवेदादेस्तु पापरूपस्य कैवल्यप्राप्तेः प्रागेवोपक्षेपात् नेयमुपालम्भसम्भावनेति चेन्न, न खलु पापप्रकृतिजन्यत्वेन पापत्वम् , पुण्यप्रकृतिजन्यत्वेन वा पुण्यत्वम् व्यव-13 स्थितम्, पापप्रकृतिजन्यस्यापि रागस्य शुभाशुभाङ्गतया द्वैविध्यव्यवस्थितेः, अपितु पापत्वं प्रतिकूलवेदनीयतया पुण्यत्वं चानुकूलवेदनीयतया, ततश्च स्त्रीत्वं जगद्गर्हणीयमिति प्रतिकूलवेदनीयतया पापमेव क्लीबत्ववद्, यद्यप्येवं कुष्ठिप्रभृतीनां |
ஒOOOGROOOOOOOOOOOOOOO
Jan Education intem
For Private Personal Use Only

Page #201

Jain Education
0000
|| वेदनाभिभूततया प्रतिकूलवेदनीयतया नरायुरपि पापत्वमास्कन्देद्, न चैवमस्ति, नरतिर्यक्सुरायुषां पुण्यप्रकृतित्वेन प्रतिपादनात्, तथापि निश्चयतस्तद्दशायां तथात्वे यत्सामान्याक्रान्तस्य सर्वस्य प्रतिकूलवेदनीयत्वम् तत्सामान्याक्रान्तस्यैव व्यवहारनयः पापत्वमनुमन्यते, यथा नरकायुषो न त्वन्यस्येति सर्वमवदातम् तथा परमाशुचिभूतानां स्त्रीणां परमपावित्र्यपात्रपरमौदा रिकशरीरं न सम्भवेद्, न च परमौदारिकशरीरहीनाः केवलिनः सम्भवेयुरिति न स्त्रीणां मुक्तिः ॥ १६८ ॥ अत्रोच्यते - एयमजुत्तं जम्हा विचित्तभावा विचित्तकम्मखओ । ण य इत्थित्तं पावं जिणाण पाएण णत्थित्ति ॥ १६९॥ एतदयुक्तं यस्माद्विचित्रभावाद्विचित्रकर्मक्षयः । नच स्त्रीत्वं पापं जिनानां प्रायेण नास्तीति ।। १६९ ।।
यत्तावदुक्तं 'स्त्रीणां पुरुषापेक्षया प्रबलकर्मत्वान्न तेभ्यो हीनेन चारित्रेण तासां कर्मक्षय इति' तदसत्, तेभ्यः प्रबलकर्मत्वस्यैव स्त्रीणामसिद्धेः, स्त्रीवेदस्य पुंवेदापेक्षया प्राबल्येपि तस्य पुरुषेष्वप्यबाधितत्वाद्, नैरन्तर्येण प्रज्वलनस्य चानियतत्वात् कविवत् (?) स्त्रीत्वसमनियतानां दोषाणां प्राबल्येपि क्वचित्पुंस्त्वसमनियतानां दोषाणां अपि प्राबल्यात्, अस्तु वा पुरुषापेक्षया प्रबलकर्मत्वं स्त्रीणाम्, “तुष्यतु दुर्जन" इति न्यायात्, तथापि तासां भाववैचित्र्यादेव विचि त्रकर्मक्षयः; अध्यवसायवैचित्र्यादेव निर्जरावैचित्र्यप्रतिपादनात्, अन्यथा सर्वेषां चारित्रिणां समनिर्जरत्वप्रसङ्गात्, नन्वेवमन्यथैव भाववैचित्र्य सम्भावनया जिनकल्पिकादीनां जिनकल्पादौ प्रवृत्तिर्न स्यादित्युक्तं किं विस्मृतमिति चेन्न विस्मृतं त्वयैव प्रत्युतायुक्तमुक्तं, शक्त्यनिगूहनेन संयमवीर्योल्लास एव हि चारित्रं परिपूर्यते, जिनकल्पिकादीनां च स्थविरकल्पापेक्षया विशिष्टमार्गे जिनकल्पे शक्तानां विपरीतशङ्कया तत्र शक्तिनिगूहने चारित्रमेव हीयेत, कुत

H
jainelibrary.org

Page #202

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
000000000000000000000000
स्तरां तदतिरेकाधीनभाववैचित्र्यप्राप्तिसम्भावना, स्त्रीणां तु विशिष्टमार्गे शक्तिरेव नेति स्वोचितचारित्रे शक्तिमनिगूह्य प्रवर्त्तमानानां न नाम शक्तिनिगूहनाधीनां चारित्रहानिरस्ति, एवं चोत्तरोत्तरं चारित्रवृद्धिरेव तासां सम्भवतीति सम्भवति भाववैचित्र्याधीनो विचित्रकर्मक्षयः, इदमेवाभिप्रेत्योक्तं "जिनवचनं जानीते, श्रद्धत्ते, चरति, चार्यिका शबलम्। नास्यास्त्यसम्भवोऽस्य नादृष्टविरोधगतिरस्तीति," नच स्त्रीवेदोदयप्रसूतकामातिरेकप्रतिबद्ध्यतया ब्रह्मचर्यैकजीवितं भाववैचित्र्यमेव तासामसम्भवीति वाच्यम् , स्त्रीणामपि दुर्द्धरब्रह्मचर्यधरणश्रवणात् , कषायहानिसामच्या नोकषायहानेः सुकरत्वादन्यथा पुंसामपि कः प्रतीकारः, नच छद्मस्थानां कात्स्न्येनानिरुद्धमनसाम् कादाचित्केन मानसविकारलेशेनातिचारसम्भवेऽप्यनाचारो नाम, देशभङ्गेपि सर्वभङ्गाभावात्, मानसिकपापस्य मानसपश्चात्तापादि-| प्रतीकार्यत्वादू । अन्यथा छद्मस्थानां प्रत्याख्यानभङ्गावश्यकत्वे प्रव्रज्योच्छेदप्रसङ्गः, तस्मात् स्त्रीक्लीबयोवैषम्यस्य दर्शितत्वात्तयोरुभयोः समानशीलत्वे वाङमात्रमेव शरणमिति न किञ्चिदेतत् , यदप्युक्तं 'पापरूपं स्त्रीत्वं परमपुण्यप्रारभाराणां केवलिनां न सम्भवतीति' तदसत्, स्त्रीत्वस्य पापत्वासिद्धेः, जगद्गहणीयत्वस्यासिद्धतया तदसाधकत्वात् , भगवजनन्यादीनामहणीयत्वात् , नच स्त्रीत्वं केवलिनां वीतद्वेषाणां प्रतिकूलवेदनीयं, येन त्वदुक्तरीत्यापि तत्पापत्वमास्कन्देत् , नच परप्रतिकूलवेदनीयतयैव पापत्वं, बाह्यानां श्रामण्यस्यापि प्रतिकूलवेदनीयत्वात् , रागस्य शुभाशुभाङ्गतया द्वैविध्यमपि न पापपुण्यत्वाभ्याम् , किन्तु शुभाशुभत्वाभ्यां, पुण्यपापत्वयोस्तु परिभाषैव तन्त्रमिति न किञ्चिदेतत्, नच स्त्रीत्वं तीर्थकराणां प्रायोऽसम्भवीति केवलिनामपि तथा, एवं सति विप्रत्वादिजातिरपि तीर्थकराणां प्रायो न सम्भ
100000000000000000000000
॥ ९५॥
Jain Education Inter
For Private
Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #203

0000000000000000000000
वतीति तज्जातीया अपि सत्यपि ज्ञानादिसाम्राज्ये न केवलिनो भवेयुः, किंच तीर्थकरेऽसम्भवदतीर्थकरत्वं सामाकान्यकेवलिनामपि सम्भवेदिति तस्मात्पक्षपातमात्रमेतत्, परमौदारिकशरीरं चाशौचनिरासप्रवणं यदि स्वसामग्र्यधीनं
सम्भवेत्तर्हि स्त्रीणामपि प्राप्तकैवल्यानामशौचनिरासाय प्रभवेन्नो चेन्न संभवेदिति सङ्केपः ॥ १६९ ॥ उपसंहरतिइय इत्थीणं सिद्धी सिद्धा सिद्धंतमूलजुत्तीहि । एयं असदहंता चिक्कणकम्मा मुणेयवा ॥ १७०॥
इति स्त्रीणां सिद्धिः सिद्धा सिद्धान्तमूलयुक्तिभिः । एतामश्रद्दधतः दृढकर्माणो ज्ञातव्याः ।। १७० ॥ स्पष्टा एवं च प्रासाधि स्त्रीणां निर्वाणं, तत्सिद्धौ च सिद्धाः सिद्धानां पञ्चदश भेदाः, तत्सिद्धौ च सिद्धं सप्रसङ्गमध्यात्मनिरूपणम् , अथैतदुपनिषद्भूतमुपदिशति-- एयं परमरहस्सं एसो अज्झप्पकणगकसवहो। एसा य परा आणा संजमजोगेस जो जत्तो॥ १७१॥
एतत्परमरहस्यमेषोऽध्यात्मकनककषपट्टः । एषा च पराज्ञा संयमयोगेषु यो यत्नः ॥ १७१ ॥ 'एतदेव खलु सकलनयप्रमाणव्युत्पादनप्रवणस्य प्राक्प्रपञ्चस्योपनिषद्भूतं यः संयमयोगेषु व्यापारः' ज्ञानस्य विरतिफलत्वात् , तन्मयस्य शास्त्रस्य तत्फलवत्तयैव फलवत्त्वात्, तथाच पारमाणे "सबेसि पिणयाणं बहुविहवत्तवयं णिसामित्ता । तं सबणयविसुद्धं जं चरणगुणडिओ साहूत्ति ।” नन्वेवं वादग्रन्थस्यास्य वादिपराजय एव फलं नतु विरतिरिति न पारमार्थिकं फलमितिचेन्न, विजिगीषूणां वादिपराजयस्य फलत्वेपि तत्त्वनिर्णिनीषूणां तत्त्वनिर्णयद्वारा विरतेरेव फलत्वात्, एष एव चाध्यात्मभावनायाध्यात्म्यपरीक्षानिबन्धनम् , कनकस्येव कषोपललेखा, बाह्यकरणव्या
இருமுருருருOேGGE

For Private & Personel Use Only

Page #204

अध्यात्म
परीक्षा वृ०
SOOOOOOOOOOOOOOOOOOாட்டு
पारस्यैवाभ्यन्तरविशुद्धिपरीक्षाक्षमत्वात् , तद्विरहे तदभावात् , तदुक्तमागमे "सञ्जमजोगेसु सया जे पुण संतविरिया विसीयन्ति । कह ते विसुद्धचरणा, बाहिरकरणालसा हुंतित्ति ।” एषैव च परा भगवतामाज्ञा तपःसंयमयोरेवोद्यच्छतां सकलफलानुज्ञानात् तदुक्तम्-"चेइयकुलगणसंघे, आयरियाणं च पवयणसुए य । सबेसु वि तेण कयं, तवसंजममुज्जमतेणंति।" अयं च तत्रोक्तसकलगुणयोगाल्लाक्षणिकः प्रयोगः, एवं च सकलसारभूततया तपःसंयमयोरेव यतितव्यमित्युपदेशसर्वस्वम्, नन्वस्मादुपदेशाच्चारित्रे इष्टसाधनत्वप्रतिसन्धानेपि चारित्रावरणकर्मप्रतिबन्धादेव प्राणिनां
न प्रवृत्तिर्भविष्यति, तदनुदये च स्वत एव तत्र प्रवृत्तेर्व्यर्थोऽयमुपदेश इतिचेन्न, लघुकर्मणामपि येषामिष्टसाधनत्वका ज्ञानविलम्बान्न प्रवृत्तिस्तेषामिष्टसाधनत्वज्ञापनायैव शास्त्रव्यापारात्, पुनर्बन्धकादिव्यतिरिक्तानामेव योग्यत्वेनाधिकारित्वाद् अतथाभूतेषु भगवदुपदेशस्याप्यनतिप्रयोजनत्वात् ,अपि च शास्त्रोपदेशश्रवणोद्भूतश्रद्धातिशयेनानिकाचितकर्मणां प्रतिबन्धककर्मक्षयोऽपि सम्भवेदेव, निकाचितकर्मणामेव धर्म श्रुत्वाप्यप्रवृत्तेः उक्तंच-अणुसिठ्ठा य बहुविहं, मिच्छद्दिही य जे नरा अहमा। बद्धनिकाइयकम्मा सुगंति धम्मं ण य करतीति ।" ननु तथापि दीर्घसंसारित्वशङ्कया अभव्यत्वशङ्कया |च बह्वायाससाध्यमोक्षोपाये चारित्रे प्रवृत्तिर्न भविष्यतीत्याशङ्कायामाहआसन्नसिद्धियाणं जीवाणं लक्खणं इमं चेव । तेण ण पवित्तिरोहो भवाभवत्तसंकाए ॥१७२॥
आसन्नसिद्धिकानां जीवानां लक्षणमिदमेव । तेन न प्रवृत्तिरोधो भव्याभव्यत्वशङ्कया ।। १७२ ।। संयमो यम एव ह्यासन्नसिद्धिकस्य जीवस्य लक्षणं तदाहुः-"आसन्नकालभवसिद्धियस्स जीवस्स लक्खणं इणमो।
6000-6666000
॥९६॥
Jain Education
For Private
Personel Use Only
a
ainelibrary.org

Page #205

T
hu tu da toàn thể
विसयसुहेसु ण रजह सबत्थामेण उजमइत्ति” एवं संयमप्रवृत्तिरेवासन्नसिद्धिकत्वस्य तद्व्यापकभव्यत्वस्य च,0 व्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यत्वात् , तथाच तज्ज्ञानमेव विशेषदर्शनतया तद्विपरीतदीर्घसंसारित्वाभव्यत्वशङ्कानिवर्तकमिति, ततस्तन्निवृत्तौ निराबाधा मोक्षोपाये प्रवृत्तिः, अथ प्रवृत्त्युत्तरं तद्ज्ञानेन विशेषदर्शनेन प्रतिबन्धकशङ्कानिवृत्तिस्तन्निवृत्तौ च प्रतिबन्धकाभावघटितसामग्रीसाम्राज्येन प्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रय इति चेन्न, तथाप्रवर्त्तमानानामन्येषामासन्नसिद्धिकत्वं निश्चित्य तद्वचाप्यतजातीयत्वस्य स्वस्मिन्प्रतिसन्धानेनोक्तशङ्कानिवृत्त्या प्रवृत्तेरबाधात्, अथवा भोगेच्छानिवृत्तिरूपं वैराग्यं तन्निवर्तकासंयमद्वेषो वासन्नसिद्धिकत्वव्याप्यत्वेन प्रतिसंहित उक्तशङ्कानिवर्तक इति न किञ्चदनुपपन्नम् , वस्तुतस्तु भव्याभव्यत्वशङ्कव स्वसंविदिता भव्याभव्यत्वशङ्काप्रतिबन्धिका, तस्या एव भव्यत्वव्याप्यत्वात् , तदुक्तमाचारटीकायां-"अभव्यस्य भव्याभव्यत्वशङ्काया अभावादिति” अथ न व्याप्यं शङ्काप्रतिबन्धकं किन्तु तदर्शनं, तथाच न शङ्का प्रतिबन्धिका किन्तु तद्ज्ञानमितिचेन्न, स्वसंविदितायास्तस्या एव तद्ज्ञानरूपत्वात् , अथ स्वरूपसद्व्याप्यज्ञानं न प्रतिवन्धकं किन्तु व्याप्यत्वेन तदूज्ञानम् , न च पुरुषत्वव्याप्यस्वरूपसत्पुरुषत्वज्ञानेऽपि पुरुषत्वाभावशङ्कानिवृत्तेरनुभवबलेन स्वरूपसद्वयाप्यज्ञानस्यैव शङ्का निवर्त्तकमितिवाच्यम्, अव्याप्येपि व्याप्यत्वेन भ्राम्यतस्तथाप्यत्वप्रकारकधर्मज्ञानात्तद्विपरीतशङ्कानिवृत्तेयाप्यत्वप्रकारकव्याप्यज्ञानस्य शङ्कानिवर्तकत्वात् , नचोपदर्शिता शङ्का स्वस्मिन् भव्यत्वव्याप्यत्वप्रकारिकेति, नेयं तन्निवतिकेतिचेत्तथापि भव्यत्वव्याप्यतादृशशङ्कावानहमिति ज्ञानान्तरेणैव तादृशशङ्कानिवृत्तौ प्रवृत्तिरबाधितैवेति सर्वमवदातम् । एतेन सिद्धौ वा
a te te data tốc
JanEdu१७
For Private 3 Personal Use Only
Jainelibrary.org

Page #206

अध्यात्म
परीक्षावृ०
3900000000000000000000
संसार्यकस्वभावा एव केचित् आत्मान इति स्थितेऽहमेव यदि तथा स्यां तदा मम विपरीतप्रयोजनं परिव्राजकत्वमिति शङ्कया न कश्चित्तदर्थं ब्रह्मचर्यादिदुःखमनुभवेदित्युदयनमतं परास्तम् , एवमभव्यत्वशङ्कानिवृत्तौ सामान्यतः प्रवृत्तिर्दीर्घसंसारित्वशङ्कानिवृत्तौ दृढतरकर्मक्षये प्रवृत्तिरिति तत्त्वम् ॥१७२॥ अथ ये वदन्ति मोक्षोपाये प्रवृत्तिस्तावद्वैराग्यादेव, वैराग्यं च नाभुक्तभोगानामेव, भोगेषु सिद्धत्वप्रतिसन्धानेन तदिच्छासन्ततिविच्छेदसम्भवात्तथाच भोगान् भुक्त्वैव तदनन्तरं मोक्षोपाये योगमार्गे प्रवर्तिष्यामह इति, ताननुशासितुमाहजो पुण भोए भोत्तुं इच्छइ तत्तो य संजमं काउं । जलणमि पजलित्ता इच्छइ पच्छा स निवाउं॥१७३॥1
यः पुनर्भोगान् भुक्त्वेच्छति ततश्च संयमं कर्तुम् । ज्वलने प्रज्वल्येच्छति पश्चात्स निर्वातुम् ॥ १७३ ॥ _ न खलु कामोपभोगेन कामक्षयो नामापि तु तदभिवृद्धिरेव, प्राप्तजातीये सुखान्तरे इच्छासामग्रीसञ्चारादज्ञात इच्छाविरहादू, नचैवं समानप्रकारकेच्छां प्रति समानप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वमस्तु, सिद्धत्वं तु तत्रातन्त्रमिति वाच्यम् , तथापि सिद्धसुखोपायेष्टसाधनतासाक्षात्कारप्रसूतसदृशदर्शनोद्बोध्यदृढतरसंस्कारपरम्परोपनीयमानोपायान्तरेष्टसाधनतास्मरणपरम्पराधीनेच्छाभिवृद्धेः कामोपभोगाधीनत्वाद, अथ सिद्धत्वज्ञानकृतसामान्येच्छाविच्छेदसम्भवात् नेवमितिचेन्न, सामानाधिकरण्येन सिद्धत्वज्ञानेपि सामानाधिकरण्येनेच्छाया अनुभविकत्वात् , कथमन्यथा प्रोषितस्याज्ञातकान्तामरणस्य तत्कान्तावलोकनादाविच्छा, सामान्यधर्मावच्छेदेन सिद्धत्वधीस्तु यावदाश्रयसिद्धत्वधियं विना विशेपदर्शिनो न सम्भवति, अथ सुखत्वादिसामानाधिकरण्येन सिद्धत्वज्ञानमेवेच्छाविरोधि, न च सुखत्वेन तत्तत्सुखे
கருEைCOGNOS
Jain Education Inter
For Private & Personel Use Only
H
ainelibrary.org

Page #207

000000000000000000000
सिद्धत्वज्ञानं, तेन तत्तत्सुखेच्छाविरोधिवशेनानन्तप्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् , समानप्रकारकत्वेनैव तथात्वात्। इत्थं च सुखत्वेन सिद्धत्वज्ञानदशायां तत्तत्सुखभिन्नत्वेनैव सिद्ध एव तत्तत्सुखे इच्छाप्रोषितस्यापि ज्ञात एव कान्तावलोकने ज्ञातान्यस्वीयकान्तावलोकनत्वेनेच्छेति चेन्न, तथापि सामान्येच्छाऽविच्छेदेपि विशेषेच्छाविच्छेदप्रसङ्गात, तावदिच्छानां भ्रमत्वकल्पनापेक्षया समानविषयत्वप्रत्यासत्त्या समानप्रकारकसिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनाया न्याय्यत्वात्तत्तत्सुखभिन्नत्वेन सुखेच्छानां ज्ञातान्यकान्तावलोकनत्वादिनेष्टसाधनताज्ञानानां ज्ञातान्यकान्तावलोकनत्वादिनेच्छाहेतुत्वकल्पनापेक्षयावच्छेदकावच्छेदेनैव सिद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनाया युक्तत्वाच्च, एतेन सामाना|धिकरण्येन सिद्धत्वज्ञानस्यैव विरोधित्वम् , प्रोषितस्य त्ववलोकनत्वसामान्यलक्षणयोपस्थिते भाव्यवलोकने तत्कान्ती-10 यत्वभ्रमेण सिद्धतत्तदवलोकनेतरतत्कान्तावलोकनत्वेनैवेच्छेति निरस्तम् । अथ सुखत्वेनेच्छां प्रति सुखत्वेन सिद्धत्व-16
ज्ञानमेव प्रतिबन्धक, न तु सुखत्वावच्छेदेन सिद्धत्वज्ञानं, सुखत्वव्यापकसिद्धत्वीयस्वरूपसम्बन्धेन सिद्धत्वप्रकारकसुकाखत्वावच्छिन्नविशेषताकज्ञानत्वापेक्षया विशेषतः स्वरूपसम्बन्धेन सिद्धत्वप्रकारकसुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकज्ञान-13
त्वस्यैव लघुत्वात् , नचैवं सामानाधिकरण्येन सिद्धत्वज्ञानोत्तरं सामानाधिकरण्येनेच्छापलापः, अनन्यगत्या सुखज-16 नकादृष्टविशेषस्योत्तेजकत्वस्वीकारात् , एवं च प्रोषितस्यापि मृतकान्तावलोकनेच्छाप्रतिबन्धके तत्कान्तावलोकनत्वेन सिद्धत्वज्ञाने कान्तामरणज्ञानाभावादिकमुत्तेजक वाच्यम् , नचैवं गौरवं, व्यापकत्वनिवेशापेक्षयोत्तेजकनिवेशे लाघवात् , अन्यथा विशेषदर्शिनः सामान्येच्छाऽविच्छेदप्रसङ्गाच्चेति चेन्न, एवं सत्युत्तेजकत्वाभिमतादृष्टक्षयस्यैव सामान्येच्छा
300000000000000000000000
Jain Educataa
TAL

Page #208

DUCTS
अध्यात्म० विच्छेदकत्वौचित्यात्, वस्तुतस्तु विशेषदर्शिनः सिद्धत्वज्ञानकृतः सामान्येच्छाविच्छेदो नास्त्येव, किन्तु सुखे संसार
परीक्षा वृ० दुःखानुबन्धित्वज्ञानाद्वेषकृत एव सः, अत एवोक्तम् “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतीति" अत एव ॥ ९८ ॥ संसारसुखमात्र एव द्वेषे विशेषेच्छापि विरक्तस्य विच्छिद्यते, यत्र तु बलवदुःखानुबन्धित्वं न ज्ञातं प्रत्युत तदननु
बन्धित्वमेव ज्ञातम् तत्र मोक्षसुखे द्वेषाभावान्मुमुक्षोरिच्छा न विच्छिद्यते, प्रत्युत समेधते, सामग्रीसत्त्वादिति। स्यादेतत् , विजातीयसुखत्वावच्छेदेन सिद्धजातीयत्वज्ञानमेव विजातीयसुखत्वेनेच्छाप्रतिबन्धकम्, नचाविरक्तस्य संसारसुखे सिद्धजातीयत्ववस्तु सदपि भासते, मोहनीयकर्मदोषमहिम्ना भाविनि सुखे नियमतः सिद्धसुखे वैलक्षण्यस्यैवोपस्थितेः तदुक्तम्-"पत्ता य कामभोगा कालमणंतं इहं सउवभोगा। अपुर्वपि व मन्नइ तहवि य जीवो मणे सुक्खंति" अत्रापूर्वपदमपूर्वजातीयपरम् , अन्यथा भाविनः सुखस्य वस्तुतोऽपूर्वत्वादिनार्थानुपपत्तिः, एवं चोक्तकर्मदोषविलयेन विजातीयसुखत्वावच्छेदेन सिद्धजातीयत्वज्ञानादेव संसारसुखेच्छाविच्छेद इति, मैवम् , सिद्धसुखे बलवदुःखा(न)नुब-18 कान्धित्वज्ञानात् तज्जातीयत्वज्ञानस्य द्वेषहेतुतद्ज्ञानप्रयोजकत्वात् , तद्धि सामग्रीप्रतिपादनेन फलतः संसारसुखेच्छाविच्छेदहेतुद्वेषसामग्रीवैकल्यस्यैव प्रतिपादनात्, अत एव “जाणिज्जइ चिंतिजइ जम्मजरामरणसंभवं दुक्खं । ण य विसएसु विरजइ अहो सुबद्धो कवडगंठि" इत्यनेन दोषमहिम्ना संसारसुखे द्वेषहेतुबलवदुःखानुबन्धित्वज्ञानवैकल्यमेवोक्तम् , अत एव च "जाणेइ जह मरिजइ अमरंतं पि हु जरा विणासेइ। ण य उबिग्गो लोओ अहो रहस्सं सुणिम्माय" इत्यनेनैतदेव विवृतम् । स्यादेतत् , तजातीयसुखत्वेनेच्छाया निवृत्तौ यावत्तज्जात्याश्रयाणां सुखानां स्वरूपसंसिद्धत्वमेव |
00000000000000000000000000
ஒருங்காருடாஇ
Jain Education
a
l
For Private
Personal Use Only
Mw.jainelibrary.org

Page #209

0000000000000000000000
तन्त्रं, मैवं “इच्छा हु आगाससमा असंखया” इत्याद्यागमप्रामाण्यबलेन जगत एवाविरुद्धमनसामिच्छाविषयत्वात् , ताव-| द्विषयाणामसिद्धत्वात्, प्रोषितस्य सकलतत्कान्तावलोकनानां स्वरूपतः सिद्धत्वेपि मृतकान्तावलोकनेच्छाऽदर्शनाच्च, अथ सिद्धत्वनिश्चयाभावापेक्षया लाघवादसिद्धत्वज्ञानमेवेच्छाहेतुरिति सिद्धत्वज्ञाने तन्निवृत्ताविच्छानिवृत्तिरितिचेन्न, सामानाधिकरण्येन सिद्धत्वज्ञानस्य सामानाधिकरण्येनासिद्धत्वज्ञानाविरोधित्वात् , सामान्यतः सिद्धत्वप्रमायाश्चासम्भवात्, इदं तु प्रतिभाति-यथा जलपानेन पिपासाकारणतृनिवृत्तौ पिपासानिवृत्तिः एवं स्वकारणाधीनभोगकर्मनिवृत्तावेव भोगेच्छानिवृत्तिस्तत एव च भोगद्वेषः, कथमन्यथा अविरतसम्यग्दृशः संसारसुखे बलवदुःखानुबन्धित्वं प्रतिसन्दधाना अपि न ततो निवर्तन्ते । नन्वेवं भोगेनैव भोगकर्मनाशात् तन्नाशार्थिनस्तत्र प्रवृत्तियुक्तेतिचेत्सत्यम् , यस्तस्य भोगैकनाश्यत्वं कुतोऽपि हेतोनिश्चिनोति तस्य भोगेच्छानिवृत्तये तत्र प्रवृत्तिर्युक्तैव यथा कालदष्टस्य विषभक्षणे, यस्य तु न तथानिश्चयस्तस्य तत्र प्रवृत्तिविपरीतप्रयोजनेतितत्त्वम् ॥ १७३ ॥ अपिच भोगप्रवृत्तेर्भोगनाशः सन्दिग्धः, आयुर्निर्णयस्य कर्तृमशक्यत्वाच्चायतौ योगप्रवृत्तिरपि सन्दिग्धा, प्रतिक्षणमविरतिप्रत्ययिककर्मबन्धश्च बलवदनिष्टसाधनं
भगवद्वचनान्निर्णीतमेवेति कथमेवंविधाभिलाषो विवेकिनामुज्जम्भेतेत्युपदिशति8 को वा जिय वीसासो विजुलयाचंचलंमि आउंमि।सज्जो निरुज्जमो जइ जराभिभूओ कहं होही ॥१७॥
को वा जीव विश्वासो विद्युल्लताचञ्चल आयुषि । सज्जो निरुद्यमो यदि जराभिभूतः कथं भविष्यति भवान् ।। १७४ ।।
000000000ccc00CcOS0GGG006
Jain Education Intel
For Private & Personel Use Only
Mainelibrary.org

Page #210

GE
अध्यात्म
0 0
300000000000000000000000
न खलु विद्युल्लताचञ्चलस्य जीवितस्य निर्णयो नाम, शस्त्रादिना झटिति तदुपक्रमसम्भवात् , नच कालज्ञानादि-परीक्षा वृ. शास्त्रादायुर्निीयायतौ प्रवर्तिष्यत इति वाच्यम् , ततस्तथा निर्णयाभावात् , अन्यथा प्रवृत्तिकालस्यापि ततो निर्णये शङ्कान्तरानवकाशात्, तथा निर्णये तु भोगेच्छानिवृत्तये विषयेपि प्रवृत्तिः कस्यचित् प्रतिपादितैव, किंच य एवमवि-14 रतिप्रत्ययिककर्मबन्धान बिभेति तस्यैवेद्गभिलाषः स्यान्नतु संसारभीरोः, नच संसारभीरुतां विना धर्माधिकारी नाम, तथाभूतस्य तु "समयं गोयम मा पमायए" इत्याधुपदेशपरिकर्मितमतेः प्रतिक्षणमप्रमाद एव मतिरुदेति, तस्यांक चोदितायां न प्रवृत्तिविलम्बः सम्भवी सामग्रीसाम्राज्यात् , किंचायतो वार्धक्ये तादृशकायबलाद्यभावात्कथं चारित्रे प्रवृत्तिः, कथं च तदप्रवृत्ताविष्टसिद्धिरिति फलार्थिना फलोपायप्रवृत्तौ न विलम्बो विधेयः॥१७४॥ ननु तथापि दृढसं-16 हननाश्चारित्रे प्रवर्त्तन्तां, ये तु रोगग्रस्ता हीनकायबलाश्च ते जिनवचनं जानाना अपि तत् श्रद्दधाना अपि संसारभीरवोऽपि कथमसिधारासमाने योगमार्गे प्रवर्तन्तामित्याशङ्कायामाह|देहबलं जइन दढं तहविमणो धिडबलेण जइयत्वं तिसिओ पत्ताभावे करेण किंणो जले पियड१७५
देहबलं यदि न दृढं तथापि मनोधृतिबलेन यतितव्यम् । तृषितः पात्राभावे करेण किं नो जलं पिबति ।। १७५ ।। O तादृशदेहबलाभावेपि मनोवीर्यस्फोरणे यतितव्यम् , नत्वालस्यं विधेयम् , नहि कायिकव्यापारप्रकर्ष एव चारित्रम् ,
किन्तु शक्त्यनिगूहनप्रयुक्तो योगानां स्थिरोभावस्तत् , अत एवाशक्तानां कपटराहित्येन किंचित्प्रतीपसेवनेपि भग- ॥९९ ॥ |वदाज्ञाऽविराधना, तदुक्तम्-"जोहुज्ज व असमत्थो, रोगेण व पिल्लिओ झरियदेहो । सबमवि जहाभणियं, कयावि ण तरि
DOOO00000
Jain Educatio ha bora
For Private & Personel Use Only
प
w
.jainelibrary.org

Page #211

0000000000000000000000
ज काउं जे ॥२॥ सोवि य निययपरक्कमववसायधिइबलं अगृहंतो। मुत्तण कूडचरियं,जई जयंतो अवस्सजइत्ति ॥२॥" मनोधृतिबलेन च कायवाक्प्रवृत्तिरपि काचिद्भवत्येव यया त्रिकरणशुद्धिराधीयते, केवलं विचित्रतपोभिग्रहादिक कर्तुमशक्नुवतोऽपि तस्य कायव्रतयतनया न हानिः शक्त्यनिगूहनात् , उक्तंच-"जइ ता असक्कणिज्जं, ण तरसि काऊण तो इमं कीस । अप्पायत्तं न कुणसि, संजमजयणं जईजोग्गंति ।” ननु तर्हि धृतिबलेन विचित्राभिग्रहादिकमपि न दुष्करम् , दृश्यन्ते हि धृतिबलेन कायमपि त्यजन्तो महासाहसिका इति चेन्न, धृतिबलसाध्येपि विचित्राभिग्रहादौ व्रतार्जनक्षमयोगहानिरूपबलवदनिष्टानुबन्धित्वप्रतिसन्धानेन तत्राप्रवृत्तेः, अत एवोक्तं-"मा कुणउ जइ तिगिच्छं, अहि. यासेऊण जइ तरइ सम्मं । अहियासंतस्स पुणो, जइसे जोगाण हायंतित्ति ।" नन्वेवं तपसि कस्यापि प्रवृत्तिर्न स्यात्तत्र नियमतो दुःखानुबन्धित्वज्ञानादितिचेन्न, व्याधिचिकित्सारूपे तपस्यायतिसुखानुबन्धित्वस्यैव ज्ञानात्, न च दुःखजनकत्वज्ञानेन तत्र द्वेषः, बलवत्सुखाननुबन्धिदुःखजनकत्वज्ञानस्यैव द्वेषजनकत्वात् , अन्यथा समुच्छिन्ना योगमार्गव्यवस्था, तथाप्यातध्यानजनके ध्रुवयोगहानिजनके च तत्र प्रवृत्तिर्नास्त्येव, शुभध्यानध्रुवयोगानुकूल्येनैव तदुपदेशात्तदुक्तम्-16 “जह जह खमइ सरीरं,धुवजोगा जह जहा न हायति । कम्मक्खओ अविउलो, विचित्तया इंदियदमो यत्ति।"॥१७५॥ ये तु बलकालशोचनयैवालस्योपहताः शक्ता अपि चारित्रं नाद्रियन्ते ते प्रान्ते जरामरणभयभीतास्तन्निवृत्त्युपायाप्रवृत्त्या प्रार्थनामात्रेण प्रार्थितं, सुखमप्राप्नुवन्तो बाढमात्मानं शोचन्ति, ततश्चार्तध्यानोपहता एव बालमरणेन म्रियन्त इत्युपदिशति
000000000000®®e
Jain Education
For Private 8 Personal Use Only
Harjainelibrary.org

Page #212

3@
@@eeDo@
अध्यात्मबलकालसोयणाए अलसा चिट्ठति जे अकयपुण्णा।ते पत्थिता वि लहुं सोइंति सुहं अपावंता ॥१७६॥ परीक्षावृ० ॥१०॥
____ बलकालशोचनयाऽलसास्तिष्ठन्ति येऽकृतपुण्याः । ते प्रार्थयन्तोऽपि लघु शोचन्ति सुखमप्राप्नुवन्तः ॥ १७६ ॥ जह णाम कोइ पुरिसो न धणट्ठा निधणोवि उज्जमइ । मोहाइपत्थणाए सो पुण सोएति अप्पाणं॥१७७॥
यथा नाम कश्चित्पुरुषो न धनार्थे निर्धनोऽप्युद्यच्छति । मोघया प्रार्थनया स पुनः शोचत्यात्मानम् ॥ १७७ ।। ये खलु बलकालशोचनयैव धर्म नाहतवन्तो न ते मरणभयभीताः प्रार्थनामात्रेण वाञ्छितसुखमामुवन्ति, न हि निर्धनः पुमाननुद्यच्छन् धनेच्छामात्रेण धनं लभते, न खलूपायेच्छामात्रेणोपेयलाभः, अपितु तया तदुपायेच्छा, ततस्तत्र प्रवृत्तिस्ततश्च तल्लाभ इति; ननु स्वप्रार्थनामात्रस्याकिञ्चित्करत्वेपि भगवत्प्रार्थनयवेष्टसिद्धिर्भविष्यतीतिचेन्न, क्षीणरागद्वेषाणां भगवतां निश्चयतः प्रार्थितसुखादायकत्वात्तदुपदिष्टरत्नत्रयाराधनयैव मोक्षप्राप्तौ ततस्तत्प्राप्तिव्यवहारात्, अत एव-"आरुग्गबोहिला, समाहिवरमुत्तमं दितु ।" इतीयमसत्यामृषाभाषा उक्तंच-"भासा असच्चमोसा, णवरं भत्तीइ भासिया एसा । ण हु खीणपेमदोसा, दिंति समाहिं च बोहिंच ॥१॥ जं तेहिं दायचं तं दिन्नं जिणवरेहिं 6 सवेहिं । दंसणनाणचरित्तस्स मोक्खमग्गस्स उवएसोत्ति ॥२॥" नन्वेवं संयमेप्युद्यच्छतां तादृशप्रार्थनाऽकिञ्चिकरीतिचेन्न, वन्दनादिकारिणामपि वन्दनादिप्रत्ययिककायोत्सर्गाभिलाषवत् तदभिलाषस्य तदभिवृद्धितत्प्रत्ययिकनिर्जराहेतुत्वात्, अनुद्यच्छतोपि ततस्तल्लाभ इतिचेन्न, तस्य भगवदुपदिष्टकारणाऽ ऽराधनपर्यवसन्नदानार्थासम्भवेन तभाषाया अतथात्वात्तदुक्तं-"लद्धिल्लियं च बोहिं, अकरतो णागयं च पत्थितो। अन्नं दाई बोहिं, लन्भिसि कयरेण
இருருருருருருரு
॥१०
॥
@@@@@@
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
rjainelibrary.org

Page #213

मुल्लेणत्ति ।" ननु तथापि मोक्षेच्छादिरूपप्रवृत्तिसामग्यां सत्यां कर्मदोषादेव न प्रवृत्तिरितिचेन्न, कर्मदोषस्यानिर्णयात्, अविवेकादप्रवृत्तेस्तन्निरासायोपदेशादित्युक्तप्रायम् ॥ १७७ ॥ ननु तथापि दुष्कृतगर्हामात्रेणैव मिथ्यादुष्कृतादिदानात् पापनिवृत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कायामाहजोपावंगरहंतो तं चेव निसेवए पुणो पावं । तस्स गरहावि मिच्छा अतहकारोहि मिच्छत्तं ॥ १७८॥
यः पापं गर्हस्तञ्चैव निषेवते पुनः पापम् । तस्य गर्दापि मिथ्याऽतथाकारो हि मिथ्यात्वम् ॥ १७८ ॥ IoT संयमविषयायां हि प्रवृत्तौ वितथासेवनायां मिथ्यादुष्कृतदानप्रसूता गर्दा दोषापनयनायालं नतुपेत्यकरणगोचरायां,
नाप्यसत्करणगोचरायां। उक्तं च-"संजमजोगे अब्भुट्टियस्स जं किचि वितहमायरियं । मिच्छा एयंति वियाणिऊण मि-19 च्छंति कायर्वति ।” अत एव प्रतिक्रमणीयपापकर्माकरणमेवोत्सर्गतः प्रतिक्रमणमुक्तम्-" जइवि पडिक्कमियवं, अवस्स काऊण पावयं कम्मं । तं चेव ण कायवं, तो होइ पए पडिक्कतोत्ति ।" नन्वेवं देशविरतस्य प्रतिक्रमणादिकं न स्यादितिचेन्न, मे पदार्थस्य मर्यादावस्थानरूपस्य तत्राप्यबाधाद्, यस्तु दुष्टान्तरात्मा मर्यादायामनवस्थित एव मिथ्यादुष्कृतं प्रयच्छति | तस्यैव प्रत्यक्षमृषावादादिना तत्फलशून्यत्वादुक्तंच-"जंदुक्कडंति मिच्छा, तं चेव निसेवए पुणो पावं । पच्चक्खमुसावाई, मायानियडीपसंगो यत्ति ।" यस्तु भूयस्तत्कारणमपूरयन्नेव मिथ्यादुष्कृतं दत्ते तस्यैव तत्फलवत्तदुक्तम्-"जं दुक्कडंति | | मिच्छा, तं भुजो कारणं अपूरंतो।तिविहेण पडिक्कतो, तस्स खलु दुक्कडं मिच्छत्ति ।" नन्वतीतस्यैव पापस्य गहों नत्वनागतस्य, तथाचानागतकाले तदासेवनायामपि नातीतपापनिवर्तकस्य मिथ्यादुष्कृतदानस्य निष्फलत्वमितिचेन्न, नहि
305OGGGOOOO333333333GGIO
GOGOGOGOOG200095660GGOG
Jain Education
a
l
For Private & Personel Use Only
A
ww.jainelibrary.org

Page #214

अध्यात्म०
॥ १०१ ॥
| द्रव्य मिथ्यादुष्कृतदानमेव फलवदपितु ? भावमिथ्यादु कृतदानम्, न च तादृशं मर्यादानवस्थितानां पुंसां भवति, तत्र तदक्षरार्थायोगात्तथाहि - 'मि' इत्ययं वर्णः काय भावनम्रतारूपमृदुत्वमाद वार्थः 'छत्ति' असंयमदोषच्छादनार्थः, मीत्ययं 2 चारित्ररूपमर्यादार्थः 'दु' इत्ययं जुगुप्सामि दुष्कृतकर्मकारिणमात्मानमित्यर्थे 'कत्ति कृतं मया पापमित्येवमभ्युपगमार्थे 'ड' इतिच डेवेमि लम्पयामि तदुपशमेनेत्यर्थे तदुक्तं -- “मित्ति मिउमद्दवत्थे, छत्ति अ दोसाण छायणे होइ । मित्तिअ मेराइठिओ, दुत्ति दुगंछामि अप्पाणं ॥ १ ॥ कत्ति कडं मे पावं, डत्ति अ डेवेमि तं उवसमेणं । एसो मिच्छादुक्कडपयक्खरत्थो ॐ समासेणंति ॥ २ ॥ ” नचायमर्थो निर्मर्यादानां सम्भवतीति तेषां निष्फलमेव तद्, अव्युत्पन्नानां तु प्रतिक्रमणादिकं व्युत्पन्न पारतन्त्र्येण धर्मपथप्रवेशमात्रेण च फलवदितिध्येयम्, ननु पदवाक्ययोरेवार्थदर्शनात् कथमक्षराणां प्रत्येकमुक्तार्थतेति चेद्वाक्यैकदेशत्वात्पदस्येव पदैकदेशत्वाद्वर्णानामप्यर्थवत्ता, प्रत्येकमभावे समुदायेपि तदभावात्, सिकतासॐ मुदाये तैलाभाववदिति सम्प्रदायः नन्वेवं पुद्गलस्कन्धरूपवर्णैकदेशानामप्यर्थवत्त्वापत्तिः, किञ्चैवं राम इत्यादौ रकारादीनामप्यर्थवत्त्वेन धातुविभक्तिवाक्यभिन्नत्त्वेन च नामत्वात्तदुत्तरं स्याद्युत्पत्तिप्रसङ्गः, न चार्थवत्पदं शक्त्या अर्थवत्परं आधुनिक सङ्केतितेभ्योऽपि चैत्रादिपदेभ्यः स्याद्युत्पत्तिदर्शनादितिचेन्न, वर्णैकदेशानामपि कथंचिदर्थवत्त्वादर्थवदित्यस्य योगार्थवत् परत्वाच्चैत्रादिशब्दानामपि योगार्थेऽबाधात्, सर्वे शब्दा व्युत्पन्ना एवेति पक्षाश्रयणात्, न च पदैकदेशे © योगार्थः सम्भवतीति न ततः स्याद्व्युत्पत्तिः, ननु शाब्दबोधे पदजन्यपदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वात् पदस्यैवार्थवत्त्वम् नतु वाक्यस्यापि, आकाङ्क्षादिमहिम्नाऽर्थवत्पदेभ्य एवापूर्ववाक्यार्थलाभात् एवं च वाक्यस्यापि नार्थवत्त्वमिति कुत
Jain Education Int

परीक्षा वृ०
॥ १०१ ॥
ainelibrary.org

Page #215

0 00000000
000000000000000000090
स्तरां पदैकदेशस्य तथात्वमिति चेन्न, सङ्केतविशेषप्रतिसन्धानेन पदैकदेशादप्यर्थप्रत्ययानुभवेन तस्याप्यर्थवत्त्वाद्, अथैवं पामरादिसङ्केतितानामपि शब्दानामर्थवत्त्वं स्यादितिचेत्स्यादेव; साधुत्वं तु तत्र नानुशासनिकत्वरूपं, यत्तु शक्तिलक्षणान्यतरवत्त्वमेव साधुत्त्वमिति, तन्न, घटः पश्येत्यादौ प्रथमाया द्वितीयार्थलक्षणाप्रतिसन्धानेप्यसाधुत्वज्ञाने सति शाब्दबोधानुदयात् , सातत्यवृत्तिरूपत्वेन वृत्तिज्ञानत्वेन शाब्दबोधहेतुतयैव निर्वाहे साधुत्वज्ञानस्य पृथक्कारणता न स्यादिति । अथैवं साधुशब्दानामिवासाधुशब्दानामपि शक्तिः स्यादितिचेत् , स्यादेव, सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थप्रत्यायनशक्तिमत्त्वात् , सङ्केतविशेषसहकारेण च विशेषार्थबोधादितिदिग। एवं च यस्य मिथ्यादुष्कृतपदाक्षरानुसारेण तद्दानप्रसूता गर्दा तस्यैव सा फलवतीतरस्य प्रतिज्ञातभङ्गेनातथाकारान्मिथ्यात्वमेव, अतथाकारो हि मिथ्यात्वलक्षणं तदुक्तम्--"जो |जहवायं न कुणइ, मिच्छद्दिडी तओ हु को अन्नो। वड्डेइ य मिच्छत्तं, परस्स संकं जणेमाणोत्ति ।” अत एव च सर्व सावद्ययोगं प्रत्याख्याय पुनस्तदेव सावद्यमाचरतः सर्वविरतिप्रतिज्ञाभङ्गात् ततो भ्रंशः, देशविरतेस्त्वप्रतिज्ञातत्वादेव तल्लाभहीनतोभयविरत्यभावेन च मिथ्यादृष्टित्वं स्यादिति, इदं चाभिनिवेशेन भग्नचारित्रस्य द्रष्टव्यम्, अनभिनि
विष्टस्य तु सम्यग्दर्शनकार्यभूतपश्चात्तापादिदर्शनान्न तथात्वं, विरतिवैक्लव्यं तूभयोरपि तदुक्तम्-"सबंति भाणिऊणं, कविरई खलु जस्स सबिया नत्थि । सो सबविरइवाई, चुक्कइ देसं च सर्व च ॥१॥” एतेन साधूनां साधुधर्मायोग्य
श्रावकधर्मकरणे श्रावकधर्मानुप्रवेश इति दिगम्बरोक्तिरपास्ता, अप्रतिज्ञाते तत्रानुप्रवेशाभावात्, प्रतिज्ञां विनापि तदूभावे प्रतिज्ञाया वैयर्थ्यप्रसङ्गात्, पूर्वप्रतिज्ञायास्त्वेकदेशरूपाया महाप्रतिज्ञयैव विनाशात् मतिज्ञानादेरिव केवलज्ञा
000000000
Join Education
For Private
Personel Use Only
Jaw.jainelibrary.org

Page #216

अध्यात्म
परीक्षाव
॥१०२॥
000000000000000000000000
नेन, अपिच तादृशधर्म साधुराभोगेन कुर्यादनाभोगेन वा, नाद्योऽप्रमादिनस्तादृशप्रवृत्त्यसम्भवात् , न द्वितीयः, अनाभोगस्यातिचारमात्रजनकत्वादभिनिवेशेन तत्करणे च मिथ्यादृष्टित्वमेवेति व धर्मानुप्रवेशः, एतेन श्रावकपदमविरतसम्यग्दृष्टिपरमित्यपि परास्तम्, एवं च प्रतिज्ञाभङ्ग उभयविरतिभ्रंशोऽभिनिवेशे तु मिथ्यात्वं, परस्य शङ्काजननात् मिथ्यात्वाभिवृद्धिः, दीक्षितस्याप्यलीकभाषणेन लौकिकेभ्योऽपि महापापीयस्त्वं उक्तंच-"लोएवि जो ससूगो, अलियं सहसा ण भासए किंचि। अह दिक्खिओ वि अलियं, भासइ तो किंच दिक्खाएत्ति।" तथा वेषमात्रेण पररञ्जनया मायानिकृतिप्रसङ्गः इत्यादयो महान्तोऽना भ्रष्टचारित्रस्य प्रादुष्यन्ति, किंबहुना ? तीव्रक्लेशेनानन्तसंसारानुबन्धोऽपि स्यात् उक्तंच-"संसारो अ अणंतो, भट्ठचरित्तस्स लिंगजीविस्स । पंचमहबयतुंगो, पागारो भिल्लिओ जेणन्ति ।” १७८ एवं च श्रावकत्वमपि सुष्ठुतरम् , न तु दीक्षित्वात्तद्भङ्गेन वेषमात्रोपजीवित्वमित्युपदिशतिचुयधम्मस्स उ मुणिणो सुट्टयरं किर सुसावगत्तंपि । पडियंपि फलंसेयं तरुपडणाओन उच्चपि ॥ १७९॥
च्युतधर्मणो मुनेः सुष्टुतर सुश्रावकत्वमपि । पतितमपि फलं श्रेयस्तरुपतनान्नोधमपि ॥ १७९ ॥ यदा हि महायानपात्रसमानसंसारसागरतारणप्रवणं संयम भग्नमवगच्छति, तदा संसारभीरुः क्षुद्रतरङ्गकल्पमपि श्रावकधर्ममङ्गीकुरुते, नतु निराधार एव वेषमात्रमुपजीवति, संसारपातप्रसङ्गात्, श्रावकत्वेपि अर्हच्चैत्यसुसाधुपूजादानधर्मादेनिस्तारसम्भवात् , उक्तंच-"अरहंतचेइयाणं, सुसाहुपूआरओ दढायारो । सुस्सावओ वरतरं, न साहुवेसेण चुयधम्मोत्ति ।" लिङ्गमात्रोपजीवने तूक्ता एव दोषाः, अथ व्रतभङ्गेपि तस्य धर्मान्तरसम्भवात् कथमित्थं गर्हणी
॥१०२॥
en Education
For Private Personal use only

Page #217

00000000000000000000000
यत्वमिति चेन्न, तद्भङ्गतदेकमात्रजीवितस्य गुणमात्रस्य भङ्गात् उक्तंच-"छज्जीवणिकायमहबयाणपरिपालणाइ जइधम्मो । जइ पुण ताइ ण रक्खइ, भणाहि कोणाम सो धम्मो ॥१॥ छज्जीवणिकायदयाविवजिओणेव दिक्खिओ न गिही। जइधम्माओ चुक्को, चुक्कइ गिहिदाणधम्माउत्ति ॥२॥" एतेन तपसो विचित्रकर्मक्षयहेतुत्वात्तेनैव तस्य शुद्धिर्भविष्यतीत्यपि निरस्तम्, न खलून्मूलितमूलस्य महातरोर्महत्योऽपि शाखाः फलं जनयेयुः, नवा जलधौ भग्नपोतस्य पुंसः कीलिकादानेन त्राणं स्यादिति; उक्तंच-"महत्वयअणुवयाई, छड्डउं जो तवं चरइ अन्नं । सो अन्नाणी मूढो, नावाबुड्डो मुणेयबो त्ति ।" एवं च तद्भङ्गे पूर्वपर्यायवाहल्यमप्यकिञ्चित्करं द्रष्टव्यम्, अस्खलितदिनानामेव परिगणनात्, उक्तंच-"ण तहिं दिवसा पक्खा,मासा वरिसा वसङ्गणिजंति। जे मूलउत्तरगुणा, अक्खलिया ते गणिजंतित्ति।” एवं प्रतिबोध्यमानेपि यो न धर्म प्रतिपद्यते, स द्रव्यलिङ्गी मिथ्यादृष्टित्वं भजते, उक्तंच-"सेसा मिच्छद्दिही, गिहिलिङ्गकुलिङ्गदबलिङ्गेहिन्ति ।” एवं च संयमस्य दूरत्वात्तगङ्गे च महापापसम्भवात् देशविरतिप्रतिपत्त्यादिना स्वशक्ति निणीयैव तत्र प्रयतितव्यम् ,प्रतिपन्नस्य
च तस्य यतनया यावज्जीवं निर्वाहः कर्त्तव्य इत्युपदेशसर्वस्वम् ॥ १७९ ॥ अथ संयमिनो यत्कार्य यच्च न कार्यं तदाहGR संजमजोगे अब्भुट्टियस्स संचत्तबज्झजोगस्स । ण परेण किंचि कजं आयसहावे णिविट्ठस्स ॥१८॥
संयमयोगेऽभ्युत्थितस्य सन्त्यक्तबाह्ययोगस्य । न परेण किञ्चित्कार्यमात्मस्वभावे निविष्टस्य ॥ १८ ॥ यः खलु संयमयोगेऽभ्युत्थितः स विशिष्टक्रियापरिणतमतिर्यथावसरं परमोपेक्षायामेव निविशते, तस्या एव निर्वाणसुखवर्णिकारूपत्वात् , तस्यां च निविशमानस्यास्य न किञ्चित्परेण कार्यमस्ति, ज्ञानदर्शनचारित्राणां तदानीमात्मस्व
GOOGOOGGாடுடுடு
१८ Jan Education in
For Private
Personal Use Only

Page #218

परीक्षावृ०
अध्यात्मभावान्तर्भूतत्वात्तदर्थमपि परापेक्षाविरहादितरार्थं तु परापेक्षा समप्रियाप्रियस्य नास्त्येव संयमिनो यदापम् “चत्त
पुत्तकलत्तस्स, णिवावारस्स भिक्खुणो। पियंण विजए किंचि, अप्पियंपिण विजएत्ति।" इयमेव चावस्था परमश्रेयस्करी। ॥ १०३ ॥
तदानीं कात्स्न्येन रागद्वेषानवकाशात , प्रशस्तरागद्वेषयोरपि निवर्त्तनीयतया परमार्थतोऽनुपादेयत्वात् , “प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ," इति न्यायात् , नन्वेवं साधोानमात्र एव व्यापारः स्यान्नतु धर्मोपदेशादाविति चेद्यः स्वयमप्रतिबुद्धोऽगीतार्थश्च न तस्य वक्तुमप्यधिकारः-"वुत्तुंपि तस्स ण खमं किमंग पुण देसणं काउं" इति वचनात्॥१८॥ यस्तु स्वयं निष्पन्नयोगतया प्रतिबुद्धवानुत्सर्गापवादाद्यागममर्यादापरिज्ञानकुशलः सूत्राशातनाभीरुश्च, स एव स्वयं तीणः परांस्तारयितुमिच्छुः करुणैकरसिको यथावदुपदिशतु, न्याय्यमिदं तस्य कर्मेत्युपदिशतिसंविग्गो गीयत्थो बोहेउ परंपराइ करुणाए । अन्नो पुण तुसिणीओ पुविं बोहेउ अप्पाणं ॥ १८१॥
संविग्नो गीतार्थो बोधयतु परम्परया करुणया । अन्यः पुनस्तूष्णीकः पूर्व बोधयत्वात्मानम् ॥ १८१ ॥ न खलु केवलगीतार्थस्योपदेशेऽधिकारः, संवेगं विनाभिनिवेशेनोत्सूत्रप्ररूपणादिना तस्य महादोषसम्भवात् , उक्तंच | "जह सरणमुवगयाणं, जीवाण णिकिंतए सिरो जो उ । एवं आयरिओ विहु, उस्सुत्तं पन्नवंतो यत्ति" किश्च-स्वयमसंविनस्य तस्य परोपदेशेन का वार्थसिद्धिः,परोपदेशस्यापि संयो(वेगपूर्वकस्यैवेष्टफलहेतुत्वादन्यादृशस्याभव्येष्वपि सम्भवात्,
एवं 'तद्धेतोरेवास्तु किं तेनेति' न्यायादिष्टफलहेतौ संवेग एव तस्य प्रवृत्तिरुचिता, अपिच-संवेगं विना लोकरञ्जनाद्यथ| मेवोपदेशादौ प्रवृत्तिरित्यवश्यमस्य मायानिकृतिप्रसङ्गो दुर्लभबोधित्वं चेत्यात्मबोधनमे(ए)वात्मार्थिना यतितव्यम् , एवं
000000000000000000000000
00000000000000000000004
१०३॥
Jain Education ind i
For Private Personal use only

Page #219

संविग्नस्याप्यगीतार्थस्योपदेशादौ नाधिकारः, अती(गी)तार्थस्य बहुजनमध्ये प्रज्ञापनेऽहंदाद्याशातनाप्रसङ्गात् , तस्मात्संविनगीतार्थस्यैव तत्राधिकारो नान्यस्येति स्थितम् , अत एव तादृशस्यैवोपदेशेऽविकल्पे तथाकारः प्रज्ञप्तः यदागमः “कप्पाकप्पे परिणिछियस्स संजमतवड्डगस्स उ । अविगप्पेणं तहकारोत्ति' एवं चान्योपदेशे परीक्षादिविकल्पेन तथाकार इत्युक्तं भवति आह च "इयरंमि विगप्पेणं जं जुत्तिखमं तहिं न सेसंमित्ति” ॥ १८१॥ नन्वेवं धर्मोपदेशादिपरित्यागेनात्मध्यानमात्रव्यापारस्य प्राधान्ये तदनुकूलमेकाकित्वमेव श्रेयो नतु गच्छवासः इत्याशङ्कायां व्यवस्थितपन्थानमाहदवेण जोअणेगो गच्छे सोभावओहवे एगो। एगागी गीओ च्चिअ कयाइ दवेअभावे अ ॥१८॥
द्रव्येण योऽनेको गच्छे स भावतो भवेदेकः । एकाकी गीत एव कदाचिद्रव्ये च भावे च ।। १८२॥ यः खलु गच्छे वसन्नुपचरितासद्भूतव्यवहाराद्रव्यतोऽनेकः स एव गुर्वायुपदेशपरिकर्मितमतिप्रसूतैकत्वभावनापावनान्तःकरणतया भावतोऽप्येकाकित्वं भजतेऽन्यस्तूच्छृङ्खलतया तद्विपरीतामेव भावनां भावयन् द्रव्यत एकाक्यपि
भावतोऽनेक एव स्याद्, न खल्वगीतार्थस्य गुर्वादिपारतत्र्यं विना गुणलेशसम्भावनापि,प्रत्युत महानर्थसम्पात एव, स्वच्छजन्दगतिमतिप्रचारेणेच्छाकारादिनियन्त्रितसामाचारीविप्लवात् , कार्याकार्यविवेकवैकल्यात्, सदालम्वनसम्यग्दर्शनशुद्धि| हेतुसूत्रार्थप्रश्नचोदनाद्यसम्भवात् , विनयवैयावृत्त्यादिजनितनिर्जराफलेन वञ्चनात् , मरणान्ते भक्तप्रत्याख्यानादिरूपा-16 राधनाऽसम्भवात्, निर्भयतयैषणाद्युल्लङ्घनाद, एकाकितया निरन्तरं साह(ध्व)सप्रतिपन्थिस्त्रीजनभयप्रसङ्गात,गुर्वादिलज्जाधीनाकार्यचिकीर्षोपरमासम्भवात्, मूर्छादिना विह्वलतयात्मसंयमविराधनाप्रसङ्गात्, शुभाशुभपरिमाणानां झटिति परा
00000000000000000000000
GOOGாமருருருருருருருருபது
Jain Education
a
l
For Private Personal Use Only
w.jainelibrary.org

Page #220

अध्यात्म
॥१०४॥
वर्तमानतया किष्टाध्यवसायेऽनिवारितकदालम्बनग्रहणेन भ्रंशप्रसङ्गात, भगवनिषिद्धैकाकित्वचरणेनाज्ञाविराधनात.IO स्वायुक्तस्यापि साहाय्यविरहेणाचिरेण तपःसंयमभङ्गप्रसङ्गाच्च तदुक्तं-"इक्कस्स कओधम्मो,सच्छंदगइमइपयारस्स । किंवा करेउ इक्को, परिहरउ कहमकजं वा॥१॥ कत्तो सुत्तत्थागमपडिपुच्छण चोयणा व एगस्साविणओ वेयावच्चं आराहणयावि मर-16 णते॥२॥ पिल्लिजेसणमिक्को, पइन्नपमयाजणाउ निच्चभयं । काउमणोवि अकजं, न तरइ काऊण बहुमज्झे ॥३॥उच्चारपासवणवंतपित्तमुच्छाइमोहिओ इको । सद्दवभाणविहत्थो णिक्खिविउं कुणइ उड्डाहं ॥ ४ ॥ एगदिवसंमि बहुआ, सुहा| असुहाय जीवपरिणामा । इको असुहपरिणओ चइज्ज आलंबणं ल«॥ ५॥ सबजिणपडिकुडं, अणवत्थाथेरकप्पभेओय ।। |इको सुआउत्तोवि हणइ तवसंजमं अइरा ॥६॥त्ति"यस्तु गीतार्थः सोऽपि प्रायो गच्छे वसन् द्रव्यतोऽनेक एव भावत एकः, गच्छगतादिपदवृद्धयैव गुणवृद्धयुपदेशात् ,उक्तंच--"गच्छगओ अणुओगी गुरुसेवी अनिययवासि आउत्तो। संजोएण पयाणं संजमआराहणा भणियत्ति।" अपि च जातकल्पस्यापि पञ्चकादपि हीनतायामसमाप्तकल्पत्वाभिधाना-| दुक्तंच-"जाओ अ अजाओ अदुविहकप्पो अ होइ णाययो। इक्किकोवि यदुविहो, सम्मत्तकप्पो य असमत्तो॥१॥गीअत्थो | जायकप्पो, अगीओ पुण भवे अजाओ आपणगं समत्तकप्पो तदूणगो होइ असमत्तोत्ति ॥२॥” यदा त्वसौ स्वोचितं सहायंका न लभते, तदा तदलाभे तदधीनगुणलाभविरहादनिपुणसहायप्रयुक्तस्य प्रत्युत दोपस्यैव सम्भवात् , सङ्गपरित्यागेन
॥१०४॥ ज्ञानमहिना कामेष्वसजन्नकाक्यपि विहरेत,यदागमः-"ण या लभिजा निउणं सहायं गुणाहियं वा गुणओ समं वा। इक्कोवि पावाइ विवजयंतो विहरेज कामेसु असज्जमाणोत्ति ।” एवं विहरतश्चास्यैव द्रव्यभावाभ्यामेकत्वं समुज्जीवति । नन्वत्र
12.0000000000000000000
dan man
For Private Personal use only

Page #221

000000000
ॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐॐ
सूत्रे विशिष्यानभिधानात् कथं गीतार्थस्यैव शृङ्गग्राहिकयोपादानमिति चेत्, पापविवजनकामासङ्गाभ्यामेकाकिविहरणानुज्ञानेनाक्षेपागीतार्थस्यैवाधिकारित्वेन लाभात् , अगीतार्थस्य तदसम्भवाद्, न गीतार्थो गीतार्थापारतन्त्र्येण विहरन् पापं वर्जयितुं शक्तः, ज्ञानं विना सम्यक्स्वरूपाविवेकेन तद्वर्जनासम्भवात् उक्तंच-" अन्नाणी किं काही, किंवा नाही छेयपावगति ।” अत एव न तस्य कामानभिष्वङ्गोऽपि सम्भवति, ज्ञानसाहाय्यविरहेण तदोषावारणात् , केवलागीतार्थविहारनिषेधाचास्य सूत्रस्य गीतार्थविषयत्वम् , उक्तंच-गीअत्थो अविहारो, बीओ गीअत्थमीसओ भणिओ । एत्तो तइअविहारो, नाणुन्नाओ अ जिणवरेहिति ।” अपि चागीतार्थस्य गुरुपारतन्त्र्येणैव ज्ञानसिद्धिः, तस्य पारमार्थिकज्ञानाभावात्, एवं च तस्य स्वोचितसहायलाभो नास्त्येवेति तमुल्लङ्घकाकिविहारस्य निष्कारणत्वेन स्वच्छन्दविहारत्वप्रसङ्गा,तथाच गीतार्थ एवात्राधिकारीति व्यवस्थितम् उक्तंच-"ता गीयंमि इमं खलु तयन्नलाभंतरायविसयंति । सुत्तं अव-10 गंतवं निउणेहिं तंतजुत्तीहिंति।"॥१८२॥ अत्र च महान् विस्तारार्थिनामनुशासनप्रकारः, स च न कात्स्येनात्र विधातुमुचितःप्रसङ्गायातस्यातिविस्तरायोगात्, तथापि सकलसम्मतमिदमनुशास्यतेबहुणा इह जह जह रागद्दोसा लहं विलिजंति। तह तह पयट्टियत्वं एसा आणा जिणिंदाणं ॥१८॥
किंबहुनेह यथा यथा रागद्वेषौ लघु विलीयेते । तथा तथा प्रयतितव्यमेषाज्ञा जिनेन्द्राणाम् ।। १८३ ॥ - इह खलु रागद्वेषौ संसारस्य कारणं, तन्मूलकप्रवृत्तिजनितधर्माधर्माभ्यामेवापरापरशरीरसन्तानरूपसंसारोत्पादनात, कतद्विलये च तदनुत्पत्त्या पुंसामपुनर्भवः सम्भवतीति निर्विवादम् , एवं च यैस्तत्त्वज्ञानादेव मुक्तिरभिधीयते तैरपि तत्त्व
विहारो, नाणनास्थ सूत्रस्य गीतावनभिष्वङ्गोऽपि सम्भवानासम्भवात् उक्तंच-पता गीतार्थापारतकविहरणा
00000
Jain Education Inter
For Private & Personel Use Only
Madainelibrary.org

Page #222

अध्यात्म
परीक्षावृ०
YOG0ccc0000000000000000
ज्ञानेन मिथ्याज्ञानादिनाशक्रमेणैव तदुत्पत्त्यभ्युपगमात् रागद्वेषविलयस्य तद्धेतुत्वमवश्यमभ्युपेयम् , यैरपि कर्मण एव प्राधान्येन मुक्तिहेतुत्वमभ्युपेयते,तैरपि तत्कर्मणो रागद्वेषनाशत(शा)दुत्पत्तिरभ्युपेया, हेतूच्छेदे पुरुषव्यापारात्, येऽपि स्याद्वादामृतपानपीनहृदया ज्ञानकर्मणोः समुच्चित्य मोक्षकारणत्वमाहुः, तेपि ताभ्यां रागद्वेषविलयेन वीतरागत्वप्राप्त्यैव तदुत्पत्तिमाहुः, ततस्तदुभयक्षयादेव मोक्षोत्पत्तिरिति सर्वेषामभिमतम् , तथाच तद्विजयोपाय एव प्रवर्तितव्यम् , ज्ञाननिष्ठतया, क्रियानिष्ठतया, तपोनिष्ठतया, एकाकितयाऽनेकाकितया वा येन येनोपायेन माध्यस्थ्यभावना समुज्जीवति, सस एवोपायः सेवनीयो, नात्र विशेषाग्रहो विधेयो, नहि समुपस्थिते कार्ये इष्टदेशं यियासुरनुपस्थितगजारोहायव प्रतीक्षते नतूपस्थितमपि तुरगं नारोहतीति, तस्मादेनामेव भगवतः परमाज्ञामवगम्य तदाराधना विधेया, तयैव सर्वार्थसिद्धेरिति सर्वमवदातम् ॥ १८३ ॥ निबन्धसिद्धिं विनिवेद्य शोधयितुं विशेषज्ञानभ्यर्थयतेअज्झप्पमयपरिक्खा एसा सुत्तीहिं पूरिया जुत्ता।सोहंतु पसायपरा तं गीयत्था विसेसविऊ॥१८४॥(स्पष्टा)
ग्रन्थप्रशस्तिः। एतां वाचमुवाच वाचकवरो वाचंयमस्याग्रणीरस्या एव च भाष्यकृत्प्रभृतयो निष्कर्षमातेनिरे। एतामेव वहन्ति चेतसि परब्रह्मार्थिनो योगिनो, रागद्वेषपरिक्षयाद्भवति यन्मुक्तिर्न हेत्वन्तरैः॥१॥ लावण्योपचयो यथा मृगदृशः कान्तं विना कामिनं, भैषज्यानुपशान्तभस्मकरुजः सद्भक्ष्यभोगो यथा । अप्रक्षाल्य च पङ्कमङ्कसिचये कस्तूरिकालेपनम् , रागद्वेषकषायनिग्रहमृते मोघप्रयासस्तथा ॥२॥
COOOOO0000566000000GGGOC
॥१०५॥
Jain Education
a
l
For Private Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #223

000000000000000000000000
आत्मध्यानकथार्थिनां तनुभृतामेता गिरः श्रोत्रयोः, श्रीमजैनवचोऽमृताम्बुधिसमुद्भूताः सुधाबिन्दवः । एता एवच नास्तिकस्य नितरामास्तिक्यजीवातवः; सन्तप्तत्रपुसम्भवद्रवमुचः पीडाकृतः कर्णयोः ॥ ३ ॥ आशाः श्रीमदकब्बरक्षितिपतिश्चित्रं द्विषद्भामिनीनेत्राम्भोमलिनाश्चकार यशसा यस्ताः सिताः प्रत्युत । एकः सैन्यतुरङ्गनिष्ठुरखुरक्षुण्णां चकार क्षमामन्यस्तां हृदये दधार तदपि प्रीतियोः शाश्वती ॥४॥ स श्रीमत्तपगच्छभूषणमभूद्भूपालभालस्थलव्यावलगन्मणिकान्तिकुङ्कमपयःप्रक्षालिताघ्रिद्वयः। षट्खण्डक्षितिमण्डलप्रसृमराखण्डप्रचण्डोल्लसत्पाण्डित्यध्वनदेकडिण्डिमभरः श्रीहीरसूरीश्वरः॥५॥ स्वैरं स्वेहितसाधनीः प्रसृमरे स्वीयप्रतापानले, वाग्मन्त्रोपहृता विपक्षयशसामाधाय लाजाहुतीः। यो दुर्वादिकुवासनोपजनितं कष्टं निनाय क्षयं, स श्रीमान्विजयादिसेनसुगुरुस्तत्पट्टरत्नं बभौ ॥६॥ धारावाह इवोन्नमय्य नितमा यो दक्षिणस्यामपि, स्वैरं दिक्षु ववर्ष हर्षजननीर्विद्वत्पदाख्या अपः। तत्पट्टत्रिदशाद्रितुङ्गशिखरे शोभा समग्रां दधत् , स श्रीमान्विजयादिदेवसुगुरुः प्रद्योतते साम्प्रतम् ॥ ४॥ यद्गाम्भीर्यविनिर्जितो जलधिरप्युल्लोलकल्लोलभृत् , राज्ञे सर्वमिदं निवेदयति किं व्याकीर्णलम्बालकः। तत्पट्टोदयपर्वतेऽभ्युदयिनः पुष्णाति पूष्णस्तुलां , स श्रीमान् विजयादिसिंहसुगुरुः सौभाग्यभाग्यैकभूः ॥८॥ गच्छे स्वच्छतरे तेषां, परिपाट्योपतस्थुषाम् । कवीनामनुभावेन, नवीनां कृतिमादधे ॥९॥
*SAFEGOGOOGESTEROOFESSEE
Jain Educatiome
For Private Personal use only
w.jainelibrary.org

Page #224

अध्यात्म०
॥ १०६ ॥
900006
Jain Educational
तथाहि - साहस्रैर्मघवा हरश्च दशभिः श्रौत्रैर्विधिश्चाष्टभिर्येषां कीर्त्तिकथां सुधाधिकरसां पातुं प्रवृत्ताः समम् । ते श्रीवाचकपुङ्गवास्त्रिजगतीविख्यातधामाश्रयाः, कल्याणाद्विजयाह्वयाः कविकुलालङ्कारतां भेजिरे ॥ १० ॥ व्याकरणे कषोपल इवोद्दीप्तं परीक्षाकृतः, पय्यैक्षन्त निबद्धरेखमखिलं येषां सुवर्ण वचः ।
ते
प्रोन्मादिकुवादिवारणघटानिर्भेदपञ्चाननाः, श्रीलाभाद्विजयाह्वयाः सुकृतिनः प्रौढश्रियं शिश्रियः ॥ ११ ॥ यत्कीर्तिश्रुतिधूतधूर्जटिशिरोविश्वस्त सिद्धापगा कल्लोलप्लुतपार्वता कुचगलत्कस्तूरिकापङ्किले । चित्रं दिग्वलये तयैव धवले नो पङ्कवार्त्ताप्यभूत्, प्रौढिं तद्विबुधेषु जीतविजयाः प्राज्ञाः परामैयरुः ॥ १२ ॥ येषामत्युपकारसारविलसत्सारस्वतोपासनाद्वाचः स्फारतराः स्फुरन्ति नितमामस्मादृशामप्य हो । धीरश्लाघ्य पराक्रमास्त्रिजगतीचेतश्चमत्कारिणः, सेव्यन्ते हि मया नयादिविजयप्राज्ञाः प्रमोदेन ते ॥ १३ ॥ तेषां प्राप्य परोपकारजननीमाज्ञां प्रसादानुगां, तत्पादाम्बुजयुग्मसेवनविधौ भृङ्गायितं बिभ्रता । एतन्यायविशारदेन यतिना निःशेषविद्यावतां प्रीत्यै किश्चन तत्त्वमाप्तसमयादुद्धृत्य तेभ्योऽर्पितम् ॥ १४ ॥ यद्युच्चैः किरणाः स्फुरन्ति तरणेः तत्किं तमःसञ्चयैः, स्वायत्ता यदि नाम कल्पतरवः स्तब्धैर्दुमैः किं ततः । देवा एव भवन्ति चेन्निवशास्तत् किं प्रतीपैः परैः सन्तः सन्तु मयि प्रसन्नमनसोऽत्युच्छृङ्खलैः किं खलैः ॥ १५ ॥ भिन्नस्वर्गिरिसानुभानुशशभृ (भृत्प्र) त्युच्छलत्कन्दुकक्रीडायां रसिको विधिर्विजयते यावत्स्वतन्त्रेच्छया । तावद्भावविभावनैककुतुकी मिथ्यात्वदावानलध्वंसे वारिधरः स्फुरत्वयमिह ग्रन्थः सतां प्रीतिकृत् ॥ १६ ॥ ॥ इति श्रीमदूयशोविजयोपाध्यायविरचितटीकासमेताऽध्यात्ममतपरीक्षा ॥

परीक्षा वृ०
॥ १०६ ॥
Hw.jainelibrary.org

Page #225

श्रीमद्यशोविजयन्यायाचार्यप्रणीताध्यात्ममतपरीक्षा।
100000000000000000000
पणमिय पासजिणिदं वंदिय सिरिविजयदेवसूरिन्दं ॥ अज्झप्पमयपरिक्खं जहबोहमिमं करिस्सामि ॥१॥ अज्झप्पं णामाई चउविहं चउबिहा य तचन्ता । तत्थ इमे अत्युज्झिय णामेणज्झप्पिआ णेया ॥२॥ जा खलु सहावसिद्धा किरिआ अप्पाणमेव अहिगिच । भण्णइ परमज्झप्पं सा दंसणणाणचरणड्डा ॥३॥ ण विणा रागद्दोसे अज्झप्पस्सेह किंचि पडिकूलं । परदवं उवगरणं किं पुण देहुच धम्मटुं ॥४॥ उवधिसहिओ ण सुज्झइ सतुसा जह तन्दुला ण सुज्झन्ति । इय वयणं पक्खित्तं दूरे दिटुंतवेसम्मा ॥५॥ जा उवगरणे मुच्छा आरम्भो वा असञ्जमो तस्स । तह परदवंमि रई सा किण्ण तुहं सरीरेऽवि ॥६॥ तह परदवम्मि रई परिणामो रक्खणाणुबन्धो वा । दुहओ तणुसममुवहिं पासन्तो किंण लजेसि ॥७॥ जो किर जयणापुचो वावारो सो ण झाणपडिवक्खो। सो चेव होइ झाणं जुगवं मणवयणकायाणं ॥८॥ झाणं करणपयत्तो ण सहावो तण्ण जेण सिद्धस्स । इहरा ठाणविभागो कह सुक्कज्झाणभेआणं ॥९॥ जा खलु सरागचरिया सावि य उस्सग्गमग्गसंलग्गा । मोत्तुं अववायपदं अइप्पसङ्गी परविसेसो ॥१०॥ नणु बझंगं साहणमववाओ अन्तरङ्गमुस्सग्गो। जा पुण सरागचरिया समुच्चिआ णेव सुद्धाए ॥ ११ ॥
0000000000000000000000000
Jain Education in
For Private
Personal Use Only
jainelibrary.org

Page #226

अध्यात्म० ॥ १०७ ॥
Jain Education Int
| पडिसिद्धसेवणं पुण णो अववाओ फुडो अणायारो । ता वत्थाई गन्थो णो उस्सग्गो ण अववाओ ॥ १२ ॥ उवकुणइ जह सरीरं सुद्धवओगं तहेव उवगरणं । जम्हा तओ मुणीणं सुए अणेगे गुणा भणिआ ॥ १३ ॥ जह उबहिभारगहणं इटुं दुज्झाणवजणणिमित्तं । तो सेयं श्रीगहणं मेहुणसण्णाणिरोहट्ठा ॥ १४ ॥
एयं विदूसगाणं वयणं मयणंधवयणमित्र मोहा । अण्णह समोवहासो देहाहाराइगहणेवि ॥ १५ ॥
| रागस्स व दोसस्स व उद्दिस्स सुहासुहे सुहासुहया । जइ पुण विसयावेक्खा कह होज्जा तो विभागो सिं ॥ १६ ॥ ॐ नामं ठवणा दविए रागो दोसो अ भावओ चउहा । कम्मं जोग्गं बद्धं वज्झन्तमुदीरणोवगयं ॥ १७ ॥ णोकम्मदव्यराओ णायव्वो वीससा पओगा य । सम्झाइकुसुंभाई दोसो दुट्टव्वणाईओ ॥ १८ ॥
जं रागदोसकम्मं समुइण्णं जे तओ अ परिणामा । ते भावरागदोसा वुच्छमिहं णयसमोआरं ॥ १९ ॥ कोहो माणो दोसो माया लोभो अ रागपज्जाया । सङ्ग्रहणयमयमेयं दोसो मायावि विवहारा ॥ २० ॥ उज्जुसुअस्स य कोहो दोसो सेसेसु णत्थि एगन्तो । कोहो च्चिय लोहो चिय माणो माया य सद्दस्स ॥ २१ ॥ 6 परदवम्मि पवित्ती ण मोहजणिया व मोहजण्णा वा । जोगकया हु पवित्ती फलकंखा रागदोसकया ॥ २२ ॥ वत्थाइ णेव गन्धो मुणीण मुच्छं विशेव गहणाओ । तह देहपालणट्ठा जह आहारो तुहवि इट्ठो ॥ २३ ॥ जह देहपालणट्टा जुत्ताहारो विराहगो ण मुणी । तह जुत्तवत्थपत्तो विराहगो व विदिट्ठो ॥ २४ ॥
630306

परीक्षा मू०
ॐ ॥ १०७ ॥
jainelibrary.org

Page #227

SEPROாருருருருருருருவOGE
अणसणसहावजोगा जह असणं अणसणन्ति जुत्तमिणं । जुत्तं तह वत्थाई सहावओऽतप्परिणयस्स ॥२५॥ एवं च सचेलाणं, कह सुत्तुत्तं भवे अचेलत्तं । इय पभणंतस्स तुहं, को णियघररक्खणोवाओ ॥ २६ ॥ जइ चेलभोगमेत्ता ण जियालक्कपरिसहो साहू । भुञ्जन्तो अजियखुहापरीसहो तो तुम पत्तो ॥ २७॥ जह जलमवगाहन्तो भण्णइ चेलरहिओ सचेलो वि । तह थोवजुण्णकुत्थियचेला वि अचेलया साहू ॥ २८ ॥ उवयारेण अचेला, सेसमुणी सबहा जिणिन्दा य । खंधाओ देवदूसं, चवइ तओ चेव आरम्भ ॥ २९ ॥ एएण जइ अचेला जिणिन्दजिणकप्पिआइआ सुमुणी । तो एसो चिय मग्गो णण्णो त्ति पराकयं वयणं ॥ ३०॥ जिणकयमेव य कम्मं, जइ कायचं तओ तुहं इहयं । उवएससिस्सदिक्खागुरुवयणाईहि किं कजं ॥ ३१॥ निरतिसयाणं कप्पो, थेराण हिओ ठिओ अ तत्थेव । पडिवजउ जिणकप्पं, पञ्चहिँ तुलणाहिँ जुत्तो जो ॥ ३२॥ वेजुवदिट्ट ओसहमिव जिणकहि हि तओ मग्गं । सेवंतो होइ सुही इहरा विवरीअफलभागी ॥३३॥ अणिगृहन्तो सत्तिं, भुञ्जन्तो वि जह णो चयइ मग्गं । अणिगृहन्तो सत्तिं, तह उवगरणं धरन्तो वि ॥ ३४ ॥ कारणिगं जह वत्थं, तह आहारो वि दंसिओ समए । एगं चिचा अबरं, गिण्हताणं णु को भावो ॥ ३५ ॥ अविजियहिरिकुच्छाणं जइ णूणं सजमे ण अहिगारो । ता कह अजिअदिगिच्छातण्हाणं तत्थ अहिगारो ॥ ३६ ॥ अह हिरिकुच्छाहि सया हिरिकुच्छसहावभावणा णो चे । तण्हाछुहाहि ता कह तयभावसहावसंबुद्धी ॥ ३७॥
9000000000000000000000000000
Jain Education
a
l
For Private Personal Use Only
w.jainelibrary.org

Page #228

अध्यात्म
परीक्षा मू०
॥१०८॥
TOROSCOGNREGROCC
उस्सग्गववायाणं मित्तीए अह ण भोअणं दुई । उस्सग्गववायाणं मित्तीइ तहेव उवगरणं ॥ ३८॥ एएणवगरणणं पञ्चक्खाणस्स दवओ भंगो। इय कप्पणावि विहवाजुक्वणमिव णिप्फला णेया ॥ ३९॥ सिद्धन्तसिद्धधरणं उवगरणं तं मुणीण सुहकरणं । अह होइ पावहरणं इय अहं बिन्ति आयरिया ॥४०॥ पुच्छा दियंबराणं केवलमज्झप्पिआण उवहासो। अम्हाणं पुण इहयं दोण्हवि पडिआरवावारो ॥४१॥ पंचसमिओ तिगुत्तो सुविहियववहारकिरियपरिकम्मो। पावइ परमज्झप्पं साहू विजिइन्दियप्पसरो ॥४२॥ लुंपइ बझं किरियं जो खलु आहच्चभावकहणणं । सो हणइ बोहिबी उम्मग्गपरूवणं काउं॥४३॥ सवं सहावसझं णिच्छयओ परकयं च ववहारा । एगन्ते मिच्छत्तं उभयणयमयं पुण पमाणं ॥४४॥
अब्भन्तरवज्झाणं बलिआबलियत्तणं ति जइ बुद्धी । नणु कयरं अवलत्तं वेचित्तं वावि वेसम्मं ॥४५॥ मणिप्फत्ती व फलट्ठा अणिययजोगो फलेण वा सद्धिं । पढमे समसामग्गी बिइए वावारवेसम्मं ॥ ४६॥
तइए दोण्हवि समया चउत्थपक्खो पुणो असिद्धोत्ति । तेण समावेक्खाणं दोण्हवि समयत्ति वत्थुठिई ॥४७॥ णिच्छयओ सकयं चिय सवं णो परकयं हवे वत्थु । परिणामावंझत्ता ण य वंझं दाणहरणाई ॥४८॥ दिन्तो व हरन्तो वा ण य किञ्चि परस्स देइ अवहरइ । देइ सुहं परिणामं हरइ व तं अप्पणो चेव ॥४९॥ ण य धम्मो व सुहं वा परस्स देयं ण यावि हरणिज । कयणासाकयभोगप्पमुहा दोसा फुडा इहरा ॥५०॥
0000000000000000000000
॥१०८॥
Jain Education
For Private & Personel Use Only
view.jainelibrary.org

Page #229

900000000000000000000000
भत्ताइपोग्गलाण वि ण दाणहरणाइ होइ जीवस्स । जइ तं सञ्चिय हुजा तो दिजा वा अवहरिजा ॥५१॥ जोगवसेणुवणीया इट्टाणिठ्ठा य पोग्गला जे हु। अण्णा ते जीवाओ जीवो अण्णो अ तेहिन्तो ॥५२॥ का तम्हा सपरविभागो पोग्गलदईमि पत्थि णिच्छयओ। भोगाभोगविसेसा ववहारा चेव सपरत्तं ॥ ५३॥
पुण्णपयडीण उदए भोगो भोगंतरायविलएणं । जइ णियवित्तेणं चिय तो भोगो किण्ण किविणाणं ॥ ५४॥ जो परदवंमि पुणो करेइ मूढो ममत्तसंकप्पं । सो कह आयसहावं गिद्धो विसएसु उवलहइ ॥ ५५ ॥ णाहं होमि परेसिंण मे परे णत्थि मज्झमिह किंची। इय आयभावणाए रागद्दोसा विलिजन्ति ॥ ५६ ॥ तो परिणामाउ चिय बन्धो मोक्खो व णिच्छयणयस्स । णगंतिया अणचंतिया पुणो बाहिरा जोगा ॥ ५७ ॥ |सिद्धी णिच्छयओ चिय, दोण्हं संजोगओ अछेयत्तं । कत्थइ कत्थइ दोण्हवि, उवओगो तुल्लवं चेव ॥५८॥ तुलत्तमवेक्खाए णियमा समुदायजोगमहिगिच । किरिया विसिस्सए पुण नाणाउ सुए जओ भणियं ॥ ५९॥ जम्हा सणनाणा संपुन्नफलं न दिति पत्तेयं । चारित्तजुआ दिति हि विसिस्सए तेण चारित्तं ॥ ६॥ एवं ववहाराउ बलवन्तो णिच्छओ मुणेयवो। एगमयं ववहारो सबमयं णिच्छओ वत्ति ॥ ६१॥ अहिया जइ तुह किरिया अहियं नाणंपि तस्स हेउत्ति । कारणगुणाणुरूवा कजगुणा व विवरीया ॥ ६२॥ अह जइ सबणयमयं विणिच्छओ इगमयं च ववहारो। तो सो सयलादेसो विगलादेसो कहं होउ ॥ ६३॥
POGROOOOOOOOOOOOOOOO
Jain Education
For Private
Personal Use Only

Page #230

अध्यात्म०
परीक्षामू०
॥१०९॥
0000000000000
मुक्खामुक्खविभागो इच्छामेत्तेण णत्थि एगंतो। जइ अत्थि तो वि नाणे चरणं सारोत्ति तं मोक्खं ॥६॥ सवणयमयत्तं पुण सवेसिं संमओ जओ विसओ। णय णिच्छयस्स तेणं सयलादेसत्तमेगस्स ॥६५॥ जेणं सयलादेसो अभयवित्तीइ णिच्छयाधीणो। तेणेव सो पमाणं ण पमाणं होइ ववहारो॥६६॥ जमणुवयारोवि बलं कस्सइ गंतियं हवे तंपि । एगस्स मुक्खभावे णियमा अवरोवयारोत्ति ॥ ६७॥ णिच्छयणयस्स विसयं भावं चिय जे पमाणमाहंसु । तसिं विणेव हेउं कजुप्पत्तीइ का मेरा ॥६८॥ खाओवसमिगभावो सुद्धो हेऊ सुहस्स खइअस्स । तब्भावेण कया पुण किरिया तब्भाववुड्डिकरी ॥ ६९॥ धिइसद्धासुहविविइसविणत्ती तत्तधम्मजोणित्ति । तलद्धधम्मभावा वड्डइ भावंतरं तत्तो ॥७॥ एवं पवभावो कमेण गुणठाणसेढिमारुहिय । पक्खीणघाइकम्मो कयकिचो केवली होइ ॥ ७१॥ नणु जइ सो कयकिच्चो अट्ठारसदोसविरहिओ देवो । ता छुहतण्हाभावा जुजइ कम्हा कवलभोई ॥७२॥ तो सक्का वुत्तुं जे छुहतहाई जिणस्स किर दोसा । जइ तं दूसेज गुणं साहावियमप्पणो कंचि ॥७३॥ दूसइ अबाबाहं इय जइ तुह सम्मओ तयं दोसो। मणुअत्तणंपि दोसो ता सिद्धत्तस्स दूसणओ ॥ ७४ ॥ अह जइ जिणस्स खइअं सुक्खं दुक्खं विरुज्झए तेणं । तो सामण्णाभावे विसेससत्ता कहं जुत्ता ॥ ७५ ॥ तो वेअणिजकम्मं उदयप्पत्तं कहं हवे तस्स । ण य सो पदेसउदओ समयम्मि विवागभणणाउ ॥ ७६ ॥
00000000000000000000000
॥
१
Jain Education
For Private & Personel Use Only
ainelibrary.org

Page #231

9000000000000000000000000
आवस्सयणिजुत्तीइ पयडिपसत्थोदओवएसेणं । णजइ ता सुहयाउ असुहप्पडिवक्खवयणेणं ॥ ७७ ॥ | तत्तत्थसुत्तभणिया एकारस जं परीसहा य जिणे । तेणवि छुहतण्हाई खइअस्स सुहस्स पडिकूलं ॥ ७८ ॥ अस्सायवेअणिजं छुहतहाईण कारणं जाण । पजत्तिसत्तितदुदयजलितंतजलणदित्ताणं ॥ ७९ ॥ नणु छुहतण्हा तण्हामोहुदउप्पत्तिआ रिरंसच । भण्णइ अण्णा तण्हा अण्णं दुक्खं तयटुंति ॥ ८ ॥ मोहाभिणिवेसेणं चउहि वि उमकोठयाइहेऊहिं । पगरिसपत्ता तण्हा जायइ आहारसण्णत्ति ॥ ८१॥ असणाइम्मि पवित्ती एत्तो चिय तं विणा सुसाहूणं । ण जहुत्तविहि विहाणे अइआरो हंदि णिहिटो ॥ ८२॥ एयं विणा ण भुत्ती मेहुणसण्णं विणा जह अबभं । इय वयणंपि परेसिं एएण पराकयं णेयं ॥ ८३॥ ण हु सा उचियपवित्ती व य सुपसत्थझाणहेउत्ति । आहारो व अभं अण्णह तुह होइ णिहोसं ॥ ८४ ॥ आहारचिंतणुब्भवमेयं आहारसण्णमासज । वड्डइ अट्टज्झाणं इटालाभण मूढाणं ॥ ८५॥ तत्तो माणसदुक्खं लहइ जिओ कंदणाइ कुवंतो। लधुंपि इट्टविसयं रईइ चिंतेइ अविओगं ॥८६॥ तो मोहणीजखयओ तब्भवदुक्खाणुबंधविरहेणं । लहइ सुहं सवण्णू चएइ णो पुण छुहं चइउं ॥ ८७॥ घाइं व वेअणीयं इय जइ मोहं विणा ण दुक्खयरं । पयर्ड पडिरूवाउ ता अण्णाओवि पयडीओ ॥ ८८॥ अणुकूलं पडिकूलं च वेअणं लक्खणं सुहदुहाणं । ण हु एसो एगतो अपमत्तजईसु तयभावा ॥ ८९॥
ருமுருருருருரு
ஒங்க
Jain Educatio
n
al
For Private & Personel Use Only
प
w w.jainelibrary.org

Page #232

अध्यात्म०
॥ ११० ॥
Jain Education
अधुवाण सुहदुहाणं भोगो भोगेण कम्मबंधो अ । ण हु एसो एगंतो अपमत्तजईसु तयभावा ॥ ९० ॥ अन्नाणजं तु दुक्खं नाणावरणक्खएण खयमेइ । तत्तो सुहमकलंकि अकेवलनाणा पुच्भूयं ॥ ९१ ॥ णय सुक्खं दुक्खं वा देहगयं इंदिउम्भवं सवं । अन्नाणमोहकज्जे पमाणसिद्धे हु संकोए ॥ ९२ ॥ एतो चिय बहुदुक्खक्खएण तेसिं छुहाइवेअणियं । णिंबरसलवुध पए अप्पंति भणंति समयविऊ ॥ ९३ ॥ णय तं कवलाजोग्गं वेअणिअं अगणिमंदयाभावा । ण य दढरज्जुकप्पं वेअणिअं हंदि सुअसिद्धं ॥ ९४ ॥ णय केवलनाणाई हाइपडिबंधगं जिनिंदस्स । दाहस्सिव मंताई इय जुत्तं तंतजुत्तीए ॥ ९५ ॥ खिज्जइ बलं छुहाए ण य तं जुज्जइ अणंतविरियाणं । इय वुत्तंपि ण सुतं बलविरियाणं जओ भेओ ॥ ९६ ॥ बंधो परपरिणामा सो पुण नाणा न वीयमोहाणं । जोगकयावि हु किरिया तो तेसिं होइ णिब्बीया ॥ ९७ ॥ जोगं विणावि किरिया सहावओ जइ कहण्ण तह सोवि । तुलं किर वेचित्तं तह तुलमबुद्धिपुधत्तं ॥ ९८ ॥ एयं सहाववाणी कह जुत्ता जेण तेसि वयजोगो । हेऊ दधसुअस्सा पओअणं कम्मखवणा य ॥ ९९ ॥ ण य वयणपयत्तेणं खेअस्सोदीरणं जिनिंदिस्स । इहरा सुहस्स पावइ तयं ण वा अण्णपयडीणं ॥ १०० ॥ णय तं विरियविरहियं जायइ अपवत्तणव करणंति । केवलसहावपक्खे सुगयस्स मयं अणुण्णायं ॥ १०१ ॥ खेओ गोईरिजइ केवलिजोगेहि तो विणु पमायं । तुलुदयहे उपभवो दीसह पुण सोवि तत्तुल्लो ॥ १०२ ॥

परीक्षा मू०
॥ ११० ॥
v.jainelibrary.org

Page #233

हुन्छ
भुत्तीइ सुहुप्पत्ती तं पुण जोगादुदीरियं होजा। एसा परजुत्तिलया एएण पकंपिया णेया ॥ १०३॥ ण य दुप्पणिहाणंपि हु केवलिजोगाण होइ भुत्तीए । तं रागद्दोसकयं ते पुण तेसिं विलीणेत्ति ॥ १०४॥ इय सत्तमाइफासगकोडिन्नाईण कवलभोईणं । णेव य दुप्पणिहाणं सुप्पणिहाणस्स माहप्पा ॥ १०५॥ हेऊ पमत्तयाए आहारकहेव व आहारो। होज जईणइआरो अण्णह तीए व तेणावि ॥ १०६ ॥ णिदाएवि ण हेऊ भुत्ती सहयारमेत्तओ तीसे । जेण सुए णिदिठ्ठा पयडी सा दंसणावरणी ॥ १०७ ॥ ण य तस्स थोक्याए जेण अणुण्णा तओ तओ दुट्ठो। णिव दुट्टया जं णिहाइपसंगओ तस्स ॥ १०८ ॥ आहारो ण पमाओ भण्णइ अववाइओत्ति काऊणं । अववाया वोलीणा वीयभयाणं जिणाण जओ ॥ १०१॥ पत्तं ममत्तहेऊ जुत्तं वोत्तुं पुणो ण देहुन्छ । इहरा णिम्ममभावो जिणाण कह पाणिपत्ताणं ॥ ११ ॥ झाणतवोवाघाओ आहारणंति ते मई मिच्छा । झाणं सेलेसीए तवो अण विसिस्सते सिंति ॥ १११ ॥ ओरालिअदेहस्स य ठिई अ वुड्डी य णो विणाहारं । तेणावि य केवलिणो कवलाहारित्तणं जुत्तं ॥ ११२ ॥ परमोरालिअदेहो केवलिणं नणु हवेज मोहखए । रुहिराइधाउरहिओ तेअमओ अब्भपडलं व ॥ ११३॥ संघयणणामपगई केवलिदेहस्स धाउरहिअत्ते । पोग्गलविवागिणी कह अतारिसे पोग्गले होउ ॥ ११४ ॥ मोहविलएण नाणं णामुदया चेव तस्स पारंमं । तो वण्णाइविसेसो त होउ ण धाउरहिअत्तं ॥ ११५॥
90090000000000000000000
Jain Education in
For Private Personel Use Only
jainelibrary.org

Page #234

अध्यात्म०
॥ १११ ॥
Jain Education
ओरालिअत्तणेणं तह परमोरालिअंपि केवलिणो । कवलाहारावेक्खं ठिइं च बुद्धिं च पाउणइ ॥ ११६ ॥ णय महणाणपसत्ती कवलाहारेण होइ केवलिणो । पुप्फाईअं विसयं अण्णह घाणाइ गिहिजा ॥ ११७ ॥ इरिआवहिआकिरिया कवलाहारेण जइ णु केवलिणो । गमणाइणावि ण हवे सा किं तुह पाणिपिहिअत्ति ११८ णय परुवयारहाणी तेण सया जोग्गसमयणियएण । ण य वाहिसमुप्पत्ती हिअमिअआहारगहणाउ ॥ ११९ ॥ ण पुरीसाइदुगुंछियमेसिं णिड्डूमोहबीआणं । अइसयओ ण परेसिं विवित्तदेसे विहाणा य ॥ १२० ॥ जो पुण भुत्तिअभावो केवलिणो अइसउत्ति जंपेइ । सो वायामित्तेणं साहेउ सुहं खपुकंपि ॥ १२१ ॥ एवं कवलाहारो जुत्तीहिं समत्थिओ जिणवराणं । पुत्रायरिएहिं जहा तहेव लेसेण उवठ्ठो ॥ १२२ ॥ तेणं केवलनाणी कयकिच्चो चेव कवलभोईवि । नाणाईण गुणाणं पडिघायाभावओ सिद्धो ॥ १२३ ॥ नाणस्स विसुद्धीए अप्पा एगन्तओ ण संसुद्धो । जम्हा नाणं अप्पा अप्पा नाणं व अण्णं वा ॥ १२४ ॥ एवं परमप्पत्तं नाणा इदुवारगं मुणेअवं । सवह परमप्पत्तं सिद्धाणं चैव संसिद्धं ॥ १२५ ॥ तस्स य सहावसिद्धा किरिया गुणकरणजोगमहिगिच्च । कम्मुवणीआवि हवे जुंजणकरणं तु अहिगिच ॥ १२६ ॥ अह सो सेलेसीए झाणाणलदड्डसयलकम्ममलो । कणगं व सह चिय लद्धसहावो हवइ सिद्धो ॥ १२७ ॥ | तस्स वरनाणदंसणवर सुहसम्मत्तचरणनिश्चटिई । अवगाहणा अनंता मुत्ताणं खइयविरिअं च ॥ १२८ ॥

(25)
परीक्षा मू०
॥ १११ ॥
w.jainelibrary.org

Page #235

DOOOGOO0000G000000000000
नाणावरणाईणं कम्माणं अट्ट जे ठिआ दोसा । तेसु गएसु पणासं एए अट्टवि गुणा जाया ॥ १२९॥ विरियावगाहणाउ पत्ते णामगोत्तकम्मखए । चरणं चिय मोहखए इय अट्ट गुणत्ति विति परे ॥ १३०॥ नणु सिद्धते सिद्धो नोचारित्ती अ णोअचारित्ती । भणिओ तो तस्स गुणो चारित्तं जुजए कम्हा ॥ १३१॥ नणु इह देसणिसेहे णोसद्दो तेण तस्स देसस्स । अत्थु णिसेहो किरियारूवस्स ण सत्तिरूवस्स ॥ १३२॥ जइ किरियारूवं चिय चारित्तं व आयपरिणामो। तो किरियारूवं चिय सम्मत्तं णायपरिणामो ॥ १३३॥ जं पुण तं इहभवियं तं किरियारूवमेव अवं । अहवा भवो ण मोक्खो णो तम्मि भवे हि अहवा ॥ १३४ ॥ ण य मोक्खसुहे लद्धे तयणुढाणस्स हंदि वेफलं । तत्कारणस्स इहरा नाणस्स वि होइ बेफलं ॥ १३५ ॥
व पइण्णाभंगो अहिआवहिपूरणंमि चरणस्स । सा वा किरियारूवे सुअकरणे जं करेमित्ति ॥ १३६॥ | अह चरणमणुटाणं तं ण सरीरं विणुत्ति जइ बुद्धी । तेण विणा नाणाई ता तस्स अहेउ पत्तं ॥ १३७॥
(अपि च) किरिया खलु ओदइगी खइअं चरणं ति दोण्हमह भेओ।
सा तेण बज्झचरणं अभंतरयं तु परिणामो ॥ १३८ ॥ आया खलु सामइए आया सामाइअस्स अट्ठोत्ति । तेणेव इमं सुत्तं भासइ तं आयपरिणामं ॥ १३९॥ णय खइ पि चरित्तं जोगणिरोहेण तं विलयमेइ । अण्णह विहलो पत्तो विरहो चारित्तमोहस्स ॥ १४॥
000000000000000000000000
For Private Personal Use Only

Page #236

अध्यात्म
परीक्षामू.
॥११२॥
00000000000000000000004
तेणं सुद्धवओगो चरणं नाणाउ दसणमिवण्णं । कारणकजविभागा सप्तमिय किन्न सिद्धेसु ॥ १४१ ॥ एत्थ समाहाणविही जो मूलगुणेसु होज थिरभावो । सो परिणामो किरिया जुंजणकरणं पडिच्छंतो ॥ १४२ ॥ अन्नह वकजडाणं चंडाणं चंडरुद्दपभिईणं । णेव सिया चारित्तं सुद्धवओगोत्ति काऊणं ॥ १४३॥ चरणं जइ उवओगो जिणाण ता हुंति तिन्नि उवओगा। दोसु अ अंतबूभावे ततिअस्स पकप्पणा मोहा ॥१४४॥ सेलेसीए जत्तो निवित्तिरूवो स चेव थिरभावो । नय सो सिद्धाणं पि य जंतेसिं वीरियं नत्थि ॥ १४५ ॥ अंते य अंतकिरिया सेलेसी अकिरिय त्ति एगट्ठा । नाणकिरियाहि मोक्खो एत्तो चिय जुज्जए एयं ॥ १४६ ॥ नणु जोगनिरोहेणं चारित्तं सासयं परं होउ । अन्नह तेण न मोक्खो उबूभवकाले असंतेणं ॥ १४७ ॥ केई बिंति मुणीणं सहावसमवट्टिई हवे चरणं । तं लद्धसहावाणं सिद्धाणं सासयं जुत्तं ॥ १४८ ॥ चरणरिउणो न जोगा अत्थसमाएण सवसंवरणं । सिद्धे तंमि सहावे समवट्ठाणंति सिद्धंतो ॥१४९ ॥ उज्जुसुयणयमएणं सेलेसीचरमसमयभावित्ति । अंतसमओ चिय जओ हेऊ हेउस्स कजंमि ॥ १५०॥ |नय चरणमोहबन्धो सिद्धाणं अचरणाण संताणं । अविरइपचइओ सो अइप्पसंगो हवे इहरा ॥ १५१॥ जं च जियलक्खणं तं उवइ8 तत्थ लक्षणं लिंगं । तेण विणा सो जुजइ धूमेण विणा हुयासुब ॥१५२॥ णय निच्छयस्स नाणे अभेयवित्ति कहं चरणविरहे । संतं चिय पडिवजइ फलेण जं सो असंतंपि ॥ १५३ ॥
*00000000000000000000
॥११२॥
in Education
anal
For Private & Personel Use Only

Page #237

000000000000000000
नवि आया चरणं चिय आया सामाइअंति बयणेणं । दवियाया भयणाए चरणाया सबथोवुत्ति ॥ १५४ ॥
एत्तो चिय सिद्धाणं खइयंमि नाणदंसणग्गहणं । संमत्तजाइगहणे बहूण दोसाण संकंती ॥ १५५ ॥ का अहं णाभिनिवेसो सिद्धाणं अचरणस्स पक्खंमि । तहवि भणिमो न तीरइ जं जिणमयमन्नहा काउं ॥ १५६ ॥
जइवि इमो सिद्धंतो इ8 केसिंचि तहवि सूरीणं । सिद्धाणं चारित्तं तेसि मए तं मएभिहि ॥ १५७ ॥ तेसिं सवा किरिया सहावसिद्धा पणटकम्माणं । छण्हंपि कारगाणं एगटे जं तमावेसो ॥ १५८॥ ते पुण पनरसभेया तित्थातित्थाइसिद्धभेएणं । तत्थ य थीणं सिद्धिं ण खमइ खवणो अभिनिवेसी ॥ १५९ ॥ तस्स मयं थीसिद्धा जे पुचि चेव खीणथीवया । एवं पुरिसणपुंसा थीपज्जाएण नो सिद्धी ॥ १६॥ चरणविरहेण हीणतणेण पावपयडीण बाहुल्ला । मणपगरिसविरहाओ सङ्घयणाभावओ चेव ॥ १६१॥ तम्मिच्छं वेयखओ सरीरनिवत्तिनियमणियउत्ति । चरणविरहाइआ पुण सचे तुह हेयवोऽसिद्धा ॥ १६२ ॥ णगंतियमित्थीणं दुहृत्तं संजमोचिया लज्जा । तासिं चरित्तविरहे चाउवण्णो कहं संघो ॥ १६३॥ हीणत्तं पुण नाणं लद्धिं इद्धिं बलं च अहिगिच । णो पडिकूलमसिद्धं तिरयणसारंमि संतंमि ॥ १६४ ॥ पावाणं पयडीणं थीनिवत्तीइ बंधजणणीणं । सम्मत्तेणेव खए णो तासिं पावबहुलत्तं ॥ १६५॥ ण य तासिं मणविरियं असुहं व सुहं वि व उक्विटुं। तारिसणियमाभावा तेण हओ चरमहेऊवि ॥ १६६ ॥
७0000000000000000000000६
Jain Education inte
For Private Personal Use Only
dainelibrary.org

Page #238

अध्यात्म
GOOGO @@@
परीक्षा मू
॥११३॥
कीवस्स कप्पिअस्सिव इथिए कप्पिआई सिद्धी वि । ण विणा विसिट्टचरियं तासिं तु विसिट्टकम्मखओ ॥१६७॥ पावं तह इत्थित्तं ण य पुण्णफलाण केवलीण हवे । परमासुइभूयाणं ण य परमोरालिओ देहो ॥ १६८॥ एयमजुत्तं जम्हा विचित्तभावा विचित्तकम्मखओ। ण य इत्थित्तं पावं जिणाण पाएण णत्थित्ति ॥ १६९ ॥ | इय इत्थीणं सिद्धी सिद्धा सिद्धंतमूलजुत्तीहिं । एयं असइहंता चिक्कणकम्मा मुणेयवा ॥ १७॥
एयं परमरहस्सं एसो अज्झप्पकणगकसवट्टो । एसा य परा आणा संजमजोगेसु जो जत्तो ॥ १७१ ॥ |आसन्नसिद्धियाणं जीवाणं लक्खणं इमं चेव । तेण ण पवित्तिरोहो भवाभवत्तसंकाए ॥ १७२ ॥ जो पुण भोए भोत्तुं इच्छइ तत्तो य संजमं काउं । जलणंमि पजलित्ता इच्छइ पच्छा स निघाउं ॥ १७३॥ को वा जिय वीसासो विजलयाचंचलंमि आउंमि । सजो निरुज्जमो जइ जराभिभूओ कहं होही ॥ १७४ ॥ देहबलं जइ न दढं तहवि मणोधिइवलेण जइयत्वं । तिसिओ पत्ताभावे करेण किं णो जलं पियइ ॥ १७५॥ बलकालसोयणाए अलसा चिट्ठति जे अकयपुण्णा । ते पत्थिता वि लहुं सोइंति सुहं अपावंता ॥ १७६ ॥ जह णाम कोइ पुरिसो न धणहा निद्धणोवि उज्जमइ । मोहाइपत्थणाए सो पुण सोएति अप्पाणं ॥ १७७ ॥ जो पावं गरहंतो तं चेव निसेवए पुणो पावं । तस्स गरहावि मिच्छा अतहक्कारो हि मिच्छत्तं ॥ १७८ ॥ चुयधम्मस्स उ मुणिणो सुट्टयरं किर सुसावगत्तंपि । पडियंपि फलं सेयं तरुपडणाओ न उचंपि ॥ १७९॥
OOOOOOOOOOOOOOOOOOO
000000
Jan Education Inter
For Private Personal use only
inelibrary.org

Page #239

संजमजोगे अन्भुट्टियस्स संचत्तबज्झजोगस्त । ण परेण किंचि कजं आयसहावे णिविट्ठस्स ॥१८॥ संविग्गो गीयत्थो बोहेउ परं पराइ करुणाए । अन्नो पुण तुसिणीओ पुष्विं बोहेउ अप्पाणं ॥ १८१॥ दव्वेक जो अणेगो गच्छे सो भावओ हवे एगो । एगागी गीओ चित्र कयाइ दवे अभावे अ॥ १८२ ॥ किं बहुणा इह जह जह रागद्दोसा लहुं विलिजंति । तह तह पयट्टियचं एसा आणा जिणिंदाणं ॥१८३॥ अज्झप्पमयपरिक्खा एसा सुत्तीहिं पूरिया जुत्ता । सोहंतु पसायपरा तं गीयत्था विसेसविऊ ॥ १८४ ॥
0000000000000000000
SUCCUCEஒஒனOOOOOS
इदं पुस्तकं मुंबय्यां शाह नगीनभाई घेलाभाई जव्हेरीबजार इत्यनेन निर्णयसागरमुद्रणालये कोलभाटवीथ्यां
२३ तमे गृहे बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
Published by Shah Naginbhai Ghelabhai, Javeri-Bazar No. 325.
Printed by B. R. Ghanekar, at the Nirnaya-Sagar Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay.
Jain Education inni
For Private Personal Use Only

Page #240
ITTESTHETITI // इति श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा समाप्ता॥ इति श्रेष्ठि-देवचन्द्रलालभाई-जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्कः 5 For Private & Personel Use Only