Book Title: Upasakadhyayan
Author(s): Somdevsuri, Kailashchandra Shastri
Publisher: Bharatiya Gyanpith
Catalog link: https://jainqq.org/explore/022417/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva sUri kRta upAsakAdhyayana sampAdana- anuvAda siddhAntAcArya paM. kailAzacandra zAstrI Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana zrI somadeva sUri (dasavIM sadI) dvArA viracita saMskRti kAvya 'yazastilaka campU' kA bhAratIya vAGmaya meM eka viziSTa sthAna hai| isake antima tIna AzvAsa (Chapters) gRhastha ke AcAra-dharma viSayaka hone se yaha grantha alaga se 'upAsakAdhyayana' nAma se naye grantha ke rUpa meM prasiddha hai| jaina gRhastha (zrAvaka) kA dhArmika evaM naitika dRSTi se kaisA AcaraNa honA cAhie-upAsakAdhyayana meM isa viSaya kA vistAra se ullekha hai| vizeSatA yaha hai ki isameM jainadharma ke sAtha hI vaizeSika, pAzupata, zaiva, bauddha, jaiminIya, cArvAka Adi aneka jainetara sampradAyoM ke AcAra viSayaka dhArmika evaM dArzanika siddhAntoM kI vistAra se carcA kI gayI hai| jainadharma-darzana ke prakAMDa vidvAna siddhAntAcArya paM. kailAzacandra zAstrI ne bar3e parizrama se isakA sampAdana-anuvAda kiyA hai, sAtha hI eka vistRta prastAvanA (lagabhaga 90 pRSTha) likhakara isakI upayogitA bar3hA dI hai| viSaya kI spaSTatA ke lie Avazyaka hone kA kAraNa grantha ke anta meM paMDitajI ne jaina saMskRti saMrakSaka saMgha zolApura kI jIvarAja granthamAlA meM prakAzita zrI jinadAsa kRta upAsakAdhyayana kI saMskRta TIkA bhI sammilita kI isa garimAmaya grantha kA pahalA saMskaraNa bhAratIya jJAnapITha se san 1964 meM prakAzita huA thaa| aura aba jainadharma-darzana ke adhyetA pAThakoM ko samarpita hai isakA nayA saMskaraNa nayI sAjasajjA ke saath| Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mUrtidevI jaina granthamAlA : saMskRta granthAMka 28 zrI somadeva sUri-kRta upAsakAdhyayana [ yazastilakacampU kA eka aMza ] hindI anuvAda, saMskRta TIkA, prastAvanA tathA anukramaNikaoM sahita sampAdana-anuvAda siddhAntAcArya paM. kailAzacandra zAstrI bhAratIya jJAnapITha dUsarA saMskaraNa : 2013 0 mUlya : 660 rupaye Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 978-93-263-5214-7 bhAratIya jJAnapITha (sthApanA : phAlguna kRSNa 9; vIra ni. saM. 2470; vikrama saM. 2000; 18 pharavarI 1944) puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA saMsthApita evaM unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unake mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha-saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiN| pradhAna sampAdaka (prathama saMskaraNa) DaoN. hIrAlAla jaina evaM DaoN. A.ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 mudraka : vikAsa kampyUTara aiMDa priMTarsa, dillI-110032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Moortidevi Jain Granthamala : Sanskrit Series-20 UPASAKADHYAYANA [A Portion of the Yasastilaka-champu] of SOMADEVA SURI with Hindi Translation, Sanskrit Tika, Introduction & Indices etc. Edited and Translated by Siddhantacharya Pt. Kailash Chandra Shastri OL CS BHARATIYA JNANPITH Second Edition : 2013 Price : Rs. 660 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISBN 978-93-263-5214-7 BHARATIYA JNANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9, Vira N. Sam. 2470; Vikrama Sam. 2000; 18th Feb. 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt. Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited Jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc. are being published in the original form with their translations in modern languages. Catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and popular Jain literature are also being published. General Editors (First Edition) Dr. Hiralal Jain and Dr. A. N. Upadhye Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110003 Printed at : Vikas Computer & Printers, Delhi-110032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya somadeva kRta 'yazastilaka campU' kA jaina-sAhitya meM hI nahIM, kintu bhAratIya vAGmaya meM eka viziSTa sthAna hai| DaoN. kItha ke matAnusAra, somadeva 'nizcita hI suruci aura bar3I sUjhabUjha ke kavi haiN|' (hisTrI oNpha saMskRta liTarecara, pRSTha 335) tathA DaoN. hAndikI kA kathana hai ki "gadya-kathA-viSayaka apane vizeSa lakSaNoM ke atirikta 'yazastilaka' meM aisI vidhAe~ haiM jinake kAraNa usakA sambandha saMskRta sAhitya kI nAnA zAkhAoM se sthApita hotA hai| yaha kevala gadya-padyAtmaka jaina kathA mAtra nahIM hai, kintu yaha jaina va ajaina dhArmika aura dArzanika siddhAntoM kA pAMDityapUrNa saMgraha hai, rAjanIti kI eka saMhitA hai, kAvyaguNoM, prAcIna AkhyAnoM, avataraNoM aura ullekhoM tathA bahusaMkhyaka durlabha zabdaprayogoM kA vizAla bhaMDAra hai| somadeva kI 'yazastilaka' eka ucca koTi kI vidvattApUrNa kRti hai jo sAhityika pratibhA aura kAvyAtmaka bhAvanA ke Aloka se sajIva ho uThI hai|" (yazastilaka aiMDa iMDiyana kalcara, pRSTha 53) / ____ itane guNoM kA eka sAtha samAveza karane ke lie mahAkavi ne na gadya aura na padya mAtra ko apanA mAdhyama banAnA paryApta smjhaa| ruci aura avasara ke anusAra unhoMne ina donoM prakAra kI racanAoM kA prAyaH samAna mAtrA meM upayoga kiyA hai| unakA gadya subandhu aura bANa kI racanAoM kA smaraNa dilAtA hai; aura padya kAlidAsa, mAgha aura zrIharSa kaa| isa racanA-zailI ko sAhityakAroM ne 'campU' kI saMjJA dI hai-'gadya-padyamayI kAcit campUrityabhidhIyate' (dNddi-kaavyaadrsh)| tathApi vidvAn abhI taka khoja nahIM lagA pAye ki campU zabda kI ThIka-ThIka vyutpatti kyA hai| yoM to gadya ke sAtha yatra-tatra kucha padyoM kA prayoga brAhmaNoM meM, bauddha pAli va saMskRta racanAoM meM tathA hitopadeza, paMcataMtrAdi kathAoM meM bahuta prAcIna kAla se pAyA jAtA hai; tathApi jahA~ taka hamArI vartamAna jAnakArI hai, isa kAvya-zailI kA AvirbhAva dazamI zatI se pUrva nahIM pAyA jaataa| somadeva apanI kRti ke pUrNa hone kA kAla siddhArtha saMvatsara 881 (san 959) spaSTatA se nirdiSTa kiyA hai| isase pUrva yadi koI campU-kAvya racA gayA ho to vaha kevala trivikrama bhaTTa kRta 'nalacampU' hI ho sakatA hai| isa campU meM usake racanAkAla kA koI nirdeza nahIM hai, tathApi vidvAnoM kA abhimata hai ki ve vahI trivikrama haiM jinhoMne san 915 I. meM rASTrakUTanareza indra tRtIya ke navasArI se prApta lekha kI racanA kI thii| ATha 'AzvAsoM' meM pUrA huA sampUrNa 'yazastilaka' abhI taka kevala eka bAra nirNayasAgara presa, bambaI se san 1903 meM zrutasAgarI TIkA sahita prakAzita huA thaa| prathama pradhAna sampAdakIya :: 5 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tIna AzvAsoM kA pUrva khaMDa san 1916 meM punaH mudrita kiyA gayA thaa| yaha grantha idhara dIrgha kAla se aprApya hai| isa grantha kA nAnA dRSTiyoM se gambhIra aura vizAla adhyayana DaoN. hAndikI jaise vidvAn ne kiyA aura unakI kRti 'yazastilaka aiMDa iMDiyana kalcara' jaina saMskRti saMrakSaka saMgha dvArA, jIvarAja jaina granthamAlA ke dvitIya puSpa ke rUpa meM, zolApura se san 1949 meM prakAzita huI, yaha santoSa kI bAta hai| isa kRti kA bhI sampUrNa anuvAda kiye jAne kI AvazyakatA hai| __'yazastilaka' ke antima AzvAsoM kA prastuta saMskaraNa apane eka sImita uddezya se taiyAra hokara prakAzita kiyA jA rahA hai| grantha kA yaha bhAga zrAvakAcAra viSayaka hai| naitika va dhArmika dRSTi se gRhastha nara-nAriyoM ke kyA karttavya haiM, yaha viSaya bar3A mahattvapUrNa hai, vizeSataH isa yuga meM jabaki naitika AcaraNa meM sarvatra cintanIya zithilatA dRSTigocara ho rahI hai| AcArya somadeva ne isa viSaya para bar3I dRr3hatA, prAmANikatA aura rocakatA se apanI lekhanI calAyI hai| isa granthAMza kA sampAdana aura hindI anuvAda paM. kailAzacandra jI siddhAntazAstrI ne upalabdha mudrita va hastalikhita prAcIna pratiyoM ke AdhAra para parizrama se taiyAra kiyA hai| isake atirikta paM. kailAzacandra jI ne eka lambI (96 pRSThoM meM) prastAvanA bhI likhI hai| yahA~ unhoMne DaoN. handikI kI upalabdhiyoM kA bhI upayoga kiyA hai aura apane svatantra adhyayana kA bhii| yahA~ yaha bAta dhyAna meM rakhanI cAhie ki DaoN. handikI ne bhAratIya sAhitya aura saMskRti ko apanI dRSTi meM rakhakara vivecana kiyA hai, kintu paMDitajI kI dRSTi vizeSa rUpa se jaina tattvajJAna se sImita rahI hai| isa prakAra ye donoM vivecana paraspara paripUraka haiN| paMDitajI ne prastAvanA ke uttara bhAga meM jo zrAvakAcAroM kA tulanAtmaka paryavekSaNa prastuta kiyA hai vaha mahattvapUrNa hai| zrAvakAcAra kA varNana somadeva se pUrva bhI aneka AcAryoM ne kiyA hai aura unake pazcAt bhii| yadyapi AcAra sambandhI niyamoM kA maulika svarUpa aparivartita rahA hai, kintu vratoM ke vargIkaraNa, paribhASAoM aura paripAlana meM deza-kAlAnusAra vikAsa-zIlatA bhI pAI jAtI hai| isa viSaya kA kucha vivecana paM. jugalakizora mukhtAra ke aneka lekhoM meM tathA paM. hIrAlAla zAstrI kRta vasunandizrAvakAcAra kI bhUmikA meM A cukA hai| kintu samasta upalabdha zrAvakAcAra sambandhI sAhitya kA sarvAMgaparNa talanAtmaka adhyayana abhI bhI zeSa hai| paM. kailAzacandra jI ne isa adhyayana ko apanI prastAvanA meM Age bar3hAyA hai| tathApi usameM eka kamI vizeSa rUpa se khaTakatI hai| aura vaha yaha ki zvetAmbara sampradAya meM mAnya ardhamAgadhI Agama ke upAsakAdhyayana Adi zrutAMgoM va sAvayapaNNatti-jaise prAkRta granthoM meM, haribhadra kI aneka racanAoM meM va anyatra jo isI viSaya kA vivaraNa pAyA jAtA hai vaha yahA~ sarvathA chUTa gayA hai| kathA-sAhitya meM bhI gRhastha-dharma ke upadeza ke atirikta usake vyAvahArika svarUpa kA citraNa bhI milatA hai, jisase AcAra sambandhI vyavasthAoM para acchA prakAza par3atA hai va tAtkAlika sAmAjika pratibimba bhI dikhAI detA hai| deza ke itihAsa, samAja va rAjanIti ko pRSThabhUmi meM rakhakara somadeva ke tathA uttara va dakSiNa bhArata ke anya lekhakoM dvArA vihita zrAvakAcAra kI vizeSatAoM ko dekhane para hameM samajha meM Ane lagatA 6:: upAsakAdhyayana Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai ki kisa prakAra kSetrIya laukika AcAra-vicAra kA dharma kI vyavasthAoM para prabhAva par3e binA nahIM rhtaa| yaha bhI nahIM bhUlanA cAhie ki kabhI-kabhI kaTTaratA va paramparAnubandha kAraNa saccI vikAsazIlatA para hamArI dRSTi nahIM pahu~ca pAtI, evaM tulanAtmaka samIkSA talasparzI nahIM bana pAtI / isa sambandha meM hameM dhyAna AtA hai zrI Ara. viliyamsa kRta 'jaina yoga' nAmaka pustaka kA, jo landana oriyaMTala sIrIja, graM. 14 ke rUpa meM AksaphorDa yUnivarsiTI presa, landana san 1963 meM prakAzita huI hai| isa pustaka meM batalAyA gayA hai ki apane utkRSTatama rAjanaitika prabhAva ke kAla arthAt 5vIM se 13vIM aura vizeSataH 11vIM, 12vIM zatiyoM meM jainiyoM ne kaisA gRhasthocita sadAcAra svIkAra kiyA / yahA~ mukhyataH gRhastha jIvana ke niyamoM kA vidhAna karanevAle zrAvakAcAra granthoM kA AcAryoM dvArA praNIta vivaraNa upasthita kiyA gayA hai| kathA - sAhitya aura zilAlekhoM Adi meM upalabdha sAmagrI kI ora dhyAna nahIM diyA gayA / Adi meM una AcAryoM aura unakI racanAoM kA aitihAsika paricaya bhI karAyA gayA hai| jo mUla racanAe~ sulabha nahIM haiM, unake kucha avataraNa pariziSTa meM dekara yaha dikhAyA gayA hai ki ve kisa prakAra eka-dUsare para AdhArita haiN| sAmagrI tathA aitihAsika, tulanAtmaka va samIkSAtmaka dRSTi se jo bAteM zrI viliyamsa ke grantha meM chUTa gayI haiM unakA vizeSa rUpa se anusandhAna kiye jAne kI AvazyakatA hai| idhara yaha campU grantha kuchakucha aMzata: bhI prakAzita huA hai| (prathama AzvAsa, a~grejI TippaNI Adi sahita, sampA. je. ena. kSIrasAgara, bambaI, 1946; tIna AzvAsa, hindI anuvAda sahita, sampA. paM. sundaralAla zAstrI, vArANasI, 1960) parantu inase ukta uddezya kI pUrti nahIM huI / uparyukta samasta avaziSTa kArya ke lie jina bAtoM kI AvazyakatA hai unameM eka yaha bhI bahuta mahattvapUrNa hai ki somadeva sUri kRti 'yazastilaka campU' kA samasta upalabhya prAcIna pratiyoM va TIkA-TippaNoM Adi kA upayoga karate hue susampAdita, sAnuvAda prakAzana kiyA jaae| vartamAna meM to hameM yahI bar3I prasannatA hai ki isa mahAn grantha ke 'upAsakAdhyayana' nAma khaMDa ko paM. kailAzacandrajI ne vidvattA aura parizrama se sampAdana, anuvAda va prastAvanAlekhana dvArA prastuta rUpa se prakAzana yogya banA diyA, jisake lie hama unake RNI haiN| isa bhAga para zrutasAgarI TIkA nahIM pAI jaatii| jaina saMskRti saMrakSaka saMgha ke saMsthApaka svargIya brahmacArI jIvarAja jI kI prabala icchA huI thI ki grantha kI TIkA pUrI karAI jaae| unakI isI preraNA ke phalasvarUpa paM. jinadAsa zAstrI ne usa zeSa bhAga para saMskRta TIkA likhii| ukta saMgha kI anumati se vaha TIkA bhI prastuta grantha ke sAtha prakAzita kI jA rahI hai| isa TIkA ke avalokana se dekhA jA sakatA hai ki prAcIna vidvAn TIkAkAroM kI paramparA abhI bhI sarvathA vicchinna nahIM huii| jinadAsa jI zAstrI jaise kucha vidvAn abhI bhI aise pratibhAzAlI haiM jo prAcIna zailI se hI kaThina granthoM kI suvizada saMskRta vyAkhyA likha sakate haiN| isa sAhityika kRti ke lie hama paM. jinadAsa zAstrI ke kRtajJa haiM va use isa saMskaraNa meM samAviSTa karane kI anumati pradAna karane ke lie pradhAna sampAdakIya :: 7 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina saMskRti saMgha, zolApura ke bhI anugRhIta haiN| prastuta granthamAlA ke prakAzanoM se bhAratIya evaM jaina sAhitya ke adhyayana-anusandhAna ke kArya meM jo sahAyatA mila rahI hai vaha sabhI vidvAn anubhava karate haiN| isake lie jJAnapITha kI adhyakSA zrImatI ramArAnI tathA saMrakSaka zrI zAntiprasAda jI kA jitanA upakAra mAnA jAya thor3A hai| unakI zubha bhAvanAoM ko mUrtimAna svarUpa dene meM jJAnapITha ke mantrI zrI lakSmIcandra jI jisa utsAha aura parizrama se saMlagna haiM, vaha stutya hai| isI zubha bhAvanA, udAratA, utsAha aura prayAsa ke AdhAra para AzA kI jA sakatI hai ki aise upayogI prakAzanoM kA krama na kevala bhaviSya meM cAlU rahegA, kintu usameM aura bhI unnati aura pragati ho skegii| hI. lA. jaina, A. ne. upAdhye, pradhAna sampAdaka (prathama saMskaraNa, san 1964 se) 8:: upAsakAdhyayana Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya eka bAra sva. zrI nAthUrAma jI premI ne likhA thA ki somadeva sUri ne apane 'yazastilaka' mahAkAvya ke antima tIna AzvAsoM meM zrAvakAcAra kA mahattvapUrNa pratipAdana kiyA hai, usakA hindI anuvAda honA Avazyaka / usI se mujhe somadeva kRta isa upAsakAdhyayana kA hindI anuvAda karane kI preraNA milI / yazastilaka zrutasAgara sUri kI (apUrNa) saMskRta TIkA ke sAtha do bhAgoM meM nirNayasAgara presa, bambaI se prakAzita ho cukA thA / usa mudrita prati ke AdhAra para jaba maiM anuvAda kArya meM pravRtta huA to mujhe lagA ki isameM azuddhiyA~ haiM / ataH maiMne khojabIna karake TIkamacanda jaina hAIskUla ajamera ke adhyApaka tathA apane anyatama ziSya paM. hemacandra jI ke dvArA ajamera terApanthI mandira ke bhaMDAra se yazastilaka ke antargata upAsakAdhyayana kI hastalikhita prati prApta kii| vaha prati bahuta zuddha aura saTippaNa thI / usase mujhe anuvAda T bhI bahuta sahAyatA milI; kyoMki upAsakAdhyayana para koI TIkA nahIM hai aura somadeva jaise mahAkavi dvArA racita hone ke kAraNa usameM aprasiddha zabdoM ke prayoga ke sAtha hI sAtha zAbdika anuprAsa kA bhI honA svAbhAvika hai / phalataH varNita viSaya ke kaThina na hone para bhI somadeva ke zabdoM ke abhiprAya ko samajhane meM pada-pada para kaThinAI hotI hai| ataH saTippaNa prati ke mila jAne se mujhe bahuta lAbha huA / merI kaThinAI meM kucha kamI huI, aura anuvAda kArya pUrA hone para vaha prati vApasa kara dI gayI / anuvAda kA kArya maiMne bhAratavarSIya di. jaina saMgha ke dvArA kAzI meM sthApita jayadhavalA kAryAlaya meM usI ke nimitta se kiyA thaa| dUsare mahAyuddha ke kAraNa kAgaja milanA durlabha ho gyaa| ataH yaha anuvAda prakAzita nahIM ho skaa| jaba kAgaja kucha sulabha huA to saMgha ke prakAzana vibhAga ne apanI pUrI zakti jayadhavalA ke prakAzana meM hI lagAnA ucita smjhaa| isase upAsakAdhyayana ke prakAzana kI vyavasthA ke lie bhAratIya jJAnapITha kAzI ke tatkAlIna vyavasthApaka zrI bAbUlAla phAgulla ke mAdhyama se jJAnapITha ke mantrI bA. lakSmIcandra jI se bAtacIta huii| unhoMne mUrtidevI granthamAlA ke sampAdaka DaoN. pro. hIrAlAla jI tathA DaoN. pro. e. ena. upAdhye ke parAmarzAnusAra ise mUrtidevI granthamAlA se prakAzita karane kI svIkRti de dii| taba maiMne punaH usa purAne anuvAda kI ora dhyAna diyaa| anuvAda karate samaya maiMne ajamera kI jisa prati kA upayoga kiyA thA usake AdhAra para mudrita prati kA saMzodhana kara lene para bhI maiMne bAkAyadA usake pAThAntara nahIM liye the / ataH aba punaH usakI AvazyakatA pratIta huI aura maiMne paM. hemacandra jI ko likhA, to unhoMne mujhe sUcita kiyA ki bhaMDAra ke prabandhaka aba kisI bhI taraha bAhara bhejane ke lie prati dene ko taiyAra nahIM haiN| mujhe bar3I nirAzA huI / taba zrIbAbUlAla jI ne jayapura se paM. cainasukhadAsa jI ke mAdhyama se zrImahAvIra jI atizaya kSetra ke anusandhAna vibhAga ke DaoN. kastUracanda jI kAzalIvAla ke dvArA eka prati prApta kii| yaha prati zuddha hai, kintu isameM koI TippaNa nahIM hai| mujhe saTippaNa prati kI AvazyakatA thI / taba mujhe bhaMDArakara risarca insTITyUTa pUnA kI usa prati kA smaraNa yA jisakA nirdeza pro. hAndikI ne apanI vidvattApUrNa pustaka 'yazastilaka aiMDa iMDiyana kalcara' meM kiyA hai| maiMne bAbUlAla jI se kahA aura unhoMne pUnA ko likhA / thor3I-sI likhA-par3hI sampAdakIya :: 9 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke pazcAt vahA~ se prati A gayI, jo zuddha hone ke sAtha saTippaNa bhI hai| ina udAra vidyArasikoM kA anukaraNa hamAre zAstrabhaMDAroM ke saMrakSakoM ko bhI karanA cAhie, aura prAcIna pratiyoM ko bhaMDAroM meM Ajanma kaida na rakhakara unheM anusandhAtAoM tathA sampAdakoM ke lie sulabha banAnA caahie| inhIM do pratiyoM ke AdhAra para jinheM eka hI kahanA ucita hogA, kyoMki donoM meM kadAcita hI kiJcit pATha-bheda pAyA jAtA hai, maiMne upAsakAdhyayana ke mUla pATha ko vyavasthita kiyaa| ina pratiyoM kA paricaya nIce diyA jA rahA hai ....----230 sampAdana meM upayukta pratiyoM kA paricaya [A] bhaMDArakara risarca insTITyUTa pUnA se prApta prati kA nambara 1902-1907 hai aura nayA nambara 23 hai| isakI pRSTha saMkhyA 434 hai| pratyeka patra meM 9 paMktiyoM aura pratyeka paMkti meM 34 akSara haiN| pratyeka pRSTha ke cAroM ora ke hAziyoM para TippaNa diye hue haiN| ye TippaNa zrIdevasenakRta TippaNa se bhI vizeSa upayogI haiN| zrIdeva ke TippaNa bahuta parimita zabdoM para haiN| unase isa prati ke TippaNa vistRta haiN| prati ke anta meM mUlagrantha ATha hajAra zloka parimANa aura TippaNa do hajAra zloka parimANa likhe haiN| zrIdeva kRta TippaNa 1275 zloka parimANa hI haiN| maiMne prAyaH sabhI TippaNa isI prati ke AdhAra se diye haiN| prati kA lekhanakAla saMvat 1742 hai| prati ke anta meM vistRta lekhaka prazasti isa prakAra dI huI hai___ 'saMvat 1742 varSe bhAdrapadamAse zuklapakSe caturdazI tithau maMgalavAsare pUrvAbhAdrapadanakSatre dhRtinAmayoge sAhi AlamamaujamarAjye Tokanagara rAjya pravartamAne zrIzAntinAtha caityAlaye zrImUlasaMghe nandyAmnAye balAtkAragaNe sarasvatIgacche kundakundAcAryAnvaye bhaTTAraka zrImannarendrakIrtidevAstatpaTTe bhaTTAraka zrIsurendrakIrtidevAstatpaTTe bhaTTAraka zrI 5 jagatkIrtijI, tadAmnAye khaNDelavAlAnvaye sonIgotre sAhahIrA tadbhAryA hIrAde tatputrau dvau pra. sA. caturbhuja tadbhAryA cataraMgade dvitIyaputra sA. mohanadAsa tasya tRtIyabhAryA muktAde tau dvau putrau madhye pra. putra sA. caturbhuja tatputrau dvau prathama putra sA. candrabhANa bhAryA cAMdaNade dvitIyaputra sA. syAmadAsa bhAryA suhAgade tatputra ciraMjIva lokamaNi bhAryA lokamade etayordvayoH putrayormadhye vratadharmarata jinavandanAtatpara, gurubhaktiparAyaNa dayAdAna satyavacanarate du saM syAmadAsenedaM yazastilakaM pustakaM AcAryajI zrI 5 jJAnakIrtaye dazalAkSaNavrata udyApanArthaM prdtmaaNchaa| jJAnadAnAt bhavet gyAnI suSI cApyannadAnataH / nirbhayo jIvadAnena nIrogo bheSajAd bhavet // zubhamastu // pustakamidaM yAvat candradivAkaradharAdharadharAM vartante tAvat tiSThantu // zrI jina sadA jytu|' isa prazasti kA sArAMza yaha hai ki saMvat 1742 meM bhAdrapada zuklA caturdazI ke dina khaMDelavAla jAtIya zyAmadAsa sonI ne yaha yazastilaka nAma kI pustaka AcArya jJAnakIrti ke lie dazalAkSaNavrata ke udyApana ke lie pradAna kii| pUnA kI isa prati ko Adarza prati mAnakara hamane 'A' saMjJA pradAna kI hai| / [ja] jayapura vAlI prati ko 'ja' saMjJA dI gayI hai| yaha prati jayapura ke di. jainamandira bar3A teraha panthiyoM ke zAstrabhaMDAra kI hai| prati zuddha hai, akSara bhI sundara aura spaSTa haiN| isakI patra-saMkhyA 344 hai| pratyeka pRSTha meM 11 paMktiyA~ aura pratyeka paMkti meM 35 se 38 taka akSara haiN| kAgaja jIrNa ho calA hai| saMvat 1719 kI likhI huI hai| arthAt pUnA kI prati se 23 varSa prAcIna hai| anta meM lekhaka prazasti bhI hai kintu akSara aspaSTa ho gaye haiN| prazasti isa prakAra hai 'saMvat 1719 miti phAguNa sitAt aSTamI zuklapakSa vAra vRhaspativAra avAvatI nagarimadhye mahArAjAdhirAja...pustaka liSAitaM / vimalanAtha caityAlaya muulsNghe| liSataM josiToDara jAti diivaal|' 10 :: upAsakAdhyayana Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mu.] nirNayasAgara presa se prathama bAra mudrita prati ko mu. saMjJA dI gayI hai| ukta pratiyoM ke sivAya isa grantha ke saMzodhana meM do anya pratiyoM kA upayoga parokSa rUpa se kiyA gayA hai| [a] kekar3I (rAjasthAna) ke paM. dIpacandajI pAMDyA ne vIrasevA mandira sarasAvA se prakAzita mAsika-patra anekAnta ke 5veM varSa kI 1-2 kiraNa meM yazastilaka kA saMzodhana prakAzita kiyA sAra yaha saMzodhana di. jaina bar3A mandira muhallA sarAvagI, ajamera ke adhyakSa, bhaTTAraka zrI harSakIrti mahArAja kI kRpA se prApta prati ke AdhAra se kiyA gayA hai| isa prati kI patra saMkhyA 400 hai aura vi. saM. 1854 meM likhI gayI hai| maiMne una saMzodhanoM kA bhI upayoga prakRta grantha ke sampAdana meM kiyA hai aura unheM 'a' saMjJA dI hai| [ba] saMskRta vizvavidyAlaya meM jainadarzana ke prAdhyApaka paM. amRtalAlajI sAhitya ke bhI rasika vidvAn haiN| unhoMne ailaka pannAlAla sarasvatI bhavana, bambaI kI prati se apanI yazastilaka pustaka meM pAThAntara liye the| unakA bhI upayoga maiMne isa grantha ke sampAdana meM kiyA hai aura use 'ba' saMjJA dI hai| __ anuvAda ke sambandha meM prakRta upAsakAdhyayana kA anuvAda kArya kitanA kaThina hai isakA anubhava mujhe pada-pada para huA hai| somadeva sUri kA pAMDitya apUrva thaa| ve tArkika mahAkavi Adi sabhI kucha the jaisA ki Upara kahA jA cukA hai| navIna zabdoM kA unake pAsa bhaMDAra thaa| phira ve sAhityika zailI kI saMyojanA meM bhI catura the| unakI ina saba vizeSatAoM ke kAraNa upAsakAdhyayana kI pada racanA prasanna hone ke sAtha darUha bhI ho gayI hai| isake sivAya unhoMne apane upAsakAdhyayana meM kacha aise bhI viSayoM kA samAveza kiyA hai jinakI carcA jaina zAstroM meM nahIM pAI jaatii| zaivadarzana kI prakriyA aise hI viSayoM meM hai| zaiva tantra sAdhanoM ke jJAtA vidvAn Aja kAzI meM bhI nahIM ke tulya hai| phalataH usase sambaddha zlokoM kA bhAva spaSTa nahIM ho sakA aura aise do zlokoM kA artha jo dhyAna vidhi meM Aye haiM chor3a denA par3A hai| jahA~ taka zakya huA maiMne grantha ke bhAva ko spaSTa karane meM anya vidvAnoM kA bhI niHsaMkoca sAhAyya liyA; phira bhI yaha likhane meM asamartha hU~ ki mujhe apane anuvAda se pUrNa santoSa hai yA merA anuvAda nirdoSa hai| ___ upAsakAdhyayana meM Agata kathAoM kA maiMne zabdazaH anuvAda nahIM kiyA hai; bhAvAnuvAda hI use samajhanA upayukta hogaa| AbhAra pradarzana anta meM maiM isa grantha ke sampAdana Adi meM sAhAyya dene vAle apane saba sahayogiyoM kA AbhAra svIkAra karanA apanA parama kartavya mAnatA huuN| sabase prathama AbhAra to maiM una vidvAnoM kA mAnatA hU~ jinhoMne mujhe isa grantha ke sampAdana meM sAhAyya diyaa| paM. amRtalAlajI se mujhe bahuta sAhAyya milA aura unake sAhityika jJAna se maiM lAbhAnvita huaa| kekar3I ke paM. ratanalAla jI kaTAriyA abhI navayuvaka haiM, merA unase sAkSAt paricaya to gata maI mAsa meM bhIlavAr3A meM huaa| unheM dekhakara koI kalpanA bhI nahIM kara sakatA ki isa dubale-patale navayuvaka meM itanA anubhavapUrNa jJAna vartamAna hai| unhoMne se mujhe lambe-lambe patroM ke dvArA aneka zlokoM ko spaSTa karane meM niHsaMkoca madada dii| unhIM se mujhe prabodhasAra aura dharmaratnAkara granthoM kI sUcanA prApta huI ki ina granthoM meM upAsakAdhyayana kA anukaraNa kiyA gayA hai yA usake zloka uddhRta haiN| isI taraha kekar3I ke hI dUsare vidvAn, paM. dIpacandrajI pAMDyA se bhI mujhe sAhAyya milA sampAdakIya :: 11 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| ajamera ke paM. hemacandrajI dvArA mujhe ajamera kI prati prApta huI thii| dehalI ke lAlA pannAlAlajI agravAla ke dvArA paMcAyatI mandira dehalI kI dharmaratnAkara tathA zrIdevakRta TippaNa kI prati prApta huii| pratiyoM kI prApti meM paM. paramAnandajI dehalI se bhI sahayoga milaa| ata: una sabhI vidvAnoM kA maiM hRdaya se AbhAra svIkAra karatA haiN| bhAratIya jJAnapITha ke mantrI lakSmIcandrajI, tathA mUrtidevI granthamAlA ke sampAdaka DaoN. hIrAlAlajI tathA DaoN. e. ena. upAdhye kolhApura kA bhI AbhArI huuN| unhIM ke prayatna se yaha grantha isa rUpa meM mUrtidevI granthamAlA se prakAzita ho sakA hai| DaoN. upAdhye ne to isakI rUparekhA nirdhArita karane ke sivAya prArambha ke lagabhaga Adhe phArmoM ke antima prUphoM ko dekhane kA bhI kaSTa uThAyA hai| paM. bAbUlAlajI phAgulla ke sahayoga ke lie unheM bhI dhanyavAda detA huuN| sabase anta meM maiM 'yazastilaka aiMDa iMDiyana kalcara' ke vidvAn lekhaka zrI kRSNakAnta hAndikI ko aura usakI prakAzikA zrI jIvarAja jaina granthamAlA ke saMcAlakoM ko hRdaya se dhanyavAda detA huuN| unakI ukta pustaka ko par3hakara mujhe bar3I preraNA milii| merI yaha bhAvanA rahI ki isa pustaka kA hindI meM anuvAda prakAzita ho| maiMne isake lie ekAdha bAra jIvarAja jaina granthamAlA ke saMcAlakoM ko preraNA bhI kii| kintu aise vidvattApUrNa grantha kA prAmANika hindI anuvAda prakAzita kara sakanA kaThina thaa| maiMne usake Avazyaka aMzoM kA bhAva apanI isa prastAvanA meM de diyA hai; kintu usameM mere apane bhAva bhI sammilita haiM isI se maiMne DaoN. hAndikI kA ullekha nahIM kiyA hai| parantu isameM sandeha nahIM ki merI prastAvanA kA pUrva bhAga DaoN. hAndikI kA RNI hai| aura unake isa grantha se mujhe apane grantha ke sampAdana meM bhI sAhAyya milA hai| eka bAra puna: maiM apane smRta aura vismRta sahayogiyoM ko dhanyavAda detA hue vijJa pAThakoM se apanI truTiyoM ke lie kSamAprArthI hU~ kyoMki -'ko na vimuhyati shaastrsmudre'| dazalakSaNa parva 2490 jinavANIsevaka zrI syAdvAda mahAvidyAlaya kailAzacandra zAstrI vArANasI (prathama saMskaraNa, san 1964 se) 12 :: upAsakAdhyayana Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA tathA sampAdana meM upayukta granthasUcI mANikacanda granthamAlA, bambaI (kAzI) vIrasevAmandira, dehalI digambara jaina pustakAlaya, sUrata anagAra dharmAmRta anekAnta (mAsika patra) amitagati zrAvakAcAra abhidhAnarAjendra (koSa aSTasahasrI AcArasAra AtmAnuzAsana AptaparIkSA AptamImAMsA AptasvarUpa ArAdhanAsAra karpUramaMjarI kArtikeyAnuprekSA cArittapAhuDa caritrasAra jainasAhitya aura itihAsa jainijma ina sAutha iMDiyA jJAnArNava tattvasaMgraha tattvAnuzAsana tattvArthavArtika tattvArthazlokavArtika tattvArthasUtra tattvopaplava siMha dAnazAsana dravyasaMgraha TIkA dharmaratnAkara dharmasaMgrahazrAvakAcAra nItivAkyAmRta nItisAra nyAyavinizcayavivaraNa paumacariu paMcasaMgraha (prAkRta) gAndhI nAthAraMga granthamAlA, zolApura mANikacanda jaina granthamAlA, kAzI bra. jIvarAja jaina granthamAlA, zolApura vIrasevAmandira, dehalI sanAtana jaina granthamAlA, kAzI siddhAntasArAdi saMgraha meM-mA. gra. kAzI mANikacanda jaina granthamAlA, kAzI caukhambA saMskRta sirIja, kAzI zAstramAlA, agAsa SaTprAbhRtasaMgraha ke antargata-mA. gra. kAzI mANikacanda jaina granthamAlA, kAzI hindI grantha ratnAkara, bambaI bra. jIvarAja jaina granthamAlA, zolApura zrI rAyacanda zAstramAlA, bambaI gAyakavAr3a saMskRta sirIja, bar3audA tattvAnuzAsanadisaMgraha ke antargata mA. gra. kAzI bhAratIya jJAnapITha, kAzI gAndhI nAthAraMga granthamAlA, zolApura gAyakavAr3a saMskRta sirIja, bar3audA vardhamAna zAstrI, zolApura gaNezavarNI granthamAlA, kharakharI, bihAra jaina mandira paMcAyatI, dehalI vakIla, devabanda mA. jai. gra., bambaI (kAzI) tattvAnuzAsanadisaMgraha ke antargata mA. gra. kAzI bhAratIya jJAnapITha, kAzI jainadharma prasAraka sabhA, bhAvanagara bhAratIya jJAnapITha, kAzI 13 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paJcasaMgraha (saMskRta) paJcAstikAya padmacandrakoSa padmanandipaJcaviMzatikA padmapurANa paramAtmaprakAza pAtrakesarI stotra puruSArthasiddhyupAya prabodhasAra pramANavArtika prameyaratnamAlA bhagavatI ArAdhanA bhAvasaMgraha manusmRti mahApurANa mATharavRtti mAdhyamikakArikA yazastilaka aiMDa iMDiyana kalcara yAjJavalkyasmRti yogazAstra yogasUtra ratnakaraMDazrAvakAcAra vasunandrizrAvakAcAra viSApahAra stotra vedAntasUtra vaizeSikadarzana vaiSNaviz2ma aiMDa zaiviz2ama vRhatsaMhitA zivapurANa zrutasAgarIvRtti SaTakhaMDAgama sarvArthasiddhi sAgAradharmAmRta sAvayadhammadohA subhASitaratnasaMdoha saundaranandakAvya harivaMzapurANa hisTrI oNpha dharmazAstrAja mANikacanda granthamAlA, bambaI (kAzI) zrI rAyacanda zAstramAlA, bambaI meharacanda lakSmaNadAsa, lAhaura bra. jIvarAja jaina granthamAlA, zolApura bhAratIya jJAnapITha, kAzI zrI rAyacanda zAstramAlA, bambaI tattvAnuzAsanadisaMgraha ke antargata-mA. gra. kAzI zrI rAyacanda zAstramAlA, bambaI seTha rAvajI sakhArAma dozI, zolApura kAzIprasAda jAyasavAla insTITyUTa, paTanA paM. phUlacandrajI zAstrI dvArA sampAdita prakAzita seTha rAvajI sakhArAma dozI, zolApura mANikacanda jaina granthamAlA, kAzI caukhambA saMskRta sirIja, kAzI bhAratIya jJAnapITha, kAzI caukhambA saMskRta sirIja, kAzI bivalothikA buddhikA raziyA bra. jIvarAja jaina granthamAlA, zolApura nirNayasAgara presa, bambaI hemacandrAcArya racita caukhambA saMskRta sirIja, kAzI mA. gra., kAzI bhAratIya jJAnapITha, kAzI dhanaMjayakavi racita caukhambA saMskRta sirIja, kAzI caukhambA saMskRta sirIja, kAzI DaoN. bhaMDArakara, pUnA subrahmaNya zAstrI, baMgalora sanAtanadharma presa, murAdAbAda bhAratIya jJAnapITha, kAzI seTha zitAvarAya lakhamIcanda, bhelasA bhAratIya jJAnapITha, kAzI di. jaina pustakAlaya, sUrata jaina sosAyaTI, kAraMjA nirNayasAgara presa, bambaI paMjAba yUnivarsiTI, lAhaura bhAratIya jJAnapITha, kAzI pI. bI. kANe, pUnA 14 :: upAsakAdhyayana Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA kI viSaya-sUcI pUrvabhAga 1. yazastilaka kI kathAvastu 1 2. yazastilaka meM samAgata dhArmika prasaMga 6 3. somadeva aura unakA yuga samaya aura sthAna 13, somadeva-sambandhI eka zilAlekha 14, samakAlIna vidvAn 15, pUrvaja tathA uttarakAlIna vidvAn 16, vaiduSya paricaya 16 4. upAsakAdhyayana nAma-viSaya paricaya 19, mahattva 20, somadeva aura amRcandra 20, somadeva aura jayasena 21, somadeva aura amitagati 21, somadeva aura padmanandi 21, somadeva aura vIranandi 22, somadeva aura AzAdhara 22, somadeva aura yaza:kIrti 22, 5. upAsakAdhyayana para prabhAva samantabhadra aura somadeva 23, jaTAsiMhanandi aura somadeva 24, jinasena aura somadeva 24, guNabhadra aura somadeva 24 devasena aura somadeva 24, 6. upAsakAdhyayana ke carcita darzana aura mata vaizeSika 26, pAzupata darzana 27, zaivadharma 29, kulAcArya aura trikamata 31, kApAlika 32, sAMkhya darzana 33, bauddha darzana 34, jaiminIya - darzana 36, bArhaspatya athavA cArvAka 37, vedAnta athavA brahmadvaita 38, 7. katipaya AnuSaMgika prasaMga sAMskRtika AdAna-pradAna 39, varNavyavasthA 40, sAdharmI vyavahAra 42, vratI aura sAdhuoM kI sthiti 43, dAna aura dAnavidhi 45, mUrtipUjana 47, pUjana : eka prazna aura usakA samAdhAna 49, pUjana ke bheda 50, pUjanavidhi 50, paMcAmRtAbhiSeka 54, vaidika pUjA-paddhati 56, digpAlAdi kI pUjA 57 uttarabhAga zrAvakAcAroM kA tulanAtmaka paryavekSaNa mUlaguNa 59-65 zrAvakAcAroM kA paurvAparya 65, zrAvaka ke SaTkarma 66, pA~ca aNuvrata 67, ahiMsANuvrata 67, rAtribhojana 74, ahiMsANu vrata ke aticAra 77, satyANuvrata 77, acauryANuvrata ke aticAra 82, parigrahaparimANavrata 83, parigraha-parimANavrata ke aticAra 85, guNavrata aura zikSA-vrata 87 zrAvakoM ke bheda : pAkSika zrAvaka, naiSThika shraavk| naiSThika zrAvaka ke bheda-dArzanika, vrata pratimA, sAmAyika, proSadhopavAsa, sacittatyAga, rAtri-bhaktavrata, brahmacarya pratimA, ArambhatyAga, parigraha tyAga, anumatityAga, uddiSTa tyAga, 94-95 sAdhaka 96, upasaMhAra 96 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA prastuta upAsakAdhyayana somadeva sUrikRta yazastilakake antima tIna AzvAsa hai| svayaM somadevane inheM upAsakAdhyayana nAma diyA hai|' yazastilakameM somadeva kevala yazodhara mahArAjakI kathA na kahakara kucha 'aura' bhI kahanA cAhate the| isa 'aura' ko samajhaneke lie yazastilakako samagra kathAvastu tathA usameM Aye AnuSaMgika prasaMgoMkA paricaya Avazyaka hai| isI dRSTise prastAvanAko do bhAgoMmeM vibhakta kiyA hai| pUrvabhAgameM yazastilakako kathAvastu, upAsakAdhyayana tathA AnuSaMgika prasaMgoMkA vivecana hai aura uttarabhAgameM upAsakAdhyayanakA tulanAtmaka adhyayana / pUrvabhAga [1 yazastilakakI kathAvastu - yaudheya dezameM rAjapura nAmakA eka sundara nagara thaa| usameM caNDamahAsenakA putra rAjA mAradatta rAjya karatA thaa| vaha nUga, nala, nahuSa, bharata, bhagIratha aura bhagadatta nAmake prAcIna rAjAoMse bhI parAkramazAlI thaa| usake antaHpurameM Andhra, cola, kerala, siMhala, karnATa, saurASTra, kamboja, pallava aura kaliMga dezako sundariyoMkA nivAsa thaa| eka dina vIrabhairava nAmake kulAcAryane usase kahA, "rAjan, tumhArI rAjadhAnImeM jo caNDamArIdevIkA mandira hai, usameM yadi devIke sAmane saba prakArake prANiyoMkI bali dI jAye aura samasta lakSaNoMse yukta manuSya-yugalakA vadha tuma svayaM apane hAthase karo to tumheM vidyAdharoMke lokako vijaya karanevAlI talavArakI siddhi prApta ho sakatI hai|" yaha sunakara mAradatta rAjAne asamayameM hI mahAnavamIko pUjAke bahAnese samasta janatAko mandirameM bulavAyA aura devIke pAdapIThake nikaTa baiThakara apane rakSaka anucaroMko saba lakSaNoMse yukta manuSya-yugala khojakara lAnekA Adeza diyaa| caNDamArIkA mandira bar3A bhayAnaka thaa| use dekhakara svayaM mRtyu bho bhayabhIta hotI thii| usakA parisara pralayakAlako rAtrikI taraha bhayAnaka mahAyoginiyoMse bharA huA thA aura mandhabhaktoMkA jhuNDa vividha prakArakI AtmayantraNAoMmeM saMlagna thaa| kahIM sAdhaka apane siroMpara guggula jalA rahe the, kahIM apanI zirAoM. ko dIpakakI taraha jalAte the, kahIM rudrako prasanna karaneke lie apanA rudhirapAna karate the, kahIM kApAlika apane zarIrase mAMsa kATakara becate the, kahIM apanI AMteM nikAlakara mAtRkAoMko prasanna karate the aura kahIM agnimeM apane mAMsakI Ahuti dete the| isI samaya sudatta nAmake jainAcArya munisaMghake sAtha rAjapura padhAre / nagarake bAhara eka sundara udyAna , thA, vahA~ sundariyoMke sAtha yuvA puruSa kroDAmeM magna the| aise sthAnako muniyoMke AvAsake ayogya jAnakara sudattAcArya Age bar3ha gye| Age zmazAna bhUmi thii| usase Age eka parvata thaa| usIpara vaha Thahara gaye aura madhyakAlIna kRtikarmase nivRtta hokara unhoMne sAdhuoMko nikaTavartI grAmoM meM gocarI karanekA Adeza diyaa| una sAdhuoMmeM do munikumAra bhI the| ekakA nAma abhayaruci thA aura dUsarekA nAma abhymtii| donoM sahodara bhAI-bahana the aura yazodhara mahArAjake putra yazomatIkI rAnI kusumAvaloke garbhase donoM yamaja utpanna hue the| kusumAvalI rAjA mAradattakI bahana thii| donoMne kumAra avasthAmeM hI kSullakake vrata rahaNa 1. iyatA granthena mayA proktaM caritaM yazodharanRpasya / ita uttaraM tu vakSye zrutapaThitamupAsakAdhyayanam // yaza0, AzvAsa paaNc| Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 upAsakAdhyayana kiye the aura sudattAcAryake sAtha rahate the / AcAryane una donoMko nagara meM bhojanake lie jAnekA Adeza diyA / mArga meM balike nimitta eka manuSya yugalako lAneke lie bheje gaye rAjasevakoMse unakI muThabher3a ho gayI / sevakoMne unase bahAnA kiyA ki Apake zubhAgamanako jAnakara eka mahAn guru bhavAnIke mandira meM Apake darzanoMke lie utsuka haiM ataH isa ora padhArane kI kRpA kreN| sevakoMkI bhISaNa AkRtise unheM kisI bhAvI aniSTako AzaMkA to huI, kintu saba kucha daivapara choDakara ve donoM mandirakI ora cala diye / caNDamArIke usa mahAbhairava nAmake mandirakA dRzya bar3A vicitra thA / balike lie lAye gaye saba prakAra ke prANiyoMse mandirakA A~gana bharA huA thA / sazastra rakSaka unakI rakhavAlI ke lie niyukta the / unake zastroMko dekhakara bher3a, bhaiMse, U~Ta, hAthI aura ghor3e dUrase kA~pa rahe the| apane rudhirake pyAse rAkSasoMko dekhakara magara, maccha, mer3haka, kacchapa Adi jalacara jantu trasta the / krauMca, cakavai, murge, jalakAka, rAjahaMsa Adi vividha prakAra ke pakSiyoMko bhI yahI dazA thii| siMha aura bhAlU jaise hiMsaka jantuoM meM bhI bhaya chAyA huA thA / rAjAke dvArA manuSya-yugalakA balidAna honeke pazcAt ina sabakA saMhAra honevAlA thA / donoM munikumAroMne mandirake A~ganake madhya meM talavAra khIMcakara khar3e hue rAjA mAradattako dekhA / usa samaya vaha aisA pratIta hotA thA mAno nadIke madhya meM koI pahAr3a khar3A hai aura usapara phaNA uThAye hue eka sarpa baiThA hai / vahA~ ke bhayAnaka vAtAvaraNako dekhakara abhayarucine dhoratApUrNa dRSTise apanI bahanakI ora dekhaa| usake Azayako samajhakara abhayamatine bho niHzaMkacittase apane bhAIke mukhakI ora dekhA / bhAI bahanakI orase Azvasta huA / udhara mAradatta donoM munikumAroMko dekhakara bar3A prasanna huA, usake locanoMse kaluSatA calI gayI, saba indriyA~ karuNarasameM nimagna ho gayIM / usane munikumAroMko Asanapara baiThAyA aura vicArane lagA, ina munikumAroM ko dekhakara merA hRdaya kyoM zAnta ho gayA ? kyoM merA AtmA Anandase gadgada ho rahA hai, kahIM ye donoM mere bhAnajA bhAnajI to nahIM haiM ? usa dina maiMne raivatakase sunA thA ki ve donoM kumAra avasthAmeM hI gRhatyAgI bana gaye haiM / rAjAkI parivartita prasanna mudrAko dekhakara donoM munikumAroMne rAjAko AzIrvAda diyA / rAjAne donoMkI AzIrvAdAtmaka madhuravANIse ati prasanna hokara pUchA, "ApakA kauna-sA deza hai, kisa kulako Apane apane janmase zobhita kiyA hai aura bAlyAvasthA meM ho Apane yaha pravrajyAkA mArga kyoM svIkAra kiyA ? kRpayA batAne kA kaSTa kreN|" munikumAra bolA, "rAjan ! yadyapi munijanoMke lie apanA deza, kula aura dIkSAkA kAraNa batalAnA ucita nahIM hai tathApi kutuhala ho to sunie - [ prathama AzvAsa ] avantI janapada meM ujjainI nAmakI nagarI hai / usameM yazorgha nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI patnIkA nAma candramatI thaa| rAjA yazorgha aura rAnI candramatIke yazodhara nAmakA putra thA / eka dina rAjA yazorghane apane sira meM eka sapheda bAla dekhA aura apane putra yazodharake vivAha tathA rAjyArohaNakA Adeza dekara sAdhu ho gaye / bAdako samArohapUrvaka amRtamatIke sAtha yazodharakA vivAha huA aura vivAhake pazcAt rAjyAbhiSeka huA / [ dvitIya AzvAsa tIsare AzvAsameM rAjA yazodharakI dinacaryA, rAjavyavasthA AdikA vistRta varNana hai / eka dina rAjA yazodhara apanI rAnI amRtamatIke mahala meM soneke lie gayA / madhyarAtri ke samaya usane dekhA ki usakI rAnI zayyA chor3akara uThI / A~kha mUMdakara leTe hue rAjAkI ora bar3e dhyAnase dekhA aura use soyA huA jAnakara apane vastrAbhUSaNa utAra dAsIke vastra pahanakara jaldIse mahalase nikala gayI / rAjAko sandeha huaa| vaha turata uThakara paMjoMke bala usake pIche-pIche cala diyA / rAnIne eka pIlavAna ke jhoMpar3emeM praveza kiyaa| usakA nAma aSTavaMka thaa| vaha bar3A hI badasUrata aura kubar3A thA / rassIke Dherapara sira rakhakara ghAsapara par3A soyA thaa| rAnI usake pairoMke pAsa baiTha gayI aura Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA hAtha pakar3akara use jagAne lgii| rAnIke derase Aneke kAraNa kubar3A kruddha hokara use mArane lgaa| eka hAthase usane rAnIke bAloMko khIMcA aura dUsare hAdase ghUse lgaaye| rAnI usakI anunaya-vinaya karate hue ki jaba maiM yazodharake sAtha thI taba bhI mere hRdayameM tuma hI virAjamAna the; yadi merA kathana asatya ho to bhagavatI kAtyAyanI mujhe khA jAyeM / rAjA yazodhara yaha saba kRtya dekha rahA thaa| eka bAra to una donoMkA vadha karaneke lie apanI talavAra khIMcanA cAhI, kintu apane putra bAlaka yazomatikumArake mAtRviyogake duHkhakI sambhAvanAse tathA nindAke bhayase apaneko zAnta karane kA prayatna kiyaa| rAjA yazodhara mahala meM lauTakara sonekA bahAnA karake leTa gayA aura rAnI amRtamatI bhI cupacApa Akara usake pAsa aise so gayo, mAno kucha huA hI nhiiN| kintu yazodhara phira so na sakA, usakA antaHkaraNa ghora vedanAse hAhAkAra karane lagA aura strI mAtrake prati use tIvra ghaNA ho gyii| usane apane putra yazomatikumArako rAjya dekara saMsArako chor3a denekA vicAra kiyaa| prAtaHkAla honepara rAjA yazodhara sabhAmaNDapameM phuNcaa| usakI mAtA candramatI bhI aayiiN| stutipAThakane kucha zloka par3he, jo rAjAke mAnasika vicAroMke anukUla the| rAjAne prasanna hokara use pAritoSika pradAna karanekA Adeza diyaa| ___ yaha dekhakara mAtA candramatIke manameM sandeha huaa| vaha socane lagI, Aja mere putrakA mana saMsArase viraktiko aura kyoM hai ? kahIM mahAdevIke mahalameM to koI vairAgyakA kAraNa upasthita nahIM hA? merI anicchAke hote hue bhI mere putrane apanI rAnIko bar3I svatantratA de rakho hai| merI dAsaputrIne eka dina kahA bhI thA ki ApakI putravadhUkA usa kubar3ese prema jJAta hotA hai| yaha socakara mAtAne yazodharase usakI udAsokA kAraNa puuchaa| yazodharane pUrvanirdhArita yojanAke anasAra apanI mAtAse kahA ki maiMne eka svapna dekhA hai ki maiM apane putrako rAjya dekara saMsArase virakta ho gayA hai| mAtAne svapnoMpara dhyAna na denekA Agraha karate hue antameM kahA ki yadi tujhe duHsvapnakA bhaya hai to zAntike lie kUladevatAke sAmane samasta prakArake prANiyoMko bali denI caahie| pazuoMke balidAnakI bAta sunakara yazodharake cittako bar3A kaSTa huaa| pazubaliko lekara mAtA aura putrameM zAstrAdhArapUrvaka vArtAlApa huA; kintu rAjA mAtAke matase sahamata nahIM ho skaa| mAtAne socA mere patrako jainadharmakI havA lagI pratIta hotI hai / usa dina purohitake putrane kahA bhI thA ki Aja rAjA eka vakSamala-nivAsI digambarase milA thaa| usI dinase na to yaha madhu-mAMsakA sevana karatA hai. na zikAra khelatA hai, na pazubali karatA hai aura zruti-smRtike pramANa upasthita karanepara unake viruddha uttara detA hai| yaha socate hI digambaroMke viruddha mAtAkA krodha bhar3aka uThA aura vaha unakI nindA karane lgii| kintu putra unakA samarthana hI karatA gyaa| jaba mAtAne ziva, viSNu aura sUryako pUjA karanepara jora diyA to patrane brAhmaNadharmako kamajoriyAM batalAte hue aneka zAstroMke AdhArapara jainadharmako prAcInatA aura mahattAkA ho samarthana kiyaa| anta meM mAtA candramalIne nirAza hokara apane putrako isa bAtake lie sahamata kiyA ki ATekA eka murgA banAkara devIke sAmane usakI bali dI jAye / rAnI amatamatIko rAjasabhAkA saba samAcAra milaa| vaha turanta samajha gayI ki svapnakI bAta asatya hai aura rAjAko merA rahasya jJAta ho gayA hai| usane turanta AgekA apanA kAryakrama nizcita karake eka mantrIke dvArA yazodharako kahalAyA ki rAjAko duHsvapnake phalase bacAneke lie maiM svayaM devIke sAmane apanI bali deneko taiyAra hai| tathA yadi rAjAne saMsArako tyAgane kA hI nizcaya kiyA hai to sItA, draupadI aura arundhatI AdikI taraha mujhe bhI vanameM sAtha calanekI AjJA dI jAye / usane devIko pUjAke pazcAt rAjA aura usakI mAtAko apane mahalameM bhojanake lie bho Amantrita kiyA aura yazodharane nimantraNa svIkAra kara liyaa| Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana caNDamArI devIke sAmane ATeke bane margeko rAjA yazodharane usI vidhise kATA jisa vidhise jIvita murgA kATA jAtA hai aura use mAMsake rUpameM pakAkara khAyA bhii| dUsare dina amRtamatoke mahalameM rAjA yazodhara, mAtA candramatI, putra yazomatikumAra tathA putravadhUkA bhojana huaa| amatamatIne apane pati tathA sAsake bhojana meM viSa milA diyaa| bhojana karaneke bAda donoMkA prANAnta ho gyaa| [caturtha AzvAsa] munikumAra kahatA gayA, himAlayase dakSiNameM suvelA nAmakA parvata hai| usa parvatakI upatyakAmeM eka vRkSa hai / yazodhara marakara usa vRkSapara mayUrakulameM utpanna huaa| use eka zikArIne pakar3akara rAjA yazomatikumArako bheMTa kara diyaa| rAjamahalako dekhate hI mayUrako apane pUrva-janmakA smaraNa ho aayaa| udhara rAjamAtA candramatI marakara vindhyAcalake dakSiNameM sthita karahATa dezameM kuttA huii| saMyogavaza usake svAmIne vaha kuttA bhI yazomatikumArako bheMTa kara diyaa| eka dina mayUra rAjamahalake sAtaveM khaNDapara jA pahu~cA aura usane apane pUrvabhavakI patnI rAnI amatamatIko kubar3eke sAtha ratisukha meM nimagna dekhaa| dekhate hI mayUra krodhase unmatta ho gayA aura apanI coMca, paMkha vagairahase usane donoMpara prahAra kiyA / dAsiyoMne yaha dekhakara zora macAyA aura jo kucha bhI unake hAthameM AyA, usIse mayarako mArane lgiiN| zora sunakara vaha kuttA bhI daur3A aura usane mayUrako mAra ddaalaa| yazomatikumArane, jo nikaTa hI the, kutteko mayUrapara prahAra karate hue dekhA aura eka lakar3IkA Tukar3A pheMkakara mArA, usase vaha kuttA bhI mara gyaa| mayUra marakara se hI haA aura kuttA marakara sarpa haa| eka dina bhUkhA seho sarpako khA gayA. usa samaya usake mukhakI AvAjase pAsameM hI soyA huA lakar3abagghA jAga gayA aura usane sehoko mAra ddaalaa| usake pazcAt yazodharakA jIva siprA nadImeM maccha huA aura candramatIkA jIva usI nadImeM magara huaa| eka dina jyeSTha mAsameM siprAmeM ujjainIko nAriyAM krIDA kara rahI thiiN| magarane unameM se eka strIko pakar3a liyA jo rAjA yazomatikumArakI rAnI kusumAvalIko dAsI thii| yaha sunate hI kruddha rAjAne dhovaroMko samasta duSTa jala-jantuoMko mAra DAlanekA Adeza diyaa| dhIvaroMne usa magarake sAtha macchako bhI pakar3a liyA aura rAjAke sammukha upasthita kiyaa| rAjAne apane pitaroMke santarpaNake lie donoMko bhojanazAlAmeM bhijavA diyaa| isa taraha una donoMkA anta huaa| punaH ve donoM ujjainIke nikaTa kaMkAhi nAmaka grAma meM bheMDoMke jhuNDameM bakarA-bakarI hue| eka dina yazodharakA jIva bakarA apanI mAtA candramatIke jIva bakarIke sAtha ramaNa kara rahA thaa| usI samaya meSoMke jhaNDake svAmIne apane hI tIkSNa sIMgoMse bakarake marmasthAnameM AghAta kiyaa| usa AghAtase vaha mara gayA aura usI bakarIke garbha meM aayaa| eka dina yazomatikamAra zikAra khelane ke lie vanameM gyaa| kintu koI zikAra usake hAtha nahIM lgaa| nirAza aura kruddha hokara vaha vanase lauttaa| mArgameM bheMDoMke jhuNDameM-se jAte hue usane usa bakarIpara bANase prahAra kiyA aura usakA peTa phAr3a ddaalaa| usameM se eka baccA nikalA / use usane apane rasoiyeko sauMpa diyaa| udhara vaha bakarI marakara kaliMga dezameM eka bhaiMse ke rUpameM utpanna huii| usa bhaiseko eka vyApArIne kharIda liyaa| eka bAra vaha ujjainI A gyaa| eka dina vaha balazAlI bhaisA siprA nadImeM taira rahA thaa| vahA~ usako muThabher3a yazomatikumArake eka azvase ho gyii| bhaiMsene ghor3epara sAMghAtika prahAra kiyaa| phalasvarUpa rAjAke Adezase sevakoMke dvArA vaha bhaiMsA ghora yantraNA dekara mAra DAlA gyaa| mAMsako premI amatamatIne usa bakareko bhI pakavAkara khA ddaalaa| isa taraha bhaisA aura bakarekA prANAnta huaa| agale janmameM donoM murgA-murgo he| manmathamathana nAmake eka munirAja vijayAdha parvatapara dhyAnameM lIna the| kandalavilAsa nAmakA eka vidyAdhara AkAzamArgase udharase niklaa| munirAjake tapake mAhAtmyase usakA vimAna ruka gyaa| usane kruddha Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA hokara munike Upara ghora upasarga kiyaa| vidyAdharoMkA rAjA ratnazikhaNDI munirAja ke darzana ke lie usI samaya vahA~ AyA / vaha kandalavilAsake duSkarmako dekhakara bahuta kruddha huA aura use zApa diyA ki isa duSkarmake vipAkase tU ujjainI meM caNDakarmA nAmakA jallAda hogA / vidyAdharake prArthanA karanepara ratnazikhaNDone kahA ki jaba tujhe AcArya sudattake darzanoMkA lAbha hogA aura tU unase dharmagrahaNa karegA to terI isa zApa se mukti ho jAyegI / 5 AcArya sudattakA paricaya dete hue vidyAdharoMke rAjAne kahA ki eka samaya AcArya 'sudatta kaliMga ke zaktizAlI rAjA the / eka dina eka cora unake sAmane upasthita kiyA gayA, vaha sote hue eka nAIko mAra DAlane tathA usakA sarvasva haraNa karanekA aparAdhI thA / rAjAne dharmAdhikAriyoMse usako daNDa dene ke viSaya meM parAmarza kiyaa| unhoMne kahA ki isa corane sote hue manuSyakA ghAta kiyA hai ataH ise nAnA prakArakI yantraNAe~ dekara isa taraha satAyA jAye ki dasa-bAraha dina meM isakI mRtyu ho jaaye| yaha sunakara rAjAko kSatriya jIvana se bar3I aruci huI aura unhoMne rAjya tyAga kara jinadIkSA dhAraNa kara lI / isI bIca meM vaha vidyAdhara ujjainI meM jallAdakA karma karane lagA / yazodhara tathA candramatI usI nagara ke samIpa eka cANDAla bastI meM murgA-murgI hue the / eka dina usa jallAdane, jo caNr3akamake nAmase prasiddha thA, eka caNDAlaputra ke hAthameM una murgA-murgI ko dekhA / aura usase lekara unheM yazomatikumArako dikhalAyA / rAjA usa samaya kAmadevakI pUjAke lie jA rahA thA / usane caNDakarmAse kahA ki abhI tuma inheM apane hI pAsa rkho| vahIM udyAnameM inakA yuddha dekhA jAyegA / caNDakarmA piMjare ke sAtha udyAna meM pahu~cA / usake sAtha meM zakuna zAstra meM niSNAta Asuri, bhAgavata jyotiSI, dhUmadhvaja nAmaka brAhmaNa, bhUgarbhavettA haraprabodha aura sugatakoti nAmaka bauddha bhI the| udyAnameM eka vRkSa ke nIce AcArya sudatta virAjamAna the / una sabane AcArya sudattake sAmane apane-apane matoMkA nirUpaNa kiyA, kintu AcAryane una sabhIke siddhAntoMkA khaNDana karate hue ahiMsAko ho dharmakA mUla batalAyA / apane pakSa ke samarthanameM unhoMne usa murgA-murgI ke pUrvabhavoM kA varNana karate hue rAjA yazodhara aura candramatIke usa kRtyakI carcA kI, jisake kAraNa unheM ve kaSTa bhogane par3e / AcArya sudattake mukhase apane pUrvabhavoM kI bAta sunakara murgA-murgI ko bhI apane pUrvakRtyoMpara bar3A pazcAttApa huA aura donoMne apane manameM vrata dhAraNa kiye| donoM eka paTamaNDapa meM Anandase kUja rahe the| itanemeM yazomatikumArane apanI rAnIko zabdavedha meM apanI kuzalatA dikhalAne ke lie bANa chodd'aa| usa bANase Ahata hokara murgA-murgI donoM mara gaye / vratake prabhAva se agale janma meM donoM manuSyayoniko prApta hue aura yazomatikumArakI rAnI kusumAvalIke garbhase yamaja bhAI-bahana ke rUpameM utpanna hue / unakA nAma yazastilaka aura madanamatI rakhA gayA thA, kintu ve abhayaruci aura abhayamatIke nAmase prasiddha hue, kyoMki unake garbha meM Aneke dinase hI unakI mAtAkA bhAva saba prANiyoMko abhayadAna denekA ho gayA thA / eka dina rAjA yazomati zikAra khelaneke lie gayA / aura usane sahasrakUTa jinAlaya ke udyAnameM sudattAcAryako dekhA / rAjAke eka sAthIne kahA ki rAjan, isa munike darzanase Aja zikAra meM saphalatA milanA duSkara hai| yaha sunakara rAjAko kSobha huA / taba munike darzanArtha AyA huA kalyANamitra bolA, rAjan ! asamaya meM yaha mukhapara krodhake cihna kyoM ? rAjAkA sAthI bolA, isa amaMgalasvarUpa naMge sAdhuko jo dekha liyA / kalyANamitrane kahA, rAjan ! aisA mata soco! yaha mahAtmA eka samaya kaliMgadeza ke rAjA the / tumhAre pitA se inakA vaMzAnugata sambandha thA / inhoMne svayaM prApta lakSmIko caMcala jAnakara chor3a diyA / ataH inakI avajJA karanA ucita nahIM hai / taba yazomatikumArane kalyANamitra ke sAtha munirAjako namaskAra kiyA aura munirAjane unheM zubhAzIrvAda diyA / isase yazomatikumArako apanI durbhAvanApara bar3A pazcAttApa huA aura usake mana meM yaha vicAra AyA ki mujhe apane duSkRtyake prAyazcitta rUpameM apanA sira kATakara inake caraNoM meM car3hAnA caahie| muni mahArAjane Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana rAjAke manako bAtako jAnakara use aisA karanese rokaa| isase yazomatikumAra aura bhI adhika prabhAvita huA aura usane munirAjako atIndriyadarzI jAnakara apane dAdA yazogha mahArAja aura pitAmahI candramatI tathA mAtA-pitAke viSayameM pUchA ki aba ve kisa lokameM haiM / munirAja bole, rAjan ! tumhAre dAdA mahArAja yazoghaM to brahmottara svargameM deva haiM / tumhArI mAtA pAMcaveM narakameM hai| aura tumhArI pitAmahI tathA pitA ATeke bane murgeko bali deneke pApase aneka janmoMmeM kaSTa uThAkara aba tumhAre gharameM patra aura patrIke rUpameM vartamAna hai| ra yazAmAMtakumArako apane duSkRtyoMpara bar3A kheda huA aura usane AcAryase dIkSA denekI prArthanA kI / aura saba parivArako bulavAkara use munirAjake dvArA kahA huA vRttAnta sunaayaa|" itanI saba kathA kahane ke pazcAta munikumAra rAjA mAradattase bolA, "rAjan, hama vahI abhayaruci aura abhayamati haiM / apane pUrvabhavoMkA vRttAnta sunakara hameM apane pUrva janmakA smaraNa ho AyA aura hamane saMsArako chor3a denekA nizcaya kiyaa| usa samaya hama donoMkI avasthA kevala ATha varSako thI, isalie munidIkSA to nahIM, kSullakake vrata diye gye| AcArya sudattake sAtha vihAra karate hue tumhArI nagarImeM Aye to tumhAre sevaka hameM pakar3akara tumhAre pAsa le aaye|" munikumArako kathA sunakara mAradatta rAjAko Ane Upara bar3I glAni huI aura usane munikumArase apane samAna banA lene kI prArthanA kI / munikumArane unheM apane guru sudattAcArya ke pAsa calaneke lie kahA / [paJcama AzvAsa] AcArya sudatta avadhijJAnase saba jAnakara svayaM hI vahA~ A upasthita he| sabane khar3e hokara unakA sammAna kiyA aura rAjA mAradattane unase dharmakA svarUpa pachA, usIke uttarameM unhoMne zrAvaka dharmakA upadeza diyaa| vahI upadeza AzvAsa chaha, sAta aura AThameM varNita hai jise somadevane upAsakAdhyayana saMjJA dI hai| [2] yazastilakameM samAgata dhArmika prasaMga yazastilakako kathAvastuke paricayase yaha spaSTa hai ki bANako kAdambarI aura subandhukI vAsavadattAkI taraha yaha kevala eka AkhyAnamAtra nahIM hai, kintu jaina aura jainetara dArzanika tathA dhArmika siddhAntoMkA eka sArabhUta grantha bhI hai| isake sAtha hI isameM tatkAlIna sAmAjika jIvanake vividha rUpa bhI citrita haiM aura isa taraha yaha eka mahAn dhArmika AkhyAna bhI hai| isake antima tIna AzvAsa jainadharmake zrAvakAcAra-viSayaka vratAdi niyamoMse ho sambaddha hai / kathAbhAgameM bhI somadevane jaina-tattvoMkA samAveza kiyA hai| jainadharmapara kiye jAnevAle AkSepoMkA parihAra aura tatkAlIna jainetara dharmoM aura darzanoMkI samIkSA bhI isameM vistArase ko gayI hai| isa dRSTise yazastilakakA caturtha AzvAsa bahuta mahattvapUrNa hai| isameM kavine yazodhara aura usakI mAtAke bIca meM pazabaliko lekara vArtAlApa karAyA hai| yazodhara jaina siddhAntoMmeM AsthA rakhatA hai aura usako mAtA brAhmaNadharmameM / yazodhara apane pakSake samarthana ke lie eka ora to vaidika dharmake katipaya siddhAntoMkA virodha karatA hai, dUsarI ora aneka jainetara zAstroMke uddharaNa dekara jaina-dharmakI prAcInatA aura mahattAko prasthApita karatA hai / yazodharakI mAtA apane putrake dvArA kathita duHsvapnako zAntike lie devI ke sammukha saba prakArake prANiyoMko bali denekA sujhAva rakhatI hai aura isIparase mAtA-putrameM vivAdakA sUtrapAta hotA hai| mAtA apanI bAtake samarthana meM manukA mata rakhatI hai, "yajJArtha pazavaH sRSTAH svayameva svayaMbhuvA / yajJo hi bhUtyai sarvasya tasmAdyajJe vadho'vadhaH // 39 // madhupa ca yajJe ca pitRdevatakarmaNi / atraiva pazavo hiMsyA nAnyatretyabravInmanuH // 41 // edhvartheSu pazUn hiMsan vedavedArthavidvijaH / AtmAnaM ca pazuMzcaiva gamayatyuttamA gatim ||42||"-mnusmRti a0 5 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA "svayaM brahmAne yajJake lie pazuoMko sRSTi kI hai| aura yajJa sabako samRddhike lie haiN| ataH yajJameM pazukA vadha avadha hai| madhuparka, yajJa, pitRkarma aura devakarma meM hI pazu-hiMsA karanI cAhie, anyatra nahIM, yaha manune kahA hai| veda aura vedArthako jAnanevAlA dvija ina pUrvokta karmomeM pazuko hiMsA karatA huA apaneko aura usa pazuko uttama gati prApta karAtA hai|" __yaha sunakara yazodhara apane kAna banda karake dIrgha niHzvAsa letA hai aura apanI mAtAse kucha kahanekI bAjJA mAMgatA hai| mAtAse svIkRti pAkara yazodhara pazubalikA sakhta virodha karatA hai / vaha kahatA hai ki prANiyoMkI rakSA karanA kSatriyoMkA mahAna dharma hai| niraparAdha prANiyoMkA vadha karanepara vaha mahAna dharma naSTa ho jaayegaa| "yaH zamavRttiH samare ripuH syAd yaH kaNTako vA nijamaNDalasya / astrANi tatraiva nRpAH kSipanti na dIna-kAnIna-zubhAzayeSu // " rAjAgaNa usIpara astra-prahAra karate haiM jo zatru-saMgrAmameM sazastra upasthita hotA hai, athavA jo nija dezakA kaNTaka hotA hai| durbaloMpara, nIcoMpara aura sajjanoMpara nhiiN| to mAtA ! isa loka aura paralokasambandhI AcArameM tatpara rahate hue maiM una pazuoMpara kaise astra calAU~! kyA Apa bhUla gayIM ki kala hI hiraNyagarbha mantroke putra nIti bRhaspatine ApakI preraNApara mujhe ye tIna zloka par3hAye the, "na kurvIta svayaM hiMsAM pravRttAM ca nivArayet / jIvitaM balamArogyaM zazvada vAnchanmahIpatiH // yo dadyAt kAJcanaM meruM kRtsnAM cApi vasundharAm / ekasya jIvitaM dadyAt phalena ca na samaM bhavet // yathAtmani zarIrasya duHkhaM necchanti jantavaH / tathA yadi parasyApi na duHkhaM teSu jAyate // " "dIrgha Ayu, zArIrika sAmarthya aura Arogyako cAhanevAle rAjAko svayaM hiMsA nahIM karanI cAhie, aura yadi koI anya karatA ho to usako rokanA cAhie / jo puruSa meruke barAbara svarNa tathA samasta pRthvIkA dAna karatA hai aura eka jovako jIvana dAna karatA hai ina donoMke phala samAna nahIM hai| jaise jIva apane zarIrameM duHkha nahIM cAhate vaise hI yadi dUsare jIvake duHkhakI bhI kAmanA na kareM to unheM kabhI duHkha uThAnA na pdd'e|" "brAhmaNa aura devatAoMke santarpaNa aura zarIrakI puSTi ke lie lokameM anya bhI bahuta-se uttama upAya haiN| taba satpuruSa pApa kyoM karegA? phira mAMsa to raja aura vIryake saMyogase utpanna hotA hai, ataH vaha apavitratAkA ghara hai| aisA mAMsa bho yadi devatAoMko pasanda hai to hameM mAMsabhakSo vyAghroMko upAsanA karanI cAhie / ataH devatA pazaoMke upahArase prasanna hote haiM, yaha pravAda mithyA hai| vanameM bhI talavArake dvArA aura galA dabAnese pazu mAre jAte haiN| aura inako deviyAM yadi svayaM khA jAtI hai, taba to unase vyAghra hI vizeSa stutike yogya hai kyoMki ve svayaM mArakara khA jAte haiM, devatAoMko taraha dUsaroMse maravAkara nahIM khaate| yathArthameM loga devatAoMke bahAnese svayaM madya aura mAMsakA sevana karate haiN| aisA karanese yadi durgati na ho to phira durgatikA dUsarA mArga kauna-sA hai ? __"yadi paramArthase hiMsA hI dharma hai to zikArako 'pApaddhi' kyoM kahate haiM, mAMsako Dhokakara kyoM lAte hai? mAMsa banAnevAlA gharase bAhara kyoM rahatA hai, mAMsakA dUsarA nAma rAvaNazAka kyoM hai? tathA parvake dinoMmeM mAMsakA tyAga kyoM batalAyA hai ? tathA purANoMmeM ( mahAbhAratameM) aisA kyoM kahA hai, "yAvanti pazuromANi pazugAtreSu mArata / __tAvad varSasahasrANi pacyante pazudhAtakAH // " "he yudhiSThira, pazuke zarIrameM jitane roma hote haiM, pazuke ghAtaka utane hajAra varSa taka narakameM duHkha bhogate hai|" Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana vararucine aisA kyoM kahA hai, . "prANAghAtAnivRttiH paradhanaharaNe saMyamaH satyavAkyaM. kAle zaktyA pradeyaM yuvatijanakathAmUkabhAvaH pareSAm / tapaNAsrotovibandho guruSu ca vinatiH sarvabhUtAnakampA sAmAnyaM sarvazAstreSvanupahatavidhiH zreyasAmeSa mArgaH // " "prANoMkA ghAta karanekA tyAga, para-dhanake haraNakA tyAga, satya vacana bolanA, samayapara zaktike anusAra dAna denA, parAyI yuvatiyoMkI carcA-vArtAmeM cupa rahanA, tRSNAke srotako rokanA arthAt parigrahakA parimANa karanA, guruoMko namaskAra karanA, saba prANiyoMpara dayA karanA, saba zAstroMmeM yaha kalyANakA sAmAnya mArga hai, kisIne bhI isakA niSedha nahIM kiyA hai|" tathA vyAsane kahA hai, "homa-snAna-tapo-jApya-brahmacaryAdayo guNAH / puMsi hiMsArate pArtha cANDAla-sarasIsamAH // " "he arjuna, hiMsaka puruSake havana, snAna, tapa, japa, brahmacarya Adi guNa cANDAlake tolAbake pAnoko taraha agrAhya haiN|" isa taraha yazodharane aneka pramANabhUta jainetara zAstroMke uddharaNa-dvArA pazuvadha aura mAMsa-bhakSaNakA virodha kiyaa| apane putrake mukhase isa prakArakA tarka sunakara candramatIko lagA ki mere putrapara kisI digambara sAdhukI chAyA par3a gayI hai / ataH vaha unakI nindA karatI huI kahatI hai, "he putra, ina digambaroMke dharmameM deva, pitara aura dvijoMkA tarpaNa nahIM hotA, snAna aura homakI bAta hI nahIM hai| na ye vedako mAnate haiM aura na smatiko / aise digambaroMke dharma meM terI ruci kaise huI ? ye digambara khar3e hokara pazakI taraha bhojana karate haiN| nirlajja haiM, zauca nahIM karate haiM, deva aura brAhmaNoMke ina nindakoMse to koI bAta bhI nahIM krtaa| kRtayuga, tretA aura dvApara meM to inakA nAma bhI nahIM hai| ye to kaliyugameM hI utpanna hue haiN| inake matameM manuSya hI devatA hai aura unako saMkhyA ananta hai| he putra, dharmameM kevala zruti hI pramANa hai, vedake sivAya anya koI devatA nahIM hai / yadi terA anurAga devatAoMmeM hai to hara, hari athavA sUryakI bhakti kr| mAtAke vacanoMko sunakara yazodhara usakA prativAda karate hue kahatA hai, "mAtA, ye jaina loga jisa prakArase devakA abhiSeka, pUjana, stavana karate haiM tathA mantra, japa aura zrutapUjana karate haiM, use Apa hI jarA unase pachakara dekheM / jo hamAre pitara puNya-karma karake svargAdikameM cale gaye unake uddezyase prativarSa brAhmaNoM aura kauoMko bhojana karAnese kyA prayojana hai ? ina digambara sAdhuoMkA eka janma to mAtAke udarase hotA hI hai, dUsarA janma vrata dhAraNase hotA hai ataH ye bhI dvija hai / aura ina dvijoMkA santarpaNa caturvidha dAnake dvArA jaina loga karate hI haiM / inameM jo gRhastha hote haiM, ve snAna karake deva aura zAstrakA pUjana karate haiM, svAdhyAya aura dhyAna karate haiM / yadi nadI yA samadra vagairahameM snAnase hI puNya hotA hai to sabase prathama to jalacara jIva usa puNyake bhAgI hone caahie| kahA bhI hai, "rAgadveSamadonmattAH mINAM ye vazavartinaH / na te kAlena zuddhayanti snAnAttIrthazatairapi ||"-aa0 4, pR0 109 / "jo puruSa rAga, dveSa aura madase unmatta haiM aura striyoMmeM Asakta haiM, ve saikar3oM tIrthoMmeM snAna karanepara bhI kabhI zuddha nahIM ho sakate / stambhana, mohana, vazIkaraNa, uccATana, vidveSaNa aura mAraNake lie vyantaroMko prasanna karane ke lie tathA anna zuddhike lie havana aura bhUtabali kI jAtI hai| devagaNa to amRtapAna karate hai. unheM agnimeM arpita annase kyA prayojana ? mokSake lie udyata sAdhuoMko snAna aura homase kyA prayojana ? Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA gRhasthoMkA dharma sAdhukA dharma nahIM ho sakatA aura sAdhukA dharma gRhasthakA dharma nahIM ho sakatA / kahA bhI hai, "vimatsaraH kucailAGgaH sarvadvandvavivarjitaH / samaH sarveSu bhUteSu sa yatiH parikIrtitaH // ApasnAnaM vratasnAnaM mantrasnAnaM tathaiva ca / ApasnAnaM gRhasthasya vratamantraistapasvinaH // na strIbhiH saMgamo yasya yaH pare brahmaNi sthitaH / taM zuciM sarvadA prAhurmArutaM ca hutAzanam // " ___ "jo dUsaroMse dveSa nahIM rakhatA, kutsita vastrako taraha jisakA zarIra malina hai, jo saba prakArake dvandvoMse achUtA hai, tathA saba prANiyoMmeM samabhAva rakhatA hai use yati kahA hai| snAnake tIna prakAra haiM, jalasnAna, mantrasnAna aura vratasnAna / gRhastha jalasnAna karatA hai aura tapasvI vrata aura mantroMke dvArA snAna karate haiM / jisakA striyoMke sAtha saMgama nahIM hai tathA jo parabrahma meM lona hai usa puruSako aura vAyu tathA agniko sarvadA zuci kahA hai|" tathA jyotiSAMgameM kahA hai, "samagraM zaninA dRSTaH kSapaNaH kopitaH punaH / tadbhaktastasya pIDAyAM tAveva paripUjayet // " "kisIkA zani saptama sthAnameM ho aura kSapaNa-digambara sAdhu yadi kupita ho jAye to zanike bhaktako zanikI pIr3AmeM zaniko hI pUjA karanI cAhie aura kSapaNake bhaktako kSapaNakI pUjA karanI caahie|" prajApatike dvArA pratipAdita citrakarma zAstrameM kahA hai, "zramaNaM tailaliptAGgaM navanirmittibhiryutam / yo likhet sa likhet sarvA pRthvImapi sasAgarAm // " "jo citrakAra telase lipta aMgavAle zramaNakA navoM bhittiyoMse yukta citra banAtA hai vaha sAgarasahita samasta pRthvIkA citra banAtA hai|" tathA AdityamatameM arthAt sUryasiddhAntameM likhA hai, "bhavabIjAGkuramathanA aSTamahAprAtihAryavibhavasametAH / te devA dazatAlAH zeSA devA bhavanti navatAlAH // " . "saMsArake bIjabhUta mohanIya karmake aMkUrarUpa rAga-dveSakA kSaya karanevAle aura ATha mahAprAtihAryarUpa aizvaryase sahita arhanta devako pratimA dazatAla pramANa hotI hai aura zeSa devatAoMkI mUrtiyA~ nautAla pramANa hotI hai|" . . -... --- ..AcArya varAhamihirakRta pratiSThAkANDameM likhA hai, "viSNorbhAgavatA mayAzca saviturviprA vidubrahmaNAM mAtaNAmiti mAtRmaNDalavidaH zambhoH samasmA dvijAH / zAkyAH sarvahitAya zAntamanaso nagnA jinAnAM viduH ye yaM devamupAzritAH svavidhinA te tasya kuryuH kriyAm // " "bhAgavata viSNuko pratiSThA karate haiM, sUryabhakta zAkadvIpIya brAhmaNa sUryako pratiSThA karate haiM, brAhmaNa brahmako pratiSThA karate haiM, mAta-maNDalake bhakta sAta mAtAoMkI pratiSThA karate haiM, bhasma ramAnevAle dvija zivakI pratiSThA karate haiM, bauddha buddhako pratiSThA karate haiM, zAntacitta digambara jinadevakI pratiSThA karate haiN| isa taraha jo jisa devakA upAsaka hai use apanI vidhise usa devako pratiSThA karanI caahie|" Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana nimittAdhyAyameM likhA hai, "paminI rAjahaMsAca nirgranthAzca tapodhanAH / yaM dezamupasarpanti sumikSaM tatra nirdizet // " "kamalinI, rAjahaMsa aura nirgrantha tapasvI jisa dezameM pAye jAte haiM vahA~ bhikSa hotA hai|" isa taraha somadevane rAjA yazodharake dvArA jainadharma aura usake anuyAyI digambara sAdhuoM tathA devoMkI prAcInatA tathA mAnyatAke sambandhameM jainetara granthoMse pramANa upasthita karAye haiN| ... Age aura bhI likhA hai ki urva, bhAravi, bhavabhUti, bhartRhari, bhartR meNTha, kaNTha, guNADhaya, vyAsa, bhAsa, bosa, kAlidAsa, bANa, mayUra, nArAyaNa, kumAra, mAgha, rAjazekhara Adi-mahAkaviyoMke kAvyoMmeM aura bharatapraNIta kAmyAdhyAyameM tathA sarvajanaprasiddha una-una upAkhyAnoMmeM digambarasambandhI itanI mahatI prasiddhi kyoM pAyo jAtI ( yadi digambara kalimeM utpanna hue hote to)| ukta pramANa vizeSa prAcIna to nahIM hai| varAhamihirakA samaya pAMcavIM-chaThI zatAbdI hai| aura sambhavatayA ukta uddharaNoM meM vahI sabase prAcIna hai| kintu usa samaya prAcIna itihAsako khoja aura adhyayanakA calana Ajako taraha sArvajanika rUpase nahIM thA, ataH ukta pramANoMse jaina dharma aura jaina sAdhanoMkI sArvajanika mAnyatA aura vizrutipara hI prakAza par3atA hai| hAM, ukta kaviyoMne apane kina-kina granthoM meM jainoMkA ullekha kiyA hai, yaha avazya anveSaNIya hai| isa prakAra mAtAke dvArA jaina dharmapara kiye gaye AkSepoMkA parihAra karate hue yazodhara jaina sAdhuoMpara kiye gaye AkSepoMke uttarameM kahatA hai, "mAtA ! tumane kahA thA ki jaina sAdhu khar3e hokara bhojana karate haiM to isakA kAraNa yaha hai ki, jabataka khar3e honekI zakti hai aura jabataka donoM hAtha ApasameM milate haiM tabataka hI muni bhojana karate haiM / jisa dharma meM bAlako noka barAbara bhI parigrahake honepara utkRSTa niSparigrahatvakA niSedha kiyA hai, usa dharmake anuyAyI mumukSuoMkI mati vastra, carma yA valkalameM kaise ho sakatI hai ? rahI zaucakI bAta, so munigaNa kamaNDaluko sahAyatAse barAbara zauca karate haiN| kintu aMgulimeM sarpake kATa lenepara koI apanI nAka nahIM kATa DAlatA, arthAt jo aMga apavitra hotA hai usIkI zuddhi kI jAtI hai / jaina loga usIko Apta mAnate haiM jinameM rAgAdi doSa nahIM hote / jisa dharmameM madyAdikA nAma lenA bhI burA hai, ziSTajana usa dharmakI nindA kaise kara sakate hai ?" isake pazcAt yazodhara madya, mAMsa sevanakA virodha tathA madya, mAMsa aura madhuke prayogako burAI batalAte hue zAstrapramANa upasthita karatA hai, "tilasarSapamA yo mAMsamajhanAti mAnavaH / sa zvabhrAna nivarteta yAvaccandradivAkarau // " "jo manuSya tila yA sarasoMke barAbara bhI mAMsa khAtA hai vaha jabataka AkAzameM cAMda aura sUraja hai tabataka narakase nahIM nikala sktaa| smatimeM kahA hai, "saptagrAmepu yatpApamagninA bhasmasAskRte / tasya cetadbhavet pApaM madhubinduniSevaNAt // " "agni ke dvArA sAta gAMvoMko jalAnepara jitanA pApa hotA hai utanA ho pApa madhukI eka bUMdake khAnese hotA hai|" isake pazcAt yazodhara vedake prAmANyapara AkSepa karatA hai| putrako bAtoMko sunakara yazodharakI mAtA punaH putrako apanI bAta manavAnekI preraNA karate hue kahatI hai, "rAjA loga apanI lakSmI aura jIvanakI rakSAke lie putra, mitra, pitA aura bandhu-bAndhavoM takako mAra DAlate haiN| kSamAzIla rAjAoMkA rAjya Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA Thahara nahIM sktaa| ataH putra, durvAsanAko chor3akara duHsvapnako zAnti tathA apane jIvanako rakSAke lie kuladevatAke sAmane jIvoMko bali do| kyA mahAmuni gautamane apane prANa bacAne ke lie apane upakArI bandarako nahIM mArA thA ? kyA vizvAmitrane kutteko nahIM mArA thaa| isI taraha anya rAjAoMne bhI zivi, dadhIci, bali, bANAsura vagairaha rAjAoMko tathA gAya vagairahako mArakara apanA zAntikarma kiyA thaa| jaise viSako auSadha viSa hai vaise hI hiMsA bhI paNyake lie hotI hai| go, brAhmaNa, strI, mani aura devatAoMke caritakA vicAra vidvAna loga nahIM kiyA karate / yadi tujhe apane jIvanase kucha prayojana na ho to ati, smRti, itihAsa aura purANoMkI bAtako mata mAna / jaisA jagatkA pravAha ho vaisA hI baratanA caahie|" ____ Age candramatI madhu aura mAMsako prazaMsA karate hue kahatI hai ki yadi madhu aura mAMsakA sevana karane meM mahAdoSa hai to mahaSiyoMne aisA kyoM kahA hai, "na mAMsabhakSaNe doSo na maye na ca maithune| pravRttireva bhUtAnAM nivRttezca mahatphalam // '' kintu mAtAke dvArA diye gaye pramANoMse bhI yazodharakA vicAra parivartita nahIM hotA aura vaha punaH kahatA hai, "mAtA, dUsaroMke viSayameM manase bhI burA nahIM vicAranA cAhie; taba maiM usI kAmako svayaM sAkSAt kaise kara sakatA hU~ ? kyA tumane lokameM prasiddha rAjA vasuko aura tandula matsyako kathA nahIM sunI ? koI abhAgA manuSya yadi amRta samajhakara viSakA pAna karatA hai to kyA usakI mRtyu nahIM hotI? jo manuSya pApa aura ajJAnase grasta haiM, unakA durAcaraNa sajjanoMke lie udAharaNarUpa nahIM hotA hai| jaise uThatI huI dhUla sabake Upara samAna rUpase par3atI hai vaise hI pApa bhI jAti aura kUlakA vicAra nahIM karatA hai| janma, jarA aura mRtyu, rAjA ho yA raMka, sabako samAna bhAvase apanAte haiN| rAjA aura anya manuSyoMmeM puNyakRta hI bheda hotA hai, manuSya. rUpase sabhI manuSya samAna haiM / he mAtA, jaise mere prANoMkA ghAta honepara Apako mahAn duHkha hotA hai vaise hI dUsare jIvoMkA bhI ghAta honepara unakI mAtAoMko mahAn duHkha hotA hai / yadi dUsaroMke jIvanase apanI rakSA ho sakatI to purAne rAjA loga kyoM marate ? yadi sarvatra zAstra pramANa hai to kutte aura kauekA mAMsa bhI khAnA caahie| parastrI gamanako lokameM nindA mAnA gayA taba mAtAke sAtha aisA kukarma kauna kregaa| yadi koI manuSya mAMsa khAnA cAhatA hai to usake lie zAstrakA udAharaNa denekI kyA AvazyakatA hai? logoMke manake anukUla indriyalampaToMne apanI jIvikAke lie zAstra race haiN| yadi pazuke ghAtakoMko svarga mila sakatA iyoMko to avazya hI svarga milanA caahie| cAhe mantroMke dvArA kisokA vadha kiyA jAye, cAhe zastrAghAtake dvArA, cAhe yajJakI vedikApara kiyA jAye, cAhe bAhara, vadha to samAna hI hai, usase usameM koI antara nahIM pdd'taa| yadi yajJameM mAre gaye pazaoMko svarga milatA hai to apane kUTambiyose yajJa kyoM nahIM karanA cAhie ?" isa prakAra yazodharake virodha karanepara mAtA usakA anunaya-vinaya karane lagI aura usane yazodharase Agrahaparvaka kahA ki yadi tuma pazavadha nahIM karanA cAhate to ATese bane hue murgeko ho bali de denA aura usako mAMsa mAnakara mere sAtha avazya khaanaa| hiMsAkA abhiprAya hI hiMsA hai mAtAke Agrahavaza yazodhara mAraneke abhiprAyase eka ATeke bane hue murgekI hatyA karatA hai aura isake phalasvarUpa use aneka janmoM meM kaSTa uThAnA par3atA hai| kathAke isa rUpa-dvArA granthakArane kucha naitika aura dhArmika vicAroMko vyakta kiyA hai jo ahiMsAviSayaka jaina dRSTikoNapara AkarSaka prakAza DAlate haiM / jo loga pazubalike virodho rahe haiM unake dvArA kisI pazuko pratikRtikI bali deneko paramparA 1. pAThAntara-pravRttireSA bhUtAnAM nivRttistu mahAphalA // -manusmRti 5-56 / Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana rahI hai aisA jJAta hotA hai| udAharaNake lie, rAjataraMgiNIma' likhA hai ki kazmIrake eka prAcIna rAjA meghavAhanane apane rAjyameM pazuvadhapara roka lagA dI thI, ataH usake samayameM vaidika yajJameM ghRtamaya pazuko tathA bhUtabalimeM ATese banAye gaye pazuko bali dI jAtI thii| kahA jAtA hai ki uttara kAlameM mAdhvAcAryane vaidika yajJoMmeM jIvita pazake badale meM usake cAvalake ATese banAye gaye pratirUpakI bali denekA sudhAra cAlU kiyA thaa| yazAdharakI kathAse, yaha spaSTa ho jAtA hai ki jaina dharma pazuoMkI jIvanahIna pratikRtiyoMko bhI balike viruddha rahA hai aura isa taraha vaha pazubalike pratyeka rUpakA virodhI hai| dUsarI bAta yaha hai ki ahiMsA aura hiMsAkA mukhya sambandha kartAke 'abhiniveza se hai| caturtha AzvAsameM jaba yazodhara caNDikAke sAmane ATese ba kA balidAna karane ke lie sahamata ho jAtA hai to vaha balidAna karate samaya devose prArthanA karatA hai ki "saba jIvoMke mAranepara jo phala mujhe milanA cAhie vahI phala mujhe isa ATeke murgekA vadha karanepara mile|" yahI 'abhiniveza' hai| somadevane kahA hai, "vidvajjana puNya aura pApake kAmoM meM 'abhiniveza' ko mukhya sthAna dete haiN| sUryake tejako taraha bAhya indriyAM to zubha aura azubha bastuoMmeM samAna rUpase giratI haiM, kintu itane mAtrase hI usa vyaktiko puNya aura pApakA bandha nahIM hotA" arthAt kisI kAryake naitika mUlyakA nirdhAraNa kartAke abhiprAyase kiyA jAtA hai / bAhya pravRttise nhiiN| Age somadevane kahA hai, "jisa manuSyakA mana vacana aura kAya tathA antarAtmA zuddha hai, vaha hiMsaka honepara bhI hiMsaka nahIM hai|" somadevane 'abhinivezake sthAnameM 'abhidhyAna' zabdakA prayoga karate hue ukta kayanako eka dRSTAnta-dvArA spaSTa karate hue kahA hai, "eka machalImAra machalI mAraneke abhiprAyase nadImeM jAla DAlakara baiThA hai, yadyapi usa samaya vaha machalI nahIM mAratA phira bhI vaha pApI hai, kyoMki usakA dhyAna machalI mArane meM hai| isake viparIta eka kisAna kheta jotatA hai aura usase aneka prANiyoMkA ghAta bhI hotA hai, kintu vaha pApI nahIM hai, kyoMki usakA dhyAna annotpAdanameM hai| ataH aisI koI kriyA nahIM jisameM hiMsA nahIM hotI kintu bhAvako mukhyatA aura gauNatAse kriyAke phalameM antara ho jAtA hai|" somadevane abhiniveza aura abhidhyAnake sthAnameM abhisandhi aura saMkalpa zabdakA bhI prayoga kiyA hai / vaha likhate haiM, "pASANakA devatA banAkara aura usameM devatvake saMkalpako pratiSThA karanepara yadi koI usakI avajJA karatA hai to kyA vaha pApI nahIM hai ? saMkalpase hI gRhastha mani bana jAte haiM aura mani gahastha bana jAte haiN| uttara mathurA meM ahaMddAsa zreSThI rAtrike samaya pratimAyogameM sthita thaa| devoMne usako parIkSAke 1. 'tasya rAjye jinasyeva mAravidveSiNaH prbhoH| krato ghRtapazuH piSTapazurbhUtabalAvabhUt // -rAjataraMgiNI zlo0 3, 7 / 2. 'sarveSu sattveSu hateSu yanme bhavet phalaM devi tadatra bhUyAt / - aAzvAsa 4, pR0 163 / 3. 'abhinivezaM ca punaH pApapuNyakriyAsa pradhAnaM nidhAnamAmananti manISiNaH / bAhyAnIndriyANi tapanatejAMsIva zubheSvazubheSu ca vastuSu samaM vinipatanti / na caitAvatA bhavati tadadhiSThAtuH kuzalena cAdRSTena sambandhaH |-aashvaas 4, pR. 136 / 4. 5. so0 upA0 zlo0 251, 3400-343 / 6. "saMkalpopapanna pratiSThAni ca devasAyujyabhAJji zilAzakalAni kimasyAsAdayan purato na bhavati loke paJca mahApAtakI |"-aa. 4, pR0 136 / 7. "saMkalpena ca bhavanti gRhamedhino'pi munayaH |""munyshc gRhasthAH / " 8. "uttaramathurAyAM nizApratimAsthitAstridivasUtritakalatraputramitropadravo'tyakasvabhAvanamAnaso'haMdAsaH' kusumapure carAdAkarNitasutasamarasthitiratApanayogayuto'pi puruhUtadevarSiH / " A0 4, pR0 137 / Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA lie usake strI-putrAdikapara ghora upadravakA pradarzana kiyA, kintu vaha avicala rhaa| dUsarI ora kusumapurameM puruhUta devarSi AtApana yogameM sthita hote hue bhI carake dvArA apane putrapara zatrukA AkramaNa sunakara vicalita ho gye|" somadevane saMkalpakA mahattva batalAte hae aura bhI likhA hai ki cirakAlase saMcita kiyA haA puNyakarmakA saMcaya pramAdavaza eka bArake bhI duSTa saMkalpase kSaNa-bharameM usI taraha naSTa ho jAtA hai jaise Agase mahala / jagatmeM yaha udAharaNa ati prasiddha hai ki eka vezyAke zavako dekhakara eka muni, eka kAmI aura eka zavabhakSI manuSyane apane-apane saMkalpake anusAra vicitra karmabandha kiyaa| ataH jaise saMkalpase manuSyoMmeM kAmavikAra utpanna hotA hai aura gauke stanameM dUdha AtA hai, vaise hI manuSya mAnasika bhAvoMke anusAra puNya yA pApakarmakA bandha karatA hai| isa prakAra yazastilakake kathAbhAgameM bhI somadevane jainadharmake siddhAntoMke sambandha vistArase likhA hai| [ 3 ] somadeva aura unakA yuga somadevake tIna anya upalabdha haiM-yazastilaka, nItivAkyAmata aura adhyaatmtrNginnii| tInoM hI mudrita hokara 'prakAzita ho cuke haiN| pahalemeM ATha AzvAsoMmeM gadya aura padyameM rAjA yazodharakI kathA vaNita hai; isIse use 'yazodhara mahArAja carita' bhI kahate haiN| dUsare granthameM sUtra zailI meM rAjanItikA kathana hai / isameM 32 adhyAya haiM / aisA pratIta hotA hai ki nItivAkyAmRtakI racanA yazastilakake pazcAt huI hai / tIsarA grantha 40 padyoMkA eka prakaraNa hai| somadevane yazastilakake antameM apane viSayameM paryApta sUcanA dI hai| vaha devasaMghake AcArya yazodevake praziSya aura nemidevake ziSya the| nItivAkyAmRtakI prazastise jJAta hotA hai ki somadeva mahendradevake laghubhrAtA the, aura 'syAdvAdAcalasiMha', 'tArkikacakravartI', 'vAdobhapaJcAnana', 'vAkkallolapayonidhi' tathA 'kavikularAja' unakI upAdhiyAM thiiN| usameM yaha bhI likhA hai ki somadeva yazodhara mahArAjacarita, SaNNavatiprakaraNa, mahendra-mAtali-saMjalpa aura yukticintAmaNistavake racayitA the| samaya aura sthAna somadevane likhA hai ki zaka saMvat 881 (959 I0) meM siddhArtha saMvatsarameM caitramAsakI madanatrayodazIke dina, jaba kRSNarAjadeva pANDya, siMhalaM, cola aura cerama Adi rAjAoMko jItakara melapATImeM zAsana karate the, yazastilaka samApta huaa| somadevakA yaha kathana aitihAsika satyatAkI dRSTise bhI ullekhanIya hai, kyoMki somadevake yazastilakako samAptise kucha hI saptAha pUrva melapATImeM 8 mArca sana 959 I. ke dina aMkita kiye gaye mahAn rASTrakUTa cakravartI kRSNa tRtIyake karahATa tAmrapatrase usakA samarthana hotA hai| isa tAmrapatrameM coloMke sAtha cerama,pANDya, siMhala Adi dezoMke rAjAoMke Upara kRSNarAja tRtIyakI vijayakA nirdeza hai| tathA usameM yaha bhI likhA hai ki kRSNarAjane apanA vijaya-kaTaka melapATImeM sthApita kiyA thA, - "melapATIsamavasitazrImadvijayakaTakena mayA" eka ullekhanIya bAta yaha bhI hai ki puSpadantane apane apabhraMzabhASAmeM nibaddha mahApurANameM bhI kRSNarAja tRtIyake melapATImeM sasainya nivAsakA ullekha kiyA hai| jisa 959 I0 meM somadevane apanA yazastilaka 1. prathama grantha nirNayasAgara presa bambaIse 1901 meM tathA dUsarA aura tIsarA mANikacanda di0 jaina granthamAlA bambaIse prakAzita hue haiN| 2. "zrImAnasti sa devasaMghatilako devo yazaHpUrvakaH ziSyastasya babhUva sadguNanidhiH zrInemidevAhvayaH / tasyAzcaryatapaHsthiteninavatejeMturmahAvAdinAM ziSyo'madiha somadeva iti yastasyaiSa kAnyakramaH // " Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 upAsakAdhyayana sampUrNa kiyA thA, usI sanmeM puSpadantane apane mahApurANakI racanAkA prArambha kiyA thaa| mahApurANako utthAnikAmeM puSpadantane likhA hai, "jaM kahami purANu pasiddhaNAmu, siddhasthavarisi bhuvaNAhirAmu / ubbaddha jUDu bhUmaMgamIsu, toDeppiNu coDaho taNau sIsu / bhuvaNekkarAmu rAyAhirAu, jahiM acchaha tuDigu mhaannumaau| taM dINadiNNadhaNakaNayapayaru, mahi paribhamaMtu mepaaddinnyru|" arthAt siddhArtha saMvatsarameM ( somadevane bhI isI saMvatsarakA ullekha kiyA hai ) jaba colarAjakA sira, jisapara kezoMkA jUr3A Uparako ora ba~dhA thA, kATakara rAjAdhirAja tuDiga (kRSNarAja) mepADi (melapATI) nagarameM vartamAna haiM, maiM prasiddha nAmavAle purANako kahatA huuN| yadyapi 'somadeva kRSNarAja tRtIyake samakAlIna the tathApi unhoMne apanA grantha rASTrakUToMkI rAjadhAnI mAnyakheTameM nahIM racA; kintu eka aprasiddha sthAna gaMgadhArAmeM racA, jo sambhavatayA kRSNarAjake sAmanta cAlukyavaMzo arikesarIke jyeSTha putra bAgarAjakI rAjadhAnI thii| gaMgadhArAke viSayameM kucha bhI jJAta nahIM hai, kintu vaha dhAravAr3a jilemeM yA usake Asa-pAsa kahIM honA caahie| zAyada dhAravAr3ake vilakula nikaTa jo gaMgavATI nAmaka sthAna hai vahI gaMgadhArA ho| dhAravADake dakSiNa-pazcimameM uttara kanArA jilemeM gaMgavAlI nAmakI eka nadI bhI hai| jisa rAjAke rAjyameM somadevane apanA kAvya samApta kiyA thA usakA nAma yadyapi mudrita pratimeM tathA hastalikhita pratimeM vAgarAja pAyA jAtA hai, kintu kucha hastalikhita pratiyoMmeM vAdyarAja aura vAdyagarAja bho milatA hai| kintu zuddha nAma vaDiga pratIta hotA hai jisakA saMskRta rUpa vAdyarAja yA vAdyagarAja kara liyA gayA hai| somadeva-sambandhI eka zilAlekha briTizakAlIna haidarAbAda rAjyake parabhanI nAmaka sthAnase eka tAmrapatra prApta huA hai| jisapara aMkita saMskRta lekhameM yazastilakakI racanAse sAta varSa pazcAt somadevako diye gaye dAnakA hI kevala ullekha nahIM hai, kintu una cAlukya sAmantoMko baMzAvalI bhI dI hai jinake pradezameM somadevane grantharacanA kI thii| vaMzAvalI isa prakAra hai, yuddhamalla 1, arikesarI 1, narasiMha 1, (+ bhadradeva), yuddhamalla 2, baDDiga 1, yuddhamalla 3, narasiMha 2, arikesarI 2, bhadradeva , arikesarI 3, baDDiga 2, ( vAdyaga ) aura arikesarI 4 / inameM se arikesarI dvitIya usa pampa kavikA AzrayadAtA thA, jisane san 941 meM kanaDImeM 'bhArata' racA aura baDiga dvitIya yA vAdyagaka rAjyakAlameM 959 I0 meM somadevane apanA kAvya rcaa| 1. zakanRpakAlAtItasaMvatsarazateSvaSTasvekAzItyadhikaSu vAteSu aMkataH ( 881) siddhArtha saMvatsa rAntargatacaitramAsamadanatrayodazyAM pANDya-siMhala-cola-ceramaprabhRtIna mahIpatIn prasAdhya melapATI pravardhamAnarAjyapramAve zrI kRSNarAjadeve sati tatpAdapadmApajIvinaH samadhigatapaMcamahAzabdamahAsAmantAdhipatezcAlukyakulajanmanaH sAmantacUDAmaNe: zrImadariMkasariNaH prathamaputrasya zrImavadyaga rAjasya lakSmI-pravardhamAnavasudhArAyAM gaMgadhArAyAM vinirmApitamidaM kAvyamiti / 2. "yazastilaka eNDa iNDiyana kalcara"-pR. 4 / Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA ukta tAmrapatrameM vAdyagake putra arikesarI caturthake dvArA zaka saMvat 888 ( 966 I0 ) meM zubhadhAma nAmake jinAlayake jIrNoddhArake lie somadevako eka gAMva denekA ullekha hai / yaha jinAlaya lebula pATaka nAmakI rAjadhAnImeM vAdyagane banavAyA thaa| isase yaha spaSTa hai ki 966 I0 meM somadeva zubhadhAma jinAlayake vyavasthApaka the aura apanI sAhityika pravRttimeM bhI saMlagna the; kyoMki isa lekhemeM somadevako yazodharacaritake sAtha-sAtha 'syAdvAdopaniSad' nAmake eka anya granthakA bhI racayitA kahA hai| usa samaya somadeva pratiSThAke ucca zikharapara AsIna pratIta hote haiM kyoMki anusAra samasta sAmanta aura rAjA unake caraNoMmeM namaskAra karate the aura unakA yazarUpI kamala samasta vidvajjanoMke kAnoMkA AbhUSaNa banA huA thaa| kintu isa tAmralekhakI do bAteM vizeSa vicAraNIya hai| prathama isameM somadevake dAdA guru yazodevako gor3asaMghakA likhA hai jaba ki somadevane unheM devasaMghakA batalAyA hai| dUsare arikesarI caturthakI rAjadhAnIkA nAma laeNbula pATaka likhA hai| jaba ki somadevane usake pitA baDigako rAjadhAnIkA nAma gaMgadhArA likhA hai| isake sAtha hI yaha bAta bhI ullekhanIya hai ki jisa prakAra somadevane vAdyagake pitA arikesarIko kRSNarAja tRtIyakA sAmanta batalAyA hai ThIka usI prakAra ukta lekhameM bhI vAdyagake putra arikesarIko unhIMkA sAmanta batalAyA hai| samakAlIna vidvAn dasavIM zatAbdIkA samaya saMskRta prAkRta aura kannar3a jaina sAhityakA samRddhikAla thA, kRSNarAja tRtIyake rAjyakAla ( 939 se 968 I0 ) ke samayako ho yadi leM to usImeM hameM aneka viziSTa vidvAnoM aura granthakAroMke paricayakA saubhAgya prApta hotA hai / 941 I. meM prasiddha kannar3a kavi pampane apane AdipurANa aura vikramArjunavijaya nAmaka kAvyoMkI racanA ko yo| san 950 ke lagabhaga usa zatAbdoke dUsare mahAn kannar3a kavi ponnane kRSNarAja tRtIyake saMrakSakatvameM zAntipurANako racanA kI thii| kannar3a aura saMskRta bhASAmeM pravINatAke lie kRSNarAjane kavi ponako 'ubhayakavicakravartI' ko upAdhise vibhUSita kiyA thaa| kRSNarAja tatoyake rAjyakAlake ArambhameM indranandine saMskRtameM 'jvAlAmAlinIkalpa' nAmaka mantrazAstrako racanA kI thii| yaha grantha 939 I0 meM mAnyakheTameM racA gayA thA aura usameM kRSNarAjakA ullekha hai| somadevake bilakula samakAlIna vidvAnoMmeM hameM do mahAn vidvAnoMse paricita honekA saubhAgya prApta hai| unameM se eka puSpadanta haiM aura dUsare haiM, vAdighaMghala bhaTTa / puSpadantake sambandhameM hama Upara likha Aye haiN| unhoMne 959 I0meM kRSNarAja tRtIyake mantrI bharatakI saMrakSakatAmeM apanA mahApurANa prArambha kiyA thaa| tathA bharatake putra aura uttarAdhikAro nannako saMrakSakatAmeM jasaharacariu aura nAyakumAracariuko racanA kI thii| puSpadantane apanI racanAeM apabhraMza bhASAke padyoMmeM kI haiM / aura aba taka prakAzameM Aye apabhraMza bhASAke sarvAdhika pramukha jaina kaviyoMmeM unakI gaNanA kI jAtI hai| unakI addhata sAhityika pravRtti isa bAtakI sAkSI hai ki dasavIM zatAbdImeM apabhraMza sAhityako sthiti kitanI samunnata thii| 1. "( leM ) bulapATakanAmadheyanijarAjadhAnyAM nijapituH zrImadvayagasya zumadhAmajinAlayAkhyavasa (teH ) khaNDasphuTitanavasudhAkarma balinivedhArtha zakAndeSvaSTAzItyadhikezvaSTazateSu gateSu tena zrImadarikesariNA..."zrImatsomadevasUraye..."vanikaTupulunAmA praamH"""dttH|" yazasti. iNDi0 ka0, pR0 5 / 2. "viracayitA yazodharacaritasya kartA syAdvAdopaniSadaH kavi (vayi ) taa"|" 3. "akhilamahAsAma (ntasI) mantaprAntaparyastosanaksuramicaraNaH sakalavidvajanakarNAvataMsI mavadyazaHpuNDarIkaH sUrya iva sakalAvanibhRtAM ziraHzreNiSu zikhaNDamaNDanAyamAnapAdapamo'bhUt / " Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana - hariSeNane 988 I0 meM apabhraMzameM apanI dharmaparIkSA racI thii| unhoMne apabhraMza bhASAke puSpadanta, svayaMbhu aura caturmukha ina tIna mahAkaviyoMkA nirdeza kiyA hai, tathA svayaM 'puSpadantane apane mahApurANameM (1-9) svayaMbhu aura caturmukhakA nirdeza kiyA hai| svayaMbhuke putra tribhuvana svayaMbhu bhI kavi the, unhoMne apane pitAke dvArA racita paumacariu aura riTThanemicariukI pUrti yogadAna kiyA thaa| svayaMbhuko AThavIM yA nauvIM zatAbdImeM rakhA jA sakatA hai, kyoMki unhoMne apane paumacariumeM padmavaritake racayitA- raviSeNa ( 7 vIM zatAbdI ) kA nirdeza kiyA hai aura svayaM unakA nirdeza puSpadantane kiyA hai| caturmukha svayaMbhuse prAcIna hai kyoMki svayaMbhune apane riTThaNemicariumeM unakA nirdeza kiyA hai| svayaMbhune apane 'svayaMbhu chanda' nAmaka granthameM apabhraMza bhASAke aneka kaviyoMkA ullekha kiyA hai| . isa taraha somadevake samayameM tathA unase pUrva apabhraMza bhASAko sAhityika paramparA pravartita thI aura ve usase nissandeha rUpameM prabhAvita the; kyoMki unhoMne upAsakAdhyayanameM apabhraMza chandoMkA prayoga bar3I caturatAse kiyA hai| pUrvaja tathA uttarakAlIna vidvAn nauMvI zatAbdIke prArambhase lekara dasavIM zatAbdIke pUrva bhAga taka hue somadevake pUrvaja granthakAroMmeM dhavalA, jayadhavalAke racayitA vIrasena, AdipurANake racayitA jinasena, harivaMzapurANake racayitA jinasena, uttarapurANa aura AtmAnuzAsanake racayitA guNabhadra, zAkaTAyana vyAkaraNake racayitA pAlyakIrti, aSTasahasrI aura tattvAthazlokavAtika Adike racayitA vidyAnandi, upamitibhavaprapaJcakathAke racayitA siddhaSi, bahatkathAkozake racayitA hariSeNa, nayacakrAdike racayitA devasena tathA puruSArthasiddhayupAya Adike racayitA amRtacandrake nAma ullekhanIya haiN| dasavIM zatAbdIke antima caraNase lekara gyArahavIM zatAbdIke prathama caraNa takake kAlameM hue somadevake avyavahita uttarakAlIna granthakAroMmeM cAmuNDarAya, kannar3a ajitapurANa aura gadAyuddhake racayitA ranna, bANako kAdambarIke kannar3a anuvAdakartA nAgavarmA, gomaTTasArAdike racayitA nemicandra siddhAntacakravartI. nyAyakUmadacandra aura prameyakamalamArtaNDa Adike racayitA prabhAcandra, pAzvanAthacarita. yazodharacarita aura nyAyavinizcayavivaraNake racayitA vAdirAja, gadyacintAmaNi aura kSatracUr3AmaNi ke racayitA vAdobhasiMha, tilakamaJjarIke racayitA dhanapAla, subhASitaratnasandoha, dharmaparIkSA, paJcasaMgraha,zrAvakAcAra Adike racayitA amitagati, vardhamAnacaritake racayitA asaga, pradyumnacaritake racayitA mahAsena aura candraprabhacaritake racayitA vIranandI Adike nAma ullekhanIya haiN| vaiduSya-paricaya somadevakI khyAti unake gadya-padyAtmaka kAvya yazastilaka aura rAjanItikI pustaka nItivAkyAmatako lekara hai| yadi inameM se nItivAkyAmatako chor3a bhI diyA jAye to akelA yazastilaka hI unake vaiduSyake paricayake lie paryApta hai / usameM unake apUrva vaiduSyake vividha rUpa dRSTigocara hote haiN| saMskRta gadya aura padyaracanApara unakA parNa prabhatva hai. jaina siddhAntoMke adhikArI vidvAna honeke sAtha ho ve pratipakSI darzanoMke dakSa Alocaka bhI hai / rAjanItikA unakA adhyayana bahuta gambhIra hai aura isa dRSTi se unakI donoM suprasiddha racanAe~ parasparameM eka dUsarekI pUraka haiN| nItivAkyAmRtakI prazastimeM eka zloka isa prakAra hai, . "sakalasamayata nAkalako'si vAdI na bhavasi samayoktau haMsasiddhAntadevaH / na ca vacanavilAse pUjyapAdo'si tavaM vadasi kathamidAnIM somadevena sArdham // " 1. puSpadanta tathA svayaMbhu aura tribhuvana svayaMbhuke viSayameM vizeSa jAnaneke lie premIjIkA 'jaina sAhitya aura itihAsa' dekheN| Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA isameM eka vAdIse kahA gayA hai ki tuma samasta darzanoMke tarkameM akalaMkadeva nahIM ho, na Agamika uktiyoMmeM haMsasiddhAntadeva ho aura na vacana-vilAsameM pUjyapAda ho, taba tuma isa samaya somadevake sAtha kaise vAda kara sakate ho ? uso prazastike antima padyameM kahA gayA hai ki somadevakI vANI vAdirUpI madonmatta gajoMke lie siMhanAdake tulya hai / vAdakAlameM bRhaspati bhI unake sammukha nahIM Thahara sktaa| somadevane yazastilakako utthAnikAmeM kahA hai ki jaise gAya ghAsa khAkara dUdha detI hai vaise hI janmase zuSka tarkakA abhyAsa karanevAlI merI buddhise kAvyadhArA niHsata huI hai| isase prakaTa hotA hai ki somadevane apanA vidyAbhyAsa takase Arambha kiyA aura tarka hI unakA vAstavika vyavasAya thaa| tAkikacakravartI aura vAdIbhapaMcAnana Adi upAdhiyAM bhI isI tathyakA samarthana karatI haiN| apane samayake anya aneka vidvAnoMkI taraha unhoMne bhI apanI zakti pratipakSI vidvAnoMke sAtha zAstrArtha karane meM vyaya kI thii| vAstava meM yaha usa samayakI eka sAdhAraNa pravRtti tho aura jaina paramparAmeM usa kAlameM hue vidvAnoMke vAdirAja, vAdIbhasiMha, vAdigharaTTa, vAdighaMghala, paravAdimalla, vAdikolAhala-jaise vicitra nAmoMse usakA samarthana hotA hai| somadeva tArkika honeke sAtha jaina siddhAntake bhI diggaja vidvAn the| unake yazastilakakA lagabhaga AdhA bhAga jainadharmake AcAra aura vicAroMke pratipAdana aura samarthanase ota-prota hai| usake antima tIna soMmeM jaina gahasthake AcArakA varNana hai. isase unheM granthakArane upAsakAdhyayana nAma diyA hai aura ve hI tInoM AzvAsa prastuta saMskaraNameM somadeva upAsakAdhyayanake nAmase mudrita haiN| ... isa taraha tattvajJAnI aura tArkika somadevane kavitAko bAda meM apanAyA; kintu jaba apanAyA to tanamanase apnaayaa| tabhI to unheM likhanA par3A, "nidrA vidUrayasi zAkharasaM ruNasi sarvendriyArthamasamarthavidhi vidhatse / cetazca vibhramayase kavite pizAci lokastathApi sukRtI tvadanugraheNa // " (1-41) "he pizAcinI kavite ! jo tere premapAzameM phaMsa jAtA hai, usakI nidrA bhaMga ho jAtI hai, zAstrarasa jAtA rahatA hai, saba indriyAM bekAma ho jAtI haiM, citta vibhramita ho jAtA hai| phira bhI jisapara terI kRpAdRSTi ho jAtI hai vaha puNyazAlI hai|" ___somadeva unhIM puNyazAliyoMmeM haiM isakA pratyakSa pramANa unakA yazastilaka hai / zabda aura artha donoM hI dRSTiyoMse yazastilakako vyutpattikArakatA anupama hai| ___somadevane apanI isa kRtimeM aneka aprasiddha zabdoMkA prayoga kiyA hai| unameM se bahatase zabda saMskRta sAhityameM anyatra kahIM nahIM milte| isa dRSTise yazastilaka saMskRta zabdoMke kozakA saMvardhana karane meM parama sahAyaka ho sakatA hai| somadevane pAMcaveM AzvAsake anta meM likhA hai. "arAlakAlavyAlena ye loDhA sAMprataM tu te| zabdAH zrIsomadevena protthApyante kimadbhutam // " arthAt bhayAnaka kAlarUpI sarpake dvArA nigala liye gaye zabdoMkA somadevane uddhAra kiyaa| aura bhI likhA hai, "uddhRtya zAstrajaladhenitale nimagnaiH paryAgatairiva cirAdamidhAnaratnaiH / yA somadevaviduSA viditA vibhUSA vAgdevatA bahatu saMprati tAmanardhAm // " 1. AjanmasamabhyastAcchuSkAttAttaNAdiva mamAsyAH / __ matisurabherabhavadidaM sUktipayaH sukRtinAM puNyaiH // 2. kiMcit kAvyaM zravaNasubhagaM varNanodIrNavarNa, kiMcit vAcyocitaparicayaM hRccamatkArakAri / atrAsUyet ka iha sukRtI kintu yuktaM taduktaM, yadyutpattyai sakalaviSaye svasya cAnyasya ca spaat||1-16 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 upAsakAdhyayana "cirakAla se zAstrarUpI samudrake talameM DUbe hue zabdarUpI ratnoMkA uddhAra karake somadeva paNDitane jI ratnabhUSaNa taiyAra kiyA hai, aba sarasvatI usa amUlya AbhUSaNako dhAraNa kare / " sacamuca meM yazastilaka aisA hI ratnabhUSaNa hai aura samasta saMskRta sAhityako sAmane rakhakara hI usakA vAstavika mUlya AMkA jA sakatA hai / yazastilakakI prazaMsA meM svayaM granthakArane yatra tatra jo sundara padya kahe haiM ve kevala garyokti nahIM hai' / 'asahAyamanAdarza ratnaM ratnAkarAdiva / mataH kAvyamidaM jAtaM satAM hRdayamaNDanam // 14 // AzvAsa 1 / karNAJjalipuTaiH pAtuM cetaH sUktAmRte yadi / zrUyatAM somadevasya navyAH kAvyoktiyuktayaH // 246 // AzvAsa 2 / lokavittve kavisve vA yadi cAturyacaJcavaH / somadevakaveH sUkiM samabhyasyantu sAdhavaH // 513 // AzvAsa 3 / mayA vAgarthasaMbhAre bhukte sArasvate rase / kavayo'nye bhaviSyanti nUnamucchiSTabhojanAH // AzvAsa 4 / " yazastilaka aura nItivAkyAmRtake anuzIlanase patA calatA hai ki somadeva sUrikA adhyayana bahuta ho vistRta aura gambhIra thA / unake samayameM jitanA jaina aura jainetara sAhitya upalabdha thA, usa sabase unakA paricaya thA / yazastilakake caturtha 'AzvAsa meM unhoMne urva, bhAravi, bhavabhUti, bhartRhari, bhartRmeSTha, kaNTha, guNADhya, vyAsa, bhAsa, vosa, kAlidAsa, bANa, mayUra, nArAyaNa, kumAra, mAgha aura rAjazekhara kaviyoMkA ullekha kiyA hai / isase mAlUma hotA hai ki ve ukta kaviyoMke kAvyoMse paricita the / prathama AzvAsameM unhoMne indra, candra, jainendra, Apizala aura pANinike vyAkaraNoMkI carcA kI hai / guru, zukra, vizAlAkSa, parIkSita, parAzara, bhIma, bhISma aura bharadvAja Adi nItizAstra praNetAoMkA bhI unhoMne smaraNa kiyA hai / kauTilIya arthazAstrase to ve acchI taraha paricita the / azvavidyA, gajavidyA, ratnaparIkSA, kAmazAstra, vaidyaka Adi vidyAoMke AcAryakA bhI unhoMne kaI prasaMgoMmeM jikra kiyA hai| prajApati "prokta citrakarma, varAhamihirakRta pratiSThA" kANDa, Adityamata ( sUryasiddhAnta ) nimittAdhyAya, ratnaparIkSA, pataMjalikA yogazAstra', aura vararuci 0 11 vyAsa, , hara prabodha, tathA kumArike uddharaNa diye haiN| saMddhAnta vaizeSika, tArkika vaizeSika, pAzupata, kulAcArya, sAMkhya, dazabala, jaiminIya, bArhaspatya, vedAntavAdi, kaNAda, kapila, brahmAdvaita, avadhUta Adi darzanoMke siddhAntoMpara vicAra kiyA hai / tathA mataMga, bhRgu, bharga, bharata, gautama, garga, piMgala, pulaha, puloma, pulasti, parAzara, marIci, virocana, dhUmadhvaja, nIlapaTa, grahila Adi aneka 1 1 1. " tathA urva-mAravi bhavabhUti martRhari martRmeNTha-kaNTha- guNADhya - vyAsa bhAsa-vosa kAlidAsa -bANa- mayUranArAyaNakumAra - mAgha - rAjazekharAdimahAkavikAvyeSu tatra tatrAvasare bharatapraNIte kaavyaadhyaaye...|" pR0 113 / 2. "kaizcidaindrajainendracAndrApizalapANinIyAdyanekavyAkaraNopadizyamAna / " - pR0 90 / 3. " prajApatiriva sarvavarNAgameSu, pArirakSaka iva prasaMkhyAnopadezeSu, pUjyapAda iva zabdetileSu, syAdvAdezvara iva dharmAkhyAneSu, akalaMkadeva iva pramANazAstreSu, pANiputra iva padaprayogeSu, kaviriva rAjadAnteSu, romapAda iva gajavidyAsu, raivata iva hayaneSu, aruNa iva rathacaryAsu, parazurAma iva zastrAdhigameSu, zukanAza iva ratnaparIkSAsu / - 2 AzvAsa, pR0 237 | 4-5-6-7. zA0 4, pR0 112-113 / 8. zrAzvA05, pR0 256 / 9. so0 upAsakA0, pR09 / 10-11. AzvA0 4, pR0 99 / 12-13. AzvA0 5, pR0 251 - 254 / 14. so0 upA0, pR0 2-3-4 meM saba darzanoMkA vicAra kiyA hai| 15. so0 upA0, pR0 66 / 16. AzvA0 5, pR0 252-255 | Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 16 prasiddha aura aprasiddha jainetara AcAryoMkA nAmollekha kiyA hai| aneka aitihAsika dRSTAntoM aura paurANika AkhyAnoMkA ullekha kiyA hai| isa sabase somadevake vaidUSyakA paricaya milatA hai| [4] upAsakAdhyayana nAma-somadevane yazastilakake antima tIna AzvAsoMko upAsakAdhyayana nAma diyA hai| antima tIthakara bhagavAna mahAvIrake upadezoMko unake pradhAna ziSya gautama gaNadharane jina bAraha aMgoMmeM nibaddha kiyA unameM se sAtaveM aMgakA nAma upAsakAdhyayana thA aura usameM dhAvakake dharmakA kathana thaa| somadevane bhI sambhavatayA isIse upAsakAdhyayana nAma diyaa| yaha bhAga yazastilakakA aMga hote hue bhI eka svatantra granthake samAna hai| jaina sAhityameM isa viSayapara aneka grantha upalabdha hai, kintu unameM se kisI anyakA nAma upAsakAdhyayana nahIM hai, zrAvakAcAra nAma hI adhika vyavahRta hai| yathA ratnakaraNDa zrAvakAcAra, amitagati zrAvakAcAra vasunandi zrAvakAcAra, medhAvI zrAvakAcAra. aadi| cAmuNDarAyane apane cAritrasArameM "uktaM ca 'upAsakAMdhyayane" likhakara eka zloka uddhRta kiyA hai, kintu vaha zloka kisI upalabdha granthameM nahIM miltaa| hA~, usIse milatA-julatA zloka jinasenAcAryake mahApurANake 38veM parvameM avazya milatA hai| ataH cAmuNDarAyake sAmane koI isa nAmakA grantha avazya vartamAna honA cAhie jo abhI anupalabdha hai| aura cUMki cAmuNDarAya somadevake laghusamakAlIna the ataH unake dvArA nirdiSTa upAsakAdhyayana avazya hI somadevakRta upAsakAdhyayanake bAdakA nahIM ho sktaa| kintu cUMki vaha anupalabdha hai ataH kahanA hogA ki upAsakAdhyayana nAmakA yaha eka hI zrAvakAcAra upalabdha hai| viSayaparicaya-upAsakAdhyayana 46 kalpoM meM vibhAjita hai| 1 prathama kalpakA nAma hai "smstsmysiddhaantaavbodhn"| kyoMki isameM vaizeSika, pAzupata, kulAcArya, sAMkhya, bauddha, jaiminIya, cArvAka, vedAntI Adi samasta darzanoMko samIkSA kI gayI hai| aura kevala 47 zlokoMmeM hI itanI maulika bAteM kaha dI gayI haiM jinheM 47 pRSThoMmeM bhI kaha sakanA zakya nahIM thaa| isase prakaTa hotA hai ki somadevane sabhI darzanoM aura matavAdoMkA talasparzI adhyayana kiyA thaa| 2 dUsare kalpakA nAma hai, AptasvarUpa-mImAMsana / isameM Aptake svarUpakI mImAMsA karate hue brahmA, viSNu, ziva, buddha aura sUrya Adike devatvakA yuktipUrvaka nirasana kiyA hai, sambhavataH somadevake samayameM zaivamatakA bahuta adhika pracAra thA, isIse unhoMne ziva aura zaiva siddhAntoMkA nirAkaraNa vizeSa rUpase kiyA hai| 3 tIsare kalpakA nAma hai, AgamapadArtha-parIkSaNa | isako prArambha karate hae somadevane kahA hai ki pahale devakI parIkSA karanI cAhie, pIche usake vacanoMkI parIkSA karanI caahie| tatpazcAta hI usakA pAlana karanA cAhie / jo loga devakA vicAra kiye binA usake vacanoMko mAna lete haiM ve andhe hai| Age jaina mAnya. tAoMkA vivecana karate hue likhA hai ki dUsare matavAdI janoMke deva, zAstra aura padArthavyavasthAmeM koI doSa na pAkara jaina muniyoM meM cAra doSa lagAte hai-1 ve snAna nahIM karate, 2 Acamana nahIM karate, 3 naMge rahate haiM aura 4 khar3e hokara bhojana karate haiN| somadevane ina cAroM hI bAtoMkA yuktipUrvaka samarthana kiyA hai| 4 cauthe kalpakA nAma hai, mUDhatonmathana / isameM lokameM pracalita mUDhatAoMkA paradAphAza kiyA gayA hai| ke mUhasAeM isa prakAra haiM, sUryako arghya denA, grahaNa meM snAna karanA, saMkrAnti meM dAna denA, sandhyAvandana karanA, agniko pUjanA, dharmabhAvanAse nadI-samudrameM snAna karanA, vRkSa stUpa prathama grAsako vandanA karanA, gauke pRSTha bhAgako namaskAra karanA, gomUtrakA sevana, ratna bhUmi yakSa zastra parvata vagairahako puujnaa| sAdhAraNatayA Apta, Agama aura tattvoMke zraddhAnako samyagdarzana kahA gayA hai kintu somadevane unake prasaMgase kitanI hI Avazyaka bAteM ina cAra kalpoMmeM kaho haiN| anya kisI bhI zrAvakAcArameM itanA tattvajJAna 1. "brahma vArI gRhasthazca vAnaprasthazca bhikSukaH / ityAzramAstu jainAnAM saptamAnAd viniHsRtaaH|"-pR010 2. kevala uttarArddhameM antara hai-"ilyAzramAstu jainaanaamuttrottrvRddhitH|" Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 upAsakAdhyayana pratipAdita nahIM kiyA hai / aura vaha bhI kevala 145 zlokoMmeM / gAgarameM sAgara isoko kahate haiM / ina cAra kalpoMke pazcAta 16 kalpoMmeM samyagdarzanake AThoM aMgoMmeM prasiddha aMjanacora, anantamatI, uddAyana, revatI rAno, jinendra bhaktaseTha, vAripeNa, viSNukumAra muni aura vajra kumAra muniko rocaka kathAeM baDI prAMjala gadya meM kahI gayI haiN| ratnakaraNDa (zloka 19-20) meM to do zlokoMke dvArA kevala ina vyaktiyoM ke nAma mAtra ginAye haiM / anya kisI bhI zrAvakAcArameM ye kathAeM nahIM pAyI jaatii| ina kathAoMse pahale jo pratyeka aMgakA varNana kiyA gayA hai usameM bhI aneka mahattvapUrNa bAteM kahI gayI hai| unakA vivecana alagase kiyA jaayegaa| 21veM kalpameM samyagdarzanake bhedoMkA kathana karate hue prArambhameM gadya-dvArA samyaktvake bAhya utpatti nimittoMko batalAte hue nisargaja aura adhigamaja bhedoMko spaSTa kiyA hai| pazcAt sarvArthasiddhi meM pratipAdita sarAga vItarAga bhedoM tathA unake abhivyaMjaka prazamAdike svarUpako batalAkara guNabhadrAcAryake dvArA AtmAnuzAsanameM pratipAdita dasa bhedoMkA svarUpa batalAyA hai| Age ratnakaraNDakI zailImeM samyaktvako mahimA batalAte hue nizcaya ratnatrayakA svarUpa batalAyA hai tathA anya bhI aneka upayogI bAteM kahI hai| 22-25 kalpoMmeM madya, mAMsa, madhu Adike doSa batalAte hue cAra kathAeM varNita haiM jinameM madyapAna aura mAMsa-bhakSaNake saMkalpakI burAI aura unake tyAgakI bhalAI batalAyI hai| 26-32 kalpoMmeM pA~ca aNuvratoMkA varNana hai aura hiMsA, asatya, corI, kuzIla aura parigrahako burAiyAM batalAte hue pA~ca kathAe~ prAMjala gadyazailImeM varNita haiM; kathAeM bahuta hI rocaka aura zikSAprada haiM / 33veM kalpameM tIna gaNavratoMkA kathana hai| . 34veM kalpase sAmAyika zikSAvratakA varNana prArambha hotA hai| somadevane sAmAyikakA artha jinapUjA sambandhI kriyAeM kiyA hai| ataH 34veM kalpameM snAnavidhi, 35 meM samaya samAcAra vidhi, 36 meM abhiSeka aura pUjana vidhi, 37 meM stavanavidhi, 38 meM japavidhi, 39 meM dhyAnavidhi aura 40 kalpameM zrutArAdhanavidhi varNita hai / isa tarahakA varNana anya zrAvakAcAroMmeM nahIM pAyA jAtA aura isalie yaha sArA ho varNana bahuta hI mahattvapUrNa hai / usameM bhI ghyAnavidhi vizeSa mahattvapUrNa hai| somadevake pUrvake upalabdha sAhityameM bhI yaha varNana nahIM miltaa| ... 41veM kalpameM proSadhopavAsakA aura 42veM kalpameM bhogopabhoga parimANa vratakA kathana hai| 433 kalpameM dAnakI vidhikA varNana vizeSa mahattvaparNa hai| 44veM kalpake prArambhameM zrAvakakI gyAraha pratimAoMko saMkSepameM batalAkara yatiyoMke lie jainetara sampradAyameM pracalita nAmoMkI niruktiyAM dI gayI hai jo eka nayI vastu hai| 45veM kalpameM sallekhanAkA aura 463 kalpameM kucha phuTakara bAtoMkA kathana hai| isa taraha somadevakA upAsakAdhyayana kaI dRSTiyoMse mahattvapUrNa hai / ina kalpoMmeM carcita vizeSa bAtoMpara hama Age prakAza ddaaleNge| ... mahattva-yoM to somadevase pahale bhI kundakundake caritra prAbhRta, tattvArthasUtra tathA usake TIkA granthoM meM, aura padmapurANa, varAMgacarita, mahApurANa Adi granthoMmeM zrAvakAcAra vaNita thA, kintu zrAvakAcArake sambandhameM eka ratnakaraNDa zrAvakAcArako chor3akara koI anya svatantra grantha nahIM thaa| yaha bAta hama upalabdha sAhityake paryAlocanake AdhArapara kahate haiN| somadeva aura amRtacandra-amRtacandra sUrikA puruSArthasiddhayupAya bhI zrAvakAcArase hI sambaddha hai kintu vaha somadevake upAsakAdhyayanakA kevala agraja ho sakatA hai, kyoMki vi. saM. 1055 meM race gaye AcArya jayasenake dharmaratnAkara nAmaka granthameM puruSArthasiddhayupAya aura somadevake upAsakAdhyayana, donoMke hI padya bharapUra pAye jAte haiN| somadevane apanA upAsakAdhyayana usase 39 varSa pahale vi. saM. 1016 meM racakara samApta kiyA thaa| amRtacandra sUrine apanA koI samaya nirdiSTa nahIM kiyA hai| unakI uttarAvadhi 1055 hI mAnI jAtI hai| usase kitane samaya pUrva vaha hue haiM yaha abhI nizcita nahIM ho sakA hai| kintu itanA nizcita hai ki na to somadevake upAsakAdhyayanapara puruSArthasiddhayupAyakA kiMcit bhI prabhAva parilakSita hotA hai aura Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA na puruSArthasiddhaghapAyapara somadevake upAsakAdhyayanakI koI chAyA hai| ataH yahI pratIta hotA hai ki ina donoM meM se kisI ekane dUsareko kRtiko nahIM dekhA thaa| phira bhI yadi puruSArthasiddhayupAyase somadevake upAsakAdhyayanako tulanA kI jAye to donoMkA apanA-apanA vaiziSTya spaSTa rUpase pratIta hotA hai| puruSArthasiddhayupAya apane nAmake anusAra mokSa puruSArthakI prAptikA upAya batalAnekI dRSTise racA gayA hai| kintu somadevane apane upAsakAdhyayanameM jo kucha likhA hai vaha upAsakakA adhyayana karake likhA hai| Adhunika zailImeM use 'upAsaka-eka adhyayana' nAma diyA jA sakatA hai yA isa rUpameM usake upAsakAdhyayana nAmakI vyAkhyA kI jA sakatI hai| amRtacandrakA upAsaka mumakSa hai-antaraMgase bhI aura bahiraMgase bhI, kintu somadevakA upAsaka antaraMgase mumukSu hote hue bhI bahiraMgase saMsArI hai| usakI kamajoriyoMke prati somadevameM karuNAvuddhi hai / sAtha hI amRtacandrakI dRSTi jaba kevala apane mumukSu janoMpara kendrita hai taba somadeva saMsArI gRhasthoMkI samAjapara dRSTi rakhe hue hai-jisa samAjameM sabhI tarahake jana sammilita hai| tabhI to vaha antameM kahate haiM, "jina bhagavAnkA yaha dharma aneka prakArake manuSyoMse bharA hai| jaise makAna eka stambhapara nahIM Thahara sakatA vaise hI yaha dharma bhI eka puruSake Azrayase nahIM Thahara sktaa|" amatacandra AdhyAtmika the kintu somadeva AdhyAtmikase adhika vyavahArI the| isIse unake upAsakAdhyayanameM vyavahAra dharmakA sAMgopAMga nirUpaNa milatA hai| somadevake upAsakAdhyayanake pazcAt jo zrAvakAcAra race gaye unapara upAsakAdhyayanakA hI vizeSa prabhAva parilakSita hotA hai| kucha udAharaNa nIce diye jAte haiM / somadeva aura jayasena-AcArya jayasenane upAsakAdhyayanako racanAke 39 varSa pazcAt hI vi0 saM0 1055 meM apanA dharmaratnAkara nAmaka grantha racakara pUrNa kiyA thaa| usameM upAsakAdhyayanake zlokoMke uddharaNa bahutAyatase pAye jAte haiN| upa sakAdhyayanake TippaNameM aise uddharaNoMkA yathAsthAna nirdeza kiyA gayA hai| somadeva aura amitagati-AcArya amitagatine vikramako gyArahavIM zatAbdIke uttarArddha meM apanA upAsakAcAra racA thaa| usapara somadevakA spaSTa prabhAva hai| pramANake lie donoMse eka-eka zloka nIce diyA jAtA hai, "devatAtithipitrartha mantrauSadhimayAya vaa| na hiMsyAt prANinaH sarvAnahiMsA nAma tadvatam" // 320 // so. u. / "devatAtithimantrauSadhapitrAdi nimittato'pi sampannA / . hiMsA dhatte narakaM kiM punariha nAnyathA vihitA // 29 // " 6 zrA., ami0 u.| upAsakAdhyayanake prArambhameM somadevane darzanAntaroMkI samIkSA kI hai| amitagatine bhI apane upAsakAcArake caturtha paricchedameM darzanAntaroMkI samIkSA kI hai| somadevane pUjAvidhi aura dhyAnakA bahuta vistArase kathana kiyA hai| amitagatine bhI 12veM paricchedameM pUjAvidhikA aura 15veM meM dhyAnakA kathana kiyA hai| upAsakAcAra nAma bhI upAsakAdhyayanakI hI anukRti pratIta hotA hai| somadeva aura padmanandi-(vi0 ko 12vIM zatAbdIke lagabhaga)-prAcIna samayameM zrAvakoM aura muniyoMke SaT Avazyaka sAmAyika, stava, vandanA, pratikramaNa pratyAkhyAna aura kAyotsarga the| AcArya jinasenane (mahApurANa 38 / 24 meM) ijyA, vArtA, dAna, tapa, saMyama, svAdhyAyako zrAvakake SaTkarma batalAyA thaa| usameM kiMcit saMzodhana karake somadevane zloka saM0 911 ke dvArA devapUjA, gurUpAsanA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura 1. yaha upAsakAcAra anantarkIrtigranthamAlA bambaIse aura phira sUratase prakAzita huA hai| padmanandi paJcaviMzatikAkA nayA saMskaraNa jIvarAja jaina granthamAlA zolApurase prakAzita huA hai| Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 upAsakAdhyayana dAna ina paTakokA vidhAna kiyaa| padmanandine apanI paJcaviMzatikAke antargata upAsaka saMskArameM somadevake usa zlokako hI sammilita kara liyaa| aura tabase zrAvakake ye hI SaTkarma pracalita ho gaye aura purAne SaT AvazyakoMko zrAvaka bhUla ho gye| isI taraha somedevake dvArA nirdiSTa aSTa mUlaguNoMko bhI padmanandine apnaayaa| abhya bhI aneka samAnatAe~ pAyI jAtI haiN| yathA, "aNuvratAni paJceva triprakAraM guNavatam / zikSAvratAni catvAri guNAH syuAdazottare ||314||"-so0 u0| "aNuvratAni paJcaiva triprakAraM guNavatam / zikSAvratAni catvAri dvAdazeti gRhivate // 24 // "-50 50, pR0 131 somadeva aura vIranandi-boranandike AcArasAra' nAmaka granthapara bhI somadevake upAsakAdhyayanakA prabhAva hai / usake aneka zloka somadevase prabhAvita haiM / yathA, "mAtA svasA tanUjeti matirbrahma gRhAzrame ||"-so0 u0 / "mAtAnujA tanUjeti masyA brahmavataM matam ||"-aacaa0 1.19 // "saMge kApAlikAtreyIcANDAlazabarAdimiH / bhAplutya daNDavat samyag japenmantramupoSitaH ||"-so0 u0 / "spRSTe kapAlicANDAlapuSpAvatyAdike sati / japedupoSito mantraM prAguraplutyAzu daNDavat ||"-praacaa0 2070 / "savitrIva tanUjAnAmaparAdhaM sadharmas / daivapramAvasaMpanaM nigUhed guNasaMpadA ||"-so0 u0 / "yadvatputrakRtaM doSaM yatnAnmAtA nigRhati / tadvat saddharmadoSopagUhaH syAdupagRhanam ||"-aacaa0 3 / 61 // somadeva aura AzAdhara-vikramako terahavIM zatAbdIke pramukha vidvAn paM0 AzAdharane apane sAgAra - dharmAmRta aura anagAra-dharmAmRtako TokAoMmeM somadevake upAsakAdhyayanase aneka zloka uddhRta kiye haiN| sAgAra. dharmAmRtapara somadevake upAsakAdhyayanakA bahuta prabhAva hai| usake dUsare adhyAyake prArambhameM AzAdharane somadevake matAnusAra ATha mUlaguNoMko batalAte hue TokAmeM 'upAsakAdhyayanAdizAstrAnusAribhiH pUrvamanuSTheyatayA daSTAna' likhA hai| isakA Azaya yaha hai ki upAsakAdhyayana Adi zAstroMkA anusaraNa karanevAloMne ina ATha mUla guNoMko vidheya mAnA hai| kahanA na hogA ki yaha upAsakAdhyayana somadevakRta upAsakAdhyayana ho hai aura usakA anusaraNa karanevAloMmeM eka padmanandi avazya haiM / sAgAra-dharmAmRta aura anagAra -dharmAmRtakI TokAoMmeM AzAdharane somadevake upAsakAdhyayanase aneka padya bhI uddhRta kiye haiN| tathA anya prakArase bhI usakA anusaraNa kiyA hai| somadeva aura yaza:korti-mahApaNDita yazaHkotiracita prabodhasAra grantha bhI somadevake upAsakA. dhyayanakA RNo hai / usake aneka zloka thor3e-se hera-pherake sAtha prabodhasArake kalevarako alaMkRta kiye hue haiN| upAsakAdhyayanake TippaNoMse pAThaka unheM jAna sakate haiN| 1.shlo07| 2. zlo0 270 / 3. zlo0 23 / 4. AcArasAra mANikacanda granthamAlA bambaIse prakAzita huA hai| 5. sAgAra dharmAmRta bhaura anagAra-dharmAmRta bhI mA0 pra0 bambaIse prakAzita hue haiN| kintu hamane ___ sUratase prakAzita sAgAra-dharmAmRtakA upayoga kiyA hai| 6. pR0 4, 6, 18, 40, 41, 46, 47, 72, / 7. pR0 673 aura 684 / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 23 vikramakI 15vIM zatI meM racita dAnazAsana grantha meM bhI somadevake upAsakAdhyayanake aneka zlokoMkA anukaraNa kiyA gayA hai| isa taraha uttarakAlIna zrAvakAcAra sambandhI sAhitya somadevake upAsakAdhyayanase prabhAvita hai / aura usake uddharaNa to jJAnArNava meM, paramAtma prakAza aura bRhadvai vyasaMgrahako TIkAoMmeM, anantavIryakI prameyaratnamAlA", ratnakaraNDakI prabhAcanda kRta TIkAmeM tathA zrutasAgarakI SaT prAbhRta TIkAmeM pAye jAte haiM / indranandine apane nItisAra meM una jainAcAryoMkA nAmollekha kiyA hai jinake granthoMko unhoMne pramANa mAnaneko sammati dI hai / unameM anya mahAn jainAcAryoMke sAtha somadevakA bhI nAma hai / ata: somadeva aura unake upAsakAdhyayanakA mahattva ukta vivaraNase spaSTa hai / somadeva ke upAsakAdhyayanako unake pazcAt hue granthakAroMke dvArA itanA apanAyA jAneke kaI kAraNa ho sakate haiM, sabase prathama kAraNa to hameM yaha pratIta hotA hai ki usa samayataka zrAvakAcAroMkI racanAkA vizeSa pracalana nahIM thA aura kaI dRSTiyoMse usa dizAmeM yaha eka abhinava prayoga thA / yadyapi unase pahale samantabhadrakA ratnakaraNDa zrAvakAcAra racA jA cukA thA aura vaha unake sAmane na kevala vartamAna thA, kintu sambhava hai usIse unheM upAsakAdhyayana ke racanekI preraNA tathA rUparekhA prApta huI ho| jinasenane apane mahApurANake parva 38-39 meM zrAvakoMkI jina prabhAvita the| tIsare tatkAlIna sthiti / ina sabakI sammilita usameM samyagdarzana, aSTamUlaguNa aura bAraha vratoMke atirikta aise aisI mahattvapUrNa bAteM kahI gayIM jo madhyakAlake zrAvakoMke lie ati upayogI thIM aura Aja bhI haiM / isake sivA AcArya kriyAoM kA varNana kiyA thA usase bhI vaha preraNAvaza hI upAsakAdhyayana racA gayA aura aneka viSaya sammilita kiye gaye aura aneka sAdhAraNatayA samyagdarzana, aSTamUlaguNa, bAraha vrata, gyAraha pratimA aura sallekhanA ye ho zrAvakadharma haiM / ratnakaraNDameM inhIM sabakA varNana 150 zlokoMmeM hai / puruSArthasiddhyupAyameM bhI pratimAoMke sivAya zeSakA varNana hai / upAsakAdhyayanameM bhI prAyaH inhIM sabakA varNana hai, kintu isameM jo aneka maulika vizeSatAe~ haiM, unhoMke kAraNa somadeva aura unake upAsakAdhyayanako itanA samAdara prApta huA / [ 5 ] upAsakAdhyayanapara prabhAva samantabhadra aura somadeva - somadevake upAsakAdhyayanapara sabase adhika prabhAva AcArya samantabhadrake ratnakaraNDa zrAvakAcArakA hai| usIke anusAra usameM Apta, Agama Adike zraddhAnako samyagdarzana batalAkara kramase Apta Agama AdikA vistArase kathana kiyA hai / sAdhAraNatayA samyagdarzana, aSTamUla guNa, bAraha vrata, gyAraha pratimAe~ aura samAdhimaraNa, ye zrAvaka dharma haiM / ratnakaraNDake 150 padyoMmeM inhIM sabakA 1. prabodhasAra aura dAnazAsana sakhArAma nemacanda pranthamAlA bambaIse prakAzita hue 1 2. rAyacanda zAstramAlA bambaI se prakAzita, pR0 75 tathA pR0 93 para / 3. rA0 zA0 bambaI se prakAzita dUsarA saMskaraNa / pR0 143 para | 4. dillIle prakAzita saMskaraNa, pR0 159 para / 5. banArasa se prakAzita saMskaraNa, pR0 18 / 6. mA0 pra0 saMskaraNa, pR0 80 meM / 7. mA0 pra0 saMskaraNa, pR0 85, 90, 102, 294, 302, 345 prati / 8. zrI madrabAhuH zrIcandro jinacandro mahAmatiH / gRdapicchaguruH zrImAn lohAcAryo jitendriyaH || elAcAryaH pUjyapAdaH siMhanando mahAkaviH / vIraseno jinaseno guNanandI mahAtapAH // samantabhadraH zrIkumbhaH zivakoTiH zivaMkaraH / zivAyano viSNuseno guNabhadro guNAdhikaH // akalaMko mahAprAjJaH somadevo vidAMvaraH / prabhAcandro nemicandra ityAdi munisattamaiH / yacchAsnaM racitaM nUnaM tadevAdeyamanyakaiH / visandhe racitaM naiva pramANaM sAdhvapi sphuTam // Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 upAsakAdhyayana "hAhA kathana hai / upAsakAdhyayanameM bhI inhoMkA kathana vistArase kiyA gayA hai| kintu gyAraha pratimAoMke to nAma mAtra ginAkara unameM se Adiko chaha pratimAoMke dhArakoMko gRhastha, tInake dhArakoMko brahmacArI aura antakI do pratimAoMke dhArakoMko bhikSaka kahA hai| ratnakaraNDameM gyAraha pratimAoMkA svarUpa alaga-alaga batalAyA hai| tathA usameM samyagdarzanameM prasiddha ATha vyaktiyoMke nAmamAtra ginAye haiN| kintu upAsakAdhyayanameM una AThoMkI kathAeM sundara saMskRta gadyameM bar3I rocaka zailIse kahI hai| jaTAsiMhanandI aura somadeva-jaTAsiMha nandI ( 7vIM zatI ) kAvarAMgacarita eka paurANika mahAkAvya hai| usameM 31 sarga haiN| unameM se lagabhaga 12 sagoMmeM jaina siddhAntakA varNana hai| somadevake upAsakA. dhyayanameM usakA eka zloka to uddhRta hai hI usake sivA bhI prabhAva hai| varAMgacaritake sarga 22-23 meM jinapajAkA vistArase varNana hai tathA 25veM sargameM brAhmaNI kriyAkANDakI samIkSA hai aura anya devatAoMmeM doSa batalAkara jinendradevako hI Apta siddha kiyA hai| somadevake upAsakAdhyayanameM bhI ukta saba viSayoMkI carcA hai| gaukI pavitratA, mRtoMkA zrAddha, brahmabhoja, hari hara brahmA vagairahakA devatva, buddhako AptatA Adi viSaya donoMmeM cacita hai| jinasena aura somadeva-AcArya jinasenake mahApurANake 38-39veM parvomeM zrAvakoMko kriyAoMkA varNana hai| jinasenake dvArA pratipAdita SaTakarmoMmeM thor3A-sA saMzodhana karake hI somadevane zrAvakake SaTakarma sthApita kiye yaha bAta pahale likha Aye haiN| guNabhadra aura somadeva-AcArya jinasenake ziSya guNabhadra kA AtmAnuzAsana prasiddha grantha hai| isa granyakA eka padya (23) upAsakAdhyayana pR0 151 meM taduktaM karake uddhRta hai| tathA samyaktvake dasa bhedoMko batalAne ke lie 11vAM zloka 'dazavidhaM tadAha' karake mUla meM apanA liyA hai| isa taraha upAsakAdhyayana AtmAnuzAsanakA bhI RNI hai / devasena aura somadeva-vimalasena gaNike ziSya devasenake dvArA racita eka bhAvasaMgraha nAmaka grantha hai / isa granyake sAtha somadevake upAsakAdhyayanakA tulanAtmaka adhyayana karanese aisA pratIta hotA hai ki ekakA dUsarepara prabhAva hai| bhAvasaMgrahameM 701 gAthAoMke dvArA caudaha guNasthAnoMkA varNana hai| prathama guNasthAnakA varNana karate hue mithyAtvake pAMca bheda batalAye haiN| brahmavAdiyoMko viparIta mithyAdRSTi batalAkara likhA hai ki brAhmaNa jalase zuddhi mAnate haiM, mAMsase pitaroMko tRpti mAnate hai, pazughAtase svarga mAnate haiM aura gauke sparzase dharma mAnate haiM ( 17) inhIMkA nirUpaNa karate hue snAnadUSaNa, mAMsadUSaNa AdikA kathana kiyA hai| upAsakAdhyayanake bhI tIsare kalpameM mithyAtvake pAMca bheda batalAkara ukta viSayoMko AlocanA kI hai| kintu vaha AlocanA bhAvasaMgrahase bahuta adhika santulita aura saMkSipta hai| upAsakAdhyayanameM likhA hai. - "brahmacaryopapamAnAmadhyAtmAcAracetasAm / munInAM snAnamaprAptaM doSe svasya vidhirmataH // " bhAvasaMgrahameM likhA hai, "vayaNiyamasIlajuttA NihayakasAyA dayAvarA jahaNo / pahANarahiyA vi purisA baMbhacArI sayA sudA // 25 // " bhAvasaMgrahameM pAMcoM mithyAtvoMko mAnanevAle brAhmaNa, bauddha tApasa, zvetAmbara aura maskarike matoMkA nirAkaraNa karake cArvAka sAMkhya aura kaula dharmako AlocanA kI hai| upAsakAdhyayanake prathama kalpameM ho saba 1. mANikacanda granthamAlA bambaI ( vartamAnameM vArANasIse prakAzita ) / 2. bhAratIya jJAnapITha vArANasIse prakAzita / 3. jIvarAja granthamAlA zolApurase prakAzita / 4. mANikacanda pranthamAlA bambaI ( vartamAnameM bhA0 zA. vArANasI ) se prakAzita / Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA darzanoMkI samIkSA kI hai umameM ukta sabhI mata A jAte haiN| aisA pratIta hotA hai ki bhAvasaMgrahake kartA dArzanikase adhika paurANika the / unhoMne pratyeka matake sambandhameM pracalita bAtoMko lekara hI unakI haMsI ur3AyI hai / usameM dArzanikatA vizeSa nahIM hai / tIsare guNasthAnakA varNana karate hae bhI hari, hara, brahmA Adi devoMkI samIkSA paurANika AkhyAnoMko lekara hI ko hai| __pAMcaveM guNasthAnakA varNana karate hue yadyapi guNavrata aura zikSAvratoMke bheda kundakundake anusAra batalAye haiM / kintu sAmAyikake sthAnameM 'trikAla devasevA' ko sthAna diyA hai / upAsakAdhyayanameM sAmAyikakA svarUpa AptasevA hI batalAyA hai / tathA aSTamUlaguNa bhI upAsakAdhyayanake anusAra hI batalAye haiN| Age devapUjAkA kathana karate hue snAnake pazcAt mantrase AcamanakA phira sakalIkaraNakA vidhAna kiyA hai / somadevane Acamanako mAnya karake bho pUjanake samaya Acamana nahIM batalAyA hai aura na sakalIkaraNa batalAyA hai| hA~, japase pahale unhoMne sakalIkaraNakA vidhAna kiyA hai| bhAvasaMgrahameM abhiSekase pUrva kaMkaNamadrA aura yajJopavIta dhAraNa karane kA vidhAna kiyA hai, somadevana nahIM kiyaa| somadevane kevala indrAdi devoMkA hI AhvAnana kiyA hai| 'bhAvasaMgrahameM unakA AhvAnana zastra aura vAhanake sAtha karanA batalAyA hai| upAsakA. dhyayanameM aSTadravyoMse pUjA karanekA phala nahIM batalAyA hai, bhAvasaMgrahameM eka-eka gAthAke dvArA pratyekakA phala batalAyA hai| upAsakAdhyayana meM pajanake bAda stavana, phira japa aura phira dhyAnakA vidhAna hai| bhAvasaMgrahameM pUjanake bAda dhyAna karake AhUta devoMkA visarjana karanA batalAyA hai / upAsakAdhyayanameM visarjanakA koI nirdeza nahIM hai| bhAvasaMgrahameM isI prakaraNa meM Age dAnakA varNana hai jo upAsakAdhyayanake 43veM kalpake varNanase milatA hai / donoMmeM dAnake cAra bheda batalAye haiM, abhayadAna, AhAradAna, oSadhadAna aura zAstradAna / upAsakAdhyayanameM kevala eka zloka-dvArA cAroM dAnoMkA jo phala batalAyA hai, bhAvasaMgrahameM prAyaH vahI phala cAra gAthAoMke dvArA batalAyA hai / dAtAke sAta guNa donoMmeM samAna hai| yathA, "zraddhA tuSTirmatirvijJAnamalubdhatA kSamA zaktiH / yatrete sapta guNAstaM dAtAraM prazaMsanti ||"-upaaskaadhyyn / "mattI tuTrIya khamA sadA sattaM ca lohpricaao| viNNANaM takkAle satta guNA hoti dAyAre // " 496 // -bhaavsNgrh| '. upAsakAdhyayana zlo0 144 meM kahA hai ki jo mUDhatAko sarvathA chor3anemeM asamartha hai use samyak mithyAdaSTi mAnanA caahie| bhAvasaMgraha gA0 257 meM yahI bAta kahI hai| isa taraha bhAvasaMgraha aura upAsakAdhyayanake kucha varNanoMmeM samAnatA pAyI jAtI hai aura una donoMmeM kucha aisI vizeSa bAteM bhI haiM jo usase pUrvake upalabdha sAhityameM nahIM haiM / ___ upAsakAdhyayanakA to racanAkAla ( vi0 saM0 1016 ) nizcita hai kintu bhAvasaMgrahake racanAkAlameM matabheda hai aura usa matabhedakA kAraNa svayaM bhAvasaMgraha hI hai / __-bhAvasaMgraha devasenakI racanA hai| devasenakI kucha anya racanAeM bhI prakAzita ho cukI haiM, unake nAma haiM--darzanasAra, ArAdhanAsAra, tattvasAra, nayacakra aura AlApapaddhati / inameM-se 'darzanasArake antameM usakA racanAkAla 990 diyA hai| ki usako racanA dhArA nagarImeM huI hai aura vahAM vikrama saMvatkA calana thA isalie, 1. gA0 355 / 2. gA0 356 / 3. gA0 427 / 4. gA0 436 / 5. gA0 439 / 6. "pubvAiriyakapAI gAhAI saMciUNa eyattha / siridevaseNagaNiNA dhArAe saMvasaMteNa // 49 // raio dasaMNasAro hAro manvANa Navasae navaI / siripAsagAha dehe suvisuddhe mAhasuddhadasamIe // -jai0 sA0 i0 pR0 175 / Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 upAsakAdhyayana use vi0 saM0990 mAnA jAtA hai| bhAvasaMgrahako bhI unhIM devasenakI racanA mAnakara usakA racanAkAla bhI zrIyuta premIjIne vikramakI dasavIM zatAbdIkA antima caraNa mAnA thaa| tadanusAra bhAvasaMgraha upAsakAdhyayanakA pUrvaja ThaharatA hai| kintu paM0 paramAnandajIne bhAvasaMgrahameM carcita kucha ukta viSayoMke AdhArapara usake uktakAlameM Apatti karate hue use sulocanAcarita ( apabhraMza ) ke racayitA devasenakI racanA batalAyA aura zrIjugalakizorajI mukhtArane usakA nirasana karate hae bhAvasaMgrahako darzanasArake racayitA devasenakI hI kRti siddha kiyA thaa| kintu zrIpremIjIne apane jaina sAhitya aura itihAsake dUsare saMskaraNa meM paM0 paramAnandajIke matako sthAna diyA / kekar3Ike zrI paM0 ratanalAlajI kaTAriyAne bhI bhAvasaMgrahake darzanasArake racayitA devasenakI kRti honeke pakSameM aneka ApattiyAM hamAre pAsa likhakara bhejI thiiN| ataH bhAvasaMgrahake upAsakAdhyayanake parvaja hone meM sandeha hai| isalie sandehakA nirAkaraNa hae binA koI mata nirdhArita nahIM kiyA jA sktaa| jahA~ kucha bAteM pakSa meM haiM vahAM aneka bAteM vipakSa meM bhI haiN| darzanasAra, ArAdhanAsAra aura bhAvasaMgrahakI prathama gAthAmeM 'suraseNa' nAma vizeSaNa rUpameM pAyA jAtA hai kintu antima gAthAmeM darzanasArameM 'devasenagaNi' nAma hai| bhAvasaMgrahameM vimalasena gaNadharakA ziSya likhA hai tathA ArAdhanAsArameM kevala devasena nAma hai| isake sAtha nemicandra siddhAntacakravartIracita gomaTrasAra jIvakANDakI aneka gAthAoMke aMza jyoMke-tyoM bhAvasaMgrahameM vartamAna haiN| kintu eka gAthA 110 aisI bhI hai jo prameyakamalamArtaNDameM uddhRta hai / ye sabhI bAteM vicAraNIya haiM / [6] upAsakAdhyayanameM carcita darzana aura mata upAsakAdhyayanakA prArambha karate hue somadeva sUrine prathama kalpameM vibhinna darzanoMmeM mAnya muktike svarUpakA ullekha karake unakI AlocanA kI hai| isIse isa kalpako somadevane 'samastasamayasiddhAntAvabodhana' nAma diyA hai| dazamI zatI aura usase pUrva pracalita dArzanika matoMke saMkalanakI dRSTise yaha kalpa mahattvapUrNa hai| isameM saiddhAnta vaizeSika, tArkika vaizeSika, kANAda, pAzupata, kaula, sAMkhya, kApila, bauddha, jaiminIya, bArhaspatya aura vedAnta darzanoMkA ullekha hai| isake atirikta somadevane zaiva aura yAjJikoMkA bhI ullekha kiyA hai| inakI saMkSipta jAnakArI nimna prakAra hai| vaizeSika somadevane vaizeSikake do bhedoMkA nirdeza kiyA hai-eka saiddhAnta vaizeSika aura dUsare tAkika vaizeSika / ina donoMmeM mukhya antara yaha hai ki saddhAnta vaizeSika zivake bhakta haiM aura ve zraddhApara vizeSa jora dete haiM jaba ki tArkika vaizeSika darzanake pUrNa anuyAyI haiM aura chaha padArthoke jAnapara vizeSa jora dete haiN| saiddhAntiyoMkA mata hai ki zivane apane sazarIra aura azarIra rUpoMmeM jisa dharmakA upadeza diyA usakI zraddhA karanese mokSakI prApti hotI hai| haribhadra sUrine apane SaDdarzanasamuccayameM naiyAyikoM aura vaizeSikoMko zaiva-zivakA bhakta batalAyA hai| usake TIkAkAra guNaratnane zivake anuyAyiyoMke zaiva, pAzupata Adi cAra sampradAya batalAye haiM aura likhA hai ki naiyAyika zaiva kahalAte haiM tathA vaizeSika pAzupata ; kintu pAzupatoMke apane pRthak siddhAnta haiM aura unakA vaizeSikoMse koI sAkSAt sambandha pratIta nahIM hotaa| somadevane svayaM unake mokSa sambandhI matakA pRthaka nirdeza kiyA hai| tAkika vaizeSika dravya, guNa, karma, sAmAnya, samavAya, vizeSa aura abhAva ina sAta padArthoMke sAdharmya aura vaidharmyamUlaka jJAnamAtrase mokSa mAnate haiN| yahAM ullekhanIya yaha hai ki saptapadArSIke kartA zivAdityakI taraha somadevane bho abhAvako padArthoMmeM sammilita kiyA hai| yaha sarvavizruta hai ki kaNAdane chaha hI padArtha 1. anekAnta varSa 7 ki. 11-12 / 2. so. upA0, pR02| 3. "naiyAyikAH sadAzivabhakaravAcchainAH / vaizeSikAH pAzupatAH |"-ssdddrshnsmuccy TIkA, pR0 20 / . 4. so0 upA0, pR02 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 27 kahe haiM, kintu lagabhaga dasavIM zatAbdIse vaizeSika darzanapara likhanevAle zrIdhara aura udayana-jaise granthakAroMne abhAvakI mahattApara jora diyA hai aura dUsare granthakAroMne abhAvako padArthoM meM sammilita kara liyA hai| somadevane vaizeSikoMke dvArA mAnya muktikA svarUpa batalAte hue likhA hai ki kaNAdake anuyAyI AtmAke jJAna, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma aura saMskAra ina nau vizeSa guNoMke naSTa ho jAneko mukti kahate haiN| somadevane apane kathanake samarthana meM eka zloka bhI uddhRta kiyA hai, jisameM batalAyA hai ki zarIrase bAhara AtmAke jisa rUpako pratIti hotI hai, kaNAda munine vahI muktikA svarUpa kahA hai| zrIdharAcAryane likhA hai "AtmAmeM nitya sukha nahIM hai ataH mokSAvasthAmeM sukhAnubhava na honese sukhAnubhavakA nAma mokSAvasthA nahIM hai kintu AtmAke samasta vizeSa guNoMkA vinAza ho jAnese usako svarUpameM sthitikA nAma mokSa hai|" maNDana mizrane muktike isa rUpapara yaha Apatti kI thI ki vizeSaguNoMkI nivRttirUpa mukti to uccheda pakSase bhinna nahIM hai| isakA uttara dete hae zrIdharane kahA hai ki vizeSaguNoMkA uccheda honepara AtmA apane svarUpase avasthita rahatA hai, usakA uccheda nahIM hotA kyoMki vaha nitya hai somadevane bhI muktike ukta svarUpakI samIkSA karate hue kahA hai ki yadi maktimeM sAMsArika jJAna aura sAMsArika sukha nahIM hai to isameM hameM koI Apatti nahIM hai, hameM yaha iSTa hI hai, kintu yadi muktAvasthAmeM AtmAke svAbhAvika jJAna aura sukha-guNa bhI naSTa ho jAte haiM to phira muktAtmAkA lakSaNa kyA rahegA / agnimeM se yadi uSNatA naSTa ho jAye to agnikA astitva kaise raha sakatA hai| muktike kAraNako AlocanA karate hue somadevane kahA hai ki jJAnase hameM vastukA bodha hotA hai, prApti nahIM hotii| pAnIko jAna lenese pyAsa nahIM bujhtii| ataH jJAnamAtrase mukti nahIM ho sktii| isI taraha saiddhAnta vaizeSikoMko AlocanA karate hue somadevane kahA hai ki kevala zraddhAmAtrase muktilAbha nahIM ho sktaa| kyA bhUkha laganese hI udumbara phala paka sakatA hai| ___ kaNAda muni vaizeSika darzanake Adya pravartaka mAne jAte haiM / unake darzanako aulUkya darzana bhI kahate haiM / usake Uparase aisI kalpanA kI gayo hai ki zivajIne ullakA rUpa dhAraNa karake unheM paramANuvAdakA upadeza diyA thA isase unake darzanako aulUkya darzana karate haiM / kaNAdamuni zaiva athavA pAzupata the| pAzupata-darzana somadevake kathanAnusAra pAzupata darzanameM kevala kriyAkANDase mukti mAnI gayI hai| ve kriyAe~ isa prakAra hai-prAtaH dopahara aura sandhyAke samaya zarIrameM bhasma lagAnA, zivaliMgakI pUjA karanA, jalapAtrakA arpaNa, pradakSiNA aura AtmaviDambanA / somadevane inameM se kisI bhI kriyAkA khulAsA nahIM kiyaa| kintu bhAsarvajJakI gaNakArikAko TIkAse unheM bahuta kucha samajhA jA sakatA hai| bhAsarvajJa sambhavatayA somadevakA samakAlIna thaa| gaNakArikAkI ratnaTIkAmeM kevala dinameM tIna bAra zarIrameM bhasma ramAnekA hI nirdeza nahIM hai kintu 1. so0 upA0, pR03|| 2. so0 upA0, pR0 3 zlo09 / 3. "nAsyAtmano nityaM sakha tadabhAvAnna tadanubhavo mokSAvasthA kintu samastAtmavizeSaguNocchedopa-lakSitA svarUpasthitireva / "yadukta maNDanena vizeSaguNanivRttilakSaNA muktirucchedapakSAsa bhidyate iti vizeSaguNocchede hi sati AtmanaH svarUpeNAvasthAnaM nocchedo nitytvaat|" 4. so0 upA0, shlo032-33|| 5. so. u0 5-6 / 6. so0 upA0 pR. 5, ilo017| 7. "bhagavantaM praNamya svadAjJAM karomItyamisaMdhAya japannevApAdatalamastakaM yAvat prabhUtena bhasmanA'GgaM pratyaGgaM ca prayatnAtizayena nighRSya nighRSya snAnamAcaredityevaM madhyAhAparAhnasandhyayorapIti'... niSkramyezaM praNamya praNAmAntaM pradakSiNatrayaM"kuryAt / " Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana devAlayameM bhasmapara Adatana sonekA bhI nirdeza hai| tathA tIna pradakSiNA karamekA bho ullekha hai| ijyA se zivaliMgako pUjA lI gayI hai / AtmaviDambanAmeM kucha vicitra kriyAeM batAyI gayI haiM jinakA uddezya bhaktako apamAnita anubhava karAnA hai| TIkAmeM likhA hai ki ye kriyAeM bhaktako apamAnakA anubhava karAne ke lie batalAyI hai jisase vaha apamAnako sahana kara sake / apamAnako jaMgalako Agake tulya batalAyA hai aura use iSTatama kahA hai / tathA likhA hai ki jaise raMgamaMcapara naTa apanI kalAeM dikhAkara janatAko prasanna karatA hai usI taraha zivabhaktako janasamudAyameM vicitra kriyAeM dikhAkara prasanna karanA cAhie ! somadevane pAzupatoMke dvArA muktike upAya rUpase batAye gaye kriyAkANDakA to ullekha karake usako AlocanA kI hai, kintu pAzupatoMne muktikA svarUpa kaisA mAnA hai isa viSayameM kucha bhI nahIM khaa| kucha granthakAroMke anusAra pAzupatoMko muktikA svarUpa nyAya-vaizeSika darzanase bhinna nahIM hai / __bhAskarane brahmasUtrabhASyameM likhA hai ki pAzupata aura kApAlika muktikA svarUpa vahI mAnate the jo naiyAyikoM aura vaizeSikoMne mAnA hai / aura zavoMkI muktikA svarUpa sAMkhyake samAna hai| usane likhA hai ki pAzupata, vaizeSika, naiyAyika aura kApAlikoMke matAnusAra mukti avasthAmeM AtmAeM pattharake tulya ho jAtI haiM / kintu sAMkhya aura zaivamatameM caitanyaviziSTa rahatI haiN| yamunAcAryane apane AgamaprAmANyameM zaiva sampradAyakA vivaraNa diyA hai| usane bhI pAzupatAka maktike svarUpake viSayameM vahI likhA hai jo bhAskarane likhA hai| pAzupatadarzanakA eka mUla siddhAnta duHkhAnta hai| isakA khulAsA karate hue yamunAcAryane likhA hai ki duHkhAntakA artha hai, duHkhako AtyantikI nivRtti, isIko samasta viziSTa AtmaguNoMkA vinAzarUpa mukti mAnate haiM / gaNakArikAko ratnaTIkAmeM duHkhAntakI niSedhaparaka vyAkhyA to ukta prakAra hI hai| vidhiparaka vyAkhyA duHkhAntakA artha siddhi arthAt zivakI taraha sarvocca zaktiko prApti kiyA hai| aimA pratIta hotA hai ki pAzupatamata dArzanika hone kI apekSA eka dhArmika AcArarUpa rahA hai / pAzupata sUtroMko kauNDinyaracita TokAmeM pAzupatoMke AcArakI pUrI rUpa-rekhA dI hai| usake mUla ahiMsA, brahmacarya, satya, asamavyavahAra, zauca, AhAralAghava aura apramAda Adi pAMca yama haiM / ahiMsA jainoMkI taraha hI vyavahArAtmaka hai / jIvoMkI surakSAke vicArase Aga jalAnetakakA niSedha kiyA hai / vastrase chAnakara pAnIkA upayoga karanA batalAyA hai| tathA vanaspatikI jar3a, kandamUla aura pake bIjoMko khAne kA niSedha kiyA hai| kintu jo mArA gayA na ho aise. pazuke mAMsa khAnekI AjJA hai| brahmacarya to spaSTa ho hai| satyake viSayameM kauNDinyane eka zloka uddhRta kiyA hai jisameM batalAyA hai ki saba prANiyoMpara dayA karane ke lie bole gaye jhUThase svarga mila sakatA hai| kintu sajjanoMke vinAzake lie bole gaye satyase bhI svarga nahIM mila sakatA / 1. "mUrtizabdena yadupahArasatre mahAdevejyAsthAnamUrdhvaliGgAdi lakSaNaM vyAkhyAtam / " 2. "yena paribhavaM gacchedityupadezAhavAgnitulyatvenApamAnAderiSTatamatvAditi / " 3 "raNavadavasthiteSu janeSu madhye naTavadavasthito vivecya vivecya krAthanAdIni kuryAt / " 4. "pAzupatavaizeSikanaiyAyikakApAlikAnAmaviziSTA muktayavasthAyAM pASANakalpA AtmAno __bhavantIti / sAMkhyazaivayozca viziSTA prAramAnazcaitanyasvabhAvAstiSThantIti / " 5. "prAtyantikI duHkhanivRttirduHkhAntazabdenoktA tAmeva niHzeSavaizeSikAtmaguNocchedalakSaNAM mukti mnynte|" 6. "svargamanRtena gacchati dayArthamukta na sarvabhUtAnAm / satyenApi na gacchati satAM vinaashaarthmukten||" Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 29 asamavyavahArakA matalaba hai-vyAjAdi dena-lenake vyavahArase tathA koTase dUra rhnaa| asteyameM anadhikAra pratigraha aura anapAlambhako bhI liyA hai| zaucakA matalaba hai zArIrika, mAnasika aura Adi pvitrtaa| zArIrika apavitratA bhasma lagAnese dUra ho jAtI hai| bhAvazauca vizeSa Avazyaka hai / apamAna, tiraskAra vagairahase Atmazauca hotA hai / AhAra lAghavase matalaba hai, bhikSAvRttise bhojana krnaa| prAcIna pAzupata kaThora-jIvana bitAte the aisA prakaTa hotA hai| pAzupata sUtroMke anusAra pAzupata bhikSaka kisI ujaDe hae gharameM athavA gaphAmeM yA zmazAnameM rahatA hai, eka vastrakhaNDa rakhatA hai aura yaha ho to sarvasvatyAgake cihnasvarUpa vastroMse sarvathA dUra rahatA hai / bhikSAvRttise bhojana karatA hai, yahA~ taka ki bhasma bhI bhikSAse prApta karatA hai aura vaidika yajJoMse ghRNA karatA hai| vedAntasUtra ( 2-2--37 ) ke bhASyameM zaMkarAcAryane pAzupatoMkA khaNDana kiyA hai kintu mAhezvarazivake anuyAyo nAmase unakA ullekha kiyA hai| isase prakaTa hotA hai ki pAzupata bhI eka zaiva sampradAya thaa| nauvIM zatAbdIke granthakAra vAcaspatine bhAmatImeM aura bhAskarane brahmasUtra bhASyameM cAra zaiva sampradAyoMkA nirdeza kiyA hai-pAzapata, kApAlika, zaiva aura kAruNika siddhaantii| yamunAcAyane apane AgamaprAmANyama unake nAma zaiva, pAzupata, kApAlika aura kAlamukha diye haiM / rAmAnujake zrIbhASyameM bhI ye hI nAma haiN| pAzupata matameM pAMca padArtha hai-duHkhAnta, kArya, kAraNa, vidhi aura yog| inakA pravartaka nakulIza pAzupata thaa| ina pAMca padArthoM ko jAnanA jarUrI hai| nyAyavaizeSika darzanameM duHkhakI nivRttikA nAma duHkhAnta hai, kintu pAzupata darzanameM pAramaizvaryako prApti bhI sammilita hai| nyAyavaizeSika darzana asatkAryavAdo hai, kintu isa darzanameM pazu Adi kArya nitya hai| anya darzanoMmeM sRSTike kAraNa pradhAna paramANu vagairaha haiM jo paratantra haiM, kintu isa darzanameM svatantra ziva ho sRSTikA mUla kAraNa hai| anya darzanAma yoga kaivalya aura abhyudayako denevAlA hai, kintu isa darzanameM paramaduHkhako avadhikA bhAnarUpa yoga hai| anya darzanoM meM svargAdi phalako denevAlo vidhi hai, jahAMse punarAvartana hotA hai, kintu pAzupata darzanameM punarAvRtti nahIM karAnevAlI kintu rudrasAyujya karAnevAlI vidhi hai / tattvajJAnake pAMca lAbha haiM / ina lAbhapaMcaka, malapaMcaka, upAyapaMcaka, dezapaMcaka, vizuddhipaMcaka, avasthApaMcaka, dIkSApaMcaka aura balapaMcaka, ye ATha paMcaka jAna lenese pAzapatoMke AcArapradhAna mArgakA bodha ho jAtA hai| mithyAjJAna, pApa, viSayAsaktirUpa doSa, paramezvarapadako vismRti, pazutva arthAt baddha jIvakA svarUpa ye malapaMcaka haiN| inako pAMca zuddhiyA~ haiM jo ina pAMca maloMko nivRttirUpa haiN| pazubhAvakI nivRttivAlI pAMca avasthAeM haiN| una avasthAoma le jAnevAlI pA~ca dokSAe haiN| ye dokSA pAzupata guru dete haiN| ukta ATha paMcakoMse yukta zivabhakta kaise jIvananirvAha karatA hai yaha Upara likha Aye haiN| zaiva dharmameM tIna mala cIja hai-pati, pazu aura pAza / pati svayaM ziva hai, aura paza jagatake prANI haiM jo pAzase baMdhe hae haiN| zivameM bAMdhana aura mukta karanekI zakti hai| kintu apane karmoke phalako bhoge binA pAzase chuTakArA nahIM mila sktaa| jo apane karmoko naSTa kara dete haiM unakI muktike lie ziva dayAla hokara AcAryakA pada grahaNa karate haiM aura unheM prAthamika dIkSA dete haiN| zaivadharma somadevane zavadharma ke do mukhya bheda batalAye haiM-dakSiNamArga aura vaammaarg| inameM se vAmamArga zavadharmakA vikRta rUpa hai, kintu dakSiNamArgako zaivadharmakA ThIka rUpa kahA jA sakatA hai| isake siddhAntoMko batalAne ke lie somadevane tIna zloka uddhRta kiye haiM jo isa prakAra haiM, "prapaJcarahitaM zAstraM prapaJcarahito guruH / prapancarahitaM jJAnaM prapaJcarahitaH zivaH // Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana zivaM zaktivinAzena ye vAmchanti narAdhamAH / te bhUmirahitAd bIjAt santu nUnaM phalottamAH // " -yazasti. bhAga 2 pR. 25, "advaitAna paraM tattvaM na devaH zaMkarAt paraH / zevazAsAt paraM nAsti bhuktimuktipradaM vacaH // ' 219 // -so0 upaaskaa| pahale zlokameM batalAyA hai ki zAstra. garu, jJAna aura ziva, ye saba prapaMca arthAt sAMsArika padArthose koI sambandha nahIM rkhte| dUsare zlokameM ziva aura zaktike sambandhapara jora diyA gayA hai aura batalAyA hai ki zaktiko svIkAra kiye binA zivako svIkAra karanA vaisA hI hai jaise binA bhUmike bIjase phalotpAdana krnaa| tIsare zlokameM batalAyA hai ki advaitase zreSTha anya tatva nahIM, zivase zreSTha dUsarA deva nahIM aura zava zAstrase zreSTha bhukti aura muktiko denevAlA anya zAstra nahIM hai| ye tInoM zloka zaiva dharmake advaita matake siddhAntoMko batalAte haiN| zivapurANa (kailAsa saMhitA 10-166 )meM zaivamatake lie 'advaita zaivaveda' zabdakA prayoga kiyA gayA hai aura likhA hai ki vaha dvaitako sahana nahIM krtaa| eka anya zava granthameM kevala advatako hI svIkAra kiyA hai aura prapaMca tathA saMsArako vAstavikatAko asvIkAra kiyA hai| svayaM prakAzamAna addhata cetane aura acetanake bhedako liye hue yaha samasta jagat zivamAtra hI hai, zivakI zaktise hI usakI racanA huI hai / zivase bhinna kucha bhI nahIM hai| zivakI zakti usIko icchAke anusAra sRSTiko racanA karatI hai| usI anAdi ananta zaktiko mAyA kahate haiM, vahI isa bhautika vizvakA kAraNa hai| jaise prakAza aura andhakArakA koI sambandha nahIM, vaise hI prapaMca aura zivakA bhI koI sambandha nahIM hai| kintu jaise pherna aura lahareM samudrase utpanna hokara samudrameM hI laya ho jAtI haiM vaise hI yaha jagat bhI zivameM hI lona ho jAtA hai| prapaMcarahita jJAna usa samAdhiko batalAtA hai jisameM bhakta adhika samaya taka saMsArakA pAtra nahIM rahatA aura zivameM lIna ho jAtA hai, prapaJcarahita guru to ziva svayaM hai / ziva aura zaktikA abhedyaM sambandha bhI zaiva granthoMmeM batalAyA hai aura vaha zaiva dharmakA eka maulika siddhAnta hai| somadevane 'vaktA naiva sadAzivaH' ( so0 u0 pR0 21 ) Adi zlokake dvArA isa bAtakA khaNDana kiyA hai ki Agamika jJAna zivase prakaTa huA hai| 1. "ekaH sa midyate bhrAnsyA mAyayA na svarUpataH / tasmAdadvaitarmavAsti na prapanco na saMsRtiH / " -sUtasaMhitA (jJAnayogakhaNDa 20-4 ) / 2 "pratazca saMkSepamimaM zRNudhvaM jagatsamastaM cidacitpraminnam / / svazaktikluptaM zivamAtrameva na devadevAt pRthagasti kiJcit // " 3. "yathA prakAzatamaso sambandho noppdyte| tadvadeva na sambandha: prapatraparamAtmanoH / / chAyAtapo yathA loke parasparavilakSaNau / tadvat prapaJcapuruSo viminnau paramArthataH // " / -IzvaragItA 2, 10-11 / 4. "yathA phenataraGgAdi samudrAdusthitaM punaH / samudre lIyate tadvajaganmayyeva lIyate // " -sUtasaMhitA (jJAnayoga khaNDa 20-20 ) 5. "yadA sarvANi bhUtAni samAdhistho na pazyati / ekIbhUtaH pareNAsau tadA mavati kevalaH // " 6. "guNAtItaH parazivo gururUpaM samAzritaH |"-shivpuraann (vidyezvarasaMhitA 16-84 ) 7. "na zivena vinA zakiH na zaktirahitaH shivH| umAzaMkarayorakyaM yaH pazyati sa pazyati / " -sUtasaMhitA ( yajJavaibhava khaNDa 13-30) Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA somadevane upAsakAdhyayanake antima AzvAsameM zaiva aura tAntrika matoMke kucha mUlabhUta vicAroMkA khaNDana kiyA hai| ve haiM-jyoti', bindu, kalA, nAda, kuNDalI aura nirbIjIkaraNa / 'jyoti' zivake gUr3ha nAmoMmeM se hai| saMskRtameM 'jyoti' zabda napuMsaka liMga hai| eka hI ziva tattvako bhI pulliga, strIliMga aura napuMsakaliMga zabdoMke dvArA kahA jAtA hai| yadyapi zivatattva liMgarahita hai tathApi usakA kathana liMgabhedase kiyA jAtA hai| praNava athavA 'oM' ko bhI, jo zivakA vAcaka hai, jyoti zabdase kahA jAtA hai| ___ kalA zava siddhAntoMke chattosa makhya siddhAntoMmeM-se hai| yaha manuSyakI katatva zaktiko prakaTa karatI hai isalie ise kalA kahate haiM dUsare zabdoMmeM pazu arthAt pAzabada prANImeM jo maryAdita kartRtva zakti hai usakA mUla kAraNa kalA hai| nAda aura bindu ye do dhAraNAeM haiN| inakA sadA eka sAtha nirdeza kiyA jAtA hai / zivapurANameM likhA hai ki sRSTike ArambhameM zivakI icchAse zakti prakaTa hotI hai| aura jaba vaha zakti zivako utpAdaka zaktike dvArA uttejita kI jAtI hai to nAda utpanna hotA hai, usase bindu hotA hai, binduse sadAziva, sadAzivase mahezvara aura mahezvarase vidyA utpanna hotI haiN| ziva, zakti, sadAziva, Izvara aura mahezvara ye pAMca zuddha tattva hai| inhIMmeM nAda aura bindu bhI gabhita haiN| kuNDalinI saMcita zakti hai jo pratyeka vyaktimeM svAbhAvika rUpase pAyI jAtI hai, prAthamika aspaSTa dhvanise lekara sAhityika vANI taka saba dhvaniyAM usIse utpanna hotI haiM / ___ kuNDalinIke sthAnako mUlAdhAra kahate haiM / yaha suSumnA nAr3ose AveSTita hai| kuNDalinIko kalpanA kuNDalIbhUta sarpako taraha kI jAtI hai, kintu rAghavabhaTTane zAradAtilaka ( 1-51 ) ko TIkAmeM likhA hai ki mUlAdhArameM kuNDalIbhUta sarpakI taraha eka nAr3I hai aura yaha nAr3I vAyuke dvArA prerita hokara zarIrake saba bhAgoMmeM bhramaNa karatI hai| vAyuke dvArA kuNDalinIke isa saMcArako guNana kahate haiM / 'kuNDalI vAyusaMcaraH' vAkyakA yahI abhiprAya hai| nirbIjIkaraNa eka yaugika prakriyA hai aura usakA uddezya hai zarIrapara pUrNAdhikAra krnaa| somadevane ina sabako vyartha batalAyA hai| kulAcArya aura trikamata somadevane likhA hai ki kulAcAryake matAnusAra samasta peya apeya aura bhakSya abhakSya vagairahakA niHzaMka cittase sevana karanese mukti milatI hai / somadevase do zatAbdI pazcAt yazaHpAla nAmake jaina granthakArane 'moharAja parAjaya' nAmakA nATaka racA thaa| unhoMne bhI koloM athavA kulAcAryokA yahI mata diyA hai| isa nATakameM kola kahatA hai ki "pratidina mAMsa khAnA cAhie aura dila kholakara madha pInA cAhie / manakI gati anivArya hai| yaha dharma maiMne kahA hai|" karpUramaMjarI nATikAmeM bhI bhairavAnandane koladharmakA yahI svarUpa batalAyA hai 1. "jyotibinduH kalA nAdaH kuNDalI vAyusaMcaraH / " 2. "ekameva zivatattvaM puMlliA-bIliGga-napuMsakaliGgazabdair2yAvahiyate / taduktaM vRMhaNyAm____zivo devaH zivA devI zivaM jyotiriti vidhaa| bhaligamapi yattatvaM liMgabhedena kthyte|" -tatvaprakAza TIkA 3-3 / 3. "myaJjayati kartRzaktiM kaleti teneha kathitA saa|"-tttvprkaash 3.6 / / 4. "sarveSu peyApeyabhakSyAmakSyAdiSu niHzakacittAttAt iti kulaacaarykaaH|"-so0 upA0, pR0 2 / 5. "khajaha maMsaM aNadiNu pijA majaM ca muka saMkappaM / aNivAriya maNapasaro eso dhammo mae dittttho||"5-22| 6. "raNNA caNDA dikkhidA dhammadArA majjaM maMsaM pijae khajae vaa| mikkhA bhojaM cammakhaMDa va sejA kolo dhammo kassa No mAdi rammo ||"-kiir0 pR. 26 / Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 upAsakAdhyayana aura devasenake bhAvasaMgrahameM bhI yahI kahA hai| somadevane trikamatako bhI kulAcAryake samAna hI batalAyA hai / trikamatake anusAra mukhako madirAse suvAsita karake aura mAMsase hRdayako prasanna karake, tathA bAyIM ora eka stroko baiThAkara madirAse zivako pUjA kare aura svayaM ziva-pArvatI banakara yonimudrAkA pradarzana kre| yaha tAntrika paddhatikA yathArtha citraNa hai| kulArNavatantra aura kulacUDAmaNitantrameM aisA hI likhA hai| zarAba aura mAMsakA sevana isa matakA utkRSTa rUpa hai / anya strIke sambandhameM kulacUDAmaNitantra meM likhA hai ki pUjaka rAtrike samaya jaba pUjAke lie kisI strIke sAtha baiThe to vaha strI lAla vastra dhAraNa kiye ho aura bahumUlya svarNAlaMkAroMse sajjita ho| vaha strI pUjakake bAyoM ora eka gaddIpara baiThe aura pUjaka donoM hAthoMse veSTita karake usakA AliMgana kre| yaha bAta smaraNIya hai ki binA kisI bhedabhAvake kisI bhI jAtikI strokI pUjA tAntrika paddhatikA eka mukhya lakSaNa hai| kintu dhArmika vidhimeM madya aura mAMsakA sevana tathA strI sahavAsakI svacchandatA avazya hI durAcArakI ora le jAtI hai| ataH somadevane kolamatake sambandhameM jo kucha likhA hai usakA AdhAra vahI hai jo unhoMne apane samayameM dekhA aura sunA hogA / kulArNavatantra (adhyAya 9) meM somadevakI taraha likhA hai "kolikoMke matameM apeya bhI peya, abhakSya bhI bhakSya aura asevya bhI sevya ho jAtA hai| tathA kaulikoMke matameM na koI vidhi hai aura na koI niSedha hai, na puNya hai aura na pApa hai, na svarga hai aura na naraka hai|" isIse somadevane kaulika matakI AlocanA karate hae likhA hai ki yadi isa prakArako svacchanda pravRttise mokSa prApta ho sakatA hai to kaulikoMse bhI pahale ThagoM aura pApiyoMko mokSa milanA cAhie / yazastilakake prathama AzvAsameM bhI trikamatakA nirdeza hai / TIkAkAra zrutasAgarane trikamatakA artha zava mata kiyA hai| skandapurANa prabhAsakhaNDa ( adhyAya 119) meM kahA hai ki jaba prabhAsa kSetrakI mahAdevone bala aura atibala nAmaka asuroMkI senAkA saMhAra kiyA to bace hae asuroMmeM se kucha kaula ho gaye aura mAMsa, madirA tathA strIsevanameM rata ho gye| kApAlika somadevane apane upAsakAcArake ArambhameM likhA hai ki yadi koI jaina muni kisI kApAlikase cha jAye to use snAna karanA caahie| yamunAcAryake AgamaprAmANya ( I0 1050 ke lagabhaga ) meM kApAlikoMkI chaha mudrAe~ (cihna) batalAyI hai-'karNikA', 'kuNDala','mAlA', 'zikhAmaNi', 'yajJopavIta' aura 'zarIrameM bhsm|' tathA do upamudrAeM batalAyI hai-'kapAla' aura 'khaTvAMga / ' tathA likhA hai ki jo ina chaha mudrAoMke tattvako jAnatA hai aura paramudrAmeM vizArada hotA hai vaha bhagAsanase sthita AtmAkA dhyAna karake nirvANako prApta karatA hai| kRSNamizrake prabodhacandrodaya nATakake tIsare aMkase bhI kApAlikoMke sambandhameM kucha jAnakArI prApta hotI hai| usameM jo kApAlika upasthita kiyA gayA hai, vaha manuSyakI asthiyoMkI mAlA pahane hae hai, zmazAna bhUmimeM rahatA hai, khapparakA pAtra rakhatA hai| apane dharmakA varNana karate hue vaha kahatA hai ki naramedha yajJake sAtha zivake mahAbhairava rUpako pUjanA cAhie tathA khapparase madirApAna karanA cAhie / aura rudhirase mahAbhairavIko pUjA bhI karanI caahie| jagatke viSayameM vaha kahatA hai ki ApasameM bhinna hote hue bhI yaha jagata zivase bhinna nahIM hai| muktike viSayamai usakA kahanA hai ki kevala jIvakI sthitirUpa makti to pASANake tulya hai| use kauna caahegaa| binA viSayake sukha nahIM dekhA jaataa| ataH mukta jIva zivakI taraha 1. "apeyamapi peyaM syAdamakSyaM bhakSyameva ca / agamyamapi gamyaM syAt kaulikAnAM kulezvari / " "na vidhina niSedhaH syAna puNyaM na ca pAtakam / na svargoM naiva narakaH kaulikAnAM kulezvari // " 2. so0 u0 zloka 24 / 3. "tathAhuH-mudrikASaTakatattvajJaH prmudraavishaardH| magAsanasthamAtmAnaM dhyAtvA nirvANamRcchati // " tathA-"karNikArucakaM caiva kuNDalaM ca zikhAmaNim / bhasmayajJopavItaM ca mudrASaTakaM pracakSate // kapAlamatha khaTvAGgamupamudre prkiirtite| Abhirmudritadehastu na bhUya iha jAyate / " Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 33 pArvatIkI pratirUpa strIke sAtha Ananda karatA hai| kApAlikoMke isa siddhAntako prabodhacandrodayameM mahAbhairavAnuzAsana, paramezvarasiddhAnta Adi nAmoMse kahA hai| __ eka sthAnapara nATakameM kApAlikako kulAcArya bhI kahA hai / isase prakaTa hotA hai ki yadyapi kApAlikoM aura koloMkA mata judA-judA thA.tathApi unake AcArameM samAnatA honese kabhI-kabhI donoMko eka samajha liyA jAtA thaa| donoM hI Apattiyogya AcArako pAlate the kintu kApAlika naramedha bhI karate the| Ara0 jI0 bhaNDArakarane likhA hai ki pulakezI dvitIyake bhatIje nAgavardhanakA eka tAmrapatra milA hai jisameM kapAlezvarako pUjAke lie aura mandirameM rahanevAle mahAvratiyoMke lie nAsika jileke antargata igatapurIke pAsakA eka gA~va dAna denekA ullekha hai| isase prakaTa hai ki sAtavIM zatAbdIke madhyake lagabhaga mahArASTrameM kApAlika sampradAya vartamAna thaa| kavi bhavabhUtike mAlatImAdhava nATakake prathama aMkase prakaTa hotA hai ki usake samayameM (AThavIM zatAbdI) karnUla jilekA zrIparvata kApAlikoMkA kendra thaa| vIra pANDayake samakAlIna vikramakezarIke eka dAnapatrameM madurAke mallikArjunako, jo kAlamukha sampradAyakA sAdhu thA, eka bar3A maTha denekA ullekha hai| kAlamukha bhI kApAlikoMke ho bhAIbanda the| trivikrama bhaTTake nala campameM, jo dasavIM zatAbdIke prArambhako racanA hai, kAlamukhoMko mahAvratikoM athavA kApAlikoMke antargata batalAyA hai| sAMkhya darzana somadevane apane upAsakAdhyayanake prArambhameM mokSake sambandha meM anya dArzanikoMke mata uddhRta karate hae sAMkhya darzanakA bhI mata diyA hai| prathama to yaha batalAyA hai ki prakRti aura puruSake bhedajJAnase mokSakI prApti sAMkhya darzanameM batalAyI hai| Age likhA hai ki buddhi, mana, ahaMkArakA abhAva honese samasta indriyoMke zAnta ho jAnese draSTAkA apane svarUpameM avasthita honA mokSa hai| sAMkhyakI mokSaviSayaka ukta mAnyatAoMkA somadevane khaNDana kiyA hai| sAMkhya darzanameM mUla tattva do haiM, prakRti aura puruSa / prakRtise mahAn, mahAnse ahaMkAra, ahaMkArase pA~ca tanmAtrAeM-rUpa, rasa, gandha, sparza aura zabda tathA pAMca jJAnendriyA~, pAMca karmendriyA~ aura eka mana, tathA pAMca tanmAtrAoMse pRthvI, jala, agni, vAyu aura AkAza ye pAMca bhUta utpanna hote haiN| isa taraha prakRtike sAtha usake parivArakI saMkhyA caubIsa ho jAtI hai aura eka puruSa milakara kula saMkhyA pacIsa ho jAtI hai| sAMkhya darzanameM puruSako akartA nitya, vyApaka, niSkriya, amUrta, bhoktA aura cetana mAnA hai| ataH somadevane sAMkhyakI AlocanA karate hue likhA hai ki jaba prakRti aura puruSa donoM hI nitya aura vyApI haiM taba unameM bheda kaise kiyA jA sakatA hai| - sAMkhya muktAvasthA meM jJAna nahIM mAnatA, kevala caitanya mAnatA hai| ataH somadeva kahate haiM ki AtmA to svAbhAvika ananta jJAnakA bhaNDAra hai| karmamalake naSTa ho jAnepara vaha kevala jJAnake dvArA bAhya padArthoMko jAnatA huA hI apane svarUpameM sthita rahatA hai |""aadi / somadevane yazastilakake pAMcaveM AzvAsameM bhI (pR0 250 ) sAMkhya matakA citraNa kiyA hai| usameM eka zloka bhI diyA hai jisakA bhAva yaha hai ki yataH mokSa to prakRti aura puruSake bhedajJAnase hotA hai ataH dhArmika kriyAeM karanA vyartha hai / isalie vyaktiko khAnA pInA aura mauja karanA cAhie / eka vidvAn pAThakako sAMkhyadarzanake sambandhameM aisA kathana upahAsAspada pratIta ho sakatA hai kintu sAMkhyakAskiAkI TIkA mATharavRtti meM eka zloka bilakula iso AzayakA pAyA jAtA hai / zloka isa prakAra hai, "hasa piba lala moda nityaM viSayAnupabhuja kuru ca mA shaam| yadi viditaM te. kapilamataM tatprApsyase mokSasaukhyaM c||" 1. vaiSNavijma, zaivijma (pR0 168) / 2. "kaliyugazivazAsanasthitimiva mahAvratikAntaHpAtimiH kAlamukhairvAnaraiH" -nalacampU m06| Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 upAsakAdhyayana yaha zloka sAMkhya darzanake mahAn AcArya bAsurike mukhase kahalAyA gayA hai, isameM kahA hai-haMsa, khA. po, khela kUda aura niHzaMka hokara viSayoMko bhoga / yadi tUne kapila matako jAna liyA to tujhe mokSakA susa bhI mila jaayegaa| devasenane apane bhAvasaMgrahameM bhI (gAthA 179-180 ) sAMsyamatake viSayameM isI tarahako bAteM kahI hai aura use dayAdharmase rahita batalAyA hai; kintu mAThara vRttimeM isa bAtako siddha kiyA hai ki vaidika hiMsA pApakA kAraNa hai| haribhadrake SaDdarzanasamuccayako TokAmeM guNaratna sUrine bhI likhA hai ki sAMsya vaidika kriyAkANDako nahIM mAnatA kyoMki usameM hiMsA hotI hai| kintu somadevane boDoMkI taraha sAMkhyoMko bhI mAMsabhakSI kahA hai| zAyada isIse devasenane unheM jIvadayAse rahita kahA hai| bauddha darzana somadevane apane upAsakAdhyayanameM mokSake sambandhameM bauddha darzanake tIna mantavyoMko upasthita kiyA hai| pahalA mantavya yaha hai ki nairAtmya bhAvanAke abhyAsase nirvANa lAbha hotA hai| nairAtmyakA artha hai AtmAkA abhAva / bauddhamatake anusAra manuSya skandhoMkA eka sammizraNa mAtra hai| jaise 'gAr3I' zabda dhura, pahiye tathA anya avayavoMke saMyojanase banI eka vastukA vAcaka mAtra hai yadi hama usake pratyeka avayavakI parIkSA kareM to hama isI pariNAmapara pahu~cate haiM ki gAr3I svayaM apane meM koI eka vastu nahIM hai| usI tarahase AtmA bhI skandhoMkA eka samudAya mAtra hai| somadevane yazastilakake pAMcaveM AzvAsa (pR. 252) meM bhI bauddha sugatakItike dvArA nairAtmyavAdakA kathana karAyA hai| sugatakIrti kahatA hai ki AtmAkA Agraha ho prANiyoMke mahAmoharUpI andhakArakA kAraNa hai| usake dvArA uddhRta do kArikAeM isa prakAra haiM, "yaH pazyatyAtmAnaM tasmAtmani bhavati zAzvataH snehaH / snehAssukheSu tRSyati tRSNA doSAstirakurute / / bhAramani sati parasaMjJA svaparavibhAgAt prigrhhssau| bhanayAH saMpratibaddhAH sarve doSAH prajAyante // ". jo manuSya AtmAko mAnatA hai usakA AtmAmeM zAzvata sneha hotA hai| Atmasnehase sukhakI tRSNA hotI hai, tRSNA doSoMkI upekSA karatI hai| dUsarI bAta yaha hai ki AtmAko mAnanepara 'para' yaha saMjJA honA anivArya hai aura 'sva' tathA 'para'kA bheda honese rAga aura dveSa hote haiM / ye donoM hI saba doSoMke mUla hai| mokSake sambandhameM bhI sugatakoti eka zloka upasthita karatA hai, "yathA snehamayAdIpaH prazAmyati nirnvyH|| tathA klezakSayAjjantuH prazAmyati niranvayaH // " jaise telake samApta ho jAnepara dIpaka zAnta ho jAtA hai aura apane pIche kucha bhI nahIM chor3a jAtA, vaise hI klezoMkA kSaya honepara yaha manuSya bhI niranvaya zAnta ho jAtA hai| somadevane upAsakAdhyayanameM bhI isI Azayake azvaghoSake saundaranandakAmyase do prasiddha zloka 'dirzana kAMcidvidiza na kAMcita' Adi udhata kiye haiN| prAcIna bauddha granthoMmeM klezakSayako nirvANa kahA hai| moha, rAga aura dveSa kleza hai| inhIMke antakA nAma nirvANa hai| bauddha dRSTise 'mukta hone ke bAda mukta hue prANIkA kyA hotA hai' yaha prazna anAvazyaka hai| isa prakArake praznake uttarameM buddhane prazna karanevAlese pUchA, "kyA tuma batA sakate ho bujha jAnepara dIpakakI 1. "rAmyAdiniveditasaMbhAvanAto bhAvanAto iti dAbalaziSyAH"-so0 upA0, pR0 2 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 35 ot kisa dizA meM calI jAtI hai ?" jaise telake samApta ho jAnepara dIpaka bujha jAtA hai usI taraha mukta prANI jinake dvArA kahA jAtA ve saba bhI usake sAtha hI samApta jAte / punarjanma samApta ho jAtA hai aura usake sAtha hI sAtha saba kucha samApta ho jAtA hai / somadevane bauddhoMke isa nirvANake khaNDanameM kahA hai ki jaba AtmA aneka janma dhAraNa karanepara bhI naSTa nahIM hotA to vaha mukti avasthAmeM kaise naSTa ho jAtA hai ? somadevane bauddhadarzanakI eka anya mAnyatA zUnyavAdakA bhI nirdeza kiyA hai / aura usake mAnanevAloMko 'zAkyavizeSA:' 'pazyatoharA : ' 'prakAzitazUnyataikAntatimirAH', arthAt dekhate hue bhI isa dRzya jagatko vastuoMko curA lenevAle aura zUnyataikAntarUpI andhakArako prakAzita karanevAle bauddhavizeSa kahA hai / bauddhadarzanakA eka bheda mAdhyamika zUnyatAvAda hai / nAgArjunako mAdhyamika kArikA zUnyatAvAdI darzanakA pramukha grantha hai / usameM kahA hai, "yaH pratItyasamutpAdaH zUnyatAM tAM pracakSmahe / sA prajJaptirupAdAya pratipat saiva madhyamA // " TIkAkAra candrakIrti apanI TIkAmeM likhatA hai, " yo'yaM pratItyasamutpAdo hetupratyayAnapekSyAGkura vijJAnAdInAM prAdurbhAvaH sa svabhAvenAnutpAdaH / yazca svabhAvenAnutpAdo bhAvAnAM sA zUnyatA / evaM pratItyasamutpAdazabdasya yo'rthaH sa eva zUnyatAzabdasyArthaH na punarabhAva zabdasya yo'rthaH zUnyatAzabdasyArthaH / " arthAt pratItyasamutpAdako hI zUnyatA kahate haiM / hetu aura pratyayako apekSAse jo aMkurAdi aura vijJAnAdikI utpatti hotI hai vaha vAstavameM anutpatti hai aura padArthoMkA svabhAvase anutpanna honA hI zUnyatA hai / mAyA athavA svapna yA gandharvanagarakI taraha sabhI laukika padArthoMkA astitva kevala ApekSika hai, vAstavika nahIM samasta manuSyoMkI buddhirUpI A~kheM avidyArUpI andhakArase kharAba ho gayI haiM ataH unheM laukika padArthoMkA astitva pratIta hotA hai / vAstava meM ve na astirUpa haiM aura na nAstirUpa haiM / isIse isa darzanakA nAma mAdhyamika darzana hai isameM astitva aura nAstitvarUpa donoM darzanoMkA prasaMga nahIM hai| kahA bhI hai, "astIti zAzvatagrAho nAstItyucchedadarzanam / tasmAdastitvanAstitve nAzrIyeta vicakSaNaH // " - mAdhyamika kA0 15, 10 / zUnyatAvAdakA khaNDana karate hue somadevane likhA hai ki zUnyatAvAdako siddhi Apa binA pramANake to kara nahIM sakate / aura jaba Apa yaha pratijJA kareMge ki maiM pramANase zUnya tatvako siddha karatA hU~ taba pramANakA astitva siddha ho jAne se sarvazUnyavAda samApta ho jAyegA / aisA pratIta hotA hai ki nairAtmyavAda aura zUnyavAda jaise vAdoMne bauddha sAdhuoMko khAna-pAnakI orase bilakula svacchanda banA diyA thA / somadevane apane upAsakAdhyayanameM kahA hai ki zruti, bauddha aura zaiva Agama mAMsa aura madhuke sevanake pakSa meM haiM / bauddhoMke sambandha meM khAsa taurase likhA hai ki ve khAna-pAna meM kisI tarahakA koI paraheja nahIM krte| unheM 'tarasAsavazaktadhIH' kahA hai / madya, jaina grantha bhAvasaMgraha (gA0 68-69) meM bhI bauddhoMko madya-mAMsakA sevI kahA hai| yogazAstra (4-102 ) kI TIkA hemacandra ne bhI bauddhoMke kadAcArako AlocanA kI hai| jaina granthakAroMne hI nahIM, kintu somadevake samakAlIna nyAyakusumAMjalakAra udayanane bhI yahI bAta likhI hai / 1. zloka 174 2. "saMbhavanti caite hetavo bauddhAdyAgamaparigrahe / tathAhi - bhUgrastatra karmalAghavamityalasAH / ...... mAdyaniyama iti rAgiNaH / saptavaTikA bhojanAdisiddhe javiketyayogyAH " - / statraka 2 / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana bauddha mAnyatAoMse paricita janoMse yaha bAta ajJAta nahIM hai ki baddhake samayameM bhI bauddha sAdhu mAMsa grahaNa karate the aura unake nimittase gRhastha pazako mArakara mAMsa taiyAra karate the| kintu anya tIoke dvArA isa bAtakI AlocanA kiye jAnepara buddhane trikoTiparizuddha mAMsako hI bhikSuoMke lie grAhya karAra diyA thaa| trikoTiparizuddhakA matalaba hai, anadekhA, anasunA aura niHsandeha / jisa pazuko apane nimittase mArA jAtA dekhA ho, yA jisa pazake bAremeM yaha kahA gayA ho ki yaha tumhAre lie mArA gayA hai athavA jisake bAremeM yaha sandeha ho ki yaha hamAre lie mArA gayA hai, usa pazakA mAMsa khAnA vajita hai| bAdako svayaM mare hue pazukA aura kisI zikArI paza-pakSIke dvArA mAre gaye pazukA mAMsa bhI grAhya karAra diyA gyaa| kintu hInayAna sampradAyameM hI mAMsa grAhya mAnA gayA hai| nahAyAna meM mAMsabhakSaNakA niSedha hai| jaiminIya darzana somadevane likhA hai ki jaiminIyoMkA kahanA hai ki koyale aura aMjana vagairahakI taraha svabhAvase ho kaluSita citta kabhI vizuddha nahIM hotaa| jaiminike anuyAyI jaiminIya kahe jAte haiM / jaiminine bAraha adhyAyoMmeM karmamImAMsAkI racanA kI thii| aura bAdarAyaNane cAra adhyAyoM meM brahmamImAMsAkI racanA kI thii| jaiminike anuyAyo mImAMsaka kahe jAte haiM aura unako karmamImAMsAko parvamImAMsA kahate haiN| yajJa kisa prakAra karanA cAhie aura vedake arthakA nirNaya karanekI rIti kyA hai ? ina praznoMkA nirNaya karaneke lie mImAMsAdarzana utpanna huA thaa| jaiminike sUtroMpara zabarasvAmIne zAbarabhASya I0 san 400 ke lagabhaga racA thaa| yaha zAbarabhASya mImAMsAzAstrakA vartamAna Adya mUlaprasthAna grantha mAnA jAtA hai| zAbarabhASyake dvArA prasthApita mImAMsAdazanake do mukhya vicAraka hue haiM, eka prabhAkara aura dUsare kumArila bhtttt| kumArilane zAbarabhASyake prathama adhyAyake prathama pAdake Upara zlokavAtikakI racanA ko thii| isameM ne samantabhadra ke dvArA AptamImAMsAmeM prasthApita AtmAkI sarvajJatAkA khaNDana kiyA hai| usakA uttara akalaMka devane tathA vidyAnandi aura prabhAcandra Adine diyA hai| mImAMsA darzanameM vedapratipAdita yajJoMke karanese svargAdi phalako prApti mAnI gayo hai| momAMsaka Izvara- . vAdI nahIM hai| ataH vaha jagatake pravAhako anAdi mAnatA hai aura jIvAtmAkA sadbhAva bhI mAnatA hai| AtmA cetana, vyApaka, nitya, svayaMkatatva dharmavAlA hai aura karmake phalakA bhoktA hai| dharma adharmakI pravattikA ruka jAnA aura zarIrase bhinna AtmAkA astitva rahanA hI mokSa hai| mokSameM jJAna sukha Adi nahIM rahate / ataH mImAMsA darzana janoMkI taraha muktimeM pUrNa vizuddhi nahIM maantaa| isIse somadevane usakI samIkSA karate hue kahA hai ki jahA~ svabhAvase svabhAvAntarakI udbhUti ho sakatI hai vahAM apane yogya kAraNoMse malakA kSaya bhI kiyA jA sakatA hai jaisA ki maNi aura motI meM dekhA jAtA hai| jaiminikI orase jo yaha kahA gayA hai ki jaise koyalA ghisanepara bhI sapheda nahIM hotA vaise hI svabhAva. se malina AtmA kabhI nirmala nahIM hotA, isakA khaNDana karate hue somadevane yazastilakake cauthe AzvAsameM likhA hai, 1. so0 upA0, pR03 ... 2. "evaM yaiH kevalaM jJAnamindriyAdyanapekSiNaH / sUkSmAtItAdiviSayaM jIvasya parikalpitam" // 141 // -ilo0 vA. "nate tadAgamAt siddhenna ca tenAgamo vinA / dRSTAnto'pi na tasyAnyo nRSu kazcit pravartate" // 142 ||-so0 upA0 zlo0 28 3. "evaM yaskevalajJAnamanumAnavijRmbhitam / nate tadAgamAt sidhyena ca tena vinAgamaH // 42 // satyamarthavalAdeva puruSAtizayoM mataH / prabhavaH pauruSeyo'sya prabandho'nAdiriSyate" // 413 // -nyAyavini. 3 pri0| Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA "ghRSyamANAGgAravadantaraGgasya vizuddhadhabhAve kathamidamudahAri kumArilena vizuddhajJAnadehAya trivedIdigyacakSuSe / / zreyaHprAptinimittAya namaH somArdhadhAriNe // " arthAt ghise gaye koyalekI taraha yadi antaraMgakI vizuddhi nahIM hotI to kumArilane aisA kyoM kahA hai ki maiM vizaddhajJAnarUpI zarIradhArI aura tIna vedarUpo divya cakSaoMse sampanna tathA zreyakI prAptimeM nimitta ardhacandradhArI zivako namaskAra karatA huuN| yahA~ yaha spaSTa kara denA ucita hogA ki karmamImAMsAmeM bhI uttara kAlameM sezvaravAdakI chAyA mA gayI thii| aura naiyAyika vaizeSikoMkI taraha mImAMsaka bhI zivake bhakta bana gaye the| bArhaspatya athavA cArvAka somadevane mokSake virodha bArhaspatyoMkA mata diyA hai ki jaba paralokI AtmAkA abhAva honese paralokakA hI abhAva hai taba mokSakI carcA hI bekAra hai| yazastilakake caturtha AzvAsameM somadevane bArhaspatyoMkA pakSa lekara bolanevAle caNDakarmAko 'prayuktalokAyatamatadharmA' kahA hai| siddharSine apanI upamitibhavaprapaMcakathAmeM kahA hai ki bArhaspatya loga lokAyatapurake nivAsI the| siddhaSine unake matako pramukha jainetara darzanoMmeM liyA hai| I0963ke gaMganareza mArasiMhake kuDulara tAmrapatra meM eka jainAcAryako 'lokAyata lokasammatamatiH' likhA hai| ataH yaha nizcita hai ki dasavIM zatAbdImeM aura usake lagabhaga lokAyata eka pramukha mata thaa| isa matake anuyAyo bhAratIya darzana-sAhityameM cArvAkake nAmase prasiddha hai| kintu isa darzanakA koI grantha abhI taka prakAzameM nahIM AyA hai| eka bArhaspatya sUtra nAmakA grantha kahA jAtA hai jo sambhavatayA atisaMkSipta hai| tattvopaplavasiMha cArvAka darzanakA eka apUrva grantha hai jo bar3odAse prakAzita huA hai| isakA anumAnita samaya IsAko AThavoM zatAbdI hai| isameM 'pathivyaptejovAyariti tattvAni tatsamadAye zarIrendriyaviSayasaMjJA' yaha vAkya AyA hai / zAntarakSitake tattvasaMgrahako kamalazIlaracita paMjikA (10520) meM 'pRthivyApastejo vAyuriti catvAri tattvAni, tebhyazcaitanyamiti' itanA vAkya uddhata hai aura Age likhA hai ki kucha vattikAra 'utpadyate tebhyazcaitanyam'aisA kahate haiM aura kucha 'abhivyajyate' aisA kahate haiN| vidyAnandine apane tattvArthazlokavArtikameM (pR0 28) 'pRthivya(vyA)pastejo vAyuriti tattvAni, tatsamudaye zarIrendriyaviSayasaMjJAH tebhyazca. tanyam' isa rUpameM uddhRta kiyA hai| prabhAcandrane apane prameyakamalamArtaNDa (pR. 116) meM tathA nyAyakumudacandra ( pR0 341-42 ) meM bhI vidyAnandikI taraha ho uddhRta kiyA hai| tathA Age 'madazaktivad vijJAnam' itanA aMza aura uddhRta kiyA hai| vAdirAjane bhI apane nyAyavinizcayavivaraNa (bhA0 2 pR0 93 ) meM, ukta vAkyoMko khaNDazaH alaga-alaga uddhRta kiyA hai; kintu inameM se kisIne bho inako 'bRhaspatisUtra' nahIM btlaayaa| bhAskarane brahmasUtrabhASya..(3-3-53 )meM ukta sUtroMko bRhaspatike sUtra batalAte hue isa prakAra uddhRta kiyA hai, "tathA bArhaspatyAni sUtrANi-pRthivyaptejo vAyuriti tattvAni tatsamudAye zarIrendriyaviSayasaMjJA tebhyazcatanyaM, kiNvAdibhyo maMdazaktivad vijJAnamiti / " akalaMkake siddhivinizcayake TIkAkAra anantavIryane apanI TIkAmeM (pR. 277 ) 'aMtha tattvopaplavakRd Aha-cArvAkazcArucarcitaM' Adi likhakara antameM likhA hai, 'paraparyanuyogaparANi bRhaspateH sUtrANi' iti sUktaM syAt / ' ataH bRhaspatike sUtra aura usako vyAkhyAoMke pAye jAnekA ullekha ukta uddharaNoMse milatA hai| 1. so0 upA0 pR0 3 / 2. "lokAyatamiti proktaM puramatra tathA param / bArhasyatyAzca te lokA vAstavyAH pure'tra moH / " Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana . somadevane jo 'paralokino'bhAvAt paralokAbhAvaH' likhA hai yaha bhI bRhaspatikA eka sUtra pratIta hotA hai| kamalazIlane apanI paMjikAmeM 'uktaM tathAhi' se pUrva likhA hai, 'tathAhi tasyaitat sUtra-paralokinosbhAvAt paralokAbhAvaH iti' tattvopaplava (pR0 58), nyAyakumudacandra (pR0 343 ) aura prameyakamalamArtaNDa (pR. 116 ) meM bhI yaha uddhRta hai| ukta uddharaNoMse spaSTa hai ki bArhaspatya arthAt bRhaspatike anuyAyI paralokI AramAko nahIM mAnate the ataH paralokako bhI nahIM mAnate the| pRthivI, jala, agni aura vAyu kevala cAra tattva mAnate the, unhoMse koI caitanyakI utpatti mAnate the aura koI abhivyakti mAnate the| isa taraha vyAkhyAkAroM meM matabheda thaa| advaita brahmasiddhimeM likhA hai ki lokAyata yA cArvAka kevala eka kAma puruSArthako hI mAnate haiM aura mRtyu ho mokSa mAnate haiN| somadevane yazastilakacampUke pAMcaveM AzvAsa (pR. 253 )meM noce likhA eka prasiddha zloka uddhRta kiyA hai, "yAvajIvet sukhaM jIvet nAsti mRtyorgocrH| bhasmIbhUtasya zAntasya punarAgamanaM kutaH // " jabataka jiyo sukhapUrvaka jiyo| mRtyu avazya hogii| ataH zarIrake bhasmIbhUta ho jAnepara punarAgamana kaise ho sakatA hai| ukta AzvAsake hI pa. 257 para somadevane kaI zlokoMke dvArA cArvAka matakA khaNDana kiyA hai| usameM se eka zloka upAsakAcArameM bhI diyA hai, "tadaharjastanehAto rakSorapTemavasmRteH / bhUtAnanvayanAjjIvaH prakRtijJaH sanAtanaH // 29 // " 'usI dinake janme hue zizuko maukA stana pauneko abhilASA dekhI jAtI hai, rAkSasa vagairaha dekhe jAte haiM, pUrvabhavakA smaraNa bhI pAyA jAtA hai tathA pRthivI, jala, agni aura vAyukA anvaya jIvameM nahIM pAyA jAtA arthAt jIvameM jJAna, sukha, Adi guNa pAye jAte haiM jo pRthivI vagairahameM nahIM pAye jAte tathA pRthivImeM dhAraNa guNa, vAyumeM pravAhita honApanA, agnimeM dAhakapanA aura jalameM dravatva guNa pAye jAte haiM jo jIvameM nahIM pAye jAte, ataH isa prakRtikA jJAtA jIva sanAtana hai| ___ Age aura bhI likhA hai ki jaise pRthivI Adi anAdi-anidhana haiM vaise hI AtmA bhI anAdi-anidhana hai| cUMki pRthivI Adi bhUtoMse bane zarIrameM cetana AtmA vyakta hotA hai isalie yadi use tuma bhUtoMkA kArya mAnate ho to jalase motI, kASThase agni, candrakAntamaNise jala, aura paMkhese vAyu utpanna hotI hai unako bhI jalAdikA kArya mAnanA cAhie aura aisA mAnanepara tattvoMkI saMkhyA cAra nahIM bana sktii| isa taraha somadevane pAMcaveM AzvAsameM cArvAkamatako sayaktika samIkSA kI hai| vedAnta athavA brahmAdvaita somadevane upAsakAdhyayanake prathama AzvAsameM vedAntavAdiyoM aura brahmAdvaitavAdiyoMkA nAmollekhapUrvaka mata diyA hai| sAtha ho 'zAkyaH zaMkarAnukRtAgamaH' likhA hai jisakA matalaba hai ki zaMkarane bauddha AgamakA anusaraNa kiyaa| isase pratIta hotA hai somadevake samayameM zaMkarAcAryakA advaitavAda pravartita thaa| aura usa samaya bhI yaha pravAda phailA huA thA ki zaMkarAcArya pracchanna bauddha thaa| yaha bhI prakaTa hotA hai ki somadeva zaMkaramatake granthoMse suparicita the| unhoMne likhA hai, "yathA ghaTa vighaTane ghaTAkAzamAkAzI bhavati tathA dehocchedAtsarvaH prANI pare brahmaNi lIyate iti brhmaadvaitvaadinH|" pR04 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA zaMkarAcArya ke sarvavedAnta siddhAntasArasaMgraha meM isI AzayakA eka zloka hai, " ghaTAbhAve ghaTAkAzo mahAkAzo yathA tathA / upAdhyamAve svAtmaiva svayaM trahmaiva kevalam // " 695 // 36 vedAntI loga parama brahmake darzanase samasta bhedabuddhiko utpanna karanevAlI avidyA ke vinAzako mokSakA kAraNa batalAte haiM aisA somadevane likhA hai / so brahmasUtra zAMkara bhASyake caturtha adhyAyameM nirguNa parama brahmake sAkSAtkArase mokSako prApti batalAyI hai| zaMkarAcAryakA mata hai, "brahma satyaM jaganmithyA jIvo brahmaiva nAparaH" brahma satya hai, jagat mithyA hai, jIva brahmarUpa hai usase bhinna nahIM hai / jagatko mithyA pramANita karane ke lie zaMkarAcAryane jo mAyAvAdakA siddhAnta svIkAra kiyA use bauddhoMke zUnyavAda aura vijJAnavAdako dena kahA jAtA hai / zaMkarAcAryane brAhmaNa dharmakI prasthAnatrayIse jo tAtparya nikAlA usako pramANita karane ke lie ukta siddhAntakA Azraya liyA / isa taraha boddhoMke zAstra ke dvArA unhoMne zrutipratipAdita dharmakA saMrakSaNa kiyA isIse unake Upara pracchanna boddha honekA Aropa kiyA jAtA hai / ukta siddhAntakI AlocanA karate hue somadevane likhA hai ki yadi dRzyamAna jagatkA yaha bheda avidyAjanya hai to janma, maraNa sukha Adi vibatoMke dvArA jo jagat meM vaicitrya dikhAyI detA hai vaha kaise hai / tathA yadi kevala brahma hI hai aura kucha bhI nahIM hai to vaha nistaraMga kyoM nahIM hai sAMsArika bheda-prabheda kyoM dRSTi gocara hote haiN| jaise ghaTAvaruddha AkAza AkAzameM mila jAtA hai vaise hI yaha jagat brahma meM kyoM nahIM mila jAtA / vedAntiyoMkA mata hai ki brahma eka hai yadyapi vaha pratyeka vyaktimeM alaga-alaga dRSTigocara hotA hai jaise candramA eka honepara bhI pAnImeM aneka dRSTigocara hotA hai / somadevakA kahanA hai ki candramA AkAzameM eka dikhAyI detA hai aura jala meM aneka dikhAyI detA hai, usa taraha brahma vyaktiyoMse bhinna kahIM bhI daSTigocara nahIM hotA / [ 7 ] katipaya AnuSaMgika prasaMga sAMskRtika AdAna-pradAna somadevane apane upAsakAdhyayanameM darzana aura dharmakI carcA karaneke sAtha prasaMgavaza kucha aisI bAtoMkA bhI kathana kiyA hai jinakA samAja vyavasthAse gaharA sambandha hai aura jisase sAMskRtika aura sAmAjika mUlyoMke paraspara AdAna-pradAna kA patA calatA hai| vAstavikatA yaha hai ki zrAvaka gRhastha honeke kAraNa samAjake madhyameM rahatA hai / ataH use vaiyaktika dharmake sAtha sAmAjikatAko bhI nibhAnA hotA hai / samAjameM sabhI prakArake AdamI hote haiN| una sabakA bhI nirvAha karanA hotA hai| isake sivA jainadharmake anuyAyiyoMkI samAjako bahusaMkhyaka anyadharmAvalambI samAjake bhI samparka meM rahanA hotA hai; ataH usake sAtha bhI nirvAha karanA Avazyaka hotA hai / aura vibhinna samAjoMke paraspara samparka meM Anepara ekakA dUsarepara prabhAva par3anA bhI svAbhAvika hai ataH samAja aura dharmake cintakoMko ina saba bAtoMpara dRSTi rakhakara kabhI-kabhI dharma aura samAja-vyavasthAke vyAvahArika siddhAntoMmeM bhI parivartana aura parivardhana karanA par3a jAtA hai, kyoMki aisA kiye binA dharma aura samAjakI surakSA sambhava nahIM hotI / samantabhadra svAmIne likhA hai ki dhArmikoMke binA dharmakI koI sthiti nahIM hai / dhArmikoMkI paramparAke surakSita rahanese hI dharmakI paramparA surakSita raha sakatI hai / ata eva dharmakI paramparAko surakSita rakhaneke lie dhArmikoMkI paramparAko surakSita rakhanA Avazyaka hai, aura dhArmikoMkI paramparAko surakSita rakhaneke lie 1. 'na dharmo dhArmikaivinA' rakha0 bhA0 / Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 upAsakAdhyayana tatkAlIna sthitiko dekhakara eka ora dhArmikoMko anya samAjoMke prabhAvase bacAnA Avazyaka hai dUsarI ora kucha aise laukika tatvoMko bhI apane meM samAviSTa kara lenA Avazyaka hotA hai jo dharma-sammata nahIM hote, kintu jinakA laukika sthitipara vizeSa prabhAva par3atA dekhA jAtA hai aura jinake binA bahusaMkhyaka samAjake madhya meM rahanA kaThina hotA hai| yadi samartha jainAcAryoMne, jinameM jinasenakA nAma pramukha hai, aisA na kiyA hotA to bhAratameM gupta sAmrAjya kAla meM bar3hate hue brAhmaNa dharmake pravAhavaza bauddhadharmakI taraha sambhavatayA jainadharmake bhI para bhAratase ukhar3a jAte / aise kaThina samaya meM pravAhake vegase suparicita dharmahitacintakoMne apane mUlatattvoMko pakar3e rahakara brAhmaNa dharmakI una sAmAjika AcAraviSayaka pravRttiyoMko apanAnA ucita samajhA jinako apanAne se apane dharmako bhI kSati nahIM pahu~catI thI aura AyA huA saMkaTa bhI Tala jAtA thA / somadevake upAsakA dhyayanameM aise aneka prasaMga haiM aura unase samAdhAna bhI / cauMtIsave kalpameM sAmAyika zikSAvratakA varNana karate hue somadevane devapUjAke prasaMgase gRhasthoMke lie jo vidhiyA~ batalAyI haiM unameM kucha aiso vidhiyA~ bhI haiM jo brAhmaNadharma se sambaddha haiN| jaise bAhara se Akara Acamana kiye binA gharameM praveza karanekA niSedha aura bhojanakI vizuddhike lie homa aura bhUtabalikA vidhAna ityAdi / itanA hone para bhI isIke sAtha somadevane yaha bhI likha diyA hai ki inake karanese dharma nahIM hotA aura na karanese adharma bhI nahIM / smRti granthoMmeM bhojanase pahale homa aura balikA vidhAna hai| nAma homa hai aura bhojanase pahale grAsa nikAlakara use devatA vagairaha ke kahate haiM / vaizvadevake binA bhojana karanese hindU smRtikAroMke anusAra AcamanakA vidhAna bhI smRtiyoMmeM varNita hai ( manu0 2-60 ) / somadevane spaSTa zabdoMmeM likhA hai ki gRhasthake do dharma hote haiM eka laukika aura dUsarA pAralaukika / laukika dharma lokAnusAra calatA hai aura pAralaukika dharma AgamAnusAra / bhojya annako agnimeM kSepaNa karanekA uddezase denA bali hai / inako vaizvadeva naraka meM jAnA par3atA hai| isI taraha fre laukika vidhiko apanAyA jAye aura kisako na apanAyA jAye isake nirNayake lie somadevajIne yaha kasauTI batAyI hai ki 'jisase samyaktvakI hAni na hove aura vratoMmeM dUSaNa na lage vaha laukika vidhi sabhI jainoMke lie mAnya hai / ' somadevakI batAyI isa kasoTIpara pratyeka laukika vidhiko kasanekI kSamatA zrAvakameM honI cAhie / aise prasaMgoMse anarthakI pUrI sambhAvanA rahatI hai / rUr3hicusta loga laukika vidhiko bhI dharmakA hI aMga samajha baiThate haiM / aura isa prakAra ke zAstravacana pramANa rUpameM upasthita kiye jAne lagate haiM / varNa vyavasthA jaina sAhitya meM varNavyavasthAkA varNana AtA hai, kintu vaha smRti granthoMmeM pratipAdita varNana se bhinna hai / manusmRti AdimeM jo brAhmaNa varNakI sarvotkRSTatA sthApita kI gayI hai sabhI jainAcAryoMne usakA eka svarase virodha kiyA hai tathA varNavyavasthA meM karmako pradhAnatA dI hai| varAMgacaritameM ( 7vIM zatI anumAnita ) jaTAsiMha - nandine likhA hai, dayA, rakSA, kRSi aura zilpake karmake bhedase ziSTapuruSa cAra varNa kahate haiM, anya prakArase cAra varNa nahIM ho skte| 1. zlo0 471 / baizvadevaM tu yo 5. so0 upA0 zlo0 476 / 6. vahI, zlo0 480 / 2. zlo0 474 / 3. " etadvidhirna dharmAya nAdharmAya tadakriyAH / " 4. 'akRtvA 'nApadi dvijaH / sa mUDho narakaM yAti / " smRticandrikA pR0 213 meM uSTata / 7. kriyA vizeSAd byavahAramAtrAyAmirakSAkRSi zilpabhedAt / ziSTAzva varNAMzcaturo vadanti na cAnyathA varNacatuSTayaM syAt // 11 // - 25vA~ sarga, Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 41 na yahAM koI brAhmaNa jAti hai, na koI kSatriya jAti hai aura na vaizya aura zudra jAtiyAM haiM / abhAgA jova karmoke vazIbhUta hokara saMsAra-cakrameM bhramaNa karatA hai| vidyA AcAra Adi sundara guNoMse jo rahita hai vaha brAhmaNa kulameM janma lene mAtrase brAhmaNa nahIM ho sakatA / jo jJAnazIla aura guNase yukta hai use hI jJAnI puruSa brAhmaNa kahate haiN| ___ AcArya jinasena (navamI zatI)ke mahApurANake solahaveM parvameM likhA hai, prajA bhagavAn RSabhadevake pAsa AjIvikAkA upAya pUchaneke lie gayI thI, prajAko prArthanA sunakara bhagavAna ne vicAra kiyA ki videhoMmeM jisa prakArakA SaTakarma hai aura jaisI vargoM kI sthiti hai vaisI hI vyavasthA yahAM bhI honI cAhie, tabhI prajA jIvita raha sakatI hai| isalie unhoMne pIr3itoMkI rakSA karanA Adi guNoMke AdhArapara kSatriya, vaizya aura zUdra tIna varNoMko sthApanA kii| bAdako unake putra samrAT bharatane inhIM tIna vargoM ke manuSyoMmeM-se brAhmaNa varNakI sthApanA kI aura usako garbhAnvaya kriyA AdikA upadeza diyaa| kucha vidvAn ise manusmRtikA prabhAva batalAte haiM kyoMki jaina paramparAmeM mahApurANase pUrva kisI grantha ye kriyAe~ vaNita nahIM haiM aura na solaha saMskAroMkI hI carcA hai| merI dRSTise yaha manusmatikA prabhAva nahIM hai, kintu pratikriyA hai| manusmRtine jo brAhmaNa varNako sarvocca pada pradAna karake zeSa varNoMko tiraskRta kiyA, bhagavajjinasenane usakA samucita uttara diyA hai| isa uttarameM do bAteM haiM eka ora to unhoMne brAhmaNatva jAtike ahaMkArapara karArI coTeM dI haiM, dUsarI ora una bAtoMko apanAyA bhI hai jinake kAraNa brAhmaNatvako pratiSThA thii| aisA kiye binA ve brAhmaNoMke bar3hate hue prabhAvake sAmane apane dharmakI surakSA nahIM kara sakate the| eka bAra manusmRtiko par3haneke bAda mahApurANake 38-39 parvoko par3hanese yaha bAta spaSTa samajhameM A jAtI hai| varNakI taraha jainAcAryoMne jAtiko bhI mahattva nahIM diyA pratyuta guNoMko hI mahattva diyA hai / samantabhadrAcAryane kahA hai, jisakA Antarika oja bhasmase DhakA huA hai usa aMgArakI taraha samyagdarzanase sampanna cANDAlako bhI jinadeva deva mAnate padmapurANameM raviSeNAcAryane likhA hai, koI jAti nindya nahIM hai, guNa hI kalyANa karanevAle haiN| gaNadharadeva vratI cANDAlako bhI brAhmaNa kahate haiM / somadevane brAhmaNadharmakI kriyAoMkA to khUba virodha kiyA hai, kintu brAhmaNajAtipara koI AkramaNa nahIM kiyaa| unhoMne brAhmaNa, kSatriya aura vaizya tInoM varNoko ratnakI taraha janmase hI vizuddha mAnA hai aura ina tInoMko hI jinadIkSAkA adhikArI batalAyA hai| zUdra ko bhI unhoMne ekadama bhulA nahIM diyA hai, use bhI yathAyogya dharmasevanakA adhikArI mAnA hai / likhA hai, dIkSAke yogya tIna hI varNa haiM, kintu 1. "na brahmajAtisviha kAcidastina kSatriyo nApi ca vaizyazuddha / tatastu karmAnuvazA hitAtmA saMsAracakre paribhramIti // 41 // " 2. "vidyAkriyAcAruguNaH prahINo na jAtimAtreNa bhavet sa viprH|| jJAnena zIlena guNena yuktaM taM brAhmaNaM brahmavido vadanti // 43 // " 3. "utpAditAstrayo varNAH tadA tenaadivedhsaa| kSatriyA vaNijaH zUdrAH kSatatrANAdibhirguNaiH // 18 // " 4. "samyagdarzanasampannamapi mAtaMgadehajam / devA devaM vidurbhasmagUDhAkArAntaraujasam ||28||"-rtnkrnnddshraa| 5. "na jAtirgarhitA kAcit guNAH kalyANakAraNam / vratasthamapi cANDAlaM taM devA brAhmaNaM viduH ||203||"-prv 11 // Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana AhAradAnake yogya cAroM varNa hai / sabhI prANo mAnasika vAcanika aura kAyika dharmake lie sammata haiN| isameM zUdrako AhAradAna deneke yogya batalAyA hai| zUdrase yahAM sat zUdra hI lenA cAhie / somadevana nItivAkyAmRtameM isako spaSTa kiyA hai / sat zUdrakA lakSaNa karate hue likhA hai, jinameM eka bAra hI vivAha hotA hai unheM sacchudra kahate haiN| AcAravizuddhi, ghara pAtra Adiko nirmalatA aura zArIrika vizuddhise zUdra bhI deva, dvija aura tapasvo janoMkI sevA karaneyogya hotA hai| somadevake AdhArapara hI AzAdharane apane anagAradharmAmRtako TokAmeM cauthe adhyAyameM eSaNAsamitikA vyAkhyAna karate hue sacchUdrako munidAnakA pAtra batalAyA hai| ___ spaSTa hai ki sat zUdra munidokSAkA adhikArI na hote hue bhI muniko dAna denekA to pAtra hai hii| aura jo muniko dAna de sakatA hai vaha jinapUjA bhI kara hI sakatA hai| sAgAradharmAmRtameM bhI zUdrako dharma dhAraNa karanekA adhikArI batalAyA hai| sAdharmo vyavahAra somadeva sUrine sAdharmo vyavahArapara bhI yatra tatra aneka bahumUlya bAteM kahI hai| mUDhatonmathana nAmaka caturtha kalpameM brAhmaNadharmameM pracalita mUDhatAoMko batalAte hue antameM unhoMne kahA hai ki yadi ina mUDhatAoMko koI pUrI tarahase na chor3a sakatA ho to use ekadama jaina dharmabAhya mithyAdRSTi nahIM mAna lenA cAhie, kintu samyag-mithyAdRSTi samajhanA cAhie; kyoMki sarvanAza sundara nahIM hai| sUryako argha denA, grahaNameM snAna karanA, saMkrAnti meM dAna denA, agni pUjanA, zrAddha tarpaNa Adi karanA, dharma mAnakara nadI snAna karanA, vRkSa vagairahako pUjanA, ratna, savArI, yakSa, zastra Adiko pUMjanA Adi jaina dRSTi se mUr3hatAeM haiN| sAmAjika prabhAvavaza inameM se koI-koI mUDhatA jaina gahastha bho kahIM-kahIM ajJAnavaza pAlate jAte haiN| aise logoMko kevala itane mAtrase ajaina nahIM mAna lenA cAhie, kintu unako usa mUr3hatAko chur3AnekA hI prayatna karanA caahie| samyagdarzanake upagRhana aMgakA varNana karate hue somadevane kahA hai ki jaise mAtA apanI santAnake aparAdhako chipA letI hai vaise hI daivavaza yA pramAdavaza bana gaye sAdharmIke aparAdhako bhI DhakanA cAhie / azaktakI galatIse dharma malina nahIM hotA, kintu yadi koI eka bAra galatI karake kSamA kara diye jAnepara punaH vahI-vahI galatI kare to aise jAna-bUjhakara galatI karanevAleko kSamAdAna denA yukta nhiiN| aisA karanese mArga bigar3atA hai| dharma aura samAjako. rakSAke lie eka Avazyaka kArya hai sAdharmI bhAiyoMkI madada karanA, unake kaSToMko dUra karanA aura dUsarA Avazyaka kArya hai naye logoMko dharmameM dIkSita krnaa| somadevane ina donoMkI ora zrAvakoMkA dhyAna AkRSTa kiyA hai| unakA kahanA hai ki jo loga sadAzaya nahIM haiM unheM jaina dharmakI ora lAneko preraNA nahIM karanI cAhie, kintu jo svataH usa ora AnA cAhe to usake yogya use sAhAyya kara denA caahie| 1.so0 upA0 ilo. 791 / 3. "sakRt pariNayanamyavahArAH sadrAH // 11 // AcArAnavacatvaM zucirupaskaraH zArIrI ca vizuddhiH ___ karoti zUdamapi devadvijatapasviparikarmasu yogyam // 12||-niitivaakyaamRt (trayIsamuddeza ) / 3. "dattaM vittIrNa / kai ? anya :-brAhmaNakSatriyavaizyasacdraH / " 4. "zUdro'pyupaskarAcAravapuH zudayA'stu taarshH|" __ jAtyA hIno'pi kAlAdilabdhau sAmAsti dharmamAk // 22||-saagaardhrmaamRt bh03| 5. so* upA0 zlo0 144 / 6. vahI zlo0 145 / Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA jinake nirvAhameM sandeha hai aise naye manuSyoMse bhI saMghako bar3hAnA caahie| dharmakA kAma aneka manuSyoMse calatA hai ataH samajhA-bujhAkara jo jisa kAmake yogya ho use usameM lagA denA caahie| upekSA karanese manuSya dharmase dUra ho jAtA hai| aisA honese eka ora to dharmako hAni hotI hai, dUsarI ora usa manuSyakA saMsAra dIrgha ho jAtA hai| ..somadevane Age likhA hai ki yaha jinendradevakA dharma aneka prakArake manuSyoMse vyApta hai| jaise makAna eka stambhapara nahIM Thahara sakatA vaise hI yaha dharma bhI eka vyaktipara sthira nahIM raha sktaa| una aneka prakArake manuSyoMmeM sarvaprathama to dharmakA pAlana karanevAle zrAvaka aura sAdhu hote haiM / dUsare, aise vidvAnoMkI bhI paramparA banAye rakhane kI AvazyakatA hai jo jyotiSa, mantra aura pUjA pratiSThA karAne meM dakSa hoM; kyoMki unake abhAvameM dhArmika dIkSA yAtrA pratiSThA Adi kriyAe~ nahIM ho sktiiN| yadi unake lie dUsare dharmake anuyAyokI madada lI jAyegI to dharmakI unnati nahIM ho sakatI, dharmake viSayameM parAzrita rahanese to dharmako ha~sI hI hotI hai / ataH ina sabakA saMrakSaNa karanA Avazyaka hai| vratI aura sAdhuoMko sthiti cauvAlosaveM kalpameM somadeva sUrine prajita vyaktiyoMke lie vyavahRta honevAle aneka zabda tathA unakI niruktiyAM kI haiN| ve zabda hai-jitendriya, kSapaNa, zramaNa, AzAmbara, nagna, RSi, muni, yati, anagAra, zuci, nirmama, mumukSa, zaMsitavrata, vAcaMyama, anUcAna, anAzvAn, yogI, paMcAgnisAdhaka, brahmacArI, gRhastha, vAnaprastha, zikhAcchedi, paramahaMsa, tapasvI, atithi, dIkSitAtmA, zrotriya, hotA, yaSTA, adhvaryu, veda, trayo, brAhmaNa, zaiva, bauddha, sAMsya aura dvija / inameM se zaMsitavrata Adi zabda vaidika paramparAmeM vyavahRta hote haiM / somadevane unakI vaidika vyAkhyAoMkA nirasana karake jainadharmAnukala niruktiyAM kI haiN| yahAM yaha likhanA aprAsaMgika na hogA ki somadeva sUrikA notivAkyAmRta prAyaH vaidika zruti smatiyoMse prabhAvita hai| jaba usakA mANikacanda granthamAlA bambaI se prathama bAra prakAzana haA to usake sampAdaka paM. pannAlAlajI sonIne kaI sUtroMke sambandhameM pAda-TippaNameM yaha Azaya vyakta kiyA ki TIkAkArane svayaM hI sUtra gar3hakara mUlameM zAmila kara diye haiN| zrI nAthUrAmajI premIne apanI bhUmikAmeM sonIjIke ukta pAda-TippaNoMpara Apatti kI, kintu 'eka vicAraNIya prazna ke antargata yaha bhI likhA ki "isa granthakA varNAcAra aura AzramAcArakI vyavasthAke lie vaidika sAhityakI ora bahuta adhika jhakAva hai| isa ra vidyAvRddha, AnvIkSikI aura trayI samuddezoMko par3hanese pAThaka hamAre abhiprAyako acchI taraha samajha jaayeNge|" sAtha hI premIjIne jainadharmake marmajJa vidvAnoMse isa praznakA vicArapUrvaka samAdhAna bhI cAhA ki eka jainAcAryakI kRtimeM AnvIkSiko aura trayIko itanI adhika pradhAnatA kyoM dI gyii| aura upAsakAdhyayanake kucha ilokoMke prakAzameM yaha bhI sambhAvanA vyakta kI ki "kahIM somadeva sUri varNAzrama-vyavasthA aura tatsambandhI vaidika sAhityako laukika dharma to nahIM mAnate the|" nItivAkyAmRtake trayI samuddezameM cAra veda, chaha vedAMga, itihAsa, purANa, mImAMsA, nyAya aura dharmazAstrako trayI kahA hai aura trayIse varNAzramoMkI dharmAdharma vyavasthA batalAyI hai| yaha pUrA kathana vaidika paramparAke anusAra hai| kintu upAsakAdhyayanameM trayoko nirukti karate hue likhA hai ki janma, jarA aura maraNa yaha trayI saMsArakA kAraNa hai| isa trayIkA jisa trayI ( samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra ) se vinAza hotA hai vahI trayI hai| isI taraha vedakI niruktimeM kahA hai-"jo deha aura jIvake bhedako jAnatA hai vahI veda hai / jo saba jIvoMke vinAzakA kAraNa hai vaha veda nahIM hai|" nItivAkyAmRta ( vidyAvRddha samu0 22 sU0 )meM strIke sAtha yA strIke binA vanameM rahanevAle tyAgIko 1. so0 upAra zlo. 192-124 / 2. vahI, zlo0 810-811 / Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana vAnaprastha kahA hai| upAsakAdhyayanameM kuTambake sAtha banameM rahanevAleko vAnaprastha mAnanekA niSedha karate hue sacce brahmacArIko hI vAnaprastha kahA gayA hai / nIti0 (vidyA0 18 sU0) meM nitya aura naimittika anuSThAnameM lage rahanevAleko gahastha kahA hai / upAsakAdhyayanameM kSamArUpI strImeM Asakta jJAnIko gahastha kahA hai| __isase yaha spaSTa hai ki nItivAkyAmRtakI viSaya-vastu cUMki loka-vyavahArase sambandhita hai, isalie isakI racanA lokameM pracalita paddhatike anusAra kI gayI hai aura pAralaukika dharmakA kathana karanevAle upAsakA. dhyayanako racanA AgamAnusAra kI gayI hai| isI bAtako somadevane upAsakAdhyayana meM prakArAntarase spaSTa kiyA hai ki gRhasthake do dharma hote haiM lokika aura pAralaukika, laukika dharma lokAnusAra hotA hai aura pAralaukika dharma AgamAnusAra hotA hai / ( upA0 zlo0 476) / somadeva lokapracalita varNAzrama dharmako aura tatsambandhI vaidika mAnyatAoMko laukika dharma hI mAnate haiM, kintu varNa aura AzramakI vyavasthAko laukika nahIM maante| unakI yaha mAnyatA ucita bhI lagatI hai, kyoMki unake lagabhaga eka zatAbdI pUrva jinasenAcArya mahApurANameM ina mAnyatAoMko svIkAra kara cuke the| cAmuNDarAyane apane cAritrasArameM bhI jainAgamameM cAra Azrama batalAye haiM aura 'uktaM ca upAsakAdhyayane' likhakara mahApurANakA 'brahmacArI' Adi zloka uddhata kiyA hai; kevala usakA antima caraNa bhinna hai'saptamAGgAd viniHsRtaa.|' tapasviyoMkI caryAke viSayameM somadevane likhA hai ki unheM AhAra dete samaya vizeSa UhApoha karanekI AvazyakatA nahIM hai, kyoMki ve acche hoM yA bure gRhasthako to AhAra denekA phala mila ho jAtA hai| somadevakA yaha kathana sAdhu-muniyoMke AcArake viSayameM zithilatAkI sUcanA anajAne hI de detA hai| dekhanA yaha hai ki somadeva-jaisA vyakti isa zithilatAke prati apanI sahamati-sI kyoM vyakta karatA hai ? aitihAsika pRSThabhUmipara isa bAtakA vicAra karanese jJAta hotA hai ki jaina muni vizeSakara digambara jaina munikA AcAra itanA kaThina hai ki usakA pUrNarUpase pAlana virala vyakti hI kara pAte haiN| jo vyakti antaraMgase saMsAra, zarIra aura bhogoMse virakta ho cukA hai vahI isakA sahI rUpameM pAlana kara sakatA hai| AcArya kundakundane kevala veSa dhAraNa karanevAle ajJAnI avAstavika muniyoMko bhAvapAhuDameM AlocanA aura bhartsanA kI hai| muniyoMkA nivAsa grAma, nagara AdimeM vajita hai, kintu kAladoSake kAraNa saMhanana ityAdiko durbalatAke kAraNa dhIre-dhore munigaNa bhI grAma AdimeM rahane lage the| AcArasambandhI zithilatAeM isI prakAra Ayo lagatI hai / guNabhadrAcArya ( navauM zatI) ne likhA hai ki jisa prakAra siMha Adise Darakara rAtrimeM hariNa vanase nikalakara pAsake gAMvoMmeM ghusa Ate haiM usI prakAra kalikAlameM kaSTa sahane kI kSamatA na honese tapasvIjana bhI grAmoM meM rahane lage haiN| AcAra sambandhI zithilatAke bahuta-se pramANa sAhityameM prApta hote haiN| somadevane bhI isI paramparAmeM 1. "caturNAmAzramANAM ca zuddhiH syAdAhate mate / cAturAzramyamanyeSAmavicAritasundaram // 151 / / brahmacArI gRhasthazca vAnaprastho'tha bhikssukH| ityAzramAstu jainAnAmuttarottarazuddhitaH // 15 // " -parva 39 / 2. "bhuktimAnapradAne tu kA parIkSA tapasvinAm / te santaH santvasanto vA gRhI dAnena zuddhayati ||"-so0 upA0 zlo0 818 / 3. "itastatazca trasyanto vibhAvayAM yathA mRgAH / vanAdvizannyupagrAmaM kalau kaSTaM tapasvinaH ||"-aatmaanushaasn zlo0 197 / Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA yaha kaha diyA ki AhAra-dAna dene meM yaha vizeSa UhApoha Avazyaka nhiiN| vAstavameM somadevakA ukta kathana jaina siddhAntAnusAra municaryAkA pratipAdaka nahIM hai| karuNAdAna yA pAtradAnameM antara hai| karuNAdAna dayA buddhise diyA jAtA hai, kintu pAtradAna dete samaya pAtrakA viveka Avazyaka hai| dAna aura dAnavidhi bayAlIsaveM kalpameM dAnakA varNana karate hue somadevane sarvaprathama gRhasthoMko yathAvidhi, yathAdeza, yathAdravya, yathAgama, yathAkAla aura yathApAtra dAna denekA vidhAna kiyA hai| punaH apane kalyANake lie aura dUsaroMke samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakI samRddhike lie jo diyA jAtA hai use dAna kahA hai| ataH samyagdarzanAdimeM jo saMlagna hai vahI supAtra honese sarvaprathama dAnArha mAnA gayA hai| isa dRSTise zrAvaka aura sAdhu donoMke hI lie dAnakA bahuta mahattva hai| yaha pAralaukika dRSTise hI nahIM, laukika dRSTi se bhI Avazyaka hai| dharmako sthitike lie gRhastha mArga aura sAdhu mArga donoM Avazyaka haiM, donoMmeM-se ekake bhI abhAvameM dharma kAyama nahIM raha sktaa| jaina sAdhu dinameM gRhasthake dvArA AdarapUrvaka par3agAhe jAnepara kevala eka bAra AhAra lete haiN| unheM kevala AhArake lie hI parApekSA rahatI hai / gRhasthake bAraha vratoMmeM atithiko dAna denA bhI eka vrata hai| ataH gRhasthako svaparopakArako bhAvanAse pratidina dAna denA cAhie tathA sAdhuko apanA zarIra kAyama rakhaneke lie bhojana grahaNa karanA caahie| jaina sAdhuke bhojanako vidhi aisI hai ki jaina prakriyAkA jJAtA zrAvaka ho usa viSise AhAra de sakatA hai / ataH jaina Adhu jaina zrAvakake hI gharapara AhAra karate haiN| isa taraha parasparameM zrAvaka aura sAdhu donoM eka dUsarese baMdhe rahate haiM / yadyapi zrAvaka jaina sAdhuke sivAya anyako bhI dAna de sakatA hai, kintu sarvottama dAnapAtra sAdhu hai ataH zrAvakake lie sabase prathama vahI dAnAha hotA hai / isakA yaha tAtparya nahIM ki dUsaroMko dAna denekA niSedha hai| dharmabadise ye hI dAnapAtra haiM, dayA buddhise to una sabhIko dAna diyA jA sakatA hai jo dayAke pAtra hote haiN| isIse somadevane bauddha, nAstika AjIvaka Adi sampradAyake sAdhuoMko dAna denekA niSedha karate hue bhI likhA hai ki jinake citta durAgrahase malina haiM aura jo tattvase aparicita haiM unake sAtha goSThI karanese kalaha ho hotI hai para unheM bhI kAruNya buddhise kucha diyA jA sakatA hai / dAnake prakAra hai-abhayadAna, AhAradAna, auSadhadAna aura zAstradAna / inameM se somadeva sUrine abhayadAnako sarvopari sthAna diyA hai| unhoMne likhA hai ki sarvaprathama gRhasthako saba prANiyoMko abhayadAna denA caahie| kisI bhI rUpa meM unake prANoMkA ghAta nahIM karanA cAhie, unako apane jIvanakI orase nirbhaya kara denA cAhie, usake binA sArA dharma-kArya vyartha hai / anya koI dAna manuSya kare yA na kare, kintu abhayadAna avazya kare, kyoMki vaha saba dAnoM meM zreSTha hai| jisane abhayadAna diyA, usane saba dAna diye| dAnake uparyukta bheda deyavastukI apekSAse haiM / dAna denekI prakriyA tathA bhAvanAko apekSAse somadevane dAnake tIna bheda kiye haiM-rAjasa, tAmasa aura sAttvika / jo dAna apanI prazaMsAse paripUrNa hotA hai aura dUsareke vizvAsake AdhArapara diyA jAtA hai vaha rAjasa dAna hai| pAtra aura apAtrakA binA vicAra kiye aura binA kisI Adara sammAnake jo naukaroMse dAna dilavAyA jAtA hai vaha tAmasa hai| aura pAtrako dekhakara svayaM dAtA jo zraddhApUrvaka dAna detA hai. vaha sAttvika dAna hai| inameM se sAttvika dAna uttama hai; rAjasa dAna madhyama hai aura tAmasa dAna jaghanya hai| dAnake ye tIna bheda jaina paramparAmeM somadevase pahale kisI granthameM nahIM dekhe gaye / mahAbhAratameM isa prakArake bheda milate haiN| dhyAna aura japa dhyAnavidhi nAmaka unatAlIsaveM kalpameM dhyAnakA varNana hai / jJAnArNavameM dhyAnakA vizeSa tathA mahattvapUrNa varNana hai kintu vaha upAsakAdhyayanake bAda racA gayA hai| usameM upAsakAdhyayanake zloka uddhRta haiM / dhyAna Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 upAsakAdhyayana. viSayaka eka anya laghu grantha tattvAnuzAsana bhI mahattvapUrNa hai, kintu vaha bhI upAsakAdhyayanase pUrvakA pratIta nahIM hotaa| mahApurANake ikkIsaveM parvameM dhyAnakA sundara varNana hai aura vaha prAyaH akalaMka devake tatvArtha: vAtikakA RNo hai / somadevane yadyapi kevala savA-sau zlokoM meM dhyAnakA varNana kiyA hai. kintu vaha eka svatantra granthase kama nhiiN| dhyAnakai pahale somadevane ar3atIsaveM kalpameM japavidhikA kathana kiyA hai| dhyAnase pUrvako avasthA japa hI hai / vidhipUrvaka japameM abhyasta ho jAnepara hI dhyAnakA nambara AtA hai| isa dRSTise isakA vizeSa mahattva hai| somadeva paMcanamaskAra mantrake japanepara vizeSa jora dete haiM, unakA kahanA hai ki- paMcanamaskAra mantra akelA bho saba mantroMkA kArya karane meM samartha hai / anya saba mantra milakara bhI isakA eka dezakArya bhI nahIM kara sakate / mantrakA uccAraNa zuddha aura spaSTa honA caahie| japa puSpoMke dvArA, aguMlipoMke dvArA, kamalagaTToMke dvArA yA svarNa, ratna vagairahako mAlAke dvArA kiyA jA sakatA hai| vAcanika japase mAnasika japakA vizeSa mahattva hai| japa karanevAle vyaktiko indriyoMko nizcala rakhakara aura paryakAsanase baiThakara ho japa karanA cAhie, tathA zvAsa aura uchvAsake prati bho sAvadhAna rahanA caahie| Namo arihaMtANaM aura Namo siddhANake antameM eka, Namo AiriyANaM Namo uvajjhAyANake antameM eka aura Namo loe savvasAhUNake antameM eka, isa taraha tIna zvAsocchvAsa meM eka bAra namaskAra mantra japanA caahie| usameM abhyasta ho jAnepara dhyAnakA abhyAsa karanA cAhie / eka ho viSayameM cittako sthira karanekA nAma dhyAna hai| dhyAna karate samaya antaraMga aura bahiraMga pattharako mUrtikI taraha nizcala hone cAhie aura vipatti Anepara bhI ghabarAnA nahIM cAhie / vairAgya, jJAna, niSparigrahitA, cittakI sthiratA aura kaSTa sahanako kSamatA, ye dhyAnake sAdhana hai| roga, zoka, pramAda, vagairaha usake bAdhaka hai / somadeva sUrine anya AmnAyameM kahI gayI haThayogako prakriyAkA niSedha kiyA hai / jo yogI hokara bhI indriyoMke vazIbhUta hai vaha yogI nahIM hai| sabhI jaina granthoM meM dhyAnake cAra bheda batalAye haiM-Arta, rodra, dharma aura zukla dhyAna / inameM-se Adike do dhyAna tyAjya haiM; kyoMki ve saMsArako bar3hAnevAle haiN| zeSa do dhyAna hI karane yogya haiM aura ve hI mokSake kAraNa hai| unameM se pratyeka dhyAnake cAra-cAra bheda haiN| somadevane dhyAnake do bheda aura bhI kahe haiM-eka sabIja dhyAna aura eka abIja dhyAna / sabIja dhyAnameM mana vAyuzanya pradezameM sthita dIpazikhAkI taraha nizcala rahatA hai aura tattvake darzanase ullAsayukta hotA hai / abIja dhyAnamai citta nivicAra ho jAtA hai tathA AtmA AtmAmeM hI lIna ho jAtA hai / arthAt sabIja dhyAnameM mana savikalpa rahatA hai, kintu abIja dhyAnameM nirvikalpa ho jAtA hai / yaha dhyAnakI utkRSTa dazA hai / somadevane likhA hai ki jaba pA~coM indriyA~ aura mana svAtmAmeM lona ho jAte haiM, taba antastalameM jyotikA vikAsa hotA hai| cittakI ekAgratAkA nAma dhyAna hai / AtmA dhyAtA hai aura AtmA hI dhyeya hai tathA vahI usake phalakA svAmI hai| dhyAnakA upAya hai indriyoMkA damana / asamarthatAse vighna dUra nahIM ho sakate aura na kAtaratAse mRtyuke paMjese chuTakArA mila sakatA hai / ataH binA kisI prakArake khedake parabrahmakA hI cintana karanA caahie| manakA niyantraNa kiye binA dhyAna sambhava nahIM hai / devasenane ArAdhanAsArameM kahA hai ki manakA nigraha karanepara AtmA paramAtmA ho jAtA hai| yogIndune paramAtmaprakAza (2-172) meM likhA hai ki saba prakArake rAgoMse aura pA~coM indriyoMke viSayoMse cittako haTAkara AtmAkA dhyAna kro| pUjyapAdane samAdhizataka (zlo0 30 ) meM likhA hai ki saba indriyoMko saMyamita karake sthira antarAtmAke dvArA eka kSaNake 1. upA0 zlo0 622, 623, 2. upA0 zlo0 615, 616 3. "Niggahie maNapasare appA paramappo havai / " 4. "sabahiM rAyahiM chahiM rasahiM paMcahiM rUvahiM jaMtu | citta NivArivi jhAhi tuhu~ appA deu aNaMtu / " Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA lie jo kucha gocara hotA hai vahI paramAtmatattva hai / isI bAtako somadevane rahasyavAdake rUpameM citrita karate hae likhA hai ki jaba manarUpI haMsa mAnasika kAryase viyukta ho jAtA hai, aura AtmArUpI haMsa saba tarahase sthira ho jAtA hai to jJAnarUpI haMsa sabake dvArA dRzya sarovarakA haMsa bana jAtA hai| dhyAna bahuta kaThina hai isIse usakA kAla eka antarmuharta batalAyA hai, kyoMki isase adhika samaya taka cittako eka hI viSayameM ekAgra rakhanA sambhava nahIM hai| kintu utanA alpakAlIna nizcaya dhyAna bhI karmarUpI parvatako vajrakI taraha cUrNa kara galatA hai| somadevane dhyAnakA varNana karate hue kucha zlokoMke dvArA dhyAtAko bhAvanAkA citra khIMcA hai| dhyAtA vicAratA hai, "maiM parama brahma hU~, sukharUpo amRtake lie candramA aura sukharUpI sUryake lie udayAcala hU~; kintu ajJAnAndhakArake phandemeM phaMsakara isa zarIrameM nivAsa karatA huuN| jaba merA citta paramAtmAke dhyAnase Alokita hogA, taba maiM prakAzamAna sUryako taraha saMptArakA draSTA bana jaauuNgaa| indriyajanya samasta sukha prArambhameM madhura pratIta hotA hai, kintu antameM kttu| yadi janmakA anta mRtyu, yauvanakA anta bur3hApA, saMyogakA anta viyoga aura sukhakA anta duHkha na hotA to kauna manuSya saMsArako chor3anA caahtaa| maiM Aja bar3A bhAgyazAlI hU~ ki samyagdarzanake tejase merA antarAtmA vizuddha hokara andhakArake pAra pahu~ca gayA hai / maiMne isa saMsArameM kauna-sA sukha aura duHkha nahIM bhogA; kintu jinavANIrUpI amRtakA pAna kabhI nahIM kiyaa| isa amatasAgarakI eka bUMdako bhI cATa lenese jIvako phira janmarUpI AgameM kabhI bhI jalanA nahIM pdd'taa| jJAnArNavameM saMsthAnavicaya nAmaka dharmadhyAnake antargata piNDastha, padastha, rUpastha aura rUpAtIta dhyAnakA varNana hai / tattvAnuzAsanameM bhI dharmadhyAnake antargata ina cAroM dhyAnoMkA varNana hai, kintu unake piNDastha Adi nAma nahIM haiN| somadevane Arta Adi cAroM dhyAnoMkA varNana karaneke pazcAta rUpastha aura padastha dhyAnoMkA varNana kiyA hai, para donoM nAma nahIM diye haiM aura usake pazcAt likhA hai ki lokottara dhyAnakA kathana kiyA aba kucha laukika dhyAnakA kathana karate haiM / isameM unhoMne sarvaprathama 'oM kA dhyAna karanA batalAyA hai aura usake lie prANAyAmakI sAdhanAkI AvazyakatA batalAyI hai / isakA varNana jJAnArNavake unatIsaveM adhikArameM vizeSa rUpase AyA hai| dhyAnake prakaraNake antameM somadevame padmAsana, vIrAsana aura sukhAsanakA lakSaNa bhI batalAyA hai| mUrtipUjana somadevake mUrtipUjanake sambandhameM jo jAnakArI aura sAmagrI upAsakAdhyayanameM prastuta kI hai use aitihAsika pRSThabhUmipara jAMcane-dekhanese aneka naye tathya sAmane Ate haiN| somadevase pUrva kisI granthameM pUjA tathA pUjA-vidhikA itanA vistRta aura spaSTa vivaraNa dikhAyI nahIM pdd'taa| ___ AcArya kundakundane apane paMcAstikAyameM ( gA0 166 ) arihanta, siddha, caitya aura pravacana bhaktikA nirdeza kiyA hai, tathA pravacanasAra ( gA01-69 )meM devatA, yati aura gurukI pUjAkA nirdeza kiyA hai| dUsarI zatAbdI IsvI pUrvake khAravelake zilAlekhameM agrajinakI mUrtikA ullekha hai, jise rAjA nanda kaliMga jItanepara pATaliputra le gayA thA aura jise khAravelane magadhapara car3hAI karake punaH prApta kiyA thaa| eka mauryakAlIna jaina mUrti paTanAke myUjiyamameM sthita hai / isI prakArako mUrtikA kabandha har3appAse prApta huA hai, jisakA samaya IsvI sanse 2400-2000 varSa pUrva anumAna kiyA gayA hai aura jise bhAratIya purAtattva vibhAgake tatkAlIna saMyukta 1. "sarvendriyANi saMyamya stimitenAntarAtmanA / yat kSaNaM pazyato mAti tattattvaM paramAtmanaH // " 2. upA0 zlo0 625 / 3. upA0 zlo. 666-674 / Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 upAsakAdhyayana nirdezaka zrI TI0ena0 rAmacandrana jaina tIrthakarakI mUrti batalAte haiN| isase spaSTa hai ki jainadharmake sAtha usakI mUrtipUjA bhI bahuta prAcIna hai| vaidika kAlameM vaidikoMke dvArA agni, sUrya, varuNa Adi devatAoMkI pUjA agnimeM ghI, anna vagairahakI Ahuti dekara bhAvAtmaka rUpameM kI jAtI thii| isase yaha spaSTa hai ki vaidika RSi mUrtipUjaka nahIM the / sambhavatayA jaba ahiMsA siddhAnta tathA upaniSadoMke parabrahmake vicAroMke kAraNa vaidika yajJoMkA lopa ho calA to vaidika RSiyoMne bhI isa dezake prAcIna nivAsiyoMmeM pracalita mUrtipUjAko apanA liyA aura madhyakAlameM usakA vyApaka pracAra ho gayA / varAhamihira (pAMcavIM zatAbdo) ne apanI bRhatsaMhitA (60-19)meM vibhinna devatAoMko pUjanevAle vibhinna samudAyoMkA ullekha kiyA hai| tathA aThAvanaveM adhyAyameM rAma, viSNu, baladeva, ekAnaMzA (?), brahmA, skanda, ziva, girijA, buddha, jina, sUrya, mAtA, yama, varuNa aura kuberako mUrtiyoMkA varNana kiyA hai / isase spaSTa hai ki usa kAlameM ina devI-devatAoMkI pUjA kI jAtI thii| sAtavIM zatAbdIke jainAcArya raviSeNane padmacaritrameM likhA hai, "jo jina bhagavAnkI AkRti ke anurUpa jinabimba banavAtA hai tathA jina bhagavAnko pUjA aura stuti karatA hai usake lie kucha bhI durlabha nahIM hai|" isI taraha ukta zatAbdImeM race gaye adhyAtma grantha paramAtmaprakAzameM likhA hai, "tUne na to munivaroMko dAna hI diyA, na jina bhagavAnkI pUjA hI ko aura na paMcaparameSThIko namaskAra kiyA, taba tujhe mokSakA lAbha kaise hogaa|" sAtavIM zatAbdImeM racita varAMgacarita ( sarga 22 )meM jaTAsiMhanandIne jinapUjAke mAhAtmyake sAthasAtha jinabimba aura jinAlayanirmANakA bahuta mahatva batalAyA hai tathA jainapUjA-mahotsavakA sundara citraNa kiyA hai| unake lekhase patA calatA hai ki usa samaya mandiroMko dIvAroMpara paurANika upAkhyAna citrita kiye jAte the aura rAjyoMko orase pUjAke nimitta grAma vagairaha mandiroMko dAnameM diye jAte the| . jaba bhAratapara musalamAnoMke AkramaNa hone lage aura mandira tathA mUrtiyAM tor3I jAne lagI to usakI pratikriyAke rUpameM bhAratameM mandiroM aura mUrtiyoMke nirmANapara pahale se bhI adhika jora diyA jAne lgaa| __ AcArya amitagatine apane subhASitaratnasandohameM likhA hai ki jo manuSya jinendra bhagavAnko aMguSThapramANa pratimA banavAtA hai vaha bhI avinAzI lakSmIko prApta karatA hai| AcArya padmanandi unase bhI Age bar3ha 1. anekAnta varSa 14, ki0 6 meM 'har3appA aura jainadharma' zIrSaka lekha / 2. "viSNorbhAgavatAnmagAMzca savituH zambhoH samasmadvijAn , mAtRNAmapi mAtRmaNDalavido viprAn vidurbrahmaNaH / zAkyAn sarvahitasya zAntamanaso nagnAn jinAnAM viduyeM yaM devamupAzritAH svavidhinA taistasya kAryA kriyA ||"-vRhtsNhitaa 60-19 / 3. "jinavimbaM jinAkAraM jinapUjAM jinastutim / . yaH karoti janastasya na kiJcid durlabhaM bhavet // " 213 // parva 14 // 4. "dANa Na diNNau muNivaraha~ Na vi pujiu jiNaNAhu / paMca Na vaMdiya paramaguru kimu hosai sivalAhu // "168 // 5. "aSTottaragrAmazataM variSThaM dAsAMzca dAsIbhRtakAn gavAdIn / saMgItakaM sAntatikaM pramodaM samarpayAmAsa jinAlayAya ||"-vraaNgcrit 23191 // 6. "yenAGgaSTa pramANArcA jainendrI kriyte'ginaa| tasyApyanazvarI lakSmIna dUra jAtu jAyate ||"-su0 saM0 zlo0 876 / Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA kara kahate haiM ki jo bimbapatrake pramANa jinamandira banAkara usameM jo barAvara jinapratimAko bhaktipUrvaka sthApanA karate haiM unake puNyakA varNana sarasvatI bhI nahIM kara sakatI, phira jo bar3A mandira aura bar3I pratimA banavAyeM unakA to kahanA hI kyA hai| AcArya vasunandine ( bArahavIM zatI) padmanandise bhI Age kahA, jo kunyumbharike patra barAbara jinamandira banavAkara usameM sarasoMke barAbara bhI jinapratimAko sthApanA karatA hai vaha manuSya tIrtha karapadake yogya puNyabandha karatA hai| 46 AcArya padmanandi aura vasunandine jinapUjA vagairahakA bhI varNana kiyA hai, unakA mahatva bhI batalAyA haiM aura usapara jora bhI diyA hai| sAgAradharmAmRtameM paM0 AzAdharajIne bhI saMkSepameM jinamandiroMkI AvazyakatA aura jinapUjA kI vidhi batalAyI hai tathA jinabimba, jinAlayavasatikA aura svAdhyAyazAlA banavAnA pAkSika zrAvakoM kA kartavya batalAyA hai| sAvayadhammadohA meM to jinabimba aura jinamandirake nirmANake sAtha hI sAtha jinamandira meM saphedI karAnekA, jinendradevapara candrauA car3hAnekA, unakI AratI karanekA aura unheM tilaka car3hAnekA bhI mAhAtmya batalAyA hai / lATosaMhitA meM bhI, jinamandira, arhanta aura siddhoMkI pratimAe~ tathA yantra vagairaha banavAnekA vidhAna kiyA hai aura likhA hai 'jinabimba mahotsava Adi karAne meM kabhI zithilatA nahIM karanA caahie| tattvajJoMko to vizeSa rUpase nitya naimitika mahotsava karane karAne cAhie / uparyukta sAkSyoM ke AdhArapara yaha sahaja rUpameM kahA jA sakatA hai ki mUrtipUjanakI paramparA jainadharma meM bahuta purAne samaya se calI A rahI thI, aura uttarakAlameM to jinapratimA aura jinamandiroMkA nirmANa bahutAyata se hone lagA / gyArahavIM zatAbdI ke bAdakA yuga, jise 'zrAvakAcAra yuga' kahanA adhika upayukta hogA, to jaise ina pravRttiyoMke caramotkarSakA samaya rhaa| isI yugameM pratiSThApAThoM AdikI racanAe~ huI / pUjanasAhitya bhI isa yuga meM vizeSa rUpase likhA gayA / kintu isa sabakA tAtparya yaha nahIM ki pUjApratiSThA kI ye pravRttiyAM pahale na thIM / jaina AcArasaMhitAkA ye sadAse avibhAjya aMga rahI haiM / antara kevala itanA hai ki prAcIna samaya meM muniyoM aura AcAryoMkA bAhulya honese zrAvaka unake sAnnidhyakA lAbha uThA lete the aura vahI dharmakI sthiratAkA eka bar3A AdhAra thA / bAdake yugameM munisaMghoMkI viralatA hotI. gayI aura zrAvakoMko dharma meM sthira karaneke lie mandira Adike nirmANapara adhika jora diyA gayA / pUjana : eka prazna aura usakA samAdhAna svAmI vidyAnandine apane pAtrakesaristotra meM likhA hai ki bhagavan ! jinabimbakA nirmANa, dAna aura pUjana Adi kriyAeM, jo ki aneka prANiyoMke maraNa aura pIr3Ako kAraNa haiM, Apane unakA upadeza nahIM kiyA / kintu bhaktivaza zrAvakoMne ho svayaM unheM kiyA hai / isakA artha yaha nahIM lagAyA jAnA cAhie ki pUjanakA upadeza bhagavAnne to diyA nahIM, vaha to 1. "bimvAdalonnatiyatronnatimeva maktyA ye kArayanti jinasA jinAkRtiM vA / puNyaM tadIyamiha vAgapi naitra zaktA stotuM parasya kimu kAyiturdvayasya // " - padma0 paMca0, zlo0 22 / 2. "kuMthumaridalamette jiNabhavaNe jo Thavei jiNapaDimaM / sarisavamettaM pi lahai so Naro titthayaraM puNNaM / / " - vasu0 zrAva0 zlo0 481 / 3. "jiNabhavaNaI kArAviyadaM labbhai saggi vibhaannu| 'aha TikaI ArAhaNahaM hoi samAhihi ThANu // jo dhavalAvai jiNa bhavaNu tasu jasu kahiM pi Na mAi / sasikaraNiyaru sarayamiliu jagu dhavalaNahaM vasAi ||" -sAva0 do0 193-194 / 4. " vimokSa khAdAnaparipUjanAdyAtmikAH, kriyA bahuvidhAsumRnmaraNapIDanAhetavaH / svayA jvalitakevalena na hi dezitAH kintu tAstvayi prasRtabhaktibhiH svayamanuSTitAH zrAvakaiH // 37 // " 7 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 upAsakAdhyayana logoMne hI calA diyA hai| prathama to isake Ageke hI padya meM kahA hai- athavA, bhagavan Apane yA Apake upadezakA pracAra karanevAle gaNadhara Adine paryAyarUpase caityanirmANa aura dAnakA upadeza diyA hai| tIrthaMkara nAma karmake kAraNa aisA upadeza denA sambhava hai / dUsare, arhatpUjAko solaha kAraNa bhAvanAoMmeM ginAyA gayA hai / tIsare svAmI samantabhadrane ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM arhanta devake caraNoMkI pratidina AdarapUrvaka pUjA karanekA vidhAna kiyA hai / likhA hai, icchita vastuko denevAle aura kAmavikArako jalAnevAle arhantadeva ke caraNoMkI pUjA AdarapUrvaka pratidina karanI caahie| usase samasta duHkhoMkA nAza hotA hai / arhanta bhagavAn ke caraNoMkI pUjAkA mahattva to Anandase unmatta meNDakane eka phUla lekara rAjagRhI nagarI meM batalAyA thA / yaha satya hai ki isa yuga meM bhagavAn RSabhadevako AhAra dAna dekara rAjA zreyAMsane aura caMtya caityAlayakA nirmANa karAkara samrAT bharatane dAna aura caitya Adike nirmANakI pravRttiko janma diyA thA aura ye donoM hI gRhastha the; kintu yaha bhI satya hai ki dharmapravartaka tIrthaMkaroMne, gaNadharoMne aura AcAryoMne zrAvakoMke lie barAbara usakA vidhAna kiyA aura use protsAhana diyA / samantabhadra svAmIke ukta padya isake spaSTa pramANa haiM / pUjanake bheda AcArya jinasenane mahApurANake ar3atIsaveM parvake prArambha meM zrAvakake SaT karma ijyA, vArtA, dAna, svAdhyAya, saMyama aura tapakA varNana karate hue pUjAke cAra bheda batalAye haiM, nityapUjA, caturmukhapUjA, kalpadrumapUjA aura assttaapuujaa| pratidina apane ghara se gandha, puSpa, akSata Adi le jAkara jinAlaya meM arhantadevakA pUjana karanA nityapUjA athavA bhaktipUrvaka arhantadevakI pratimA aura mandirakA nirmANa karAnA tathA dAnapatra likhakara grAma, kheta AdikA dAna denA nityapUjA hai / pratidina zaktike anusAra nitya dAna dete hue muniyoMkI pUjA karanA bhI nityapUjA hai / mahAmukuTabaddha rAjAoMke dvArA jo mahApUjA kI jAtI hai use caturmukha yA sarvatobhadra kahate haiM / cakravartiyoMke dvArA kimicchika ( mu~hamA~gA ) dAnapUrvaka jagat ke saba jIvoMke manorathoMko pUrA karake jo pUjA kI jAtI hai use kalpadrumapUjA kahate haiM / cauthI ASTAhnikapUjA hai jo sarvatra prasiddha hai / inake sivAya 3 eka indradhvaja pUjA hai / isase pUrvake upalabdha sAhitya meM pUjAke bheda nahIM milate / pUjana vidhi upalabdha sAhitya meM somadeva upAsakAdhyayanase pUrva anya kisI granthameM bhI isa taraha vistAra se pUjanakI vidhi mere dekhane meM nahIM Ayo hai / uttarakAlake granyakAroMmeM vasunandine apane zrAvakAcAra meM pratiSThAkI vidhi bhI batalAyI hai, kintu pUjanakI vidhi itane vistArase nahIM batalAyI / paM0 AzAdharane bhI do eka padyoMke dvArA saMkSepa meM pUjAkA krama batalAyA hai| medhAvIne bhI vasunandike anusAra likhA hai / 1. " svayA svadupadezakAri puruSeNa yA kenacit kathaMcidupadizyate sma jina ! caityadAnakriyA / " 2. " devAdhidevacaraNe paricaraNaM sarvaduHkhanirharaNam / kAmaduhi kAmadAhini paricinuyAdAhato nityam ||119 // arhacaraNasaparyA mahAnubhAvaM mahAtmanAmavadat / bhekaH pramodamattaH kusumenaikena rAjagRhe // 120 // " 3. "iyAM vArtA ca datiM ca svAdhyAyaM saMyamaM tapaH / " mahApurANa, 4. "proktA pUjArhatAmijyA sA caturdhA sadArcanam / caturmukhamahaH kalpamAzcASTAhniko'pi ca // 26 // parva 38, ilo0 0 24 / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA somadeva sUrine pUjakoMke do bheda kiye haiM-eka puSpAdimeM pUjyakI sthApanA karake pUjana karanevAle aura dUsare, pratimAkA avalambana lekara pUjana karanevAle / unhoMne pUjakako phala, patra aura pASANa AdikI taraha anya dharmako mUrti sthApanA karanekA niSedha kiyA hai tathA donoM prakArake pUjakoMke lie alaga-alaga vidhi batalAyI hai| vasunandine somadevake dvArA vihita ukta donoM prakAroMko sadbhAvasthApanA tathA asadbhAvasthApanA nAma diyA hai / sAkAra vastu ( pratimA ) meM arahanta Adike guNoMkA AropaNa karanA sadbhAvasthApanA hai aura akSata varATaka ( kamalagaTTA ) vagairahameM apanI buddhise 'yaha amuka deva hai' aisA saMkalpa karanA asadbhAvasthApanA hai / vasunandine isa kAlameM asadbhAva sthApanAkA niSedha kiyA hai / AzAdharane niSedha nahIM kiyaa| sambhavatayA pratimAke sAmane na hote hue puSpAdimeM arhantako sthApanA karake pUjana karanekA ho niSedha vasunandine kiyA hai / isase bhrama honekI sambhAvanA hai / Ajakala jinapratimAke abhimukha hI puSpakSepaNa karake sthApanA kI jAtI hai| vasUnandine ise nAmapajA kahA hai| unhoMne pajAke chaha bheda kiye haiMnAmapUjA, sthApanApUjA, dravyapUjA, bhAvapUjA, kSetrapUjA aura kAlapUjA / arahanta AdikA nAma uccAraNa karake vizuddha pradezameM puSpakSepaNa karanA nAmapUjA hai| Age anya pUjAoMke lakSaNa isa prakAra diye haiM, jinapratimAkI sthApanA karake pUjana karanA sthApanApUjA hai / jala gandha Adi dravyase pratimAdi dravyako pUjA karanA dravyapUjA hai / jina bhagavAnke paMcakalyANakoMko bhUmimeM pUjA karanA kSetrapUjA hai aura bhaktipUrvaka jina bhagavAnke guNoMkA kIrtana karake jo trikAla vandanA kI jAtI hai vaha bhAvapUjA hai, namaskAra mantrakA jApa aura dhyAna bhI bhAvapUjA hai| ... amitagatine apane zrAvakAcArameM parvAcAryoM ke anusAra vacana aura zarIrako kriyAko rokanekA nAma dravyapUjA aura manako rokakara jinabhaktimeM lagAnekA nAma bhAvapUjA kahA hai| unake apane matase gandha, puSpa naivedya, dIpa, dhUpa aura akSatase pUjA karanekA nAma dravyapUjA aura jinendrake guNoMkA cintana karanekA nAma bhAvapUjA kahA hai| somadevane pUjAke ye bheda nahIM batalAye / Upara jina do prakArake pUjakoMkA ullekha kiyA hai unake lie somadevane pajanakI do vibhinna vidhiyoMkA varNana kiyA hai| jo pratimAmeM sthApanA nahIM karate unake lie arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya, sAdhu, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak caritrako sthApanA karake pratyekako aSTa dravyase pUjA karanA batalAyA hai| usake bAda kramase darzanabhakti, jJAnabhakti, cAritrabhakti, arhadbhakti, siddha bhakti, caityabhakti, paMcagurubhakti, zAntibhakti aura AcAryabhakti karanA batalAyA hai| pUjAkA yaha prakAra vartamAnameM pracalita nahIM hai| 1. upA0 pR0217 / 2. "samAvAsabbhAvA duviha ThavaNA jigehi pnnnnttaa| sAyAravaMtavatthummi jaM guNAropaNaM paDhamA // 383 // akkhaya varADao vA amugI esotti NiyayabuddhIe / saMkappiUNa vayaNaM esA viDayA asammAvA // 384 // " -vasunandizrA0 / 3. "huNDAvasapiIe viiyA ThavaNANa hodi kAyanvA / loe kuliMgamahamAhie jado hoi sNdeho||38||" -vasunandizrA0 4. "NAmaDhavaNA dabe khisa kAle viyANa mAve ya / chabihapUjA maNiyA samAso jinnvriNdhi||38||" 5."uccAriUNa NAmaM asahAINaM visuddhadesammi / pupphANi jaM khivijaMti vaNiyA NAmapUyA saa||382||', 6. "vaco vigrahasaMkoco dravyapUjA nigadyate / tatra mAnasasaMkoco bhAvapUjA purAtanaH // 12 // " 7. "gandhaprasUnasAnnAhya dIpadhUgakSatAdibhiH / kriyamANAthavA jJeyA dravyapUjA vidhAnataH // 13 // vyApakAnAM vizuddhAnAM jinAnAmanurAgataH / guNAnAM yadanudhyAnaM bhaavpuujeymucyte||14||"-12 pari0 / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana .. yahAM dhyAna deneko bAta yaha hai ki somadevane pUjanase pUrva jo sthApana aura sannidhApana kriyA batalAyI hai ve Ajake pracalita AhvAnana, sthApana aura sannidhikaraNase bhinna haiM / Aja to pratyeka pUjanake prArambhameM pratyeka pUjyakA AhvAnana Adi kiyA jAtA hai--Aie Aie, yahA~ virAjamAna hUjie, mere nikaTa hUjie / kintu somadeva-dvArA pradarzita vidhimeM AhvAnana to hai hI nahIM, aura abhiSekake lie. jo jinabimbako siMhAsanapara virAjamAna kiyA jAtA hai vahI sthApanA hai| abhiSekake pazcAt hI jalAdi pUjana prArambha ho jAtA hai, usake prArambhameM punaH koI AhvAnana Adi nahIM kiyA jaataa| isIse somadevakI vidhimeM pUjanake antameM visarjana bhI nahIM hai, kyoMki visarjanakA sambandha to AhvAnana Adike sAtha hai / jaba kisIko bulAyA jAtA hai to use vidA bhI kiyA jAtA hai| jaba bulAyA ho nahIM jAtA. to vidA karanekA prazna hI nahIM rhtaa| ... Age calakara pUjAkI prakriyA parivartana AyA / dharmasaMgraha zrAvakAcAra (vi0 saM0 1519ke lagabhaga) aura lATI saMhitA (vi0saM0 1641) meM AhnAnana, sthApana, sannidhikaraNa, pUjana aura visarjana ye pAMca prakAra pUjAke batalAye haiM / sambhavatayA AzAdhara ( vi0 ko terahavIM zatAbdIkA anta ) ke pazcAt hI ukta prakriyAne pUjAmeM sthAna grahaNa kiyA hai, kyoMki AzAdharake kAla takake sAhityameM ye pAMca prakAra dekhane meM nahIM aate| prazna yaha hai ki yaha AhvAnana Adiko vidhi jainaparamparAmeM kaise praviSTa huI ? somadeva sUrine sthApana aura sannidhApanake pazcAt tathA abhiSekase pahale vidhanoMkI zAntike lie indra, agni, yama Adi devatAoMse baligrahaNa karake apanI apanI dizAmeM sthita hone kI prArthanA kI hai; kintu unheM bulAkara bhI unakA visarjana nahIM kiyA hai| devasenakRta bhAva saMgraha, indrAdi devatAoMkA AhvAnana tathA unheM yajJakA bhAga arpita karake pUjanake antameM una AhUta devoMkA visarjana bhI kiyA hai| isa taraha jo AhvAnana aura visarjana indrAdi devatAoMke nimittase kiyA jAtA thA, Age use pUjAkA Avazyaka aMga mAnakara jinendra devake lie hI kiyA jAne lgaa| Ajakala pUjanake antameM visarjana karate hue nIce yaha zloka bhI par3hA jAtA hai, "bhAhatA ye purA devA labdhamAgA yathAkraman / te mayA'bhyaciMtAH bhaktyA sarve yAntu yathAsthitim // " isIko hindI meM isa prakAra par3hA jAtA hai, Aye jo jo devagaNa pUje bhaki samAna / te saba jAvahu kRpA kara apane apane thAna // muktAtmAoMke lie yaha kitanA betukA aura hAsyAspada hai / vAstavameM yaha visarjana pRjanake prArambhameM AhUta indrAdi devatAoMke lie hai, jinendradevake lie nahIM hai| saMskRtake zlokameM jo 'purA' 'yathAkrama labdhabhAgAH' pada haiM ve isa kathanake samarthaka haiM / 'purA' kA artha hai pahale arthAt pUjana Arambha karanese pUrva / Upara likhA jA cukA hai ki somadeva upAsakAdhyayanameM tathA bhAvasaMgrahameM abhiSekase pahale indrAdi devatAoMko 1. "jinAnAhUya saMsthApya sannidhIkRtya pUjayet / punavisarjayenmantraiH sNhitoktgurukrmaat||56||" -dharmasaMgraha zrA0, pR0 219 / 2. "astyatra paJcadhA pUjA mukhyAhvAnamAtrikA / pratiSThApanasaMjJA'tha sannidhikaraNaM tathA // 174 // tataH pUjanamatrAsti tato nAma visajanam / paJcadheyaM samAkhyAtA paJcakalyANadAyinI ||175||"--pR0115 3. upA0 zlo0 538 / 4. "AvAhiUNa dave suravai sihikAlaNerie varuNe / pavaNe jakhe sasUlI sapipa savAhaNe sasatthe ya / / dAUNa pujjadabvaM balicasyaM taha ya jaNNabhAyaM c| samvesimaMtehi ya vIyavakharaNAmajuttehi // 439-440 // ""jhANaM jhAUNa puNo majjhANiyavaMdaNatha kAUNaM / uvasaMhariya visajjau je puvAvAhiyA devA ||48||"--bhaavsN0 / Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA bulAkara unheM bali yA yajJabhAga denekA vidhAna hai| yahI bAta ukta zlokake pUrvAddhaM dvArA kahI gayI hai, "jina devoMko pUjanake prArambhase pahale AhUta kiyA thA aura jinhoMne kramAnusAra apanA-apanA bhAga pA liyA hai| ve mere dvArA pUjita hokara apane-apane sthAnako jaayeN|" jinendradeva to na kahIM jAte haiM aura na pUjAkA dravya grahaNa karate haiM / tu vaidika vidhike anusAra indrAdi devatAoMkA AhvAna yajJameM kiyA jAtA hai aura agni devatAoMkA mukha hai| ataH usa-usa devatAke uddezase mantroccAraNapUrvaka agnimeM jo Ahati dI jAtI hai vaha usa-usa devatAko pahu~ca jAtI hai, aisI vaidika mAnyatA hai| usI mAnyatAkA prabhAva uttarakAlameM jainapUjAvidhimeM bhI praviSTa ho gayA pratIta hotA hai / indra, varuNa Adi vaidika devatA haiN| unhIMko prasanna karake unakI kRpAkAmanAke lie vaidika yajJa kiye jAte the| yajJa to jainoM aura bauddhoMke virodhake kAraNa eka tarahase banda ho gye| usake sAtha hI vaidika devatAoMkA bhI purAnA sthAna jAtA rahA, phira bhI laukika mAnyatA banI rhii| sambhavata: usI mAnyatAne jainoMkI pUjAvidhiko bhI prabhAvita kara diyaa| somadevane to kevala dikpAloM aura navagrahoMkA AhvAna mAtra karake unase baligrahaNa karanekI prArthanA kI hai| kintu AzAdharane apane pratiSThApAThameM navagrahoMkA varNana karake una sabako pRthak-pRthaka bali pradAna karanekA vidhAna kiyA hai| somadevane rasa, ghI, dhAroSNa dUdha, dahI aura antameM jalase abhiSeka karaneke pazcAt jala, candana, tandula, puSpa, havi (naivedya), dIpa, dhUpa, phalase jina bhagavAnakI pUjAkA vidhAna kiyA hai| likhA hai, "abhiSeka mahotsavake pazcAt jinendradevakI jala, candana, tandula, puSpa, havi, dIpa, dhUpa aura phaloMse pUjA karake maiM unakA stavana karatA hU~, unakA nAma japatA hU~, unheM cittameM dhAraNa karatA hU~, zAstrako ArAdhanA karatA hU~ tathA trilokake jJAtA unake jJAnarUpI tejakI zraddhA karatA hai|"' arthAta pajanake pazcAt pUjakako jinendrakA stavana, japa, dhyAna Adi karanA caahie| isa kriyAke samApta hone ke sAtha pajanakA pAMcavA prakAra samApta ho jAtA hai| isake Age chaThe prakArameM pUjanake phalakA kathana hai| likhA hai, "he bhagavan ! jabataka isa cittameM ApakA nivAsa hai tabataka sadA jinacaraNoM meM merI bhavita rahe, saMba prANiyoM meM merA bhaktibhAva rahe, merI aizvaryarata buddhi sabakA Atithya karane meM saMlagna ho, merI buddhi adhyAtmatattvameM lIna rahe. jJAnI janoMse merA snehabhAva rahe aura merI cittavRtti sadA paropakArameM lagI rahe / he deva ! prAtaHkAlIna vidhi Apake caraNakamaloMkI pUjAse sampanna ho, madhyAhnakAla muniyoMke samAgamameM bIte tathA sAyaMkAlakA samaya bhI Apake cAritrakA kIrtana karane meM vyatIta ho| dharmake prabhAvase rAjyapadako prApta huA rAjA dharmake viSayameM, dhArmikoMke viSayameM aura dharmake hetu caityAlaya Adike viSayameM sadA anukUla rhe| tathA pratidina jinendradevake caraNoMkI pUjAse prApta hue puNyase dhanya huI janatA yatheccha utkRSTa lakSmIko prApta kre|" yahI pUjAkA phala hai| somadevane jalAdi pUjAkA isake atirikta anya koI phala nahIM batalAyA ki amuka vastuse pUjA karanese amuka lAbha hotA hai yA amuka uddezase jala car3hAtA huuN| bhAvasaMgraha (jA0 471-477)meM tathA AzAdharake sAgAradharmAmRta (3|30)meN isa prakArake phalakA varNana pAyA jAtA hai| donoM prAyaH samAna haiN| AzAdharane likhA hai, "arhantadevake caraNoMmeM jalakI dhArA arpita karanese pApAMkI zAnti hotI hai, candanase zarIra sugandhita hotA hai, akSatase avinAzI aizvarya prApta hotA hai, puSpamAlAse svargIya- puSpoMkI mAlA prApta hotI hai, naivedya se lakSmIkA svAmI banatA hai, dIpase kAnti prApta hotI hai, dhUpase parama saubhAgya prApta hotA hai, phalase iSTa kI prApti hotI hai aura arghame mUlyavAna pada prApta hotA hai|" 1. 2. so0 upA0 zlo0 559, 560-563 3. "vArdhArA rajasaH zamAya padayoH samyak prayuktA'haMtaH sadgandhaH tanusauramAya vibhavAcchedAya santyakSatAH / yaSTuH sragdivijasraje carurumAsvAmyAya dIpasvipe dhUpo vizvagutsavAya phalamiSTArthAya cArdhAya sH||" Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana AThoM drabyoMko alaga-alaga car3hAneke pazcAt unheM milAkara ardha car3hAnekA ullekha na to somadevake upAsakAdhyayanameM hai aura na bhAvasaMgrahameM hai / 54 pUjanakA vAstavika phala vahI hai jo somadevane batAyA hai| jinendrakI pUjAse bhautika sukha-kAmanA karanA upayukta nahIM / Aja-kala bhI pUjanake antameM zAntividhAnake pazcAt 'kSemaM sarvaprajAnAM ' tathA 'zAstrAbhyAso jina patinuti:' Adi zlokoMke dvArA vahI prArthanA kI jAtI hai, jo somadevane batalAyA hai / pUjAphalake bAda eka zloka meM somadevane likhA hai, "he bhagavan ! zarIrake Alasyase yA indriyoMke idharaudhara laga jAnese athavA AtmAkI anyamanaskatAse athavA manakI capalatAse yA buddhikI jar3atAse athavA vANImeM sauSThava kI kamI ke kAraNa Apake stavana meM mujhase jo kucha pramAda huA hai vaha mithyA ho" / / 565 / / isI bhAvake sUcaka 'jJAnato'jJAnato vA'pi' yA 'bina jAne vA jAnake' Adi padya Aja bhI pUjanake anta meM par3he jAte haiM / isake Age somadeva ke upAsakAdhyayanameM yaha visarjana nahIM hai ki 'bhagavan, apanA apanA bhAga lekara apane apane sthAnako jAo / ' vastutaH yaha honA bhI nahIM cAhie / paMcAmRtAbhiSeka prasaMgavaza paMcAmRtAbhiSeka ke viSayameM bhI vicAra kara lenA upayukta hogA / jinabimbakA abhiSeka tIrthaMkaroMke janmakalyANaka ke samaya sumeru parvatapara indrake dvArA kiye gaye abhiSekakA ho pratirUpa hai / somadevane abhiSekake avasarapara sannidhApana kriyAkA varNana karate hue likhA hai, "yaho ve jinendradeva haiM, yaha siMhAsana hI sumeruparvata hai, aura kalazoM meM sthita jalAdi hI sAkSAt kSIrasamudrakA jala hai / " Aja-kala bhI abhiSekake prArambha meM isa prakArakA sannidhApana kiyA jAtA hai / indra ne kevala kSIrasamudra ke jalase hI bhagavAnkA abhiSeka kiyA thA, yadyapi jaina mAnyatA ke anusAra kSIrasamudrake pazcAt hI ghRtavara aura ikSuvara nAmake samudra bhI haiM, kintu unake jalase bhagavAnkA abhiSeka nahIM kiyA gyaa| phira bhI jainaparamparAmeM ghI, dUdha, dahI Adise abhiSekakI paramparA kaise cala par3I, yaha prazna vicAraNIya hai / somadeva se pUrvakA koI zrAvakAcAra yA pUjA-pratiSThA pATha aisA upalabdha nahIM hai jisameM abhiSeka pUjA AdikA vidhAna ho / bhAvasaMgrahameM isa tarahakA varNana hai, kintu use somadevake pahalekI racanA mAnanemeM sandeha hai / katipaya purANa somadeva se pahale ke haiM aura unameM se kucheka meM dUdha, dahI Adise abhiSekakA ullekha hai / padmapurANa ( pa 68 zloka 14 ) meM jinabimbake abhiSeka ke lie ghI, dUdha Adise pUrNa kalazoMkA ullekha hai / harivaMzapurANa (sarga 22, zloka 21 ) meM bhI kSIra, ikSurasa, ghI, dahI aura jalase bhagavAnkA abhiSeka karane kA ullekha hai; kintu varAMgacarita ( sarga 23 ) meM jo harivaMzapurANase prAcIna hai abhiSekakA vistRta varNana hote hue bhI ora dUdha, dahI Adise bhare kalazoMkA ullekha hote hue bhI unase abhiSeka kiye jAnekA ullekha nahIM jalase abhiSekakA avazya ullekha hai / usameM abhiSekakI pUrI vidhikA citraNa kiyA gayA hai / Avazyaka aMzakA bhAva isa prakAra hai, rAjAkI AjJAse buddhimAn purohitane jina bhagavAnke abhiSeke lie jala, dUdha, puSpa, phala, gandha, jau, ghI, sarasoM, tandula, lAjA, akSata, kAle tila, darbha aura dahI Adi sAmagrI saMkalita kii| jala zAntike lie hai, dUdhase tRpti hotI hai, dahIse kAryakI siddhi hotI hai, taNDuloMse dIrghAyu prApta hotI hai, sarasoM vighnoM ko dUra karate haiM, tiloMse manuSyoMkI vRddhi hotI hai, akSatase nIrogatA prApta hotI hai, jause acchA rUpa milatA hai, ghIse acchA zarIra milatA hai, phaloMse isa loka aura para atest siddhi hotI gandha saubhAgyadAyaka haiM, puSpoM aura lAjAse saumanasya prApta hotA hai / indra Adi dizAoM meM dAna karaneke lie kramase sone, cA~dI, tA~bA aura kAMseke pAtra banavAye / nadI, kUpa, vApI, tAlAba Adi pavitra sthAnoMse pAnI ekatra kiyA gyaa| dUdha, dahI, ghI aura jala vagairahase bhare hue ghaTa phUloMke gucchoM Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA se DhAMke gye| unapara suvarNakAroMne citrakArI kI thii| eka hajAra ATha vizAla ghaTa zItala jalase pUrNa kiye gye| unake mukha kamaloMse Dhake hue the| ye kevala jinabimbake abhiSekake lie the| aneka prakArake phala, kuMkuma, hiMgula, candana tathA dhUpa vagairaha saMkalita kI gyiiN| ye saba cIjeM rAjamahalase lekara julasa calA aura khuba ThATabATake sAtha jinamandirameM phuNcaa| rAjAkI patniyoM aura rAjAne praveza karake pradakSiNA dI aura upahArasAmagrIko sthApita karAkara abhiSeka-maNDapameM cale gye| abhiSekakartAne sugandhita jalase unake hAtha dhoye / usake hAthameM darbha the aura vaha idhara-udhara puSpa pheMkatA jAtA thA / mRdaMga AdikI dhvani ho rahI thI, cAmara Dhore jA rahe the / maunavrata pUrvaka usane jinendra-bimbako lAkara ratnakhacita pIThikApara virAjamAna kara diyaa| isake bAda pahale usane jinabimbako praNAma kiyaa| phira donoM hAthoMse jhArI uThAkara caraNoMkA abhiSeka kiyA aura dupaTTese sAmagrI kholakara car3hA dii| phira donoM hAthoMse pratimAko sApha karake bAyeM hAthameM jala lekara 'jinAdibhyaH svAhA' aisA mantra par3hakara stotra pATha karate hue dAyeM hAthake aMgUThese bhagavAnke mastakapara jalakI dhArA ddaalii| phira bhagavAnake caraNoMmeM puSpa aura akSata kSepaNa karake sAtha-hI-sAtha kezarako bhI dhArA dii| isake bAda svaccha jalase pUrNa tathA satpuSpoMse vyApta sone aura miTTIke aneka ghaToMse bhagavAnakA abhiSeka karake purohitane sugandhita dravyoMkA bhagavAnapara lepa kara diyA / varAMgacaritake racayitA dakSiNake the| kintu dAkSiNAtya zailIkI abhiSekavidhikA nirUpaNa karake bhI unhoMne abhiSeka kevala jala yA sugandhita jalase hI karAyA hai| ghata AdikI dhArAkA koI nirdeza nahIM kiyA hai aura na abhiSekake prArambhameM dikpAloM aura nava devatAoMko bali hI dI hai| yadyapi AcArya raviSeNane, jo unake samakAlIna pratIta hote haiM, ghata, dUdha vagairahase abhiSekakA ullekha kiyA hai, kintu vidvAna loga jAnate hai ki AcArya raviSaNane apanA padmacarita vimalasarike 'paumacaria' ke padyoMko prAyaH parivartita karake banAyA hai| paumacariake chAsaThaveM parvameM bhI eka padya isI AzayakA hai jisakA rUpAntara padmacaritameM hai| donoMke padya nimna prakArake haiM: "dAresu puNNakalasA ThabiyA dahi khIra sppisNpunnnnaa| varapaumapihiyavadaNA jiNavara puuyaabhiseytye||"23||-pum. "ghRtakSIrAdimiH pUrNAH kalazAH kamajhAnanAH / muktAdAmAdisaskaNThA ratnarAzivirAjitAH // 24 // jinavimbAbhiSekArthamAhUtA bhaktibhAsurAH / ", isase spaSTa hai ki padmacaritameM ghata, dUdha AdikA ullekha paumacariase AyA hai| 'paumacaria'ke racayitA kisa sampradAyake the yaha abhI nirNIta nahIM ho sakA hai; kyoMki usakI sabhI bAteM na digambara sampradAyake anukUla haiM aura na zvetAmbara sampradAyake / aisI sthitimeM padmacaritake ullekhako digambara mAnyatAkA rUpa to nahIM diyA jA sktaa| paMcAmatase sambandha, rakhanevAle dUdha, ikSurasa, ghRta, dadhi aura udakakA sabase prathama spaSTa ullekha harivaMzapurANameM ( sa0 22 zlo0 21 ) meM milatA hai, kintu svAmI jinasenane jinakA smaraNa harivaMzapurANameM kiyA gayA hai, apane mahApurANa meM aura unake ziSya guNabhadrAcAryane uttarapurANameM ina cIjoMse abhiSekakA ullekha kahIM bhI nahIM kiyaa| pratyuta jalase hI abhiSeka karAyA hai| paMcAmRtake sambandhameM eka bAta aura bhI lekhanIya hai / prArambhameM kevala ikSurasa hI liyA jAtA thaa| vaiSNavamatameM bhI paMcAmRtameM ghI, dUdha, dahI, zarkarA aura madhu liyA jAtA hai / madhu aura zarkarAke sthAnameM ikSurasa ThIka bhI 1."praSTottarA zItajalaiH prapUrNAH sahastramAtrAH kalazA vizAlAH / panotpaloraphullapidhAnavaktrA jinendravimbasnapanaikakAryAH" // 26 / / 2. "svacchAmbupUNairvarahemakumbhestairmRnmayaiH stkusumaavkiinnaiH| ghaTairanekairamiSidhya nAthaM taM gandhapapaGkena vilimpati sma // " Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 upAsakAdhyayana baiThatA hai / kintu uttarakAlameM to sabhI phaloMkA rasa liyA jAne lgaa| somadevane dAkha, khajUra, kelA, ikSu, AMvalA, Ama aura supArI Adike rasase bhI bhagavAnkA abhiSeka karAyA hai / vaidika pUjA-paddhati yaha hama pahale likha Aye haiM ki somadeva sUri jaina siddhAntako taraha vaidika dharma aura sAhityase bhI pUrNa paricita the aura unapara usakA prabhAva bhI thA / ataH unhoMne apane upAsakAdhyayana meM jisa pUjA paddhatikA varNana kiyA hai vaha usa prabhAvase achUtI nahIM lgtii| isalie yahA~ vaidikapUjA-paddhatikA bhI saMkSipta paricaya denA aprAsaMgika na hogA / prArambha meM yaha spaSTa kara diyA hai ki vaidika devatAoMke uddezase agnimeM dravyakA havana kiyA jAtA vizleSaNa karate hue likhA hai ki tInoMmeM svadravyakA tyAga karanA - pUjA hai isalie pUjA bhI yAga hI hai / paramparAmeM yajJoMkI hI pradhAnatA thI / yajJoMmeM indra Adi thaa| ataH zAbarabhASyakArane yAga, homa aura dAnakA tyAga samAna hai / ataH cU~ki devatA ke uddezase dravyakA vaidika dharmameM pUjAke solaha upacAra batalAye hai - AvAhana, Asana, pAdya, arghya, AcamanIya, snAna, vastra, yajJopavIta, anulepana yA gandha, puSpa, dhUpa, dIpa, naivedya, namaskAra, pradakSiNA aura visarjana yA udvAsana / vibhinna granthoM meM vibheda bhI pAyA jAtA hai, kuchameM yajJopavItake pazcAt bhUSaNa aura pradakSiNA yA naivedya ke bAda tAmbUla pAyA jAtA hai / isalie kinhIM granthoMmeM upacAroMkI saMkhyA aThAraha hai| kuchameM AvAhana nahIM haiM aura Asana ke bAda svAgata aura AcamanIyake bAda madhuparka hai / kucha meM stotra aura praNAma bhI haiM / jo vastra aura alaMkAra nahIM de sakatA, vaha solaha meM se kevala dazopacArI pUjA karatA hai / aura jo itanA bhI nahIM kara sakatA vaha paMcopacAra pUjA karatA hai| aura jo paMcopacAra bhI karanemeM asamartha hai vaha kevala puSpopacAra kara sakatA hai / pratiSThita pratimAko pUjAmeM AvAhana aura visarjana nahIM hotA, kevala caudaha hI upacAra hote haiM / athavA AvAhana aura visarjana ke sthAna meM mantroccAraNapUrvaka puSpAMjali dI jAtI hai| nUtana pratimA meM SoDazopacArI hI pUjA hotI hai / 3 pratimAkA snAna paMcAmRta se hotA hai| dUdha, dahI, ghI, zahada aura cInI ye paMcAmRta haiM / pahale 'dUdhase, phira dahIse, phira ghose, phira madhuse aura antameM cInIse abhiSeka kiyA jAtA hai| inake pazcAt kevala jalAbhiSeka hotA / yadi pratimA miTTIkI ho yA citrarUpameM ho to usakA abhiSeka nahIM kiyA jAtA / jo paMcAmRta se abhiSeka nahIM kara sakate ve jalameM tulasI ke patte DAlakara usIse abhiSeka karate haiM / abhiSeka ke bAda candana Adi sugandhita dravyoMse pratimAkA lepana hotA hai / yadi puSpa na hoM to phalase, phala na ho to pallavase, pallava na ho to jalase pratimApUjana kiyA jA sakatA hai / puSpAdike abhAva meM sapheda cAvaloMse pUjana karanekA vidhAna hai|" pUjanake bAda ArAtikA ( AratI ) 1. " tatra pUjA nAma devatoddezena dravyatyAgAtmakatvAdyAga eva / " - pUjAprakAza pR0 1 / 2. hisTrI Apha dharmazAstra, pR0 729 / 3: " pratiSThita pratimAyAmA vAhana visarjana yorabhAvena caturdazopacAraiva pUjA / athavA vAhanavisarjanayoH sthAne mantrapuSpAalidAnam / nUtanapratimAyAM tu SoDazopacAraiva pUjA / " --saMskAra ratnamAlA, pR0 27 / 4. " kSIreNa pUrva kurvIta dadhnA pazcAt ghRtena ca / madhunA cAtha khaNDena kramo jJeyo vicakSaNaiH // " -- pUjAprakAza pR0 34 meM uddhRta 5. " puSpA bhAve phalaM zastaM phalAbhAve tu pallavam / pallavasyApyabhAve tu salilaM prAhmamiSyate / puSpAdyasaMbhavedevaM pUjayetitaNDulaiH / " - pUjAprakAza pR0 65 meM uddhata / Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA ko jAtI hai / naivedyake sambandha rAmAyaNameM likhA hai ki jo vastu pUjaka svayaM khAtA hai vahI apane devatAko bhI arpita karatA hai|' saMkSepameM yaha vaidikapUjA-paddhati hai| isakA prabhAva uttarakAlameM jainapUjA-paddhatipara bhI par3A pratIta hotA hai / isa viSayameM svatantra rUpase vizeSa zodha-khojako AvazyakatA hai| dikpAlAdikakI pUjA abhiSekAdike prArambhameM dikpAlAdike AvAhanakI prathA bahuta prAcIna pratIta nahIM hotI ; kyoMki varAMgacarita jaise granthameM, jisameM abhiSekavidhikA sAMgopAMga varNana hai, dikpAlAdike AvAhanakA nAma bhI nahIM hai| uttarakAlameM vaidika kriyA-kANDakA vizeSa jora rahA aura usIke prabhAvase prabhAvita hokara jainAcArameM bhI isa tarahakI bAteM praviSTa ho gayI pratIta hotI haiN| nauvoM-dasavIM zatAbdoke sAtha hI zrAvakAcAra sambandhI sAhityakA vipula sarjana milatA hai, usIke sAtha pUjApATha aura pratiSThAvidhAnaviSayaka granthoMkI racanA bhI upalabdha hotI hai| usI kAlake sAhitya meM zAsana devatAoMke camatkArakA bhI darzana hotA hai| lagabhaga inhIM zatAbdiyoMmeM ho bhAratameM tAntrika makA prAbalya bar3hA aura usake prabhAvase koI dharma achUtA nahIM rahA / tAntrika dharmameM devI-devatAoMkI ArAdhanAkA hI prAbalya thaa| zrI pI0 bI0 desAIne apanI 'jainijma ina sAutha iNDiyA' nAmaka pustaka meM yakSo saMskRtipara bhI prakAza DAlA hai| tamilanADameM yakSI saMskRtikA udgama batalAte hue zrI desAIne likhA hai ki tamilanADameM jainadharmako zaiva aura vaiSNavadharmoMse Takkara lenI pdd'ii| zaiva aura vaiSNavadharmameM pArvatI aura lakSmIpUjAkA prAdhAnya thA kyoMki ye donoM ziva aura viSNuko ardhAMginI thiiN| udhara jainadharmameM tIrthakara jinakI koI strI nahIM thI, ataH bhakta janatAke manako AkRSTa karane ke lie jainAcAryoMne apane dharmameM yakSIpUjAkA AviSkAra kiyA aura use khUba bar3hAvA diyaa| prApta yakSI mUrtiyoM se patA calatA hai ki tamilanADameM yakSI ambikAko sabase adhika mAnyatA thii| usake bAda siddhAyikAkA sthAna thA, kintu padmAvatIkI utanI mAnyatA nahIM thii| jainAcAryoMmeM mantravidyAkA bhI uttarakAlameM vizeSa pracAra thA, yaha bAta zravaNabelagolAke lekhoMse pramANita hotI hai| usake lekha naM. 66-67 meM zrIdharadeva aura padmanandiko mantravAdIzvara kahA hai| malliSeNa bhI mantra-tantravAdI the| unhoMne jvAlinIkalpa nAmaka granthakI racanA kI hai| jvAlinI tAntrika yakSiNI hai| dakSiNameM usakI bhI vizeSa mAnyatA thii| malliSeNakA samaya gyArahavIM zatAbdI hai| usane bhairavapadmAvatIkalpa nAmakA bhI grantha racA hai| usameM padmAvatIkI sahAyatAse zakti prApta karaneke mantra-tantroMkA varNana hai| karnATaka meM dasavIM zatAbdImeM padmAvatIkI bahuta mAnyatA thii| 'padmAvatI devI labdhavaraprasAda' yaha usa samayakA sammAnya viruda thA, jise choTe-moTe zAsaka baDe gauravase dhAraNa karate the| usa samayake TIkAkAra anantavIryane aura vAdirAjane akalaMkakRta nyAyavinizcayakI TIkAmeM 'anyathAnupapannatva' rUpa hetalakSaNako padmAvatIke dvArA sImandhara svAmIke samavasaraNase lAkara pAtrakesarI svAmIko dene kiyA hai| zravaNabelagolakI malligheNaprazastimeM bhI eka zloka isI AzayakA diyA hai, "mahimA sa pAtrakesariguroH paraM bhavati yasya bhaktyAsIt / padmAvatIsahAyA vilakSaNakadarthanaM kartum // " 1. "yadamaH puruSo bhavati tadazAstasya devtaaH|"-ayodhyaakaanndd 103, 30 / 2. yaha pustaka jIvarAja granthamAlA zolApurase prakAzita huI hai 3. isake lie nyAyakumudacandra prathama mAgako prastAvanAkA pRSTha 74 dekheN| Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 upAsakAdhyayana arthAta usa guru pAtrakesarIkI utkRSTa mahimA hai jisakI bhaktise prerita hokara papAvatI bauddhoMke trilakSaNavAdakA khaNDana karaneke lie sahAyaka huii| ukta vivecanase yaha spaSTa hai ki somadevake samayameM tathokta zAsana devatAoMkI bar3I pratiSThA dakSiNa dezameM thI aura unheM jinendradevake samakakSa mAnakara pUjA jAtA thaa| isIse unhoMne apane upAsakAdhyayanameM dhyAnake prakaraNameM likhA hai, tInoM lokoMke draSTA jinendradeva aura vyantarAdika devatAoMko jo jA-vidhAnoMmeM samAna rUpase dekhatA hai vaha narakameM jAtA hai| paramAgamameM zAsanako rakSAke lie unakI kalpanA kI gayI hai| ataH samyagdRSTiyoMko pUjAkA aMza dekara unakA sammAna karanA cAhie / ekamAtra jina-zAsanakI bhakti karanevAle vratI samyagdRSTiyoMpara to ve indrasahita svayaM hI prasanna hote haiN|' ukta kathana bahuta hI mahattvapUrNa hai| prathama to inake dvArA vyantarAdika devatAoMko jina-zAsanako rakSAke lie kalpita batalAyA hai / kalpita vastu vAstavika nahIM hotii| inako kalpanAkA kAraNa pUrvameM batalAyA hai / dUsare, samyagdRSTiyoMse kahA gayA hai ki ve unako yajJAMza dekara sammAna kareM, namaskAra yA stuti Adike dvArA nahIM, isake adhikArI to jinendradeva hI haiM / kintu yataH vratI samyagdRSTiyoMpara ve svayaM hI prasanna hote haiM / ataH unake lie yajJAMzadAnakA bhI vidhAna nahIM kiyA hai| isIse paM0 AzAdharane sAgAradharmAmatake tIsare adhyAyake sAtaveM zlokakI TokAmeM dArzanika zrAvakakA kathana karate hue likhA hai ki Apattise vyAkula hote hue bhI prathama pratimAghArI zrAvaka usako dUra karaneke lie kabhI bhI zAsana-devatA vagairahako nahIM bhjtaa| somadevane zAsana-devatAoMko carcA dhyAnake prakaraNameM kI hai| isakA kAraNa sambhavatayA yaha hai ki tantra-mantra ke ArAdhakoMke dvArA zAsana-devatAoMkI jo ArAdhanA kI jAtI thI, usIkA niSedha karaneke lie aisA kiyA gayA hai| somadevakRta yazastilaka tathA usake antameM sthita upAsakAdhyayanako bahuvidha sAmagrIkA paricaya karaneke bAda yaha niHsaMdeha kahA jA sakatA hai ki yazastilakako na kevala kathAtmaka upayogitA hai. pratyuta bahavidha sAmagrIko dRSTise yaha eka amUlya grantha hai| uttara bhAga zrAvakAcAroMkA tulanAtmaka paryavekSaNa 'cArittaM khalu dhammo'- cAritra ho dharma hai, aura vaha cAritra yA AcAra muni aura zrAvakake bhedase do prakArakA hai| jo yaha jAnate hue bhI ki sAMsArika viSaya-bhoga heya hai mohavaza unheM chor3ane meM asamartha hotA hai vaha gRhameM rahakara zrAvakAcArakA pAlana karatA hai| zrAvakAcArakA matalaba hotA hai-jaina gRhasthakA dharma / jaina gRhasthako zrAvaka kahate haiM / isakA prAkRta rUpa 'sAvaga' hotA hai| saMskRta 'zrAvaka' aura prAkRta 'sAvaga' rUpake bhraSTa mizraNase banA 'sarAvagI' zabda kisI samaya jaina gRhasthoMke lie bahuta adhika vyavahRta hotA thaa| aba to saba apaneko jaina hI likhate haiM aura jaina ho kahe jAte haiN| 1. so0 upA0 zlo0 697-699 / 2. "ApadAkulito'pi darzanikastanivRtyartha zAsanadevatAdIn kadAcidapi na majate / " Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA jaina zrAvakake lie upAsaka zabda bhI vyavahata hotA thaa| prAcIna AgamoMmeM-se jisa AgamameM zrAvaka dharmakA varNana thA usakA nAma hI upAsakAdhyayana thaa| isIse somadeva sUrine apane yazastilaka nAmaka granthake jina do antima adhyAyoM meM zrAvakAcArakA varNana kiyA hai unakA nAma upAsakAdhyayana rakhA hai| gRhasthako saMskRtameM 'sAgAra' bhI kahate haiN| 'agAra' kahate haiM ghko| usameM jo rahe so sAgAra hai| ataH gahastha dharmako sAgAra dharma bhI kahate haiM / ukta kAraNoMse jaina gRhasthake AcArako batalAnevAle granthoMkA nAma zrAvakAcAra upAsakAdhyayana yA sAgAradharmAmata Adi rakhA gayA hai| jainasAhityameM Aja etadviSayaka aneka grantha vartamAna haiM, jo prakAzameM A cuke haiN| isI prApta sAhityake AdhArapara aitihAsika kramase zrAvakAcAroMkA tulanAtmaka paryavekSaNa aneka dRSTiyoMse mahattvapUrNa hogaa| isIse prastAvanAke isa bhAgameM isakA eka prayatna kiyA gayA hai| zrAvakake bAraha vrata hote haiM-pAMca aNavrata, tIna gaNavrata aura cAra zikSAprata / isa viSayameM sabhI granthakAra ekamata hai aura aNuvratake pAMca bhedoMke sambandhameM bhI koI matabheda nahIM hai, yadi kucha bheda hai to mUlaguNa, guNavrata aura zikSAbatake bhedoMko lekara ho hai / kintu usa bhedako matabheda na kahakara dRSTibheda kahanA adhika upayukta hogaa| Ageke vizleSaNase isapara spaSTa prakAza par3a skegaa| sabase pahale hama mUlaguNoMko hI lete haiM / mUla-guNa AcArya kundakundane apane 'cAritraprAbhRta' meM zrAvakadharmakA bhI varNana kiyA hai, kintu usameM unhoMne gyAraha pratimAoMke nAma ginAkara zrAvakake ukta bAraha vratoMko hI cAra gAthAoMse batalA diyA hai aura unheM hI zrAvakakA AcAra batalAyA hai / zrAvakake mUla guNoMkA koI ullekha unhoMne nahIM kiyaa| AcArya umAsvAmIne apane tattvArthasUtrake sAtaveM adhyAyameM puNyAsravake kAraNoMkA varNana karate hue zrAvakadharmakA varNana kiyA hai| kintu unhoMne bhI zrAvakake ukta bAraha vratoMko hI batalAyA hai| itanI vizeSatA ki unhoMne pAMcoM vratoMkA svarUpa aura zrAvakake bAraha vratoMke atIcAra bhI batalAye haiM, parantu mUlaguNa-jaisI koI cIja unhoMne nahIM batalAyI / tattvArthasUtrake TIkAkAra svAmI pUjyapAda, bhaTTAkalaMka aura vidyAnandine bhI apanI TIkAoMmeM mala guNoMkA koI ullekha nahIM kiyaa| AcArya ravipaNane vi0 saM0 734 ke lagabhaga apanA padmacarita, jise padmapurANa kahate hai, racA thaa| usake caudahaveM parvameM unhoMne zrAvakadharmakA nirUpaNa eka kevaloke mukhase karAyA hai| usameM bhI unhoMne zrAvakake bAraha vratoMkA hI nirUpaNa kiyA hai| kintu anta meM likhA hai ki madha, madya, mAMsa, juA, rAtribhojana aura vezyAsaMgamake tyAgako niyama kahate hai / Age isakA vivecana karate hue granthakArane rAtribhojana varjanapara bahuta jora diyA hai aura phira likhA hai ki jo manuSya mAMsa, madya, rAtribhojana, coro aura parastrIkA sevana karatA hai vaha apane isa 1. "paMcevaNubvayAI guNanvayAiM havaMti taha tiSNi / sikkhAvaya cattAri saMjamacaraNaM ca sAyAraM // 22 // " 2. "madhuno madyato mAMsAd tato rAtribhojanAt / vezyAsaMgamanAcAsya viratiniyamaH smRtaH // 20 // " Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 upAsakAdhyayana janma aura para janmako naSTa karatA hai|' AcArya jinasenane vi0 saM0 840 meM apanA harivaMzapurANa racA thaa| isake aThArahaveM sargameM zrAvaka dharmakA varNana karate hae granthakArane padmacaritake DhaMgase hI zrAvakake bAraha vrata ginAkara antameM likhA hai, mAMsa, madya, madhu, chUta aura udumbaraphalakA chor3anA tathA vezyA aura parastrIke sAtha bhogakA tyAga karanA Adiko niyama kahate haiN| isase pahale dasaveM sargameM bhI gRhasthake pAMca aNuvratoMko batalAkara dAna, pUjA, tapa aura zolako gRhasthoMkA dharma batalAyA hai| yadyapi Upara kahe gaye niyamameM mUlaguNoMkI parigaNanA ho jAtI hai kintu mUlaguNa rUpase ullekha harivaMzapurANa meM bhI nahIM hai| harivaMzapurANase pahale race gaye varAMgacaritake bAIsaveM adhyAyameM bhI zrAvakake bAraha vrata ginAye haiM, kintu mUlaguNoMkA koI ullekha nahIM hai aura na mUlaguNoMke antargata vastuoMkA hI prakArAntarase koI ullekha hai / hA~, dAna, pUjA, tapa aura zIlako zrAvakoMkA dharma avazya batalAyA hai| svAmi kAtikeyAnuprekSAmeM dharmAnuprekSAkA varNana karate hue gyAraha pratimAoMkA nirUpaNa kiyA hai| usameM pahalI pratimAkA svarUpa batalAte hue likhA hai ki jo bahuta trasa jIvoMse yukta madya mAMsa Adi nindita vastukA sevana nahIM karatA vaha darzanapratimAkA dhArI zrAvaka hai| isa taraha pahalI pratimAvAleke lie tyAjyarUpase madya mAMsAdikakA ullekha kiyA gayA hai kintu mUlaguNa rUpase nhiiN| vasunandizrAvakAcArameM bhI pahalI pratimAkA svarUpa batalAte hue pAMca udumbara aura sAta vyasanake tyAgIko darzanapratimAkA dhAro zrAvaka batalAyA hai tathA Age sAta vyasanoMkA vivecana karate hue madya mAMsakI burAiyAM to batAyI hI hai, kyoMki sAta vyasanoMmeM donoM garbhita hai; kintu sAtha-hI-sAtha madyakI bhI burAiyA~ batalAyI hai| ataH yadyapi unhoMne aSTamUlaguNakA nirdeza nahIM kiyA tathApi granthakArako pahalI pratimAdhArIke dvArA pAMca udumbara aura tIna makAroMkA tyAga iSTa hai, yaha spaSTa hai| Upara jina granthoMkA kAlakramake anusAra ullekha kiyA unameM zrAvakAcArakA varNana hote hue bhI mUlaguNoMkA yA mUlaguNa rUpase koI nirdeza nahIM miltaa| Age aise granthoMkA ullekha kiyA jAtA hai jinameM isa prakAra kA nirdeza milatA hai| gRhasthoMke ATha mUlaguNoMkA sabase prathama spaSTa nirdeza svAmI samantabhadraracita ratnakaraNDazrAvakAcArameM milatA hai| usameM likhA hai, jinendradeva madya, mAMsa aura madhuke tyAgake sAtha pAMca aNuvratoMko gRhasthoMke aSTamUlaguNa kahate haiN| 1. "mAMsaM macaM nizAmukti steyamanyasya yoSitam / sevata yo janastana bhave janmadvayaM hatam // 277 // " 2. mAMsamagramadhugRtIrivRkSaphalojyanam / vezyAvadhUratityAga ityAdi niyamo mataH // 48 // " 3. "bahatasasamaNNidaM jaM majjaM maMsAdi NididaM dagvaM / jo Na ya sevadi NiyamA so iMsaNa sAvao hodi // 328 // " 4. "madyamAMsamadhutyAgaiH sahANuvratapaJcakam / aSTau mUlaguNAnAhurgRhiNAM zramaNottamAH // 66 // " Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA cAmuNDarAyane svaracita cAritrasArameM, jo vikramako gyArahavIM zatAbdIke pUrvArdhameM racA gayA hai, 'tathA coktaM mahApurANe' likhakara yaha zloka uddhRta kiyA hai, "hiMsAsatyasteyAdabrahmaparigrahAcca bAdarabhedAt / tAnmAMsAnmayAdviratigRhiNo'STa santyamI mUlaguNAH // " arthAt sthUla hiMsA, sthUla jhUTha, sthUla corI, sthUla abrahma aura sthUla parigraha tathA juA, mAMsa aura madyase virati, ye gRhasthoMke ATha mUlaguNa hai / vikramakI terahavIM zatAbdIke vidvAna paM. AzAdharane apane sAgAradharmAmata tathA usakI TokAmeM bhI mahApurANake ukta matakA nirdeza kiyA hai aura TippaNoMmeM ukta zloka uddhata kiyA hai| kintu jinasenAcAryakRta mahApurANameM ukta zloka nahIM milatA aura na ukta zlokake dvArA kahe gaye ATha mUlaguNa hI milate haiN| ar3atIsaveM parvameM vratAvataraNa kriyAkA varNana karate hue likhA hai, madhu aura mAMsakA tyAga, pAMca udumbaraphaloMkA tyAga aura hiMsAdikA tyAga ye usake sArvakAlika-sadA rahanevAle vrata haiN| isameM aSTamUlaguNa zabdakA vyavahAra nahIM kiyA gayA hai, aura madhuke tyAgakA vidhAna kiyA hai, jaba ki madya ko nahIM ginAyA hai / ata: cAritrasArameM uddhRta ukta zlokake sAtha usako saMgati nahIM baitthtii| amRtacandrasUrine apane puruSArthasiddhyupAyameM likhA hai ki hiMsAse bacaneko abhilASA rakhanevAle puruSoMko sabase pahale madya mAMsa madhu aura pA~ca udumbara phaloMko chor3a denA caahie| ye AThoM ghora pApake ghara hai| inheM chor3anese ho manuSyako buddhi nirmala hoto hai aura tabhI vaha jinadharmake upadezakA pAtra hotA hai| yahA~ yaha spaSTa kara denA Avazyaka hai ki yadyapi inheM granthakArane mUlaguNa nahIM kahA, kintu unheM abhISTa yahI pratIta hotA hai ki ye zrAvakake malaguNa haiN| vi0 saM0 1016 meM race gaye somadeva upAsakAdhyayanameM bhI aSTamalaguNoMko isI rUpameM ginAyA hai| "madyamAMsamadhutyAgAH sahodumbarapaJcakaiH / aSTAveta gRhasthAnAmukkA mUlaguNAH zrute // " devasena AcAryane apane bhAvasaMgrahameM bhI ye hI aSTamUlaguNa batalAye haiM, "mahumaja maMsa viraI cAo SuNa uMbarANa paMcaNhaM / aTuMde mUlaguNA havaMti phuTa desavirayammi // 356 // " padmanandi paMcaviMzatikAmeM bhI ye hI mUlaguNa batalAye haiM, "tyAjyaM mAMsaM ca madyaM ca madhUdumbarapaJcakam / aSTau mUlaguNAH proktA gRhiNo dRSTipUrvakAH // 23 // " AcArya amitagatine apane subhASitaratnasandohameM, jo vi0 saM0 1050 meM racakara pUrNa huA thA, 1. "madhumAMsaparityAgaH pancodumbaravarjanam / hiMsAdiviratizcAsya vrataM syAt sArvakAlikam / / 122 // " 2. "macaM mAMsaM kSaudraM paJcodumbaraphalAni yatnena / hiMsAbyuparatikAmairmoktanyAni prathamameva // 61 // aSTAvaniSTadustaraduritAyatanAni parivartya / jinadharmadezanAyA mavanti pAtrANi zadadhiyaH // 74 // " Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 upAsakAdhyayana ahiMsANuvratakA varNana karate hue sarakSAmeM tatpara zrAvakoMko sadA madya mAMsa madhu aura pAMca udumbara phaloMke khAnekA tyAga karanA Avazyaka batalAyA hai| "madyamAMsamadhukSIrakSoNIruhaphalAzanam / varjanIyaM sadA sadbhitrasarakSaNatatparaiH // 765 // " apane upAsakAcArameM bhI vratoMkA varNana prArambha karate hue AcArya amitagatine rAtribhojanake sAthasAtha pAMca udumbara aura tIna makArakA tyAga Avazyaka batalAyA hai kyoMki unake tyAganese vrata puSTa hote haiM, "madyamAMsamadhurAtribhojanaM kSIravRkSaphalavarjanaM tridhaa| kurvate vratajighRkSayA budhAstana puSyati niSevite vratam // 1 // " kintu inheM mUlaguNa rUpase nahIM btlaayaa| sAvayadhammadohAmeM bhI madya mAMsa madhu aura pAMca udumbaroMke tyAgako aSTamUlaguNa batalAyA hai, "maju maMsu mahu pariharahi kari paMcuMbara duuri| pAyahaM aMtari aTTahaM mi tasa uppajjaI bhUri // 22 // " Age likhA hai, "aTTaI pAlai mUlaguNa piyai ji gAliu NIru / aha citteM suvisuddhaiNa succai samvu sarIru // 26 // " arthAt ATha mUlaguNoMko pAlo aura pAno chAnakara piyo / vikramako terahavIM zatImeM paM0 AzAdharajI nAmake bahuzruta vidvAn ho gaye haiN| unhoMne apanese pUrvake aneka granthakAroMke granthoMkA AloDana karake jo sAgAradharmAmRta nAmakA zrAvakAcAra racA hai, usameM bhI unhoMne inhIM ATha mUlaguNoMko ginAyA hai aura sAtha ho sAtha mUlaguNoMke sambandhameM AcArya samantabhadra aura mahApurANakI jo mAnyatA thI usakA bhI ullekha kara diyA hai, "tatrAdau zraddadhajainImAjJAM hiMsAmapAsitum / madyamAMsamadhUnyujjhatpaJca kSIriphalAni ca // 2 // aSTetAn gRhiNAM mUlaguNAn sthUlavadhAdi vaa| phalasthAne smaret dyUtaM madhusthAna ihaiva vA // 3 // " arthAt gRhasthadharmameM sabase prathama jinAgamapara zraddhAna rakhate hue hiMsAko chor3ane ke lie madya mAMsa madhu aura pAMca udumbara phaloMkA tyAga karanA caahie| ye gRhasthoMke ATha mUlaguNa haiN| svAmo samantabhadrAcAryake matAnusAra pAMca udumbara phaloMke sthAna meM sthUla hiMsA Adi pAMca pApa lenA cAhie / arthAt pAMca aNuvrata aura madya mAMsa tathA madhukA tyAga aura mahApurANake matase svAmI samantabhadrasammata aSTamUlaguNoMmeM madhuke sthAnameM juA lenA caahie| aSTamUlaguNoMkA nirdeza na karanevAle aura karanevAle granthakAroMke matoMkA ullekha karaneke bAda usapara vicAra kiyA jAtA hai : 1. jina granthakAroMne aSTamUlaguNoMkA nirdeza nahIM kiyA unameM se AcArya kundakundakA cAritraprAbhRta to bahuta hI saMkSipta hai / usa prAbhUtameM unhoMne zrAvaka aura munidharmakA AbhAsa mAtra karA diyA hai, tathA unakI pravRtti manidharmakA hI varNana karanekI ora rahI hai jisakA pratyakSa udAharaNa pravacanasAra. kA cAritrAdhikAra hai / ataH yadi unhoMne zrAvakake aSTamUlaguNoMkA nirdeza nahIM kiyA to usase vastusthitipara adhika prakAza nahIM par3a sktaa| Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 2. tattvArthasUtra eka sUtragranya hai aura usakA mukhya pratipAdya viSaya sAta tattva haiM / ataH usameM yA usako ___TIkAoMmeM zrAvakake aSTamUlaguNoMkA nirdeza na honA bhI vastusthitipara adhika prakAza nahIM ddaaltaa| 3. padmacarita, varAMgacarita aura harivaMzapurANa ye tInoM paurANika kAvya-grantha haiN| varAMgacaritameM vara dattaM munike dvArA jo upadeza diyA gayA hai, ekase dasa taka sAta sa!meM vaha nibaddha hai kintu usameM dravyAnuyoga aura karaNAnuyogakA hI varNana hai / gyArahaveM sargameM varAMga varadattase paMcANuvrata grahaNa karatA hai| bAIsaveM sargameM apanI rAnoke pUchanepara varAMga use dharma zravaNa karAtA hai / usameM bhI vaha zrAvakake bAraha vratoMko ginAkara dAna tapa zIla aura pUjAkA upadeza detA hai aura unameM se bhI pUjApara adhika jora dete hae jinabimba aura jinAlayoMke nirmANako uttama batalAtA hai| zrAvakAcAra yA muni-AcArake varNanakI ora granthakArakI pravatti hI nahIM pratIta hotii| ataH varAMgacaritameM aSTama laguNa yA usake antargata vastuoMkA nirdeza na honA bhI vastusthitipara adhika prakAza nahIM ddaaltaa| rahe padmacarita aura hrivNshpuraann| donoMmeM zrAvakake bAraha vratoMkA varNana karake antameM niyama rUpase madya mAMsAdikakI viratikA vidhAna kiyA gayA hai| padmavaritameM to madhu, madya, mAMsa, juA, rAtribhojana aura vezyAsaMgamake tyAgako niyama batalAyA hai, kintu harivaMzapurANameM to inameM udumbara phaloMko bhI sammilita kara liyA gayA hai| phira bhI mUlaguNa rUpase nirdeza na karake, niyama rUpase unakA ullekha kiyA jAnA avazya hI anveSakoMkA dhyAna apanI ora AkRSTa karatA hai| yadi svAmI samantabhadrAcArya ke dvArA race gaye ratnakaraNDazrAvakAcArameM aSTamUlaguNoMkA nirdeza karanevAlA padya na hotA to hama to yahI sambhAvanA karate ki zrAvakake mUlaguNa samayako AvazyakatAko dekhakara nauvIM zatIke AcAryoMke dvArA hI nibaddha kiye gaye haiM, prAcIna paramparA to zrAvakake bAraha vratoMkA hI vidhAna karatI hai| kintu ratnakaraNDazrAvakAcArameM ukta padya jisa rUpameM sthita hai usase use prakSipta bhI nahIM kahA jA sakatA aura na samartha pramANoMke abhAvameM ratnakaraNDako hI kisI arvAcIna AcAryako kRti mAnA jA sakatA hai| usameM jo guruke lie pAkhaNDI zabdakA prayoga kiyA gayA hai vaha usakI prAcInatAko sUcita karatA hai| prAcIna samayameM pAkhaNDI zabda sAdhuke lie vyavahRta hotA thaa| uttara kAlameM usakA artha DhoMgI ho gyaa| anya bho kaI viSezatAeM usameM haiM, jo usakI prAcInatAko sUcita karatI haiN| parantu ratnakaraNDameM pahalI pratimAkA jo svarUpa batalAyA gayA hai vaha aura bho sandeha utpanna kara detA hai| usameM pahalI pratimAvAle zrAvakake lie mUlaguNa pAlanakA bhI vidhAna nahIM hai, jaba ki svAmI kArtikeyAnuprekSA aura vasunandizrAvakAcAra Adi granthoMme pahalo pratimAvAle zrAvakake lie madyamAMsAdikake tyAgakA spaSTa nirdeza kiyA hai| jaise dUsaro pratimAvAle zrAvakake lie niraticAra pAMca aNuvratoM aura sAta zolavatoMkA pAlana karanA Avazyaka batalAyA hai vaise hI pahalI pratimAvAle zrAvakake lie aSTamUlaguNoMkA vidhAna honA cAhie thaa| anyathA jaba zrAvakake gyAraha ho pada batalAye gaye haiM taba aSTamUlaguNoMkA pAlana-kisa padameM kiyA jaayegaa| TIkAkAra prabhAcandrako bhI yaha coja khaTakI jAna par3atI hai / isIse unhoMne 'tattvapathagRhyaH' kA vyAkhyAna karate hue 'tattva yAnI vratakA patha yAnI mArga arthAt madyAdi nivRttirUpa aSTamUlaguNa' aisA kiyA hai| kintu yaha unakI apanI sUjha hai| - usase yaha pramANita nahIM hotA ki granthakArane mUlaguNoMke lie 'tattvapathagRhyaH' pada diyA hai / isake sAtha hI sAtha bhogopabhogaparimANa nAmaka vratameM jo madya mAMsa madhu aura kandamUla AdikA tyAga batalAyA hai vaha bhI vicAraNIya ho jAtA hai| jaba ina cIjoMkA tyAga aSTamUlaguNa rUpase zrAvaka pahale hI kara cukatA hai taba bhogopabhogaparimANavatameM punaH usakA vidhAna karanekI koI AvazyakatA nahIM rhtii| jina zrAvakAcAroMmeM aSTamUlaguNakA vidhAna hai unameM bhogopabhogaparimANavratakA varNana 1. "zrAvakapadAni devairekAdaza dezitAni yeSu khalu / " 20 zrA0 / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana karate hue madya-mAMsAdikake tyAga karanekA vidhAna nahIM kiyA / udAharaNake lie puruSArthasiddhyupAya, somadeva upAsakAcAra, amitagati upAsakAcAra, vasunandi zrAvakAcAra aura sAgAradharmAmRtako dekhA jA sakatA hai| hama pahale likha Aye haiM ki paM0 AzAdhara bahuzruta vidvAn the| unhoMne isa bAtako avazya bhAMpA ki jaba aSTamalaguNoMmeM madya-mAMsAdikakA tyAga kara diyA jAtA hai to mogopabhogaparimANavratameM usakI AvazyakatA nahIM rhtii| isose unhoMne apane sAgAradharmAmRtameM bhogopabhogaparimANavatakA varNana karate hue likhA hai ki jina padArthoMkA sevana karanese trasa jIvoMkA ghAta hotA hai yA bahuta jIvoMkA ghAta hotA hai yA pramAda utpanna hotA hai, mAMsa madhu aura madyakI taraha ho unakA bhI tyAga kara denA caahie| arthAt madya mAMsa aura madhukA tyAga to vaha aSTamUlaguNa dhAraNa karate samaya hI kara detA hai, kintu vratoMmeM una vastuoMke sevanakA bhI tyAga kara detA hai jinameM ukta burAiyAM hotI haiM / aba prazna yaha hotA hai ki jinhoMne aSTamUlaguNakA nirdeza nahIM kiyA aura bhogopabhogaparimANavratameM madyAdikake tyAgakA vidhAna kiyA, unake matase kyA aNuvratI zrAvaka madyAdikakA sevana kara sakatA thA? hamArA uttara hai-'nhiiN|' taba kyoM unhoMne aisA vidhAna kiyA ? vidhAna isalie kiyA ki lokameM madya-mAMsAdikako bhI bhogya mAnA jAtA hai aura pahale ahiMsANavatakA nirdeza karake bhI ina vastuoMkA nAmollekhapUrvaka tyAga karAyA nahIM gyaa| ataH jaise Ajakala kandamUlake tyAgI kucha mahAnubhAva sUkhe AlU khAne lage haiM vaise hI ahiMsANuvratI yadi mRta pazukA mAMsa khAne lage to use kauna roke / buddhadeva ahiMsAke pujArI the kintu "trikoTiparizuddha mAMsa' ko bhikSu oMke lie grAhya batalAte the| ataH bhogopabhogaparimANavatako vyAkhyAmeM yaha khulAsA kara denA Avazyaka haA ki vratIko madya mAMsa aura madhakA tyAga to sadAke lie kara denA caahie| 4. samantabhadra svAmIke bAda aSTamUlaguNoMkA spaSTa vidhAna cAritrasArake ullekhake anusAra mahApurANameM hai| usameM svAmojIke mUla-guNoMmeM thor3A-sA parivartana karake madhuke sthAnameM juAko tyAjya batalAyA hai| aisA karanekI AvazyakatA kyoM pratIta huI isa sambandhameM hama kucha bhI kahanemeM asamartha haiM; kintu jinasenake mahApurANameM vaha zloka hI nahIM hai aura na aSTamUlaguNa rUpase hI kinhIM vratoMkA nirdeza hai / 5. Age calakara ukta aSTamUlaguNoMmeM krAntikArI parivartana huA, pAMca aNuvratoMkI paramparA sambhavataH Age nahIM cala skii| sAmAnya dhAvaka loga usake pAlanameM azakta pratIta hue| ataH unake sthAnameM pAMca udumbara phaloMko sthAna diyA gyaa| yaha kArya kisane kiyA yaha to hama nizcita rItise kahane meM asamartha haiM, kintu isa parivartanako uttara kAlake sabhI zrAvakAcAroMne apnaayaa| jaisA ki hama pahale batalA Aye haiM puruSArthasiddhyupAya, somadeva upAsakAdhyayana, amitagati upAsakAcAra, padmanandi paMcavizatikA, sAvayadhammadohA, sAgAradharmAmRta aura lATIsaMhitAmeM pAMca udumbara phaloM aura tIna makAroMke tyAgako aSTamUlaguNa batalAyA hai| ___yaha hama pahale likha Aye haiM ki harivaMzapurANameM jo niyama batalAyA hai usameM kSIrI vRkSake phaloMko bhI tyAjya ThaharAyA hai tathA AdipurANameM vratAvataraNa kriyAkA varNana karate hue gRhasthake lie madhu mAMsake sAtha paMca udumbaroMko bhI tyAjya batalAyA hai aura AdipurANa tathA harivaMzapurANa pAMca udumbara phaloM aura tInoM makAroMke tyAgako aSTamUlaguNa batalAnevAle ukta sabhI zrAvakAcAroMse pUrva ke haiN| ataH yadyapi kSorI vRkSake phaloMke sAtha-sAtha madya-mAMsa aura madhuko prArambhika rUpameM tyAganekA 1. "plmdhumghvdkhiskhsbhdhaatprmaadvissyo'rthH| tyAjyo'nyathA'pyaniSTo'nupasevyazca vratAdi phalamiSTam / / 15 / / a. 5 / " 2. buddhacaryA, pR0 433 / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA vidhAna hameM harivaMzapurANa aura AdipurANameM sarvaprathama dekhaneko milatA hai tathApi aSTamUlaguNa rUpase unakA ullekha ukta zrAvakAcAroMmeM hI pAyA jAtA hai| yahAM hama spaSTa kara denA cAhate haiM ki yaha hama vartamAnameM upalabdha sAhityake AdhArapara likha rahe haiN| navIna anya prakAzameM Anepara nayI bAteM bhI prakAzameM A sakatI haiN| ukta zrAvakAcAroMke paurvAparyako dRSTimeM rakhate hue hamArA vicAra hai ki ukta aSTamUlaguNoMkA sabase prathama nirdeza puruSArthasiddhyupAyameM kiyA gayA hai / yaha hama pahale likha Aye haiM ki puruSArthasiddhyupAyameM yadyapi inheM mUlaguNa nahIM likhA tathApi usase vyakta yahI hotA hai ki ye zrAvakake aSTamUlaguNa haiM / anya zrAvakAcAroMmeM to inheM aSTamUlaguNa ho batalAyA hai| isase bhI aisA lagatA hai jaba ve aSTamalaguNa rUpase vyavahRta nahIM hue the usa samaya puruSArthasiddhyupAyameM dhAvakake lie prathama unakA tyAga bhAvazyaka batalAyA gayA aura bAdako ve hI aSTamUlaguNa rUpase prasiddha ho gaye / zrAvakAcAroMkA paurvAparya prakaraNavaza yahA~ ukta zrAvakAcAroMke paurvAparya ke sambandhameM likhanA Avazyaka hai| paM. AzAdharane apane sAgAradharmAmatakI prazastimeM likhA hai ki unhoMne usako TIkA vi0 saM0 1296 meM pUrNa ko aura anagAradharmAmatakI TIkA vi0 saM0 1300 meM pUrNa ko| ina TIkAoMmeM paM0 AzAdharane amatacanda sUri, somadeva, amitagati, vasunandi aura padmanandikA na kevala jagaha-jagaha nAmollekha kiyA hai kintu inake zrAvakAcAroMse bahuta-se padya bhI jagaha-jagaha uddhata kiye haiN| ataH yaha to nizcita hI hai ki ye saba AcArya paM0 AzAdharase pahaleke haiM / vasunandine mUlAcArakI vRttimeM amitagatike zrAvakAcArase pAMca zloka uddhRta kiye haiM, isase yaha bhI spaSTa hai ki amitagati vasunandise bhI pUrva hue haiM / amitagatine apanA subhASitaratnasandoha vi0 saM0 1050 meM racA hai aura somadevane apanA upAsakAcAra vi0 saM0 1016 meM racakara pUrNa kiyA hai| ataH amitagatike upAsakAcArase somadevakA upAsakAdhyayana avazya hI pahale racA gayA hai| amitagatikA racanAkAla vi.saM. 1050 se 1073 taka pAyA jAtA hai| amitagatike zrAvakAcAra para puruSArthasiddhyupAyakI spaSTa chApa hai| ata: puruSArthasiddhyupAya nizcaya hI amitagati-zrAvakAcArase pUrvakA hai| kintu somadevake upAsakAcArapara puruSArthasiddhyupAyakA koI prabhAva dRSTigocara nahIM hotaa| 1. "rasajAnAM ca bahunA jIvAnAM yoniriSyate madyam / mayaM majatAM teSAM hiMsA saMjAyate'vazyam ||13||"-puru0 si.| . "ye bhavanti vividhAH zarIriNastatra sUkSmavapuSo rasAMgikAH / te'khilA jhaTiti yAnti paJcatAM ninditasya sarakasya pAnataH ||6||"-amit shraa| "arthA nAma ya ete prAMNA ete bahizvarAH puMsAm / / harati sa tasya prANAn yo yasya jano haratyarthAn ||10||"-puru* si. "yo yasya harati vittaM sa tasya jIvasya jIvanaM harati / AzvAsakaraM bAhyaM jIvAnAM jIvitaM vittam ||61||"-amit zrA0 / "pratirUpakamyavahAraH stenaniyogastadAhRtAdAnam / rAjavirodhAtikramahInAdhikamAnakaraNe ca ||185||"-pu. si.| "vyavahAraH kRtrimaka: stenaniyogastadAhRtAdAnam / te mAnabaiparInyaM viruvarAjyavyatikramaNam ||5||"-ami0 shraa0|| / Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 upAsakAdhyayana zeSa raha jAte haiM sAvaya dhammadohA aura lATIsaMhitA / lATIsaMhitA to spaSTa hI paM0 AzAdharake bAdakI hai; kyoMki usakI prazasti meM usakA racanAkAla vi0 saM0 1641 diyA hai| sAvayadhammadohA unase pUrvakA hai / Ayeke tulanAtmaka vivecanoMse isapara aura bhI prakAza par3a sakegA / isa prakAra aSTamUlaguNoMke andara pA~ca aNuvratoMke sthAnameM pAMca udumbara phaloMke tyAgako sthAna diyA gayA aura vaha pracalita bhI ho gayA / kintu hiMsAdika pApoMmeM aura udumbara phaloMmeM to bar3A antara hai / kahA~ ahiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigrahakA ekadeza tyAga karanA aura kahA~ pA~ca udumbara phaloMko tyAganA / aisA kyoM kiyA gayA kisone isapara prakAza nahIM DAlA / kevala ratnamAlA aura sAvayadhamma dohA se isa sambandha meM thor3A-sA prakAza par3atA hai| ratnamAlA meM likhA hai / 9 "matharmAsamadhusyAgasaMyuktANuvratAni nuH / aSTau mULaguNAH paJcodumbaraizcArmakeSvapi / / 19 / / " madya mAMsa madhukA tyAga aura pAMca aNuvrata ye ATha mUla guNa puruSake haiM / aura pAMca udumbara aura tIna makArakA tyAga ye ATha mUla guNa baccoMke haiM / sacamuca puruSoMke aSTamUlaguNa to purAne hI the| bAdake aSTamUlaguNa to baccoMke hI upayukta haiM / kintu jaba dharmasevana meM bar3e bhI bacce bana gaye taba to baccevAle mUla guNa hI sabake lie ho gaye aura puruSoMvAle mUlaguNa ekamatake rUpameM smRta kiye jAne lage / aura vaha paristhiti utpanna ho gayI jisakA ullekha sAvayavammadohA meM milatA hai / usameM likhA hai, "majju maMsu mahu pariharai saMpai sAvaTha soi Norukkha eraMDa vaNi kiM yA bhavAI hoi / / 77 / / " arthAt jo madya, mAMsa aura madhukA tyAga kare Ajakala vahI zrAvaka hai / kyA bar3a vRkSoMse rahita eraNDake vanameM chaha nahIM hotI ? zrAvaka karma AcArya kundakundake prAbhUtameM tathA varAMgacarita aura harivaMzapurANa meM dAna pUjA tapa aura zIlako zrAvakakA kartavya batalAyA hai| kintu AdipurANameM bhagavajjinasenAcAryane likhA hai ki mahArAja bharatane pUjA, vArtA, dAna, svAdhyAya, saMyama aura tapako vratI logoMkA kuladharma batalAyA, "iyAM vArtA vadati va svAdhyAyaM saMyamaM tapaH / zrutopAsaka sUtratvAt sa tebhyaH samupAdizat // 24 // kuLadharmo'yamityeSA mahatpUjAdivarNanam / tadA bharatarAjarSiranvavocadanukramAt ||25||" isa taraha uttarakAlameM zIlakA vizleSaNa vArtA, svAdhyAya aura saMyamake rUpameM huA yA yaha kahie ki zIlakA sthAna ina tIna cIjoMne liyaa| isake bAda vArtAke sthAnameM gurusevA AyI aura devapUjA, gurukI upAsanA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna ye pratyeka dhAvakake hainika SaTkarma kahalAye, jaisA ki somadeva upAsakAcAra aura padmanandi paMcavizatikAmeM likhA hai, 1. ratnamAlAkA yaha ullekha donoM prakArake aNuvratoMke samIkaraNakA eka prayAsa pratIta hotA hai / aura aisA jAna par3atA hai ki usakI racanA madhyakAla meM usa samaya huI jaba pA~ca udumbaravAle mUlaguNa pracalita ho gaye the / 2. "vArtA vizuddhavRtyA syAt kRSyAdInAmanuSThiti: / " vizuddha vyavahArapUrvaka khetI Adi bhAjIvikAke upAyoMke karaneko vArtA kahate haiM / Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA "devapUjA gurUpAsti svAdhyAyaH saMyamastapaH / dAnaM ceti gRhasthANAM SaT karmANi dine dine // " tabase zrAvakake ye hI SaTkarma pracalita haiN| zrAvakake bAraha vrata hama prArambhameM hI likha Aye haiM ki pAMca aNuvata, tIna guNavrata aura cAra zikSAprata ye zrAvakake bAraha prata haiN| inako saMkhyAmeM koI vivAda nahIM hai aura AcArya kundakunda takane inakA varNana kiyA hai, isalie bAraha vratoMko paramparA ati prAcIna hai aura zvetAmbara sampradAyameM bhI mAnya hai| pA~ca aNuvrata bAraha yatoMmeM sarvaprathama aNuvrata Ate haiM / aNuvratake bhedoMmeM to koI antara nahIM hai para nAma-bheda milatA hai| ullekhanIya nAma-bheda isa prakAra hai: 1. AcArya kundakundane apane cAritraprAbhUtameM pAMcaveM aNuvatakA nAma 'pariggahAraMbha parimANa' rakhA hai jisakA tAtparya hai ki parigraha aura Arambha donoMkA parimANa karanA cAhie / tathA caturtha aNuvratakA nAma rakhA hai - 'parapimma parihAra' isakA artha TIkAkAra zrutasAgara sUrine 'parastrI tyAga' kiyA hai| tathA prathama aNuvratakA nAma 'sthUla trasakAyavadhaparihAra' rakhA hai, "thUle tasakAyavahe thUle mose titikSa thUle ya / parihAro parapimme pariggahAraMma parimANaM // 23 // " 2. svAmI samantabhadrane caturtha aNuvratakA nAma paradAranivRtti aura svadArasantoSa rakhA hai / tathA pAMcaveM ___aNuvratakA nAma parigrahaparimANake sAtha-sAtha icchAparimANa bhI rakhA hai| 3. AcArya raviSaNane bhI caturthayatakA nAma paradArasamAgamavirati aura pAMcaveMkA anantagAvirati ___diyA hai| 4. harivaMzapurANameM pahale yatakA nAma 'dayA' rakhA hai| 5. AdipurANameM pAMcaveM vratakA nAma tRSNAprakarSanivRtti aura cauthekA parastrIsevananivRtti rakhA hai| 6. paM0 AzAdharajIne caturtha vratakA nAma svadArasantoSa rakhA hai| ahiMsANuvrata ratnakaraNDa zrAvakAcArameM ahiMsANuvratakA svarUpa isa prakAra batalAyA hai, "saMkalpAtkRtakAritamananAghogatrayasya carasatvAn / na hinasti yattadAhuH sthUlavadhAdviramaNaM nipuNAH // 7 // " arthAt jo mana, vacana aura kAyake kRta, kArita aura anumodanArUpa saMkalpake dvArA trasajIvoMkA ghAta nahIM karatA hai use sthUlavadhakA tyAgI yAnI ahiMsANuvratI kahate haiM / yaha ahiMsANuyatakA paripUrNa lakSaNa hai aura uttara kAlameM bhI isameM kucha ghaTAne yA bar3hAnekI Ava. 1. ratnakaraNDa0 zlo0 13 aura 15 / 2. padmacarita pa0 14, 3loka 184, 185 / 3. A. pu0 parva 10, zlo063 / Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 upAsakAdhyayana zyakatA pratIta nahIM huii| kintu sarvArthasiddhima' trasa jovoMke prANoMkA ghAta na karanevAleko ahiMsANavato kahA hai| usameM na mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanAkA ullekha hai aura na saMkalpakA hI ullekha hai| parantu rAjavAtikameM "vidhA' pada jor3akara mana vacana kAya yA kRta kArita anumodanAkA nirdeza kara diyA gayA hai kintu saMkalpakA ullekha usameM bhI nahIM hai| hiMsAkI nivRttiko ahiMsA kahate haiM / hiMsAkA lakSaNa tattvArthasUtra adhyAya sAtameM "pramattayogAt prANavyaparopaNaM hiMsA // 13 // " aisA kiyA hai| isIkA khulAsA amRtacandrasUrine puruSArthasiddhyupAyameM kiyA hai| yathA, "yaskhalu kaSAyayogAtprANAnAM dravyamAvarUpANAm / nyaparopaNasya karaNaM sunizcitA bhavati sA hiMsA // 43 // " arthAt kapAyake vazIbhUta hokara dravyarUpa yA bhAvarUpa prANoMkA ghAta karanA hiMsA hai / hiMsAkA yaha lakSaNa bhI vaisA hI paripUrNa hai jaisA ratnakaraNDakA ahiMsANuvratakA lakSaNa hai| hiMsAke isa lakSaNakA vizleSaNa sarvArthasiddhikArane bar3I uttamatAse kara diyA hai| unhoMne lakSaNake pratyeka padako sArthakatA batalAte hue aneka prAcIna uddharaNa dekara yaha pramANita kiyA hai ki kevala prANoMkA ghAta ho jAnese hI hiMsA nahIM hotI jabataka ki jisake dvArA ghAta huA hai vaha kaSAyAviSTa na ho| aura yadi vaha kAyAviSTa hai asAvadhAna aura ayatnAcAro hai to dUsareke prANoMkA ghAta na honepara bhI vaha hiMsAkA bhAgI hai, kyoMki jo pramAdI hai, dUsaroMko kaSTa pahu~cAneke lie udyata hai yA dUsaroMke prati asAvadhAna hai vaha sabase pahale to apanA hI aniSTa karake apanA ghAta karatA hai, dUsaroMkA ghAta to pIchekI vastu hai, vaha ho yA na ho kinna vaha hiMsAkA bhAgo hotA hai| tattvArtharAjavAtikameM tattvArthasUtrake ukta sUtrakA vyAkhyAna karate hue sarvArthasiddhiTIkAke ukta mantavyako to diyA hI hai| usake sAtha hI sAtha mahAbhAratakA eka iloka dekara yaha carcA uThAyo hai ki lokameM sarvatra jIva bhare hue hai, usameM rahate hae koI sAdhu ahiMsaka kaise ho sakatA hai| isakA samAdhAna karate hue bhaTTAkalaMkadevane kahA hai ki prANI do tarahake hote haiM sUkSma aura sthUla / jo sUkSma haiM unheM to koI bAdhA pahu~ca hI nahIM sakatI / zeSa rahe sthUla, jahAMtaka zakya hotA hai usakI rakSA kI jAtI hai, ataH saMyamI puruSa hiMsAkA bhAgI nahIM hotaa| bhagavajjinasenAcAryane apane AdipurANameM gRhasthoMke lie caryAkA vidhAna karate hue likhA hai, "caryA tu devatArtha vA mantrasiddhayarthameva vaa| auSadhAhArakluptya vA na hiMsyAmiti ceSTitam ||147||"-prv 39 / arthAt devatAke lie; mantrako siddhi ke lie, auSadha aura bhojanake lie maiM kabhI kisI jIvako nahIM mArU~gA aisI pratijJAko caryA kahate haiM / hiMsAke ukta vivecanakA vistata khulAsA purupArthasiddhyupAyameM amatacandrAcArya ne kiyA hai| kArikA 43 se 49 taka ukta tathyoMkA vyAkhyAna karake unhoMne kArikA 51 se 57 taka hiMsAke vividha aMgoMkA abhUtapUrva citraNa kiyA hai jo draSTavya hai| usake bAda unhoMne hisAse bacaneke icchuka janoMko sabase prathama madya mAMsa madhu aura pAMca udumbara phaloMke tyAgakA Adeza diyA hai jisakA nirdeza pahale aSTamUlaguNoMmeM kiyA gayA hai| mAMsakA niSedha karate hue unhoMne svayaM mare hue paguke mAsameM bhI hiMsA batalAyI hai| yaha sambhavataH una bauddha matAnuyAyiyoMko uttara diyA gayA hai, jo svayaM mare hue pazukA mAMsa khAne meM koI doSa nahIM mAnate / madhukA niSedha karate hue unhoMne chattese svayaM Tapake hue madhuko bhI akhAdya batalAyA hai| madyAdikakI taraha makkhana bhI tyAjya hai / udumbara phaloMke bhakSaNakA niSedha karate hue unhoMne una udumbara phaloMko bhI tyAjya batalAyA hai jisameM kAla pAkara sa jIva mara gaye haiN| 1. sUtra. 7-20 kI vyAkhyAne / 2. sUtra 7-20 kI vyAkhyAmeM / 3. kA0 66-68 / 4. kA0 70 / 5. kA0 71 / 6. kA. 73 / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 66 1 yaha saba batalAkara unhoMne likhA hai ki hiMsAkA pUrNa tyAga to mana vacana kAya aura kRta kArita modanA hI hotA hai| AMzika tyAgake to aneka rUpa haiM / unhoMne jala sabjI vAyu Adike dvArA bhogopabhoga meM AnevAle ekendriya jIvoMke sivA zeSa ekendriya jIvoMkI bhI rakSA karanA gRhasthoMkA kartavya batalAyA hai / Age likhA hai ki amRtatvake kAraNa ahiMsArUpI rasAyanako pAkara mUrkha logoMkI uktiyoMke cakkara meM nahIM AnA caahie| mUrkha logoMkI uktiyA~ jo sambhavataH usa samaya pracalita thIM-- nimna prakAra unhoMne batalAyI haiM / 1. dharma ke lie hiMsA nahIM karanI cAhie jaise yajJoM meM pazuvadha kiyA jAtA hai / - 2. devatA ke lie hiMsA nahIM karanI cAhie- jaise mandiroMmeM kAlIke sAmane balidAna kiyA jAtA 1 3. pUjya atithiyoMke lie pazuvadha nahIM karanA cAhie / 4. bahuta-se kSudra prANiyoMko mAranekI apekSA eka bar3e zarIradhArIko mAranA acchA hai aisA socakara kisI bar3e prANIko bhI nahIM mAranA caahie| 5. ekake mArane se bahuta-se prANiyoMkI rakSA hotI hai aisA socakara hiMsaka jantuoMko bhI nahIM mAranA caahie| 6. siMhAdika bahuta se prANiyoMkA ghAta karate haiN| ye agara jIvita raheMge to bahuta pApa upArjita kareMge / ataH unapara dayAbuddhi karake bhI unheM nahIM mAranA caahie| 7. jo bahuta duHkhI haiM unheM yadi mAra diyA jAye to zIghra hI unakA duHkhoMse chuTakArA ho jAyegA / isa prakArake tarkarUpI talavArako lekara duHkhI jIvoMko bhI nahIM mAranA cAhie / 8. sukhakI prApti bar3e kaSTase hotI hai / aura yadi sukhI prANiyoMko mAra diyA jAye to ve marakara bhI sukho hI utpanna hote haiM / isa prakArake kurtakarUpI talavAra se sukhI jIvoMkI bhI hatyA nahIM karanA cAhie / 9. guru mahArAja jaba samAdhimeM lIna hoM taba yadi unakA ghAta kara diyA jAye to unheM uccapada prApta ho jAyegA / aisA socakara ziSyako apane gurukA sira nahIM kATa DAlanA cAhie / 10. jaise ghar3e meM banda cir3iyA ghar3e ke phUTa jAnese mukta ho jAtI hai vaise hI zarIrake chUTa jAnese jIva mukta ho jAtA hai aisA vizvAsa dilAnevAle dhanake lobhI khAraparikoMkA vizvAsa nahIM karanA cAhie / 11. sAmane se Ate hue kisI bhUkhe atithiko dekhakara usake bhojana ke lie apanA mAMsa deneke lie apanA ghAta bhI nahIM karanA cAhie / ina gyAraha bAtoMse patA calatA hai ki usa samaya dharmako oTameM hiMsAkA vyApAra kitane rUpa dhAraNa kiye hue thaa| ahiMsA aura hiMsAkA jaisA varNana puruSArthasiddhyupAya meM hai vaisA pUrvake yA uttarake granthoM meM nahIM milatA / somadeva sUrine apane upAsakAcAra meM ahiMsAkA nIcevAlA lakSaNa likhA hai, yaha lakSaNa sambhavataH AdipurANake 'caryA tu devatArthaM vA' Adi zlokako dRSTimeM rakhakara likhA gayA hai / isameM AhArake sthAna meM atithi aura pitara rakhe gaye haiM aura bhaya bar3hA diyA gayA hai, "devatAtithipitrarthaM mantrauSadhabhayAya vA / na hiMsyAt prANinaH sarvAnahiMsA nAma tadvratam // 320 // " devatA ke lie, atithike lie, pitaroMke lie, mantrasiddhike lie, auSadhake lie aura bhayase saba prANiyoMkI hiMsA na karaneko ahiMsA vrata kahate haiM ! hama pahale likha Aye haiM ki rAjavArtika meM isa zaMkAkA samAdhAna kiyA gayA hai ki jaba sarvatra jIva haiM to koI hiMsA se kaise baca sakatA hai| somadevasUrine bhI apane DhaMga se isa zaMkAkA samAdhAna karate hue likhA haiaisA koI kAma nahIM hai jisameM hiMsA na ho / kintu usameM mukhya ora AnuSaMgika bhAvoMkA antara hai / jaise saMkalpameM bheda 1. kA0 76 / 2. vaidika kAlameM aisI paddhati thI / Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana honese dhIvara to nahIM mArate hue bhI pApI hai aura kisAna mArate hue bhI pApI nahIM hai| arthAt hiMsA karanA aura hiMsA ho jAnA ina donoMmeM antara hai| ghIghara machalI mAraneke irAdese jAla DAle hue baiThA hai, usakA dhyAna machalI mArane kI ora hai, ataH jAlameM eka machalIke na Anepara bhI vaha pApI hai aura kisAna anna utpanna karaneke bhAvase hala jotatA hai, jotate samaya aneka jIva mara jAte haiM magara vaha AnuSaMgika hiMsA hai, kRSi Adi Arambha karate hue ho jAtI hai, ataH kisAna pApI nahIM hai // 340 - 341 // AcArya amitagatine apane upAsakAcArake chaThe paricchedameM hiMsA aura ahiMsAkA acchA vivecana kiyA hai aura pUrvokta sabhI bAtoMkA eka jagaha saMkalana kara diyA hai| vizeSatA itanI hai ki unhoMne hiMsAke do bheda kiye haiM, eka ArambhI hiMsA aura dUsarI anArambhI hiMsA / aura likhA hai ki jo gRhatyAgI muni haiM ve to donoM prakArakI hiMsA nahIM karate / kintu jo gRhI hai vaha anArambhI hiMsA to chor3a detA hai, kintu ArambhI hiMsA nahIM chor3a sakatA, 70 "hiMsA dvedhA prophAssrambhAnArambhabhedato dakSaiH / gRhavAsato nivRtto dvedhA'pi zrAyate tAM ca // 6 // gRhavAsasevanarato mandakaSAyaH pravartitArambhaH / ArambhajAM sa hiMsAM zaknoti na rakSituM niyatam // 7 // " prArambha meM ratnakaraNDa zrAvakAcArase jo ahiMsANuvratakA lakSaNa diyA hai usameM mana vacana aura kAyake kRta kArita aura anumata vikalpoMke dvArA nau prakArase trasa jovoMko hiMsA na karaneko ahiMsANuvrata batalAyA hai / jo zrAvaka ghara chor3a cuke haiM ve hI nau prakArase ahiMsAkA pAlana kara sakate haiM, kintu jo ghara meM rahate haiM ve anumata hiMsA se nahIM baca sakate; ataH gRhavAsI zrAvaka chaha prakArase hiMsAkA tyAga karatA hai / kintu gRhatyAgo zrAvaka no prakArase hiMsAkA tyAga karatA hai| AcArya amitagatine upAsakAcAra meM aisA likhA hai, "trividhA dvividhena matA viratihiMsAdito gRhasthAnAm / trividhA trividhena matA gRhacArakato nivRttAnAm // 19 // " paM0 AzAdharajIne apane sAgAradharmAmRta meM ukta bAtakA acchA khulAsA kiyA hai aura amitagatike ukta vizleSaNako apanAkara aNuvrata ke lakSaNa meM hI use sammilita kara diyA hai, "viratiH sthUlavadhAdermanovaco'GgakRtakAritAnumataiH / kvacidapare'pyananumataiH paJcAhiMsAdyaNuvratAni syuH // 5 // a0 4 / " arthAta mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanA se sthUla hiMsA Adi pAcoM pApoMke tyAganeko aNuvrata kahate haiM / kintu jo gRhavAsI zrAvaka hai usake mana vacana kAya aura kRta kAritase sthUla hiMsA Adiko tyAganA aNuvrata hai / paM0 AzAdharajIne ahiMsANuvratakA varNana karate hue koI aisI nayI bAta to nahIM kahI jo unase pUrva ke granthoMmeM vartamAna na ho / kintu unhoMne apanI zailIse una bAtoMkA acchA khulAsA kiyA hai| hue ve likhate haiM, gRhI zrAvaka ArambhI hiMsAkA tyAga nahIM kara sakatA isakA upapAdana karate "gRhavAsI vinArambhAnna cArambho vinA vadhAt / tyAjyaH sa yatnAttanmukhyo dustyajastvAnuSaGgikaH ||12|| " arthAt binA udyoga-dhandhA kiye ghara meM nahIM rahA jA sakatA aura Arambha koI aisA hai nahIM jisameM hiMsA na hotI ho / ataH gRhasthako prayatna karake mukhya saMkalpI hiMsA ko chor3a denA cAhie / kintu jo kRSi Adi karate hue hiMsA ho jAtI hai usakA tyAga karanA to gRhastha ke lie zakya nahIM hai / yaha ThIka hai ki cUMki gRhastha vinA Arambha kiye apanA nirvAha nahIM kara sakatA isalie use Arambha Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 71 to karanA hI caahie| kintu yadi koI mAMsakA vyApAra karane lage to kyA hAni hai ? isa prakArako AzaMkAkA nirAkaraNa karate hue ve likhate haiM, "bhArambhe'pi sadA hiMsAM sudhIH sAMkalpikI tyajet / nato'pi karSakAduzcaiH pApo'namapi dhIvaraH // 42 // a0 2 / " sadbuddhivAle zrAvakako ArambhameM bhI sAMkalpI hiMsA nahIM karanI cAhie / dekho, mArate hue kisAnase nahIM mAratA huA bhI machalImAra adhika pApI hotA hai| 'maiM ise mArUMgA yA satAUMgA yA isakA gharabAra luTavA lUMgA' yaha saba sAMkalpI hiMsA hai| cUMki pazuoMko mAre binA mAMsa utpanna nahIM hotA ataH kasAIkA kAma to kiyA hI nahIM jA sktaa| usake sivA bhI jo udyoga-dhandhA kiyA jAye usameM apanI AjIvikAkI bhAvanA honI cAhie dUsaroMko satAnekI nhiiN| kintu jo nAnA upAyoMke dvArA dhana kamAneko hI apanA lakSya banA lete haiM ve ahiMsaka nahIM ho sakate / isa lie AzAdharajIne likhA hai, "santoSapoSato yaH syAdapArammaparigrahaH mAvazudayakasargo'sAvahiMsANuvrataM majet // 14 // " arthAt jo alpa Arambha aura alpa parigrahase santuSTa rahatA hai vaho ahiMsANuvratako pAla sakatA hai| loga samajhate haiM ki jainI zAsana nahIM kara sakatA, kyoMki usameM aparAdhIko daNDa denA par3atA hai aura usake denese ahiMsA vratameM kSati pahuMcatI hai| kintu yaha bhrama hai| AzAdharajIne isakA nirAkaraNa karate hue likhA hai,' kahA hai ki rAjAke dvArA doSake anusAra zatru aura putrako samAna rUpase diyA gayA daNDa isa lokakI bhI rakSA karatA hai aura paralokako bhI rakSA karatA hai, ataH purANa vagairahameM jo prAyaH sunA jAtA hai ki aparAdhiyoMko niyamAnusAra daNDa denevAle cakravartI vagairaha bhI aNuvrata Adi dhAraNa karate the so usameM koI virodha nahIM AtA hai; kyoMki ve apanI padavI aura zaktike anusAra sthUla hiMsA Adike tyAgakI pratijJA lete the| ataH apanI padavI aura zaktike anusAra pratyeka manuSya aNuvratoMko dhAraNa kara sakatA hai usameM kevala sAMkalpI hiMsAke lie ho koI sthAna nahIM hai| isa prakAra vikramako terahavIM zatI takake granthoM ke anuzIlanase ahiMsANuvatake sambandhameM hama nIce likhe niSkarSoMpara pahuMcate haiM, 1. pramAdake yogase prANoMke ghAta karaneko hiMsA kahate haiM / 2. jahA~ pramAdakA yoga hai vahAM hiMsA hai aura dUsareke prANoMkA ghAta ho jAnepara bhI jahAM pramAdakA yoga nahIM hai vahA~ hiMsA nahIM hai| ataH hiMsA-kartAka bhAvoMpara avalambita hai| 3. trasa jIvoMko hiMsAke tyAgako ahiMsANuvrata kahate haiM / ahiMsANuvratakA yaha eka sthUla lakSaNa hai jise sabane mAnA hai, kintu usakA paripUrNa lakSaNa hai mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanAke saMkalpase trasa jIvoMkA ghAta na karanA / yaha lakSaNa ratnakaraNDazrAvakAcArakA hai| 1. "daNDo hi kevalo lokamimaM cAmuM ca rakSati / rAjJA zatrau ca mitre ca yathAdoSaM samaM dhRtH|| iti vacanAdaparAdhakAriSu yathAvidhadaNDapraNetRNAmapi cakravAdInAmaNuvratAdidhAraNaM purANAdiSu ca bahuzaH zrayamANaM na viruvayate / bhAsmIyapadavIzaktyanusAreNa taiH sthUlahiMsAdivirateH pratijJAnAt // " -sAgA. gha. bha. 1, zlo. 5 kI ttokaa| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 upAsakAdhyayana 4. uttarakAlameM isa lakSaNakA khulAsA isa rUpameM huA, jo gRhI zrAvaka hai aura kArita rUpa saMkalpase hI trasa jIvoMkI hiMsAkA tyAga karatA hai; vaha zrAvaka nau saMkalpase trasa jIvoMkI hiMsAkA tyAga karatA hai / yaha grantha meM pAyA jAtA hai / vaha mana vacana aura kAyake kRta kintu jo ghara-bAra chor3a cukA hai khulAsA sarvaprathama amitagati ke 5. aNuvratI zrAvaka kRSi Adi kara sakatA hai aura yadi vaha zAsaka hai to aparAdhiyoMko daNDa bhI de sakatA hai kintu jAna-bUjhakara yA ayatnAcArapUrvaka kisI prANIkA ghAta nahIM kara sakatA hai| ataH dharmake nAmadevatAke nAmapara mantra ke lie, bhojanake lie yA auSadha ke lie kisIkI jAna lenA atyanta anucita hai| para, 6. hiMsA ke do bheda haiM ArambhI hiMsA aura anArambhI yA saMkalpo hisA / munike lie donoM hiMsA tyAjya haiM kintu gRhastha kevala anArambhI hiMsAkA hI tyAga kara sakatA hai, ArambhIkA nahIM / yaha donoM bheda bhI hameM AcArya amitagatike upAsakAcAra meM hI dekhaneko mile / usIse sAgAradharmAmRta vagairaha meM liye gaye haiM / hiMsA ke Ajakala cAra bheda kiye jAte haiM - saMkalpI, ArambhI, udyogI aura virodhI / ArambhI hiMsAke ho Arambha Adi tIna bheda diye gaye pratIta hote haiM / kintu kisI granthameM ye bheda hamane nahIM dekhe / aba hama ahiMsANuvrata kA pAlana karaneke lie zAstrakAroMne jo niyamopaniyama banAye unapara vicAra kareMge | 1. puruSArthasiddhyupAya meM to hiMsAko chor3aneke icchuka janoMke lie sabase prathama madya mAMsa madhu aura pAMca udumbaroMkA tyAga kara denA Avazyaka batalAyA hai tathA makkhanako bhI tyAjya ThaharAyA hai / rAtameM bhojana karane kA bhI nipedha kiyA hai / 2. somadeva sUrine nimna bAteM batalAyI haiM, (1) gharake saba kAma dekha-bhAlakara karanA cAhie aura saba peya padArthoMko vastrase chAnakara kAmameM lAnA cAhie / (2) Asana, zayyA, mArga, anna tathA aura bhI jo vastue~ haiM unheM binA dekhe kAmameM nahIM lAnA cAhie / (3) mAMsa vagairahako dekhakara, chUkara, bhojanameM yaha mAMsake samAna hai aisA khayAla ho jAnepara, tathA atyanta karuNa cItkAra sunakara yadi bhojana karate hue hoM to bhojana chor3a denA cAhie / (4) rAtri meM bhojana nahIM karanA cAhie / (5) pahale apane AzritoM ko khilAkara taba svayaM khAnA cAhie / (6) jisameM jantu hoM aise acAra, peya, anna, phala, phUla vagairaha nahIM ekatra karane cAhie / (7) jisa sabjI ke andara cheda ho gaye haiM use pheMka denA caahie| anantakAya vanaspatikA sevana nahIM karanA cAhie / (8) canA ur3ada vagairaha yadi purAnA ho gayA ho to use dalakara hI kAmameM lAnA cAhie | saba prakAra kI phaliyoMko kholakara ho kAmameM lAnA cAhie / (9) jo bahuta ArambhI aura bahuta parigrahI hai vaha ahiMsaka nahIM ho sakatA / (10) Thaga aura durAcArI manuSya meM dayA nahIM rahatI / (11) pRthvI, jala, vAyu, agni aura tRNa vagairahakA upayoga bhI utanA hI karanA cAhie jitane se prayojana ho / (12) madase athavA pramAdase dvIndriya Adi zrasa jIvoMkA yadi ghAta ho jAye to AgamAnusAra usakA prAyacitta lenA cAhie / 3. AcArya amitagatine madya mAMsa madhu, pA~ca udumbara, rAtribhojana aura makkhanako sabase prathama tyAjya batalAyA hai / Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 4. paM0 AzAgharajIne sAgAradharmAmatameM zrAvakake tIna bheda kiye haiM-pAkSika, naiSThika aura saadhk| yaha bheda isase pUrva kisI granthameM mere dekhane meM nahIM aaye| hAM, mahApurANake untAlIsaveM parvameM kanvaya kriyAoMkA varNana karate hae pakSa, caryA aura sAdhanakA kathana kiyA hai| yaha kathana sadgahitvase sambandha rakhatA hai| sambhavatayA inhIM tInoMke AdhArapara AzAdharajIne zrAvakake ukta bheda kiye haiN| AzAdharajIke anusAra pAkSika aSTamUlaguNa pAlatA hai| usake lie makkhana bho tyAjya hai kyoMki usameM do muhUrta ke bAda bahuta-se jIva utpanna ho jAte haiN| use rAtrimeM kevala pAnI, auSadha aura pAna-supArI Adi hI lenA caahie| pAnI chAnakara kAmameM lAnA cAhie / vaha ArambhameM bhI saMkalpI hiMsA nahIM krtaa| gyAraha pratimAoMko naiSThika dhAvakakA bheda batalAyA hai| unameM se prathama pratimA darzanika zrAvakakA varNana karate hue likhA hai ki vaha aSTamUlaguNoMmeM koI doSa nahIM lagane detA aura isalie vaha(1) madya, mAMsa, madhu, makkhana vagairahakA vyApArAdi na svayaM karatA hai, na dUsaroMse karAtA hai aura na kisoko vaisI salAha hI detA hai| (2) jo strI yA puruSa ina vastuoMkA sevana karate haiM unake sAtha vaha khAna-pAna vagairaha nahIM krtaa| (3) saba prakArake acAra, murabbe, do dina rAtakA rakhA huA dahI, chAcha aura phaphUMdI huI bhojyasAmagrI vaha nahIM khaataa| (4) camar3eke kuppoMmeM rakhA pAnI, ghI, tela vagairaha vaha nahIM khaataa| (5) vastikarma aura netrAMjanake rUpameM bhI madhukA sevana nahIM krtaa| (6) anajAna phala nahIM khAtA / phaliyoMko binA core nahIM khaataa| (7) dinake prathama aura antima muhUrtameM bhojana nahIM krtaa| aura rAtrimeM auSadhake rUpameM bhI ghI dUdha phala AdikA sevana nahIM krtaa| (8) pAnIko chAne hue yadi do muhUrta ho gaye hoM to use punaH chAnakara hI kAmameM letA hai| durgandhita vastrase pAnI nahIM chAnatA aura bina chAnIko usI jalAzayameM pahuMcA detA hai jisase jala lAyA thaa| (9) juA, mAMsa, madya, corI, vezyA, zikAra, parastrI, ina sAta vyasanoMkA sevana nahIM krtaa| (10) jisa vastuko burI samajhakara svayaM chor3a detA hai usakA prayoga dUsaroMke prati bhI nahIM krtaa| __ mugala bAdazAha akabarake samayakA racA huA lATIsaMhitA nAmakA bhI eka zrAvakAcAra hai| usake ukta niyamoM meM hama aura bhI kaDAI pAte haiN| zrAvakakI tirapana kriyAoMko digdarzaka eka gAthA isameM uddhata hai. jo anya zrAvakAcAroMmeM hamane nahIM dekho| sambhavataH yaha prAkRta kriyAkANDakI jAna par3atI hai| isameM zaddha AhArapara adhika jora diyA gayA hai / likhA hai, 1. apane hAthoMse anna vagairahako zodhanA caahie| 2. anajAna sAdharmIke dvArA aura jAnakAra vidharmIke dvArA zodhA gayA yA pakAyA gayA bhI bhojana nahIM karanA caahie| 3. Agapara akelA pakAyA gayA yA ghIke sAtha pakAyA gayA bAsI bhojana nahIM karanA caahie| 4. saba prakArakA pattekA zAka nahIM khAnA caahie| 5. jaba bAsI bhojana hI abhakSya hai taba Asava, ariSTa, athAnA vagairahakA to kahanA hI kyA ? 6. bhaMga, aphIma dhatUrA vagairaha jo madyako taraha mAdaka vastue~ haiM ve saba tyAjya haiM / 7. inhoMne aNuvatI zrAvakake lie khetI vagairaha karanekA bhI niSedha kiyA hai, likhA hai-kRSi AdimeM mahAn Arambha karanA par3atA hai, usase krUra karmoMkA 1. "kRSyAdayo mahArambhAH krUrakarmArjanakSamAH / / takriyAnirato jIvaH kuto hiMsAvakAzavAn // 148 // " Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 upAsakAdhyayana bandha hotA hai ataH jo kRSi Adi kriyA karatA hai use hiMsAse avakAza kaise mila sakatA hai| Age likhA hai ki yadi koI kisAna khetIko ghaTA de to acchA hai kintu usake koI bhI pratimA nahIM ho sktii| Age khetI karAnekA bhI niSedha kiyA hai aura likhA hai ki vyApArake lie videzoMko gAr3I vagairaha bhI nahIM bhejanA caahie|' 8. zrAvakako trasa jIvoMse rahita vastukA hI kraya-vikraya karanA caahie| 9. akAla ke samaya vyApArake lie dhAnyasaMgraha nahIM karanA cAhie tathA ghI tela aura gur3akA saMgraha kabhI nahIM karanA caahie| 10. lAkha, iMTa, khAra, zastra aura camar3e vagairahakA tathA pazuoMkA vyApAra nahIM karanA caahie| 11. totA, kuttA, bilAva, bandara, siMha aura mRga vagairahako nahIM pAlanA cAhie / 12. anya bhI jo aise kAma haiM-jinameM trasa jIvoMkA vadha hotA ho ve saba nahIM karanA caahie| 13. vratI naiSThikako saMgrAmakI cintA nahIM karanA caahie| hAM, avratI pAkSika kara bhI sakatA hai| anya bhI bahuta-se pratibandha aNuvratI zrAvakake lie isa granthameM batalAye gaye haiN| isa vivaraNase pratIta hotA hai ki ahiMsAkA srota khAna-pAnako zuddhiko ora adhika pravAhita huA hai aura uttarakAlameM bhAratameM musalamAnoMkA AvAgamana bar3ha jAne ke kAraNa usameM aura bhI adhika kar3AI baratI gayI hai| yadyapi rAga aura dveSa tathA usase utpanna honevAle kAma krodha Adi sabhI bhAva hiMsAke hI rUpAntara haiM tathApi unakI ora utanA lakSya nahIM diyA gayA jitanA khAna-pAnakI zuddhikI ora diyA gayA hai| usIke phalasvarUpa zuddha khAna-pAna karanevAle bhI manuSyoMmeM mAnasika azuddhikI mandatA nahIM pAyI jAtI aura vyavahArameM ahiMsAke darzana kama hI hote haiN| rAtribhojana zrAvakAcArakA varNana karate hue prAyaH sabhI zAstrakAroMne rAtribhojanakA niSedha kiyA hai| thor3A antara dekhA jAtA hai; vaha yaha ki zrAvakake jo gyAraha bheda batalAye haiM usameM chaThe bhedake svarUpako lekara zAstrakAroMmeM matabheda hai| AcArya kundai kundane to gyAraha bhedoMke kevala nAma ginAye haiM jisameM chaThe bhedakA nAma 'rAyabhatta' rakhA hai / TIkAkAra zrutasAgara sUrine donoM mAnyatAoMko lekara usakA artha rAtribhojanavirata aura divA brahmacarya kiyA hai| ratnakaraNDazrAvakAcArameM svAmo samantabhadrane chaThI pratimAkA nAma 'rAtribhuktivirata' rakhA hai aura likhA hai ki jo prANiyoMpara dayA karake rAtrimeM cAroM prakArake bhojanakA tyAga karatA hai use rAtribhuktivirata karate haiM / svAmI kArtikeyA naprekSAmeM bhI chaThI pratimAkA yahI svarUpa diyA hai / kintu cAritrasAra, somadevakRta upAsakAcAra, vasunandi zrAvakAcAra, amitagati zrAvakAcAra, saM0 bhAvasaMgraha aura 'sAgAradharmAmRtameM dUsarA lakSaNa diyA hai arthAt jo kevala rAtrimeM hI strIse bhoga karatA hai aura dinameM brahmacarya pAlatA hai use rAtribhaktavata yA divAmaithunavirata kahate haiM / lATI saMhitAmeM donoMko hI sammilita kara liyA hai, arthAt rAtribhojana aura divAmaithunakA jo tyAga karatA hai vaha SaSThama zrAvaka kahA jAtA hai / chaThI pratimAma rAtribhojanakA tyAga karAnevAle ratnakaraNDazrAvakAcAra aura svAmI kArtikeyAnaprekSAmeM chaThI pratimAse pahale rAtribhojana na karanekI koI carcA nahIM kI gayI hai, jaba ki anya zrAvakAcAroMmeM madyAdikakI taraha rAtribhojanakA tyAga bhI Avazyaka batalAyA hai| 1. "mAha kRSIvalaH kazcid dvizataM na ca karomyaham / zatamAtraM kariSyAmi pratimA'sya na kApi sA // 163 // " 2. "karaM kRSyAdikaM karma sarvato'pi na kArayet / vANijyAyaM videzeSu zakaTAdiM na preSayet // 177 // " 3. cAritra prA0gA021 / 4.zlo0 142 / 5. gA0382 / 6. pR. 1917. zlo0 853 / 8.gA. 296 / 5. a. ., shlo072|10. zlo0 538|11.bh.., zlo. 12 / 12. pR0 123 / Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA sarvArthasiddhimeM vratakA varNana karate hae sAtaveM adhyAyake prathama sUtrake vyAkhyAnameM eka zaMkA kI gayI hai ki rAtribhojanaviramaNa nAmakA eka SaSTha aNuvrata bhI hai use bhI yahAM ginAnA caahie| isakA yaha samAdhAna kiyA gayA ki rAtribhojanaviramaNa koI alaga aNuvrata nahIM hai, kintu usakA antarbhAva ahiMsAvratako 'Alokita pAnabhojana' bhAvanAmeM ho jAtA hai| akalaMkadevane rAjavAtikameM bhI yahI zaMkA uThAyI hai aura samAdhAna bhI yahI kiyA hai| isakA yaha matalaba nahIM hai ki digambara paramparAmeM rAtribhojanavirati nAmakA bhI SaSTha aNavrata thaa| yaha zaMkA to zvetAmbara mAnyatAko lekara kI gayI pratIta hotI hai, kyoMki zvetAmbaroMmeM chaha mUlaguNa mAne gaye hai-pAMca ahiMsA Adi aura chaThA raatribhojntyaag| usIko dRSTi meM rakhakara yaha zaMkA kI gayI pratIta hotI hai| kintu cAritrasArameM jo mukhya rItise sarvArthasiddhiko sAmane rakhakara likhA gayA hai, rAtribhojanaviratiko chaThA aNuvrata svIkAra kiyA hai| aura ratnakaraNDameM chaThI pratimAkA jo svarUpa batalAyA hai vahI usakA svarUpa batalAyA hai| cAritrasArakI isa mAnyatAkA samarthana pUrvakAlIna yA uttarakAlIna kisI bhI granthase nahIM hotaa| rAtribhojanaviratiko chaThI pratimA mAnanA avazya hI dhyAna dene yogya hai / kintu isakA yaha matalaba nahIM hai ki chaThI pratimAse pahaleke zrAvakoMke lie rAtribhojana vidheya thA, kyoMki prAyaH sabhI pUrvakAlIna aura uttarakAlIna granthoMmeM rAtribhojanakA niSedha jorase kiyA gayA hai| pramANa rUpameM sabase pahale vi0 saM0 734 ke race hue padmacaritako hI leM, usake caudahaveM parvameM lagabhaga 60 zlokoMke dvArA rAtribhojanakI burAiyAM aura usake tyAgako bhalAiyAM batalAyI gayI haiN| usameM likhA hai, "jinhoMne rAtribhojana rUpI adharmako dharma mAnA hai ve kaThora pApI haiN| sUryake chipa jAnepara pApI jIva parama lAlasAse bhojana karatA hai, kintu durgatiko nahIM dekhtaa| rAtriko khAnevAlA pApI andhakArameM makkhI kIr3e vagairaha khA jAtA hai| jo rAtriko bhojana karatA hai vaha DAkinI bhUta pizAca Adi kutsita prANiyoMke sAtha tathA kuttA, billo vagairaha mAMsAhArI prANiyoMke sAtha bhojana karatA hai| adhika kyA, jisane rAtrimeM khAyA usane saba apavitra vastuoMko khAyA / ataH rAtrimeM khAnevAle manuSya nahIM, pazu haiM / " ityAdi / ___ akalaMkadevane rAjavAtikameM rAtribhojanakA jo niSedha kiyA hai vaha adhika joradAra pratIta nahIM hotA, dUsare vaha muniyoMkI dRSTise kiyA gayA jAna par3atA hai| uttarakAlIna zrAvakAcAroMmeM papracaritake svarameM hI rAtribhojanakA niSedha milatA hai| udAharaNake lie amitagati zrAvakAcArakA vivaraNa dekhane yogya hai jo lagabhaga 30 zlokoMke dvArA kiyA gayA hai| usameM likhA hai, "jisameM rAkSasa pizAca Adi ghUmate haiM, jIvasamUha dikhAyI nahIM detA, chor3I gayI vastu bhI khAne meM A jAtI hai, ghanA andhakAra rahatA hai, munidAnakA avasara nahIM milatA, na devapUjana hI hotA hai, khAne ke sAtha jIvoMko bhI bhakSaNa karanA par3atA hai, koI bhI zubha kAma jisa samaya nahIM kiyA jA sakatA usa doSapUrNa rAtake samayameM dharmAtmA aura karmaTha puruSa bhojana nahIM karate / " aadi| somadeva sUrine to kevala eka zlokake dvArA ahiMsAvratakI rakSAke lie aura mUlavratakI vizuddhike lie rAtribhojanakA niSedha kiyA hai| sAgAradharmAmatameM bhI prAyaH ukta yuktiyoMko dekara rAtribhojanakA niSedha kiyA gayA hai| isa prakAra jJAta hotA hai ki sAdhAraNa zrAvakake lie kabhI bhI rAtribhojana vidheya nahIM rahA / pAkSika zrAvakake lie mukhavAsa tathA auSadha AdikI chUTa dekhI jAtI hai| sAgAradharmAmRtameM likhA hai ki pAkSika zrAvaka rAtrimeM pAna, ilAyacI, pAnI, auSadha vagairaha le sakatA hai / Upara likhA hai ki lATosaMhitAmeM chaThI pratimAkA svarUpa batalAte hue rAtribhojanatyAgako bhI usakA svarUpa batalAyA hai| phira bhI pahalI pratimAkA svarUpa batalAte hue usameM rAtribhojanakA niSedha kiyA 1. "mUlaguNa-paMcamahamvayANi rAImoyaNa chtthaaii|" mahA0 3 0 / 2. lATIsaMhitA, pR019| Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 upAsakAdhyayana hai aura likhA hai ki rAtribhojana karanese mAMsabhakSaNakA doSa lagatA hai| isapara yaha zaMkA ko gayo hai ki Apako yahA~ rAtribhojanakA niSedha nahIM karanA cAhie vaha to Apane chaThI pratimAmeM batalAyA hai| isakA yaha samAdhAna kiyA gayA ki pUrI tarahase rAtribhojanakA niSedha chaThI pratimAmeM hotA hai| yahAM to usakA AMzika tyAga kiyA jAtA hai| arthAt yahA~ rAtribhojananiSedha sAticAra hai aura chaThI pratimA niraticAra hai| yahA~ to anna vagairaha sthUla khAdyakA niSedha hai jalapAna vagairahakA niSedha nahIM hai; kintu chaTho pratimA to prANAnta ho jAnepara bhI jalapAnakI to bAta hI kyA auSadha bhI nahIM lI jA sktii| zAyada koI kahe ki pahalI pratimAvAlA zrAvaka to kevala jainadharmakA pakSa karatA hai vaise to vaha avratI hai. ataH use rAtrimai anna khAnA caahie| isakA samAdhAna yaha kiyA gayA ki rAtribhojana na karanA jainoMkA kulAcAra hai usake binA koI nAmase bhI zrAvaka nahIM ho sktaa| rAtribhojana na karanA to sabase jaghanya vrata hai, usake nIce to phira koI kriyA hI nahIM hai| zAyada kahA jAye ki pAkSika zrAvaka to aktI hotA hai. usake to kevala jainadharmakA pakSa mAtra rahatA hai, vrata to vaha pAlatA hI nahIM hai, kintu aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki aisI avasthAmeM use pAkSika bhI nahIM kaha sakate, kyoMki vaha sarvajJa bhagavAnakI AjJAkA lopaka hai| bhagavAnakI AjJA hai ki jo kriyAvAn ho vahI zrAvaka hai| ataH nikRSTase nikRSTa zrAvaka bhI kulAcArako nahIM chodd'taa| isa prakAra lATIsaMhitAke kartA nikRSTase nikRSTa zrAvakako bhI vratake rUpameM na sahI to kulAcArake rUpameM hI rAtribhojana na karanA Avazyaka batalAkara rAtribhojanakI barAiyAM batalAte haiN| __ ve likhate haiM, "yaha saba jAnate haiM ki rAtrimeM dopakake nikaTa patige Ate hI haiM aura ve havAke vegase mara jAte haiN| ataH unake kalevara jisa bhojanameM par3a jAte haiM vaha bhojana nirAmiSa kaise rahA? tathA rAtrimeM bhojana karane meM yukta-ayuktakA bhI vicAra nahIM rhtaa| are jahA~ makkhI dikhAyI nahIM detI vahA~ maccharoMkA to kahanA hI kyA ? ataH saMyamakI vRddhike lie rAtrimeM cAroM prakArake AhArakA tyAga karanA caahie| yadi utanI sAmarthya na ho to anna vagairahakA tyAga karanA caahie| sAtavIM zatIse lekara satrahavIM zatI taka eka hajAra varSake samayameM rAtribhojanake viSayameM jo vicAradhArA bahatI AyI hai Upara usakA vivaraNa diyA gayA hai aura usa sabakA sAra somadeva sUrike zabdoMmeM yaha nikalatA hai, "ahiMsAvatarakSArtha mUlabatavizuddhaye / nizAyAM varjayed bhuktimihAmutra ca duHkhadAm // 325 // " arthAt ahiMsAvatako rakSAke lie aura mUlavratoMko vizuddha rakhaneke lie isa loka aura paralokameM duHkhadAyI rAtribhojanako chor3a denA cAhie // 325 // ___ utsarga mArga yahI hai| isameM apavAda to kevala pAnI auSadha aura mukhako suvAsita karanevAle pAna ilAyacI Adike bhakSaNa kara sakanekA thaa| kintu uttarakAlameM hindU aura musalamAnoMke saMsargasa rAtribhojanakA pracAra jainoMmeM calA to phira annAhArake tyAgapara hI jora diyA jAne lgaa| rAtrimeM phalAhAra karanA aura phalAhArake nAmapara siMghADekI girI, tila, rajagirA Adike vyaMjana banAkara sevana karanekI rIti ekadama hinduoMke prabhAvako vyakta karatI hai; kyoMki unameM vratake dina annAhAra na karake aisI hI vastuoMkA AhAra kiyA jAtA hai| dhIre-dhIre jaba jainadharmameM kevala vaizya varga hI raha gayA aura vratAcaraNa manda ho calA to rAtribhojanatyAgako kulAcAra mAnakara usapara jora diyA jAne lagA, jaisA lATIsaMhitAse prakaTa hai| kintu vAstavika bAta to 'sAvayadhammadohA' ke zabdoM meM yahI hai, "tambolosaha jalu muivi je atyamiyaI sari / bhoggAsaNuM phalu ahilasiu teM kiu dasaNu dUri // 37 // " Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA arthAt tAmbUla, auSadha aura jalako chor3akara sUryAstake bAda jisane bhojana yA phalAhArako abhilASA ko usane darzana ( zradAna ) ko dUra kara diyaa| ahiMsANuvratake aticAra ahiMsANuvratake pAMca atIcAra sabhI zrAvakAcAroMmeM batalAye hai jo samAna hai / atocAra kahate haiM, vratakA dhyAna rakhate hue bhI usameM dUSaNa lagA lenaa| jina dUSaNoMse vrata pUrI taraha khaNDita nahIM hotA kintu AMzika khaNDita ho jAtA hai ve dUSaNa atIcAra kahe jAte haiM / ve atIcAra haiM, manuSya yA pazuko bAMdhanA, daNDe vagairahase pITanA, nAka vagairahakA chedanA, zaktise adhika bhAra lAdanA aura samayapara khAnA-pInA nahIM denaa| ye aticAra bahuta prAcIna haiM, tattvArthasUtra aura ratnakaraNDazrAvakAcAra meM bhI ye hI aticAra ginAye gaye haiN| inase yaha spaSTa hai ki ahiMsA aNuvratakA sambandha kevala khAna-pAnakI zuddhise hI nahIM thA kintu vyavahArako zuddhise bhI thaa| Uparake pAMcoM aticAra manuSya aura pazuoMke sAtha kiye jAnevAle vyavahArase hI sambandha rakhate haiN| satyANuvrata zeSa cAra aNuvratoMkA varNana karanese pahale yaha batA denA Avazyaka hai ki ve ahiMsA vratake rakSaka mAtra haiM-svatantra nahIM haiM / jaise kisAna khetakI rakSAke lie cAroM ora bAr3A lagA detA hai vaise hI ahiMsA vratako rakSAke lie ve cAroM bAr3arUpa haiM, unake pAlana karanese ahiMsAvatakI rakSA hotI hai| kintu jahAM una cAroM vratoMmeM-se koI bhI vrata ahiMsAkA rakSaka na hokara bhakSaka hotA ho vahA~ ahiMsAkI rakSAkA hI dhyAna rakhA jAtA hai, zeSa vratoMkA nhiiN| isIlie ratnakaraNDazrAvakAcArameM satyANuvratakA svarUpa batalAte hue svAmI samantabhadrane likhA hai, "sthUlamalIkaM na vadati na parAn vAdayati satyamapi vipadaM / yattadvadvadanti santaH sthUlamRSAvAdavairamaNam // 55 // " jo sthUla jhUTha na svayaM bolatA hai aura na dUsaroMse bulavAtA hai tathA jaba satya bolanese dUsarekA apakAra hotA ho to aise samaya satya bhI na svayaM bolatA hai aura na dUsaroMse bulavAtA hai use sthUla jhuThakA tyAgo yA satyANuvratI kahate haiN| AcArya umAsvAmIne apane tattvArthasUtra meM asatyakA lakSaNa batalAyA hai, "bhasadabhidhAnamanRtam / " bha0 7, sU0 14 // isakA vyAkhyAna karate hue sarvArthasiddhike kartAne likhA hai, "asatkA artha hai-aprshst| aura jisase prANIko pIDA pahuMcatI ho vaha vacana, cAhe vaha saccA ho yA jhUThA, aprazasta hai ataH usakA bolanA asatya hai / " jaise kAne manuSyako kAnA kahanA yadyapi satya hai kintu hai marmabhedI, ataH vaha jhUThameM hI sammilita hai| puruSArthasiddhayupAyameM asatyake cAra bheda kiye haiM-vidyamAna vastukA niSedha karanA pahalA asatya hai, jaise devadattake gharameM hote hue bhI yaha kahanA ki devadatta yahAM nahIM hai| avidyamAna vastuko vidyamAna batalAnA dUsarA asatya hai, jaise ghaTake nahIM hote hue bhI yaha kahanA ki ghaTa hai| kuchakA kucha kaha denA tIsarA asatya hai, jaise bailako ghor3A batalAnA / cauthe asatyake bhI tIna bheda haiM-gahita, sAvadya aura apriya / kisIkI cugalI karanA, haMsI karanA, kisIko kaThora bAteM kahanA, baka-jhaka karanA Adi gahita kahalAtA hai / mAro, kATo, isake gharameM Aga lagA do, ise lUTa lo ityAdi vacanoMko sAvadha kahate haiM / jo vacana vaira, zoka, kalaha, kheda aura santApa karanevAlA ho vaha apriya hai / isa prakArake vacana cUMki pramAdake kAraNa hI bole jAte haiM isalie ye saba hiMsAmeM hI sammilita haiM / kintu jahAM koI hitako dRSTise dUsareko kaThora zabda kahatA hai vahA~ usakA uddezya sat honese ve kaThora vacana ukta vacanoMmeM gabhita nahIM samajhe jAte / Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAbhyayana jo loga apano sAMsArika jIvana-yAtrAmeM sahAyaka asatya vacanako chor3anemeM asamartha haiM unheM bhI anya asatya vacanoMko sadAke lie chor3a denA caahie| somadeva sUrine apane upAsakAdhyayanameM ametyakA varNana karate hae vacanake cAra bheda dUsare prakArase kiye haiM / ve bheda hai-asatya satya, satya asatya, satya satya aura asatya asatya / isakA abhiprAya yaha hai ki koI vacana asatya hote hue bhI satya hotA hai jaise, bhAta pakAtA hai, kapar3A bunatA hai| koI vacana satya hote hue bhI asatya hai| jaise, kisIne kahA ki tumheM maiM pandraha dina bAda tumhArI cIja lauTA dUMgA, kintu pratijJAta samayapara na loTAkara eka mAha bAda yA eka varSa bAda bAda lauTAtA hai / jo vastu jahA~para jisa rUpameM dekhI yA sunI thI usako vaisA hI kahanA satya satya hai / aura sarvathA jhUTha vacana asatya asatya hai| isameM se pahaleke tIna vacana hI lokayAtrAmeM sahAyaka haiM / ataH cauthe prakArake jhUThako kabhI nahIM bolanA caahie| ___ Age aura bhI likhA hai ki na apanI prazaMsA karanI cAhie aura na dUsaroMkI nindA karanI caahie| na dUsareke guNoMko chipAnA cAhie aura na apanemeM jo guNa nahIM hoM unako prakaTa karanA caahie| jo dUsaroMkA priya kArya karatA hai vaha AnA ho priya karatA hai| phira bhI na jAne yaha saMsAra dUsaroMkA apriya karane meM hI kyoM tatpara rahatA hai| jo satya vacana bolatA hai use satyake mAhAtmyase vacanasiddhi ho jAtI hai aura jahA~ jahAM vaha jAtA hai usake vavanakA Adara hotA hai tathA jo jhUTha bolatA hai usako jIbha kATa DAlI jAtI hai aura vaha paralokameM bhI kaSTa uThAtA hai / (zloka 376-391)Adi / __ amitagati upAsakAcArame puruSArthasiddhaya pAyake anusAra hI asatyake cAra bheda kiye haiN| antara kevala itanA hai ki yahA~ una bhedoMkA nAmakaraNa kara diyA hai-asaduddhAvana, sadapalapana, viparIta aura nindya / phira nindyake tIna bheda kara diye haiM-sAvadya, apriya aura ghy| tathA likhA hai ki kAmake vazameM hokara yA krodhake vaza hokara yA haMsomeM yA pramAdase athavA ghamaNDa meM Akara yA lobhase yA mohase yA dveSavaza asatya vacana nahIM bolanA caahie| sAgAradharmAmRtameM satyANuyatakA varNana karate hue vacanake jo bheda batalAye haiM ve somadeva sUrike upAsakAdhyayanake anusAra haiN| kintu usameM jo satyANuvratakA svarUpa batalAte hue kanyA alIka, go alIka AdikA nidheSa kiyA hai vaha kisI bhI digambara jaina granthameM nahIM milatA aura isalie vaha hemacandrAcAryake yogazAstrase liyA gayA pratIta hotA hai| sAgAradharmAmRtameM likhA hai, "kanyAgokSmAlIkakUTasAkSyanyAsApaLApavat / syAt satyANuvratI satyamapi svAnyApadaM tyajan // 39 // -04 / " aura yogazAstrameM likhA hai, "kanyAgobhUmyalIkAni nyAsApaharaNaM tathA / kUTasAkSyaM ca paJceti sthUlAsatyAnyakIrtanam // 54 // " __kanyA Adi dvipadoMke sambandhameM jhUTha bolanA kanyAlIka hai| gau Adi caupAyoMke sambandha meM jhuTha bolanA go-aloka hai / jaise thor3A dUdha dene vAlI gAyako bahuta dUdhavAlI yA bahuta dUdha denevAlo gAyako thor3A dUdha denevAlI batalAnA / pRthvI Adi acetana vastuoMke viSaya meM jhUTha bolanA kSamA aloka hai jaise parAyI jamInako apanI yA apanI jamInako parAyI batalAnA / isa tarahake jhUTha nahIM bolanA cAhie / isa taraha vividha zrAvakAcAroMmeM satyANuvratakA svarUpa batalAyA hai| 1. pR0 175-176 / 2. pR0 155.158 / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 76 satyANuvratake matocAra bhI pAMca batalAye hai-jhUTho salAha denA, strI puruSakI ekAntameM kI gayI kisI ceSTAko dekhakara dUsaroMse kaha denA, jAlI hastAkSara banAnA, koI apanI rakhI huI dharoharako bhUlakara kama mAMge to usase yaha na kahanA ki tumhArI dharohara adhika thI aura uThAkara vaha jitanI kahe utanI de denaa| mukhakI AkRti vagairahase dUsareke manakI bAta jAnakara use prakaTa kara denaa| ratnakaraNDa (zlo0 56 ) meM mithyopadeza aura sAkAra mantrabhedake sthAna meM parivAda aura paizanyako rakhA hai aura somadevake upAsakAdhyayana (zlo0 381) meM mithyopadeza, raho'bhyAkhyAna aura nyAsApahArake sthAnameM parIvAda paizanya aura jhUThI gavAhIko rakhA hai| acauryANuvrata kahIM rakhe hue yA gire hue yA bhUle hue paradravyako na svayaM lenA aura na uThAkara dUsareko denA acoryANuvrata hai ( ratna. zrA0 zlo0 57 ) / tattvArthasUtra ( 7 / 15 ) meM binA dI huI vastuke leneko corI kahA hai / isako vyAkhyAmeM sarvArthasiddhikAra pUjyapAdane ( vikramakI chaThI zatAbdI ) kucha zaMkAe~ uThAkara unakA samAdhAna kiyA hai| . zaMkA-taba to jIvake dvArA karma nokarmakA grahaNa bho coro ThaharatA hai ? kyoMki vaha bhI binA diyA huA hai ? samAdhAna-jisa vastumeM dena-lenakA vyavahAra sambhava hai usIko binA diye lenese corIkA vyavahAra hotA hai| zaMkA-phira bhI sAdha grAma nagara AdimeM bhramaNa karate samaya mArgameM bane hae dvAroMmeM praveza karatA hai ataH yaha bhI to binA do huI vastukA grahaNa hai| samAdhAna-nahIM, mArga to sArvajanika hai| kintu banda dvAroMko kholakara sAdhu praveza nahIM karatA hai, kyoMki vaha sArvajanika nahIM hai| athavA pramAdake yogase jo binA dI huI vastukA grahaNa kiyA jAtA hai use corI kahate haiN| mArgake dvArameM praveza karate samaya sAdhuke pramAdakA yoga nahIM hotaa| sArAMza yaha hai ki jahAM saMkleza pariNAmase pravRtti ho vaha corI hai, cAhe bAhya vastu hAtha lage yA na lge| . amRtacandra sUrine puruSArthasiddhyupAyameM corIkA svarUpa batalAte hue likhA hai ki dhana manuSyoMkA bAhya prANa hai| jo jisakA dhana haratA hai vaha usakA prANa haratA hai| jo jalAzayoMse pAnI Adi bhI lenekA tyAga karane meM asamartha haiM unheM bhI anya saba binA dI haI vastu ke grahaNakA tyAga karanA cAhie (shlo0103-106)| somadevane ukta paribhASAoMko dRSTimeM rakhakara likhA hai ki sArvajanika jala, tRNa Adike sivAya anya saba binA dI huI parAyI vastuoMkA grahaNa karanA corI hai| tathA yadi koI apanA kuTumbI mara jAye to usakA dhana binA diye hue bhI liyA jA sakatA hai| kintu jovita honepara usake Adezase hI liyA jA sakatA hai anyathA vratakI hAni hotI hai / jo dhana pathiko vagerahameM gar3A huA milA ho, use bhI nahIM lenA caahie| kyoMki jisa dhanakA koI svAmI nahIM hotA usakA svAmI rAjA hotA hai / ataH makAnameM, jalameM, jaMgalameM yA parvatameM gar3e hue parAye dhanako nahIM lenA caahie| yadi kabhI apanI vastu meM bhI yaha saMzaya ho jAye ki yaha hamArI hai yA nahIM ? to jabataka sandeha dUra na ho use nahIM lenA caahie| (zlo0 364-372 ) amitagati zrAvakAcAra tathA sAgAradharmAmRta ( a0 4 ) meM bhI yahI saba bAteM batalAyI haiM / lATIsaMhitAmeM bhI koI nayI bAta nahIM hai| atIcAra bhI saba zrAvakAcAroMmeM prAyaH samAna hI haiM / dUsaroMko corIko aura prerita karanA, corIkA mAla kharIdanA, kharIdaneke bATa tarAjU adhika aura becaneke kama rakhanA, bahumUlya vastumeM kama mUlyakI usake samAna vastu milAkara becanA ye cAra. atIcAra haiN| somadevakRta upAsakAdhyayanameM inameM se antima atIcArako na ginAkara bATa tarAju adhika aura kamatI rakhaneko alaga-alaga ginAyA hai| pAMcaveM atIcArako anya Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana zrAvakAcAroMmeM tattvArthamUtrake hI anusAra 'viruddharAjyAtikrama' nAma diyA hai, kintu ratnakaraNDa zrAvakAcArameM 'vilopa' aura somadeva upAsakAcAra meM 'vigrahe saMgraho'rthasya' nAma diyA hai| isakA artha hotA hai dezameM yuddha chir3anepara dhana saMcaya karanA, jaisA ki gata yuddhake samaya kiyA gayA hai| vilopakA matalaba hotA hai rAjakIya niyamoMkI avahelanA karake dhana saMcaya karanA, aura viruddharAjyAtikramakA matalaba hotA hai, jaba rAjyameM viplava ho jAye to ucita upAyoMko choDakara dasare hI tarIkoMse dhana saMcaya krnaa| viruddharAjyAtika makA vyAkhyAna karate hue paM0 AzAdharajIne kucha anya bhI artha kiye haiM jo isa prakAra haiM, (1) rAjyaviplava ho jAnepara vastuoMke malya bar3hAnekA prayatna karanA arthAt kama kImatI vastuoMko bhI bahumUlya karanekA prayatna krnaa| ( 2 ) eka rAjyake nivAsIkA dUsare rAjAke rAjyameM praveza krnaa| likhA hai ki apane rAjAkI AjJAke binA dUsareke rAjyameM jAnA yadyapi corI hai phira bhI aisA karanevAlA yaha samajhakara aisA karatA hai ki maiMne to vyApAra kiyA hai, corI nahIM kii| isalie usakA vrata bhaMga to nahIM hotA kintu usameM dUSaNa avazya lagatA hai| yadyapi aisA lagatA hai ki ye atIcAra vyApArIvargako lakSyameM rakhakara batalAye hai kintu rAjA yA usake karmacAriyoMko bhI ye saba sambhava hai| pahalA aura dUsarA to spaSTa hI hai / jaba rAjA apane bhaNDArameM vastuoMkA AdAna-pradAna karAte samaya adhika aura kama bAToMse kharidavAtA aura bikavAtA hai to usako bhI tIsarA aura cauthA aticAra lagatA hai| jaba koI sAmanta apane rAjyake viruddha madada karatA hai to vaha viruddharAjyAtikama doSakA bhAgI hotA hai| lATIsaMhitAmeM viruddharAjyAtikramakA vyAkhyAna dUsare hI rUpameM kiyA hai| usameM likhA hai ki rAjAkI AjJA yukta ho vA ayukta usakA na pAlanA viruddharAjyAtikama hai| sambhavataH viruddharAjyAtikramakA yaha vyAkhyAna akabarake rAjyakAlake prabhAvase prerita hai| granthakArane granthake prArambhameM akabarakI khuba prazaMsA kI hai / astu ! brahmacaryANuvrata ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM likhA hai ki jo pApa samajhakara na to parastriyoMke pAsa svayaM jAtA hai aura na dUsaroMko bhejatA hai use paradAranivRtti yA svadArasantoSavrata kahate haiN| sarvArthasiddhi meM likhA hai ki gRhIta yA agRhIta parastrIke sAtha rati na karanA gRhasthakA cauthA aNuvrata hai| puruSArtha siddhyupAyameM likhA hai ki jo mohavaza apanI strIko chor3ane meM asamartha haiM unheM bhI zeSa saba striyoMkA sevana nahIM karanA cAhie / somadeva upAsakAcArameM likhA hai, patnI aura vezyAko chor3akara anya saba striyoMko mAtA bahana aura putrI samajhanA gRhasthakA brahmacarya hai / svAmI kArtikeyAnuprekSAmeM likhA hai, jo mana vacana aura kAyase parastrIko mAtA bahana aura putroke samAna mAnatA hai vaha sthUla brahmacaryANuvratI hai| amitagatine bhI yahI svarUpa batalAyA hai| vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai, parvake dina strIbhoga aura anaMgakrIDAko jo sadAke lie chor3a detA hai| vaha sthUla brahmacArI hai| sAgAradharmAmatameM likhA hai, jo pApake bhayase mana vacana aura kAyase parastrI aura vezyAke pAsa na svayaM jAtA hai aura na dUsaroMko bhejatA hai vaha svadArasantoSI hai| - lATo saMhitA meM likhA hai ki brahmacaryANuvratIko dharmapatnIkA hI sevana karanA cAhie anyakA nhiiN| usake racayitAne parastrIvyasanake tyAgakA upadeza dete hue likhA hai, yadyapi parastrItyAgakA antarbhAva cautheaNuvratameM hotA hai phira bhI usakA kucha digdarzana prasaMgavaza yahA~ bhI karAte haiM 1. zlo0 59 / 2. a0 7, sU0 20 / 3. zlo0 110 / 4. iko. 405 / 5. gA0 338 / 6. a04, zlo0 52 / 7.1.105 / 8. pR031-33 / Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 81 deva, zAstra aura guruko namaskAra karake kuTumbiyoMko sAkSIpUrvaka jisakA pANigrahaNa kiyA jAtA hai vaha to patnI hai aura jisakA isa prakAra pANigrahaNa nahIM kiyA jAtA vaha ceTikA hai| pANigrahItA patnI do prakArako hotI hai, eka svajAtikI, dUsarI anya jaatiko| svajAtiko pANigrahItA patnI hI dharmapatnI hai aura dUsarI bhogapatnI hai| ina donoMse atirikta jo sAmAnya strI hotI hai vaha ceTikA kahI jAtI hai| ceTikA aura bhogapatnI donoM kevala bhogake lie hotI haiM ataH ina donoMmeM vAstavameM koI bheda nahIM hai| dharmake jJAtAoMko bhogapatnI nahIM rakhanI caahie| jaba bhogapatnI hI niSiddha hai taba parastrIkA to kahanA hI kyA hai| phira bhI parastrIkA svarUpa batalAte haiM / parastrI tIna prakArako hotI hai-gRhItA, agRhItA aura vezyA / gRhItA bhI do prakArakI hotI haiM-eka vaha jisakA pati jIvita hai aura dUsarI vaha jisakA pati to mara cukA hai kintu pitA vagairaha jIvita haiN| jo ceTikA batalAyI hai usakA pati vahI hai jisake pAsa vaha rahatI hai ata: vaha bhI gRhItA hI hai| vidhavA strIke jaba kuTumbI bhI mara jAte haiM to svacchandacAriNI honepara vahI agahotA kahalAtI hai| isake sAtha sambhoga karanepara yadi vairI loga rAjAko khabara kara deM to nizcaya daNDa milatA hai| ___Age lATIsaMhitAkAra likhate haiM, kucha jaina aisA kahate haiM ki ukta strI gRhItA hI samajhI jAtI hai; kyoMki aisA niyama hai ki jisakA svAmI nahIM hai usakA svAmI rAjA hotA hai| ataH unake matase vaha strI agahotA hai, pitA vagairahake hote hue bhI jisake sAtha sambhoga karane se rAjA AdikA bhaya nahIM rhtaa| unake matase svacchanda nArIke do hI bheda hai - eka gahotA aura dUsarI agrhiitaa| vezyAkA antarbhAva bhI inhIM meM ho jAtA hai / ye saba jAnakara parastrIko ora mana nahIM lagAnA caahie| ___ Uparake vivecanase yaha spaSTa hai ki somadevake sivA sabhI zrAvakAcAroMmeM brahmacaryANuvratIke lie svastrIke sivA zeSa sabhI parastriyoMkA tyAga Avazyaka batalAyA hai| kintu somadevane 'vittastrI'ko bhI ukta vratakI maryAdAke andara le liyA hai| aisA unhoMne kyoM kiyA isake sambandha meM svayaM unhoMne to kucha likhA nahIM, hAM unake uttarakAlIna paM0 AzAdharane avazya kucha prakAza DAlA hai| sAgAradharmAmRtake caturtha adhyAyameM svadArasantoSakA vyAkhyAna karate hue ve likhate haiM-jo mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanAse pApake bhayase paranArI aura vezyAko na svayaM bhogatA hai aura na dUsaroMko aisA karAtA hai vaha svadArasantoSI hai| yaha brahmANuvrata niraticAra aSTamUlaguNoMke dhAraka vizuddha samyagdRSTi zrAvakake lie batalAyA gayA hai| jo gRhastha apanI patnIkI taraha sAdhAraNa striyoMkA bho tyAga karane meM azakta hai aura kevala parastriyoMkA hI tyAga karatA hai, vaha bhI brahmANuvratI mAnA jAtA hai| kyoMki brahmANuvratake do bheda hai-svadArasantoSa aura paradAranivRtti / yaha bAta svadArasantopavratake ukta lakSaNa meM paranArI aura vezyAkA niSedha karanese nikalatI hai| inameM se svadArasantoSavrata to dezasaMyamameM abhyasta naiSThika zrAvaka pAlatA hai aura dUsarA vrata dezasaMyamake abhyAsake lie tatpara pAkSika zrAvaka pAlatA hai, jaisA ki somadeva paNDitane likhA hai| paM. AzAdhara Age aura likhate haiM, vasunandi zrAvakAcArameM - darzana pratimAkA lakSaNa yaha batalAyA hai - pAMca.udRmbaroMke sAtha-sAtha sAtoM vyasanoMko jo hor3a detA hai usa samyagdaSTiko darzana zrAvaka kahate haiN| ataH vasunandi AcArya ke matase vrata pratimAdhArIke brahmANa vratakA svarUpa yaha hai, jo parvomeM strIsevana aura anaMgakrIDAko sadAke lie chor3a detA hai use sthUla brahmANuvratI kahate haiM / svAmI samantabhadrake matase jo darzanika zrAvaka hai usake lie Upara kahA huA hI brahmANuvrata hai jo aticAra chur3Aneke lie yahAM kahA gayA hai| ___ isase yaha spaSTa hotA hai ki paM0 somadevane jo brahmANuvratakA lakSaNa batalAyA hai vaha dezacAritrake abhyAso zrAvakake lie hai aura paM0 AzAdhara vagarahane jo brahmANuvratakA lakSaNa batalAyA hai vaha dezacAritrameM jo abhyasta ho cukA hai usa zrAvakake lie hai| isI taraha vasunandi zrAvakAcArameM jo brahmANuvratakA svarUpa batalAyA hai, hai to vaha bhI abhyasta deza-saMyamI naiSThika zrAvakake lie hI kintu usameM antara isalie par3A 1. sAgAra. a. 4 zlo0 52 kI ttiikaameN| Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana ki vasunandike matase darzanika zrAvaka sAta vyasana chor3a cukatA hai| aura sAta vyasanoMmeM paranArI aura vezyA donoM A jAtI haiN| ataH jaba vaha Age bar3hakara dUsaro pratimA dhAraNa karatA hai to vahAM brahmANuvratameM vaha svapatnIke sAtha bhI parvake dina kAma bhoga AdikA tyAga karatA hai| magara svAmI samantabhadrake matase darzanapratimAmeM sapta vyasanoMke tyAgakA vidhAna nahIM hai, ataH unake matase darzanapratimAkA dhArI jaba vratapratimA dhAraNa karatA hai to usakA brahmANuvrata vahI hai jo anya zrAvakAcAroMmeM batalAyA hai| yaha paM0 AzAdharajIkA samanvaya hai| kintu brahmANuvratako svadArasantoSa aura paradAranivRtti nAmake do bhedoMmeM vibhAjita anya kisI bhI AcAryane nahIM kiyaa| svAmI samantabhadrane to donoMko eka hI vratakA nAmAntara batalAyA hai| hA~, zvetAmbarAcArya hemacandrane apane yogazAstrameM avazya ye bheda kiye haiM aura paM0 AzAdharane bhI inheM vahIMse liyA pratIta hotA hai / yaha sAgAradharmAmRta aura yogazAstrakI TokAoMkA milAna karanese bilakula spaSTa ho jAtA hai| ataH yadyapi yaha ThIka hai ki paM0 somadevakA ukta lakSaNa prArambhika zrAvakake lie hai tathApi yaha spaSTa hai ki brahmANuvratakA isa tarahakA lakSaNa anya kisI bhI zrAvakAcArameM hamane nahIM dekhA aura isalie yaha sAmayika paristhitise prabhAvita hai| itanA likhakara aba hama brahmANuvratake aticAroMpara Ate haiN| brahmANuvratake aticAra brahmANuvratake aticAra tattvArthasUtra meM isa prakAra batAye haiM - paravivAhakaraNa, itvarikA parigRhItAgamana, itvarikA aparigRhItAgamana, anaMgakrIDA, kAmatIvrAbhiniveza / cAritrasAra, puruSArthasiddhyupAya, amitagati zrAvakAcAra aura lATIsaMhitAmeM ye hI atIcAra batalAye haiM / ratnakaraNDa zrAvakAcArameM 'itvarikA gamana' nAmakA eka hI aticAra hai, dUsarekI pUrti viTatva nAmake aticArase kI gayI hai / zeSa tIna aticAra ukta aticAroMke samAna haiN| paM0 AzAdharane ratnakaraNDake anusAra hI pAMca aticAra ginAye haiN| paM0 somadevane itvarikAgamanake sthAnameM 'parastrIsaMgama' nAmakA aticAra ginAyA hai aura viTatvake sthAnameM 'ratikatavya' / tattvArthasUtrakI sarvArthasiddhi Adi TIkAoMmeM ukta atIcAroMkA jo svarUpa batalAyA hai usake anusAra dUsarekA vivAha karanA pahalA aticAra hai| jo anya puruSoMke pAsa jAtI hai usa strIko itvarI kahate haiM / jisakA eka pati hotA hai vaha parigRhItA hai aura jisakA koI svAmI nahIM aisI vezyA vagairaha aparigRhItA haiM, unameM jAnA. ye dUsarA aura tIsarA aticAra hai / kAmasevanake aMgase anyatra kAmakrIDA karanA anaMgakrIDA haiM aura kAmabhAvakI adhikatA pAMcavA atIcAra hai| paM0 AzAdharane sAgAradharmAmatako TokAmeM ina aticAroMkA macchA khulAsA kiyA hai jo hemacandrAcAryake yogazAstrakA RNI hai| usameM unhoMne brahmANuvratake jo do bheda kiye haiM, unake anusAra hI 'itvarikAgamana'kA vyAkhyAna bhI kiyA hai, jo anya digambara sAhityase mela nahIM khaataa| itvarikAgamanakI vyAkhyA karate hue ve likhate haiM, itvarikA arthAta vyabhicAriNI striyAM do prakArakI hotI haiM, eka jo khulA vyabhicAra karatI hai unheM vezyA kahate haiM aura dUsarI ve, jo yadyapi asvAmikA hotI haiM kintu khulA vyabhicAra nahIM krtii| donoM prakArako striyoMkA sevana karanA svadArasantoSavratakA aticAra hai| kyoMki unakA zulka cukA denese kucha kAlake lie ve 'svadAra' ho jAtI haiN| isalie pratakI kathaMcit rakSA ho jAto hai / aura vAstavameM vaha svadAra nahIM hai ataH kathaMcit pratabhaMga bhI hotA hai| isa prakAra 'itvarikAgamana'ko svadArasantoSavratakA aticAra batalAkara paM0 AzAdharajI use paradAranivRtti nAmaka dUsare vratakA aticAra isa prakAra batalAte haiM, kisI manuSyakI rakhelI vezyAke sAtha sahavAsa karanese paradAranivRttivrata bhaMga hotA hai kyoMki vaha vezyA usa samaya eka tarahase paradAra hai| kintu lokameM vaha 'paradArA' nahIM mAnI jAtI ata: vratabhaMga nahIM 1. yogazAstra pR0 348 / Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA hotaa| kinhIM ke matase avivAhita kulAMganAkA sevana kara lenA bhI paradAranivattivratakA aticAra hai, kyoki svAmIke na honese vaha paradAra nahIM hai, kintu lokameM vaha parastrI hI mAnI jAtI hai|' itvarikAgamanake isa vyAkhyAnake anusAra svadArasantoSavratIke lie vezyAsevana karanA aticAra hai aura paradAranivRtti vratIke lie kisIkI rakhelI vezyAke sAtha gamana karanA aticAra hai| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki paM0 somadevane jo brahmANuvratakA svarUpa batalAyA hai vaha paradAranivRttivratakA hI svarUpa hai| isIse unhoMne usake aticAroMmeM 'itvarikAgamana ke sthAna meM spaSTa 'parastrIsaMgama' ko rakhA hai| yahA~ 'gamana' ke sthAnameM 'saMgama' zabda rakhA hai, jisakA spaSTa artha bhoga hotA hai| 'gamana' zabdakA artha isase pahaleke kisI granthameM hamane nahIM dekhaa| tattvArthasUtrakI sarvArthasiddhi aura rAjavArtika TIkAmeM 'gamana' zabdakA artha nahIM kiyaa| hAM, zratasAgarI battiya tathA kArtikeyAnaprekSAkI zabhacandrAcAryapraNIta saM.TIkAmeM kiyA hai / jaghana Adiko tAkanA, bAtacIta karanA, hAtha-bhauM Adi calAnA ityAdi rAgapUrNa ceSTAoMko gamana kahate haiM / paM0AzAdharane bhI gamanakA artha sevana kiyA hai| lATIsaMhitAmeM gamanakA artha rAgapUrNa bAtacIta, zarIrasparza athavA rati liyA hai| isa taraha brahmANuvratI itvarikAke sAtha yadi gamana karatA hai to vaha apane vratameM atIcAra lagAtA hai| yahAM yaha spaSTa kara denA Avazyaka hai ki isa taraha viSayoM meM pravRtti karanA tabhItaka aticAra hai jabataka kabhIkabhI hI isa taraha pravRtti kI jAtI ho| yadi usameM ati pravRtti kI gayI to phira vaha anAcAra hI kahA jAyegA, aticAra nhiiN| parigrahaparimANavrata tattvArthasUtra 7 / 17 meM mUrchAko parigraha kahA hai| aura sarvArthasiddhi meM usako vyAkhyA karate hue bAhya gau, bhaiMsa, maNi, muktA vagairaha cetana-acetana aura rAgAdi bhAvoMke saMrakSaNa, arjana AdirUpa vyApArako mUrchA kahA hai / usapara yaha zaMkA-samAdhAna kiyA gayA hai, zaMkA-taba to bAhya parigraha nahIM banatI; kyoMki AdhyAtmikakA hI grahaNa kiyA hai| samAdhAna-ApakA kathana ThIka hI hai| pradhAna honese abhyantarakA hI grahaNa kiyA hai kyoMki bAhyameM parigrahake abhAvameM bhI 'yaha merA hai' aisA saMkalpa karanevAlA parigrahI hotA hai / zaMkA-to kyA bAhya parigraha hotA hI nahIM ? / samAdhAna-mUrchAkA kAraNa honese bAhya bhI parigraha hotA hai / zaMkA-yadi 'yaha merA hai' isa prakArakA saMkalpa parigraha hai to samyagjJAnAdiko bhI parigraha kahA jAyegA; kyoMki jaise rAgAdi bhAvoM meM 'yaha mere hai' isa prakArakA saMkalpa karanA parigraha hai vaise hI samyagjJAnAdimeM bhI 'yaha mere hai' aisA saMkalpa kiyA jAtA hai| 1. "tatra itvarikAgamanam-asvAmikA asatI gaNikAtvena puMzcalitvena vA puruSAneti gacchatItyevaM zIlA itvrii| tathA pratipuruSamaMtItyevaMzIleti nyutpattyA veshyaapiitvrii| tataH kutsAyAM ke itvrikaa| tasyAM gamanamAsevanam / iyaM cAtra bhAvanA-mATipradAnAniyatakAlasvIkAreNa svakalIkRtya vezyAM vetvarikA sevamAnasya svabuddhikalpanayA svadArasvena vratasApekSacittasthAdalpakAlaparigrahAca na bhaGgo vastuto'svadAratvAcca bhaGga iti bhaGgAbhaGgarUpatvAditvarikAyA vezyAtvenAsyAstvanAthatayaiva prdaartvaat| kiM cAsya mAvyAdinA pareNa kiMcitkAlaM parigRhItAM vezyAM gacchato bhaGgaH kathaMcitparadAratvAttasyAH / lokaM tu paradAratvArUDhena bhaGga iti bhnggaabhnggruupo'ticaarH| anye svaparigRhItakulAGganAmapyanyadAravarjino'ticAramAhuH / tatkalpanayA parasya bhaturamAvenAparadAratvAdabhaGgo loke ca paradAratayA rUDhebhaGga iti bhaGgAmaGgarUpatvAttasya / " -sAgA0 TI0, a.1, zloka 5 / 2. "jaghanavadanastanAdinirIkSaNaM saMbhASaNaM pANibhracakSurantAdisaMjJAvighAtamityavamAdikaM nikhilaM rAgitvena duzceSTitaM gamanaminyucyate / " Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana samAdhAna-ukta doSa Thoka nahIM hai| kyoMki pramAdakA yoga bhI honA caahie| ata: samyagjJAna, samyagdarzana aura samyakcAritrase yukta apramAdI puruSake mohakA abhAva honese mUrchA nahIM hai ataH vaha aparigrahI hai| kintu rAgAdi to karmake udayase hote haiM isalie ve AtmasvabhAvarUpa na honese heya hai / ataH unameM 'yaha mere haiM' isa prakArakA saMkalpa parigraha hai| vahI saba doSoMkA mUla hai| kyoMki vaha merA hai' isa prakArakA saMkalpa honepara saMrakSaNa vagairaha kiyA jAtA hai / usameM hiMsA avazya hotI hai / usake lie manuSya jhUTha bolatA hai / corI karatA hai / maithuna karmameM pravRtta hotA hai| .. isa taraha parigrahakI bhAvanAkA mala mamatvabhAva hai isalie use hI parigraha kahA hai| kintu dhana dhAnya Adi bAhya vastu usa mamatvabhAvameM kAraNa hotI haiM isalie unheM bhI parigraha kahA hai| isIse ratnakareNDazrAvakAcArameM donoMkA samanvaya karake dhana dhAnya Adi parigrahakA parimANa karake usase adhikameM niHspRha honeko parigraha parimANavata kahA hai aura usakA dUsarA nAma icchAparimANa batalAyA hai / . pahale likha Aye haiM ki svAmI kundakundane isa vratakA nAma 'parigrahArambhaviramaNa' diyA hai arthAt parigrahaparimANavatIko parigrahake sAtha ArambhakA bhI niyama karanA cAhie; kintu isa prakArakA nirdeza anyatra nahIM milatA / zAyada isakA kAraNa yaha ho ki jo parigrahakA parimANa kara letA hai usake ArambhakA parimANa to svataH ho jAtA hai| kyoMki parigrahake saMcayake lie hI Arambha kiyA jAtA hai| AcArya amitagatine apane upAsakAcArameM likhA bhI hai, "sarvArambhA loka saMpadyante prigrhnimittaaH| svalpayate yaH saGgaM svalpayati yaH sarvamArambham // 75 // " arthAt lokameM saba Arambha parigrahake lie kiye jAte haiM / jo parigrahako kama karatA hai vaha samasta ArambhoMko kama karatA hai| tattvArthasUtra aura usakI prAcIna TIkAoMke ukta kathanako lakSyameM rakhakara somadeva sarine bhI bAhya aura Abhyantara vastuoMmeM 'yaha merA hai' isa prakArake saMkalpako parigraha batalAkara usake viSayameM cittako saMkucita karane kA arthAt mamatvabhAvako ghaTAnekA vidhAna kiyA hai| parigrahake sacitta acitta tathA antaraMga bahiraMga bhedoMkA nirdeza to sarvArthasiddhi kArane hI kara diyA thaa| kintu unakI saMkhyAkA nirdeza puruSArthasiddhayupAya aura upAsakAdhyayaname milatA hai| kintu puruSArthasiddhaya Naya (zlo0 115-117) meM antaraMga parigrahake to caudaha bheda batalAye haiM aura bahiraMga parigrahake kevala sacitta-acitta do hI bheda batalAye haiN| parantu upAsakAdhyayanameM bahiraMga parigrahake dasa bheda batalAye haiM / unameM kucha sacetana haiM aura kucha acetana haiN| tathA aneka zlokoMke dvArA parigrahakI burAiyAM batalAyo haiM / eka gRhasthako kinanI parigrahakA parimANa karanA cAhie isakA ullekha pUrvokta granthoMmeM nahIM miltaa| loga samajhate haiM ki eka hajArapati eka karor3akI sampattikA parimANa kara le to vaha bhI parigrahaparimANavatI haiN| isameM sandeha nahIM ki parimANa na karanese to aisA parimANa kara lenA bhI behatara hai; kyoMki usakI tRSNAkI eka maryAdA to baMdha jAtI hai / kintu parigraha parimANavatakA yaha Azaya kadApi nahIM hai ki zrAvaka adhikase adhika bar3hAkara parigrahakA parimANa kre| svAmI kArtikeyAnuprekSAmeM isakA acchA spaSTIkaraNa kiyA hai / usameM likhA hai, __ "jo lohaM NihaNittA saMtosarasAyaNeNa saMtuTTho / NihaNadi tiNhA duTTA maNNaMto viNassaraM sabvaM // 339 // jo parimANaM kubvadi dhaNadhANasuvaNNakhittamAINaM / uvogaM jANittA aNubvayaM paMcamaM tassa // 340 // " 1. zlo0 61 / 2. zlo0 433 / Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 85 jo lobhako mArakara, santoSarUpI rasAyanase santuSTa hotA huA duSTa tRSNAkA vadha kara detA hai aura saba padArthoMko vinazvara jAnakara dhana, dhAnya, suvarNa, jamIna vagairahako AvazyakatAko samajhakara parimANa karatA hai usake pAMcavAM aNuvrata hotA hai| isase spaSTa hai ki apanI AvazyakatAko samajhakara hI parimANa karanA cAhie, anAvazyaka dravyakA parimANa karanevAlA tRSNA aura lobhake vazIbhUta honeke kAraNa parigrahaparimANavatI nahIM kahA jA sktaa| lATIsaMhitAmeM to ise aura bhI sundara rItise spaSTa kiyA hai| usameM likhA hai, "parimANe kRte tasmAdarvAhamUrchA pravartate / abhAvAnmUrchAyAstUvaM munitvamiva gIyate // 5 // tasmAdAtmocitAd dravyAd hAsanaM tadvaraM smRtam / anAtmocitasaMkalpAd hAsanaM tannirarthakam // 86 // anAramocitasaMkalpAda hAsanaM ynmniissyaa| kuryuryadvA na kuryurvA tatsarva vyomacitravat // 47 // " jitane dravyakA parimANa kara liyA jAtA hai, mamatva usake andara ho rahatA hai| usase adhika mamatvakA abhAva honese vaha manuSya manikI taraha mAnA jAtA hai| ataH apane yogya dravyako ghaTAnA hI zreSTha hai / apane lie anAvazyaka dravyakA saMkalpa karake usI meM kamI karanA to vyartha hai| apane saMkalpita anAvazyaka dravyako kama karo yA mata karo, vaha saba AkAzameM citra banAnekI taraha vyartha hai| isase to yahI pramANita hotA hai ki apane pAsa jo kucha hai usameM se bhI kama karanA cAhie / jo nahIM hai usameM kama karanA bekAra hai / jaise jisa manuSyake pAsa eka hajAra rupayA hai vaha yadi parigrahaparimANa dhAraNa karate samaya yaha socakara ki isase jyAdA rupayA to mere pAsa hogA nahIM, eka karoDakA parimANa kara le to usane kama kyA kiyaa| isI taraha yadi vaha eka karoDako ghaTAkara pacAsa lAkhakA parimANa kara le taba bhI usane kyA tyaagaa| tyAga to vartamAnameM jo maujUda hai usakA kiyA jAnA cAhie na ki usakA jisakI abhI sambhAvanA bhI nahIM hai| kucha loga aisA samajhate haiM ki hajArapati yadi karor3akA parimANa kara letA hai to use usakA phala agale janmameM milegaa| lATI saMhitAkAra' kahate haiM ki isameM kucha bhI sAra nahIM hai| aura vastutaH unakA kahanA ThIka hai, Akhira usane kyA tyAgA jisakA use paralokameM phala mile / isalie lATIsaMhitAkArake anusAra vratI puruSAMko manuSya paryAyakI sthiti mAtrake lie Avazyaka dhana rakhanA cAhie aura bAkI saba chor3a denA caahie| yaha utsarga mArga hai| tathA gahIta vratoMkI rakSA ho. unameM koI hAnina ho isa bAtakA dhyAna rakhakara parigrahakA parimANa karanA cAhie, yaha apavAda mArga hai| aticAra parigrahaparimANavatakA aticAra upAsakAdhyayana sahita sabhI zrAvakAcAroMmeM tattvArthasUtrake anusAra 'lobhameM Akara liye hae parimANa meM atikrama kara lenA hI' batalAyA hai| kintu ratnakaraNDazrAvakAcAra aura 1. "pratyagrajanmanohaMdamatyantAbhAvalakSaNam / tatyAgo'pi varaM kaizciducyate sAravarjitama // 88 // tatrotsargo nRparyAyasthitimAtrakRte dhanam / rakSaNIyaM vratasthaistaistyAjyaM zeSamazeSataH // 89 // apavAdastUpAttAnAM vratAnAM rakSaNaM yathA / syAdvA na syAttu tadvAniH saMkhyAtavyastathopadhiH // 50 // " -pR0 107-108 / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAbhyayana sAgAradharmAmatameM vibhinna prakArase usake aticAra batalAye haiM / ratnakaraNDameM nIce likhe aticAra ginAye haiM, 1. ativAhana-baila manuSya vagairaha jitanI dUra taka sukhapUrvaka cala sakate haiM, lobhameM Akara usase adhika dUra taka unheM claanaa| 2. atisaMgraha- dhAnya vagairaha Age jAkara khUba lAbha degA isa bhAvase lobhameM Akara dhAnyAdika vastuoMkA saMgraha krnaa| 3. ativismaya- khUba lAbhase unake becanepara bhI kharIdanevAleko adhika lAbha hotA dekha kara kheda krnaa| 4. atilobha- khUba lAbha honepara bhI adhika lAbhako icchA krnaa| . ... 5. atibhAravahana- lobhake kAraNa manuSya yA pazuoMpara unakI zaktise adhika bhAra laadnaa| sAgAradharmAmRtameM pAMca aticAra isa prakAra batalAye haiM- 1. makAna aura khetameM pAsakA dUsarA makAna aura kheta milA lenaa| 2. apane gharakA dhAnya aura pazudhana beca lene ke bAda yaha dhAnya aura dhana le lUMgA aisA vicAra kara parimANase adhika dhana aura dhAnyako becanevAleke gharapara hI rkhnaa| 3. vratakI avadhi pUrI honepara ye sonA cAMdo le lUMgA isa bhAvase parimANase adhika sonA cAMdI dUsaroMko de rkhnaa| 4. kA~sI pItala vagairahake baratanoMko saMkhyA parimANase adhika ho jAnepara vratabhaMgake bhayase do do baratanoMko milAkara eka karanA / 5. parigrahaparimANavata jitane dinoMke lie hai usake andara hI yadi ye gAya vagairaha baccA deMgI to adhika saMkhyA ho jAnese vratabhaMga ho jAyegA isa bhayase avadhikA jaba kitanA hI kAla bIta jAye taba gAya vagarahako gyAbhana hone denA pAMcavA atIcAra hai| yadyapi ye atIcAra bhI hemacandrAcArya ke yogazAstrake AdhArapara batalAye gaye haiM phira bhI tattvArthasUtrameM jo aticAra batalAye haiM yaha unakA hI vistAra hai| ataH svAmI samantabhadrake sivA anya saba zAstrakAroMke dvArA batalAye gaye aticAra samAna hI haiN| aSTamUlaguNa aura pAMca aNuvratoMke ukta tulanAtmaka anuzIlanase hama isa niSkarSapara pahu~cate haiM ki jaina AcArakA mUla ahiMsA hai| usa ahiMsAko vyavahArameM lAneke lie hI aSTamUlaguNa aura zeSa cAra aNuvrata batalAye gaye haiN| cUMki galA-sar3A anna, bAsI bhojana tathA anya saMyoga viruddha padArthoMkA bhakSaNa karanese mAMsa aura madyake sevanakA doSa lagatA hai ata: aise khAna-pAnako niSiddha batalAyA gyaa| aura isapara bahata adhika jora diyA gyaa| merA aisA vicAra hai ki paMca aNavratavAle prAcIna malagaNoMmeM pAMca pApoMke sthAnameM jo paMca udumbarako sthAna diyA gayA, isane jainAcArakI dizAko hI badala diyA, kyoMki pAMca udumbara aura tIna makArake tyAgarUpa aSTamUlaguNa kevala khAna-pAnase sambandha rakhate haiM, jaba ki pAMca aNuvrata samasta gAhasthika vyavahArase sambaddha haiM, ataH jaina gRhastha loga khAna-pAnasambandhI AcArakI ora to vizeSa dhyAna dene lage aura satya, acaurya, brahmacarya aura parigraha parimANake prati udAsIna hote cale gye| unhoMne kevala zuddha khAna-pAnako hI ahiMsAkA aMga samajhA aura uttara kAlameM yahI logoMko samajhAyA bhI gayA / hamAre tyAgIvargakA bhI dRSTikoNa usI ora rahA aura vartamAnameM bhI hai| ve bhI jaba kisI zrAvaka yA zrAvikAse tyAga karAte haiM to khAne-pIne kI vastuoMkA hI tyAga karAte haiN| hamane kisIko bhI satyavyavahAra karaneko, lena-dena meM beImAnI na karanekI, kasakara sUda na lenekI, nyAyase dhana upAjita karaneko, svadArasantoSa. vrata dhAraNa karanekI yA jarUratase adhika saMcaya na karane kI pratijJA lete yA livAte nahIM dekhaa| aNavratoMke aticAra manuSyakI kamajoriyoke yA yaha kahanA hogA ki usakI cAlAka baddhike jIvita udAharaNa hamAre sAmane rakhate haiN| aura unakA tulanAtmaka anuzIlana sAmayika paristhitipara tathA hamAre AcAryoMkI samayadarzitApara acchA prakAza DAlatA hai| Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA -7 guNatrata aura zikSAvrata ____ aba hama guNavrata aura zikSAvratopara Ate haiM1. AcArya kundakundane dizA-vidizA pramANa, anarthadaNDatyAga aura bhogopabhogaparimANa ye tIna guNavrata batalAye haiM aura sAmAyika, proSadhopavAsa, atithipUjA aura sallekhanA ye cAra zikSAvrata batalAye haiN| 2. tattvArthasameM gaNavrata aura zikSAvrata bheda na karake sAta zIla batalAye haiM-digvirati. dezavirati. anartha daNDavirati, sAmAyika, proSadhopavAsa, upabhogaparibhogaparimANa aura atithisNvibhaag| sallekhanAko usameM alagase batalAyA hai| sarvArthasiddhi TIkAmeM zurUke tIna vratoMko guNavrata batalAyA hai kintu zeSa cArako koI nAma nahIM diyaa| ratnakaraNDazrAvakAcArameM digvata, anarthadaNDavrata aura bhogopabhogaparimANavata ye tIna guNavrata batalAye haiM aura dezAvakAzika, sAmAyika, proSadhopavAsa aura vaiyAvRttya ye cAra zikSAbata batalAye haiM, sallekhanAko pRthak batalAyA hai| 4. padmacaritameM anarthadaNDavrata, digvidiktyAga, bhogopabhogasaMkhyAna ye tIna guNavrata batalAye haiM aura sAmA yika, proSadhopavAsa, atithisaMvibhAga aura sallekhanA ye cAra zikSAvrata batalAye haiN| bhAvasaMgrahameM bhI yahI krama apanAyA hai| 5. harivaMzapurANa meM guNavrata to tattvArthasUtrake anusAra ginAye haiM kintu zikSAvratoMmeM bhogopabhogaparimANako na ginAkara sallekhanAko ginAyA hai| 6. Adi purANameM digvata, dezavrata aura anarthadaNDavratako guNavrata batalAkara likhA hai / koI bhogopabhogaparimANa vratako bhI guNavata kahate haiM / sAmAyika, proSadhopavAsa, atithisaMvibhAga aura sallekhanA ye cAra zikSAvrata batalAye haiN| puruSArthasiddhyupAya, somadeva upAsakAdhyayana, cAritrasAra, amitagati upAsakAcAra, padmanandi paMcavizatikA ___aura lATosaMhitAmeM tattvArthasUtrakA hI krama apanAyA gayA hai / 8. svAmI kArtikeyAnuprekSA aura sAgAradharmAmRtameM ratnakaraNDazrAvakAcArake anusAra batalAye haiM / 9. vasunandi zrAvakAcArameM guNavata to tattvArthasUtrake anusAra hai aura zikSAyata isa prakAra hai-bhogavirati, paribhogavirati. atithisaMvibhAga aura sllekhnaa| ina sabakA vargIkaraNa isa prakAra hotA haiAcArya kundakunda aura raviSaNakA eka mata hai yA yaha kaha sakate haiM ki papracaritameM cAritraprAbhUtake anusAra hI guNavrata aura zikSAvrata batalAye haiN| sambhavataH yahI prAcIna paramparA ho / prAkRta bhAva saMgraha aura sAvayadhammadohAmeM bhI yahI krama hai| 2. ratnakaraNDazrAvakAcArameM ukta paramparAse kevala itanA antara hai ki usameM zikSAyatoMmeM sallekhanAke 1. cAritraprA. gA. 24, 25 / 2. bha0 7, sU0 21 / 3. zlo0 67 aura 91 / 4. parva 14, zlo. 198, 199 / 5. sa. 18, zlo0 46, 47 / 6. parva 10, zlo0 65, 66 / 7. gA0 341-38 / 8. gA0 213 bhAdi / 9. yahA~ yaha batalA denA Avazyaka hai ki zvetAmbara paramparAmeM bhI guNavrata aura zikSAvratoMkA vahI krama hai jo ratnakaraNDameM batalAyA hai| tatvArthasUtrake zvetAmbarasammata pAThameM bhI sAta zIlavatoMkA vahI krama hai jo digambarasammata paatthmeN| phira bhI usake TIkAkAra siddhasena gaNine guNavata aura zikSAvratake bheda apanI paramparAke anusAra hI ginAye haiM arthAt ina sAta zIloMmeM-se digvata, bhogaparimogaparimANavata aura anarthadaNDavrata ye tIna guNavrata haiM aura zeSa cAra zikSAvrata haiN| Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana sthAnameM dezAvakAzikako sthAna diyA hai| 3. AdipurANa bhI kundakundako hI paramparAko apanAtA hai, antara itanA hai ki usameM guNavrata tattvArtha sutrake anusAra ginAkara bhI bhogopabhogaparimANako gaNavrata mAnanekA bhI ullekha kiyA hai| harivaMzapurANameM bhI guNavata to tattvArthasUtra ke anusAra batalAye haiM kintu zikSAvrata cAritraprAbhUtake anusAra batalAye haiN| 4. cAritraprAbhUtake sAmane tattvArthasUtrane dUsarI hI paramparA sthApita kI, jisakA anusaraNa uttarakAlameM adhika kiyA gayA hai| dUsare prakArase isa vargIkaraNakA vizleSaNa isa prakAra bhI kiyA jA sakatA hai1. digvata aura anarthadaNDavratako gaNavrata sabane mAnA hai tathA sAmAyika, proSadhopavAsa aura atithisaMvibhAga ko zikSAvrata vasUnandike sivA sabane mAnA hai| vasunandi sAmAyika aura proSadhopavAsake sthAnameM bhogavirati aura paribhogavirati par3hate haiN| eka bhogopabhogaparimANavatake do bheda isa taraha anya kisI bhI granthameM hamAre dekhane meM nahIM aaye| 2. zeSa raha jAte haiM- dezavata, bhogopabhogaparimANa aura sllekhnaa| kundakunda dezavata mAnate hI nhiiN| samantabhadra mAnate haiM kintu zikSAvatoMmeM use ginate haiM guNavatoMmeM nahIM, jaba ki tattvArthasUtra meM dezavratako guNavatoMke sAtha ginA hai, yadyapi usameM guNavrata aura zikSAvrata bheda nahIM kiye gye| 3. bhogopabhogaparimANapratako harivaMzapurANake sivA sabane mAnA hai kintu, eka paramparA use guNavatoMmeM ginatI hai aura dUsarI zikSAvatoMmeM / 4. sallekhanAko mAnate sabhI haiM, kintu kundakundako paramparA use zikSAvratoMmeM ginatI hai jaba ki tattvArthasUtra aura ratnakaraNDa donoM hI use alaga rakhate haiN| yaha hama Upara likha Aye haiM ki tattvArthasUtrameM ukta guNavatoM aura zikSAvratoMko zIla kahA hai aura sarvArthasiddhi meM unakA kArya vratoMko rakSA karanA batalAyA hai| usIkA anusaraNa karate hue amRtacandrAcAryane ( puruSArtha., zloka 136 ) likhA hai ki jaise prAkArase nagarakI rakSA hotI hai vaise hI zIloMse vratoMkI rakSA hotI hai isalie vratoMkA pAlana karaneke lie zoloMko bhI pAlanA caahie| yaha bhI hama pahale likha Aye haiM ki sarvArthasiddhi meM Adike tIna zoloMkI guNavrata saMjJA to hai kintu zeSako zikSAbata saMjJA nahIM hai| yahI bAta hama padmapurANameM tathA bhAvasaMgrahameM bhI pAte haiM / zeSa cAra zIloMkI zikSAprata saMjJA ratnakaraNDazrAvakAcArameM, varAMgacarita (15|111)meN aura upAsakAdhyayanameM tathA usake samakAlIna cAritrasArameM tathA uttarakAlIna vasunandi zrAvakAcAra, sAgAradharmAmRta vagairahameM pAte haiN| ratnakaraNDa. meM guNavatakA lakSaNa to diyA hai kintu zikSAvatakA lakSaNa hameM sAgAradharmAmRta meM hI dekhane ko milatA hai| ratnakaraNDa ( zlo0 67 ) ke anusAra guNoMmeM vRddhi karaneke kAraNa digvrata, anarthadaNDavrata aura bhogopabhogaparimANa gaNavrata haiN| aura sAgAradharmAmata ke anusAra jo aNuvratoMkA upakAra kare use guNavrata kahate haiM aura jo abhyAsake lie ho use zikSAvata kahate haiM / zvetAmbarIya granthoMmeM yahI lakSaNa pAyA jAtA hai| gaNavrata aura zikSAvratameM antara batalAte hae likhA hai ki sAmAyika, dezAvakAzika, proSadhopavAsa aura atithisaMvibhAga ye svalpakAlika hote haiM ataH guNavratoMse inakA bheda hai| guNavrata to prAyaH jIvana paryanta hote haiN| inameM se bhI sAmAyika aura dezAvakAzika to pratidina kiye jAte haiM aura proSadhopavAsa tathA atithisaMvibhAga pratiniyata dina hI kiye jAte haiM, pratidina nahIM kiye jaate| paM0 AzAdharane bhI dezavratako zikSAvrata batalAte hae yahI upapatti dI hai| unhoMne likhA hai ki zikSA pradhAna honese tathA niyatakAlake lie honese dezavrata 1. 5 / 1 tathA 5 / 24 / 2. amidhAnarAjendra meM 'sikkhAvayamvaya' zabda / 3. sAgAra0 a0 5 / 26 kI ttiikaa| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA zikSAbata hai yaha digbatako. taraha jIvanaparyantake lie nahIM hotaa| tattvArthasUtra vagairahameM jo ise guNavrata batalAyA hai, vaha kevala digvatako saMkucita karane kI dRSTise batalAyA hai| digvirativrata, dezavirativrata aura anarthadaNDavirativrata, ina tInoM guNavatoMke svarUpa aura aticAroM meM koI antara nahIM hai| sabhI granthakAroMne prAyaH eka-sA hI kathana kiyA hai| somadeva sUrine gaNavratoMkA kathana bahuta saMkSepase kiyA hai kintu zikSAvratoMkA kayana bahuta hI vistArase kiyA hai| pahalA zikSAkta hai sAmAyika / sAmAyikakA kathana ratnakaraNDameM ATha zlokoMke dvArA vistArase kiyA hai aura unameM sAmAyikakA samaya, sthAna, vidhi Adi Avazyaka bAteM batalA dI haiN| tadanusAra ekAnta sthAna meM, vanameM, makAnameM yA caityAlayamai bAhya vyApArase manako haTAkara tathA paryakAsanase baiThakara antarAtmAmeM lIna honA sAmAyika hai| upavAsa aura ekabhuktike dina sAmAyika karanA cAhie tathA pratidivasa bhI karanA caahie| usase pAcoM vratoMko pUrti hotI hai| sAmAyikameM na koI Arambha hotA hai aura na parigraha, ata: usa samaya gRhastha bho vastrase yukta munikI taraha pratIta hotA hai| tattvArthasUtra (7 / 21 ) ke TIkAkAra pUjyapAdane sarvArthasiddhi meM aura akalaMkadevane tattvArthavAtikameM 'samaya'kA artha 'ekatva rUpase gamana' kiyA hai aura use ho sAmAyika batalAyA hai| arthAt mana vacana kAyako kriyAoMse nivRtta hokara eka AtmadravyameM lIna honA sAmAyika hai| kintu somadeva sUrine 'samaya' kA artha 'AptasevAkA upadeza' kiyA hai aura usameM jo kriyA kI jAtI hai use sAmAyika kahA hai| tadanusAra snAna, abhiSeka, pUjana, stavana, japa, dhyAna Adi saba sAmAyikake aMga haiM / bhAvasaMgraha (gA0 355 ) meM bhI trikAla deva-stavanako sAmAyika kahA hai| AzAdharane ( sAgAra0 5 / 28-31) prAcona paramparAke sAtha somadeva surike kathanako bhI sthAna de diyA hai| asala meM mana, vacana, kAyako ekAgra karake sAmyabhAvakI vRddhi ke lie sAmAyika kI jAtI hai| pUjanAdikA bho vAstavika uddeza yahI hai| isIse somadeva mUrine dravyakAlako dekhakara sAmAyikame dhyAnake sAtha pUjanAdiko bhI gabhita kara liyA hai| proSadhopavAsavatakA kathana karate hue ratnakaraNDa ( zlo0 106-109) meM proSadhakA artha 'eka bAra bhojana' kiyA hai aura cAroM prakArake AhArake tyAgako upavAsa kahA hai| jo upavAsa karake eka bAra bhojana karatA hai use proSadhopavAsa kahate haiN| yaha aSTamI aura caturdazIke dina kiyA jAtA hai| upavAsake dina pAMcoM pApoMkA, alaMkAra, Arambha, gandha, puSpa, snAna, aMjana aura nasyakA tyAga kiyA jAtA hai tathA dharmAmRtakA pAna karate hue jJAna aura dhyAnameM tatpara rahA jAtA hai| kintu sarvArthasiddhi (7 / 21 ) meM proSadhakA artha parva kiyA hai aura jisameM pAMcoM indriyA~ apane-apane viSayoMse vimukha hokara rahatI hai use upavAsa kahA hai aura usakA artha kiyA hai parvake dina cAroM prakArake AhArakA tyAga krnaa| likhA hai, "apane zarIrake saMskArake kAraNa snAna, gandha, mAlA, AbharaNa Adiko tyAga kara zubha sthAna meM sAdhuoMke nivAsasthAnameM yA caityAlayameM athavA apane upavAsagRhameM dharmakathAke cintanameM mana lagAkara zrAvakako upavAsa karanA cAhie aura kisI prakArakA Arambha nahIM karanA caahie| somadeva sUrine sarvArthasiddhike anusAra hI kathana karate hue proSadhakA artha parva hI kiyA hai| vasunandine apane zrAvakAcArameM proSadhopavAsako zikSAvratoMmeM sthAna nahIM diyaa| proSadhapratimAkA varNana karate hae propadhApavAsakI vidhi isa prakAra batalAyI hai. "saptamI aura terasake dina atithibhojanake anta meM svayaM bhojana karake aura vahIM mukhazuddhi karake, mukhako aura hAtha-pairoMkoM dhokara vahA~ hI upavAsakA niyama lekara jinamandira jAve aura jinendradevako namaskAra karake aura guruke sAmane vandanApUrvaka kRtikarmako karake garuko sAkSIpUrvaka upavAsako grahaNa karake zAstravAcana, dharmakathA sunanA-sunAnA, bAraha bhAvanAoMkA cintana, Adike dvArA zeSa dina bitAve / phira sAyaMkAlIna vandanA karake rAtrike samaya apanI zaktike anusAra kAyotsargase sthita hokara bhUmikA zodhana karake, apane zarIrake pramANa santhArA lagAkara apane gharameM yA jinamandira meM sove / athavA pUrI rAta kAyotsargapUrvaka bitAkara prAtaHkAla uThakara bandanAvidhise jinadevako namaskAra karake Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAbhyayana tathA deva zAstra gurukA dravya athavA bhAvapUjana karake apane ghara jAve aura atithidAna dekara bhojana kre| isa prakAra jo karatA hai usakI proSadhavidhi uttama hai| kevala jala grahaNa karanA madhyama proSadha hai| madhyama proSadhavAlA Avazyaka honepara sAvadyarahita gRhakArya kara sakatA hai, zeSa vidhi pUrvavat hai| usa dina eka bAra bhojana karanA yA kucha halakA bhojana le lenA jaghanya proSadha hai / ( gA0 281-292 ) / AzAdharane vasunandike anusAra hI proSadhopavAsavratakA kathana kiyA hai| tattvArthasUtra ( 7 / 21 )meM upabhogaparibhogaparimANa nAmakA vrata hai kintu ratnakaraNDa ( zlo0 36 )meM bhogopabhogaparimANa nAma hai| sarvArthasiddhimeM upabhogakA jo artha hai vahI artha ratnakaraNDameM bhogakA hai / aura paribhogakA jo artha sarvArthasiddhimeM hai vahI artha ratnakaraNDameM upabhogakA hai| somadeva sUrine na to tattvArthasUtrakI taraha upabhogaparibhogaparimANa nAma apanAyA hai aura na ratnakaraNDakI taraha bhogopabhogaparimANa nAma apanAyA hai| kintu bhogaparibhogaparimANa nAma diyA hai| inameM se bhoga zabda ratnakaraNDase liyA hai aura paribhoga zabda tattvArthasa ratnakaraNDameM bhogopabhogake niyama aura yama rUpa tyAgakA vidhAna kiyA hai| sarvArthasiddhi aura tattvArthavAtikameM niyama aura yama rUpa tyAgakA vidhAna nahIM hai, somadevane use ratnakaraNDa. se apanAyA hai| aSTamUlaguNoMpara prakAza DAlate hue hama yaha likha Aye haiM ki ratnakaraNDazrAvakAcArameM bhogopabhogaparimANavatameM bhI madya, mAMsa Adike tyAgakA vidhAna kiyA hai| kintu aSTamalagaNoMkA nirdeza karanevAle puruSArthasiddhayupAya AdimeM bhogopabhogaparimANavratameM madya, mAMsa AdikA tyAga nahIM karAyA hai kyoMki aSTamUlaguNoMmeM unakA tyAga ho jAtA hai| ratnakaraNDa (ilo0 38-39) meM likhA hai ki jina bhagavAnko zaraNameM Aye hue prANiyoMko prasaghAtase bacane ke lie madhu aura mAMsa tathA pramAdase bacane ke lie madyako chor3anA caahie| tathA lAbha kama aura ghAta adhika honese mUlI, adaraka, zrRMgavera, makkhana, nImake phUla aura ketakIke phUla nahIM khAnA caahie| sarvArthasiddhi ( 7 / 21 ) meM bhI lagabhaga ralakaraNDake zabdoMmeM hI makkhanake sivAya ukta anya vastuoMko tyAjya batalAyA hai| akalaMkadevane rAjavAtikameM bhogasaMkhyAnake trasadhAta, pramAda, bahuvadha, aniSTa aura anupasevya bheda karake 'ratnakaraNDazrAvakAcArake zabdoM meM hI unake tyAgakA vidhAna kiyA hai kintu makkhanako unhoMne bhI nahIM ginaayaa| cAritrasArakA to AdhAra hI sarvArthasiddhi aura rAjavArtika hai| puruSArthasinyupAya aura somadeva upAsakAdhyayanameM bhogopabhogaparimANavatakA varNana karate hue kevala anantakAya vanaspatike tyAga karanekA vidhAna kiyA hai| amitagatine vratakA svarUpamAtra batalA diyA hai| sAgAradharmAmatameM madya, mAMsa aura madhuke tulya vastuoMkA tyAga batalAneke sAtha-hI-sAtha ratnakaraNDapratipAdita vanaspatiyoMkA tyAga to batalAyA hI hai, kucha aura bhI batalAyA hai jo unase pUrvake ukta zrAvakA. cAroMmeM nahIM btlaayaa| ve likhate haiM, binA ubAle hue dUdha aura usake dahI maThAmeM milAyA huA dvidala mUMga ur3ada vagairaha anna nahIM khAnA caahie| varSARtu prAyaH karake purAnA aura binA dalA huA dvidala nahIM khAnA cAhie aura na pattekA zAka khAnA cAhie / yathA, "mAmagorasasaMpRktaM dvidalaM prAyazo'mavam / varSAsvadalitaM cAtra patrazAkaMca nAharet // 17 // "." 1. sarvArthasiddhikArane bhI yadyapi ratnakaraNDazrAvakAcArake zabdoM meM hI bhogopabhogake tyAgakA kathana kiyA hai phira bhI usameM thor3A-sA antara kara diyA hai kintu akalaMkadevane to usake zlokoMko hI eka tarahase garameM rakha diyA hai| ataH yaha nizcita pratIta hotA hai ki akalaMkadevake sAmane rasnakaraNDa avazya rahA hai| Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA AcArya hemacandra ne bhI apane yogazAstra meM bhogopabhogavratakA varNana karate hue likhA hai, "mayaM mAMsaM navanItaM madhUdumbarapaJcakam / anantakAya majJAtaphalaM rAtrau ca bhojanam // 6 // Amagorasa saMpRktaM dvidalaM puSpitaudanam / dadhyahadvitayAtItaM kuthitAnnaM ca varjayet // 7 // " 61 arthAt madya, mAMsa, makkhana, madhu, pAMca udumbara, anantakAya vanaspati, anajAna phala rAtribhojana, binA pake gorasa meM milA huA dvidala, phapU~dA huA bhojana, do dinakA bAsA dahI aura sar3A huA anna chor3a denA cAhie / isa taraha jise prAthamika zrAvakakA kartavya batalAyA jAtA hai usakA tyAga bhogopabhogavratameM karAyA gayA hai / zvetAmbara paramparAmeM isa vratameM krUra kAmoMke karanekA bhI niSedha hai| yogazAstra meM unheM ginAyA hai aura paM0 AzAghara ne apane sAgAradharmAmRta meM usakA ullekha karake krUra karmoMke ginAnekA niSedha kiyA hai / bhogopabhogavratake aticAra ratnakaraNDake sivA anya sabhI meM 'sa~ cittakA AhAra, sacittase sambandhi vastukA AhAra, sacitta se sammizrita vastukA AhAra, jale hue yA adhapake bhojanakA AhAra aura gariSTha bhojanakA AhAra' ye pA~ca batalAye haiM / rAjavArtikameM likhA hai ki inake khAnese sacittakA bhakSaNa karanA par3atA hai, indriyoM meM unmAda paidA hotA hai aura vAyu AdikA prakopa hotA hai usakA ilAja karane meM pApakA saMcaya hotA hai tathA munigaNa bhI aise bhojanako grahaNa nahIM karate / ataH aisA AhAra tyAjya hai / ratnakaraNDazrAvakAcArameM isa vrata ke aticAra bilakula hI bhinna haiM, kintu haiM upayukta / yathA, "viSaya viSato'nupekSA'nusmRtirati laulyama titRSAnubhavau / bhogopabhogaparimAnyatikramAH paJca kathyante ||10|| viSayarUpI viSakA Adara karanA, bhukta bhogoMkA smaraNa karanA, vartamAna bhogoM meM ati lipsA rakhanA, bhAva bhogoMko prApta karanekI cAha karanA aura bhoga na bhogate hue bhI yaha anubhava karanA ki maiM bhoga bhoga rahA hU~, ye pA~ca bhogopabhogaparimANavratake aticAra haiN| AcArya samantabhadrane atithisaMvibhAgavratakA nAma vaiyAvRtya diyA hai aura usImeM jinapUjAko bho sammilita kiyA hai / kintu somadeva ke upAsakAdhyayana meM jinapUjAko sAmAyika vrata meM sammilita kiyA hai / aura isa vratakA nAma dAna rakhA hai / Ba ratnakaraNDa ( ilo0 111 Adi ) meM taponidhi anagAroMko dAna denekA nAma vaiyAvRtya hai / tattvArthasUtra meM isakA nAma atithi saMvibhAgavrata hai| donoMmeM kevala nAmakA antara hai abhiprAyameM antara nahIM hai / isIse somadeva sUrine spaSTArthaka nAma dAna denA hI ucita smjhaa| ratnakaraNDa meM bhI Age ( zlo0 113 ) dAna nAma diyA hai aura usakA lakSaNa isa prakAra likhA hai, "sAta guNasahita zuddha zrAvakake dvArA Arambha aura cUlhA cakkI Adi sUnAoMke tyAgI muniyoMkA no puNyoMke dvArA Adara-satkAra karaneko dAna kahate haiM / " ratnakaraNDameM na to nau puNyoMko batalAyA hai aura na dAtAke sAta guNoMkA koI nirdeza kiyA hai / tattvArthavArtika ( 7|39) meM pratigraha, uccadezasthApana, pAdaprakSAlana, arcana aura praNAma Adiko vidhi rUpameM / dAtAke bhI anasUyA, aviSAda, prItiyoga, kuzalAbhisandhitA, dRSTaphalAnapekSitA, niruparodhatva aura anidAnatva ye sAta guNa batalAye haiM / puruSArthasiddhaya pAya ( zlo0 169 ) meM bhI ye hI sAta guNa ginAye batalAyA 1. zlo0 5 / 21-23 / 2. " sacittasambandhasammizrAbhiSavaduSpakAhArAH || " - tasvA0 sU0 a0 7, sU0 35 // Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 upAsakAdhyayana haiM / kintu somadevake upAsakAcArameM zraddhA, tuSTi, bhakti, vijJAna, alubdhatA, kSamA aura zakti ye sAta guNa dAtAke batalAye haiN| cAritrasArameM bhI 'uktaM ca' karake uddhata kiye gaye eka zlokake dvArA somadevake dvArA ukta sAta guNa ginAye haiM aura navadhA bhakti bhI ginAyI hai| kintu donoM hI uddhata zloka somadeva upAsakAdhyayanase bhinna kisI anya granthake haiN| jinasenAcAryake mahApurANa ( 20182) meM bhI ukta sAta guNoMko ginAyA hai aura pratyekakA lakSaNa bhI diyA hai, kevala tuSTike sthAnameM tyAga diyA hai aura cAritrasArameM uddhRta zloka meM dayA diyA hai| vasunandi zrAvakAcArako gAthA 224 somadeva upAsakAdhyayanake AryAvRttakA hI prAkRta rUpAntara hai| vijJAna guNakA lakSaNa mahApurANameM kramajJatva kahA hai arthAt dAtAko dAna denekA krama jJAta honA cAhie / kintu somadevane vijJAnakA lakSaNa batalAte hue muniko kisa prakArakA bhojana denA cAhie isake jJAnako vijJAna kahA hai| isI prakaraNameM somadevane tIna vA~ko dIkSAke yogya aura cAroM vargoM ko AhAradAnake yogya batalAyA hai tathA pAtrake pAMca bheda kiye haiM, samayI, zrAvaka, sAdhu, AcArya aura jainadharmakA prabhAvaka / isa taraha jainadharmake pAlaka, poSaka aura prabhAvaka zrAvakoMko bhI pAtra batalAkara unakA bhI yathAyogya sammAna Adi karanekA vidhAna kiyA hai| pAtrake uttama, madhyama aura jaghanya bheda to prasiddha hI haiN| unake pazcAt ukta pAMca bheda kiye haiN| zrAvakoMke bheda zrAvakoMke gyAraha bheda, jo gyAraha pratimAke nAmase prasiddha haiM, prAcIna haiN| AcArya kundakundase lekara uttarakAlIna sabhI zrAvakAcAroMmeM tathA anya granthoM meM bhI inhIM bhedoMko ginAyA hai| hA~, sAgAradharmAmRtameM zrAvakake pAkSika, naiSThika aura sAdhaka ye tIna bheda karake gyAraha bhedoMko naiSTika zrAvakakA bheda batalAyA hai| jisako jainadharmakA pakSa hotA hai vaha pAkSika zrAvaka kahalAtA hai| pAkSikako zrAvakadharmakA prArambhaka kahanA cAhie / jo usameM abhyasta ho jAtA hai vaha naiSThika hai, yaha madhyama avasthA hai| aura jo AtmadhyAnameM tatpara hokara samAdhimaraNakA sAdhana karatA hai, vaha sAdhaka hai / yaha paripUrNa avasthA hai / 1. pAkSika zrAvaka pAkSika zrAvaka jinendra bhagavAnko AjJAko zirodhArya karake, hiMsAko chor3ane ke lie madya mAMsa madhu aura pAMca udumbara phaloMke sevana karanekA tyAga karatA hai| rAtribhojana nahIM karatA, pAnIko chAnakara kAmameM lAtA hai / pA~coM pApoMko aura sAta vyasanoMko chor3anekA yathAzakti abhyAsa karatA hai| yathAzakti jina bhagavAnkI pUjA karatA hai / jinabimba, jinamandira, muniyoMke lie vasatikA, svAdhyAyazAlA, bhojanazAlA, auSadhAlaya vagairahakA nirmANa karatA hai| guruoMkI sevA karatA hai / apane suyogya sAdharmI zrAvakako hI apanI kanyA detA hai| muniyoMko dAna detA hai| isa bAtakA prayatna karatA hai ki muniyoMkI paramparA barAbara calatI rahe aura ve guNavAna hoN| pahale apane AzritoMko bhojana karAkara phira apane Apa bhojana karatA hai| rAtrimeM kevala pAnI, auSadha aura pAna ilAyacI vagairaha mukhazuddhikAraka padArtha hI letA hai| aisA koI Arambha nahIM karatA jisameM saMkalpI hiMsA ho| tIrthayAtrA vagairaha karatA hai| sAgAradharmAmatake dUsare adhyAyameM pAkSikakA kathana hai| 2. naiSThika zrAvaka 1. darzanika- svAmI samantabhadra ke anusAra darzanika zrAvaka saMsAra, zarIra aura bhogoMse virakta hotA hai, samyagdaSTi hotA hai, paMcaparameSThIkA bhakta hotA hai aura jainadharmakA use pakSa hotA hai| svAmI 1. sAta guNoMko batalAnevAle ukta saba grandhoMka zlokoMke lie somadeva upAsakAdhyayana pR0 296 kA TippaNa dekhanA caahie| 2. 1 / 20 / 3. ratnaka0 zrAilo0 137 / 4. svA0 kArtika gA0328 / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 63 kAtikeyake anusAra jo trasajIvoMse yukta madya, mAMsa Adi nindanIya vastuoMkA kabhI bhI sevana nahIM karatA vaha darzanika hai / vasunandi zrAvakAcArake anusAra jo samyagdRSTi pA~ca udumbara aura sAta vyasanoMkA tyAga kara detA hai vaha darzana zrAvaka hai| sAgAradharmAmRtameM itanA vizeSa likhA hai ki aSTamUlaguNoMmeM koI aticAra nahIM lagane detA aura nirvAhake lie nyAyapUrvaka AjIvikA karatA hai vaha darzanika hai| anya granthoMmeM thAvakakA pAkSika bheda nahIM batalAyA kintu sAgAradharmAmRtameM batalAyA hai| isIlie usameM niraticAra aSTamUlaguNoMke pAlanakA ullekha kiyA hai; kyoMki sAticAra aSTamUlaguNoMkA pAlana pAkSika zrAvaka karatA hai / ataH darzanika zrAvaka madya vagairahakA vyApAra bhI nahIM krtaa| jo loga madyAdikakA sevana karate haiM unake sAtha khAna-pAna nahIM karatA / acAra marabbe nahIM khaataa| eka dina rAtake bAdakA dahI maTTA nahIM khaataa| phaphUMdI vastue~ nahIM khAtA, camar3e ke baratanameM rakhA ghI, tela, hIMga yA pAnI kAmameM nahIM laataa| bAhya davAke rUpa meM bhI madhukA prayoga nahIM karatA / anajAna phala aura binA khulI phaliyAM nahIM khaataa| rAtrimeM roga dUra karaneke lie bhI dugdha, phalAdikakA sevana nahIM karatA / pAnIko sApha-suthare vastrase chAnakara hI kAmameM letA hai aura chane pAnIko bhI pratyeka do mahartake bAda chAnakara ho kAmameM lAtA hai| binachAnIko usI jalAzayameM pahu~cA detA hai jisakA pAnI hotA hai| manovinodake lie bhI kabhI juA nahIM kheltaa| gAyana,nartana aura vAdanameM atyAsakti nahIM rakhatA / vezyAke ghara AtA-jAtA bhI nhiiN| kisI kuTumbIkA bhI dhana anucita rIti se nahIM letA / lakar3I vagairahapara aMkita prANiyoMke citroMko bhI nahIM kATatA / paranArIgamana to dUra rahA, kisI lar3akIse gAndharva-vivAha bhI nahIM karatA / vahI lokAcAra pAlatA hai jo usake AcArake pratikUla nahIM hotaa| dharmapatnI meM hI santAnotpAdanakA prayatna karatA hai| santAnako zikSita aura AcAravAna banAnekA prayatna karatA hai| isa taraha sAgAradharmAmata tathA lATosaMhitAmeM vistArase darzanika dhAvakakA AcAra batalAyA hai| 2. vratapratimA-jo pAMca aNavrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvratoMkA niraticAra pAlana karatA hai vaha pratika zrAvaka hai| ina vratoMkA varNana pahale kara Aye haiN| sAmAyika- jo tonoM sandhyAoMko mana vacana aura kAyako zaddha karake sAmAyika karatA hai vaha sAmAyika pratimAkA dhArI hai| vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai, jo zuddha hokara jinamandirameM yA apane ghara meM jinabimbake sammukha yA anya pavitra sthAnameM pUrva dizA yA uttara dizAkI ora mukha karake pratidina tInoM sandhyAoMko jinadharma, jinavANI, jinabimba, jinAlaya aura parameSThIkI vandanA karatA hai vaha sAmAyika pratimAkA dhArI hai| tathA jo kAyotsargapUrvaka khar3e hokara lAbha-alAbha, zatru-mitra, saMyoga-viyoga, taNa-kaMcana, candana-visaulI meM samabuddhi rakhatA hai tathA manameM paMcanamaskAra mantrako dhAraNa karake aSTa prAtihAryaviziSTa jina bhagavAnkA, siddhaparameSThIkA athavA apanI AtmAkA dhyAna karatA hai usakI sAmAyika uttama hai| isameM pahalI prakArakI sAmAyikako japa aura dUsarIkoM dhyAna samajhanA caahie| 4. proSadhopavAsapratimA- pratyeka mAsake cAroM parvomeM apanI zaktiko na chipAkara jo propadhopavAsakA niyama letA hai vaha zrAvaka caturtha pratimAkA dhArI hai| svAmIkAtikeyAnaprekSAmeM likhA hai, saptamI aura trayodazIke dina aparAhameM jinamandira meM jAkara sAmAyika karake cAroM prakArake AhArakA tyAga karake upavAsakA niyama kara le aura gharakA saba kAma-dhAma chor3akara rAtriko dharmacintanapUrvaka bitAve / subahako uThakara kriyA karma karake zAstra-svAdhyAya karate hue aSTamI yA caturdazIkA dina bitAve / phira sAmAyika karake usI tarahase rAtriko bitAve / prAtaH uThakara sAmAyika kare, phira pUjana kare, phira pAtradAna dekara bhojana kre| isakA nAma proSadhopavAsa hai| vasunandi zrAvakAcArameM ise utkRSTa proSadhopavAsa batalAyA hai, 'madhyama proSadhopavAsameM kevala pAnI liyA jAtA hai| aura koI halakA bhojana eka bAra karanA jaghanya upavAsa batalAyA hai| upavAsake dina snAna vagairahakA niSedha kiyA hai| isIlie 1. gA0 274-278 / 2. gA0 373-376 / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana usa dina bhAvapUjAkA vidhAna hai / hA~, jo dravyapUjA karanA cAhate haiM, unheM snAna karanA cAhie / ___ sAmAyika aura proSadhopavAsa vratapratimAmeM bhI Ate haiM aura svatantra pratimArUpa bhI haiM / 5. sacittasyAgapratimA- jo sacitta vanaspatiko nahIM khAtA vaha sacittatyAgapratimAkA dhArI hai / svAmI kArtikeyAnuprekSAmeM likhA hai ki jo vastu svayaM nahIM khAtA use vaha vastu dUsaroMko bhI nahIM khilAnA cAhie; kyoMki khAne aura khilAnemeM koI antara nahIM hai, ataH sacittatyAgI dUsaroMko bhI sacittavastu nahIM khilA sakatA / vasuneMndi zrAvakAcArameM aprAsuka jalakA bhI tyAga sacittatyAgapratimAmeM karAyA gayA hai / aura sAgAradharmAmRtameM aprAsuka namaka vagairahako bhI tyAjya batalAyA hai| laoNTIsaMhitAmeM likhA hai ki pAMcavIM pratimA sacittabhakSaNakA tyAga hai| sacittako sparza karanekA tyAga nahIM hai| ata: apane hAthase aprAsukako prAsuka karake khAnA caahie| rAtribhaktavata- pahale batalA Aye haiM ki chaThI pratimAko lekara AcAryoMmeM matabheda hai| svAmI samantabhadra aura svAmI kArtikeyake matase jo rAtrimeM cAroM prakArake AhArakA tyAga kara detA hai vaha rAtribhaktavratI hai aura dUsare AcAryoke matase jo rAtrimeM hI strI-sevanakA vrata letA hai arthAt dinameM maithana nahIM karatA vaha rAtribhaktavratI hai| lATIsaMhitAmeM likhA hai, chaThI pratimAse pahale zrAvaka rAtrimeM kadAcit pAnI vagairaha pI letA hai kintu chaThI pratimAse vaha pAnI bhI nahIM letA hai| na vaha rAtrimeM gandha lepa tathA mAlA vagairahakA ho upayoga karatA hai tathA rogako zAntike lie taila Adiko mAliza bhI nahIM karAtA, tathA jaise chaThI pratimAmeM rAtribhojanakA sarvathA tyAga hotA hai vaise hI dinameM maithunakA bhI sarvathA tyAga Avazyaka hai| isa taraha lATIsaMhitAmeM donoM matoMkA samanvaya kara diyA gayA hai| 7. brahmacaryapratimA- mana vacana aura kAyase strI mAtrako abhilASA na karaneko brahmacaryapratimA kahate haiN| ArammatyAga- ratnakaraNDazrAvakAcArake anusAra naukarI khetI vyApAra vagairahake tyAgako ArambhatyAgapratimA kahate haiN| kArtikeyAnuprekSAmeM likhA hai, jo na svayaM Arambha karatA hai, na dUsarese karAtA aura na usakI anumodanA hI karatA hai vaha ArambhatyAgI hai| vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai, jo kucha bhI thor3A-bahuta gRhasambandhI Arambha hai usakA jo tyAga kara detA hai vaha ArambhatyAgI hai| sAgAra dharmAmatameM likhA hai, jo mana vacana aura kAyase kRSi, sevA, vyApAra Adi ArambhoMko na svayaM karatA hai aura na dUsarese karAtA hai vaha ArambhatyAgo hai| lATI saMhitAmeM likhA hai, AThavI pratimAse pahale apane hAthase sacittakA sparza karatA thA, kintu AThavI pratimAmeM jo sacitta dravya hai use apane hAthase nahIM chuutaa| tathA AThavAM zrAvaka yadyapi apane kuTumbameM hI rahatA hai kintu munikI taraha jo taiyAra bhojana mila jAtA hai,use hI khA letA hai| prAsuka jalase apane vastra svayaM dho letA hai yA kisI sAdharmIke hAthase dhulavA letA hai| isa taraha ArambhatyAgapratimAke svarUpameM bhI ukta granthakAroMmeM antara hai| ratnakaraNDa zrAvakAcArameM kRSi, sevA aura vyApArake svayaM karanekA tyAga hai| sAgAradharmAmatameM svayaM karane aura dUsarese karAnekA tyAga hai tathA kArtikeyAnuprekSAmeM anumatikA bhI tyAga hai| sAgAradharmAmRtako TokAmeM to spaSTa likhA hai ki gRhasthake lie kadAcit putra vagairahako anumati denA Avazyaka ho sakatA hai isalie mana vacana kAya aura kRta kAritase hI ArambhakA tyAga kiyA jAtA hai / tathA kRSi sevA vANijyakA tyAga karAnese to aisA pratIta hotA hai ki aSTama pratimAkA dhArI zrAvaka dhana kamAnekA koI kAma nahIM krtaa| kintu vasunandi zrAvakAcAra aura lATosaMhitAmeM to gRhasambandhI pratyeka ArambhakA tyAga Avazyaka batalAyA 1. gA0 380 / 2. gA0 295 / 3. zlo0 8, a. 7 / 4. pR0 122, zlo. 17 // 5. zlo0 144 / 6. gA0 385 / 7. gA0 298 / 8. 1. a07, zlo0 21 / 9. pR0 123, zlo0 32 / Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA hai| ataH unake matase vaha apane lie bhojana bhI nahIM banA sktaa| 9. parigrahatyAga-parigrahake tyAgako parigrahatyAgapratimA kahate haiM / vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai, jo vastrake sivA zeSa parigrahako chor3a detA hai aura usa vastrase bhI moha nahIM rakhatA vaha navama zrAvaka hai| sAgAradharmAmatameM parigrahake tyAgane kI vidhi batalAyI hai| loTIsaMhitAmeM likhA hai, nauvIM pratimAse pahale zrAvaka suvarNa AdikA parimANa ghaTAtA jAtA hai, kintu nauMvIse to use bilakula hI tyAga detA hai| apane zarIrake lie vastra, makAna vagairaha tathA dharmake sAdhana mAtra rakhakara zeSa sabakA tyAga kara detA hai| isase pahale vaha apanI jamIna-jAyadAdakA svAmI banA rahatA hai kintu nauvIMse jIvanaparyantake lie usa sabako tyAga kara niHzalya ho jAtA hai| 10. anumatityAga-kRSi Adi ArambhameM, parigrahameM tathA vivAha Adi laukika kAryoM meM anumati dene ke tyAga ko anumatityAgapratimA kahate haiM / sAgauradharmAmatameM dazama zrAvakako vizeSa kriyA batalAyo hai| likhA hai. dazama zrAvaka caityAlayameM baiThakara svAdhyAya karatA hai aura madhyAhna kAlako sAmAyika karaneke pazcAta bulAnepara apane yA anya zrAvakoMke ghara bhojana kara letA hai| lATIsaMhitAmeM itanA vizeSa likhA hai, dasavIM pratimA taka zrAvakakA koI khAsa veSa nahIM hotaa| coTI janeU cAhe to rakha sakatA hai, na cAhe nahIM bhI rakhe / yathA, "maca yAvacathAlito nApi veSadharo manAka / zikhAsUtrAdi dadhyAdvA na dabhyAvA yathecchayA // 49 // " 11. uddiSTatyAga- ratnakaraNDazrAvakAcArameM likhA hai, gharako tyAga kara muniyoMke pAsa vanameM calA jAye aura vahA~ guruke sAmane vrata dhAraNa karake bhikSA bhojana kare, tapasyA kare aura khaNDavastra apane pAsa rakhe vaha uddiSTatyAgI zrAvaka hai| vasunandi zrAvakAcArameM likhA hai, uddiSTa zrAvakake do prakAra haiMeka, eka vastra rakhatA hai aura dUsarA kevala laMgoTI rakhatA hai / pahalA apane bAla chure yA kaiMcIse banavAtA hai aura uThate-baiThate samaya upakaraNase sthAna vagairahako sApha kara letA hai| hAyameM yA pAtra meM bhojana karatA hai aura cAroM parvo meM niyamase upavAsa karatA hai| .dUsarA zrAvaka bhI ye hI kriyAeM pAlatA hai, antara itanA hai ki vaha niyamase kezaloMca karatA hai. pochI rakhatA hai aura hAthameM bhojana karatA hai| zrAvakoMko dinameM pratimAyoga dhAraNa karanekA, vIracaryAkA arthAta muniko taraha svayaM bhrAmarI vRttise bhojana karanekA, trikAlayogakA - garamImeM parvatake zikharapara, barasAtameM vRkSake tale aura sardI meM nadIke kinAre dhyAna karanekA tathA siddhAnta arthAt sUtrarUpa paramAgamakA aura rahasya arthAt prAyazcitta zAstra adhyayanakA adhikAra nahIM hai| sAgAradharmAmRtameM bhI ye hI saba bAteM batalAyI haiM jo vasunandi zrAvakAcArase hI lI gayI haiM / lATIsaMhitAmeM vasanandi zrAvakAcArako gAthA uddhata karake uddiSTatyAgI zrAvakake do bheda batalAye haiM, ekako kSallaka saMjJA dI hai aura dUsareko ailaka / kSullakake viSayameM likhA hai, ailakakI apekSA usakA AcAra komala hotA hai / vaha zikhA-sUtra rakhatA hai, eka vastra, eka laMgoTI, vastrakI pIchI aura kamaNDalu rakhatA hai| kAMsI athavA lohekA bhikSApAtra rakhatA hai| eSaNA doSako TAlakara eka bAra bhikSA bhojana karatA hai / nirdiSTa samayapara vaha bhojanake lie ghUmatA hai aura pAtrameM bhikSA lekara kisI gharameM prAsuka jala pAkara pAtrakI pratIkSA karatA hai| yadi koI pAtra mila jAtA hai to gRhasthakI taraha apane bhojanameM se use AhAradAna detA hai aura jo kucha baca jAtA hai use svayaM khA letA hai| yadi kucha bhI nahIM bacatA to upavAsa dhAraNa kara letA hai| yadi use gandha Adi aSTa dravya mila jAte hai to bar3I prasannatAse jinavimba vagairahakI pUjA karatA hai, Adi / 1. gA0 299 2. pR. 121, zlo. 10 se| 3.00 shlo03.| 1. pR0 125 / 5. iko.147 / 6. gaa.3.1maadi| Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana ailakakI vidhi vahI hai jo Upara dUsare zrAvakakI vidhi batalAyo hai| ukta gyAraha bhedoMmeM se prArambhake chaha bhedavAle jaghanya zrAvaka kahe jAte haiM aura unakI gRhastha saMjJA hotI hai| sAta, ATha aura nau bhedavAle madhyama zrAvaka hote haiM aura unheM varNI kahate haiN| zeSa do pratimAvAle zrAvaka utkRSTa zrAvaka hote haiM aura unheM bhikSu kahate haiM / sAdhaka upasarga Anepara, durbhikSa par3anepara, bur3hApA Anepara yA asAdhya roga ho jAnepara jaba jIvanako koI AzA na rahe to dharmako rakSAke lie zarIrako chor3a denA sallekhanA hai aura jo usakA sAdhana karatA hai vaha sAdhaka kahalAtA hai| ratnakaraNDazrAvakAcArake anusAra hI somadeva upAsakAdhyayanameM bhI sallekhanAkA varNana hai| sAgAradharmAmRtake AThaveM adhyAyameM sallekhanAkA vistRta varNana hai / isa taraha zrAvakAcArake mukhya-mukhya guNoMkA kAlakramase yaha vizleSaNa kiyA gayA hai, jo svAdhyAyapremiyoM, tattvacintakoM, anveSakoM aura AcArapremiyoMke lie vicArako aura khojako sAmagrI prastuta karatA hai| upasaMhAra somadevakA upAsakAdhyayana hindI anuvAda Adike sAtha prathama bAra prakAzita ho rahA hai aura zrAvakAcAraviSayaka jaina sAhityameM usakA apanA eka viziSTa sthAna hai, isIse isa prastAvanAmeM usake antargata viSayoMpara prakAza DAlane ke sAtha zrAvakAcArapara bhI vistArase prakAza DAlA gayA hai| kisI bhI viSayake paripUrNa paricayake lie usa viSayake sAhityakA tulanAtmaka anuzIlana Avazyaka hotA hai| usase mala vicAra ke prArambhika rUpakA aura usameM kAlakramase honevAle vikAsakA pUrNa paricaya mila jAtA hai| yahI vizlepaNa kI Adhunika paddhati hai| zreSTha sAhitya jisa viSaya aura paramparAse sambaddha hotA hai usa viSaya aura paramparAkA to pratinidhitva karatA hI hai jisa kAlameM vaha racA jAtA hai usa kAlakA bhI vaha pratinidhitva karatA hai / ataH jahA~ usase viSaya aura paramparAkA samyagbodha hotA hai vahAM tatkAlIna sAmAyika sthitikA bhI bodha hotA hai| usake binA viSayagata bodha adhUrA hI rahatA hai| yahI ve dRSTiyA~ haiM jinako lakSyameM rakhakara prastAvanAmeM vividha carcAe~ kI gayI haiM / dRSTi doSase unameM citta skhalana bhI ho sakatA hai usake lie jJAniyoMse kSamA prArthanA hai| RSamanirvANa divasa / vI0ni0 saM0 2489 / -kailAzacandra zAstrI Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayasUcI 1-12 mUla aura anuvAda karanekA samarthana, nagnatva tathA khar3e hokara bhojana karanekA samarthana, kezalaMcanakA prayojana 1lA kalpa 25-34 samasta matoMke siddhAntoMkA vivecana - .4thA kalpa dharmaviSayaka jijJAsA,dharmakA svarUpa, saMsAra aura mUr3hatAkA niSedha - mokSake kAraNa tathA unakA svarUpa / muktike lokameM pracalita mar3hatAeM- sUrya ko argha denA, viSayameM mata-matAntara aura unakI samIkSA grahaNake samaya snAna, saMkrAntipara dAna, sandhyAsaiddhAntavaizeSika, tAkika-vaizeSika, pAzupata, kola, sAMkhya, bauddha, jaiminIya, cArvAka, vedAntI, vandana, agnipUjA, makAna aura zarIrako pUjA, nado aura.nadameM dharma mAnakara snAna karanA, zUnyavAdI bauddha, kANAda, tAthAgata, kApAlika vRkSa, stUpa aura prathama grAsako namaskAra karanA, tathA advaitavAdiyoMke mata aura unakI samIkSA, pahAr3apara-se giranA, gauke pRSTha bhAgako namaskAra janAbhimata mokSakA svarUpa karanA tathA usakA mUtrapAna karanA, ratna, 2rA kalpa sabArI, pRthvI, yakSa, zastra aura pahAr3a Adiko AptasvarUpa mImAMsA - pUjA karanA ityAdi mUr3hatAoMke sevanakA samyaktvakA mAhAtmya aura svarUpa, AptakA niSedha 36-37 lakSaNa, aThAraha doSa, brahmA AdikI AptatAkA zvA~ kalpa nirAkaraNa, zivako AptatAke viSaya meM vizeSa . zaMkA bAdi doSa samyaktvakI hAnimeM kAraNa, UhApoha aura nirAkaraNa tathA tIrthakaroMkI. zaMkAkA svarUpa, jamadagni RSike tapobhaMgakI AptatAkA samarthana . 13-25 kathA 37-46 3rA kalpa 6ThA~ kalpa AgamapadArthaparIkSA - jinadatta aura panarathakI pratijJA nirvAhakI Aptako prAmANikatAse AgamakI prAmANikatA, kathA 46-49 AgamakA svarUpa aura viSaya, vastukA utpAda 7vA~ kalpa vyaya-dhrauvyAtmaka svarUpa, AtmAkA svarUpa, nizaMkita aMgameM prasiddha aMjanacorakI jova aura karmakA sambandha, jIvake bheda, ajIva kathA 49-52 dravya, bandhakA svarUpa aura bheda, mokSakA lakSaNa, pvA~ kalpa, bandha aura mokSake kAraNa, pAMca prakArakA samyaktvakA kAMkSA nAmaka doSa aura ni:kAMkSita mithyAtva, asaMyamakA lakSaNa, kaSAyake solaha aMgameM prasiddha anantamatiko kathA bheda, zubha aura azubha yoga, lokakA nAbhi 52-57 mata svarUpa, lokako vAyuke AdhAra mAnanekI 9vA~ kalpa jaina mAnyatAkA pratipAdana, mithyAdRSTiyoM- samyaktvakA vicikitsA nAmaka doSa aura dvArA jainamuniyoMmeM cAra prakArake doSoMkA nivicikitsA aMgameM prasiddha uddAyanakI upapAdana, muniyoMke snAna aura Acamana na kathA Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 upAsakAdhyayana 10vA~ kalpa antara, AtmA aura karmameM karmakartR bhAva nahIM bhavasena nAmaka munikI duzceSTA goMkA varNana hai, jo apane manako dUSita karatA hai vahI 61.63 hiMsaka hai, sukha-duHkhase puNya-pApakA bandha, kevala 11vA~ kalpa bAhyakriyA vyartha hai 115-123 amaDhaSTi aMgameM prasiddha revatI rAnIkI samyagjJAnakA svarUpa, jJAtAke doSase mati kathA 61-70 viparIta hotI hai, jJAnake bheda, 124-126 12vA~ kalpa cAritrakA svarUpa aura bheda, samyaktvahIna samyaktvake guNa, sAdharmIke aparAdhoMko DhakanekA jJAna aura jJAnahIna cAritrakI vyarthatA, nirdeza, aisA nahIM karanevAleko samyaktvakI samyaktvase sugati, jJAnase kIrti, cAritrase prApti duSkara, upagUhana aMgameM prasiddha jinendra pUjA aura tInoMse mokSa, tInoMkA svarUpa bhaktakI kathA 71-74 127.128 13-14vA~ kalpa 22vA~ kalpa parISaha Adise ghabarAkara dharmase cyuta hote . vrata aura samyaktva, gRhItake do bheda, ATha sAdharmIkA sthitikaraNa tathA saMghako vRddhikA mUla guNa, madyakI burAiyAM, madyapAyo saMnyAsI. nirdeza; aura sthitikaraNa aMgameM prasiddha ko kathA 128-130 vAriSeNakI kathA 75-82 23vA~ kalpa 15,16,17,18vA~ kalpa madyavratI caurako kathA 131.133 jinabimba, jinAlaya Adike dvArA dharmako 24vA~ kalpa prabhAvanA karanA, prabhAvanA aMgameM prasiddha vana- mAMsabhakSaNakI burAiyAM, dharma sevana na karane kumArako kathA 82-93 vAloMko tAr3anA, hiMsAke tyAgakA upadeza, 19.20vA~ kalpa madhumeM doSa, pAMca udumbara phaloMmeM sUkSma jIvoMkA vAtsalya, vinaya, vaiyAvatya tathA bhaktikA vAsa, madyAdikA sevana karanevAloM tathA svarUpa avatiyoM ke sAtha khAna-pAnakA niSedha, carmapAtrameM vAtsalyakI AvazyakatA saMyamI janoMke upakAra rakhe hue jalAdike sevanakA niSedha, kA upadeza, vAtsalya aMgameM prasiddha viSNu munikI mAMsa anna aura dUdhameM antara, bauddha, sAMkhya kathA 94-103 aura cArvAka Adike matako na mAnakara mAMsa21vA~ kalpa kA tyAga karanA cAhie, lAlasApUrvaka mAMsa samyagdarzanakI utpatti ke do prakAra, bAhyasAdhana, khAnevAleko doharA pApa, mAMsabhakSaNakA samyagdarzanake do bheda, samyagdarzanakI pahacAna, saMkalpa karanevAle rAjAkI kathA 133-142 prazama, saMvega, anukampA tathA AstikyakA 25vA~ kalpa lakSaNa, samyagdarzanake tIna aura dasa bheda / tathA dasa bhedoMkA svarUpa 104-114 mAMsatyAgI cANDAlako kathA 142-143 gRhasthake gyAraha aura yatike cAra bheda, zalyake 26vA~ kalpa tIna bheda aura unako dUra karanekA upAya, zrAvakoMke bAraha uttara guNa, pAMca aNuvrata, samyagdarzanakI mahimA, samyagdarzanake pacIsa vratakA lakSaNa, pAMca pApoMke sevanase durgati, doSa, nizcayanayase ratnatrayakA svarUpa, ratna- hiMsA aura ahiMsAkA lakSaNa, pramattakA lakSaNa, praya AtmasvarUpa hai, AtmA aura karmameM ahiMsAgratakA lakSaNa, saba kAma dekhakara aura 03.94 viSNu munikA Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayasUcI drava cIjeM vastrase chAnakara kAmameM lenA cAhie bhojana ke antarAya tathA unake pAlanakA uddezya, rAtribhojanakA niSedha, bhojana meM tyAgane yogya vastu, asAtAvedanIya karmake Asravake kAraNa, cAritra mohanIya karmake Asravake kAraNa, maMtrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya bhAvanAkA svarUpa, hiMsA meM bhAvakA mahattva, niSprayojana sthAvaroMke ghAtakA niSedha, do indriya AdikA ghAta honepara prAyazcitta, prAyazcittakA artha, prAyazcitta denekA adhi146-153 yogakA svarUpa aura bheda, zubhAzubhayoga, pApase bacane kA upAya, rAtrikA kartavya, jIvadayAkA mahatva, ahiMsAvratI mRgasenakI kathA 153-165 kAra 143-146 27vA~ kalpa steyakA lakSaNa, apane kuTumbIkA adatta ghana bhI grAhya, jisa ghanakA koI svAmI nahIM usakA svAmI rAjA hai, apanI vastu meM bhI sandeha honepara usakA grahaNa karanA ucita nahIM, acauryANuvrata ke atIvAra, zrIbhUti purohitakI kathA 166-174 28-30vA~ kal hitamita vacana bolanA cAhie, aisA satya bhI na bolo jo apane tathA dUsaroMpara vipattikA kAraNa ho, kevalI Adike avarNavAdase darzana mohanIya karmakA Asrava, mokSamArgako jAnate hue bhI IrSyAviza na batalAnese jJAnAvaraNa darzanAvaraNa karmakA Asrava hotA hai, satyANuvratake atIcAra, strI AdikI kathA karanekA niSedha, vacana ke satyAsatya Adi cAra bheda, aura unakA svarUpa, apanI prazaMsA aura paranindA nahIM karanA cAhie, aisA karane se nIca gotrakA bandha hotA hai, satya bolane se lAbha, asatya bolane se hAni, vasuparvata aura nAradakI kathA 174-190 66 31vA~ kalpa brahmacaryANuvratakA svarUpa, brahmacaryakA vyutpatyartha, kAma bhogoMkI nindA, kAmIkA mana svAdhyAya AdimeM nahIM lagatA, AhArakI taraha bhogasevana karanA cAhie, brahmANuvrata ke atIcAra, kAmake dasa guNa, krodhake ATha anucara brahmA Nuvratase lAbha, durAcArI kahAra191-203 piGgako kathA 32vA~ kalpa parigrahakA lakSaNa, dasa bAhya parigraha, caudaha Antara parigraha, dhanakI tRSNAkA niSedha, lobhIkI nindA, santoSokI prazaMsA, parigraha meM Asakta manuSyakA citta vizuddha nahIM hotA, satpAtrako dAna denevAlA pakkA lobhI, lobha meM Akara parigrahake parimANase adhika dhana saMgraha karane se vratahAni, atyadhika dhanAkAMkSA se pApasaMcaya, lobhI piNyAkagandhakI kathA 203-210 33vA~ kalpa tona guNavrata, digdeza viratikA svarUpa aura usase lAbha, arthadaNDakA svarUpa, anarthadaNDa ke tyAga se lAbha, anarthadaNDavirati ke atIcAra 210-212 34vA~ kalpa cAra zikSAvrata, sAmAyikakA lakSaNa, devapratimAke pUjanase lAbha, devapUjA meM zuddhikI AvazyakatA, snAna karane kA uddezya, gRhasthako nitya snAna karanA cAhie, snAnake yogya jala, snAna ke pA~ca prakAra, gRhasthako bAhyazuddhi kiye binA devapUjanakA adhikAra nahIM, miTTI vagairaha se zuddhikA vidhAna, Acamana kiye binA ghara meM praveza nahIM karanA cAhie, snAna karake zuddha vastra pahanakara maunapUrvaka pUjana karanA cAhie, homa aura bhUtabalikA vidhAna, gRhasthoMke do : dharma laukika aura pAralaukika, jAtiyA~ anAdi haiM, vizuddha jAtivAloMke lie jainavidhi, vahI laukika vidhi mAnya hai jisase samyaktva aura vratameM dUSaNa na lage 212216 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 upAsakAdhyayana 35vA~ kalpa devapujanake do prakAra, AptakA saMkalpa anyamatako pratimAmeM nahIM karanA cAhie, . puSpAdikameM jina devakI sthapanA karanevAloMke / lie pUjAvidhi, paJcaparameSThI tathA ratnatrayako sthApanAkI vidhi, arhantakA pUjana, siddhoMkA pUjana, AcAryaparameSThokA pUjana, upAdhyAyaparameSThI pUjana, sAdhuparameSThI pUjana, samyagdarzana pUjana, samyagjJAna pUjana, samyak cAritra pUjana, darzana bhakti, jJAna bhakti, cAritra bhakti, arhad bhakti, siddha bhakti, peTya bhakti, paJcagurubhakti, zAntibhakti, AcArya bhakti 217-233 36vA~ kalpa pratimA sthApanA karanevAloMke lie pUjA- .. vidhi, pUjakako uttarAbhimukha aura jina- .. pratimAko pUrvAbhimukha sthApanakA vidhAna, devapUjAke chaha prakAra, prastAvanA, purAkarma, sthApanA, sannidhApana, pUjana, pUjAphala 233-241 37vA~ kalpa jinastuti 242-249 3trA kalpa japavidhi, japakA mantra, japakI mAlA vagairaha, manase vA vacanase japakA vidhAna, paiMtIsa . . akSarake mantrako muni bhI japate haiM, paiMtIsa akSarake mantrakA mAhAtmya, japane kI vidhi, isake samAna koI mantra nahIM 249-252 36vA~ kalpa dhyAnavidhi, padmAsana yA khaDgAsanase sthita hokara zvAsocchavAsako manda karake pattharako / matike samAna nizcala hokara dhyAna krnaa| cAhie. dhyAna, dhyAtA aura dhyeyakA svarUpa, dhyAnake yogya sthAna, sabIja dhyAnakA svarUpa, abIja dhyAnakA svarUpa, dhyAnakI durlabhatA, dhyAnakA kAla, yogake pAMca hetu, yogake antarAya, dhyAnIko samabhAvI honA cAhie, haTyogakI prakriyAkA nirAkaraNa, jo indriyAsakta hai vaha bhI kyA yogI ho sakatA hai, dhyAnoko samadhI honA cAhie, vacanako vazameM rakhanA cAhie, Arta aura rodradhyAnakA svarUpa, tathA unako tyAgane kA upadeza, donoM dhyAnoMko burAiyA~, dharmadhyAnakA svarUpa AjJAvicaya dharmadhyAnakA svarUpa, apAyavicayakA svarUpa, lokavicayakA svarUpa, vipAkavicayakA svarUpa, dharmadhyAnakA phala, zukladhyAnakA svarUpa, mokSakA svarUpa, dhyAna karaneke yogya, dhyAnIkA vicAra, arhanta devakA dhyAna karane yogya svarUpa, dhyAna karanese lAbha, pUjAvidhAnameM vyantarAdika devatAoMko ahaMntake samAna mAnanevAlA manuSya narakagAmI hotA hai, zAsanako rakSAke lie, unakI kalpanA kI gayI hai, niSkAma hokara dharmAcaraNa karo, paJcanamaskAra mantra japako vidhi tathA mahattva, isa mantrake dhyAnase samasta upadrava zAnta ho jAte haiM, laukika dhyAnakA varNana, laukika dhyAnakI vidhi, dhyAnakA mAhA mya, jIva aura zivameM antara, dhyAnake viSaya meM prazna aura uttara, zarIra aura AtmAkI bhinnatAmeM udAharaNa, dahIse ghIkI taraha yaha AtmA zarIrase bhinna kiyA jA sakatA hai, zarIra hI yogiyoMkA ghara hai, yogiyoMkA mana usase bAhara nahIM jAtA, indriyoMse AkRSTa AtmA dhyAna nahIM lagatA, AptasvarUpake dhyAnakI preraNA, padmAsana, vIrAsana aura sukhAsanakA lakSaNa, dhyAnako vidhi 252-284 40vA~ kalpa zAstrapUjanakA aSTaka 285-287 41vA~ kalpa proSadhopavAsakA svarUpa, upavAsako vidhi, upavAsake dina Arambha nahIM karanA, proSadhopavAsake atIcAra, kAyaklezake binA AtmA vizuddha nahIM hotA 288-290 42vA~ kalpa bhoga aura paribhogakA lakSaNa, yama aura niyamakA lakSaNa, bhoga-paribhoga-parimANavatIko sUraNa Adi khAnekA niSedha, bhoga-paribhogavatake atIcAra 291-292 177 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSayasUcI 43vA~ kalpa dAnakA svarUpa, dAnameM vizeSatAkA kAraNa, dAtA, pAtra, vidhi aura dravyakA svarUpa, sajjanoMke dhanavyayake tIna prakAra, dAnake cAra bheda, cAroM dAnoMkA phala, sabase prathama abhayadAna denA cAhie, abhayadAnakI prazaMsA, navadhA bhakti, dAtAke sAta guNa, dAtAke vijJAna guNakA lakSaNa, sAdhuke bhojanake ayogya ghara, gRhasthako svayaM dharma-karma karanA cAhie, svayaM dharma karane kA phala, jinadIkSA tathA AhAradAnake yogya varNa, yajJapaJcaka karanA cAhie, kalikAlameM jinarUpadhAriyoMke darzana durlabha, vartamAna muniyoMko pUrvakAlIna muniyoMkI chAyA mAnakara pUjanA cAhie, pAtrake tIna bheda, apAtrakA lakSaNa, apAtrako dAna denA vyartha, pAtradAnase puNya, mithyAdRSTiko kevala karuNAbuddhise hI kucha denA cAhie, zAkya nAstika Adike sAtha sambandha nahIM rakhanA cAhie, anya prakArase pAtrake pAMca bheda, dAna denekA vidhAna, samayIkA lakSaNa, sAdhakakA lakSaNa, sAdhu, sUri aura samayadIpakakA lakSaNa tathA unheM dAna dene kI preraNA, jJAna aura tapa mAnya haiM, yogiyoMkA abhivAdana karanekI vidhi, guruke nikaTameM tyAgane yogya vyavahAra, bhojanadAnake lie muniko parIkSA karanekA niSedha, guNoMke anusAra muniko pUjyatA, sAdharmI ke lie dhana kharca karanA cAhie, jainadharma aneka puruSoMke Azrita hai, muniyoMke nAmAdinikSepakI apekSA cAra bheda, nAmAdinikSepoMkA lakSaNa, rAjasa aura tAmasa. dAnakA lakSaNa, sAttvikadAnakA lakSaNa, uttama madhyama jaghanya dAna, bhaktipUrvaka zAkapiNDakA dAna bhI puNyakA kAraNa, bhojanAdike samaya mauna pAlanekA Adeza, maunavrata pAlanekA lAbha, rogI muniyoMko paricaryAkA vidhAna, zrutake pAThakoM aura vyAkhyAtAoMko pustakAdi denA cAhie, unake abhAvameM zrutakA viccheda ho jAyegA, muniyoMko zrutajJAnI banAnA cAhie, zrutakA mAhAtmya, jJAnako durlabhatA, mahattA, pratyeka zAstrameM svarUparacanA, zuddhi, alaMkAra aura artha rahate haiM, svarUpa Adike do do bheda, muni dAnake aticAra, muniko namaskAra Adi karanese lAbha 293-313 44vA~ kalpa gyAraha pratimAoMke nAma dhAraNa karanevAloMmeM / saMjJAbheda; jitendriya, kSapaNa, zramaNa, AzAmbara, nagna, RSi, muni, yati, anagAra, zuci, nirmama, mumukSu, zaMsitavrata, maunI, anUcAna, anAzvAn, yogI, paJcAgnisAdhaka, brahmacArI, gRhastha, vAnaprastha, zikhAcchedi, paramahaMsa, tapasvI, atithi, dIkSitAtmA, zrotriya, hotA, yaSTA, adhvaryu, veda, trayo, brAhmaNako nirukti, dharmase yukta jAti zreSTha hai, zaiva, boddha, sAMkhya aura dvijakA svarUpa, dAnake ayogya vyakti, bhikSAke cAra bheda 314-321 45vA~ kalpa zarIrako svayaM vinAzonmukha jAnakara samAdhividhi karanA cAhie, zarIrako tyAganA kaThina nahIM hai, kaThina hai saMyamako dhAraNa karanA, samAdhikA samaya zarIra svayaM batalA detA hai, bur3hApA A jAnepara jIvanakI tRSNA vyartha hai, samAdhimaraNakI vidhi, yadi anta samaya mana malina ho gayA to jIvana-bharakA dharmArAdhana vyartha hai, kramase bhojana, dUdha tathA garama jalako chor3e, acAnaka mRtyu Anepara yaha krama nahIM, AcArya vagairaha kuzala hoM to samAdhi meM kaThinatA nahIM hotii| sallekhanAko hAni pahu~cAnevAle pAMca kArya 321-325 46vA~ kalpa 'prakIrNaka' zabdakI vyAkhyA, dharmakathA karanevAleke guNa, tattvako samajhane meM pratibandhaka bAteM, ATha mada, madAvezameM sAdharmIkA apamAna karanevAlA dharmaghAtI hai, gRhasthake SaTkarma, devapUjAkI chaha kriyAe~, kalyANakI prAptike sAdhana, guruke nikaTa na karane yogya kriyAeM, svAdhyAyakA svarUpa, prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga dravyAnuyogakA svarUpa, gatiyoMmeM Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 upAsakAdhyayana guNasthAnoMko saMkhyA, tapakA lakSaNa, saMyamakA lakSaNa, kaSAyakI nirukti aura bheda, anantAnubandhI, jo samyaktvako ghAtatI hai, apratyAkhyAna -dezavratakI ghAtaka, pratyAkhyAnasaMyamako ghAtaka, saMjvalana - yathAkhyAta cAritrako ghAtaka, krodhake, mAnake, mAyAke, lobhake cAra prakAra, krodhAdi cAra zalyoMse honevAlI hAniyA~, indriyoMko jotanekA upadeza, viSaya viSake tulya haiM, vratIko upadeza, vratapAlanakA svarUpa, vairAgyakA svarUpa, tattva. cintanakA svarUpa, niyama aura yama 325-336 337-515 saMskRta TIkA pariziSTa 1. upAsakAdhyayanastha zlokAnukramaNikA 2. uddhRtapadyAnAmakArAdyanukramaNI 3. viziSTa zabdasUcI 4. vyakti nAmasUcI 5. bhaugolika nAmasUcI paricaya sahitA 517-524 525 525-534 534-536 536-539 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana [ hindI anuvAda sahita] Page #122 -------------------------------------------------------------------------- Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI somadeva viracita upAsaMkAdhyayana dharmAtkilaiSa janturbhavati sukhI jagati sa ca punardharmaH / kirUpaH kiMbhedaH kimupAyaH kiMphalazca jAyeta // 1 // yasmAdabhyudayaH puMsAM niHzreyasaphalAzrayaH / vadanti viditAmnAyAstaM dharma dharmasUrayaH // 2 // sa pravRttinivRttyAtmA gRhasthetaragocaraH / pravRttirmuktihetI syAnivRttirbhavakAraNAt // 3 // samyaktvajJAnacAritratrayaM mokSasya kAraNam / saMsArasya ca mImAMsyaM mithyAtvAdicatuSTayam // 4 // samyaktvaM bhAvanAmAhuyuktiyukteSu vastuSu / mohasaMdehavibhrAntivarjitaM jJAnamucyate // 5 // karmAdAnanimittAyAH kriyAyAH paramaM zamam / cAritrocitacAturyAzcArucAritramUcire // 6 // dharmaviSayaka jijJAsA dharmase yaha prANI jagatmeM sukhI hotA hai / usa dharmakA kyA svarUpa hai ? kitane bheda haiM ? tathA usakA kyA upAya aura kyA phala hai // 1 // dharmakA svarUpa aura bheda jisase manuSyoM ko aise abhyudayakI prApti hotI hai, jisakA phala mokSa hai use AmnAyake jJAtA dharmAcArya dharma kahate haiM // 2 // vaha dharma pravRtti aura nivRttirUpa hai| mokSake kAraNoMmeM laganeko pravRtti aura saMsArake kAraNoMse bacaneko nivRtti kahate haiN| vaha dharma gRhastha dharma aura muni dharmake bhedase do prakArakA hai // 3 // saMsAra aura mokSake kAraNoMkA svarUpa aba prazna yaha hai ki muktikA kAraNa kyA hai aura saMsArakA kAraNa kyA hai ? tathA gRhasthoMkA dharma kyA hai aura muniyoMkA dharma kyA hai ? - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritra mokSake kAraNa haiM / tathA mithyAdarzana, avirati, kaSAya aura yoga saMsArake kAraNa haiM // 4 // yuktiyukta vastuoMmeM dRr3ha AsthAkA honA samyagdarzana hai / aura moha, sandeha tathA bhramase rahita jJAnakA honA samyagjJAna hai // 5 // jina kAmoMke karanese 1. 'yato'bhyudayaniHzreyasasiddhiH sa dharmaH |'-vshe0 da0 1-2 / yato'bhyudayaniHzreyasArthasiddhiH sunizcitA / sa dhrmH|-mhaapuraann 5-20 / 2. saMpra-ja0, 20 / 3. 'samyagdarzanajJAna-cAritrANi mokSamArgaH // 11 // -sattvA0 sU0 a0 1 / 4. darzanaM bhAvanAM prAhuH pramApUteSu vastuSu / bhrAnti-sandeha-saMmoha-duritaM vedanaM hi tat ||21||-prbodhsaar / 5. ajJAnaM mohaH / idaM tattvamidaM vA tattvamiti calantI pratItiH saMdehaH / atattve tattvavyavasAyo bhrAntiH / 6. 'karmAdAnanimittakriyoparamaH smykcaaritrm'-srvaa0si0,1-1|| Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo07samyaktvajJAnacAritraviparyayaparaM manaH / mithyAtvaM nRSu bhASante sUrayaH sarvavedinaH // 7 // . atra durAgamavAsanAvilAsinIvAsitacetasAM pravartitaprAkRtalokAnokahonmUlanasamayasrotasAM sadAcArAcaraNacAturIvidUravartinAM paravAdinAM muktarupAye koye ca bahuvRttayaH khalu prvRttyH| tathAhi-sakalaniSkalAptaprAptamantratantrApekSadIkSAlakSaNAcchaddhAmAtrAnusaraNAnmokSaH iti saiddhAntavaizeSikAH, dravyaguNakarmasAmAnyasamavAyAntyavizeSAbhAvAbhidhAnAnAM padArthAnAM sAdharmyavaidhAvabodhatantrAkSAnamAtrAt' iti tArkikavaizeSikAH, 'trikAlabhasmoddhUlanejyAgaDukapradAnApradakSiNokAraNAtmaviDambanAdikriyAkANDamAtrAdhiSThAnAdanuSThAnAt' iti pAzupatAH, 'sarveSu peyApeyabhakSyAbhakSyAdiSu niHzaGkacittAd vRttAt' iti kulaacaarykaaH| tathA ca trikamatoktiH-'madirAmodameduravadanastarasarasaprasannahRdayaH savyapArzvavinivezitazakti zaktimudrAsanadharaH svayamumAmahezvarAyamANaH kRSNayA zarvANIzvaramArAdhayediti / prakRtipuruSayovivekamateH khyAteH' iti sAMkhyAH, 'nairAtmyAdiniveditasaMbhAvanAto bhAvanAtaH' iti dazabalakarmokA bandha hotA hai una kAmoMke na karaneko cAritrameM catura AcArya samyakacAritra kahate haiM // 6 // tathA samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrake viSayameM viparIta mAnasika pravRttiko sarvavid AcAryone mithyAdarzana, mithyAjJAna aura mithyAcAritra kahA hai // 7 // muktike viSayameM matAntara ____ anya matavAle muktikA svarUpa tathA upAya alaga-alaga batalAte haiN| 1. saiddhAntika vaizeSikoMkA kahanA hai ki sazarIra vA azarIra parama zivake dvArA prApta hue mantra-tantra pUrvaka dIkSA dhAraNa karanA aura unapara zraddhA mAtra rakhanA mokSakA kAraNa hai| 2. tArkika vaizeSikoMkA kahanA hai ki dravya, guNa, karma, sAmAnya, samavAya, vizeSa aura abhAva ina sAta padArthoke sAdharmya aura vaidharmya mUlaka jJAna mAtrase mokSa hotA hai / 3. pAzupatoMkA kahanA hai ki tInoM samaya prAtaH dopahara aura zAmako bhasma lagAne, zivaliMgakI pUjA karane, usake sAmane jalapAtra sthApita karane, pradakSiNA karane aura Atmadamana Adi kriyAkANDamAtrake anuSThAnase mokSa hotA hai| 4. kulAcAryakoMkA kahanA hai ki niHzaGka cittase samasta pIne yogya, na pIne yogya, khAne yogya, na khAne yogya padArthoMmeM pravRtti karanese mokSa hotA hai| trikamatameM likhA hai ki zarAbakI sugandhase mukhako suvAsita karake, mAMsake svAdase hRdayako prasanna karake aura dakSiNa pArzvameM strI zaktiko sthApita karake yoni-mudrA AsanakA dhAraka svayaM hI ziva aura pArvatI banakara madirAke dvArA umA aura mahezvarakI ArAdhanA kare / 5. sAMkhyoMkA kahanA hai ki prakRti aura puruSake medajJAnase mokSa hotA hai| 1. atra 'triSu' iti pAThaH pratibhAti / yathA- vedane darzane vRtte viparyayaparaM manaH / mithyAtvaM triSu bhASate sUrayaH sarvadehinaH ||21||-prbodh0 / 2. svarUpe / 3. 'dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAnAM padArthAnAM sAdharmyavaidhAbhyAM tattvajJAnAnniHzreyasam' |-vaishe0 d01-4| 4. -lavAdyogapaTTakapradAnA-A0 / 5. strii| 6. yonimudrA / 7. madirayA / 8. sabhAva-bha0 / saMbhAvamAto iti ja0 / 9. bauddhAH / Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana ziSyAH, 'aGgArAjanAdivatsvabhAvAdeva kAluSyotkarSapravRttasyai cittasya na kutazcidvizuddhacittavRttiH' iti jaiminIyAH, 'sati dharmiNi dharmAzcintyante tataH paralokino'bhAvAtparalokAbhAve kasyAsau mokSaH' iti samavAptasamastanAstikAdhipatyA bArhaspatyAH, 'paramabrahmadarzanavazAdazeSabhedasaMvedanAvidyAvinAzAt' iti vedAntavAdinaH, "naivAntastattvamastIha na bahistattvamaJjasA / vicAragocarAtItaH zUnyatA zreyasI tataH // 8 // iti pazyatoharAH prakAzitazUnyataikAntatimirAH zAkyavizeSAH, tathA 'zAnasukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmasaMskArANAM navasaMkhyAvasarANAmAtmaguNAnAmatyantonmuktirmuktiH' iti kANAdAH / taduktam "bahiH zarIrAdyadra pamAtmanaH saMpratIyate / uktaM tadeva muktasya muninA kaNabhojinA" // 6 // 6. buddhake ziSyoMkA kahanA hai ki nairAtmya bhAvanAke abhyAsase mokSa hotA hai| 7. jaiminIyoMkA mata hai ki koyale aura aMjanakI taraha svabhAvase hI kaluSita cittakI cittavRtti vizuddha nahIM ho sakatI / arthAt jaise koyaleko ghisanepara bhI vaha sapheda nahIM ho sakatA, usI taraha svabhAvase hI malina citta vizuddha nahIM ho sakatA / 8. nAstika ziromaNi vRhaspatike anuyAyI cArvAkoMkA kahanA hai ki dharmI ke honepara hI dharmoMkA vicAra kiyA jAtA hai / ataH paralokameM jAnevAlI kisI AtmAke na honese jaba paraloka hI nahIM hai to mokSa hotA kisako hai ? arthAt jaba AtmA hI nahIM hai to mokSakI bAta hI bekAra hai| 9. vedAntiyoMkA mata hai ki parama brahmakA darzana honese samasta bhedajJAnako karAnevAlI avidyAkA nAza ho jAtA hai aura usase mokSa kI prApti hotI hai / 10. dikhAI denevAle vizvakA bhI niSedha karanevAle zUnyataikAntavAdI bauddhavizeSoMkA mata hai ki na koI antastattva AtmA vagairaha hai aura na koI vAstavika bAharI tattva ghaTAdika hI hai, donoM hI vicAragocara nahIM hai, ataH zUnyatA hI zreSTha hai // 8 // 11. kaNAdake anuyAyiyoMkA mata hai ki jJAna, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma aura adharma, AtmAke ina nau guNoMkA atyanta abhAva ho jAneko hI mukti kahate haiN| kahA bhI hai"zarIrase bAhara AtmAkA jo svarUpa pratIta hotA hai, kaNAda munine usIko muktAtmAkA svarUpa kahA hai // 9 // 1-sya n-a0| 'ghRSyamANo yathAGgAraH zuklatAM naiti jAtucit / vizuddhayati kutazcittaM 'nisargamalinaM tathA // yazasti0, bhAga 2, pR0 250 / ghRSyamANAGgAravadantaraGgasya vizuddhyabhAve kathamidamudAhAri 'kumArilena-vizuddhajJAnadehAya''pR0 254 / 2. cArvAkAH / 'paralokino'bhAvAt paralokAbhAvaH'tattvasaMgraha pR0 523, tattvopaplava pR0 58, prameyakamala0 pR0, 116, nyAyakumudacandra pR0 343, sanmati0 TIkA pR0 71 para uddhata / 3. 'karmaklezakSayAnmokSaH karmaklezA vikalpataH / te prapaJcAt prapaJcastu zUnyatAyAM nirudhyate ||-maadhy. kA. 18-5 / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 10'nirAzrayavittotpattilakSaNo mokSakSaNaH' iti tAthAgatAH / taduktam "dizaM na kAMcidvidizaM na kAMcinnaivAvaniM gacchati nAntarikSam / dIpo yathA nirvRtimabhyupetaH snehakSayAtkevalameti zAntim // 10 // dizaM na kAMcidvidizaM na kAMcinnavAvani gacchati nAntarikSam / jIvastathA nirvRtimabhyupetaH klezakSayAtkevalameti zAntim" // 11 // -saundarananda 16, 28-29 'buddhimano'haMkAravirahAdakhilendriyopazamAvahAttadA draSTuH svarUpe'vasthAnaM muktiH' iti kaapilaaH| 'yathA ghaTavighaTane ghaTAkAzamAkAzIbhavati tathA dehocchedAtsarvaH prANI parabrahmaNi lIyate' iti brahmAdvaitavAdinaH / ajJAtaparamArthAnAmevamanye'pi durnyaaH| mithyAdRzau na gaNyante jAtyandhAnAmiva dvipe // 12 // prAyaH saMprati kopAya sanmArgasyopadezanam / nilUnanAsikasyeva vizuddhAdarzadarzanam // 13 // 12. bauddhoMkA kahanA hai ki nirAzraya cittakI utpatti ho jAnA hI mokSa hai| kahA bhI hai"jaise dIpaka bujha jAnepara na kisI dizAko calA jAtA hai, na kisI vidizAko calA jAtA hai| na nIce pRthivImeM samA jAtA hai aura na Upara AkAzameM samA jAtA hai, kintu telake cuka jAnese zAnta ho jAtA hai| usI taraha nirvANako prApta huA jIva na kisI dizAko jAtA hai, na kisI vidizAko jAtA hai, na pRthivImeM samA jAtA hai aura na Upara AkAzameM samA jAtA hai, kintu klezoMke kSaya ho jAnese zAnta ho jAtA hai" // 10-11 // 13. buddhi, mana aura ahaMkArakA abhAva ho jAneke kAraNa samasta indriyoMke zAnta ho jAnese puruSakA apane caitanya svarUpameM sthita honA mokSa hai, aisA kapila RSike anuyAyI mAnate haiN| brahmAdvaitavAdiyoMkA kahanA hai ki jaise ghaTake phUTa jAnepara ghaTase rokA huA AkAza AkAzameM mila jAtA hai, usI taraha zarIrakA vinAza ho jAnepara saba prANI parama brahmameM lIna ho jAte haiN| ___jisa taraha janmAndha manuSya hAthIke viSayameM vicitra kalpanAe~ kara lete haiM, usI taraha paramArthako na jAnanevAle mithyAmatavAdiyoMne anya bhI aneka mata kalpita kara rakhe haiM, unakI gaNanA karanA bhI kaThina hai // 12 // [ isa prakAra mokSake viSayameM anya matoMko batalA kara AcArya vicArate haiM-] jaise nakaTe manuSyako svaccha darpaNa dikhAnese use krodha AtA hai, vaise hI Ajakala sanmArgakA upadeza bhI prAyaH logoMke krodhakA kAraNa hotA hai // 13 // 1. 'mokSa iti mokSAvasarAstAthAgatAH'-mu0 / mokSakSaNaH = mokSAvasaraH / 2. azvaghoSakRta saundarananda kAvya, sarga 16, zlo028-29 isa prakAra hai-'dIpo yathA nirva timabhyupeto naivAvani gacchati nAntarikSam / dizaM na kAMcit vidizaM na kAMcit snehakSayAt kevalameti zAntim // evaM kRtI nirvRtimabhyupetaH "ityAdi / 3. ghaTAbhAve ghaTAkAzo mahAkAzo yathA tthaa| upAdhyabhAve tvAtmaiSaH svayaM brahmava kevalam ||695!|-srvvedaantsiddhaantsNgrh / 'dehe mohAzraye bhagne yuktaH sa paramAtmani / kumbhAkAza ivAkAze labhate caikarUpatAm |'-maatthrvRtti (sAM0 kA0 39) meM uddhRta / 4. 'prAyaH pratyuta tApAya yathArthasyopadarzanam / yathA nilUtanAsasya vizuddhAdarzadarzanam ||23||-prbo0 sAra / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -16] upAsakAdhyayana dRSTAntAH santya saMkhyeyA matistadvazavartinI / kiM na kuryurmahIM dhUrtA vivekarahitAmimAm // 14 // durAgrahagrahagraste vidvAnpuMsi karotu kim / kRSNapASANakhaNDeSu mArdavAya na toyadaH // 15 // Irte yuktiM yadevAtra tadeva paramArthasat / yadbhAnudIptivattasyAH pakSapAto'sti na kvacit // 16 // zraddhA zreyo'rthinAM zreyaH saMzrayAya na kevalA / bubhukSitavazAtpAko jAyeta kimudambare // 17 // pAtrAvezAdivanmantrAdAtmadoSaparikSayaH / dRzyeta yadi ko nAma kRtI klizyeta saMyamaiH // 18 // dIkSAkSaNAntarAtpUrva ye doSA bhavasaMbhavAH / pazcAdapi dRzyante tana so muktikAraNam // 16 // 5 saMsAra meM dRSTAntoM kI kamI nahIM hai, dRSTAntoMko sunakara logoMkI buddhi unake AdhIna ho jAtI hai / ThIka hI hai- dhUrta loga isa viveka zUnya pRthivIpara kyA nahIM kara sakate ||14|| jo puruSa durAgraha rUpI rAhuse grasa liyA gayA hai arthAt jo apanI burI haThako pakar3e hue hai usa puruSako vidvAn kaise samajhAveM / meghake barasane se kAle patthara ke Tukar3oM meM komalatA nahIM AtI || 15 || phira bhI isa lokameM jo vastu yuktisiddha ho vahI satya hai, kyoMki sUryakI kiraNoMkI taraha yukti bhI kisIkA pakSapAta nahIM karatI // 16 // [ isa prakAra manameM vicAra kara AcArya yahA~ se ukta matAntaroMkA kramazaH nirAkaraNa karate haiM - ] 1. kalyANa cAhanevAloMkA kalyANa kevala zraddhA mAtrase nahIM ho sakatA / kyA bhUkha laganese hI gUlara paka jAte haiM ? // 17 // ucita vyaktimeM Agata bhUtAvezakI taraha yadi mantra pAThase hI AtmA ke doSoM kA nAza hotA dekhA jAtA, to kauna manuSya saMyama dhAraNa karanekA kleza uThAtA // 18 // dIkSA dhAraNa karanese pahale jo sAMsArika doSa dekhe jAte haiM, dIkSA dhAraNa karaneke bAda bhI ve doSa dekhe jAte haiM / ataH kevala dIkSA bhI muktikA kAraNa nahIM hai // 19 // bhAvArtha--pahale saiddhAnta vaizeSikoM kA mata batalAte hue kahA hai ki ve mantra-tantra pUrvaka dIkSA dhAraNa karane aura unapara zraddhA mAtra rakhanese mokSa mAnate haiM / usIkI AlocanA karate hue AcArya kahate haiM ki na kevala zraddhA se hI mokSa prApta ho sakatA hai aura na mantra-tantra pUrvaka dIkSA dhAraNa karanese hI mokSa prApta ho sakatA hai| zraddhA to mAtra ruciko batalAtI hai, kintu kisI cIjapara zraddhA ho jAne mAtrase hI to vaha prApta nahIM ho jAtI / isI taraha dIkSA dhAraNa kara leneM mAtrase bhI kAma nahIM calatA, kyoMki dIkSA lenepara bhI yadi sAMsArika doSoMke vinAzakA prayatna na kiyA jAye to ve doSa jaise dIkSA lenese pahale dekhe jAte haiM vaise hI dIkSA dhAraNa karaneke bAda meM bhI dekhe jAte haiM / yadi kevala zraddhA yA dIkSA se hI kAma cala sakatA hotA to saMyama dhAraNa karaneke kaSToM ko uThAnekI jarUrata hI nahIM rahatI / ataH ye mokSake kAraNa nahIM mAne skte| 1. dIkSA / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- kiyaa| somadeva viracita [ zlo0 20zAnAdavagamo'rthAnAM na tatkAryasamAgamaH / tarSApakarSayogi syAdRSTamevAnyathA payaH // 20 // jJAnahIne kriyA pusi paraM nArabhate phalam / tarozchAyeva ki labhyA phalazrInaSTadRSTibhiH // 21 // zAnaM paGgau kriyA cAndhe niHzraddhe nArthakadvayam / tato zAnakriyAzraddhAtrayaM tatpadakAraNam // 22 // uktaMca "hataM jJAnaM kiyAzUnyaM hatA cAjJAninaH kiyA / dhAvanapyandhako naSTaH pazyannapi ca paGgakaH // 23 // .. ... ... niHzaGkAtmapravRtteH syAdyadi mokSasamIkSaNam / ThakasnAkRtAM pUrva pazcAtkoleSvasau bhavet // 24 // avyaktanarayonityaM nityavyApisvabhAvayoH / vivekena kathaM khyAti sAMkhyamukhyAH pracakSate // 25 // [aba prAcArya binA jJAnako kriyAko aura binA kriyAke jJAnako vyartha batalAte haiM-] 2. 3. jJAnase padArthoMkA bodha hotA hai, kintu unheM jAnane mAtrase una padArthoMkA kArya hotA nahIM dekhA jAtA / yadi aisA hotA to pAnIke dekhate hI pyAsa bujha jAnI cAhie // 20 // tathA jJAnahIna puruSakI kriyA phaladAyI nahIM hotii| kyA andhe manuSya vRkSakI chAyAkI taraha usake phaloMkI zobhAkA Ananda le sakate haiM ? // 21 // zraddhAhIna paMgukA jJAna aura zraddhAhIna andhekI kriyA donoM hI kAryakArI nahIM haiN| ataH jJAna, cAritra aura zraddhA tInoM hI milakara mokSakA kAraNa haiM // 22 // kahA bhI hai kriyA-AcaraNase zUnya jJAna bhI vyartha hai aura ajJAnIkI kriyA bhI vyartha hai| dekho, eka jaMgalameM Aga laganepara andhA manuSya daur3a bhAga karake bhI nahIM baca sakA, kyoMki vaha dekha nahIM sakatA thA aura la~gar3A manuSya Agako dekhate hue bhI na bhAga sakaneke kAraNa usImeM jala marA // 23 // [kaula matavAdiyoMko AcArya uttara dete haiM-] 4. yadi madya-mAMsa vagairahameM niHzaGka hokara pravRtti karanese mokSakI prApti ho sakatI to sabase pahale to ThagoM aura mAMsa becanevAle kasAiyoMkI mukti honI caahie| unake pIche kaula matavAloMkI mukti honA cAhie // 24 // [isa prakAra kevala jJAna yA kevala cAritrase muktikI prAptiko asambhava batalAkara Age AcArya sAMkhya matakI AlocanA karate haiM-] 5. sAMkhya matameM prakRti aura puruSa donoM vyApaka aura nitya mAne gaye haiN| aisI avasthAmeM unameM bheda grahaNa kaise sambhava hai ? arthAt vyApaka aura nitya honese prakRti aura puruSa donoM sadAse mile hue hI rahate haiM / taba unameM bheda grahaNakA kathana sAMkhyAcArya kaise karate haiM // 25 // 1. cet jJAnamAtreNa padArthasyAvagamo bhavati tarhi dRSTaM jJAtamAtraM jalaM pAnaM vinApi tRSAchedakaM bhavati, na ca tathA dRzyate / 2. 'uktaM ca-hataM jJAnaM kriyAhInaM hato cAjJAninAM kriyaa| dhAvana kilAndhako dagdhaH pazyannapi ca pnggulH|'-tttvaa0 vA0, pR0 14 / 3. bhedena / zi Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana -26] sarva cetasi bhAseta vastu bhAvanayA sphuTam / tAvanmAtreNa muktatve muktiH syAdviprelambhinAm // 26 // taduktam "pihite kArAgAre tamasi ca sUcImukhAgranirbhaye / mayi ca nimIlitanayane tathApi kAntAnanaM vyaktam" // 27 // svabhAvAntarasaMbhUtiryatra tatra malakSayaH / katuM zakyaH svahetubhyo maNimuktAphaleSviva // 28 // "tadaharjastanehAto rkssoddssttrbhvsmRteH| bhUtAnanbayanAjIvaH prakRtizaH sanAtanaH" // 26 // [pahale nairAtmya bhAvanAse mukti mAnanevAle eka matakA ullekha kara Aye haiM, usako pAlocanA karate hue granthakAra kahate haiM-] 6. bhAvanAse sabhI vastu cittameM spaSTa rUpase jhalakane lagatI hai| yadi kevala utanese hI mukti prApta hotI hai to ThagoMkI bhI mukti ho jAyegI // 26 // kahA bhI hai "saba orase banda jelakhAnemeM atyanta ghora andhakArake hote hue aura mere A~kha banda kara lenepara bhI mujhe apanI priyAkA mukha dikhAI diyA" // 27 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki bhAvanA jaisI bhAI jAtI hai vaisI hI vastu dikhAI dene lagatI hai / ataH kevala bhAvanAke balapara yathArtha vastukI prApti nahIM ho sktii| [isa prakAra nairAtmya bhAvanAvAdIko uttara dekara AcArya jaiminike matako AlocanA karate haiN| jaiminikA kahanA hai ki svabhAvase hI kaluSita cittakI vizuddhi nahIM ho sktii| isakA uttara dete hue prAcArya kahate haiM-]. ___7. jisa vastumeM svabhAvAntara ho sakatA hai, usameM apane kAraNoMse malakA kSaya kiyA jA sakatA hai, jaisA ki maNi aura motiyoMmeM dekhA jAtA hai| arthAt maNi motI vagairaha janmase hI sumaila paidA hote haiM kintu bAdako unakA maila dUra karake unheM camakadAra banA liyA jAtA hai| isI taraha anAdise malina AtmAse bhI karma janya malinatAko haTAkara use vizuddha kiyA jA sakatA hai // 28 // [aba AtmA aura paralokako na mAnanevAle cArvAkoMko uttara dete hue prAcArya kahate haiM-] 8. usI dinakA paidA huA baccA mAtAke stanoMko pInekI ceSTA karatA hai, rAkSasa vagairaha dekhe jAte haiM, kisI-kisIko pUrva janmakA smaraNa bhI ho jAtA hai, tathA AtmAmeM paJca bhUtoMkA koI bhI dharma nahIM pAyA jAtA / ina bAtoMse prakRtikA jJAtA jIva sanAtana siddha hotA hai // 29 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki cArvAka AtmAko eka svatantra dravya nahIM mAnatA / usakA kahanA hai ki jaise kaI cIjoMke milAnese zarAba bana jAtI hai aura usameM mAdakatA utpanna ho jAtI hai, usI taraha pRthvI, jala, teja, vAyu aura AkAza ina pA~ca bhUtoMke milanese eka zakti utpanna ho jAtI hai yA prakaTa ho jAtI hai, use hI AtmA kaha dete haiN| jaba ve pA~coM bhUta bichur3a jAte haiM to vaha zakti bhI naSTa ho jAtI hai| ataH paJcabhUtoMke sivA AtmA koI svataMtra dravya nahIM hai| 1. vaJcakAnAm / 2. prameyaratnamAlA (pR0 61)meM uddhRt| 3. prameyaratnamAlA (pR0181)meM uddhRt| Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 30bhedo'yaM yadyavidyA syAdvaicitryaM jagataH kutaH / janmamRtyusukhaprAyairvivatairmAnavartibhiH // 30 // zUnyaM tattvamahaM vAdI sAdhayAmi pramANataH / ityAsthAyAM virudhyeta sarvazUnyatvavAditA // 31 // vodho vA yadi vAnando nAsti muktau bhavodbhavaH / siddhasAdhyatayAsmAkaM na kAcittatirokSyate // 32 // isakA nirAkaraNa karate hue AcArya kahate haiM ki eka to usI dinakA janmA huA baccA mAtAke mtanoMko pIne kI ceSTA karatA huA dekhA jAtA hai, aura yadi usake muMhameM stana lagA diyA jAtA hai to jhaTa pIne lagatA hai| yadi bacceko pUrva janmakA saMskAra na hotA to paidA hote hI usameM aisI ceSTA nahIM honI cAhie thii| yaha saba pUrva janmakA saMskAra hI hai| tathA rAkSasa vyantarAdika deva dekhe jAte haiM jo aneka bAteM batalAte haiN| pUrva janmake smaraNakI kaI ghaTanAe~ saccI pAI gaI haiM, tathA sabase bar3I bAta to yaha hai ki yadi caitanya bhUtoMke melase paidA hotA hai to usameM bhUtoMkA dharma pAyA jAnA cAhie thA, kyoMki jo vastu jina kAraNoMse paidA hotI hai usa vastumeM una kAraNoMkA dharma pAyA jAtA hai, jaise miTTIse paidA honevAle ghar3emeM miTTIpanA rahatA hai, dhAgoMse banAye jAne vAle vastrameM dhAge pAye jAte haiM, kintu caitanyameM paMcabhUtoMkA koI dharma nahIM pAyA jAtA / paMca bhUta to jar3a hote haiM unameM jAnane-dekhanekI zakti nahIM hotI, kintu caitanyameM jAnane dekhanekI zakti pAI jAtI hai / tathA yadi caitanya paMcabhUtoMkA dharma hai to moTe zarIrameM adhika caitanya pAyA jAnA cAhie thA aura dubale zarIrameM kama / kintu isake viparIta koI-koI dubale-patale bar3e medhAvI aura jJAnI dekhe jAte haiM aura sthUla manuSya nirbuddhi hote haiM / tathA yadi caitanya paMcabhUtoMkA dharma hai to zarIrakA hAtha-paira Adi kaTa jAnepara usameM caitanyakI kamI ho jAnI cAhie; kyoMki paMcabhUta kama ho gaye haiM kintu hAtha-paira vagairahake kaTa jAnepara bhI manuSyake jJAnameM koI kamI nahIM dekhI jaatii| isase siddha hai ki caitanya paMcabhUtoMkA dharma nahIM hai balki eka nitya dravya AtmAkA hI dharma hai / ataH AtmA eka svatantra dravya hai| [aba AcArya vedAntiyoMke matakI AlocanA karate hue unase pUchate haiM-] 9. yadi yaha bheda avidyAjanya hai-ajJAna mUlaka hai, to saMsArameM vaicitrya kyoM pAyA jAtA hai, kyoM koI maratA hai aura koI janma letA hai ? koI sukhI aura koI dukhI kyoM dekhA jAtA hai ? // 30 // [aba AcArya zUnyavAdI bauddhake matakI AlocanA karate haiM-] 10. 'maiM zUnya tattvako pramANase siddha karatA hU~', aisI pratijJA karanepara sarvazUnyavAdakA svayaM virodha ho jAtA hai // 31 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki zUnyatAvAdI apane matakI siddhi yadi kisI pramANase karatA hai to pramANake vastu siddha ho jAnese zUnyatAvAda siddha nahIM ho sktaa| aura yadi binA kisI pramANake hI zanyatAvAdako siddha mAnatA hai taba to duniyAmeM aisI koI vastu hI na rahegI jise siddha na kiyA jA ske| aura aisI avasthAmeM binA pramANake hI zanyatAvAdake viruddha azUnyatAbAda bhI siddha ho jAyegA / ataH sarvazUnyatAvAda bhI ThIka nahIM hai| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -35] upAsakAdhyayana nyakSavIkSAvinirmokSe mokSe kiM mokSilekSaNam / na dhamnAvanyaduSNatvAlakSma lakSyaM vicakSaNaiH // 33 // kiM ca sadAzivezvarAdayaH saMsAriNo muktA vA ? saMsAritve kathamAptatA ? bhuktatve 'kezakarmavipAkAzayairaparAmRSTaH puruSavizeSa Izvarastatra niratizayaM sarvajJabIjam' iti pataJjalijalpitam' "aizvaryamapratihataM sahajo virAga stRptinisargajanitA vazitendriyeSu / AtyantikaM sukhamanAvaraNA ca zakti niM ca sarvaviSayaM bhagavastavaiva" // 34 // ityavadhUtAbhidhAnaM ca na ghttet| anekajanmasaMtateryAvadadyAkSayaH pumAn / yadyasau muktyavasthAyAM kutaH kSIyeta hetutaH // 35 // [aba prAcArya muktimeM AtmAke vizeSa guNoMkA vinAza mAnanevAle kaNAda matAnuyAyiyoMkI AlocanA karate haiM-] 11. yadi Apa yaha mAnate haiM ki muktimeM sAMsArika sukha-duHkha nahIM hai to isameM koI hAni nahIM hai,yaha bAta to hamako bhI iSTa hI hai| kintu yadi AtmAke samasta padArthaviSayaka jJAnake vinAzako mokSa mAnate haiM to phira muktAtmAkA lakSaNa kyA hai ? kyoMki vidvAn loga vastuke vizeSa guNoMko hI vastukA lakSaNa mAnate haiM, jaise AgakA lakSaNa uSNatA hai, yadi AgakI uSNatA naSTa ho jAye to phira usakA lakSaNa kyA hogA ? phira to AgakA hI abhAva ho jAyegA; kyoMki vizeSa guNoMke abhAvameM guNIkA bhI abhAva ho jAtA hai| ataH yadi muktimeM AtmAke jJAnAdi vizeSa guNoMkA abhAva mAnA jAyegA to AtmAkA bhI abhAva ho jAyegA // 32-33 // tathA Apake sadAziva Izvara vagairaha saMsArI haiM yA mukta ? yadi saMsArI haiM to ve jApta nahIM ho sakate / yadi mukta haiM to 'kleza, karma, karmaphalakA upabhoga aura usake anurUpa saMskAroMse rahita puruSa vizeSa Izvara hai| usa IzvarameM sarvajJatAkA jo bIja hai vaha apanI carama sImAko prApta hai arthAt vaha pUrNajJAnI hai' / pataJjalikA yaha kathana, aura 'he bhagavan ! ApameM avinAzI aizvarya hai, svAbhAvika virAgatA hai, svAbhAvika santoSa hai, svabhAvase hI Apa indriyajayI haiN| bApameM hI avinAzI sukha, nirAvaraNa zakti aura saba viSayoMkA jJAna hai // 34 // avadhUtAcAryakA yaha kathana ghaTita nahIM ho sakatA hai| [isa prakAra kaNAda matake anuyAyiyoMkI AlocanA karake prAcArya bauddhoMkI AlocanA karate haiM -] 12. yadi puruSa aneka janma dhAraNa karanepara bhI Aja taka akSaya hai, usakA vinAza nahIM huA to mukti prApta honepara usakA vinAza kisa kAraNase ho jAtA hai ? // 35 // 1. samagrapadArthAvalokanavinAzalakSaNe / 2. AtmanaH lakSaNam / 3. matvA-ja0 / 4. lakSyavi-0 / 5. yogasUtra 1, 24-26 / 6. yazastilakake AzvAsa 4 aura 5 meM bhI yaha zloka uddhRta hai| vahAM bhI ise avadhUtakA batalAyA hai| prameyaratnamAlA (pR0 63 ) meM bhI avadhUtake nAmase uddhRta hai| 7. cetpUrva bahUni janmAni jIvena gRhItAni adyApi vinAzo na saMjAtaH / tahi mokSagamane sati kasbAlAraNApta kSIyeta-kSayaM yAti / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 36'bAhye grAhye malApAyAtsatyasvapna ivAtmanaH tadA draSTuH svarUpe'sminnavasthAnamamAnakam // 36 // na cAyaM satyasvapno'prasiddhaH svapnAdhyAye'tIva suprasiddhatvAt / tathA hi "yastu pazyati rAtryante rAjAnaM kuJjaraHhayam / suvarNa vRSabhaM gAM ca kuTumba tasya vardhate" // 37 // yatra netrAdikaM nAsti na tatra matirAtmani / tanna yuktamidaM yasmAtsvapnamandho'pi vIkSate // 38|| jaiminyAdenaratve'pi prakRSyeta mtirydi| 'parAkASThApyatastasyAH kvacitkhe parimANavat // 39 // [aba AcArya sAMkhyamatakI AlocanA karate haiM-] 13. jaise vAta, pita AdikA prakopa na rahanepara AtmAko saccA svapna dikhAI detA hai vaise hI jJAnAvaraNa karma rUpI malake naSTa ho jAnepara AtmA bAhya padArthoMko jAnatA hai / ataH mukta ho jAnepara AtmA apane svarUpameM sthita ho jAtA hai aura bAhya padArthoMko nahIM jAnatA yaha kahanA apramANa hai| yaha bhI artha ho sakatA hai ki malake naSTa ho jAne para AtmA bAhya padArthoM ko jAnatA hai / aura taba apane isa svarUpameM ananta kAla taka avasthita rahatA hai // 36 // . zAyada kahA jAye ki sacce svapna hote hI nahIM haiM, kintu aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki 'svapnAdhyAya meM sacce svapna batalAye haiM / jaisA ki usameM likhA hai-'jo rAtrike pichale paharameM rAjA, hAthI, ghor3A, sonA, baila aura gAyako dekhatA hai usakA kuTumba bar3hatA hai // 37 // jahA~ A~kha vagairaha indriyAM nahIM hotI vahAM AtmAmeM jJAna bhI nahIM hotA aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki andhe manuSyako bhI svapna dikhAI detA hai // 38 // bhAvArtha-sAMkhya muktAtmAmeM jJAna nahIM mAnatA, kyoMki vahA~ indriyA~ nahIM hotii| usakI isa mAnyatAkA khaNDana karate hue granthakArakA kahanA hai ki indriyoMke honepara hI jJAna ho aura unake nahIM honepara na ho aisA koI niyama nahIM hai / indriyoMke abhAvameM bhI jJAna hotA dekhA jAtA hai| svapna dazAmeM indriyA~ kAma nahIM karatIM phira bhI jJAna hotA hai aura vaha saccA nikalatA hai| ataH indriyoMke abhAvameM bhI muktAtmAko svAbhAvika jJAna rahatA hI hai| [jaiminike matake anuyAyI mImAMsaka kahe jAte haiM / mImAMsaka loga sarvajJako nahIM maante| ve vedako ho pramANa mAnate haiM / unake matase veda hI bhUta aura bhaviSyatkA bhI jJAna karA sakatA hai / unakA kahanA hai ki manuSyakI buddhi kitanA bhI vikAsa kare kintu usameM atIndriya padArthoM ko jAnanekI zakti kabhI nahIM aasktii| manuSya yadi atIndriya padArthoM ko jAna sakatA hai to kevala vedake dvArA hI jAna sakatA hai| isakI AlocanA karate hue AcArya kahate haiM___ Apake Apta jaimini manuSya the| phira bhI unakI buddhi itanI vikasita ho gaI thI ki ve vedako pUrI tarahase jAna ske| isI taraha kisI puruSakI buddhikA vikAsa apanI carama sImA ko bhI pahu~ca sakatA hai / kyoMki jinakI hAni-vRddhi dekhI jAtI hai, unakA kahIM parama prakarSa 1. karmakSayAt kevalajJAnena bAhye padArthe grAhye'valokite sati draSTurAtmanaH svasvarUpe'vasthAnaM sthitirbhavati mAnarahitam / 2. pramANaparIkSAmeM pR0 58 uddhRta / 3. prakRpTA bhavati / 4. paramaprakarSaH 5. mteH| Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana . tucchAbhAvo na kasyApi haanidiipstmo'nvyii| dherAdiSu dhiyo hAnau vizleSe siddhasAdhyatA // 40 // tadAvRtihatau tasya tapanasyeva diidhitiH| kathaM na zemuSI sarva prakAzayati vastu yat // 41 // brahmaikaM yadi siddhaM syAnnistaraGgaM kutazca na / / ghaTAkAzamivAkAze tatradaM lIyatAM jagat // 42 // atha matam eka eva hi bhUtAtmA dehe dehe vyvsthitH| ekadhAnekadhA cApi dRzyate jalacandravat // 43 // [ brahma vi0, 1-1] aura parama apakarSa arthAt ati hAni aura ati vRddhi bhI dekhI jAtI hai / jaise parimANakA parama prakarSa AkAzameM pAyA jAtA hai // 39 // zAyada kahA jAye ki isa niyamake anusAra to kisImeM buddhikA bilkula abhAva bhI ho sakatA hai to isakA uttara yaha hai ki kisI bhI vastukA tucchAbhAva nahIM hotA, arthAt vaha cIja eka dama naSTa ho jAye aura kucha bhI zeSa na rahe aisA nahIM hotaa| dIpaka jaba bujha jAtA hai to prakAza andhakAra rUpameM parivartita ho jAtA hai / tathA pRthivI vagairahameM buddhikI atyanta hAni dekhI jAtI hai / kyoMki pRthivIkAyika Adi jIva pRthivI Adi rUpa pudgaloMko apane zarIra rUpa se grahaNa karatA hai aura maraNa honepara unheM chor3a detA hai| ataH jIvake viyukta ho jAne para una pRthivI Adi rUpa pudgaloMmeM buddhikA sarvathA abhAva ho jAtA hai| isameM to siddha sAdhyatA hai // 40 // ataH jaise sUryake Uparase AvaraNake haTa jAnepara usakI kiraNeM samasta jagatko prakAzita karatI haiN| vaise hI buddhike Uparase karmoMkA AvaraNa haTa jAne para vaha samasta jagatko kyoM nahIM jAna sakatI, avazya jAna sakatI hai // 41 // [aba AcArya brahmAdvaitakI AlocanA karate haiM--] 14. yadi kevala eka brahma hI hai to vaha nistaraMga-sAMsArika bhedoMse rahita kyoM nahIM hai arthAt yaha loka bhinna kyoM dikhAI detA hai| tathA jaise ghaTake phUTa jAnepara ghaTake dvArA chekA gayA AkAza AkAza meM mila jAtA hai,vaisehI isa jagatko bhI usI brahmameM mila jAnA cAhie // 42 // ___ zAyada kahA jAye ki jaise caMdramA eka hote hue bhI jalameM prativimba par3anepara aneka rUpa dikhAI detA hai usI taraha eka hI brahma bhinna bhinna zarIroMmeM pAyA jAnese aneka rUpa dikhAI detA hai // 43 // 1. 'nanvevaM doSAvaraNayorhAneratizAyanAt nizzeSatAyAM sAdhyAyAM buddherapi kinna parikSayaH syAdvizeSAbhAvAdato'nakAntiko heturityazikSitalakSitaM cetanAdi-guNavyAvRtteH sarvAtmanA pRthivyAderabhimatatvAt' / -aSTasahasro, pR0 52 / 2. yadi ekaM brahmavAsti tahi ayaM lokaH pRthak kiM dRzyate ? tatraiva brahmaNi kathaM na lIyate / 3. 'ekadaNDidarzanamidaM-ekamekaM hi bhUtAtmA bhUte bhUte vyavasthitaH / eka vAneka vA caiva dRzyate jalacandravat ||'-siddhi vi0, pR0 675 / Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ zlo044tadayuktam / ekaH khe'nekadhAnyatra yathendurvedyate janaiH / na tathA vedyate brahma bhedebhyo'nyadabhedabhAk // 44 // almtivistrenn| Anando zAnamaizvarya vIrya prmsuukssmtaa| etadAtyantikaM yatra sa mokSaH parikIrtitaH // 45 // jvAloruvakabIjAdreH svabhAvAdUrdhvagAmitA / niyatA ca yathA dRSTA muktasyApi tathAtmanaH // 46 // tathApyatra tadAvAse puNyapApAtmanAmapi / svargazvabhrAgamo na syAdalaM lokAntareNa ve // 4 // ityupAsakAdhyayane samastasamayasiddhAntAvabodhano nAma prathamaH klpH| aho dharmArAdhanakamate vasumatIpate, samyaktvaM hi nAma narANAM mahatI khalu puruSadevatA / yatsakadekameva yathoktaguNapraguNatayA saMjAtamazeSakalmaSakaluSadhiSaNatayA narakAdiSu gatiSu, puSyadAyuSAmapi manuSyANAM SaTsu telapAtAleSu, bhaSTavidheSu vyantareSu, dazavidheSu bhavanavAsiSu, paJcavidheSu jyotiSkeSu, trividhAsu strISu, vikalakaraNeSu pRthvIpayaHpAvakapavanakAyikeSu vanaspatiSu ca na bhavati saMbhUtihetuH / sAvadhiM vidadhAtyAjavaMjavIbhAvaM, niyamena kintu yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jaise candramA AkAzameM eka aura jalameM aneka dikhAI detA hai, vaise bhedoMse judA eka brahma jJAnagocara nahIM hotA // 44 // astu, aba isa prasaMgako yahIM samApta karate haiN| mukta jIvakA Urdhvagamana jahA~para avinAzI sukha, jJAna, aizvarya, vIrya aura parama sUkSmatva Adi guNa pAye jAte haiM usIko mokSa kahate haiM / jaise AgakI jvAlA aura eraNDake bIja svabhAvase hI Uparako jAte haiM, usI prakAra muktAtmA bhI svabhAvase hI Uparako jAtA hai / yadi yahI mAnA jAye ki mukta honepara AtmA yahIM raha jAtA hai kahIM jAtA nahIM hai, to puNyAtmAoMkA svargagamana aura pApAtmAoMkA naraka gamana bhI nahIM hogaa| phira to paraloka kI kathA hI vyartha ho jAtI hai / ataH muktAtmAko UrdhvagAmI 'mAnanA cAhie // 45-47|| ____ isa prakAra upAsakAdhyayanameM samasta matoMke siddhAntoMkA jJAna karAnevAlA pahalA kalpa samApta huaa| [aba granthakAra samyaktvakA mAhAtmya aura svarUpa batalAte haiM-] samyaktvakA mAhAtmya dharmapremI rAjan ! samyaktva manuSyoMkA eka mahatI puruSa devatA hai arthAt devatAkI taraha unakA rakSaka hai| kyoMki yadi apane yathokta guNoMse samanvita samyagdarzana eka bAra bhI prApta ho jAtA hai to samasta pApoMse kaluSita mati honeke kAraNa jina puruSoMne narakAdika gatiyoMmeMse kisI ekakI AyukA bandha kara liyA hai una manuSyoM kA nIceke chai narakoMmeM,ATha prakArake vyantaroMmeM, dasa prakArake bhavanavAsiyoMmeM, pA~ca prakArake jyotiSI devoMmeM, tIna prakArakI striyoMmeM, vikale 1. eraDaMbIja / 2. zarkarAbAlakAdiSu / 3. kinnarakiMpuruSAdiSu / 4. asuranAgAdiSu / 5. 'chasu heTTimAsu puDhavIsu joisa-vaNa-bhavaNa-savvaitthIsu / vArasamicchAvAde sammAiTrissa Natthi uvavAdo // 193 // ' -paJcasaMgraha pR0 41 / Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 13 saMpAdayati kaMcitkAlamupalabhyAtmanazcA:cAritre, sAdhusaMpAdanasAraH saMskAra iva 'bIjeSu janmAntare'pi na jahAtyAtmano'nuvRttim , siddhazcintAmaNiriva ca phalatyasImaM kAmitAni / vratAni punaroSadhaya iva phalapAkAvasAnAni pAtheyavanniyatavRttIni ca / na ca siddharasavedhasaMbandhAdurSarbudhasaMnidhAnamAtrajanmani jAmbunada ivAtra padArthayAthAtmyasamavagamAnmanomananamAtratantre niHzeSazrutazravaNaparizramaH samAzrayaNIyaH, na zarIramAyAsayitavyam , na dezAntaramanusaraNIyam , nApi kaalkssepkutirpekssitvyH| tasmAdadhiSThAnamiva prAsAdasya, saubhAgyamiva rUpasaMsadaH, prANitamiva bhogAyatanopacArasya, mUlabalamiva vijayaprAptaH, vinItatvamivAbhijAtyasya, nayAnuSThAnamiva rAjyasthiterakhilasyApi paralokodAharasya samyaktvameva nanu prathamaM kAraNaM gRNanti griiyaaNsH| tasya cedaM lakSaNam prAptAgamapadArthAnAM zraddhAnaM kAraNadvayAt / / mUDhAdyapoDhamaSTAGgaM samyaktvaM prazamAdibhAk // 4 // ndriyoMmeM, pRthivIkAya, jalakAya, taijasakAya,vAyukAya aura vanaspatikAyameM janma nahIM hone detaa| saMsArako sAnta kara detA hai| kucha samayake pazcAt usa AtmAke samyagjJAna aura samyakcAritra avazya prakaTa ho jAte haiM / jaise, bIjoMmeM acchI tarahase kiyA gayA. saMskAra bIjoMkI vRkSarUpa paryAyAntara honepara bhI vartamAna rahatA hai, usI taraha samyaktva janmAntarameM bhI AtmAkA anusaraNa karatA hai, use chor3atA nahIM hai| siddha cintAmaNike samAna asIma manorathoMko pUrNa karatA hai| vrata to oSadhi vRkSoMkI taraha ( jo vRkSa phaloMke pakaneke bAda naSTa ho jAte haiM unheM oSadhi vRkSa kahate haiM ) mokSarUpI phalake pakane taka hI Thaharate haiM tathA kalevAkI taraha niyata kAlataka hI rahate haiM / ( kintu samyaktva aisA nahIM hai ) pAre aura agnike saMyogamAtrase utpanna honevAle svarNakI taraha, padArthoke yathArtha svarUpako jAnakara unameM manako lagAne mAtrase prakaTa honevAle samyaktvake lie na to samasta zrutako sunanekA parizrama hI karanA Avazyaka hai, na zarIrako hI kaSTa denA cAhie, na dezAntarameM bhaTakanA cAhie aura na kAlako hI apekSA karanI cAhie / arthAt samyaktvake lie kisI kAlavizeSa yA deza-vizeSakI AvazyakatA nahIM hai / saba dezoM aura saba kAloMmeM vaha ho sakatA hai| isalie jaise nIvako mahalakA, saubhAgyako rUpa sampadAkA, jIvanako zArIrika sukhakA, mUla balako vijayakA, vinamratAko kulInatAkA, aura nIti pAlanako rAjyakI sthiratAkA mUla kAraNa mAnA jAtA hai vaise hI mahAtmAgaNa samyaktvako hI samasta pAralaukika abhyunnatikA athavA mokSakA prathama kAraNa kahate haiM / usa samyaktvakA lakSaNa isa prakAra hai - samyagdarzanakA lakSaNa - antaraMga aura bahiraMga kAraNoMke milanepara Apta ( deva ), zAstra aura padArthoMkA tIna mUDhatA rahita, ATha aGga sahita jo zraddhAna hotA hai, use samyagdarzana kahate haiM, yaha samyagdarzana prazama saMvega Adi guNavAlA hotA hai // 48 // bhAvArtha-samyagdarzana yA samyaktva antaraMga aura bahiraMga kAraNoMke milanepara prakaTa hotA hai / 1. joveSu mu0 / 2. agni / 3. suvarNe / 4. jIvitaM / 5. zarIra / 6.-haraNasya mu0 / 7. tulanA'zraddhAnaM paramArthAnAmAptAgamatapobhRtAm / trimUDhApoDhamaSTAGgaM samyagdarzanamasmayam ||3||-rtnkrnndddhaa0 / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 somadeva viracita [zlo048 isakA antaraMga kAraNa to darzana mohanIya karmakA upazama kSaya athavA kSayopazama hai| mohanIya karmake bhedoMmeMse darzana mohanIya karma samyaktva guNakA ghAtaka hai / jabataka isa karmakA udaya rahatA hai tabataka samyaktvaguNa prakaTa nahIM hotaa| jaba usa karmakA upazama kara diyA jAtA hai arthAt kucha samayake lie use isa yogya kara diyA jAtA hai ki vaha apanA phala nahIM de sakatA taba jIvake prathamopazama samyaktva prakaTa hotA hai| isake prakaTa hote hI jIvakI antardRSTimeM aisI nirmalatA AjAtI hai ki vaha apane sacce hita aura sacce hitakArIko pahacAnanemeM bhUla nahIM krtaa| saccA deva kauna hai, sacce zAstra kauna haiM aura sacce tattva kauna haiM, isakI use parakha ho jAtI hai aura unapara vaha aisI dRr3ha AsthA rakhatA hai ki koI use usakI AsthAse vicalita nahIM kara sktaa| sAtha-sAtha samyaktvake prabhAvase usake andara prazama Adi aneka guNa prakaTa hote haiN| kAma krodhAdi vikAroMse usakI ruci haTa jAtI hai / jo usako hAni pahu~cAte haiM una jIvoMko bhI satAneke usake bhAva nahIM hote| yaha prazama guNa kahalAtA hai / dharmAcaraNa karanemeM use khUba utsAha rahatA hai aura jo anya dharmAtmA hote haiM unase vaha khUba prema karatA hai| yaha saMvega guNa kahalAtA hai / saba jIvoMse vaha mitrakI taraha vyavahAra karatA hai| ise anukampA kahate haiN| jIva eka svataH siddha padArtha hai| vaha anAdikAlase kamoMse baddha hai / vaha unakA kartA bhI hai aura bhoktA bhI hai| aura jaba vaha una koMko naSTa kara detA hai to mukta ho jAtA hai isa tarahakA use vizvAsa rahatA hai / ise Astikya kahate haiN| asala meM samyaktva AtmAkA guNa hai, aura vaha guNa darzana mohanIya karmake udayase anAdikAlase mithyArUpa ho rahA hai| usake mithyArUpa honese jIvakI ruci viSaya bhoga vagairaha bure kAmoMmeM to lagatI hai, kintu jinase usakA saccA aura sthAyI kalyANa hotA hai una kAryoMmeM yA kAryoMkA upadeza denevAloMmeM nahIM hotI / jaba kAlalabdhi vagairahakA yoga mila jAtA hai aura saMsAra samudrakA kinArA karIba Aneko hotA hai taba vinA prayatna kiye hI antarmuhartake lie darzana mohanIya karmakA upazama ho jAnese upazama samyaktva prakaTa ho jAtA hai / isameM bAhya nimitta aneka hote haiN| kinhIMko jina vimbake darzanase samyaktvakI prApti ho jAtI hai| kinhIMko jina bhagavAnkI mahimAke dekhanese samyaktvakI prApti ho jAtI hai| kinhIMko jaina dharmakA upadeza sunanese samyaktvakI prApti ho jAtI hai| kinhIM devatAoMko anya devatAoMkA aizvarya dekhakara aura use dharmakA phala samajhanese samyaktvakI prApti ho jAtI hai / kinhIMko pUrvajanmakA smaraNa ho jAnese samyaktvakI prApti ho jAtI hai aura kinhIM nArakI vagairahako kaSTa bhoganese samyaktvakI prApti ho jAtI hai / anya bhI aneka bAhya kAraNa zAstroMmeM batalAye haiN| ina antaraMga aura bAhya kAraNoMke milanepara samyaktvakI utpatti hotI hai| jaise zarAba yA dhatUreke nazese behoza manupyakA jaba nazA utara jAtA hai to use jaisA hoza hotA hai, vaise hI darzana mohanIyake udayase jIvameM eka vicitra prakArakA nazA-sA chAyA rahatA hai, jisase use barAbara buddhibhrama banA rahatA hai| aneka zAstroMkA paNDita ho jAnepara bhI usakI buddhikA bhrama dUra nahIM hotaa| kintu jaise hI darzana mohakA udaya zAnta ho jAtA hai vase hI usakA vaha buddhi bhrama haTa jAtA hai aura usakI dRSTi ThIka dizAmeM laga jAtI hai| isIse use samyagdRSTi kahate haiM / samyagdarzanake viSayabhUta deva Apta vagairahakA tathA ATha aMgoMkA svarUpa Age granthakAra svayaM btlaayeNge| Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana sarvazaM sarvalokezaM sarvadoSavivarjitam / sarvasattvahitaM prAhurAptamAptamatocitAH // 46 // 'zAnavAnmRgyate kshcittduktprtipttye| ajhopadezakaraNe vipralambhanazaGkibhiH // 50 // yastattvadezanAdduHkhavArdharuddharate jagat / kathaM na sarvalokezaH prahvIbhUtajagattrayaH // 51 // kSutpipAsAbhayaM dveSazcintanaM muuddhtaagmH| rA~go jarA rujA mRtyuH krodhaH khedo mado ratiH // 52 // vismayo jananaM nidrA viSAdo'STAdaza dhruvaaH| trijagatsarvabhUtAnAM doSAH sAdhAraNA ime // 53|| ebhirdoSairvinirmuktaH so'yamApto niraanaH / sa eva hetuH sUktInAM kevalajJAnalocanaH // 54 // rAgAdvA dveSAdvA mohAdvA vAkyamucyate chanRtam / yasya tu naite doSAstasyAnRtakAraNaM nAsti // 55 // AptakA svarUpa jo sarvajJa hai, samasta lokoMkA svAmI hai, saba doSoMse rahita hai aura saba jIvoMkA hitU hai, use Apta kahate haiM / cUMki yadi ajJa manuSya upadeza de to usase ThagAye jAnekI zaMkA rahatI hai, isalie manuSya upadezake lie jJAnI puruSakI hI khoja karate haiM, kyoMki usake dvArA kahI gaI bAtoMpara vizvAsa karaneke lie kisI jJAnIko hI khojA jAtA hai // 49-50 // [Upara prAptako samasta lokoMkA svAmI batalAyA hai / kintu jainadharmameM Aptako na to Izvara kI taraha jagatkA kartA hartA mAnA gayA hai aura na use sukha-duHkhakA denevAlA hI mAnA gayA hai| aisI sthitimeM yaha zaGkA honA svAbhAvika hai ki prAptako saba logoMkA svAmI kyoM batalAyA ? isI bAtako manameM rakhakara granthakAra kahate haiM jo tattvoM kA upadeza dekara duHkhoMke samudrase jagatkA uddhAra karatA hai, ata eva kRtajJatAvaza tInoM loka jisake caraNoMmeM nata ho jAte haiM, vaha sarvalokoMkA svAmI kyoM nahIM hai ? // 51 // bhUkha, pyAsa, bhaya, dveSa, cintA, moha, rAga, bur3hApA, roga, mRtyu, krodha, kheda, mada, rati, Azcarya, janma, nidrA aura kheda ye aThAraha doSa saMsArake sabhI prANiyoMmeM pAye jAte haiM / jo ina doSoMse rahita hai vahI Apta hai| usakI A~khe kevala jJAna hai usIke dvArA vaha carAcara vizvako jAnatA hai tathA vahI sadupadezakA dAtA hai| vaha jo kucha kahatA hai satya kahatA hai, kyoMki rAgase, dveSase yA mohase jhUTha bolA jAtA hai| kintu jisameM ye tInoM doSa nahIM haiM, usake jhUTha bolanekA koI kAraNa nahIM hai // 52-55 // 1. yaha zloka dharmakIrtike pramANavArtika (1-32) kA hai / 2. "kSudhA tRSA bhayaM dveSo rAgo mohazca cintanam / jarA rujA ca mRtyuzca svedaH khedo mado ratiH // 15 // vismayo jananaM nidrA viSAdo'STAdaza dhruvAH / trijagat sarvabhUtAnAM doSAH sAdhAraNA ime // 16 // etairdoSavinirmuktaH so'yamApto niraJjanaH / vidyante yeSu te nityaM te'tra sasAMriNaH smRtAH ||17||"-aaptsv0 / 3. aaptsvruup-shlo04| Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo056uccAvacaprasUtInAM sattvAnAM sdRshaakRtiH| ya zrAdarza ivAbhAti sa eva jagatAM ptiH||56|| yasyAtmani zrute tattve cAritre muktikAraNe / ekavAkyatayA vRttirAptaH so'numataH satAm // 57 // atyatepyAgamAtpuMsi viziSTatvaM pratIyate / udyAnamadhyavRttInAM dhvaneriva nagaukasaum // 58 // svaguNaiH zlAghyatAM grAti svadoSairdUSyatAM janaH / roSatoSau vRthA tatra kaladhauAyasoriva // 5 // druhiNodhokSajezAnazAkyasUrapuraHsarAH / yadi rAgAdyadhiSThAnaM kathaM tatrAptatA bhavet // 6 // rAgAdidoSasaMbhUtijJeyAmISu tadArgamAt / asataH paradoSasya gRhItau pAtakaM mahat // 61 // ajastilottamAcittaH zrIrataH zrIpatiH smRtaH / ardhanArIzvaraH zaMbhustathApyeSAM kilAptatA // 6 // vasudevaH pitA yasya savitrI devakI hreH|| svayaM ca rAjadharmasthazcitraM devastathApi saH // 63 // vividha prakArake prANiyoMko zakala-sUrata samAna hotI hai| kintu unameM se jisakA AtmA darpaNake samAna svaccha ho vahI jagatkA svAmI hai // 56 // jisakI AtmAmeM, zrutimeM, tattvameM aura muktike kAraNabhUta cAritrameM ekavAkyatA pAI jAtI hai arthAt jo jaisA kahatA hai vaisA hI svayaM AcaraNa karatA hai aura vaisI hI tattvabyavasthA bhI upalabdha hotI hai , use sajjana puruSa Apta mAnate haiM // 57 // .. . [isa para yaha prazna kiyA jA sakatA hai ki jina puruSoMko prApta mAnA jAtA hai ve to gujara cuke / hama kaise jAneM ki ve prApta the ? isakA uttara dete hue granthakAra kahate haiM atIndriya puruSakI viziSTatA usake dvArA upadiSTa Agamase jAnI jAtI hai| jaise , bagIcemeM rahane vAle pakSiyoMkI AvAja se unakI viziSTatAkA bhAna hotA hai| arthAt pakSiyoMko vinA dekhe bhI jaise unakI AvAjase unakI pahacAna ho jAtI hai, vaise hI Apta puruSoMko binA dekhe bhI unake zAstroMse unakI AptatAkA patA cala jAtA hai // 58 // ___cA~dI aura lohakI taraha manuSya apane hI guNoMse prazaMsA pAtA hai aura apane hI doSoMse badanAmI uThAtA hai / isameM roSa aura toSa karanA arthAt apane Aptako prazaMsA sunakara harSita honA aura nindA sunakara kruddha honA vyartha hai // 5 // .brahmA, viSNu, maheza, buddha aura sUrya vagairaha devatA yadi rAgAdika doSoMse yukta haiM to ve Apta kaise ho sakate haiM ? aura ve rAgAdi doSoMse yukta haiM yaha bAta unake zAstroMse hI jAnanI cAhie,kyoMki jisameM jo doSa nahIM hai usameM usa doSako mAnanemeM bar3A pApa hai // 60-61 // dekho, brahmA tilottamAmeM Asakta haiM, viSNu lakSmImeM lIna haiM aura maheza to ardhanArIzvara prasiddha 1. 'uccAvacaM naikabhedam' ityamaraH / 2. parokSe'pi nre| 3. yathA pakSiNAM parokSe'pi zabdAta viziSTatvaM jJAyate / 4. suvarNalohayoriva / 5. brahma-hari-hara-buddha-sUryAdayaH / 6. tasya tasya zAstrAt / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -67 ] upAsakAdhyayana trailokyaM jaThare yasya yazca sarvatra vidyate / kimutpattivipattI stAM kvacittasyeti cintyatAm // 64 // kapardI doSavAneSa niHzarIraH sdaashivH| aprAmANyAdazaktazca kathaM tatrAgamAgamaH // 65 // parasparaviruddhArthamIzvaraH paJcabhirmukhaiH / zAstraM zAsti bhavettatra katamArthavinizcayaH // 66 / / sadAzivakalA rudre yadyAyAti yuge yuge| kathaM svarUpabhedaH syAtkAJcanasya kalAsviva // 67 // hI haiM / Azcarya hai, phira bhI inheM Apta mAnA jAtA hai| viSNuke pitA casudeva the, mAtA devakI thI, aura ve svayaM rAjadharmakA pAlana karate the| Azcarya hai, phira bhI ve deva mAne jAte haiM / socanekI bAta hai ki jisa viSNuke udarameM tInoM loka basate haiM aura jo sarvavyApI hai, usakA janma aura mRtyu kaise ho sakate haiM ? // 60-64 // mahezako azarIrI aura sadAziva mAnate haiM, aura vaha doSoMse bhI yukta hai| aisI avasthAmeM na to vaha pramANa mAnA jA sakatA hai aura na vaha kucha upadeza hI de sakatA hai; kyoMki vaha doSayukta hai aura zarIrase rahita hai / taba usase AgamakI utpatti kaise ho sakatI hai ?, jaba ziva pA~ca mukhoMse parasparameM viruddha zAstroMkA upadeza detA hai to unameMse kisI eka artha kA nizcaya karanA kaise saMbhava hai // 65-66 // kahA jAtA hai ki pratyeka yugameM rudrameM sadAzivakI kalA avatarita hotI hai| kintu jaise suvarNa aura usake Tukar3oMmeM koI bheda nahIM kiyA jA sakatA, vaise hI azarIrI sadAziva aura sazarIra rudameM kaise svarUpabheda ho sakatA hai // 67 // bhAvArtha-ziva yA rudrakI upAsanA vaidika kAlase bhI pUrvase pracalita batalAI jAtI hai| zaivoMke cAra vibhinna sampradAya haiM--zaiva, pAzupata, kAlamukha aura kApAlika / inhIMke mUla granthoMko zaivAgamake nAmase pukArate haiN| ina zaiva matoMkA pracAra bhinna-bhinna prAntoMmeM thA / zaiva siddhAntakA pracAra tamila dezameM aura vIra zaiva matakA pracAra karnATaka prAntameM thA / pAzupata matakA kendra gujarAta aura rAjapUtAnA thA / kahA jAtA hai.ki zivane apane bhaktoMke uddhArake lie apane pA~ca mukhoMse 28 taMtroMkA AvirbhAva kiyaa| inameM 10 taMtra dvaitamUlaka haiM aura 18 dvaitAdvaita pradhAna haiN| devatAke svarUpa, guNa, karma AdikA jisameM cintana ho tadviSayaka maMtroMkA uddhAra kiyA gayA ho, una maMtroMko yaMtrameM rakhakara devatAkA dhyAna tathA upAsanAke pA~coM aMga vyavasthita rUpase dikhalAye gaye hoM, una granthoMko taMtra kahate haiN| taMtroMkI vizeSatA kriyA hai| tAMtrika AcAra eka rahasyapUrNa vyApAra hai| guruke dvArA dIkSA grahaNa karaneke samaya hI ziSyako isakA rahasya samajhAyA jAtA hai / zaiva siddhAntameM cAra pAda haiM-vidyApAda, kriyApAda, yogapAda aura caryApAda / inameMse antake tIna pAda kriyAparaka haiM aura vidyApAda 1. yo rAgAdi doSavAn saMsArI zivaH sa tAvadapramANaM, tatkRta Agamo'pi pramANaM na bhavati / yastu sadAzivaH sa AgamaM kartumazaktaH jihvAkaNThAdyupakaraNAbhAvAt / padmacandra koSameM AgamakA artha karate hue eka zloka diyA hai-AgataM zivavaktRbhyo gataM ca girajAzrutau / mataM ca vAsudevasya tasmAdAgamamucyate / / arthAt--zivajIke mukhase AyA,pArvatIke kAnameM gayA,viSNujIne mAna liyA, isIlie Agama huaa| Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 somadeva viracita [ zlo0 68bhaikSanartananagnatvaM puratrayavilopanam / brahmahatyAkapAlitvametAH krIDAH kilezvare // 68|| tattvajJAnase sambandha rakhatA hai| vidyA arthAt jJAnake tIna viSaya haiM-(1) pati arthAt svataMtra ziva athavA paramezvara tattva, (2) pazu arthAt parataMtra jIva aura ( 3 ) pAza arthAt bandhake kAraNa / mukta jIva bhI paramezvarake parataMtra rahate haiM / yadyapi pazuoMkI apekSA unameM svataMtratA rahatI hai phira bhI ve paramezvarake prasAdase hI mukti lAbha karanemeM samartha hote haiM, isalie ve zivake parataMtra haiN| ziva nitya mukta hai| usakA zarIra paJcamaMtrAtmaka hai| vaha pA~ca mukhoMke dvArA pA~ca AmnAyoMkA pravartana kartA hai| isI bAtako lekara granthakArane Upara zaivamatakI AlocanA kI hai| jaba zivako upAsya aura upAsaka rUpase krIr3A karanekI icchA utpanna hotI hai taba parama zivameM kampana utpanna hotA hai aura usase vaha do rUpa ho jAtA hai-caitanyAtmaka rUpakA nAma ziva aura dUsare aMzakA nAma jIva hotA hai| zaiva siddhAntake anusAra ziva, zakti aura bindu ye tIna ratna mAne jAte haiN| ye hI samasta tattvoMke adhiSThAtA haiM / zuddha jagatkA kartA ziva, karaNa zakti aura upAdAna bindu hai| zakti parama zivase abhinna hokara rahanevAlA vizeSaNa hai| na to ziva zaktise bhinna hai na zakti zivase bhinna hai| zaktike kSobha mAtrase parama zivake do rUpa ho jAte haiM eka upAsya rUpa, jisakA nAma hai liMga ( ziva ) aura dUsarA upAsaka rUpa, jisakA nAma hai 'aMga' (jiiv)| parama zivakI dvirUpatAke samAna zaktimeM bhI do rUpa utpanna hote haiM, liMgakI zaktikA nAma 'kalA' hai jo pravRtti utpanna karatI hai| kalA zaktise jagat paramazivase prakaTa hotA hai / sadAzivakI yaha kalA rudroMmeM avatarita hotI hai jo bhinna bhinna rUpavAle hote haiM / bhikSA mA~ganA, nAcanA, nagna honA, tripurako bhasma karanA, brahma hatyA karanA aura hAthameM khappara rakhanA ye sadAziva IzvarakI krIr3AyeM haiM // 68 // bhAvArtha-zivakA hAthameM khappara lekara bhikSA mA~ganA, naMge ghamanA aura tANDava nRtya karanA to prasiddha hI hai / zivakI upAsanA bhI isI prakArase kI jAtI hai| sAdhakako mahezvarakI pUjAke samaya haMsanA, gAnA, nAcanA, jIbha aura tAluke saMyogase bailakI AvAjake samAna huDahur3a zabda karanA hotA hai / isIke sAtha bhasmasnAna, bhasmazayana, japa aura pradakSiNAko paMcavidha vrata kahate haiN| ye saba kArya zivako bahuta priya batalAye jAte haiM / tripurako bhasma karanekI kathA nimna prakAra hai-eka bAra indrake sAtha saba devatA mahezvarake pAsa Aye aura kahane lage ki bANa nAmakA eka dAnava hai usakA tripura nAmakA nagara hai| usase Darakara hama ApakI zaraNameM Aye haiM, Apa hamArI rakSA kreN| zivajIne unheM rakSAkA AzvAsana diyA aura yaha vicArane lage ki tripurako kaise naSTa karanA cAhiye / zivajIne nAradajIko bulAyA aura unase kahA ki he nArada ! tuma dAnavendra bANake tripura nagarako jAo / vahA~kI striyoMke tejase vaha nagara AkAzameM DolatA hai| tuma vahA~ jAkara unakI buddhi viparIta krdo| nAradane vahA~ jAkara apane mithyA upadezase vahA~kI striyoMkA mana pativrata dharmase vicalita kara diyaa| isase unakA teja jAtA rahA aura purameM chidra hogayA / taba zivajIne tripurako apane bANase jalA ddaalaa| isake jalanekA dardanAka 1. bhikSA / Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 13 -72] siddhaante'nytprmaanne'nydnytkaavye'nydiihite| tattvamAptasvarUpaM ca vicitraM zaivadarzanam // 66 // ekAntaH zapathazcaiva vRthA tattvaparigrahe / santastattvaM na hIcchanti parapratyayamAtrataH // 70 / / dAhacchedakaSA'zuddhe hemni kA zapathakriyA / dAhacchedakaSAzuddhe hemni kA zapathakriyA // 71 / / yadRSTamanumAnaM ca pratIti laukikI bhajet / tadAhuH suvidastattvaM rahaH kuhakavarjitam // 72 // citraNa matsya purANameM hai| brahmahatyAkI kathA isa prakAra hai-brahmAke gardabhakI taraha pA~cavA~ mukha thA / jaba daitya loga devoMse Darakara bhAgane lage to brahmAne kahA- kyoM Darakara bhAgate ho ? maiM saba suroMko khA ddaaluuNgaa|' isase Darakara devatAgaNa viSNukI zaraNameM pahu~ce aura unase prArthanA kI ki Apa brahmAkA mukha kATa ddaaleN| viSNu bole-'yadi maiM brahmAkA mukha kATa DAlU~gA to usI samaya vaha kaTA sira sacarAcara jagatakA saMhAra kara ddaalegaa| tuma zivajIke pAsa jaao| devatA zivajIke pAsa gaye aura zivajIne apane nakhoMse brahmAke usa pA~caveM mukhako kATa ddaalaa| isapara brahmAne kahA-tumane binA kisI aparAdhake merA sira kATA hai, maiM tumheM zApa detA hU~ tuma brahmahatyAse pIr3ita hokara bhUtalapara hAthameM khappara lekara bhaTakate phiroge| isa zApase zivajI hAthameM khappara lekara ghUmane lage / eka dina ve nArAyaNake pAsa bhikSAke lie gaye / viSNune apane nakhoMse apane pArzvako cIra DAlA aura raktako bar3I bhArI dhArA baha nikalI kintu khappara nahIM bharA / jaba viSNune isakA kAraNa pUchA taba zivajIne brahmahatyA karanekA saba hAla unase kahA aura bole ki maiM jahA~-jahA~ jAtA hU~ vahA~ yaha kapAla mere sAtha jAtA hai / taba viSNu boletuma sthAna-sthAnapara jAkara brahmAkI icchA pUrNa karo / usake tejase yaha kapAla Thahara jAyegA / taba zivajIne vaisA hI kiyA aura viSNuke prasAdase vaha kapAla sahasra khaNDa hokara phUTa gyaa| aura zivajI brahmahatyAke pApase mukta hogye|' isa tarahakI bAteM kisI IzvarameM kaise pAI jA sakatI haiN| zaivadarzanameM tattva aura AptakA svarUpa siddhAnta rUpameM kucha anya hai, pramANita kucha anya kiyA jAtA hai, kAvyameM kucha anya hai aura vyavahArameM kucha anya hai| zaivadarzana bhI bar3A vicitra hai // 69 // tattvako svIkAra karanemeM ekAnta aura kasama khAnA donoM hI vyartha haiM / vivekazIla puruSa dUsaroMpara vizvAsa karake tattvako svIkAra nahIM karate // tapAne, kATane aura kasauTIpara ghisanese jo sonA azuddha ThaharatA hai, usake lie kasama khAnA bekAra hai| tathA tapAne, kATane aura kasauTIpara ghisanese jo sonA kharA nikalatA hai usake lie kasama khAnese kyA lAbha ? jo pratyakSa, anumAna aura laukika anubhavase ThIka pramANita hotA hai, aura gopyatA tathA mAyA chalase rahita hotA hai vidvAna loga usIko yathArtha tattva mAnate haiM // 70-72 // [ isa prakAra zaiva matakI AlocanA karake granthakAra zAkta matakI AlocanA karate haiN| yahA~ yaha batalA denA Avazyaka hai ki zaivadarzana aura zAktadarzanakA pArasparika sambandha AtmA aura zarIra jaisA hai / donoMke siddhAnta lagabhaga milate hue haiN| zaivadarzanameM pUrNa zivabhAvako prakaTa karaneke tIna upAya batalAye haiM-1 zAMbhava upAya-isameM pUrNa anubhavI guruse dIkSA lI jAtI hai aura usIse Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ zlo0 73nirbIjateva tantreNa yadi syAnmuktatAGgini / bIjavatpAvakasparzaH praNeyo mokSakAMkSiNi // 73 // viSasAmarthyavanmantrAttayazcediha karmaNaH / tarhi tanmantramAnyasya na syurdoSA bhavodbhavAH // 74 // grahagotragato'pyeSa pUSA pUjyo na candramAH / avicAritatattvasya jantovRttiniraGkazA // 75 / / dvatAdvaitAzrayaH zAkyaH shNkraanukRtaagmH| kathaM manISibhirmAnyastarasAsavazaktadhI // 76 // athaivaM pratyavatiSThAsavo-bhavatAM samaye kila manujaH sannApto bhavati tasya cAptatAtIva durghaTA saMprati saMjAtajanavad bhavatu vA, tathApi manuSyasyAbhilaSitatattvAvabodho na svatastathAsvarUpakA bhAna prakaTa hotA hai| 2 zAkta upAya-isameM dIkSAke kramase prApta hue maMtrako bhAvanAke dvArA siddhi karake svarUpakA bhAna karanekA krama batalAyA hai| 3 ANava upAya-isameM baddha jIvakA dIkSA kramake dvArA zodhana karake japa, homa, pUjana, dhyAna vagairaha kriyAkANDake dvArA svarUpakA bhAna karanekI paddhati hotI hai| ina tIna upAyoMmeMse dUsare aura tIsare upAyakA varNana karanemeM zevadarzana zAktadarzana rUpa hI par3atA hai / zAktadarzanakA mukhya prayojana zabda brahmako jJAnakI maryAdAmeM lAnA hai| isameM yantra tantra aura maMtrakI bahutAyata hotI hai / iSTadevatAke svarUpako maryAdAmeM aMkita karanevAlI bAhya prAkRtiko yaMtra kahate haiN| usa devatAke nAma, rUpa, guNa aura karmako lekara pUjana vagairahakI paddhatikA varNana karanevAle zAstrako tantra kahate haiM aura usake rahasyake bodhaka zabdoMko maMtra kahate haiN| yahA~ granthakAra tantra maMtrase mukti honeke vicArakI AlocanA karate haiM-yahA~ itanA aura batalA denA Avazyaka hai ki taMtra sAdhanAmeM strI eka Avazyaka sAdhana mAnA jAtA hai| aura madya, mAMsa, matsya, mudrA aura maithuna ina pA~ca makAroMkA sevana bhI kiyA jAtA hai|] . ... jaise agnike sparzase bIja nirbIja ho jAtA hai usameM utpAdana zakti nahIM rahatI, vaise hI yadi taMtra ke prayogase hI prANIkI mukti ho jAtI hai to mukti cAhanevAle manuSyako bhI AgakA sparza karA denA cAhie jisase bIjakI taraha vaha bhI janma maraNake cakrase chUTa jAye // 73 // jaise, maMtrake dvArA viSakI mAraNazaktiko naSTa kara diyA jAtA hai, vaise hI maMtrake dvArA yadi koMkA bhI kSaya ho jAtA hai to una maMtroMke jo mAnya haiM unameM sAsAMrika doSa nahIM pAye jAne cAhiye // 74 // [isa prakAra zAkta matakI AlocanA karake granthakAra sUrya pUjAkI AlocanA karate haiM ] grahoMke kulakA honepara bhI yaha sUrya to pUjya haiM aura candramA pUjya nahIM hai ? ThIka hI hai jisa jIvane tattvakA vicAra nahIM kiyA, usakI vRtti niraMkuza hotI hai / / 75 // [aba bauddha matakI AlocanA karate haiM ] bauddhamata eka ora dvaitavAdI hai arthAt saMyama aura bhakSyAbhakSya AdikA vicAra karatA hai aura dUsarI ora advaitavAdI hai, arthAt sarva kucha sevana karanekI chUTa detA hai / usIke AgamakA anukaraNa zaMkarAcAryane kiyA hai| aisA madya aura mAMsakA premI mata buddhimAnoMke dvArA mAnya kaise ho sakatA hai ? // 6 // ___ 1. 'gamyAgamyayoH pravRttiparihArabuddhiH drutam / sarvatra pravRttiniraGkuzatvamadvaitam' / 2. pUrvapakSacikIrSavaH / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -78 ] upAsakAbhyayana darzanAbhAvAt / parazcetko'sau paraH ? tIrthakaro'nyo vA ? tIrthakarazcettatrApyevaM paryanuyoge prakRtamanubandhe / tasmAdanavasthA / tadabhAvamAptasadbhAvaMca vAJchadbhiHsadAzivaH zivApatirvA tasya tattvopadezakaH pratizrotavyaH / tadAha pataJjaliH-"sa pUrveSAmapi guruH kAlenAnavacchedAt / " tathA hi| adRSTavigrahAcchAntAcchivAtparamakAraNAt / nAdarUpaM samutpanaM zAstraM paramadurlabham" // 77 // tathAptenaikena bhavitavyam / na hyAptAnAmitaramANivada gaNaH samasti, saMbhave vA caturviMzatiriti niyamaH kautaskuta iti vandhyAstanaMdhayadhairyavyAvarNanamudIrNamohArNavavilayanaM ca pareSAm / yataH vaktA naiva sadAzivo vikaraNastasmAtparo rAgavAn vaividhyAdapara tRtIyamiti cettatkasya hetorabhUt / zaktyA cetparakIyayA kathamasau tadvAnasaMbandhataH . saMbandho'pi na jAghaTIti bhavatAM zAstraM nirAlambanam // 78 // [ isa prakAra anya matoMkI samIkSA karanepara una matoMke anuyAyI kahate haiM-] Apa jainoMke AgamameM manupyako Apta mAnA hai| kintu usakA AptapanA kisI bhI taraha nahIM banatA / Aja bhI lAkhoM karor3oM manuSya vartamAna haiM, kintu unameM koI bhI Apta nahIM dekhA jAtA / yadi kisI taraha manuSyako Apta mAna bhI liyA jAye to use iSTa tattvakA jJAna svayaM to nahIM ho sakatA, kyoMki aisA nahIM dekhA jAtA / yadi dUsarese aisA jJAna hotA hai to vaha dUsarA kauna hai ? tIrthakara hai yA anya koI hai ? yadi tIrthakara hai to usameM bhI yahI prazna paidA hotA hai / yadi tIrthakkarako iSTa tattvakA jJAna kisI tIsareke dvArA hotA hai to usa tIsareko iSTa tattvakA jJAna cautheke dvArA hogA aura cautheko iSTa tattvakA jJAna pA~caveMke dvArA hogA / isa taraha anavasthA doSa AjAtA hai| ataH yadi anavasthA doSase bacanA cAhate haiM aura sAtha hI sAtha AptakA sadbhAva bhI cAhate haiM to tattvake upadeSTA sadAziva pArvatIpatiko hI mAnanA cAhiye / pataJjali RSine bhI kahA hai--'vaha pahaloMke bhI guru haiM,kyoMki kAlake dvArA unakA nAza nahIM hotA / aura bhI kahA hai-"azarIrI,zAnta aura parama kAraNa zivase paramadurlabha nAdarUpa zAstrakI utpatti huii||77|| ___ tathA Apta eka hI honA cAhiye / anya prANiyoMke samUhakI taraha AptoMkA samUha to hotA nahIM hai / aura yadi ho bhI to caubIsa saMkhyAkA niyama kahA~se AyA ?' isa prakAra dUsare matavAloMkA ukta kathana bandhyAke putrake dhairyakI prazaMsA karaneke tulya vyartha hai, ve mahAn mohake samudrameM DUbe hue haiM, kyoMki sadAziva azarIrI hai ataH vaha vaktA nahIM ho sakatA / aura ziva yadyapi sazarIra haiM magara vaha rAgI haiM-pArvatIke sAtha rahate haiM, ataH unakA upadeza pramANa nahIM mAnA jA sktaa| yadi ina donoMke sivA kisI tIsareko vaktA mAnate ho to vaha tIsarA kisase huA / yadi kahoge ki zaktise huA, to zakti to bhinna hai, bhinna zaktise vaha zaktivAna kaise ho sakatA hai, kyoMki una donoMkA koI sambandha nahIM hai| yadi sambandha mAnoge to vicAra karanepara unakA koI sambandha bhI nahIM banatA hai, ataH ApakA zAstra nirAdhAra ThaharatA hai kyoMki usakA koI vaktA siddha nahIM hotA // 7 // 1. yaha zloka yazastilakake pAMcaveM AzvAsameM pR0 254 para 'taduktaM' karake diyA gayA hai / Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 76___'saMbandho hi sadAzivasya zaktyA saha na bhinnasya saMyogaH zaktaradravyatvAt, 'dravyayoreva saMyogaH' iti yogasiddhAntaH / 'samavAyalakSaNo'pi na saMbandhaH zaktaH pRthaksiddhatvAt, 'ayutasiddhAnAM guNaguNyAdInAM samavAyasaMbandhaH' iti vaizeSikamaitihyam / tattvabhAvanayodbhUtaM jnmaantrsmutthyaa| hitAhitavivekAya yasya jJAnatrayaM param // 7 // dRSTAdRSTamavaityartha ruupvntmthaavdheH| zruteH zrutisamAzreyaM vAsau paramapekSatAm // 80 // sadAzivakA zaktike sAtha saMyoga sambandha to ho nahIM sakatA, kyoMki zakti dravya nahIM hai aura 'saMyoga sambandha dravyoMkA hI hotA hai' aisA yaugoMkA siddhAnta hai| tathA samavAya sambandha bhI nahIM ho sakatA, kyoMki zakti to zivase pRthak siddha hai-judI hai aura 'jo pRthaka siddha nahIM haiM aise guNa guNI vagairahakA hI samavAya sambandha hotA hai' aisA vaizeSikoMkA mata hai| bhAvArtha-Upara zaivamatavAdiyoMne manuSyako Apta mAnane meM Apatti dikhalAte hue sadAzivako hI Apta aura zAstrakA upadeSTA mAnanepara jora diyA thaa| usIkA uttara dete hue granthakAra kahate haiM ki sadAziva to azarIrI hai isalie ve vaktA ho nahIM sakate, kyoMki bolaneke lie zarIrakA honA jarUrI hai unake vinA zabdakI utpatti nahIM ho sakatI / yadi sazarIrI zivako vaktA mAnA jAyegA to vaha rAgI haiM, pArvatIke sAtha rahate haiM, ardhanArIzvara haiM, ataH unakA vacana prAmANika nahIM mAnA jA sktaa| yadi kisI tIsareko vaktA mAnA jAyegA to prazna hotA hai ki vaha tIsarA kahA~ se utpanna huaa| yadi kahA jAyegA ki zaktise utpanna huA to zaktike sAtha usakA sambandha batalAnA caahiye| do hI sambandha yoga darzanameM mAne gaye haiM saMyoga aura samavAya / ye donoM hI sambandha zakti aura zaktimAnke bIca nahIM banate; kyoMki saMyoga do dravyoMmeM hI hotA hai kintu zakti dravya nahIM hai| tathA samavAya sambandha abhinnoMmeM hI hotA hai kintu zakti zaktimAnse bhinna hai| [isa prakAra sadAzivavAdiyoMke zAstrako nirAdhAra batalAkara granthakAra, manuSyako prApta mAnane meM jo Apatti kI gaI hai, unakA nirAkaraNa karate haiM-] pUrvajanmameM utpanna huI tattva bhAvanAse, hita aura ahitakI pahacAna karaneke lie utpanna hue jisake tIna jJAna-mati, zruta aura avadhi-dRSTa aura adRSTa arthako jAnate haiM, unameM bhI avadhijJAna kevala rUpI padArthoMko hI jAnatA hai aura zrutajJAna zAstrameM varNita viSayoMko jAnatA hai / aisI avasthAmeM iSTa tattvako jAnaneke lie use dUsarekI apekSA hI kyA rahatI hai ? // 79-80 // bhAvArtha-pahale zaivamatavAdIne manuSyako Apta mAnanemeM Apatti karate hue kahA thA ki manuSyako iSTa tattvakA bodha yadi tIrthaGkarake dvArA hotA hai to tIrthaGkarako iSTa tatvakA jJAna kisake dvArA hotA hai ? isakA parihAra karate hue granthakAra kahate haiM ki tIrthaGkarake janmase hI tIna jJAna hote haiN| aura ve tInoM jJAna pUrva janmakI bhAvanAse utpanna hote haiM, unase vaha iSTa tattvako jAna lete haiN| bAdameM muni hokara tapasyAke dvArA karmoko naSTa karake ve sarvajJa ho 1. 'ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAmihedara pratyayaliMgo yaH saMbandhaH sa samavAyaH / ' prazastapAda bhASya pR0 14 |-aaptpriikssaa pR0 106 / Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -84 ] upAsakAdhyayana 23 na caitadasArvatrikam / kathamanyathA svata eva saMjAtaSaT padArthAvasAyaprasare karNacare vArANasyAM mahezvarasyolUkasAyujya sarasyedaM vacaH saMgacchet- 'brahmetulA nAmedaM divaukasAM divyamadbhutaM jJAnaM prAdurbhUtamiha tvayi tadvatsaMvidhatsva viprebhyaH / upAye satyupeyasya prApteH kA pratibandhitA pAtAlasthaM jalaM yantrAtkarasthaM kriyate yataH // 81 // mI hema jalaM muktA mo vahniH kSitirmaNiH / tattaddhetutayA bhAvA bhavantyadbhutasaMpadaH // 82 // sargAvasthitisaMhAragrISmavarSAtuSAravat / zranAdyanantabhAvo'yamAptazrutasaMmAzrayaH // 83 // niyataM na bahutvaM cetkathamete tathAvidhAH / tithitArAgrahAmbhodhibhUbhRtprabhRtayo matAH || 4|| jAte haiM / taba unheM iSTa tattvako jAnaneke lie dUsarese sahAyatA lenekIM jarUrata hI kyA hai ? ve svayaM hI jAnakara saMsArake prANiyoMko tattvoMkA upadeza dete hai / unake upadeza se anya manuSyoM ko ipTa tattvakA jJAna ho jAtA hai / [ Age kahate haiM - ] aura yaha bAta ki tIrthaGkara svayaM hI iSTa tattvako jAna lete haiM, aisI nahIM hai jise saba na mAnate hoN| yadi aisA nahIM hai to svataH hI cha padArthoMkA jJAna honepara kaNAda RSike prati vArANasI nagarI meM ulUkakA avatAra lenevAle mahezvarakA yaha kathana kaise saMgata ho sakatA hai - 'he kaNAda ! tujhe devoMke brahmatulA nAmake divya jJAnakI prApti huI hai ise viproMko pradAna kara / ' bhAvArtha- vaidika purANoMke anusAra mahezvarane ullUkA avatAra dhAraNa karake kaNAda RSise ukta bAta kahI thI / Upara zaivamatavAdiyoMne jainoMpara yaha Apatti kI thI ki dUsarekI sahAyatA ke vinA tumhAre tIrthaGkaroM ko jJAna kaise hotA hai, usIkA nirAkaraNa karate hue granthakArane batalAyA hai ki tumhAre matameM bhI kaNAda RSiko svayaM chaH padArthoMkA jJAna honekA ullekha hai / ataH yaha Apatti ki vinA anyakI sahAyatA ke jJAna nahIM ho sakatA, nirAdhAra hai / sAdhana sAmagrIke milanepara pAne yogya vastukI prApti meM rukAvaTa hI kyA ho sakatI hai ? kyoMki yaMtrake dvArA pAtAlameM bhI sthita jala prApta kara liyA jAtA hai || 1 || pattharase sonA paidA hotA hai / jalase motI banatA hai / vRkSase Aga paidA hotI hai aura pRthvIse maNi paidA hotI hai / isa taraha apane-apane kAraNoMse adbhuta sampadA utpanna hotI hai / jaise utpatti, sthiti aura vinAzakI paramparA anAdi - ananta hai, yA grISma Rtu, varSA Rtu aura zIta RtukI paramparA anAdi ananta hai, vaise hI Apta aura zrutakI paramparA bhI pravAha rUpase calI AtI hai, na usakA Adi hai aura na ant| Aptase zruta utpanna hotA hai aura zrutase Apta banatA hai // 82-83 // [ zaiva matavAdIne yaha Apatti kI thI ki prApta bahutase nahIM ho sakate aura yadi hoM bhI to cauvIsakA niyama kaise ho sakatA hai ? isakA uttara dete hue kahate haiM-] yadi vastuoMkA bahutva niyata na ho to tithi, tArA, graha, samudra, pahAr3a vagairaha niyata 1. jJAna / 2. kaNAdaRSI akSapAde / 3. stutivacanaM kathaM saMgacchet / 4. jagattolane parijJAne tulAprAyaM tava kaNavarasya jJAnam / 5. devAnAmapi divyam / 6. pASANo hema bhavati, jalaM muktA syAdityAdi / 7. padArthAH / 8. utpAdavyayadhrauvya / 9. AptAt zrutaM zrutAdAptaH / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 somadeva viracita nayaiva dizA cintyaM sAMkhyazAkyAdizAsanam / tattvAgamAptarUpANAM nAnAtvasyAvizeSataH ||8|| jainamekaM mataM muktvA dvaitAdvaita samAzrayau / mArgoM samAzritAH sarve sarvAbhyupagamAgamAH // 86 // vAmadakSiNamArgastho mantrItarasamAzrayaH / karmajJAnagato jJeyaH zaMbhuzAkyadvijAgamaH // 87 // yaccaitat-- 'afi dahi prAhurdharmazAstraM smRtirmatA / te sarvArtheSvamImAMsye tAbhyAM dharmo hi nirbabhau // te tu yastvavamanyeta hetuzAstrAzrayAd dvijaH / sa sAdhubhirbahiH kAryo nAstiko vedanindakaH // 86 // [ zlo0 85 - manusmRti 2, 10 - 11 / kyoM mAne gaye haiM ? arthAt jaise ye bahuta haiM phira bhI inakI saMkhyA niyata hai usI taraha jaina tIrthaGkaroMkI bhI cauvIsa saMkhyA niyata hai // 84 // isI prakArase sAMkhya aura bauddha vagairahake matoMkA bhI vicAra kara lenA cAhiye / kyoMki unameM bhI tattva, Agama aura Aptake svarUpoMmeM bheda pAyA jAtA hai // 85 // eka jainamatako chor3akara zeSa sabhI matavAloMne yA to dvaitamatako apanAyA hai yA advaita matako apanAyA hai / aura unake AgamoM meM aisI bAteM haiM jo sabhI logoMke dvArA mAnya haiM // 86 // zaivamata, bauddhamata aura brAhmaNamata vAmamArgI aura dakSiNamArgI haiM, maMtra taMtra pradhAna bhI haiM, tathA usako na mAnane vAle bhI haiM aura karmakANDI tathA jJAnakANDI haiM // 87 // 1 bhAvArtha - zaivamata brAhmaNamata aura bauddhamatameM uttara kAlameM vAmamArga bhI utpanna ho gayA thA, aura vaha vAmamArga maMtra taMtra pradhAna thA tathA usameM kriyAkANDakA hI prAdhAnya thA / dakSiNa mArga na to maMtra taMtra pradhAna thA aura na kriyAkANDako hI vizeSa mahattva detA thA / zaivamatakA to vAmamArga prasiddha hai / bauddhamatake mahAyAna sampradAyameMse tAMtrika vAmamArgakA udaya huA thA / vaise buddha pazcAt bauddhamata hInayAna aura mahAyAna sampradAyoMmeM vibhAjita ho gayA thA / isIprakAra vaidika brAhmaNamata bhI pUrva mImAMsA aura uttara mImAMsA ke bhedase do rUpa ho gayA thA / pUrva mImAMsA yajJa yAgAdi karmakANDa pradhAna hai, aura uttara mImAMsA, jise vedAnta bhI kahate haiM, jJAna pradhAna hai / [ aba granthakAra manusmRtike do padyoMko dekara usakI AlocanA karate haiM -] tathA (manusmRti a0 2 zloka 10-11 meM ) jo yaha kahA hai - " zrutiko veda kahate haiM aura dharmazAstrako smRti kahate haiM / una zruti aura smRtikA vicAra pratikUla tarkoMse nahIM karanA cAhiye kyoMki unhIMse dharma prakaTa huA hai| jo dvija yukti zAstrakA Azraya lekara zruti aura smRtikA nirAdara karatA hai, sAdhu puruSoMko usakA bahiSkAra karanA cAhiye; kyoMki vedakA nindaka honese vaha nAstika hai ||88-89 // 1. mantreNa sarvAn vazIkaroti zaivaH / Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -65 ] upAsakAdhyayana tadapi na sAdhu / ytH| samastayuktinirmuktaH kevalAgemalocanaH / tattvamicchanna kasyeha bhavedvAdI jayAvahaH // 10 // santo guNeSu tuSyanti nAvicAreSu vastuSu / pAdena tipyate grAvo ratnaM maulau nidhIyate // 6 // zreSTho guNairgRhasthaH syAttataH zreSThataro yatiH / yateH zreSThataro devo na devAdadhikaM param // 12 // gehinA samavRttasya yterpydhrsthiteH| yadi devasya devatvaM na devo durlabho bhavet // 13 // ityupAsakAdhyayane AptasvarUpamImAMsano nAma dvitIyaH klpH| devamAdau parIkSeta pazcAttadvacanakramam / tatazca tadanuSThAnaM kuryAttatra matiM tataH // 14 // ye'vicArya punardevaM ruciM tadvAci kurvate / te'ndhAstatskandhavinyastahastA vAJchanti sadgatim // 6 // yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jo matAvalambI samasta yuktiyoMko chor3akara kevala Agamake balapara tattvakI siddhi karanA cAhatA hai vaha kisIko nahIM jIta sakatA // 10 // bhAvArtha-manusmRtikArane zruti aura smRtimeM yukti lagAnekA niSedha kiyA hai kintu jainAcArya kahate haiM ki yuktike vinA kevala Agamase tattvakI siddhi nahIM ho sktii| yadi kevala Agamase hI tattvakI siddhi mAnI jAyegI taba to aisA vyakti sabako jIta legaa| athavA sabhI dharmavAle apane-apane AgamoMse apane-apane tattva siddha kara leNge| ataH yuktise nahIM ghabarAnA cAhie, jo bAta vicAra pUrNa hotI hai use saba hI mAnaneko taiyAra rahate haiN| sajjana puruSa guNoMse prasanna hote haiM, avicArita vastuoMse nhiiN| dekho, pattharako pairase ThukarAyA jAtA hai aura ratnako mukuTameM sthApita kiyA jAtA hai| ataH jo guNoMse zreSTha hai vaha gRhastha hai, gRhasthase bhI zreSTha yati hai aura yatise zreSTha deva hai| kintu devase zreSTha koI nahIM hai| jisakA AcaraNa gRhasthake samAna hai aura jo yatise bhI nIce sthita hai, aise devako bhI yadi deva mAnA jAtA hai to phira devatva durlabha nahIM rahatA / / 91-93 // isa prakAra upAsakAdhyayana meM prApta svarUpakI mImAMsA nAmakA dUsarA kalpa samApta huaa| ..[aba granthakAra bhAgama aura tattvakI mImAMsA karate haiM-] . sabase prathama devakI parIkSA karanI cAhie, pIche usake vacanoMkI parIkSA karanI cAhie / usake bAda usameM manako lagAnA caahie| jo loga devakI parIkSA kiye binA usake vacanoMkA Adara karate haiM ve andhe haiM aura usa devake kandhepara hAtha rakhakara sadgati prApta karanA cAhate haiN| jaise mAtA-pitAke zuddha honepara santAnameM zuddhi dekhI jAtI hai vaise hI Aptake vizuddha honepara hI 1. eka Agama eva locanaM yasya sa pumAn tattvaM vAJchati sarveSAM jayakArI syAt / 2. pASANa / 3. gahisadRzasya devasya yaterapi hInasya devatvaM ghaTate cet / 4. tasya anvasya / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 somadeva viracita [zlo0 66pitroH zuddhau yathA'patye vizuddhiriha dRzyate / tathAptasya vizuddhatve bhavedAgamazuddhatA // 66 // vAgvizuddhApi duSTA syAd vRSTivatpAtradoSataH / vandyaMva castadevoccastoyavattIrthasaMzrayam // 17|| dRSTe'rthe vecso'dhykssaadnmeye'numaantH| pUrvAparAvirodhena parokSe ca pramANatA // 8 // pUrvAparavirodhena yastu yuktayA ca bAdhyate / mattonmattavacaHprakhyaH sa pramANaM kimAgamaH // 9 // heyopAdeyarUpeNa cturvrgsmaashryaat|| kAlatrayagatAnarthAngamayannAgamaH smRtH||10|| AtmAnA tmasthitiloko bandhamokSau sahetuko / Agamasya nigadyante padArthAstattvavedibhiH // 10 // AgamameM zuddhatA ho sakatI hai| arthAt yadi Apta nirdoSa hotA hai to usake dvArA kahe gaye AgamameM bhI koI doSa nahIM pAyA jAtA / ataH pahale Apta yA devakI parIkSA karanI cAhie, usake bAda usake vacanoMko pramANa mAnanA cAhie // 94-96 // ___ jaise varSAkA pAnI samudrameM jAkara khArA ho jAtA hai yA sAMpake mukhameM jAkara viSarUpa ho jAtA hai, vaise hI pAtrake doSase vizaddha vacana bhI duSTa ho jAtA hai| tathA jaise tIrthakA Azraya lenevAlA jala pUjya hotA hai vaise hI jo vacana tIrthakaroMkA Azraya le letA hai arthAt unake dvArA kahA jAtA hai vahI pUjya hotA hai // 97 // ___jo vacana aise arthako kahatA hai jise pratyakSase dekhA jA sakatA hai, usa vacanakI pramANatA pratyakSase sAbita ho jAtI hai| jo vacana aise arthako kahatA hai jise anumAnase hI jAnA jA sakatA hai usa vacanakI pramANatA anumAnase sAbita hotI hai| aura jo vacana bilkula parokSa vastuko kahatA hai, jise na pratyakSase hI jAnA jA sakatA hai aura na anumAnase, pUrvAparameM koI virodha na honese usa vacanakI pramANatA siddha hotI hai| arthAt yadi usa vacanake dvArA kahI gaI bAteM ApasameM kaTatI nahIM haiM, to usa vacanako pramANa mAnA jAtA hai // 98 // bhAvArtha-zAstroMmeM bahuta sI aisI bAtoMkA bhI kathana pAyA jAtA hai jinake viSayameM na yuktise kAma liyA jA sakatA hai aura na pratyakSase, aise kathanako sahasA apramANa bhI nahIM kahA jA sktaa| ataH una zAstroMkI anya bAteM, jo pratyakSa aura anumAnase jAnI jA sakatI haiM ve yadi ThIka ThaharatI haiM aura yadi unameM parasparameM virodhI bAteM nahIM kahI gaI haiM to una zAstroMke aise kathanako bhI pramANa hI mAnanA cAhie / jisa AgamameM parasparameM virodhI bAtoMkA kathana hai aura yuktise bhI bAdhA AtI hai, pAgalakI bakavAdake samAna usa Agamako kaise pramANa mAnA jA sakatA hai // 19 // AgamakA svarUpa aura viSaya / ___ jo dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoMkA avalambana lekara, heya aura upAdeya rUpase trikAlavartI padArthoMkA jJAna karAtA hai use Agama kahate haiM // 100 // tattvake jJAtAoMkA 1. jalavat / 2. vacanasya / 3. pratyakSAt / 4. jJApayan / 5. pudgala / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 27 -102 ] upAsakAdhyayana utpattisthitisaMhArasArAH sarve svabhAvataH / nayadvayAzrayAdete taraGgA iva toyadheH // 102 // kahanA hai ki AgamameM jIva, ajIva, unake rahaneke sthAna, loka tathA apane-apane kAraNoMke sAtha bandha aura mokSakA kathana hotA hai // 101 // bhAvArtha-jisameM cAroM puruSArthoMkA varNana karate hue yaha batalAyA gayA ho ki kyA chor3ane yogya hai aura kauna grahaNa karane yogya hai vahI saccA Agama hai| usa AgamameM jIva, ajIva, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ina sAta tattvoMkA varNana rahatA hai| pratyeka vastu utpAda-vyaya dhrauvyAtmaka hai jaise samudrameM lahareM hotI haiM vaise hI sabhI padArtha drabyArthika aura paryAyArthika nayakI apekSAse svabhAvase hI utpAda, vyaya aura dhrauvyase yukta hote haiM // 102 // bhAvArtha-jainadharmameM pratyeka vastuko prati samaya utpAda, vyaya aura dhrauvyase yukta mAnA hai arthAt pratyeka vastu prati samaya utpanna hotI hai, naSTa hotI hai aura sthira bhI rahatI hai| isapara yaha prazna hotA hai ki ye tInoM bAteM to parasparameM viruddha haiM, ataH eka vastumeM eka sAtha ve tInoM bAteM kaise ho sakatI haiM, kyoMki jisa samaya vastu utpanna hotI hai usa samaya vaha naSTa kaise ho sakatI hai aura jisa samaya naSTa hotI hai usI samaya vaha utpanna kaise ho sakatI hai| tathA jisa samaya naSTa aura utpanna hotI hai usa samaya vaha sthira kaise raha sakatI hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki pratyeka vastu prati samaya parivartanazIla hai| saMsArameM koI bhI vastu sthira nahIM hai| udAharaNake lie baccA jaba janma letA hai to choTA sA hotA hai, kucha dinoMke bAda vaha bar3A ho jAtA hai| usameM jo bar3hotarI dikhAI detI hai vaha kisI khAsa samayameM nahIM huI hai, kintu bacceke janma leneke kSaNase hI usameM bar3hotarI prArambha ho jAtI hai aura jaba vaha kucha bar3A ho jAtA hai to vaha bar3hotarI spaSTa rUpase dikhAI dene lagatI hai| isI taraha eka makAna sau varSake bAda jIrNa hokara gira par3atA hai| usameM yaha jIrNatA kisI khAsa samayameM nahIM AI, kintu jisa kSaNase vaha bananA prArambha huA thA usI kSaNase usameM parivartana honA prArambha ho gayA thA usIkA yaha phala hai jo kucha samayake bAda dikhAI detA hai| anya bhI aneka dRSTAnta haiM jinase vastu prati samaya parivartanazIla pramANita hotI hai| isa taraha vastuke parivartanazIla honese usameM eka sAtha tIna bAteM hotI haiM, pahalI hAlata naSTa hotI hai aura jisa kSaNameM pahalI hAlata naSTa hotI hai usI kSaNameM dUsarI hAlata utpanna hotI hai| aisA nahIM hai ki pahalI hAlata naSTa ho jAye usake bAda dUsarI hAlata utpanna ho / pahalI hAlatakA naSTa honA hI to dUsarI hAlatakI utpatti hai / jaise, kumhAra miTTIko cAkapara rakhakara jaba use ghumAtA hai to usa miTTIkI pahalI hAlata badalatI jAtI hai aura naI-naI avasthAe~ usameM utpanna hotI jAtI haiN| pahalI hAlatakA badalanA aura dUsarIkA bananA donoM eka sAtha hote haiM / yadi aisA mAnA jAyegA ki pahalI hAlata naSTa ho cukaneke bAda dUsarI hAlata utpanna hotI hai to pahalI hAlatake naSTa ho cukane aura dUsarI hAlatake utpanna honeke bIcameM vastumeM kauna-sI hAlatadazA mAnI jaayegii| ghar3A jisa kSaNameM phUTatA hai usI kSaNameM ThIkare paidA ho jAte haiN| aisA nahIM 1. samastAH padArthAH / Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 103tayAkSayakapakSatve bandhamokSakSayAgamaH / tAttvikaikatvasadbhAve svabhAvAntarahAnitaH // 10 // zAtA dRSTA mahAna sUkSmaH kRtibhuktyoH svayaM prbhuH| bhogAyatanamAtro'yaM svabhAvAdUrdhvagaH pumAn // 104 // jJAnadarzanazUnyasya na bhedaH syAdacetanAt / jJAnamAtrasya jIvatve naikadhIzcitramitravat // 105 // hai ki ghar3A pahale phUTa jAtA hai pIchese usake ThIkare bana jAte haiN| ghar3ekA phUTanA hI ThIkarekA utpanna honA hai aura ThIkarekA utpanna honA hI ghar3ekA phUTanA hai| ataH utpAda aura vinAza donoM eka sAtha hote haiM--eka hI kSaNameM eka paryAya naSTa hotI hai aura dUsarI paryAya utpanna hotI hai, aura inake utpanna aura naSTa honepara bhI dravya-mUlavastu kAyama rahatA hai-na vaha utpanna hotA hai| aura na naSTa / jaise ghar3eka phUTa jAne aura ThIkareke utpanna ho jAnepara bhI miTTI donoM hAlatoMmeM barAbara kAyama rahatI hai / ataH vastu prati samaya utpAda, vyaya aura dhrauvya yukta kahalAtI hai / . vastuko dekhanekI do dRSTiyA~ haiM-eka dRSTikA nAma hai dravyArthika aura dUsarIkA nAma hai paryAyArthika / dravyArthika nayakI dRSTise vastu dhruva hai, aura paryAyArthika naya dRSTise utpAdavyayazIla hai| . yadi vastuko kevala pratikSaNa vinAzazIla yA kevala nitya mAnA jAyegA to bandha aura mokSakI vyavasthA nahIM bana skegii| kyoMki sarvathA eka rUpa mAnanepara usameM svabhAvAntara nahIM ho sakegA // 103 // bhAvArtha-vastuko utpAda vinAzazIla na mAnakara yadi sarvathA kSaNika hI mAnA jAyegA to pratyeka vastu dUsare kSaNameM naSTa ho jaayegii| aisI avasthAmeM jo AtmA ba~dhA hai vaha to naSTa ho jAyegA taba mukti kisakI hogI ? isI taraha yadi vastuko sarvathA nitya mAnA jAyegA to vastumeM kabhI bhI koI parivartana nahIM ho skegaa| aura parivartana na honese jo jisa rUpameM hai vaha usI rUpameM banI rhegii| ataH baddha AtmA sadA baddha hI banA rahegA, athavA koI AtmA baMdhegA hI nahIM; kyoMki jaba vastu sarvathA nitya hai to AtmA sadA eka rUpa hI rahegA, na vaha kartA ho sakegA aura na bhoktA / yadi use kartA bhoktA mAnA jAyegA to vaha sarvathA nitya nahIM rhegaa| ataH pratyeka vastuko dravyakI apekSA nitya aura paryAyakI apekSA anitya mAnanA caahie| AtmAkA svarUpa - AtmA jJAtA aura draSTA hai,mahAn aura sUkSma hai, svayaM hI kartA aura svayaM hI bhoktA hai| apane zarIrake barAbara hai / tathA svabhAvase ho Uparako gamana karanevAlA hai // yadi AtmAko jJAna aura darzanase rahita mAnA jAyegA to acetanase usameM koI bheda nahIM rhegaa| arthAt jar3a aura cetana donoM eka ho jaayeNge| aura yadi jJAnamAtrako jIva mAnA jAyegA to citra mitrakI taraha eka buddhi nahIM banegI // 104-105 // 1. yadi kSaya eva anityaM kSaNikaM sarva manyate athavA akSayam avinazvaraM manyate tarhi syAt bhaveta ko'sau bandhamokSayoH kSayAgamaH-na bandho ghaTate, na mokSaM ghaTate, kutaH svabhAvAntarahAnitaH kva sati tAttvikakatvasadbhAve nityatve ityarthaH / 2. zarIrapramANaH / "jIvotti havadi cedA upaogavisesido paha kattA / bhottA ya dehametto Na hi mutto kammasaMjato ||27||-pnycaastikaay / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -111] upAsakAdhyayana preryate 'karma jIvena jIvaH preryeta karmaNA / etayoH prerako nAnyo naunAvika samAnayoH // 106 // mantravanniyato'pyeSo'cintyazaktiH svabhAvataH / zrataH zarIrato'nyatra na bhAvo'sya pramAnvitaH // 107 // sasthAvarabhedena caturgatisamAzrayAH / jIvAH kecittathAnye ca paJcamIM gatimAzritAH // 103 // dharmAdharmo nabhaH kAlo pudgalazceti paJcamaH / ajIvazabdavAcyAH syurete vividhaparyayAH // 106 // gaMtisthitya pratIghAtapariNAmanibandhanam / catvAraH sarvavastUnAM rUpAdyAtmA ca pudgalaH // 110 // zranyonyAnupravezena bandhaH karmAtmano mataH / anAdiH sAvasAnazca kAlikAsvarNayoriva // 111 // 26 jIva karmako prerita karatA hai aura karma jIvako prerita karatA hai / naukA aura nAvikake samAna hai / koI tIsarA ina donoMkA preraka nahIM hai // 106 // jaise maMtrameM kucha niyata akSara hote haiM, phira bhI usakI zakti acintya hotI hai usI taraha yadyapi AtmA zarIra parimANavAlA hai, phira bhI vaha svabhAvase hI acintya zaktivAlA hai, ataH zarIra se anyatra usakA astitva pramANita nahIM hai // 107 // jIvake bheda sa aura sthAvara ke bhedase jIva aura devagatimeM pAye jAte haiM / ye saba hote haiM // 108 // 1 ina donoMkA samvandha do prakArake haiM; jo narakagati, tiryaJcagati manuSyagati, saMsArI jIvoMke bheda haiM / aura paJcama gatiko prApta mukta jIva ajIva dravya dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala ye pA~ca ajIva dravya kahalAte haiM / inakI aneka paryAyeM hotI haiM // 109 // dharmadravya jIva aura pudgaloM kI gatimeM nimitta kAraNa hai / adharmaM dravya unakI sthiti meM nimitta kAraNa hai / AkAza saba vastuoMko sthAna denemeM nimitta hai aura kAla sabake pariNamana meM nimitta hai / tathA jisameM rUpa, rasa, gandha aura sparza ye cAroM guNa pAye jAte haiM, use pudgala kahate haiM // 110 // bandhakA svarUpa aura bheda AtmA aura karmakA anyonyAnupravezarUpa bandha hotA hai arthAt AtmA aura karma pradeza paraspara meM mila jAte haiM / svarNa aura kAlimAke bandhakI taraha yaha bandha anAdi aura sAnta hotA hai arthAt jaise sonemeM khAnase hI maila milA hotA hai aura bAdameM mailako dUra karake sone I ' 1. karmasthiti janturanekabhUmi nayatyamuM sA ca parasparasya / tvaM netubhAvaM hi tayorbhavAcyo jinendra naunA vikayorivAkhyaH // viSApahAra / 2. maMtro'pyakSaraiH kRtvA samaryAdaH epo'pyAtmA kAyamAtraH 3. na sadbhAvaH / 4. kAyamAtraH / 5. sarvavastUnAM gatinibandhanaM dharmaH, sthitinibandhanamadharmaH, apratighAta nibandhanaM nabhaH, pariNAma nibandhanaM kAla: / 6. taduktaM - parasparaM pradezAnAM pravezo jIvakarmaNoH / ekatvakArako bandho rukmakAJcanayoriva // - saM0 paJcasaMgraha, pR0 54 / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 112prekRtisthitynubhaagprdeshprvibhaagtH| caturdhA bhidyate bandhaH sarveSAmeva dehinAm // 12 // AtmalAbhaM vidurmokSaM jIvasyAntarmalakSayAt / nAbhAvo nApyacaitanyaM na caitanyamanarthakam // 113 // vandhasya kAraNaM proktaM mithyAtvAsaMyamAdikam / ratnatrayaM tu mokSasya kAraNaM saMprakIrtitam // 114 // prAptAgamapadArthanAmazraddhAnaM vipryyH| saMzayazca tridhA proktaM mithyAtvaM malinAtmanAm // 115 // ko zuddha kara liyA jAtA hai vaise hI jIva aura karmakA sambandha anAdi hone para bhI sAnta hai,usakA anta ho jAtA hai| yaha bandha cAra prakArakA hai-prakRtibandha, sthitibandha, anubhAga bandha aura pradezavandha / yaha cAroM prakArakA vandha sabhI zarIradhArI jIvoMke hotA hai // 111-112 // bhAvArtha-prakRti zabdakA artha svabhAva hai| karmoMmeM jJAnAdiko ghAtanekA jo svabhAva utpanna hotA hai,use prakRtibandha kahate haiM / karmoM meM apane apane svabhAvako na tyAgakara jIvake sAtha baMdhe rahaneke kAlakI maryAdAke par3aneko sthitibandha kahate haiM / unameM phala denekI nyUnAdhika zakti ke honeko anubhAga bandha kahate haiM aura nyUnAdhika paramANu vAle karmaskandhoMkA jIvake sAtha sambandha hone ko pradezabandha kahate haiN| sArAMza yaha hai ki jIvake yoga aura kaSAyarUpa bhAvoMkA nimitta pAkara jaba kArmaNa vargaNAe~ karmarUpa pariNata hotI haiM to unameM cAra bAteM hotI haiM, eka unakA svabhAva, dUsare sthiti, tIsare phala denekI zakti aura cauthe amuka parimANameM usakA jIvake sAtha sambaddha honaa| ina cAra bAtoMko hI cAra bandha kahate haiN| sabhI jIvoMke dasaveM guNasthAna taka ye cAroM prakArake bandha hote haiM / Age kaSAyakA udaya na honese sthitibandha aura anubhAga bandha nahIM hotaa| tathA caudahaveM guNasthAnameM yogake bhI na rahanese koI bandha nahIM hotaa| isa taraha anAdi hone para bhI yaha bandha bhavya jIvake sAnta hotA hai| mokSakA svarUpa rAgadveSAdirUpa Abhyantara malake kSaya ho jAnese jIvake sva svarUpakI prAptiko mokSa kahate haiN| mokSaneM na to AtmAkA abhAva hI hotA hai, na AtmA acetana hI hotA hai aura cetana hone para bhI na AtmAmeM jJAnAdikA abhAva hI hotA hai // 113 // __ bhAvArtha-pahale batalA Aye haiM ki bauddha AtmAke abhAva ko hI mokSa mAnate haiM, vaizeSika AtmAke vizeSa guNoMke abhAvako mokSa kahatA hai aura sAMkhya jJAnAdise rahita kevala caitanyako hI mukta AtmAkA svarUpa mAnatA hai| ina sabhIko dRSTimeM rakhakara granthakArane mokSakA svarUpa batalAyA hai| bandha aura mokSake kAraNa mithyAtva asaMyama vagairahako bandhakA kAraNa kahA hai aura samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra rUpa ratnatrayako mokSakA kAraNa kahA hai // 11 // mithyAtvake bheda malina AtmAoMmeM pAye jAnevAle mithyAtvake tIna bheda haiM-1. deva, zAstra aura unake ___1. 'prakRtiH syAt svabhAvo'tra svabhAvAdacyutiH sthitiH / tadraso'pyanubhAgaH syAtpradezaH syAdiyatvagaH // ' Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -118 ] upAsakAdhyayana athvaa| ekAntasaMzayAzAnaM vyatyAsavinayAzrayam / bhavapakSAvipakSatvAnmithyAtvaM paJcadhA smRtam // 116 // avatitvaM pramAditvaM nirdytvmtRpttaa| indriyecchAnuvartitvaM santaH prAhurasaMyamam // 117 // kaSAyAH krodhamAnAdyAste ctvaarshcturvidhaaH| saMsArasindhusaMpAtahetavaH prANinAM matAH // 118 / / dvArA kahe gaye padArthoMkA zraddhAna na karanA, 2. viparyaya aura 3. saMzaya / athavA mithyAtvake pA~ca bheda bhI haiM-ekAnta mithyAtva, saMzaya mithyAtva, ajJAna mithyAtva, viparyaya mithyAtva aura vinaya mithyAtva / ye pA~coM prakArakA mithyAtva saMsArakA kAraNa hai // 115-116 // __bhAvArtha-mithyAtva yA mithyAdarzana samyagdarzanakA virodhI hai, usake rahate hue AtmAmeM samyaktva guNa prakaTa nahIM ho sakatA / usake pA~ca bheda haiM / anekAntAtmaka vastuko ekAnta rUpa mAnanA ekAnta mithyAtva hai,jaise AtmA nitya hI hai yA anitya hI hai / samyagdarzana,samyagjJAna aura samyakcAritra mokSa ke kAraNa haiM yA nahIM, isa prakArake sandehako saMzaya mithyAtva kahate haiN| devAdikake svarUpako na jAnanA ajJAna mithyAtva hai, isake rahate hue jIva hita aura ahitakA bheda nahIM kara pAtA / jhUThe deva, jhUThe zAstra aura jhUThe padArthoMko saccA mAnakara unapara vizvAsa karanA viparyaya mithyAtva hai aura sabhI dharmoM, aura unake pravartakoMko tathA unake dvArA kahe gaye AcAra vicArako samAna mAnanA vinaya mithyAtva hai| asaMyamakA svarUpa vratoMkA pAlana na karanA,acche kAmoMmeM Alasya karanA, nirdaya honA, sadA asantuSTa rahanA aura indriyoMkI rucike anusAra pravRtti karanA ina sabako sajjana puruSa asaMyama kahate haiM // 11 // kaSAyake bheda krodha, mAna, mAyA aura lobhake bhedase kaSAya cAra prakArakI kahI hai| inameMse pratyekake cAra cAra bheda haiM-anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA aura lobha; apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha, pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha tathA saMjvalana krodha, mAna, mAyA aura lobha / ye kaSAyeM prANiyoMko saMsArarUpI samudrameM girAnemeM kAraNa haiM // 11 // ___ bhAvArtha-kaSa dhAtukA artha ghAtanA hai| ye krodha, mAna, mAyA aura lobha AtmAke guNoMko ghAtate haiM isalie inheM kaSAya kahate haiN| unake cAra darje haiM / jo kaSAya mithyAtvake sAtha rahakara jIvake saMsArakA anta nahIM hone detI use anantAnubandhI kaSAya kahate haiN| isa kaSAyakA udaya hote rahate samyaktva guNa prakaTa nahIM hotaa| jo kaSAya apratyAkhyAna arthAt dezacAritrako nahIM hone detI use apatyAkhyAnAvaraNa kahate haiN| jisa kaSAyakA udaya rahate pratyAkhyAna arthAt sampUrNa cAritra prakaTa nahIM hotA use apratyAkhyAnAvaraNa kahate haiN| aura jisa kaSAyakA udaya rahate yathAkhyAta cAritra prakaTa nahIM hotA use saMjvalana kahate haiM / isa prakAra ye kaSAyeM AtmAke samyaktva aura cAritra guNakI ghAtaka 1. viparyaya / 2. anantAnubaMdhyapratyAkhyAnapratyAkhyAna-saMjvalanabhedena / Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [zlo0 116manovAkAyakarmANi shubhaashubhvibhedtH| bhavanti puNyapApAnAM bandhakAraNamAtmani // 11 // nirAdhAro nirAlambaH pvmaansmaashryH| nabhomadhyasthito lokaH sRSTisaMhAravarjitaH // 120 // honese jIvake uddhArameM sabase prabala bAdhaka haiN| inako dUra kiye binA koI prANI saMsAra samudrase bAhara nahIM nikala sakatA // , yoga mana vacana aura kAyakI kriyA zubha aura azubhake bhedase do prakArakI hotI haiN| inameMse zubha kriyAoMse AtmAke puNyabandha hotA hai aura azubha kriyAoMse pApabandha hotA hai // 119 / / bhAvArtha-hiMsA karanA, corI karanA, maithuna karanA Adi azubha kAyika kriyA hai| kaThora vacana bolanA, asatya vacana bolanA, kisIkI nindA karanA Adi azubha vAcanika kriyA hai| kisIkA burA vicAranA Adi azubha mAnasika kriyA hai| ina kriyAoMse pApa bandha hotA hai| aura inase bacakara acche kAma karanA, hita mita vacana bolanA aura dUsaroMkA bhalA vicAranA Adi zubha kriyAoMse puNyabandha hotA hai / asalameM zAstrakAroMne yogako bandhakA kAraNa batalAyA hai aura cUM ki ukta kriyAe~ yogameM kAraNa hotI hai isa lie kriyAoMko yoga kahA hai / Upara bhI kriyAoMse Azaya yogakA hI hai kyoM ki granthakAra bandhake kAraNa batalA rahe haiM aura ve pA~ca hote haiM- mithyAtva, asaMyama, pramAda, kaSAya aura yog| koI koI AcArya pramAdako asaMyamameM hI garbhita kara lete haiM,jaisA ki somadeva sUrine kiyA hai| ataH unake matase cAra hI bandhake kAraNa mAne jAte haiN| isa prakAra bandhake kAraNa batalAkara granthakAra lokakA svarUpa kahate haiM-] lokakA svarUpa yaha loka nirAdhAra hai, nirAlamba hai-koI ise dhAraNa kiye hue nahIM haiM, kevala tIna prakArakI vAyuke sahArese AkAzake bIcobIcameM yaha ThaharA huA hai| na isakI kabhI utpatti huI hai aura na kabhI vinAza hI hotA hai| bhAvArtha-jaina dharmake anusAra AkAza dravya sarvatra vyApta hai| AkAzakA kAma saba dravyoMko sthAna denA hai| usa AkAzake bIcameM caudaha rAjU U~cA, uttara dakSiNa sAta rAjU moTA aura pUrva pazcima nIce sAta rAjU , madhyameM eka rAjU , punaH pA~ca rAjU aura antameM eka rAjU vistAra vAlA loka hai / lokakA AkAra donoM paira phailAkara tathA kUlhoMpara donoM hAtha rakhakara khar3e hue puruSake samAna hai / pUrva pazcimameM pairake nIce lambAI 7 rAjU hai, kaTibhAgameM eka rAjU hai, donoM koniyoM ke sthAnapara pA~ca rAjU hai aura Upara sirapara eka rAjU hai| vaise to yaha loka AkAzakA hI eka bhAga hai| kintu jitane AkAzameM sabhI dravya pAye jAte haiM utaneko lokAkAza kahate haiM aura lokase bAharake zuddha AkAzako alokAkAza kahate haiN| isa taraha AkAzake do bhAga ho gaye haiM / vaha AkAza svayaM hI apanA AdhAra hai usake lie kisI AdhArakI AvazyakatA nahIM hai| aba raha jAte haiM zeSa dravya, unameM bhI jo cAra dravya amUrtika haiM unheM bhI kisI anya AdhArakI AvazyakatA nahIM hai kyoMki eka to ve AkAzakI hI taraha amUrtika aura svAdhAra haiM / dUsare Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -125 ] upAsakAdhyayana atha matam naiva lagnaM jagatvApi bhUbhUdhAmbhodhinirbharam / dhAtArazca na yujyante matsyakUrmAhipotriNaH // 12 // evamAlocya lokasya nirAlambasya dhAraNe / kalpyate pavano jainairityetatsAhasaM mahat // 122 // yo hi vAyurna zakto'tra lossttkaasstthaadidhaarnne| trailokyasya kathaM sa syAddhAraNAvasarakSamaH // 123 // tadasat / ye lAvayanti pAnIyairviSTapaM scraacrm| meghAste vAtasAmarthyArtika na vyoni samAsate // 124 // prAptAgamapadArtheSvaparaM doSamapazyataH amajanamanAcAmo nagnatvaM sthitibhojitaa| mithyAdRzo vadantyetanmunedoSacatuSTayam // 125 // unakA sAdhAraNa AdhAra AkAza dravya hai hI, ataH unheM bhI kisI anya AdhArakI AvazyakatA nahIM hai| aba raha gaye mUrtika padArtha. so unakA bhI sAdhAraNa AdhAra to AkAza hI hai tathA dUsarA AdhAra vAyu hai / vAyu tIna prakArakI hai ghanodadhivAtavalaya, ghanavAtavalaya aura tanuvAtavalaya / valaya cUr3I yA kar3e ko kahate haiM jo gola hote haiM / jaise kar3A hAthameM pahiranepara vaha hAthako cAroM orase ghera letA hai vaise hI lokako cAroM orase tInoM vAyu ghere hue haiM isa lie unheM vAtavalaya kahA hai / ye vAtavalaya hI pRthvI vagairahako dhAraNa karanemeM sahAyaka haiN| jainoMkI isa mAnyatApara dUsare AkSepa karate hue kahate haiM-pRthvI, pahAr3a, samudra vagairahake bhArase ladA huA yaha jagat kisIke bhI AdhAra nahIM hai, tathA maccha, kacchapa, vAsukInAga aura zUkara isake dhAraNakartA ho nahIM skte| aisA vicAra karake jaina loga isa nirAlamba jagatkA dhAraNakartA vAyuko mAnate haiM / kintu yaha unakA bar3A sAhasa hai, kyoMki jo vAyu hamAre dekhanemeM iMTa patthara lakar3I vagairahakA bhI bojha samhAlane meM asamartha hai, vaha tInoM lokoMko dhAraNa karane meM kaise samartha ho sakatA hai ? // 121-123 // / kintu unakA yaha AkSepa ThIka nahIM hai, kyoMki jo megha pAnIke dvArA carAcara jagatko jalamaya banA dete haiM, ve vAyuke dvArA hI kyA AkAzameM nahIM Thahare rahate 1 // 124 // bhAvArtha-Aja kala to hajAroM Tana bojhA lejAne vAle vAyuyAna vAyuke sahAre hI AkAzameM ur3ate hue pAye jAte haiM / ataH vAyumeM bar3I zakti hai aura vahI lokako dhAraNa karanemeM samartha hai| maccha kachuve Adiko jo purANoMmeM pRthvIkA AdhAra mAnA gayA hai. vaha vijJAna sammata nahIM hai| jaina muniyoMpara doSAropaNa jaina Apta, jaina Agama aura unake dvArA kahe hue padArthoMmeM anya doSa na pAkara kucha loga jaina muniyoMmeM doSa lagAte haiM / ve kahate haiM ki jainoMke sAdhu snAna nahIM karate, Acamana nahIM karate, naMge rahate haiM aura khar3e hokara bhojana karate haiM / ina doSoMkA samAdhAna isa prakAra hai||125|| . 1. prvt| 2. sUkaraH / 3. bhuvanam / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 tatraiSa samAdhiH somadeva viracita brahmacaryopapannAnAmabhyAtmAcAracetasAm / munInAM snAnamaprAptaM doSe tvasya vidhirmataH // 126 // saMge kApAlikotreyIcANDAlazabarAdibhiH / auplutya daNDavatsamyagjapenmantramupoSitaH // 127 // ekAntaraM trirAtraM vA kRtvA snAtvA caturthake / dine zuddhayantyasaMdehamRtau vratagatAH striyaH // 128 // yadevAMgamazuddhaM syAdadbhiH zodhyaM tadeva hi / gulau sarpadaSTAyAM na hi nAsA nikRtyate // 126 // niSpandIdividhau vakre yadyapUtatvamiSyate / tarhi vakrApavitratve zaucaM nArabhyate kutaH // 130 // [ kalpa 3, zlo0 126 unakA samAdhAna brahmacarya se 'yukta aura Atmika AcArameM lIna muniyoMke lie snAnakI AvazyakatA nahIM hai| hA~, yadi koI doSa laga jAve to usakA vidhAna hai | yadi muni hAthameM khopar3I lekara mA~gane vAle vAmamArgI kApAlikoMse, rajasvalA strIse, cANDAla aura mleccha vagairahase chU jAye to use snAna karake, upavAsa pUrvaka kAyotsargake dvArA maMtrakA japa karanA cAhie || 126 - 127 // bhAvArtha - sAdhAraNataH munike lie snAna karanekA niSedha hai; kyoMki muni akhaNDa brahmacArI hote haiM tathA Arambha Adise dUra rahate haiM / hA~, yadi Upara kahI gaI koI azuddhi ho jAye to ve snAna karake bAdako usakA prAyazcitta karate haiM / 1 RtumatI striyoMkI zuddhi jo striyA~ vratAcaraNa karatI haiM, ve RtukAlameM ekAzana athavA tIna dinakA upavAsa karake, cauthe dina snAna karake niHsandeha zuddha ho jAtI haiM // 128 // [ isa prakAra muniyoMke snAna karanekA kAraNa batalAkara granthakAra Acamana vidhikI AlocanA karate haiM-] zarIrakA jo bhAga azuddha ho, jalase usIkI zuddhi karanI caahie| aMguliyoMmeM sA~pake kATa lenepara nAkako nahIM kATA jAtA hai // 129 // adhovAyukA nissaraNa Adi karanepara yadi mukhameM apavitratA mAnate ho to mukhake apavitra honepara adhobhAgameM zauca kyoM nahIM karate ho // 130 // bhAvArtha- brAhmaNa dharmameM vihita karma karanese pahale zarIrakI zuddhi ke lie tIna bAra hAthapara jalapAna kiyA jAtA hai| ise hI Acamana kahate haiM / granthakAra kahate haiM ki zarIrakA jo bhAga azuddha ho jalase usIkI zuddhi karanI cAhie, jalapAna kara lenese azuddha zarIra kaise zuddha ho sakatA hai ? yadi mukha azuddha ho to usakI zuddhi karanI cAhie aura yadi koI dUsarA aMga azuddha ho to usakI zuddhi karanI caahie| sabakI zuddhi jalapAna mAtrase to nahIM ho sakatI / ataH Acamana karanA vyartha hai / 1. ayogyam / 2. RtumatI / 3. snAtvA / 4 parda kutsite zabde / pardane sati cedAcamanaM kriyate tahi mukhocchiSTe sati adhobhAge zaucaM ( kuto na ) kriyate / Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -135 ] upAsakAdhyayana vikAre viduSAM dveSo nAvikArAnuvartane / tannagnatve nisargotthe ko nAma pikalmapaH // 131 // naiSkicanyamahiMsA ca kutaH saMyaminAM bhavet / te saMgAya yadIhante valkalAjinavAsasAm // 132 // na svargAya sthite tirna zvabhrAyAsthiteH punaH / kiM tu saMyamiloke'sminsA pratijJArthamipyate // 133 // pANipatraM milatyetacchaktizca sthitibhojane / yAvattAvadahaM bhuje rahasyAhAramanyathA // 134 // adainyAsaMgavairAgyaparIpahakRte kRtH| ata eva yatIzAnAM kezotpATanasadvidhiH // 135 // ityupAsakAdhyayana AgamapadArthaparIkSo nAma tRtIyaH kalpaH / [ aba muniyoMkI nagnatAkA samarthana karate haiM-] vidvAn loga vikArase dveSa karate haiM, avikAratAse nahIM / aisI sthitimeM prAkRtika nagnatAse kisa bAtakA dveSa ? yadi munijana pahiraneke lie valkala, carma athavA vastrakI icchA rakhate haiM to unameM naikicanya-merA kucha bhI nahIM hai aisA bhAva tathA ahiMsA kaise sambhava hai ? arthAt vastrAdikakI icchA rakhanese usase moha to banA hI rahA tathA vastrake dhone vagairahameM hiMsA bhI hotI hI hai // 131-132 // [aba muniyoMke khar3e hokara AhAra grahaNa karanekA samarthana karate haiM-] baiThakara bhojana karanese svarga nahIM milatA aura na khar3e hokara bhojana karanese narakameM jAnA par3atA hai / kintu munijana pratijJAke nirvAha ke lie hI khar3e hokara bhojana karate haiM / muni bhojana prArambha karanese pUrva yaha pratijJA karate haiM ki-'jabataka mere donoM hAtha mile haiM aura meremeM khar3e hokara bhojana karanekI zakti hai tabataka maiM bhojana karU~gA anyathA AhArako chor3a dUMgA / isI pratijJAke nirvAhake lie muni khar3e hokara bhojana karate hai // 133-134 // bhAvArtha-muni khAneke lie nahIM jIte, kintu jIneke lie khAte haiN| jaise gAr3Iko ThIka calAneke lie use auMgha dete haiM vaise hI isa zarIrarUpI gAr3Ike ThIka tarahase calate rahaneke lie muni ise utanA hI AhAra dete haiM jitanese yaha zarIra calatA rahe aura munike svAdhyAya dhyAna vagairaha kAryoMmeM usase koI bAdhA upasthita na ho| isalie tathA Atmanirbhara bane rahaneke lie ve khar3e hokara aura bAyeM hAtha kI kanakI aMgulImeM dAyeM hAthakI kanakI aMguli dabAkara banAye gaye hastapuTameM bhojana karate haiN| zrAvaka eka-eka grAsa usakI bAI hathelI para rakhatA jAtA hai aura ve use zodhakara dAyeM hAthakI aMguliyoMse mu~hameM rakhate jAte haiN| khar3e hokara bhojana karanese AtmanirbharatA banI rahatI hai, bhojanameM alaulyatA rahatI hai aura parimita AhAra hotA hai tathA hAthameM bhojana karanese eka to pAtrakI AvazyakatA nahIM rahatI, dUsare yadi zodhakara khAte samaya bhojanameM antarAya ho jAtA hai to bahuta sA bhojana kharAba nahIM hotA, anyathA bharI thAlI bhI chor3anA par3a sakatI hai / ataH khar3e hokara hAthameM bhojana karanA munike lie vidheya hai| [aba kezaloMcakA samarthana karate haiM--] adInatA, niSparigrahapanA, vairAgya aura parISahake lie muniyoMko kezaloMca karanA batalAyA hai // 135 // Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 somadeva viracita sUryAghoM grahaNasnAnaM saMkrAntau draviNavyayaH / saMdhyA sevAgnisatkAro gehadehArcano vidhiH // 136 // nadI samudreSu majjanaM dharmacetasA / tarustUpAgrabhaktAnAM vandanaM bhRgusaMzrayaH // 137 // gopRSThAntanamaskArastanmUtrasya niSevaNam / ratnavAhanabhUyajJazastrazailAdisevanam // 138 // samayAntarapAkhaNDavedalokasamAzrayam / evamAdivimUDhAnAM jJeyaM mUDhamanekadhA // 136 // vartha lokavArtArthamuparodhArthameva vA / upAsanamamISAM syAtsamyagdarzanahAnaye // 140 // zAyaiva kriyAmISu na phalAvAptikAraNam / yadbhavenmugdhabodhAnAmUSare kRSikarmavat // 141 // vastunyeva bhavedbhaktiH zubhArambhAya bhAktike / nAratneSu ratnAya bhAvo bhavati bhUtaye // 142 // [ kalpa 4, zlo0 136 bhAvArtha - muniyoMke pAsa eka damar3I bhI nahIM rahatI, jisase kSaurakarma karA sakeM, yadi dUsare se mA~gate haiM to dInatA prakaTa hotI hai, pAsameM churA vagairaha bhI nahIM rakha sakate / aura yadi keza bar3hAkara jaTA rakhate haiM to usameM jU~ vagairaha par3a jAtI haiM isalie vaha hiMsAkA kAraNa hai / isake viparIta kezaloMca karanemeM na kisIse kucha mA~ganA par3atA hai, na koI hiMsA hotI hai, pratyuta usase vairAgyabhAva dRr3ha hotA hai aura kaSToM ko sahane kI kSamatA bar3hatI hai, isalie munigaNa kezaloMca karate haiN| isa prakAra upAsakAdhyayanameM Agama aura usameM kahe gaye padArthoM kI parIkSA nAmakA tIsarA kalpa samApta huA / lokameM pracalita mUr3hatAoM kA niSedha sUryako argha denA, grahaNa ke samaya snAna karanA, saMkrAnti honepara dAna denA, sandhyA bandana karanA, agniko pUjanA, makAna aura zarIrakI pUjA karanA, dharma mAna kara nadiyoM aura samudra meM snAna karanA, vRkSa stUpa aura prathama prAsako namaskAra karanA, pahAr3akI coTIse girakara maranA, gauke pRSTha bhAgako namaskAra karanA, usakA mUtra pAna karanA, ratna savArI pRthvI yakSa zastra aura pahAr3a vagairahakI pUjA karanA, tathA dharmAntarake pAkhaNDa, veda aura lokase sambandha rakhanevAlI isa prakAra kI aneka mUr3hatAe~ jAnanI cAhie~ // varakI AzAse yA loka rivAjake vicArase yA dUsaroMke Agrahase ina mUr3hatAoMkA sevana karanese samyagdarzanakI hAni hotI hai | jisa prakAra Usara bhUmimeM khetI karane se kevala kleza hI uThAnA par3atA hai, phala kucha bhI nahIM nikalatA, usI taraha ina mUr3hatAoMke karanese kevala kleza hI uThAnA par3atA hai, phala kucha bhI nahIM nikalatA // 136-141 // vastu kI gaI bhakti hI zubha karmakA bandha karAtI hai / jo ratna nahIM hai use 1. giripAtaH / 2 pUjanam / 3. 'bhayAzAsnehalobhAcca kudevAgamaliGginAm / praNAmaM vinayaM caiva na kuryuH zuddhadRSTayaH // 30 // - ratnakaraNDazrA0 / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 -146] upAsakAdhyayana adeve devatAbuddhimavrate vratabhAvanAm / atattve tattvavijJAnamato mithyAtvamutsRjet // 143|| tathApi yadi mUDhatvaM na tyajetko'pi srvthaa| mizratvenAnumAnyo'sau sarvanAzo na sundaraH // 144 // na'svato jantavaH preryA durIhAH syurjinAgame / svata eva pravRttAnAM tadyogyAnugraho mataH // 145 // __ ityupAsakAdhyayane mUDhatonmathano nAma caturthaH kalpaH / zaGkAkAGkSAvinindAnyazlAghA ca manasA giraa| ete doSAH prajAyante samyaktvakSatikAraNam // 146 // ratna mAnanese kalyANa nahIM ho sakatA // kudevako deva mAnanA, avratako vrata mAnanA aura atattvako tattva mAnanA mithyAtva hai ataH ise chor3a denA cAhie // phira bhI yadi koI ina mUr3hatAoMkA sarvathA tyAga nahIM karatA (aura samyaktvake sAtha-sAtha kisI mUr3hatAkA bhI pAlana karatA hai ) to use samyamithyAdRSTi mAnanA cAhie, kyoMki mithyAtva sevanake kAraNa usake dharmAcaraNakA bhI lopa kara denA arthAt use mithyAdRSTi hI mAnanA ThIka nahIM hai // 142-144 // bhAvArtha-Upara jina mUr3hatAoMkA ullekha kiyA hai, unameMse bahuta-sI mUr3hatAe~ Aja bhI pracalita haiM, aura loga dharma mAnakara unheM karate haiM, kintu unameM kucha bhI dharma nahIM hai / ve kevala dharmake nAmapara kamAne-khAnekA ADambara mAtra hai| aisI mUr3hatAoMse sabako bacanA cAhie / kintu yadi koI kisI kAraNase una mUr3hatAoMko pUrI tarahase nahIM tyAga detA aura apane dharmAcaraNake sAtha unheM bhI kiye jAtA hai to use eka dama mithyAdRSTi na mAnakara samyaG mithyAdRSTi mAnanekI salAha granthakAra dete haiN| ve usake usa dharmAcaraNakA lopa nahIM karanA cAhate,jo vaha mUr3hatA pAlate hue bhI karatA hai| aisA pratIta hotA hai ki granthakArake samayameM loka-rivAja yA kAmanA vaza kucha jainoMmeM bhI mithyAtvakA pracAra thA aura bahutase jaina use chor3anemeM asamartha the| zAyada unheM eka dama mithyAdRSTi kaha denA bhI unheM ucita nahIM U~cA, isalie samyamithyAdRSTi kaha diyA hai, vaise to mithyAtvasevI jaina bhI mithyAtvI hI mAne gaye haiN| jina manuSyoMkI ceSTAe~ yA icchAe~ acchI nahIM haiM unheM jinAgamameM svayaM prerita nahIM karanA cAhie / arthAt aise manuSyoMko jainadharmameM lAnekI ceSTA nahIM karanI cAhie, kintu yadi ve svayaM idhara Ave to unake yogya anugraha-sAhAyya kara denA cAhie // 145 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM mUr3hatAkA niSedha karanevAlA cauthA kalpa samApta huaa| samyagdarzanake doSa [aba granthakAra samyagdarzanake doSa batalAte haiM-] zaGkA, kAMkSA, vinindA aura mana tathA vacanase mithyAdRSTiko prazaMsA karanA, ye doSa samyagdarzanakI hAnike kAraNa haiM // 146 // 1. ye narA durohA duzceSTAste na preraNIyA jinAgame / ye ca svayaM pravRttAsteSAM yogyAnugrahaH kAryaH / 2. 'zaMkAkAMkSAvicikitsA'nyadRSTiprazaMsA-saMstavAH samyagdRSTeratIcArAH |-tttvaarthsuutr 7-23 / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 tatra somadeva viracita ahameko na me kazcidasti zrAtA jagattraye / iti vyAdhivrajotkrAntibhItiM zaGkAM pracakSate // 147 // aitattattvamidaM tattvametadvratamidaM vratam / eSa devazva devo'yamiti zaGkAM viduH parAm // 148 // itthaM zaGkitacittasya na syAddarzanazuddhatA / na cAsminnI psitAvAptiryathaivobhayavedane // 146 // eSa eva bhaveddevastattvamapyetadeva hi / etadeva vrataM muktyai tadeva syAdazaGkadhIH // 150 // to jJAte ripau dRSThe pAtre vA samupasthite / yasya dolAyate cittaM riktaH so'mutra ceha ca // 151 // [ kalpa 5, zlo0 147 inameM pahale zaMkA doSakA varNana karate haiM 'maiM akelA hU~, tInoM lokoMmeM merA koI rakSaka nahIM hai|' isa prakAra rogoMke AkramaNake bhayako zaMkA kahate haiM // ' athavA yaha tattva hai yA yaha tattva hai ?' 'yaha vrata hai yA yaha vrata hai ?' 'yaha deva hai ki yaha deva hai ?' isa prakAra ke saMzayako zaMkA kahate haiM | jisakA citta isa prakAra - se zaGkita - zaGkAkula yA bhayabhIta hai usakA samyagdarzana zuddha nahIM hai / tathA jaise napuMsaka apane manoratha ko pUrA nahIM kara sakatA, vaise hI use bhI abhISTakI prApti nahIM ho sakatI || 'yahI deva hai, yahI tattva haiM aura inhIM vratoMse mukti prApta ho sakatI hai| aisA jisako dRr3ha vizvAsa hai vahI manuSya niHzaGka buddhivAlA hai | kintu tattvake jAnanepara, zatruke dRSTigocara honepara aura pAtra ke upasthita honepara jisakA citta DolatA hai, jo kucha bhI sthira nahIM kara sakatA, vaha isa lokameM bhI khAlI hAtha rahatA hai aura paralokameM bhI khAlI hAtha rahatA hai / / 147 - 151 // bhAvArtha- 'zaMkA' zabdake do artha haiM- -bhaya aura sandeha / jo mithyAdRSTi hotA hai use sadA bhaya satAtA rahatA hai kyoMki bhaya use hI hotA hai jo paravastumeM 'yaha merI haiM' aisI bhAvanA rakhatA hai / jo yaha samajhatA hai ki yaha zarIra, strI, putra, dhana-sampatti vagairaha mujhe 1 zubha karmake udaya se prApta huI hai / jabataka zubha karmakA udaya hai taba taka rahegI usake bAda naSTa ho jAyegI, use kabhI bhI bhaya nahIM satAtA / ataH jise mRtyukA, arakSAkA yA dhana-dhAnyake vinAzakA sadA bhaya lagA rahatA hai vaha midhyAdRSTi hai / kintu jo samyagdRSTi hotA hai vaha sadA nirbhaya rahatA hai / ataH bhaya karanA samyaktvakA ghAtaka hai| isI taraha sadA sandeha karate rahanA bhI samyaktvakA ghAtaka hai / vastu tattvameM yathArtha pratIti samyagdRSTiko hI hotI hai| vaha eka bAra vastu svarUpako samajhakara jaba usapara dRr3ha AsthA kara letA hai to phira use usake vizvAsase koI bhI nahIM DigA 1. tattvametadidaM tattvametadvratamidaM vratam / devo'yameSa devaH syAdityayaM saMzayo mataH // 24 // - prabodhasAra / 2. ' tathA saMdehabhAveSu na syAddarzanazuddhatA / naivAsminnIpsitAvAptiryathaivobhayavetane // 25 // - prabo0 sA0 / 3. napuMsaka vedane vAJchAyAM yathA vAJchitArthaprAptirna bhavati / 4. 'arhanneva bhaveddevastattvaM tenoktameva ca / vrataM dayAdyameva syAnmuktyai yo'nyo hyazaGkitaH // 38 // - dharmaratnAkara - patra 66 / 5. 'tattve buddhe dhane labdhe pAtre vA samupasthite / yasya dolAyate svAntaH so'dharmaH syAd bhavadvaye ||26|| - prabo0 sA0 / vijJAya tattvaM pravilokya zatrUn dRSTvA svayaM pAtramupasthitaM ca / dolAyamAno hRdi jAyate yo rikto ? hyasAvatra paratra ca syAt // 40 // dharmaratnA0, patra 69 / Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -151 ] upAsakAdhyayana 36 zrUyatAmatropAkhyAnam -- ihaivAne kAzcarya samIpe jambUdvIpe janapadAbhidhAnAspade janapade bhUmitilakapuraparamezvarasya guNamAlAmahAdevIratikusumazarasya narapAlanAmno narendrasya zreSThI sundo nAma / dharmapatnI cAsya janita nikhilaparijanahRdayAnandA sunandA nAma / anayoH sUnudhanada-dhanabandhu-dhanapriya-dhanapAla dhanadatta- dhanezvarANAmanujaH sakalakUTakapaTaceSTita harirdhanvantarirnAma / tathA tanRpatipurohitasyAgnilAdayitasyoditoditadharmakarmaNaH somazarmaNaH suto vizvarUpa- vizvezvara - vizvamUrti - vizvAmitra-vizvAvasu-vizvAvalokAnAmanavarajaH samastatrevRttapratilomo vizvAnulomo nAma / dvApi sahapAMzukrIDitatvAtsamAnazIla vyasanatvAzca kSIranIravatsamAcaritasakhyau dyUtamadirAparadAracauryAdyanAryakArya paryAyapravarttanamukhyau santau tenAvanIpatinAtmIyanagarAtsanikoraM nirvAsitI kurujAGgaladezeSu vIramatimahAdevovareNa voranarezvareNAdhiSThitaM yamadaNDatarapAlenAzritamazeSasaMsArasArasImantinImanoharaM hastinAgapuramavApya saMpAditAvasthitau sakatA / aisA aDigapanA hI siddhikA kAraNa hotA hai / kintu jo loga jarAse sandeha meM par3akara mUla tatvoMmeM hI sandeha karane lagate haiM / kabhI kisIko acchA samajha baiThate haiM to kabhI kisIko acchA samajha baiThate haiM / ve be-pendIkI loTekI taraha sadA idhara se udhara lur3hakA karate haiM aura koI bhI unakI pratIti nahIM karatA / ataH samyagdRSTiko niHsandeha honA caahie| use tattvako samajhane kA prayatna to karanA cAhie kintu yadi vaha samajha meM na Aye yA koI samajhA na sake to usa tattvakI satyatA meM hI sandeha nahIM kara baiThanA cAhie / yahI niHzaMkitapanA hai jo samyagdarzana prathama aMga hai / 1. niHzaGkita aMgameM prasiddha aMjanacaurakI kathA aba niHzaGkita aGgake sambandha meM kathA sunie-- isI jambUdvIpa ke janapada nAmaka dezameM bhUmitilakapura nAmakA nagara hai / usakA svAmI narapAla nAmakA rAjA thaa| usakI paTTarAnIkA nAma guNamAlA thA / usake rAjazreSThIkA nAma sunanda thA / sunandake samasta parivArake hRdayako Anandita karanevAlI sunandA nAmakI dharmapatnI thI / ina donoMke dhanada, dhanabandhu, dhanapriya, dhanapAla, dhanadatta, dhanezvara aura dhanvantari nAma putra the / choTA putra dhanvantari saba jAla phareba kI mAyAmeM nipuNa thA / rAjAkA purohita dharma-karma meM nipuNa somazarmA thA / usakI patnIkA nAma agnilA thA / unake vizvarUpa, vizvezvara, vizvamUrti, vizvAmitra, vizvAvasu, vizvAvaloka aura vizvAnuloma nAmake putra the / jyeSTha putra vizvAnuloma samasta sadAcArakA vidveSI thA / dhanvantari aura vizvAnuloma donoM sAtha-sAtha khele the tathA donoMkA svabhAva aura AdateM bhI samAna thIM, isalie donoMmeM dUdha aura pAnIkI taraha ghaniSTha mitratA thii| juA, zarAba, parastrIgamana aura corI vagairaha durAcAroMmeM rata rahaneke kAraNa donoMkA tiraskAra karake rAjAne unheM apane deza se nikAla diyA / vahA~se nikAle jAkara ve donoM kurujAMgala dezake hastinA 1. sadAcArazatruH / 2. saparibhavam / 3. yaha zabdaza: anuvAda nahIM hai / Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 5, zlo0 151 kadAcidastamastakottaMsatapanAtapanicaye saMdhyAsamaye madasekhImalinakapolapAlInilInAlikulAlikhyamAnamukhapaTAbhogabhaGgIprasa rAnIlagirikuJjarAtsvacchandato'bhimukha mAgacchato nivRttya zrIdharmAcAryoccAryamANadharmazravaNocitaM nityamaNDitaM nAma caityAlayamAsAdayAmAsatuH / 40 tatra ca 'dhanvantare, yadi sIdhupizitopadaMzapramukhAni saMsArasukhAni svecchayAnubhavi - tumicchasi tadA'vazyamamISAmambarAmbarAvRttavapuSAM dharmo na zrotavyaH' ityabhidhAya pidhAya ca zravaNayugalamatinirbharaM pramolAvalambilocanAyAmo vizvAnulomaH suSvApa / dhanvantaristu 'prANinA hi niyamena kimapyacalitAtmatayA vratamupAttaM bhavati udarke'vazyaM svaHzreyasanimittam' iti prastAvAyAtamAcAryoditamupazrutya, praNipatya ca 'yadyevaM tarhi bhagavan zrayamapi jano'nugRhyatAM kasyApi vratasya pradAnena' ityvoct| tadanu 'tataH sUreH khalativilokanAttvayAttavyam' iti vratena kulAlAlabdhanidhAnaH payaH pUrAviSTapiSTazakaTaparityAgAdvigatorapura nAmaka nagara meM Aye / vahA~ ke rAjAkA nAma vIranarezvara thA aura usakI paTTarAnI vIramaNI thI / tathA yamadaNDa vahA~kA kotavAla thA / eka dina sandhyAke samaya sUrajake DUba jAnepara ve donoM ghUmane nikale / sAmanese . nIlagirike samAna eka madonmatta hAthIko svacchandatAke sAtha sanmukha AtA huA dekhakara donoM eka nityamaNDita nAmake caityAlaya meM ghusa gaye / vahA~ dharmAcArya dharmakA upadeza kara rahe the / vizvAnulomane dhanvantarise kahA - 'dhanvantari ! yadi saMsArake maMdirA, mA~sa, vyaJjana Adi sukhoMko yatheccha bhoganA cAhate ho to ina digambara sAdhuoMkA dharma mata suno|' aisA kahakara donoM kAnoMko banda karake aura A~khoMko mIcakara vizvAnuloma so gayA / udhara AcArya kaha rahe the ki yadi prANI dRr3hatA ke sAtha niyama pUrvaka kisI bhI vratakA pAlana kare to uttarakAlameM vaha vrata avazya hI usakA kalyANa karatA hai / yaha sunakara AcAryako namaskAra karake dhanvantari bolA- 'bhagavAn ! yadi aisA hai to isa dAsako bhI koI vrata denekI kRpA kareM / ' AcAryane usakI sthiti ko samajhakara kahA - 'tuma pratidina ghuTe sira vyaktikA darzana karake bhojana kiyA karo / ' dhanvantarine isa vratako saharSa svIkAra kara liyA / eka dina jaise hI vaha bhojana karaneke lie baiThA, use apane niyamakI yAda AI, usa dina vaha ghuTe sira vyaktikA darzana karanA bhUla gayA thA / ataH usane bhojana nahIM kiyA aura ghuTe sira vyaktikI khoja meM cala diyaa| usake par3osI eka kumhArane usI dina sira ghuTavAyA thA, kintu vaha miTTI leneke lie bAhara calA gayA thA, dhanvantari usakI khojameM cala diyA / jaba vaha kumhAra ke pAsa pahu~cA to kumhAra use dekhakara ghabarA gayA / kumhArako usa dina miTTI khodate hue eka ghar3A milA thA usameM dhana thA / jaba dhanvantari kumhArako dekhakara turanta hI lauTa gayA to kumhArako sandeha huA ki usane mujhe jamInase ghar3A nikAlate hue dekha liyA hai aura aba vaha kahIM rAjAse merI zikAyata na kara de / ataH use dhanakA AdhA bhAga dekara rAjI kara lenA cAhie / rAjA to saba dhana le legA / yaha socakara kumhAra dhanakA ghar3A sirapara rakhakara dhanvantari ke pIche-pIche ho liyA / aura usake ghara pahu~cakara usane vaha ghar3A usake sAmane rakhakara saba hAla 1. madamaSI - A0 / madapakSI - mu0 / 2. nirarbhapra-A0 / 3. nidrA / 4. - vaM sUre ta-A0 / 5. bhoktavyam / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -151 ] upAsakAdhyayana godrIrNagaralajanitamRtyusaMgatirakSAtanAmAnokahaparihAreNa vyatikrAntakiMpAkaphalApAditApattiH punaravicArya kimapi kArya nAcaryamiti gRhItavratajAtirekadA nizi nagaranAyakanilaye naTanatyanirIkSaNAtkRtakAlakSepakSaNaH svAvAsamanusRtya zanairvighaTitakapATapuTasaMdhibandhaH svakIyayA savitryA vihitagADhAvaruNDanamAtmakalatraM jAtanidrAtantramavalokyopapattizaGkayA muhurutvAtakhaGgo bhagavatopapAditaM vratamanusasmAra / zuzrAvaM ca daivAttadaiva 'manAgataH parataH sara, kharaM, kahA / eka choTe-se vratake kAraNa dhanakI prAptiko dekhakara dhanvantarikA hRdaya guru mahArAjake prati bhaktise gadgada ho gayA / aura vaha nayA vrata grahaNa karaneke lie punaH unakI zaraNameM pahu~cA / isa bAra munirAjane usase kahA-balidAnake lie ATekA pazu vagairaha banAkara loga caurAhoM mAdipara rakha dete haiM use tuma nahIM khAnA / eka dina dhanvantari apane mitra vizvAnuloma tathA anya sAthiyoMke sAtha corI karake lauTa rahA thA / saba loga bhUkhe the / unhoMne mArgameM ATeke bane baila rakhe hue dekhe / vizvAnuloma ne usakI roTI banAkara khAnekA prastAva kiyaa| kintu dhanvantarine apane vratake kAraNa use svIkAra nahIM kiyA / taba vizvAnuloma usapara bahuta nArAja huaa| kintu dhanvantari apane niyamase vicalita nahIM huaa| usake sAthiyoMne usa ATekI roTiyA~ banAI kintu dhanvantarike snehavaza vizvAnulomane nahIM khaaii| ve donoM baca gaye aura una roTiyoMko khAnevAle unake sAthI mRtyuke mukhameM cale gaye, kyoMki koI sA~pa usa ATeke putaleko jaharIlA kara gayA thaa| vratake hI kAraNa jIvana rakSA honese dhanvantari aura bhI adhika prabhAvita huA aura guru mahArAjake pAsa punaH vrata grahaNa karaneke lie gayA / guru mahArAjane kahA-jisa vRkSakA nAma ajJAta ho, usake phala nahIM khAnA / eka dina dhanvantari aura vizvAnuloma corI karake eka jaMgalameM phuNce| saba loga bhUkhe the kintu khAneke lie vahA~ kucha bhI nahIM thaa| khojabIna karanepara eka vRkSapara phala lage hue mile| unheM hI tor3akara saba khAneke lie baitthe| dhanvantarine jaise hI eka phala apane mukhameM rakhaneke lie uThAyA / use apane vratakA smaraNa ho aayaa| usane tatkAla pUchA ki ye phala jisa vRkSake haiM usakA nAma kyA hai ? kintu koI bhI usakA nAma nahIM batA skaa| ataH dhanvantarine unako khAnA svIkAra nahIM kiyA / dhanvantarike sAtha vizvAnulomane bhI una phaloMko nahIM khAyA / ve viSaphala the, ataH khAte hI unake sAthI cala base aura ve donoM mitra punaH baca gaye / vratake kAraNa dubArA prANarakSA honese dhanvantari guru mahArAjakA aura bhI dRr3ha bhakta bana gayA aura punaH unakI sevAmeM upasthita hokara vratoMkI yAcanA karane lagA / isa bAra AcAryane use binA vicAre koI kAma na karanekA vrata diyA / ___.eka dina rAtameM nagarake mukhiyAke makAnapara naToMkA nRtya hotA thaa| use dekhakara dhanvantari derase ghara lauttaa| dhIrese dvAra kholakara jaise hI usane andara dekhA, apanI mAtA aura palIko gAr3ha AliMgana pUrvaka sote hue pAyA / parapuruSakI AzaGkAse use mAraneke lie jaise hI dhanvantarine talavAra Upara uThAI vaise hI use AcAryake dvArA diye hue vratakA smaraNa ho AyA / 1. parityAgena mu0| 2. mAtrayA dhRtpurussruupyaa| 3. kRtaalinggnm| 4. nidrAdhInam / 5. zrutavAn gahiNIvANI-he mAtaH parataH sara yato me kharaM kaThinaM zarIrasambAdhA iti / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 somadeva viracita [kalpa 5, zlo0 151me zarIrasaMbAdhaH' iti gRhiNIgiram / tatazca 'yadIdaM vratamahamadya nAgrahISam , tademAM mAtaramidaM ca priyakalatramasaMzayaM 'vizasyeha durapavAdarajasAmamutra ca durantainasAM bhAgI bhaveyam' iti jAtanirvedaH sarvamapi zAtilokaM yathAyathaM manorathotsekamavasthApya 'yatraiva deze durapavAdopahataM cetastatraiva deze samAzrIyamANamAcaraNaM na bhavati nirapavAdam' iti prakAzitopadezasya tasya bhagavato nidezAddharaNibhUSaNabhUdharopakaNThe tapasyataH kAntAradevatAvihitasaparyAdUradharmAcAryAtsurasundarIkaTAkSavipakSAM dIkSAmAdAya viditaveditavyasaMpradAyaH sannambare stambADambaritopAttapalAzimAlAyAmetadacalamekhalAyAmAtApanayogasthito'navaratapravardhamAnAdhyAtmadhyAnAvandhyanirataH 'kimayaM karkarotkIrNaH, kiM vAsmAdeva parvatAnnirUDhaH' iti vitarkAbhyo babhUva / saMjAtasuhRtsamAlokanakAmo vizvAnulomo'pi tatparijanAtparizAtaitatpravrajanavyatikaraH 'mitradheyasya dhanvantareryA gatiH sA mamApi' iti pratijJApravarastatrAgatya jainajanasamayasthitimanavabudhyamAnaH 'haMho manorahasya vayasya, cirAnmilito'si / kimiti na me gADhAmaGkapAlI dadAsi, kimiti na kAmamAlApayasi, kimiti na sAdaraM vArtAmApRcchase' ityAdi bahu saprazrayamAbhASya nijaniyamAnuSThAnakatAnamanasi nirAgasi dhanvantariyatIzvare praruSya savidhAzivatAtiH prAdurbhavadaprItirbhUtaramaNIyadharaNidharasamIpasamutpAditoTajasya sahasrajaTasya jaTino nikaTe shtjtto'jnisstt| bhAgyavaza usI samaya usane patnIkI AvAja sunI, jo kaha rahI thI-mAtA ! 'jarA dUra haTo, mujhe kaSTa ho rahA hai|' taba dhanvantari socane lagA-'yadi maiMne yaha vrata na liyA hotA to Aja avazya hI mAtA aura patnIko mArakara isa lokameM nindAkA aura paralokameM bhArI pApakA bhAgI hotA / ' yaha socate hI use vairAgya ho gayA / taba saba parivArake logoMke manako jaise-taise sAntvanA dekara usane jina dIkSA lenekA vicAra kiyaa| AcAryane kahA ki jisa dezameM apanI badanAmI ho usa dezameM dhAraNa kiyA huA AcaraNa nirapavAda nahIM rhtaa| ataH AcAryakI AjJAse dharaNibhUSaNa nAmake parvatake samIpameM tapasyA karanevAle, zrIdharmAcAryake pAsa jAkara usane jinadIkSA dhAraNa kara lI / AmnAyakI jAnane yogya saba bAtoMko jAnakara dhanvantari muni usI pahAr3akI upatyakAmeM AtApana yogase sthita hokara AtmadhyAnameM lIna ho gye| unheM dekhakara yaha sandeha hotA thA kyA yaha isI parvatase nikalA hai yA pattharameM ukerI gaI koI AkRti hai ? ____eka dina vizvAnuloma apane mitra dhanvantarise milanekI utkaNThAke sAtha usake ghara gayA / aura vahA~ use dhanvantarike kuTumbijanoMse usake dIkSA lenekA saba samAcAra jJAta huaa| 'mere mitra dhanvantarikI jo dazA huI vahI merI bhI ho' aisI pratijJA karake vaha dhanvantarike pAsa AyA aura jaina munike AcArako na jAnatA huA kahane lagA-'are priya mitra ! bahuta dinoMke bAda mile ho / kyoM nahIM mujhase gale milate ? kyoM mujhase bAta nahIM karate ? kyoM Adarake sAtha mere kuzalasamAcAra nahIM pUchate ?' isa prakAra bar3e premase bolanepara bhI dhanvantari muni AtmadhyAnameM lIna rhe| isase ruSTa hokara, vizvAnuloma usI pahAr3ake samIpa eka kuTImeM rahanevAle jaTAdhArI sAdhuke nikaTa 1. maaryitvaa| 2. AliMganam / 3. kuzalam / 4. ekaan| 5. tuNagRham / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -151 ] upAsakAdhyayana dhanvantarirapyAtApanayogAnte tasya saMbodhanAya saMmante samupasadya 'matpraNayapAnthavizrAmArAma vizvAnuloma jinadharmasthitimanavabudhyamAnaH kimityakANDe caNDabhAvamAdAya durAcArapradhAnaH smbhuuH| tadehi vihAyemaM duHpathakathAsanAthaM zemathAvasathamanorathaM sahaiva tapasyAvaH' iti bahuzaH kRtaprayatnaprakAzo'pi duHzikSAvazAttamotapotarutabhItapataGgapAkamiva mudhAmaunamUkatottaraGgitacittotsekaM titaupAtra iva tanmanomoprAptasadupadezapayovasthAnaH prativodhayitumazaknuvangurupAdamUlamanuzIlya kAlena pravacanocitaM caramAcaraNAdhikRtaM vidhi vidhAya vibudhAGganAjanocAryamANamaGgalaparamparAnalpe'cyutakalpe samastasurasamAjastUyamAnamahAtapaHparAyaNapratibho'mitaprabho nAma devo'bhavat / vizvAnulomo'pi puropArjitajIvitAvasAne vipadyotpadya ca vyantareSu gajAnIkamadhye vijayanAmadheyasya vidyutprabhAkhyayA vAhano babhUva / punarekadA puraMdarapuraHsareNa divijavRndena saha nandIzvaradvIpAttatratyacaityAlayAzrayAmaSTAhrIparvakriyAM nirvAgacchannasAvamitaprabho devastaM vidyutprabhamibhamavekSyAhvAdamAnamAnasaH prayujyAvadhimavabuddhapUrvavRttAntaH 'vidyutprabha, kiM smarasi janmAntarodantam' ityabhASata / vidyutprabhaH-'amitaprabha, bADhaM smraami| kiMtu sakalatracAritrAdhiSThAnAdanuSThAnAnmamaivaMvidhaH krmvipaakaanurodhH| tava tu brhmcryvshaatkaaykleshaadiidRshH| ye ca madIye samaye jamadagni-mataGga-piGgala-kapiJjalAdayo maharSayaste tapovizeSAdihAgatya bhavato'pyabhyadhikA bhaviSyanti / tato na vismtvym'| jaTAdhArI sAdhu bana gyaa| AtApana yogake samApta honepara dhanvantari muni use samajhAne gye| bole--'mere premarUpI pathikake vizrAma karaneke lie udyAnake tulya vizvAnuloma ! jaina dharmakI maryAdAko na jAnakara, binA kAraNa krodha karake tuma kyoM kumArgagAmI ho gaye ho ? calo isa kumArgako chor3o, donoM sAtha hI tapasyA kreNge|' isa prakAra bAra-bAra kahanepara bhI vilAvake bacceke zabdase Dare hue pakSI zAvakakI taraha mUka rahakara vaha maunakA DhoMga banAye rahA aura calanImeM dUdhakI taraha usake manameM dhanvantarikA sadupadeza nahIM Thahara skaa| taba dhanvantari use samajhAnemeM apaneko asamartha jAnakara guruke pAdamUlameM lauTa Aye aura AgamAnusAra utkRSTa cAritrakA pAlana karate hue zarIra tyAgakara devAMganAoMke maMgalagAnase mukharita solahaveM svargameM amitaprabha nAmaka deva hue / vahA~ deva samAjane unake mahAtapakI bar3I prazaMsA kii| vizvAnuloma bhI marakara vijaya nAmaka vyantarakI gajasenAmeM vidyutprabha nAmase vAhana jAtikA deva huaa| eka bAra aSTAhikA parvameM amitaprabha deva indrAdika devatAoMke sAtha nandIzvaradIpake caityAlayoMkI pUjA karake lauTa rahA thaa| mArgameM vidyutprabha nAmake hAthIko dekhakara usakA mana bar3A harSita huA aura avadhijJAnase pUrva janmakA saba vRttAnta jAnakara vaha bolA'vidyutprabha ! kyA pUrva janmakA vRttAnta yAda hai ?' vidyutprabha bolA-'amitaprabha, hA~, khUba yAda hai| kintu sapatnIka cAritrakA pAlana karanese merA karmodaya aisA huA aura brahmacaryake kAraNa kAyakleza uThAnese terA karmodaya aisA huaa| kintu mere samayake jo jamadagni, mataGga, piMgala, kapiJjala Adi maharSi haiM ve tapasyAke 1. samIpe / 2. tApasAzrama / 3. mArjArabAlazabdabhItapakSibAlamiva |-nggshaavk-b0| 4. cAlanikA / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 5, zlo0 151amitaprabhaH - 'vidyutprabha, saMpratyapi na muJcasi durAgraham / tadehi / tava mama ca lokasya parIkSAvahe cittam' iti vihitavivAdau tau dvAvapi devau karahATadezasya pazcimadigbhAgamAzritya kozyapItalamavateratuH / tatra ca vanecarasainyasaujanyAzUnye tannikaTadaNDakAraNyavane semitkuza kuzAzayaprakAme badarikAzrame bahulakAlakRta kRcchratapasaM candracaMNDamarIcirucipAnaparAyaNamanasamUrdhvabAhumekapAdAvasthA nAgraha rAhumanalpollasatpallavAviralavallI gulma valmIkA varuddhavapuSamatipravRddhavRddhatAsu - dhAdhavalitaziraH zmazrujaTAjAlatviSamRSeH kazyapasya ziSyaM jamadagnimavalokya patrarathamithunakathocitAzleSaM veSaM viracayya tatkUrcakulAyakuTIrakoTare niviSTau 'kAnte, kAJcanAcalamUlamekhalAyAmazeSazakuntacakravartino vainateyasya vAtarAjasutayA madanakandalInAmayA saha mahAnvivAhotsavo vartate / tatra mayAvazyaM gantavyam / tvaM tu sakhi, samAsannaprasavasamayA satI saha na zakyase, netum / ahaM punastadvivAhotsavAnantaramakAlakSepamAgamiSyAmi / yathA cAhaM tatra ciraM nAvasthAsye tathA mAtuH pituJcopari mahAntaH zapathAH / kiM ca bahunoktena / yadyahamanyathA vadAmi tadAsya pApakarmaNastapasvino duritabhAgI syAm' ityAlApaM cakratuH / taM ca jamadagniH karNakaTumAlApamAkarNya pravRddhakrodhaH karAbhyAM tatkadarthanArtha kUrva prabhAvase yahA~ Akara tumase bhI bar3e deva hoMge / isalie mujhe dekhakara tumheM Azcarya nahIM karanA cAhie / ' amitaprabha bolA- 'vidyutprabha ! aba bhI apane durAgrahako nahIM chor3ate ho to Ao hama donoM apane-apane dharmAtmAoMke cittakI parIkSA kareM / ' isa prakAra paraspara meM jhagar3ate hue ve donoM deva karahATa dezakI pazcima dizAmeM pRthvIpara utare / vahA~ daNDakAraNya vanameM samidhA, kuza aura kamaloM se bhare hue badarikAzrama meM unhoMne bahuta kAlase kaThora tapasyA karate hue kazyapa RSike ziSya jamadagniko dekhA / ve jamadagni RSi candra aura sUrya donoMkI kiraNoMkA pAna karanemeM tatpara the / unake donoM hAtha Upara uThe hue the, ve eka paira se khar3e the / unake cAroM ora ugI huI ghanI latA jhAr3I aura vAmiyoMne unake zarIrako Dhaka diyA thA, aura bahuta vRddha ho jAneke kAraNa unake sira aura dAr3hI mUchoMke bAla cUnekI taraha sapheda ho gaye the / unheM dekhakara una donoM devatAoM ne pakSiyoMke jor3ekA rUpa banAyA aura unakI jaTAoM meM ghoMsalA banAkara rahane lage / T 44 eka dina pakSI bolA - 'priye ! suvarNagiri kI upatyakA meM samasta pakSIkulake samrAT garur3arAjakA vAtarAjakI sutA madanakandalIke sAtha mahAn vivAhotsava ho rahA hai / usameM mujhe avazya jAnA hai / tumhArA prasavakAla samIpa hai isalie tumheM maiM apane sAtha nahIM le jA sakatA / vivAhotsava ke bAda turanta hI maiM lauTa AU~gA / maiM apane mAtA- pitAkI zapatha karatA hU~ ki maiM vahA~ bahuta samaya taka nahIM tthhruuNgaa| adhika kyA kahU~, yadi jhUTha bolU~ to isa pApI tapasvI ke pApakA bhAgI maiM hoU~ / ' 1 isa apriya bAta sunate hI jamadagnikA krodha bhar3aka uThA aura usane pakSiyoM ko mArane ke 1. bhUmi / 2. IMdhana / 3. darbha / 4. jala / 5. sUrya / 6 - tipravRddhahRdayatA - A0 / 7. pakSiyugala / 8. - cakracakra - A0 / 9. nAmadheyayA A0 / Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -153] upAsakAdhyayana malitavAn / amaracarau 'vikirAvapyuDDIya tadanaviTapini saMnivizya punarapi taM tApasamavalohalAlApau nikaammupjhstuH| tApasaH sAdhvasavismayopasRtamAnasaH 'naitau khalu pakSiNau bhvtH| kiMtu rUpAntarAvumAmahezvarAviva kauciddevavizeSau / tadupagamya praNamya ca pRcchAmi tAvadAtmanaH pApakarmatvakAraNam / ____ ahomatpUrvapuNyasaMpAditAvalokanadivyadvijottamAnvayasaMbhavasadanapataGgamithuna, kathayatAM bhavantau kathamahaM pApakarmA' iti| . patatriNI-tapasvin , AkarNaya / aputrasya gatirnAsti svargoM naiva ca naiva ca / tasmAtputramukhaM dRSTvA pazcAdbhavati bhikSukaH // 152 // tathA adhItya vidhivadvedAnputraoNzcotpAdya yuktitaH / iSTvA yajJairyathAkAlaM tataH pravrajito bhavet // 153 // iti smRtikArakIrtitamapramANIkRtya tapasyasi' iti / 'kathaM tarhi me zubhAH prlokaaH'| 'prinnynkrnnaadaursputrotpaadnen'| 'kimatra duSkaram' ityabhidhAya mAtulasya vijayAmahAdevIpaterindrapuraizvaryabhAjaH kAzirAjasya bhUbhujo bhavanabhAgbhUtvA taduhitaraM reNukAM pariNIyAviralakalApolapAlaMkRtapulinAsarAle mandAkinIkUle mahadAzramapadaM saMpAdya parazurAmapitA'bhUt / lie donoM hAthoMse apane sirako mslaa| donoM pakSI bhI tatkAla ur3akara usake sAmane vAle vRkSapara jA baiThe, aura mIThe zabdoMmeM usa tApasakI khUba ha~sI karane lge| yaha dekhakara tApasakA mana bhaya aura Azcaryase bhara gayA / vaha socane lagA-'ye donoM pakSI nahIM haiM kintu rUpa badale hue ziva aura pArvatIke samAna koI devatA haiM ataH inake pAsa jAkara aura praNAma karake apane pApI honekA kAraNa pUchU / ' yaha soca unake pAsa jAkara vaha bolA-'divya dvijazreSTha kulameM utpanna pakSiyugala ! mere pUrva saMcita puNyase hI ApakA darzana huA hai / batalAie / maiM kaise pApI huuN|' pakSI bole-'suno tapasvI-smRtikAroMkA kathana hai ki binA putrake manupyakI gati nahIM hotI aura svarga to milatA hI nahIM hai / isalie putrakA mukha dekhakara pIche bhikSuka honA cAhie / tathA-vidhipUrvaka vedoMkA adhyayana karake, dharmapUrvaka putroMko utpanna karake aura zaktike anusAra yajJa karake phira sAdhu honA caahie| // 152-153 // kintu -tuma smRtikArake isa kathanako pramANa na mAnakara tapasyA karate ho|' 'to merA paraloka kaise zubha ho sakatA hai ?' 'vivAha karake aurasa putra utpanna karanese / ' 'yaha kyA kaThina hai'-aisA kahakara jamadagni RSine vijayA mahAdevIke pati, indrapurake samAna aizvaryake bhogI apane mAmA kAzIrAjake mahalameM jAkara unakI lar3akI reNukAse vivAha kara 1. pakSiNI / 2. vyaktasvarau / 3. 'adhItya......iSTvA ca zaktino yajJairmano mokSe nivezayet // ' -manusmRti 6-36 / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 5, zlo0 154bhavati cAtra zlokaH antastattvavihInasya vRthA vrtsmudymH| puMsaH svabhAvabhIroH syAna zauryAyAyudhagrahaH // 154 // ityupAsakAdhyayane jamadagnitapaHpratyavasAdano nAma paJcamaH kalpaH / punastau tridazau magadhadezeSu kuzAgranagaropAntApAtini pitRvane kRSNacaturdazInizi nizApratimAzayavazamekAkinaM jinadattanAmAnamupAsakamavalokya sAkSepam 'are durAcArAcaraNamate nirAkRte aviditaparamapada manuSyApasada, zIghramimAmUrdhvazoSaM zuSkasthANusamAM pratimAM parityajya palAyasva / na zreyaskaraM khalu tavAtrAvasaraM pazyAvaH / yasmAdAvAM hotasyAH paratapurabhUryasyA bhUmeH pizAcaparamezvarau / tadalamatra kAlavyAlAvalokanakarapraMsthAnena / mA hi kArSIrantarAyotkarSa bhAvamatucchasvacchandakelikutUhalabahalAntaHkaraNaprasavayorAvayoH' ityuktamapi prakAmapraNidhAnodyuktamavekSya nyataH kInAzakAzaranikAyakAyAkAraghoraghanaghasmarADambaraprathamaprArambhAva haiH pracaNDataDidaNDasaMghahocchalacchabdasaMdohaduHsa hai: niHsImasamIrAsarAlasUtkArasAraprasaraprabalaiH karAlavetAlakulakAhalakolAhalAnukUlairanyasAmAnyairanyaizca parigRhItagRhadAhabAndhavadhanavidhvaMsAnubandhaiH pratyUhaprabandhaiH" sabahumAnaistattadvarapradAnaizca niHzeSAmapyuSAmadhyAtmasamAdhinirodhanighnau liyA aura tRNa latA vagairahase suzobhita gaMgAke taTapara eka bar3A Azrama sthApita karake parazurAmake pitA bana gye| aise hI logoMke lie kisIne kahA hai 'AtmajJAnase zUnya manuSyakA vratAcaraNakA prayAsa vyartha hai| ThIka hI hai jo manuSya svabhAvase hI Darapoka hai, zastra grahaNa karanese usameM zaurya nahIM A jAtA // 154 // phira ve donoM deva magadha dezake kuzAgra nagarake nikaTavartI smazAnameM phuNce| kRSNapakSakI caturdazIkI rAtrikA samaya thA / jinadatta nAmakA eka jaina zrAvaka akelA rAtrimeM pratimA yogase sthita thA / use dekhakara ve donoM deva tiraskArapUrvaka bole- 'are durAcArI,virUpa, parama padase anajAna, nIca manuSya ! zIghra hI isa sUkhe DhU~Thake samAna pratimAyogako chor3akara bhAga jaa| terA yahA~ ThaharanA ThIka nahIM hai kyoMki hama donoM isa smazAna bhUmike pizAcoMke svAmI haiN| hama donoMkA antaHkaraNa ati svacchanda hokara krIr3A karaneke lie Atura hai| isameM bAdhA mata ddaalo|' isa prakAra kahanepara bhI use AtmadhyAnameM tallIna dekhakara una donoMne vighna karanA prArambha kiyaa| yamarAjake samAna bhayaMkara kAle-kAle megha umar3a Aye, bijalIkA bhayaMkara garjanatarjana hone lagA, jorakI havA sara-sara karatI huI bahane lagI, bhayAnaka vetAloMkI AvAjake jaisI AvAjeM hone lagIM, jaba isase bhI vaha vicalita nahIM huA to usakA gRha-dAha, bandhu-bAndhavoM aura dhanAdikakA vinAza hotA huA use dikhAyA gyaa| jaba isase bhI vicalita nahIM huA to bar3e Adarake sAtha use aneka varadAna diye gaye / isa prakAra usakI samAdhiko . bhaMga karaneke 1. raajgRh| 2. nikRSTA AkRtiryasya / 3. kAyotsargam / 4. mahatyAH / 5. sthitikaraNena / 6.-karSAbhAva-a0, ja0, mu0, aa0| 7. dhyAnastham / 8. sAmastyata: / 9. yama / 10. mahiSa / 11. vighnasvanaiH / 12. rAtri / 13. ttprau| Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana -154 ] vihitavighnAvapi tamekAgrabhAvAbhyAsAtmasAtkRtAntaHkaraNabahiHkaraNehitaM zarmaharmyanirmANakArmaNaparamANuprabandhanAddharmadhyAnAJcAlayituM na shektuH| saMjAte ca kharakiraNavirokanikaranirAkRtAndhakArodaye prabhAtasamaye samupahRtopasargava! prakAmaprasannasargau taistairmahAbhogAcitaiH praNayoditairAzlAghya tasmai jinadattAya vihAyovihArAya paJcatriMzadvarNAnavadyAM vidyAM viteraMtuH / iyaM hi vidyA tavAsmadanugrahAdambaravihArAyAsaMsAdhitApi bhaviSyati pareSAM tvasmAdvidheriti / / jinadatto'pi kulazailazikhaNDamaNDanajinAyatanAlokanakutUhalitAzayaH samAcaritAmarAnuvartanasamayastA vidyAM pratipadya hRdayadarzanotsavasamAnItanikhilanilimpocalacaityAlayastadavalokanakRtakautukAya dharasenAya paramAptopAsanapaTave puSpavaTave prAdAt / punarapyamitaprabhaH 'vidyutprabha, jinadatto'yamatIvArhadabhimatavastupariNatacittaH svabhAvAdeva ca sthiramatirazeSopasargasahanaprakRtizca / tadatra mahadapyapakRtaM kulize ghuNakITaceSTitamiva na bhavati samartham / ato'nyameva kaJcanAbhinavajinopAsanAyatanacaitanyaM nikaSAva' iti vimRzyoccalitAbhyAmetAbhyAM magadhamaNDalamaNDanasanAtho mithilApurInAthaH padmaratho nAma narapatirnijanagaranikaTataTIdharavRttadehAyAM kAlaguhAyAM nivAsarasamanaso dIptatapaso niHzeSAnimiSapariSaniSevyamANAcaraNacAturyAtsudharmAcAryAttadaGgAdbhutaprabhAprabhAvadarzanolie rAtabhara donoMne vighna kiye, kintu ekAgratAke abhyAsase apane manako vazameM kara lenevAle usa jinadatta zrAvakako ve sukhakA mahala banAnevAle karma paramANuoMke bandhameM kAraNabhUta dharmadhyAnase vicalita nahIM kara sake / itanemeM prabhAta ho gayA, sUrajakI kiraNoMke prakAzase andhakAra dUra ho gyaa| taba unhoMne apane upasagoMko sameTa liyA aura apanI prasannatA vyakta karate hue bhAgyazAliyoMke yogya premabhare vacanoMse jinadattakI prazaMsA karake use AkAzameM bihAra karaneke lie paitIsa akSaroMkI eka nirdoSa vidyA pradAna kI / aura kahA-'yaha vidyA binA sAdhe hI hamAre prabhAvase tumheM AkAzameM vihAra karA sakegI aura dUsaroMko amuka vidhise siddha karanepara vihAra karA skegii|' ___ jinadattakA mana bhI kulAcaloMpara sthita jinAlayoMke darzanake lie Akula thA / ataH usane devatAoMke kahe anusAra usa vidyAko grahaNa karake saba kulAcaloMpara sthita caityAlayoMkA darzana kiyA aura phira vaha vidyA una caityAlayoMke darzanake lie utsuka, jinendra devake parama bhakta dharasenako de dii| phira amitaprabha vidyutpramase bolA-'vidyutprabha ! isa jinadattakA citta arhanta bhagavAnke dvArA kahe gaye vastu tattvake viSayameM bahuta dRr3ha hai tathA yaha svabhAvase hI sthira buddhi aura samasta upasagoMko sahana karanevAlA hai / isalie jaise ghunake kIr3e vajrameM kucha bhI nahIM kara sakate vaise hI kitanA bhI apakAra isakA kucha bhI bigAr3anemeM samartha nahIM hai| ataH Ao jaina dharmake kisI naye upAsakakI parIkSA kareM / ' aisA vicAra kara donoM vahA~ se cala diye aura magadha dezake maNDana svarUpa mithilApurImeM pahu~ce / mithilApurIkA rAjA padmaratha thA / eka dina vaha rAjA apane nagarake nikaTavartI pahAr3akI bhayAnaka guphAmeM rahanevAle, mahAtapasvI, samasta devoMse sevanIya aura Aca 1. rshmi| 2. abhipraayo| 3. dttvntau| 4. paMcApi meru| 5. vjre| 6. parIkSAvahe / 7. padmaratharAjA dRSTaH / / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 6, zlo0 154pazAntAzayaH samyagdarzanamaNuvratAzrayamAdAya tadivasa eva tadupadezAnizcitAtparamezvarazarIraniratizayaprakAzamahimaH kRtaniyamaH sakalabhuvanapatistUyamAnaguNagaNodantaM zrIvAsupUjyabhagavantamupAsituM pratiSThamAnaH pramadenAdasundaradundubhiravAkAritaniravazeSaparijanaH samAsatsamastaviSTaviziSTAdRSTaceSTaH / .. sa ca dRSTaH kadAcidapi kSudropadravAvipralabdhaH prArabdhazca "puraploSAntaHpuravidhvaMsavarU~thinImathanaprasabhaprabhaMjanorjitaparjanyaparuSavarSopalAsArAdivasatibhirdamazArdUlottarAkRtibhirvikRtibhirupadrotum / tathApyavicalitacetasamavasAyaM sanaravaraM kujaraM mAyAmayapratidhe stAghe vyAptAkhiladigArAmasaMgame kardame nimajayadyAM tAbhyAM 'namaH surAsuropasargasaMgasUdanAbhidhAnamAtramantramAhAtmyasAmrAjyAya zrIvAsupUjyAya' iti tatra nimajato bhUbhRto vacanamAkarNya taddhairyotkarSonmipattoSamanISAprasarAbhyAM laghuparimuSitAzeSavighnavyatikarAbhyAmAcaritasatkArAbhyAm 'aho nUtanasya samyaktvaratnasyAcchamasanapatha patraratha, naitacitramatra yatsaMdhAsattvAbhyAmakhilairapi lokairasadRzeSu bhavAdRzeSu na prabhavanti prasaMbhaprasavAH khudropadravAH / ytH| ekApi "samartheyaM jinabhaktirdurgati nivArayitum / puNyAni ca pUrayituM dAtuM muktizriyaM kRtinaH // 155 // raNameM pravINa zrIsudharmAcAryake darzanoMke lie gyaa| unake zarIrakI adbhuta prabhA aura prabhAva dekhakara usakA rAga zAnta ho gayA aura usane unase samyagdarzana pUrvaka aNuvrata dhAraNa kara liye / usI dina usane AcAryake upadezase arhanta bhagavAnke atizaya yukta zarIrakI mahimAko samajha liyA aura niyama lekara samasta 'bhuvanake svAmI jinake guNoMkA bakhAna karate haiM una zrIvAsupUjya bhagavAnke darzanoMke lie cala diyA / dundubhike madhura zabdako sunakara samasta parijana bhI sAtha ho gye| donoM devatAoMne usa rAjAko jAtA huA dekhA jo kabhI bhI kSudra upadravoMse bhI satAyA nahIM gayA thA, aura parIkSA leneke lie vighna karanA prArambha kara diyaa| nagara dAha, ranavAsakA vinAza, senAkA nAza, jorakI havA calAkara meghoMke dvArA ghanaghora varSA, ulkApAta Adike dvArA tathA bhayaMkara siMhoMkI AkRtiyoMke dvArA upadrava karanepara bhI jaba padmaratha rAjAkA mana vicalita nahIM kiyA jA sakA to una donoMne cAroM ora mAyAmayI kIcar3a banAkara rAjA sahita hAthIko usameM DubA diyaa| DUbate hue rAjAke mukhase nikalA-'jinake nAmamAtrase sura aura asuroMke dvArA kiye gaye upasarga dUra ho jAte haiM una vAsupUjya bhagavAnko namaskAra hai|' yaha zabda sunate hI una donoM devoMko parama harSa huA, unhoMne turanta hI saba vighnoMko dUra kara diyA aura rAjAkA satkAra karate hue bole-'naye samyaktva rUpI ratnake Azraya rUpa niSkapaTa padmaratha ! pratijJA aura sAhasameM Apake samAna koI nahIM hai, Apa jaise logoMpara balAt kiye gaye kSudra upadravoMkA koI prabhAva nahIM ho sktaa| kyoMki 'akelI eka jina-bhakti hI jJAnIke durgatikA nivAraNa karanemeM, puNyakA saMcaya karanemeM aura mukti rUpI lakSmIko denemeM samartha hai // 15 // 1. vRttAntam / 2. AnandabherI / 3. sakalaviSTapaniviSTa-A0 / 4. aparAbhUtaH / 5. nagaradAha / 6. senA / 7. vAyu / 8. jJAtvA / 9. agAdhe / 10. vinAzana / 11. mAtramAhA-A0 / 12. pratijJA / 13. haThAdutpannAH / -bhaprabhavAH A0 / 14. ekApi zaktA jinadevabhaktiryA durgatarvArayituM hi jIvAn / AsodvitatsaukhyaparaM parArthaM puNyaM navaM pUrayituM samarthA ||38||-vraaNgcrit, 22 sarga / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -156 ] upAsakAdhyayana iti nigIrya, vitIrya ca jina samayArAdhanavaze bhavadvaMze sarvarujApahAro'yaM hAraH, sakalasapatnasaMtAnocchedyamidamAtodyaM ca preSaNaM kariSyatIti kRtasaMketAbhyAM taddvayamabhimatAvasthAnaM sthAnaM prAsthAyi / tridazezvaravadanajRmbhamANaguNasaMkathaH padmaratho'pi tattIrthakRto gaNadharapadAdhikRto bhUtvA kRtvA cAtmAnamanUnaratnatrayatantraM mokSAmRtapAtramajAyata / bhavati cAtra zlokaH kara urarIkRta nirvAhasAhasocitacetasAm / Sataragat mathIteMzcAlyaM jagattrayam // 156 // ityupAsakAdhyayane jinadattasya padmarathapRthvInAthasya ca pratijJAnirvAhasAhaso nAma SaSThaH kalpaH / itazca saMgamirtasakalopakaraNaseno dharaseno'pyatucchabhUcchAyAvandhye parvedivasavasateyImadhye sarvato yAtudhAnadhAvana pravardhinISu smazAnamedinISu pravartitatadArAdhanAnukUlamaNDalo nyakSAsu' dinu nikSiptarakSAvalo 'vagaNaH' kRtasakalIkaraNa "bhAgadheyIvidhAnasamaye vaTaviTapAthe 3 patiMvarA karakarti tasUtra sarasahasrasaMpAditamAtmA sanasamAnAntarAlocitamantarjalpa saMkalpitamantravAkyaH sikyaM nibadhya prabandhanA' 'dhastAdUrdhvamukha vinyastanizitAzeSazastro yathAzAstraM bahirnivezitASTavidheSTisiddhistadvidyArAdhana samRddhabuddhirbabhUva / yaha kahakara use eka hAra aura vAdya diyA tathA kahA ki yaha hAra jaina dharmakA pAlana karanevAle tumhAre vaMzake saba rogoMko haregA aura yaha vAdya samasta vairiyoMkI santAnakA nAza karegA / aisA kahakara ve donoM deva apane abhimata sthAnako cale gaye / devoMke dvArA prazaMsita padmaratha bhI vAsupUjya svAmI ke samavazaraNameM jAkara jinadIkSA dhAraNa karake bhagavAnkA gaNadhara bana gayA aura apaneko sampUrNa ratnatrayase alaMkRta karake mokSarUpI amRtakA pAtra ho gayA / kisIne ThIka hI kahA hai ki 'jo apanI pratijJAkA nirvAha karanemeM ucita sAhasa dikhalAte haiM, isa loka aura paralokameM ve icchita vastuko pAte haiM, tathA unake yazase tInoM loka calAyamAna ho jAte haiM // 156 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM jinadatta aura rAjA padmarathake pratijJA nirvAhake sAhasako batalAnevAlA chaThA kalpa samApta huA / aba jisa gharasenako jinadattane devoMke dvArA dI gaI AkAzagAminI vidyA sAdhane ke lie dI thI, usakI kathA sunie / samasta sAdhana sAmagrIko ekatra karake dharasena bhI ghane andhakArase pUrNa amAvasyA kI rAtrike samayameM rAkSasoM ke saMcArase vyApta smazAna bhUmi meM vidyA sAdhaneke lie gayA / vahA~ usane vidyArAghanake anukUla maNDalakI - racanA kI, saba dizAoMmeM rakSAvalaya sthApita kiye, phira sakalIkaraNa kriyA kI, phira baTake per3ake nIce, apane Asanase samAna antarAlapara, kanyAke hAthase kAte gaye hajAra dhAgoM se bane hue chIkeko, mana-hI-mana maMtroccAraNa karate hue bA~dhA / phira chI nIce saba tIkSNa zastroMko sthApita kiyA, jinakA mu~ha Upara kI ora thA / phira zAstrAnusAra ATha prakArakI iSTasiddhiko sthApita karake usa vidyAkI ArAdhanA ke lie taiyAra huA / 1. zatrukula / 2. vAdyam / 3. prekSaNaM ba0 / 4 hArAtodyadvayam / 5. kIrtizcAlpaM a0 ja0 mu0 6. ekIkRta / 7. timira / 8. rAtri / 9. rAkSasa / 10. sarvAsu / 11. ekAkI / 12. vali / 13. kanyA / 14. prabandhenA-A0 / 7 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 7, zlo0 156atrAntare niSkAraNakalikAryAanasundaryA nizItha'pathavartivIkSaNe kSapAkSaNe madhyadeze prasiddhavijayapurasvAminaH sundarImahAdevIvilAsinaH svakIyapratApabahula vAhanAhutIkRtArAtisamiterarimanthamahIpaterlalito nAma sutaH samastavyasanAbhibhUtatvAddAyA~ dakravyAdasaMpAditasAmrAjyapadApAyaH paramupAyamapazyannadRzyAJjanAvarjanorjitaprajJaH pratItAJjanacorAparasaMzaH kilaivamuktaH-'kuzAgrepuraparamezvarasyAgramahiNyAstAviSyAH saubhAgyaratnAkaraM nAma kaNThAlaMkAramidAnImeva yadyAnIya prayacchasi, tadA tvaM me kAntaH, anyathA praNayAntaH' iti| . so'pi kiyadgahanametat' ityudAramudAhRtya priyatamAmanorathamanvarthakaM cikIrSunijacchAyAzyatAzIlakajalabahalalocanayagalaM vidhAya prayArya ca tanmahIzvaragRhaM gRhItatadalaMkArastatprabhAprasarasamullakSyamANacaraNasaMcAraH zabdazastrottAlAnanakaraistalavarAnucarairabhiyukto nistarItumazaktaH parityajya tadAbharaNamitastato nagarabAhirikAyAM viharamANastaM dharasenaM pradIpaM dIptivazAdadhastAdatranivezabhayAvezAnmuhurmuhurArohAvarohAvahadehadonama lokyopaDhaukya ca taM dezamevaM nirdideza-'aho pralayakAlAndhakArAvilAyAmasyAM velAyAM mahAsAhasikavRSanduSkarakarmakArin ko nAma bhavAn ? isI bIcameM eka ghaTanA ghttii| madhya dezake vijayapura nagarakA svAmI rAjA arimantha bar3A pratApI thaa| usakI paTTarAnIkA nAma sundarI thaa| unake lalita nAmakA eka putra thaa| vaha bar3A vyasanI thA / isIlie use anya bAndhavoMne usake rAjyapada prAptimeM bAdhAe~ DAlI / taba usane dUsarA upAya na dekhakara eka aisA aJjana siddha kiyA jisake lagA lenese vaha adRzya ho jAtA thaa| isase usakI zakti bahuta bar3ha gaI aura usakA nAma aJjanacora prasiddha ho gayA / jisa rAtrimeM dharasena vidyA sAdhanekA upAya karatA thA usI rAtrimeM jaba aJjanacora apanI priyatamAke pAsa gayA to usane kahA-'kuzAgrapurake rAjAkI paTTarAnIke galekA 'saubhAgyaratnAkara' nAmakA AbhUSaNa yadi isI samaya lAkara mujhe doge to tuma mere pati ho, nahIM to hamAre tumhAre premakA anta hai|' yaha sunakara aJjanacora bolA-'yaha kyA kaThina hai|' itanA kahakara apanI priyatamAke manorathako pUrA karaneke lie vaha apanI A~khoMmeM aJjana lagAkara adRzya ho gayA aura usa rAjAke mahalameM phuNcaa| jaise hI vaha usa AbhUSaNako curAkara calA vaise hI usakI camakase kotavAlake sazastra sipAhiyoMne usake pada-saMcArako lakSya karake hallA karate hue usakA pIchA kiyaa| nikala bhAganemeM apaneko asamartha dekhakara aJjanacorane usa AbhUSaNako vahIM chor3a diyA aura nagarake bAhara idhara-udhara bhAgatA huA jalate hue dIpako dekhakara usa sthAnapara AyA jahA~ dharasena nIce lage hue astroMke bhayase kabhI chIkese utaratA thA aura kabhI car3hatA thaa| __ 'pralayakAlake andhakArase vyApta isa kAlameM duSkara karma karanevAle mahA sAhasI puruSa ! tuma kauna ho ?' ajanacorane pUchA / 1. madhyarAtri / 2. agni / 3. zatrusamUhasya / 4. gotriNa eva rAkSasAH / 5. rAjagRha / 6. tAviSInAmikAyAH / 7. sArthakam |-mnvthN aa0| 8. gatvA / 9. zabdena uttAlaM mukhaM zastreNa uttAla: karo yeSAma / 10. pradIpradIpa-A0 / 11.-kya samapaDhokya-A0 / 12. pradhAna / Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -156 ] upAsakAdhyayana dharasenaH-'kalyANavandho, mahAbhAgavRttasya jinadattasya viditapuSpabaTuniyogasaMbandho'hametadupadezAdAkAzavihAravyavahAraniSadyAM vidyAM sisAdhayiSuratrAyAziSam / ' aJjanacoraH-'kathamiyaM saadhyte|' dharasenaH-kathayAmi / pUjopacAraniSekye 'sminniHzaGkamupavizya vidyAmimAmakuNThakaNThaM paThannekaikaM zarapravekaM svacchadhIzchindyAdavasAne gaganagamanena yujyate / _ 'yadyevamapasarApasara / 'tvaM hi talonmukhanikhAtanizitazastrasaMjAtabhItamatirna khalu bhavasyaitatsAdhane yajJopavItadarzanenArthAvarjanakRtArthaH samarthaH / tatkathaya me yathArthavAdahRdyAM vidyAm / enAM sAdhayAmi' / ____tatastenAtmahitakaTunA puSpavaTunA sAdhusamarpitavidyaH samyagviditavedyaH saMtrItyAss. sannazivAgAro'anacauraH svapne'pyaparavaJcanAcAranivRttacitto jinadattaH / sa khalu mahatAmapi mahAnprati pannadezayativratatantrI jantumAtrasyApyanyathA na cintayati, kiM punazcirAya samAcaritopacArasya tanUdbhavanirvizeSaM poSitasyAsya dharasenasyAnyathA cintayet' iti nizcitya nivizya ca sautsukyaM sikye niHzaGkazemuSIkaH svakIyasAhasavyavasAyasaMtoSitasurAsurAnIkaH sakRdeva taccharaprasaraM ciccheda, AsasAda ca khecarapadam / punaryatra jinadattastatra me gamanaM bhUyAditi vihitAzaMsanaH kAJcanAcalamekhalAnilayini saumanasavanodayini dharasena-mere hitaiSI mitra ! mahAbhAga jinadattake upadezase AkAzavihAriNI vidyAko siddha karanekI icchAse maiM yahA~ AyA hU~ / aJjanacora-yaha kaise sAdhI jAtI hai ? dharasena-pUjAke dvArA siJcita isa chIkepara niHzaGka baiThakara isa vidyAko mandasvarase par3hate hue nirmala manase chIkekI eka-eka Dorako kATanA caahie| aisA karanese antameM AkAzagAminI vidyA siddha ho jAyagI / aJjanacora-haTo haTo, chIkeke nIce khar3e kiye gaye tIkSNa zastroMse tuma bhayabhIta ho gaye ho, isalie janeU dikhAkara hI apanA kAma nikAlanevAle tuma isa vidyAko siddha nahIM kara sakate / ataH isa saccI vidyAko mujhe batalAo / maiM isako sAdhatA huuN| yaha sunakara Atmahitake vairI usa dharasenane ajanacorako bhale prakArase vidyA arpita kara dii| saba bAtoMko jAnakara usI bhavase mokSa jAnevAlA aJjanacora vicArane lagA-'jinadatta seTha svapnameM bhI dUsaroMko ThaganekA vicAra nahIM kara sktaa| phira cirakAlase apane putrakI taraha jisakA lAlana-pAlana kiyA hai usa dharasenake viSayameM to vaha aisA soca hI kaise sakatA hai ?' aisA nizcita karake vaha bar3I utkaNThAke sAtha usa chIkepara baiTha gayA aura niHzaMka hokara apane sAhasase sura aura asuroMke samUhako santuSTa karanevAle usa aJjanacorane eka sAtha hI saba dhAgoMko kATa diyA aura vidyAdhara bana gyaa| phira usane yaha icchA kI ki jahA~ jinadatta hai 1. AgataH / 2. -kye zikye'smi-A0 / 3. prptth-aa0| 4. Urdhvamukha / 5. -dbhavatini-a0, ja0, mu0| 6. ekavAram / 7. prAptavAn / 8. -tAzAsanaH A0 / 9. -lyitsaumnsdyini-aa0| Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 7, zlo0 157jinasamani jinadattasya dharmazravaNakRto gurudevabhagavataH samIpe tapo gRhItvAvagAhitasamastaitihyatattvo himavacchelacUlikonmIlitakevalajJAnaH kailAsakesarakAntAragato muktizrIsamAgamasaGgibhogAyatano babhUva / bhavati cAtra zlokaH kSatraputro'kSavikSiptaH shikssitaadRshykjjlH| antarikSagati prApa niHzaGko'janataskaraH // 157 / / ityupAsakAdhyayane niHzaGkitatvaprakAzano nAma saptamaH klpH| syoM devaH syAmahaM yakSaH syAM vA vsumtiiptiH| yadi samyaktvamAhAtmyamastItIcchAM parityajet // 158 / / udazviteva mANikyaM samyaktvaM bhavajaiH sukhaiH| vikrINAnaH pumAnsvasya vaJcakaH kevalaM bhavet // 156 / / citte cintAmaNiryasya yasya haste suradramaH / kAmadhenurdhane yasya tasya kaHprArthanAkramaH // 160 // ucite sthAnake yasya cittavRttiranAkulA / taM zriyaH svayamAyAnti srotasvinya ivAmbudhim // 161 // vahIM maiM phuNcuuN| yaha icchA karate hI vaha sumeru parvatapara sthita saumanasa vatake jinAlayameM, AcArya gurudevase dharmazravaNa karate hue jinadattake pAsa pahu~ca gayA aura jinadIkSA grahaNa karake paramparAse cale Aye hue samasta tattvoMko jAnakara himavAn parvatakI coTIpara kevalajJAnI bana gayA phira kailAsa parvatase mukti-zrI ko varaNa karake mukta ho gyaa| isa viSayameM eka zloka nimna prakAra hai 'aJjanacora rAjaputra thA, kintu indriyoMko viSayalAlasAne use pAgala kara diyA thaa| taba usane adRzya honekA aJjana banAnA sIkha liyaa| phira vaha niHzaka hokara vidyAdhara bana gayA / aura mukta ho gayA' // 157 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM niHzaMkita tattvako prakaTa karanevAlA sAtavA~ kalpa samApta huaa| [aba niSkAMkSita aMgako batalAte haiM-] yadi samyagdarzanameM mAhAtmya hai to 'maiM deva hoU~', yakSa hoU~, athavA rAjA hoU~' isa prakArakI icchAko chor3a denA cAhie / jo sAMsArika sukhoMke badalemeM samyaktvako beca detA hai vaha chAcha ke badalemeM mANikyako beca denevAle manuSyake samAna kevala apaneko ThagatA hai // 158-159 // ___ jisa samyagdRSTike cittameM cintAmaNi hai, hAthameM kalpavRkSa hai, dhanameM kAmadhenu hai, usako yAcanAse kyA matalaba ? jisakI cittavRtti ucita sthAnako pAkara nirAkula ho jAtI hai, samudrameM nadiyoMkI taraha lakSmI use svayaM prApta hotI hai // 160-161 // 1. prakaTIkRta / 2. vakulavRkSa / 3. AtmA / 4. dyUta / 5. ahaM bhavAmi / 'devaH syAM dAnavaH syAM vA syAmahaM vasudhApatiH / yadi darzanamAhAtmyamitIhA tasya dUSitA ||27||'-prbodhsaar| 6. takreNa / 'udazvitA sa mANikyaM cakrirAjyaM kilATakaiH / vikrINIte sa samyaktvAdya icched bhavajaM sukham ||44||'-dhrmrtnaa0p0 69 u0| 7. nuss-b0| haste cintAmaNiryasya prAMgaNe kalpapAdapaH / kAmadhenurdhane yasya tasya kaH prArthanAkramaH ||43||'-dhrmr0p069| devadhenurdhane yasya yasya haste suradrumaH / cintAmaNimaNiprAyaM darzanaM srvsaukhyd|| prabodhasAra p015| 8. dharmalakSaNe / Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 53 -162 ] upAsakAdhyayana tatkudRSTayantarodbhUtAmihAmutra ca saMbhavAm / samyagdarzanazuddha yarthamAkAMkSAM trividhAM tyajet // 162 // zrUyatAmatropAkhyAnam-aGgamaNDaleSu samastasapatnasamarasamArambhaniSprakampAyAM campAyAM puri lakSmImatimahAdevIdayitasya vasuvardhanAbhidhAnocitasya vasudhApaterniravaze - SavaidehakavariSThaH kila priyadattazreSThI dharmapatnyA gRhalakSmIsapatnyA sakalastraiNaguNadhAmnAGgavatInAmnA sahAhAya prADhe'STAhrIkriyAkANDakaraNAyA_kaSakUTakoTighaTitapatAkApaTapratAnAJcalajAlaskhalitanilimpavimAnavalayaM sahasrakUTacaityAlayaM yiyAsuH svakIyasutAvayasyA ataH samyagdarzanakI zuddhike lie anya mithyA matoMke sambandhase utpanna hone vAlI, tathA isa loka aura paraloka sambandhI tIna prakArakI icchAoMko chor3a denA cAhie // 162 // bhAvArtha-samyagdarzanakA dUsarA aMga hai niHkAMkSita / jisakA artha hai-'kAMkSA mata kro|' aura kAMkSA kahate haiM bhogoMkI cAhako / jo viSaya indriyoMko nahIM rucate, unase dveSa karanA hI bhAgoMkI cAhakI pahacAna hai, kyoMki indriyoMko rucanevAle viSayoMkI cAhake kAraNa hI na rucanevAle viSayoMse dveSa hotA hai| dekhA jAtA hai ki vipakSase dveSa hue binA pakSameM rAga nahIM hotA aura pakSameM rAga hue binA usake vipakSase dveSa nahIM hotaa| ataH iSTa bhogoMkI cAhake kAraNa hI aniSTa bhogoMse dveSa hotA hai aura aniSTa bhogoMse dveSa honese hI iSTa bhogoMkI cAha hotI hai| jisake isa prakArakI cAha hai vaha niyamase mithyAdRSTi hai; kyoMki eka to cAha karanese hI bhogoMkI prApti nahIM ho jaatii| dUsare, koMke udayase prApta honevAlI pratyeka vastu aniSTa hI mAnI jAtI hai| isalie jJAnI puruSa karma aura usake phalakI cAha bilkula nahIM krtaa| tIsare, padArthoMmeM jo iSTa aura aniSTa buddhi kI jAtI hai vaha saba dRSTikA hI doSa hai, kyoMki padArtha na to svayaM iSTa hI hote haiM aura na svayaM aniSTa hI hote haiN| yadi padArtha svayaM iSTa yA aniSTa hote to pratyeka padArtha sabhIko iSTa yA aniSTa honA cAhie thA, kintu aisA nahIM dekhA jaataa| eka hI padArtha kisIko iSTa aura kisIko aniSTa pratIta hotA hai| ataH padArthoMmeM iSTa aniSTa buddhi bhI mithyAtvake udayase hI hotI hai| jisake mithyAtvakA udaya nahIM hotA usakI dRSTi vastuke yathArthasvarUpako dekhatI hai aura yathArthameM karmoM ke dvArA prApta honevAlA phala aniSTa hI hotA hai kyoMki vaha duHkhakA kAraNa hai / ataH samyagdRSTi karmoke dvArA prApta hone vAle bhogoMkI cAha nahIM krtaa| 2. niSkAMkSita aMgameM prasiddha anantamatikI kathA ... aba isa viSayameM eka kathA kahate haiM, use sunie aMgadezakI campA nagarImeM vasuvardhana nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI paTTarAnIkA nAma lakSmImati thA / rAjya zreSThI priyadatta thA aura usakI patnI aMgavatI thI / eka bAra ekadama prAtaH apTAhikA parvakA kriyAkarma karaneke lie priyadatta seTha striyocita sakala guNoMse yukta apanI 1. mithyAdarzanodbhUtAm / 2. deva-yakSa-rAjodbhavAm / 4. zIghram / 5. saMyojita / 6. sakhIm / 3. samagravaNijAM madhye zreSThaH / Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita . [kalpa 8, zlo0 162manaGgamatimevamapRcchat-'vatse, abhinavavivAhabhUSaNasubhagahaste, vAste 'samullikhitalAJchanendusundaramukhI priyasakhI tvaatiivkelishiilprkRtirnntmtiH|' anaGgamatiH-'tAta, vaNigvRndAraka dArikodgIyamAnamaGgalA kRtrimaputrakavaravyAjenAtmapariNayanAcaraNapariNAmapezalA paJjarAsthitazukasArikAvadanavAdyasundare vAsovAsaparisare smaaste| 'smaahRytaamitH'| 'yathAdizati taat'| , priyadattazreSThI vRddhabhAvAtparihAsAlApanaparameSThI samAgatAM sutAmavalokya 'putri, nisargavilAsarasottaraGgApAGgIpahasitAmRtasaraNiviSaye sadaiva paMJcAlikAkelikila~hRdaye saMpratyeva tava manmathapathAH prinnynmnorthaaH| tad gRhyatAM tAvatsamastavrataizvaryavarya brahmacaryam / atraiSa te sAto bhgvaanshessshrutprkaashnaashybhuuridhrmkortisuuriH|| ___ anantamatiH-tAta, nitAntaM gRhItavatyasmi / na kevalamatra me bhagavAneva sAkSI kiMtu bhavAnambA ca / anyadA tu| udbhinne stanakuDmale sphuTarase hAse vilAsAlase kiMcitkampitakaitavAdharabharaprAye vcHprkrme| patnIke sAtha sahakUTa caityAlaya jAneko thA / usane apanI lar3akIkI sakhI anaMgamatIse pUchAvivAhake naye bhUSaNoMse alaMkRta putrI atIva parihAsapriya terI sakhI candramukhI anantamatI kahA~ hai ? anaMgamatI bolI-'pitA jI ! svacchanda vicaraNa karanevAle totA mainAke madhura kalaravase guMjita gharake nikaTa bhAgameM, vaha guDDeke vivAhake bahAnese apane vivAhakA svapna dekha rahI hai aura zreSThIjanoMkI lar3akiyA~ maMgala gAna kara rahI haiN|' 'use bulAo ?' 'jo AjJA' zreSThI priyadatta vRddha ho jAnese parihAsa karanemeM bar3A paTu thaa| kanyAko AI huI dekhakara bolA- 'putri ! sadaiva guDaDIse khelaneke lie vikala tumhAre hRdayameM abhIse vivAhakA manoratha ho calA hai, ataH samasta vratoMmeM zreSTha brahmacarya vratako svIkAra kro| samasta zrutake jJAtA bhagavAn dharmakIrti sUri tumhAre sAkSI haiN|' ___ anantamatI bolI-pitAjI ! maiMne brahmacaryavrata le liyaa| aura isameM kevala bhagavAn hI sAkSI nahIM haiM kintu Apa aura mAtAjI bhI sAkSI haiM / ukta ghaTanAko ghaTe varSoM bIta gaye aura anantamatImeM yauvanakA saMcAra ho claa| usake aMga-pratyaMga vikasita ho utthe| jaba vaha ha~satI thI to usakI ha~sI alasAI huI hotI thii| jaba 1. nirlAJchanacandravat / 2. kanyAjana / 3. nivAsagRhaprAGgaNe / 4. netraprAnta / 5. kulyA / 6. puttalikA / 7. paTuhRdaye / -vikalaha-A0 / 8. Azaya eva suvarNa vidyate yasya saH / 9. kampitamiSeNa / Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -164 ] upAsakAdhyayana kandAbhinavAtravRtticature netrAzrite vibhrame prAdAyeva ca madhyagauravaguNaM vRddha nitambe sati // 163 // samAyAte muhurutpathaprathamAnamanmathonmArthamantharasamastasattvasvAnte sadyaH prasUtasahakArAGkurakavalakaSAyakaNThakokilakAminIkuhArAvAsarAlitamanojavijaya malayAcalamekhalAnilInakinnaramithunamohanAmodameduraparisaransamIrasamudaye vikasatkozakura vakaprasavaparimalapAnalubdhamadhukarInikarajhaGkArasAraprasare vasantasamayAvasare sA prasaratsmaravikArA smaraskhalanmatigatiranagamatiH saha sahacarIsamUhena madanotsavadivase dolAndolanalAlasamAnasA svakIyarUpAtizayasaMpatti[ti]raskRtasakalabhavanAGganAGgavilAsAsukezIpriyatamAnugatena kRtakAmacArapracAracetasA pUrvAparAkUpArapAlindrI sundarIsanAthotsaGgadharasya vijayArdhAvanIdharasya vidyAdharIvinodapAdapotpAdakSoNyAM dakSiNazreNyAM kinnaragItanAmanagaranarendreNa kuNDalamaNDitanAmnAmbaracareNa nicAyitAM / zRGgArasAramamRtadhu timindukAnti mindIvaradyutimanaGgazarAMzca sarvAn / AdAya nUnamiyamAtmabhuvA prayatnA tsRSTA jagattrayavazIkaraNAya bAlA // 164 // iti vicintyAbhilaSitA c| tatastAmapajihIrSudhiSaNena"muhunivRtya nirvartitanijanilayasukezInivezena pratyAgatyApahRtya ca punarnabhazcarapuraM pratyanusaratA gagarne mArgADhe bolatI thI to usake oSTha kucha banAvaTI kampanako liye hue hote the| aura A~khoMmeM, kAmadevake navIna astroMke saMcAlanameM catura kaTAkSane apanA DerA DAla diyA thaa| aura madhyabhAgakI gurutAko mAno lekara nitamba bhAga vikasita ho gayA thA // 163 // yauvanake sAtha hI vasanta Rtu bhI A TapakI / samasta prANiyoMke manako kAmadevane satAnA prArambha kara diyaa| Amake vRkSoMpara maura A gaye aura use khAkara koyalane 'kuha' 'kuha' karake kAmadevakI vijaya yAtrAko sUcanA kara dii| malaya vAyu bahane lgii| kamaloMpara bhaureM guMjAra karane lge| eka bAra madanotsavake dina rUpavatI yuvatI anantamatI apanI sakhiyoMke sAtha jhUlA jhUlaneke lie udyAnameM gii| vijayAdha parvatakI dakSiNa zreNimeM sthita kinnaragIta nAmaka nagarakA svAmI kuNDalamaNDita vidyAdhara apanI patnI sukezIke sAtha AkAzameM vihAra karatA thaa| usane use dekhaa| aura usake lAvaNyase mohita hokara socane lagA-'zRGgArase sAra, amRtase taralatA, candramAse kAnti, kamalase zobhA aura kAmadevase bANoMko lekara hI svayaMbhU brahmAne tInoM lokoMko vazameM karaneke lie isa bAlAkI racanA bar3e zramase kI hai // 16 // yaha soca usako haranekI icchAse apane gharakI ora lauTA / vahA~ apanI patnI sukezIko chor3akara phira usI udyAnameM AyA aura anantamatIko harakara AkAzamArgase apane nagarakI 1. gauravaguNaM nitambana gRhItaM tena madhyaM kSAmaM jAtam / 2. pIDana / 3. utpanna / 4. surata / 5. mogrsdRshrktsugNdhpusspvishess| 6. sAraskhala -A0 / 7. belA eva strIsahita tttii| 8. dRSTA / 9. -tadruti-a0 j0|10. brahmaNA / 11. aphrtumicchumtinaa| 12. -mArgArddhanivRtti-A0 / Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 8, zlo0 164pratinivRttakupitasukezIdarzanAzaGkitAzayena tatkAyasaMkramitAvalokinIparNalaghuvidyAdvayana zaGkhapurAbhyarNabhAgini bhImavananAmani kAnane muktaa| ____ tatra ca mRgayAprezaMsanamAgatena bhImanAmnA kirAtarAjalakSmIsImnAvalokitA, nItA copAntaprakoNadiphalacchalli pallim / etadrupadarzanadIptamadenamadena ca tena svataH paratazca taistairupAyairAtmasaMbhogasahAyaiH prArthitApyasaMjAtakAmitA haThAtkRtakaThorakAmopakrameNa tatparigRhItavratasthairyAzcaryitakAntAradevatAprAtihAryAtparyAptapakkaNaploSeNa mRtyuhetukAtaGkapAvakapacyamAnazarIreNa ca 'mAtaH, kSamasvaikamimamaparAdham' ityabhidhAya vanecaropacAropacIyamAnasahacarIcittotkaNThe zaGkhapuraparyantaparvatopakaNThe parihRtA tatsamIpasamAvAsitasArthAnIkena puSpakanAmakena vaNikpatipAkenAvalokitA satI svIkRtA ca tena tena cArthena svasya vazamAnetumasamarthana kozaladezamadhyAyAmayodhyAyAM puri vyAlikAbhidhAnakAmapallavakandalyAH zaMphallayAH smrpitaa| tayApi madanamadasaMpAdanAvasathAbhiH kathAbhiH kSobhayitumazakyA tadrAjadhAnIvinivezasya siNhmhiishsyopaaryniikRtaa| tenApyalabdhatanmanaHpravezena vilakSitAtiptadurabhisaMdhinA tatkanyApuNyaprabhAvapreritapuraora cala diyaa| Adhe mArgameM lauTatI huI apanI kupita patnIko dekhakara usake bhayase usane use parNalaghu nAmakI do vidyAoMko sauMpa diyA aura unhoMne anantamatIko zaMkhapurake nikaTavartI bhImavana nAmake jaMgalameM chor3a diyA / vahA~ zikAra khelaneke lie Aye bhillarAja bhImane use dekhA aura vaha use apanI kuTiyApara le AyA, jahA~ Asa-pAsameM iMgudI vRkSake phaloMkI latAe~ phailI huI thiiN| bhillarAja isake rUpako dekhakara kAmAndha ho gyaa| usane svayaM tathA dUsareke dvArA anantamatIse bhogakI bArambAra prArthanA kI, kintu vaha taiyAra nahIM huii| taba usane balAtkAra karanekA prayatna kiyA / kintu usake vratake mAhAtmyase vana devatAne usakI rakSA kI aura zabarAlayameM Aga lagA dii| jaba bhillarAjakA zarIra jalane lagA aura usane mRtyu nikaTa dekhI to bolA-'mAtA ! mere isa eka aparAdhako kSamA kro|' __isa prakAra kSamA mA~gakara usane anantamatIko zaMkhapurake nikaTavartI parvatake samIpameM chur3avA diyA / vahA~ pAsameM vyApAriyoMkA eka samUha Akara ThaharA huA thaa| vaNik patike putra puSpakane anantamatIko dekhA aura jisa-tisa upAyoMse use vazameM lAnekA prayatna kiyaa| jaba vaha apane prayatnameM saphala nahIM ho sakA to usane use kauzala dezake madhyameM basI huI ayodhyA nagarImeM vyAlikA nAmakI vezyAko sauMpa diyA / vezyAne kAmonmatta karanevAlI kathAe~ sunA-sunAkara use kSubdha karanA cAhA kintu vaha bhI apane prayatnameM asaphala rhii| taba usane use ayodhyAke rAjA siMha mahIpatiko bheMTa kara diyaa| rAjA siMha bhI jaba usake hRdayameM sthAna nahIM pA sakA to usane usake sAtha balAtkAra karanA cAhA / taba usa kanyAke puNyake pratApase nagara devatAne Akara usakI rakSA kii| 1. krIDAM prati / 2. -madamadanena a0 ja0 mu0| 3. paripUrNagRhadAhena / 4. kuTTinyAH / 5. tadrAjadhAnyAM vinivezaH sthAnaM yasya saH tasya / 6. praabhtiikRtaa| 7. gahItaduSTAbhiprAyegA : Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -166 ] upAsakAdhyayana 57 devatApAditAntaHpurapurIparijanApakAravidhinA sAdhu saMbodhya niyamasamAhitahRdayaceSTA visRSTA pitRsvasuH sudevInAmadheyAyAH patyuH pituzcAhahattasya sugRhItanAmavRttasya jinendradatta syodavasitasamIpavartinaM viraticaityAlayamavApya tatra nivasantI yamaniyamopavAsapUrvakairvidhibhiH ksspitendriymnovRttirbhvntii| tasmAdaGgadezanagarAjinendradattaM ciravirahottAlaM zyAlaM vilokitumAgatena priyadattazreSThinA vIkSya viSayAbhilApamoSaparuSakacA sA vihitabahuzucA punaH pratyAyya tasmai jinendradattasutAyAhahattAya dAtumupakrAntA-'tAta, taM bhadantaM bhagavantaM pitaraM mAtaraM ca tAM pramANIkRtya kRtnirvdhicturthvrtprigrhaa| tataH kathamahamidAnI vivAhavidhaye parikalpanIyA' iti nigIrya kamalazrIsakAze birativizeSavazaM ratnatrayakozamabhajat / bhavati cAtra zlokaH hAsAtpituzcaturthe'sminnate'nantamatiH sthitaa| kRtvA tapazca niSkAGkSA kalpaM dvAdazamAvizat // 165 // ityupAsakAdhyayane niSkAGkSitatattvAvekSaNo nAmASTamaH kalpaH / tapastIva jinendrANAM nedaM saMvA damandiram / ado'pavAdi cetyevaM cetaH syAdvicikitsanA // 166 // vahA~ se nikalakara vaha apane pitAkI bhaginI sudevIke pati tathA arhaddatta ke pitA jinendradattake nikaTavartI caityAlayameM jAkara rahane lagI aura yama niyama tathA upavAsake dvArA indriyoM aura manakI caMcalatAko dUra karane lgii| eka dina anantamatIkA pitA zreSThI priyadatta aMgadezase apane bahanoI jinendradatta ko dekhaneke lie aayaa| vahA~ usane apanI putrI anantamatIko dekha bahuta vilApa kiyA aura bAdako use jinendradattake putra arhaddattase vivAhanekA prastAva kiyaa| tava putrI bolI-'pitAjI ! bhagavAn AcArya, Apa aura apanI jananIko sAkSI karake maiMne Ajanmake lie brahmacarya vrata grahaNa kiyA thaa| ataH aba kaise maiM vivAhakI vidhike lie taiyAra ho sakatI huuN|' aisA kahakara usane kamalazrI AryikAke samIpameM vrata dhAraNa kara liye| isake viSayameM eka zloka bhI hai 'anantamatIne pitAke parihAsase brahmacarya vrata dhAraNa kiyA aura usameM sthira rhii| phira binA kisI prakArakI icchAke tapa karake bArahaveM svarga meM utpanna huI // 165 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM niHkAMkSita tattvako batalAnevAlA 'AThavA~ kalpa samApta huaa| [aba nirvicikitsA aMgako batalAte haiM-] ---- 'jinendra bhagavAnake dvArA kahA gayA yaha ugra tapa prazaMsanIya nahIM hai, usameM aneka doSa . 1. ythaarthnaamnH| 2. bhaginIpatim / 3. tovaM tapo jinavaravihitaM munInAM saMvAdamandiramidaM na bhavettathAhi / AcAmamajjanavivarjananAgnyayogAdUrdhvaspabhuktita iti pravadantyavijJAH ||50||-dhrmrtnaa0 pa0 70 pU0 / idaM kiMcit zlAghyaM na / 4. sadoSaM adaH etad vastu / adoSavA-, A0 / saccha tAt suzrutuM zIlamasahAH zrayituM narAH / nibodhituM tadartha ca svadoSAd dUSayantyataH ||57||-dhrmrtnaa0 70pa0 / tIvaM tapo yatIndreSu nedaM saMvAdi srvthaa| snAnAbhAvAdidoSaiH syAdapavAdazatairyutam // 31 // mandabuddhirmahAmohAdityaM viprati'padyate / vinindA nAma tasyAyaM doSaH syAdarzanAzrayaH // 32 // -prabodhasAra Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 somadeva viracita [kalpa 6, zlo0 -167 svasyaiva hi sa doSo'yaM yanna zaktaH zrutAzrayam / zIlamAzrayituM jantustadartha vA nibodhitum // 167 // svataHzuddhamapi vyoma vIkSate yanmalImasam / nAsau doSo'sya kiM tu syAtsa doSazcakSurAzrayaH // 168 // darzanAihadoSasya yastattvAya jugupsate / sa lohe kAlikAlokAnUnaM muJcati kAJcanam // 166 // svasyAnyasya ca kAyo'yaM bhishchaayaamnohrH| - antarvicAryamANaH syAdaudumbaraphalopamaH // 170 / / tadaitihahye ca dehe ca yAthAtmyaM pazyatAM satAm / . udvegAya kathaM nAma cittavRttiHpravartatAm // 17 // zrUyatAmatropAkhyAnam-matizrutAvadhibodhamArgatrayapravRttamatimandAkinIsAndraH saudhamandraH kila sakalasurasevAsabhAvasarasamaye smyktvrtngunnaangiirvaannaanugrhaayodaahrnidaaniihaiN|' isa prakAra cittameM socanA vicikitsA kahAtA hai| zAstrameM kahe gaye zIlako pAlane athavA usakA Azaya samajhane meM jo jIva asamartha hai so yaha usIkA doSa hai| svataH zuddha AkAza bhI jo malina dikhAI detA hai so yaha AkAzakA doSa nahIM hai kintu dekhanevAlekI A~khoMkA doSa hai // jo manuSya zarIrameM doSa dekhakara usake andara basanevAlI AtmAse glAni karatA hai, vaha lohekI kA limAko dekhakara nizcaya hI soneko chor3atA hai| arthAt jaise lohekI kAlimAkA sonese koI sambandha nahIM hai vaise hI zarIrakI gandagIkA AtmAke sAtha koI sambandha nahIM hai| ataH zarIrake gandepanako dekhakara tapasvI sAdhukI AtmAse ghRNA nahIM karanI cAhie // apanA zarIra ho yA dUsarekA, vaha bAharase hI manohara lagatA hai| usake andarakI hAlatakA vicAra karanepara to vaha udumbarake phalake samAna hI hai / ataH isa paramparAgata upadeza tathA isa zarIrake vAstavika svarUpako jAnanevAle sajjanoMkI cittavRtti ( zarIrakI gandagIko dekhakara ) kaise vyAkula ho sakatI hai ? arthAt nahIM ho sakatI // 166-171 // bhAvArtha-ratnakaraNDa zrAvakAcArameM nirvicikitsAkA svarUpa batalAte hue likhA hai ki yaha zarIra svabhAvase hI gandA hai, kintu yadi usameM ratnatrayase pavitra AtmAkA vAsa hai to zarIrase glAni na karake usa AtmAke guNoMse prIti karaneko nirvicikitsA aMga kahate haiN| prAyaH aisA dekhA jAtA hai ki durbhAgyase pIr3ita manuSyoMko dekhakara sukhI manuSyoMke cittameM yaha bhAvanA A jAtI hai ki hama zrImAn haiM aura yaha becArA vipattikA mArA huA dIna-hIna prANI hai, yaha bhalA hamAre barAbara kaise ho sakatA hai| isa prakArakA ahaMkAra kevala ajJAna mUlaka hai vAstavameM karmoke bandhanameM par3e hue sabhI prANI samAna haiN| ataH jo karmoMke zubhodayase phUlakara koMke azubhodayase pIr3ita prANiyoMse ghRNA karate haiM aura zAstrameM pratipAdita japa-tapa-niyamAdikako kaSTadAyaka jAnakara use vRthA samajhate haiM tathA tapasviyoMke maile zarIrako dekhakara unakI nindA karate haiM ve mithyAdRSTi haiM-unakI dRSTi ThIka nahIM hai| aura jo vaisA nahIM karate, ve hI samyagdRSTi haiM / 3 nirvicikitsA aMgameM prasiddha uddAyana rAjA kI kathA isa sambandhameM eka kathA hai, use sunie1. zolA) AcaraNaprayojanaM jJAtumasamartho vA / 2. nabhasaH / 3. netrasya saMbandho / Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -171 ] upAsakAdhyayana mindrakacchadezeSu mAyApurItyaparanAmAvasarasya raurukapurasya prabhoH prabhAvatImahAdevIvinodAyatanAdauhAyanAnmedinIpateH saharzanazarIragadacikitsAyAmacikitsAyAmaparaH ko'pi kSAntamatiprasaro mokSalakSmIkaTAkSAvekSaNAkSuNNapAtre maryakSetre nAstItyetacca vAsavasaMzezastridazaH purandaroditAsahamAnaprazastatra mahAmunisamUhapracArapracare nagare'vatIrya sarvAGgAdhinA'pratiSThaikuSThakoSThakaM niSTha yUtadravodrekopadrutadehamakhiladehisaMdohodvejanadhaivaNekSaNaghrANagaraNavinirgaladanargaladurgandhapU. yaprarvAhamUrdhasphuTitasphoTasphuTaceSTitAniSTamatikAkSiptAzeSazarIramabhyantarocchayathukothottaraGgatvagantarAlapralInAkhilanakhanAsIramavicchinnonmUMchedatucchakacchracchannasRkkasAriNIsaraeNnsatatalAlAsrAvamanavaratasrotaHsaMtAtIsArasaMbhUtabIbhatsabhAmanekazI vizikhAzikhotpatanipatAzritAzuciraM zidurdarzavapuSamRSiveSamAdAyAda nAyAvanIpatibhavanamabhajat / / . bhUpatirapi saptatalArabdhasaudhamadhyamadhyAsInastamasAdhyavyAdhividhuradhiSANAdhInaviSvANodhyeSaNAya nijanilayamAlIya mAnamavalokya sautsukyamAgatya svIkRtyaca kRtrimAtaGkapAvakaparavazAsvanitaM muhurmuhurmahItale nipatantamanudvignamanazcaritraH prakAmadurjayakharjanArjanajarjaritagAtraM kAzmIrapaGkapiJjareNa bhujapaareNodanIyAnIya cAzenavezmodaraM svayamevasamAcAritopakArastadabhilASonmeSasArairAhArairupazAntArzanIyotkaNThamAkaNThaM bhojayAmAsa / eka bAra, mati, zruta aura avadhi jJAnase yukta saudharmendra devoMkI sabhAmeM unake upakArake lie samyagdarzana rUpI ratnake guNoMkA udAharaNa dete hue bolA-'isa samaya, mokSa rUpI lakSmIke kaTAkSako dekhaneke lie nirdoSa pAtra svarUpa isa manuSya lokameM, indrakaccha dezakI mAyApurI nagarIke svAmI rAjA uddAyanake samAna nirvicikitsA aMgakA pAlana karane vAlA dUsarA nahIM hai|' yaha bAta vAsava nAmake devako sahya nahIM huii| vaha aneka mahAmuniyoMke vihArase pavitra usa nagarImeM AyA aura usane eka kor3hI munikA rUpa dhAraNa kiyaa| usake samasta aMga kor3hase gala rahe the, sArA zarIra bahate hue pIba vagairahase sanA thA, A~kha, nAka, kAna vagairahake chidroMse atyanta durgandhavAlA mala bahatA thA, jise dekhakara sabako glAni hotI thI, zarIrake UparI bhAgameM aneka phor3e uThe hue the jinapara makkhiyA~ bhinabhinA rahI thIM / samasta zarIrameM nirantara khAja uTha rahI thI, oThoMke donoM orase nirantara rAla TapakatI thI aura atIsAra rogake kAraNa nirantara mala, bahatA thA / gandI nAliyoMmeM girane uThanese usakA zarIra gandagIse bharA huA thaa| aise durdarzanIya sAdhukA veSa banAkara bhojana karaneke lie vaha deva rAjabhavana gyaa| apane satamaMjile mahalameM baiThe hue rAjAne asAdhya rogase vyAkula dhuddhivAle usa sAdhuko jaise hI bhojanake lie apane mahalakI ora AtA huA dekhA, vaha bar3I utsukatAke sAtha uThakara AyA aura use par3agAhA / banAvaTI rogase usakI AvAja bhArI ho rahI thI, bAra-bAra vaha pRthvIpara gira par3atA thA tathA atyanta bhayAnaka khAjase usakA zarIra jarjara ho cukA thA / aise usa sAdhuko vaha rAjA kisI udvegake binA kezarake lepase pIlI huI apanI bhujAoMmeM uThAkara bhojanazAlAmeM lAyA / aura svayaM hI saba ucita upacAra karake use bharapeTa rucikara AhAra kraayaa| 1. -sUNa- a0 ja0 mu0 / paripUrNa / 2. vyAdhinA-rogeNa / 3. azobhita / 4. karNa-cakSuoNa-galaetebhyo-vinirgaladanavaratapUyapravAham / 5. kothastu mathane netratvambhede zATite'pi ca / 6. utpadyamAna / , 7. zravat / 8. maladvArazravat / 9. -bhAvaM nai-ba0 / 10. gUthazreNiM / 11. AhArArtham / 12. AhAragrahaNAya / 13. Agacchantam / 14. rog| 15. uddhRty| 16. rasavatIgRhamadhyam / 17.-pcaar-mu0| 18. upazAntA azanAya utkaNThA ysy| Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 6, zlo0 171mAyAmuniH punarapi tanmanojizAsamAnamAnasaH prasabhamatigambhIragalaguhAkuharojihAnaghoraghoSAbhighAtaghanaghUrNitApaghanamapratighaM cIvamIt / bhUmIpatirapi 'zrAH, kaSTamajaniSTa, yanme mandabhAgyasya gRhe gRhItAhAropayogasyAsya munemanaH khedapAdapavitardicchardiH samabhUt' ityupekruSThAniSTaceSTitavAnamAtmAnaM vinindanmAyAmayamakSikAmaNDalitakapolarekhAdetanmukhAdasarAlalAlAklinnamindirImandirAravindodarasaundaryanikaTenAJjalipuTenAdAyAdAya medinyaamudsRjt| punazcogIrNodIrNadurvarNakUra nikare 'bhabhriminirbharArambhapatitazarIraM saprayatnakarasthAmasImaM' samutthApya jalajanitakSAlanaprasaMgamuttarIyadukUlAJcalaviluptasalilasaMgamaGgasaMvAhanenAnukampanavidhAnocitavacanaracanena ca sAdhu smaashvaasyt| tadanu pramodAmRtAmandahRdayAlavAlaklayollasatprItilatAvaniH suracaro muniryathaivAyaM saharzanazravaNotkaNThitahRdi 'tridivotpAdipariSadi paraguNagrahaNAgrahanidhAnena vibudhapradhAnena prAjyarAjyasamajyArjanasarjitajagattrayInijanAmadheyaprasiddhiryathoktasamyaktvAdhigamAvadheyabuddhi - rupavarNitastathaivAyaM mayA mahAbhAgo nirvarNita iti vicintya prakaTitAtmarUpaprasarastamavanIzvaramamarataruprasUnavarSAnandadundubhInAdopaghAtazucibhiH .. - sAdhukAraparavyAhArAvasarazucibhirudArairupacArairanimirSaviSayasaMbhUSNubhirmanobhilaSitasaMpAdanajiSNubhistaistaiH paThitamAtraividheyavidyopadezagabhairvastrasaMdarbhazca saMbhAvya surasevyaM deshmaavivesh| taba usa mAyAvI munine rAjAke manakA bhAva jAnanekI icchAse, meghake garjanako bhI mAta kara dene vAlI galekI AvAjake sAtha jo kucha khAyA piyA thA vaha saba vamana kara diyA / 'yaha bar3A burA huA jo mujha abhAgeke ghara bhojana karanese munirAjako vamana ho gyaa| isa prakAra apaneko aniSTa ceSTAoMse yukta mAnakara vaha rAjA apanI nindA karate hue, mAyAmayI makkhiyoM ke jhuNDase AkrAnta usa sAdhuke mukhase nirantara bahane vAlI lArase sane hue annako, lakSmIke nivAsasthAna kamalake samAna saundaryazAlI apanI aJjalise uThA-uThAkara bhUmimeM pheMkane lgaa| phira vamana kiye hue durgandhita annapara mUrchA AjAneke kAraNa eka dama gira par3e sAdhuke zarIrako bar3e zramake sAtha apane hAthoMmeM uThAkara apane dupaTTeke koneko jalameM bhigokara usase use dhone lgaa| tathA pagacampI vagairaha va dayApUrNa zabdoMke dvArA vaha sAdhuko DhADhasa badhAne lgaa| rAjAke isa sevAbhAvako dekhakara muni veSadhArI usa devake pramodarUpI jalase paripUrNa hRdaya rUpI kyArImeM prItirUpI latA lahalahAne lgii| vaha socane lagA-'samyagdarzanakA varNana sunaneke lie utkaNThita devatAoMkI sabhAmeM, dUsaroMke guNoMko grahaNa karanekA Agraha rakhane vAle indrane tInoM lokoMmeM apane nAmako khyAta karanevAle yathokta samyaktvake ArAdhaka isa rAjAke sambandhameM jaisA kahA thA vaisA hI isa mahAbhAgako maiMne pAyA / aisA socakara usane apanA asalI rUpa prakaTa kara diyA / aura amara taru ke puppoMkI varSA, dundubhike AnandapUrNa nAda tathA dUsaroMke Adara-satkArake avasarapara kiye jAne vAle anya mahAn upacAroMke dvArA rAjAkA bar3A sammAna kiyA aura use pAThamAtrase siddha honevAlI aneka vidyAe~ tathA vastra vagairaha dekara svargalokako calA gyaa| 1. vivara / 2. nirvighnaM vAntaH / 3. mandabhAgasya- a0 ja0 / 4. ityapakRSTa-ba0 / nindanIya ceSTA / 5. lakSmI nivAsa / 6. tyaktavAn / 7. odnsmuuhe| 8. mAyA bhramaNa / -bharmibhrama-A0 / 9. bl| 10. tatpazcAt / 11. deva / 12. zlAghitaH / 13. dRSTaH / 14. dev| 15. maMtrapAThamAtreNa svaadhiinvidyopdeshshitrvstraiH| Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 178 ] bhavati cAtra zlokaH-- upAsakAdhyayana bAlavRddhagadaglAnAnmunInauddAyanaH svayam / bhajennirvicikitsAtmA stutiM prApatpurandarAt // 172 // ityupAsakAdhyayane nirvicikitsAsamutsAhano nAma navamaH kalpaH / zrantaM durantasaMcAraM bahirAkArasundaram / na zraddadhyAtkudRSTInAM mataM kimpAkasaMnibham // 173 // zrutizAkyazivAmnAyaH kSaudra mAMsAsavAzrayaH / dante mamokSAya vidhiratraitadanvayaH // 974 // bharmibhasmajaTAvoTa yogapaTTakaTAsanam / mekhalAprokSaNaM mudrA 'vRSIdaNDaH karaNDakaH // 175 // zaucaM majjanamAcAmaH pitRpUjAna lArcanam / antastattvavihInAnAM prakriyeyaM virAjate // 176 // ko devaH kimidaM jJAnaM kiM tattvaM kastapaH kramaH / ko bandhaH kazca mokSo vA yattatredaM na vidyate // 177 // zrAptAgamAvizuddhatve kriyA zuddhApi dehiSu / nAbhijAtaphalaprAptyai vijAtiSviva jAyate // 178 // indra dvArA prazaMsita huA / " 61 isake viSaya meM bhI eka zloka hai, jisakA Azraya isa prakAra hai - "bAla, vRddha aura karanevAlA, nirvicikitsA aMgakA pAlaka, rAjA uddAyana rogase pIr3ita muniyokI svayaM sevA isa prakAra upAsakAdhyayanameM nirvicikitsA aGgakA varNana karanevAlA nauvA~ kalpa samApta huA / [ aba amUDhadRSTi aGgako batalAte haiM- ] jisake andara burAiyA~ bharI haiM kintu jo bAharase sundara hai, kimpAkaphalake samAna aise mithyASTiyoM ke matapara zraddhA mata karo // 173 // vaidika matameM madhuke prayogakA vidhAna hai, bauddhamata meM mAMsa bhakSaNakA vidhAna hai, aura zaivamata meM madyapAnakA vidhAna hai / ina AmnAyoM meM jo yajJa aura mokSakI vidhiyA~ hai, unameM bhI ukta vastuoMke sevanakA vidhAna AtA hai // 174 // nazA karanA, bhasma ramAnA, jaTAjUTa rakhanA, yogapaTTa, kaTisUtra-dhAraNa, yajJake lie pazuvadha karanA, mudrA, kuzAsana, daNDa, puSpa rakhanekA pAtra, zauca, snAna, Acamana, pitRtarpaNa aura agnipUjA, ye saba Atmatattvase vimukha sAdhakoMkI prakriyA hai // kauna deva hai ? tattva kyA hai, tapasyAkA krama kyA hai ? bandha kise kahate haiM ? mokSakA kyA svarUpa hai ? ye saba bAteM vahA~ nahIM haiM // 175-177 // yadi deva aura zAstra nirdoSa na hoM to prANiyoMkI zuddha kriyA bhI zreSTha phalako nahIM de 1. bhajannivicikitsyAtsAstutiM prApa purandarAt // 70 // - dharmaraH pR0 710 / 2. viSavRkSaphalaprAyaM bahiHzobhAmanoharam / mahAmohalatAmUlaM mataM mithyAdRzAM matam // 40 // prabodhasAra / 3. zrautabuddhazivAmnAyA maghumA'sA'savAzrayAH / sudhiyA na prazasyante brahmatatve'pi saMsthitAH // 41 // - prabodhasAra / vede kSaudrasvIkAraH / bauddhamate mAMsAmnAyaH / zaivamate madyam / 4. yajJena kRtvA mokSanimittaM vidhiH kriyate (?) 5. - jUTa - ba0 / 6. vRSIvratinAM kuzAsanam / Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 10, zlo0 176tatsaMstavaM prazaMsAM vA na kurvIta kudRSTiSu / jJAnavijJAnayosteSAM vipazcinna ca vibhramet // 17 // __ zrUyatAmatropAkhyAnam-muktAphalamaJjarIvirAjitavilAsinIkarNakuNDaleSu pANDayamaNDaleSu paurapuNyAcAravidUritavithurAyAM dakSiNamathurAyAmazeSazrutapArAvArapAragamavadhivodhAmbudhimadhyasAdhitasakalabhuvanabhAgam , aSTAGgamahAnimittasaMpattisamadhikadhiSaNAdhikaraNam , akhilazramaNasaMghasiMhopAsyamAnacaraNam atyAzcaryatapazcaraNagocarAcAracAturIcamatkRtacittakhacarezvaraviracitacaraNArcanopacAraM zrImuniguptanAmavyAhAraM bhadantaM bhagavantaM gaganagaimanAGganApAGgAmRtasAraNIsaMbandhavIdhasya vijayArdhamedinIdhasya ratikelivilAsavigalitanilimpalalanAmekhalAmaNau dakSiNazreNI meghakUTapaTTanAdhipatyopAntaH sumatisImantinIkAntaH saMsArasukhaparAGmukhapratibhazcandrazekharAya sutAya nijaizvarya vitIrya paryavasitadezayatirUpaH sakalAmbaracaravidyAparigrahasamIpaH saprazrayamabhivandyAnavadyavidyAmahan bhagavan , paurAGganAzRGgArottaraGgApAGgapunaruktasmarazarAyAmuttaramathurAyAM jinendramandiravandAruhRdayadohadavartI varte'ham / atastannagarIgamanAya tatra bhagavatA bhagavatAnujJAtavyo'smi / kiM ca kasya tasyAM puri kathayitavyamityapRcchat / sktii| jaise vijAtiyoMmeM kulIna santAnakI prApti nahIM hotI // isalie mithyAdRSTiyoMkI manase prazaMsA nahIM karanI cAhie aura na vacanase stuti.karanI cAhie / tathA samajhadAra manuSyoMko unake jJAnAdikako dekhakara bhramameM nahIM par3anA cAhie // 178-179 // ___ bhAvArtha-atattvako tattva mAnanA, khoTe guruko guru mAnanA, kudevako deva mAnanA aura adharmako dharma mAnanA mUDhatA hai| aura jo isa prakArakI mUDhatA nahIM karatA vaha amUr3hadRSTi aGgavAlA kahA jAtA hai / kucha logoMkA yaha bhAva rahatA hai ki laukika kalyANake lie kudevoMkI ArAdhanA karanI caahie| kintu yaha saba lokamUr3hatA hai| isa prakArakI mUDhatA samyagdRSTiko zobhA nahIM detii| 4 amRDhadRSTi aMgameM prasiddha revatI rAnI kI kathA isa viSayameM eka kathA haiM, use suneM pANDya dezako dakSiNa mathurA nagarImeM zrI muniguptAcArya virAjamAna the| ve samasta zruta samudrake pAragAmI the, unake avadhijJAna rUpI samudrake madhyameM samasta bhuvanake bhAga vartamAna the, ve aSTAMgamahAnimittake jJAtA the, samasta munisaMgha unake caraNoMkI upAsanA karatA thaa| unake AzcaryakArI tapazcaraNako dekhakara vidyAdharoMke svAmiyoM ke citta bhI Azcaryacakita ho gaye the aura ve unake caraNoM kI pUjA karate the| vijayAdha parvatakI dakSiNa zreNike meghakUTa nAmaka nagarakA rAjA saMsArake sukhase vimukha hokara, apane putra candrazekharako apanA rAjya dekara virakta ho gayA / aura muni guptAcAryake samIpameM usane dezacAritra dhAraNa kara liyA / sAtha hI paropakAra aura vandanA vagairahake lie usane kucha vidyAe~ bhI apane pAsa rkkhiiN|| eka dina muniguptAcAryake pAsa jAkara vaha bolA-"bhagavan , maiM uttara mathurAke jinAlayoMkI ___1. rAkSasa / 2. samudra / 3. aSTAGgamahAnimittAni antarikSabhaumasvaravyaJjanalakSaNachinnabhinnasvapnAH / 4. vidyAdhara / 5. devAGganA / Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAsti / -156 ] upAsakAdhyayana munisattamaH-'priyatama, yathA te manorathastathAbhimatapathaH samastu / saMdeSTavyaM punastatratAvadeva yaduta tatpurIpuraMdarasya varuNadharaNIzvarasya zacIsadRzaH sudRzaH patijinapaticittacaraNopacArapadavyA mahAdevyA revatItigRhItanAmayA madIyAzIrvAcyA, tathAvazyakavizeSavazyacittaH suvratabhagavato bandanA ca / / deze yativaraH-kimaparaH tatra bhagavan, jaino jano nAsti / bhagavAn-'dezavatin , alaM vikalpena / tatra gatasya bhaviSyati samastApyAhatetarazarIrisapaMkSA samakSA sthiti| khacaravidyAbIjaprarohamallakaH tullako 'yathAdizati divyajJAnasaMgavAnbhagavAn' iti nigIrya gaganacaryayAvatIrya cottaramathusayAM parIkSeya tAvadekAdazAGganidhAnaM bhavyasenam / tadanu parIkSiSye samyaktvaratnavatI revatImiti kRtakautuka : kalamakaNizakiMzAruprakAzakezapezalAsarAlacUlamuttaptakAJcanarucirucirazarIragauratAnukUlamaravindamakarandaparAgapiGgalanayanamatispaSTavikaTavarNavarNanodIrNavadanamekAdazavarSadezIyamativismayanIyaM kapaTabaTuveSamAzliSya tanmunimatamurdavasitamayAsIt / veSamunistamIkSaNakamanIyaM dvijAtmajasajAtIyaM vilokya kilaivaM snehAdhikyamAlIlapat-'haMho, nikhiladvijavaMzavyatiriktasukRtakRtakalyANaprakRtitayA samastalokalocanAnando tpAdanapaTo baTo kutaH khalu samAgato'si / vandanA karanA cAhatA hU~ ataH usa nagarIko jAnekI AjJA pradAna kreN| tathA usa nagarImeM yadi kisIse kucha kahanA ho to vaha bhI batalA deM ki kisase kyA khuuN| AcArya bole-'priyavara ! apane manorathake anusAra mathurA nagarIko jaao| aura vahA~ ke lie merA itanA hI sandeza hai ki usa nagarIke svAmI varuNa rAjAkI rAnI jina bhagavAnke caraNoMkI ananya upAsikA pativratA mahAdevI revatIko merA AzIrvAda kahanA aura apane AvazyakoMmeM lIna bhagavAn suvratamunise vandanA khnaa|' 'bhagavan ! kyA vahA~ anya jaina yati nahIM haiM ?'-dezavatIne pUchA / AcArya--'dezavratI ! yaha pUchanekI AvazyakatA nahIM hai / vahA~ jAnepara tumheM jaina aura jainetara manuSyoMkI sthiti pratyakSa ho jaayegii|' __ AkAzagAminI vidyAmeM paTu vaha kSullaka 'divyajJAnI bhagavAnkI jo AjJA' itanA kahakara AkAza mArgase uttara mathurAmeM jA phuNcaa| vahA~ use kautUhala huA ki pahale myAraha aGgake dhArI bhavyasenakI parIkSA karanI cAhie, phira samyaktva rUpI ratnase bhUSita revatIkI parIkSA kruuNgaa| yaha soca usane gyAraha varSake bAlakakA atyanta AzcaryakAraka rUpa banAyA / usake dhAnyakI maJjarIke agrabhAgakI taraha pIle keza the, tapAye hue soneke samAna zarIrakA rUpa thA, zarIrake anurUpa hI kamalake rasa aura rajake samAna pIle netra the aura mukhase ati spaSTa sundara stuti pATha karatA thaa| aisA rUpa banAkara vaha vidyAdhArI kSullaka bhavyasena munike vAsasthAnapara gyaa| usa sundara brAhmaNa bAlakako dekhakara vaha muniveSI bar3e snehase isa prakAra bolA 1. patizca rAjA jinapatirvItarAgasvAmI tayozcittacaraNo patyuzcittaM jinpteshcrnnau| 2. sthAnaM mArgo vA / 3. sadazA / 4. prtykssaa| 5. bhAjana / 6. akSaroccAra / 7. gRhItvA / 8. sthaanN| 9. adhika / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 10, zlo0 156abhinavajanamanohlAdanavacanAgadaprayogacarakabhaTTAraka, sakalakalAvilAsAvAsavidvajanapavitrAtpATaliputrAt' / 'kimrthm'| 'adhyayanArtham' / 'kvAdhijiMgAMsAdhikaraNamantaHkaraNam' / 'vAGmalakSAlanakaraprakaraNe vyaakrnne'| 'yadyevaM madantike svAdhyAyadhyAnasarvasva samAsva / paravAdimadavidAraNavAkprakramA se bhagavan , sAdhu samAse / ___ tadanvatItavatISu kiyatISucitkAlakalAsu 'baTo, lalATaMtapo vartate mArtaNDaH / tadgRhANemaM kamaNDalum / paryaTayAgacchAvaH' / baTuH-'yathAjJApayati bhagavAn' / punarnagarabAhirikAyAM nirgate sarUpasaMyate sa kapaTabaTurmAyAmayazaSpAGka ranikaranikIrNI bihArAvatIrNAmavanimakArSIt / tadarzanAdAkRtiyatirapi manAgyalambiSTa / baTuH-'bhagavan , kimityakANDe vilmbyte'| 'baTo, pravacane kilaite zaSpAGka rAH sthAvarAH prANinaH ptthynte'| 'bhagavan, zvAsAdiSu madhye kiyatithaguNaH khalvamISAM praannH| kevalaM ratnAGka rA iva dharAvikArA ote"shsspaakuraaH|' 'samasta brAhmaNa vaMzase adhika upArjita puNyase manorama prakRti honeke kAraNa samasta logoMkI A~khoMko Ananda denevAle bAlaka, kahA~ se Ate ho ?' 'naye manuSyoMke manako prasanna karanevAle vacanoMke prayogameM kuzala bhagavan , maiM samasta kalAoMmeM pravINa, vidvAnoMse pavitra pATalIputra nagarase AtA huuN| 'kyoM Aye ho ?' 'par3haneke lie !' 'kyA par3hanA cAhate ho ?' 'vacanadoSako dUra karanemeM samartha vyAkaraNa par3hanA cAhatA huuN|' . 'to svAdhyAya aura dhyAnameM lIna, tuma mere pAsa hI rho|, he paravAdiyoMke madako bidAraNa karanevAle vacanoMmeM pravINa bhagavAn ! jaisI AjJA / ' Apake pAsa hI ThaharatA huuN| usake pazcAt kucha kAla bItanepara muni bole'bAlaka ! sUrya madhyAhnameM AgayA hai / ataH kamaNDalu lo, calo ghama AyeM / ' bAlaka-'bhagavan ! jo AjJA / ' nagarase bAhara jAnepara usa kapaTaveSI bAlakane usa vihArabhUmiko mAyAmayI ghAsake aMkurose Dhaka diyA / use dekha kara vaha muniveSI bhI thor3A sakapakA gayA / bAlaka-'bhagavan ! vyarthameM kyoM dera karate haiM ? 'bAlaka ! zAstrameM ghAsake ina aMkuroMko sthAvara jIva batalAyA hai|' 1. vacanameva auSadhaM tasya (prayoge ) carakaH-vaidyaH / 2. adhyayanakartumicchA / 3. tiSTha / 4. vAkprakrama eva asi khaDgo yasya / 5. tiSThAmi / 6. paryaTanaM kRtvA / 7. veSadhAriNi / 8. bAlatRNa / sasyA-mu0 / 9. kiyati gu-mu0 / 10. sasyA-mu0 / Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -180] upAsakAdhyayana 65 vezamuniH 'sAdhvayamabhidadhAti' iti vicintya vihatya ca niHzaGkaniSpAditanIhAro virahitavyAhAraH' kareNa 'kimapyabhinayannevamanenoktaH-'bhagavan , kimidaM maunenaaminiiyte| jinarUpAjIva : abhimAnasya rakSArtha pratIkSArtha zrutasya ca dhvananti munayo maunamadanAdiSu karmasu // 180 // iti maunaphalamavikalpya jAtajalpaH 'dvijAtmaja, samanviSya samAnIyatAmAvAyatkAyo gomayo bhasitapaTalamiSTakAzakalaM vaa'| 'bhagavan, akhilalokazaucocitapravRttikAyAM mRttikAyAM ko dossH'| 'baTo, pravacanalocananicA yikAstatkAyikAH kila tatra santi jiivaaH'| 'bhagavan , zAnadarzanopayogalakSaNo jiivgnnH| na ca teSu tvymuplbhyte'| _ 'yadyevamAnIyatAM mRtsnA kRtsnA'sumatsevyA' / baTustathAcarya kuNDikAmarpayati / mudhAmunirjalavikalAM kamaNDalu kareNAkalayya 'vaTo, rikto'yaM kamaNDaluH / 'bhagavan , idamudakamaciravalle talle smaaste'| 'baTo, paTApUtapAnIyAdAne mahadAdInavaM kimiti yato jantavaH snti| tadasatyamiha svacchatayA vihAyasIva payasi tadanavalokanAditi vacanAttatra bahista bhagavan ! inake zvAsAdikameMse kitane prANa hote haiM ? ghAsake ye aMkura to ranoMke samAna pArthiva haiN|' 'yaha bAlaka ThIka kahatA hai' yaha socakara usa muniveSIne niHzaka ho kara usa tRNoMse vyApta pRthvIpara vihAra kiyA aura zaucase nivRtta honepara maunapUrvaka hAthase saMketa kiyaa| taba bAlaka bolA-'bhagavan , maunase Apa saMketa kyoM karate haiM ?' yaha sunakara vaha muniveSI 'abhimAnakI rakSAke lie tathA zAstrakI vinayake lie bhojana Adi karate samaya munigaNa mauna dhAraNa karaneko kahate haiM' maunake isa phalakA vicAra kiye binA bolA-'brAhmaNaputra ! kahIMse bhI khojakara sUkhA govara rAkha yA iMTakA Tukar3A laao|' 'bhagavan ! saba loga miTTIse zuddhi karate haiM, miTTImeM kyA doSa hai ?' 'bAlaka ! zAstra meM kahA hai ki miTTImeM pRthivIkAyika jIva rahate haiN|' 'bhagavAn ! jIvakA lakSaNa to jJAnopayoga aura darzanopayoga hai, kintu miTTImeM ye donoM nahIM pAye jaate|' 'to saba jIvadhAriyoMse sevanIya miTTI laao|' bAlakane miTTI lA dI aura kamaNDalu rakha diyaa| hAthase kamaNDaluko khAlI jAnakara muniveSI bolA- 'bAlaka ! yaha kamaNDalu, khAlI hai' 'bhagavan ! sAmane tAlameM to pAnI hai|' 'bAlaka ! binA chane pAnIko kAmameM lAnemeM bar3A pApa hai; kyoMki usameM jIva rahate haiM ?' 'yaha bilkula jhUTha hai kyoMki AkAzakI taraha svaccha isa pAnImeM jIva nahIM dikhAI dete|' yaha sunakara usa dravya liGgIne tAlapara jAkara zauca kriyA kii| yaha saba dekhakara vaha vidyAdhara socane lagA ki isI lie atIndriya padArthoMko 1. maunI / 2. saMjJAM kurvan / 3. dRSTAH / 4. pRthvIkAyikAH / 5. jJAnadarzanopayogadvayaM / 6. karmAsravadoSaM / Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 10, zlo0 181ntrasaMyamini tattvAbhinivezavazikAzayavezmani taddezamuddizyAzritazauce khacareNa cintitam ata eva bhagavAnatIndriyapadArthaprakAzanazemuSIMprAptaH zrImuniguptyo[-to]'sya kimapi na vAcikaM prAhiNot / yasmAdasminpradIpavartivadanamivAntastattvasarge nisargamalImasaM mAnasaM bahiH prakAzanasarasaM c| bhavati cAtra zlokaH jale tailamivaiticaM vRthA tatra bahirbu ti / rasavatsyAnna yatrAntarbodho vedhIya dhAtuSu // 18 // ityupAsakAdhyayane bhavasenadurvilasano nAma dazamaH kalpaH / parIkSitastAvatprasabhAMvirbhaviSyadbhavaseno bhavasenastadidAnI bhagavadAzIrvAdapAdapotpAdavasumatI revatI parIkSe, ityAkSiptAntaHkaraNaH purasya' puraMdaradizi hasAMzottaMsAvAsavedikAntarAlakamalakarNikAmtIrNamRgAjinAsInaparyaGkaparyAyam , amarasaraHsaMjAtasarojasUtravartitopavItapUtakAyam ,'amRtakarakuraGgakulakRSNasArakRttikRtottarAsaMgasaMnivezam , anavaratahomArambhasaMbhUtabhasitapANDupuNDra kotkaTaniTale dezam , ambarecarataraGgiNIjalakSAlitakalpakujavalkalavalitottarIyapratAnapariveSTitajaTAvalayam , amRtAndhasindhurodhaHsaMjAtakutapAGkarAkSamAlAkamaNDaluyogamudrAGkitakaracatuSTayam , upAsanasamAyAta-mataGga-bhRgu - bharga-bharata gautama-gargapiGgala-pulaha-puloma-pulasti-parAzara-marIci-virocana caJcarIkAnIkAsvAdyamAnavadanAravijAnanekI buddhi rakhanevAle zrI muniguptAcAryane isase kucha bhI nahIM kahalAyA / kyoMki dIpakakI battIke mukhakI taraha isakA mana to svabhAvase hI kaluSita hai kintu bAharameM prakAza dikhAI detA hai| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai jahA~ dhAtumeM pAradakI taraha antarbodha cittake andara nahIM bhidatA, vahA~ jalameM telakI taraha bAharameM hI prakAzamAna zAstrajJAna vyartha hI hotA hai // 181 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM bhavyasena munikI duzceSTA batalAnevAlA dasavA~ kalpa samApta huaa| bhavasenako parIkSA ho cukI / aba bhagavAn muni guptAcAryake dvArA AzIrvAda pAnevAlI revatI rAnIkI parIkSA karanI caahie| aisA socakara usa vidyAdharane nagarakI pUrvadizAmeM brahmAkA rUpa bnaayaa| vedikAke madhyameM kamalakI karNikApara biche hue mRgacarmapara vaha paryaGkAsanase baiThA huA thA / mAna-sarovarameM utpanna hue kamalake dhAgoMse banA huA yajJopavIta usake zarIrapara par3A huA thaa| candramAke hiraNake vaMzake kRSNasAra mRgake carmakA banA huA usakA dupaTTA thaa| nirantara honevAle homakI bhasmakA tripuNDa usake mastakapara suzobhita thaa| ____ gaMgAke jalase dhoye gaye kalpavRkSake valkalase usakI jaTAe~ ba~dhI huI thIM / gaMgAke kinAroMpara uge hue dUrvAGkura, rudrAkSa mAlA, kamaNDalu aura yogamudrAse usake cAroM hAtha yukta 1. zUnya / 2. sandezaM / 3. zAstra / 4. bAhyAcAra / 5. pAradavat / 6. bhedAya / 7. haThAt prakaTIbhaviSyantI saMsArasenA yasya / 8. nagarasya pUrvadizi / 9. aMsazabdena atra pRsstthN| tasya pRSThasya uttaMsaH mukuTaprAyaH yo'so AvAsaH / 10. mAnasarovara / 11. candrasya lAJchane yo mRgo vartate tasya vaMzotpannasya magasya crmnnaa| 12. tilaka / 13. lalATa / 14. 15. devagaGgA / 16. darbha / 17. ete Rpaya eva bhRGgAH / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 87 -182] ndakandaravinirgalannikhilavedamakarandasaMdoham, ubhayapAoNvasthitamUrtimannikhilakalAvilAsinIsamAjasaMcAryamANacAmarapravAham , udAranAdanAradamuninA manyamAnapratIhAravyavahAram , ambhobhavodbhavAkAramAsAdya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa! sApi jinezvaracaraNapraNayamaNDapamaNDanamAdhavI varuNadharaNIzvaramahAdevI nRpatipurohitAttamudantamAkarNya triSaSTizalAkonmeSeSu puruSeSu madhye brahmA nAma na ko'pi zrUyate / tathA zrAtmani mokSe zAne vRtte tAte ca bharatarAjasya / brahmeti gIH pragItA na cAparo vidyate brahmA // 182 // iti cAnusmRtyAvismayamatiratiSThat / punaH kInAzadizi pavanAzanezvarazarIrazayanAzritApaMghanamitastataH prakAmaprasarattadaGgottaraGgakAntiprakAzaparikalpitAmRtAmbudhisaMnidhAnam, ullekhollasatphaNAmaNimarIcinicayasicayAcaritanirAlambAmbaravitAnabhAvam , amodyAnaprasUnamaJjarIjAlajaTilapratAnavanamAlAmakarandamaNDitakaustubhaprabhAbhAvam, asitasitaratnakuNDalohayotasaMpAditobhayaM pakSapaMkSadvayAkSepam, anekamANikyAdhikATitakirITakoTivinyastAstokastabakapArijAtaprasavaparimalapAnaparicayacaTulecacarIkacayaracyamAnAperendIvarazekharakalApamati gambhIranAbhInadainirgatonAlane lanilayanilInahiraNyagarbhasaMbhASyamANanAmasahasrakalamAkhaNDale jldhisutaasNvaahymaankrmkmthe| usakI upAsanAke lie mataGga, bhRgu, bharga, bharata, gautama, garga, piGgala, pulaha, puloma, pulasti, pArAzara, marIci aura virocana RSirUpI bhramaroMkI senA AI huI thI, jo usake mukhakamalarUpI guphAse jharanevAle samasta vedarUpI puSpamadhuke samUhakA svAda le rahI thii| donoM ora khar3e hokara samasta mUrtimAn kalAoMkI taraha devAMganAe~ cAmara DhAratI thIM aura nArada muni dvArapAlakA kAma karate the| isa prakAra brahmAkA rUpa dhAraNa karake usa vidyAdharane samasta nagarameM halacala macA dii| jinendra bhagavAnke caraNoMmeM sneharUpI maNDapako suzobhita karaneke lie mAdhavIlatAke samAna usa varuNa rAjAkI paTarAnI revatIne jaba rAjapurohitake mukhase ukta vRttAnta sunA to vaha vicArane lagI ki terasaTha zalAkApuruSoMmeM to kisIkA bhI nAma brahmA nahIM hai / tatho "AtmAko, mokSako, jJAnako, cAritrako aura bharatake pitA RSabhadevako brahmA kahate haiM / inake sivA aura koI brahmA nahIM hai" // 182 // aisA vicArakara kucha Azcarya karake cakita ho vaha baiThI rhii| isake pazcAt usa vidyAdharane nagarakI dakSiNadizAmeM viSNukA rUpa dhAraNa kiyaa| viSNu bhagavAn zeSanAga zaiyyApara leTe hue the / idhara-udhara phailI huI unake zarIrakI kAntike prakAzase amRtakA samudra-sA bana gayA thaa| unake zeSanAgake phaNake maNikI kiraNoMke samUharUpI vastrase nirAlamba AkAzameM candoA-sA tanA thaa| aneka prakArake maNi-muktAoMse bane hue usake mukuTakI coTIpara pArijAta vRkSake phUloMke bar3e-bar3e gucche rakhe the| unakI sugandhakA pAna karaneke lie unapara bahutase bhauMre ekatra ho gaye the| ve aise mAlUma hote the mAno nIle kamaloMkA banA yaha 1. mUrtimatyaH kalA iva devastrIsamUhaH / 2. kamalotpannasya brahmaNo rUpaM prApya / 3. praNItA A0 / kathitA / 4. yamasya dakSiNadizi / 5. zeSanAgazayyA / 6. zarIra / 7. nAgazarIra / 8. vastra / 9. deva / 10. kRssnnshuklpksso| 11.-dhikaadhikgh-b0| 12. capalabhramara / 13. nIlotpala / 14. hrada / 15. kamala / 16. kSIrasAgara / 17 lkssmii| Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 somadeva viracita [kalpa 11, zlo0 182lamanazcaraNazaGkhasAraGganandakasaMkIrNakaram , asuravRndabandIkRtasundarIsaMpAdyamAnacAmaropacAravyatikaram, aruNAnujavinIyamAnasevAgatasurasamAjam, 'adhokSajavaSaM viziSya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa / sApi jinasamayarahasyAvasAyasarasvatI revatI karNapararamparayA kiMvadantImetAmupazrutya 'santi khalyardhacakravartino nava kaumodakIprabhavaH / te tu saMprati na vidyante / ayaM punarapara evaM kazcidindrajAliko lokavipralambhanAyAvatIrNaH' iti nirNIyAvicalitacittA smaasiit| punaH pAzabhRddizi ziziragirizikharAkArakAyazAka rAzritazarIrAbhogamanvagbhRtanaganandanAnibirIzastanatuGgimastimitapRSTabhAgam , animiSavanavisarpikarpUrodbhideM garbhasaMbhavaparAgapANDuritapiNDaparikaram, aciragorocanAbhaGgarAgapiGgalAmbakaMparikalpitabhAlasaraHsvarNasarojAkaram, abAlakapAladalakalApAlavAlavalayavilasanmaulimUlavyatikaram ativikaTajaTAjUTakoTaraparyaTadgaganA TanataTanItaraGgakarakelikutUhalitavAlapAleya karam , aAbharaNe bhaGgisaMdarbhitAne bhakabhujaGgabhoge'saMgatAnekamANikyaviroka nikarAtizayasArazArdUlAjinavirAjamAnama. uDamaraDamarukAje kAvakRpANaparazutrizUlakhaTavAGgAdisahasaMkaTazakoTa koTAvastA kaI koTivistAram , stambara mAsuracarmadravadrudhiradurdinIkRtanAvanIpratAnam , analodbhava-nikumbha kumbhodara dUsarA zirobhUSaNa hai| viSNukI gaharI nAbhise eka U~cI nAla nikalI huI thI usapara brahmA virAjamAna the aura ve sahasranAmakA pATha karate the| lakSmI unake caraNa-kamaloMkI sevA kara rahI thii| unake hAthoMmeM zaMkha, cakra, kamala aura khaDga the / bandinI banAI gaI daityoMkI sundarI striyA~ camara DhAratI thIM aura sevAke lie Aye hue devatAoMko andara le jAneke lie garur3a rAjadvArapara khar3e hue the| isa prakAra viSNukA rUpa dhAraNa karake usa vidyAdharane samasta nagarameM halacala macA dii| jina-zAsanake rahasyako jAnane meM sarasvatIke tulya revatI rAnIne bhI paramparAse isa bAtako sunaa| sunakara vaha vicArane lagI ki viSNu nau hote haiM kintu ve Ajakala nahIM hai| logoMko Thaganeke lie yaha koI indrajAliyA AyA huA hai| aisA nirNaya karake vaha nahIM gii| isake pazcAt usane pazcima dizAmeM rudra kA rUpa dhAraNa kiyaa| vaha himAlaya parvatake zikharake AkAra zarIravAle vRSabhapara baiThe hue the| unake vAma bhAgameM pArvatI baiThI thii| gorocatA aura bhA~gake rAgase pIle hue nayana aise mAlUma hote the mAno mastaka rUpI sarovarameM svarNa-kamala khile hue haiN| galemeM naramuNDoMkI mAlA par3I huI thii| jaTAoMke andara vihAra karatI huI gaMgA nadIkI laharoMmeM bAla-candramA khelatA thA / bhUSaNakI taraha dhAraNa kiye gaye bRhatkAya sarpakI phaNake ratnoMkI kiraNoMse citakabarA huA siMhacarma dhAraNa kiye hue the / DamarU trizUla khaTvAMga Adi liye hue the / gajAsurake carmase TapakanevAle raktane nRtyabhUmimeM varSARtukA 1. cakra / 2. dhanuH / 3. khg| 4. daityAnAM striyaH kArAgAre dhRtAH / tAbhiH cAmarAH kSipyante 5. garuDo dvArapAlo jAtaH / 6. viSNo rUpaM prApya / 7. parijJAna / 8. gadAsvAminaH / 9. pazcimAyAM dizi / 10. vRSabha / 11. pshcaaddhRtgaurii| 12. nibir3a / 13. taravaH / 14. zarIra / 15. locana / 16. devndii| 17. candra / 18. rcnaa| 19. mizrita / 20. bRhat / 21. shriir| 22. kiraNa / 23. karvara gajacarma / 24. dhanuH / 25. -TakoTa-ja0 / zakoTA hastAH / 26. gajAsura / 27. nikumbhodr-j0| Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -182] upAsakAdhyayana heramba-bhigiriTi-prabhRti-pAriSadapariSatparikalpyamAnabalividhAnam , ahirbudhnAvataranidhAnamAkAramanukRtya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa / ___sApi syAdvAdasarasvatIsurabhisaMbhAvanabai llavI varuNamahIzamahAdevI imAM janazruti kutazcitpazcimapratolisRtAdvipazcito nizcitya, nizamyante khalu pravacane tapaHpratyavAyavArtAs bhadrA rudrAste punaH saMprati svakIyakarmaNAM vipAkAtkAlindIsodarodaragartavartinaH sNjaataaH| tadayamapara eva kazcinarendra vidyAvinodAvidagdhahRdayamardI kapardIti ca prapadya niHsaMdigdhabodhA samAsiSTa / punaH svApateyezadizi vizvaMbharAtalAdUrdhvam , ayomukhAsanadazasahasrArdhAvakRSTam , ekendranIlazilAvartulAdhiSThAnotkRSTama,akhilaMgatigartottaraNamArgeriva sopAnasargazcaturdizamupAhitAvatAram, anarghadrughaNamaNizlAghyonatanavaprAkArAntarAcaritaspaSTASTavidhavasuMdharam, anavadhinirmANamANikyasUtritatrimekhalAlaMkArakaNThIrapIThapratiSThaparameSThipratimamazeSataH samAsInadvAdazasabhAntarAlavilasannilampAne kAzokAnokahapramukhaprAtihAryopazobhitam, ISadunmiSadanimiSodyAnaprasUnopahAraharicandanAmodasanAthagandhakuTIsametam, anekamAnastambhataDAgatoraNastUpadhvajadhUpaM nipanidhAnanirbharamuraganarAnimiSanAyakAnIkAnItamahAmahotsavaprasaram,abhito bhavasenaprabhRtyAhaMtAbhAsaprabhAvitayAtrAdhikaraNaM samavazaraNaM vistArya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kssobhyaaNmaas| samaya upasthita kara diyA thaa| kArtikeya, kumbha, nikumbha, gaNeza Adi unakI pUjA karate the| isa prakAra rudrakA rUpa dhAraNa karake usa vidyAdharane samasta nagarako kSobhita kara diyA / syAdvAdavANI rUpI kAmadhenuko duhanevAlI revatI mahArAnIne bhI pazcima dizAke mArgase AnevAle kisI brAhmaNase ukta samAcAra sunaa| vaha socane lagI ki zAstrameM tapobhraSTa RSiyoMse rudroMkI utpatti sunI jAtI hai| kintu isa samaya to ve saba apane-apane karmoMke udayase yamarAjake udarameM cale gye| isa lie yaha koI indrajAla vidyAke dvArA mUrkha manuSyoMke hRdayoMko phusalAnevAlA dUsarA hI rudra hai aisA nirNaya karake vaha raha gii| isake bAda usa vidyAdharane uttara dizAmeM jinendradevake samavazaraNakI racanA kI / dharAtalase pA~ca hajAra dhanuSakI U~cAI para eka indranIlamaNikI golAkAra usakI bhUmi thI / usa taka pahu~caneke lie cAroM dizAoM meM sIr3hiyA~ banI huI thIM jo aisI pratIta hotI thIM ki mAno cAroM gatirUpI gaDDhoMse nikalaneke ye mArga haiN| bahumUlya maNise nirmita nau U~ce prAkAra bane the jinake madhyameM ATha bhUmiyA~ thiiN| mANikyase banI huI tIna kaTaniyoMse suzobhita siMhAsana para vaha parameSThI kI taraha virAjamAna thaa| cAroM ora bAraha sabhAe~ lagI thI aura unake bIcameM azoka vRkSa Adi prAtihArya the / aneka gandhakuTI thIM, jo devodyAnake adhakhile hue puSpoMse aura haricandanakI sugandhase yukta thIM / aneka mAnastambha, tAlAba, toraNa, stUpa, dhvajA, dhUpaghaTa aura nidhiyA~ vahA~ virAjamAna thIM / tiryaJca manuSya aura devoMke svAmiyoMkI senAke dvArA vahA~ mahAmahotsava ho rahA thaa| usase prabhAvita hokara bhavasena Adi jainAbhAsa vahA~ yAtrAke lie A rahe the / aise samavazaraNakI racanA karake usa vidyAdharane samasta nagarameM halacala macA dii| jinAgamake upadezarUpI 1. rudrAvatAra / 2. kAmadhenu / 3. gopI / 4. -zritA-ba0 / 5. yamarAja / 6. indrajAla / 7. uttaradizi / 8. dhnuH| 9. caturgati / 10. va pasopAna-a0, j0| 11. siMhAsana / 12. devadundubhi / 13. dhUpaghaTa / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 somadeva viracita [kalpa 11, zlo0 183sApi jinasamayopadezarasairAvatI revatImaM vratAntopakramaM kuto'pi jainAbhAsapratibhAto'vabudhya siddhAnte khalu caturviMzatireva tIrthakarAH, te cAdhunA siddhivadhUsaudhamadhyavihArAH, tadeSo'para eva ko'pi mAyAcArI tadra padhArI' iti cAvadhAryAviparyastamatiH paryAtmadhAmanyeva pravartitadharmakarmacakre sukhenAsAMcakre / punarvahukUTakapaTamatirdezayatistAbhirvividhaprakRtibhirAkRtibhistadAsvanitamakSubhitamavagatyopAttamAsopavAsiveSaH kriyAmAtrAnumeyanikhilakaraNonmepo gocarAya tadAlayaM praviSTastayA svayameva yathAvidhipratipannaceSTastathApi vidyAbalAdanala nAzavamanAdivikAraprabalAtkRtAnekamAnasodvejanavaiyAtyo revatyAH kvacidapi manomUDhatAmapazyan , 'amba, sarvAmbaracaracittAlaMkArasamyaktvaratnAkarakSoNi dakSiNamathurAyAM prasiddhAvasathaH sakalaguNamaNinirmANavidUrAvaniH zrImuniguptamunirmadarpitaracanairvacanaiH parimuSitAzeSakalmaSasaMvanairakhilakalyANaparamparAvirocanairbhavatIM revatImabhinandayati / revatI bhaktirasavazollasallapanarAgAbhirAmaM sasaMbhramaM ca saptapracAropasadaiH padestAM dizamAzritya zrutavidhAnena vihitapraNAmA pramoda mAnamanaHpariNAmA tdrpitaanyaashorvcnaanyaaditaa|... bhavati cAtra zlokaH kAdambA_gosiMhapIThAdhipatiSu svayam / AgateSvapyabhUnnaiSA revatI mRDhatAvatI // 183 // ityupAsakAdhyayane'mUDhatApauDhiparivRDho nAmaikAdazaH kalpaH / jalakI nadIke tulya revatI rAnI kisI jainAbhAsase isa samAcArako jAnakara vicArane lagI ki AgamameM caubIsa hI tIrthaGkara batalAye haiM aura ve saba isa samaya muktirUpI vadhUke mahalameM vihAra karate haiN| isalie yaha koI mAyAcArI hai jo unakA rUpa dhAraNa kiye hue hai| aisA nirNaya karake vaha apane gharameM hI dharmakarma karatI huI sukhapUrvaka baiThI rhii| isake bAda aneka rUpa dharanemeM catura vaha kSullaka aneka rUpoMke dvArA bhI revatI rAnIko caJcala huA na dekhakara, eka mAsakA upavAsa karanevAle sAdhukA veSa banAkara atyanta zithila indriyoMke sAtha AhArake lie revatI rAnIke gharapara aayaa| revatIne svayaM hI vidhike anusAra saba kAma kiyA, kintu usa kSullakane vidyAke balase kabhI agniko bujhAkara aura kabhI vamana Adi karake usake manako udvigna karanekA bahuta prayAsa kiyA, phira bhI vaha udvigna nahIM huii| yaha dekhakara vaha bolA--'mAtA ! dakSiNa mathurAmeM virAjamAna sakala guNoMse bhUSita zrI munigupta muni mere dvArA samasta pApase rahita kalyANakAraka vacanoMse ApakA abhinandana karate haiN|' ___ yaha sunate hI revatI rAnIkA mukha bhaktirasake rAgase raMjita ho utthaa| usane tatkAla hI dakSiNa dizAmeM sAta paga calakara zAstrAnusAra praNAma kiyA aura harSase gadgada hokara munike dvArA diye gaye AzIrvAdako svIkAra kiyaa| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai'brahmA, viSNu, ziva aura jinake svayaM padhArane para bhI revatI rAnI mUrkha nahIM banI // 183 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM amUr3hatA aMgakA varNana karanevAlA kalpa samApta huaa| 1. ndii| 2. parisAmastyena AtmadhAmani / 3. AhArArthaM / 4. dhuurttv| 5. sambandhaH / 6, zobhamAnaiH / 7. gRhItavatI |-nyaapaaditaa A0 / 8. haMsa / 9. garur3a / 'kaadmb"| AgateSvapi naivA bhUda revtii""dhrmrtnaa0-7250| Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 -188 ] upAsakAdhyayana upagRhasthitIkArI yathAzaktiprabhAvanam / vAtsalyaM ca bhavantyete guNAH samyaktvasaMpade // 184 // tatra-kSAntyA satyena zaucena mArdavenArjavena ca / tapobhiH saMyamairdAnaiH kuryAtsamayabRMhaNam // 18 // savitrIva tanUjAnAmaparAdhaM sadharmasu / daivapramAdasaMpannaM nigRhed guNasaMpadA // 186 // azaktasyAparAdhena kiM dharmo malino bhavet / na hi bheke mRte yAti payodhiH pUtigandhitAm // 187 // doSaM gRhati no jAtaM yastu dharma na hayet / duSkaraM tatra samyaktvaM jinAgamabahisthite // 18 // [aba upagRhana aMgako batalAte haiMupagUhana, sthitikaraNa, zaktike anusAra prabhAvanA aura vAtsalya ye guNa samyaktva rUpI sampadAke lie hote haiM // 184 // kSamA, satya, zauca, mArdava, Arjava, tapa, saMyama aura dAnake dvArA dharmako vRddhi karanI cAhie / tathA jaise mAtA apane putroMke aparAdhako chipAtI hai vaise hI yadi sAdharmiyoMmeMse kisIse daivavaza yA pramAda vaza koI aparAdha bana gayA ho to use guNa sampadAse chipAnA caahie| kyA asamartha manupyake dvArA kI gaI galtIse dharma malina ho sakatA hai ? mer3hakake mara jAnese samudra durgandhita nahIM ho jAtA // jo na to doSako DhA~katA hai aura na dharmakI vRddhi karatA hai, vaha jinAgamakA pAlaka nahIM hai aura use samyaktvakI prApti honA bhI duSkara hai // 185-188 // bhAvArtha-isa guNake do nAma haiM eka upabRMhaNa aura dUsarA upagUhana / apanI AtmAkI zaktiko bar3hAnA yA use durbala na hone denA upabRMhaNa kahalAtA hai / janatAmeM dharmakA utkarSa karanA bhI upabRMhaNa guNa kahalAtA hai| tathA yadi kisI sAdharmo bandhuse kabhI koI g2altI bana gaI ho to use prakaTa na hone denA upagRhana haiN| ye donoM eka hI guNake do nAma do kAryoMkI apekSAse rakha diye gaye haiM, vAstavameM ye donoM eka hI haiM, kyoMki upagRhanake binA upabRMhaNa nahIM hotA / yadi choTI moTo bhUloMke lie bhI sAdharmI bhAiyoMke sAtha kar3AI baratI jAyegI aura unheM jAti aura dharmase vaMcita kara diyA jAyegA to usase dharmakI hAni hI hogI, kyoMki dhArmika puruSoMke vinA dharma kaise Thahara sakatA hai / ataH samyagdRSTiko samajhadAra mAtAke samAna sAdharmI bhAiyoMse vyavahAra karanA cAhie / jaise samajhadAra mAtA eka ora isa bAtakA bhI dhyAna rakhatI hai ki usakI santAna kumArgagAmI na ho jAye aura dUsarI ora usakI galtiyoMko DhA~kakara usakI badanAmI bhI nahIM hone detI tathA ekAntameM use samajhA bujhAkara use kSamA kara detI hai, vaisA hI bhava aparAdhI bhAiyoMke prati bhI honA caahie| jo puruSa isa tarahakA vyavahAra karate haiM unameM hI samyaktva guNa prakaTa hotA hai / kintu doSoMkA upagUhana karanekA yaha Azaya nahIM hai ki doSI doSa karatA rahe aura dharma premavaza dUsare usa doSako DhA~kate hI rheN| daiva yA pramAdavaza ho gaye kisI 1. mAtRvat / 'savitrIva svaputreSu yo'parAdhaM na bAdhate / daivAtpramAdAt saMbhUtaM sAdhUnAM so'dhamaH pumAn // 43 / / bAlizasyAparAdhena malinaM syAnna zAsanam / na hi mIne mRte yAti payodhiH pUtipUritAm ||44||-prbodhsaar / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 11, zlo0 188__zrUyatAmatropAkhyAnam-surASTradezeSu mRgekSaNApadamalamUlAvalokitApahasitAnaGgAstratantre pATaliputra susImAkAminImakaradhvajasya yazodhvajasya bhUbhujaH parAkramAkramAkrAntasakalapravIraH suvIro nAma sUnuranAsAditavidyAvRddhasaMyogasamayatvAdviTavidUSakadUSitahRdayatvAcca prAyeNa paradraviNadArAdAnodArakriyaH krIDArthamekadA krIDAvane gataH kitavakirAtapezyatoharavIrapariSadamidamavAdIt-'aho, vikramaikarasikeSu mahAsAhasikeSu bhavatsu madhye kiM ko'pi me prArthanAtithimanorathasArathirasti, yaH khalu pUrvadezanivezAvAptakIrtane tAmaliptipattane puNyapuruSakArAbhyAmAtmasAtkRtaratnAkarasArasya jinendrabhaktanAmAvatArasya vaNikpateH saptatalAgArAgrimabhUmibhAgini jinasamani chatratrayazikhaNDamaNDanIbhUtamadbhutadyotasenoDaM vaiDUryamaNimAnayati, tadAnetuH punarabhilASaviSayaniSekameva pAritoSikam / tatra ca sadarpaH sUrpo nAma samastamalimlucAgresaro vIraH kilaivamalApIt-'deva, kiyadgahanametadyato yo'haM devaprasAdAdviyadavasAnaviracitAmarAvatIpurasya puraMdarasyApi cUDAlaMkAranUtanaM ratnaM pAtAlamUlanilInabhogavatInagarasyoragezvarasyApi phaNagumphanAdhikyaM mANikyamapaharAmi, tasya me manuSyamAtraparitrANadharaNimaNi locanagocarAgAravihAramapaharataH kiyanmAtraM mahAsAhasam iti zaurya garjitvA nirgatyAgatya ca gauDamaNDalamaparamupAyamapa doSake kAraNa kisI dharmAtmAkI avajJA aura nindA na karake usa doSako chipAnA to ucita hI hai / kintu yadi dharmakA veSa dhAraNa karake koI DhoMgI jAnabUjhakara anAcAra karatA ho aura samajhAnepara bhI na mAnatA ho to aise DhogiyoMke doSoMko chipAnA upagUhana aMga nahIM hai| 5. upagahana aMgameM prasiddha jinendra bhaktakI kathA isa aMgake viSayameM eka kathA hai use suneM surASTra dezake pATalIputra nagarakA rAjA yazodhvaja thaa| usake var3A parAkramI suvIra nAmakA putra thaa| vidyAvRddha sajjanoMkA samAgama na milane tathA vilAsI aura badamAzoMkI saMgatimeM par3a jAnese vaha paradhana aura parastrIkA lampaTa ho gayA thaa| ___ eka bAra krIr3A karaneke lie vaha krIDAvanameM gyaa| vahA~ ekatra hue Thaga, cora aura bhIloMkI pariSadase vaha bolA-'Apa loga bar3e parAkramI aura bar3e sAhasI haiN| ApameM se jo koI tAmalipti nagarameM apane puNya aura pauruSase samudrakI sArabhUta sampattiko upArjita karanevAle jinendrabhakta seThake satamaMjile mahalake Upara bane hue jinAlayameMse tIna chatroMkI coTImeM jar3I huI adbhuta kAntivAlI vaiDUryamaNiko curA lAyegA use usakI icchAnusAra pAritoSika diyA jaayegaa| ___ yaha sunakara samasta coroMkA mukhiyA sUrpa bar3e garvase bolA-'svAmI yaha kyA kaThina hai ? jo maiM ApakI kRpAse AkAzake antameM banI huI amarAvatI nagarIke svAmI indra ke mukuTameM lage hue ratnako aura pAtAlake andara chipI huI bhogavatI nagarIke svAmI zeSanAgake phaNameM lage hue mANikyako hara sakatA hU~, usake lie A~khoMse dikhAI denevAle mahalake Upara sthita aura manuSya mAtrake lie zaraNabhUta mandirase maNi curAnA kauna sAhasakA kAma hai ?" isa prakAra apane zauryako 1. cauraH / 2. samIpam / 3. cauraH / Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -188] upAsakAdhyayana zyanmaNimoSIyAtiptatullakaveSazcAndrAyaNAcaraNaiH pakSapAraNAkaraNairmAsopavAsaprArambhairaparairapi tapaHsaMrambhaiH kSobhitanaganagarapAmagrAmaNIgaNaH krameNa jinendrabhaktabhAvAdhikaraNatAmabhajat / ekAntabhaktizaktaH sa jinendrabhaktastaM mAyAtmasAtkRtapriyatamAkAramaparamArthAcAramajAnanAryavaryAvazyamanekAnaya'ratnaracitajinadehasaMdohe'smaddevagRhe tvayA tAvadAsitavyaM yAvadahaM bahitrayAtrAM vidhAya samAyAmi' ityayAcata / aprakaTakUTakapaTakramaH priyatamaH 'zreSThin , maivaM bhASiSThAH, yadaGganAjanasaMkIrNeSu draviNodIrNeSu dezeSu vihitokasAM prAyeNAmalinamanasAmapi sulabhodAhArAH khalu khljntirskaaraaH'| zreSThI-'dezayatIza, na satyametat / aparijJAtaparalokavyavahArasyAvazendriyavyApArasya hi puruSasya bahiHsaGge svAntaM vikurutAM nAma, na punaryathArthadRzAmananyasAmAnyasaMyamaspRzAM yamaspRzAM bhavAdRzAM yatIzAm' iti bahvAgrahaM devagRhaparigrahAya tamayathArthamunimabhyarthya kalatraputramitrabAndhaveSvakRtavizvAso manaHparijanadinazakunapavanAnukUlatayA nagarabAhirikAyAM prsthaanmkaarssiit| ____ mAyAmunistasminnevAvasare tadagAramAkulaparivAramavabudhyArdhAvazeSAyAM nizi kRtaratnApahArastanmarIcipracArAdArakSikairanudrutazarIraH palAyitumazaktastasyaiva dharmahayaMnirmANaparameSThinaH zreSThinaH prasthAnAvAsanivezamAviveza / zreSThayapi durAlApabahalAttatkolAhalAgarjanA karake sUrya nAmakA cora vahA~ se nikalakara gauDa dezameM aayaa| dUsarA upAya na dekha usane maNi curAneke lie kSullakakA veSa banA liyaa| kabhI vaha cAndrAyaNa vrata karatA thA, kabhI eka pakSameM pAraNA karatA thA aura kabhI eka mAsakA upavAsa karatA thaa| isa prakArakI tapasyAse nagara, gA~va vagairahameM sarvatra halacala maca gii| phailate-phailate yaha carcA jinendrabhaktake kAnoM taka bhI pahu~cI / vaha paramabhakta usa mAyAvIke kapaTaveSako na jAnakara usase prArthanA karaneke lie gayA ki-'Arya zreSTha ! jaba taka maiM dezakI yAtrA karake na lau, taba taka Apa aneka amUlya ratnoMse racita mere jinAlayameM hI ThahareM / ' apane kapaTa jAlako chipAneke lie vaha bolA-'seTha jI! aisA mata kahie; kyoMki striyoMse vyApta aura dhanase paripUrNa sthAnapara ThaharanevAle nirmala citta vyaktiyoMkA bhI duSTajanoMke dvArA tiraskAra kiye jAneke udAharaNa pAye jAte haiN|' seTha-'kSullaka mahArAja ! yaha bAta satya nahIM hai| jisane paralokako nahIM jAnA aura jisakI indriyA~ vazameM nahIM haiM, bAhya nimittake milanepara usakA mana bhale hI kharAba ho jAye, kintu yathArthadarzI aura asAdhAraNa saMyamake pAlaka Apa jaise yatipatiyoMke viSayameM yaha bAta lAgU nahIM ho sktii|' isa prakAra strI, putra, mitra tathA bandhu-bAndhavoMkA vizvAsa na karake vaha seTha Agraha pUrvaka usa kapaTaveSIko livA laayaa| tathA mana, kuTumbIjana, dina, zakuna aura vAyuko anukUla pAkara paradeza yAtrAke lie nagarake bAhara jAkara Thahara gayA / usI dina vaha kapaTI muni usa makAnako AdamiyoMse bharapUra jAnakara AdhI rAtake bItanepara ratnako curAkara jaise hI calA vaise hI usa ratnakI camakase dvArapAloMne use jAte dekha 1. coraNArthaM / 2. racita / 3. yatIzAnAm mu0 / 10 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 somadeva viracita [kalpa 12, zlo0 186'vAgvidrANanidrastadaiva mRSAmunimudramavasAya svabhAvataH zuddhAptAgamapadArthasamAcAranayasya nizeSAnyadarzanavyatiriktAnvayasya samayasyAviditaparamArthajanApekSayA durapavAdo mAbhUditi caH vicintya samastamapyAratikalokamevamabhaNIt-'aho durvANIkAH, kimityenaM saMyaminamabhaillena saMbhAvayanti bhavantaH, yadeSa khalu mahAtapasvinAmapi mahAtapasvI paramaMniHspRhANAmapi paramaniHspRhaH prakRtyaiva mahApuruSo mAyAmoSarahitacittavRttirasmadabhimatena maNimenamAna yatkathaM nAma stenabhAvena bhavadbhiH sNbhaavniiyH| tatpratUrNamabhyarNIbhUya prasannavapuSaH sadAcArakairavArjunajyotiSamenaM kSamayata stuta namasyata varivasyata c| ... bhavati cAtra zlokaH mAyAsaMyamanotsU sUrpa ratnApahAriNi / . --- doSaM niSUdayAmAsa jinendro bhaktavAkparaH // 18 // ityupAsakAdhyayane dharmopahaNArhaNo nAma dvAdazaH kalpaH / parISa vrtodvignmjaataagmsnggmm| sthApayedbhasyadAtmAnaM samayI samayasthitam // 10 // liyA aura ve usake pIche daudd'e| apaneko bhAganemeM asamartha dekha vaha cora usI makAnameM ghusa gayA jisameM prasthAnake lie seTha ThaharA huA thaa| kolAhala sunakara seThakI nIMda khula gaI aura usane usa kapaTI muniko pahacAnakara saba mAmalA samajha liyaa| kintu anajAna AdamIke kAraNa sacce deva, sacce zAstra aura satya padArthoMke anugAmI jina-zAsanakI badanAmI na ho isa vicArase vaha saba rakSakoMse bolA-'are bakavAdiyo ! isa sAdhukA kyoM tiraskAra karate ho ? yaha mahAtapasviyoMmeM bhI mahAtapasvI aura atyanta nispRhoMmeM bhI atyanta nispRha hai| isakA citta mAyA aura mohase rahita hai| tathA yaha prakRtise hI mahApuruSa hai / yaha mere kahanese hI maNi lAyA hai / tumheM isake sAtha corakA-sA bartAva nahIM.karanA caahie| ataH zIghra pAsa jAkara prasanna manase sadAcArarUpI kumudake lie candramAke tulya usa sAdhuse kSamA mA~go, usakI stuti karo, aura use namaskAra kro|' isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 'mAyAke niyaMtraNameM pravINa ratnako curAnevAle sUrpake doSako jinendra bhakta seTane chipAyA' // 18 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM upabRMhaNa guNakA varNana karanevAlA bArahavA~ kalpa samApta huaa| [aba sthitikaraNa aMgako kahate haiM-] parISaha aura vratase ghabarAyA huA tathA Agamake jJAnase zUnya koI sAdharmI bhAI yadi 1. zIghraM / 2. jJAtvA / 3. abhaNat-ba0 / 4. asamocInena pariNAmena / 5. mAyAmoha-mu0 / 6. caurabhAvena / 7. nirmalAntaHkaraNabahikaraNAH sntH| 8. karavaM-kamalaM, tasya vikAsane candraM / 9. pUjayata yyN| 10. zoghragAmini (?) / 11. jinendrabhakta ityarthaH / 12. 'pariSahAd vratAd bhItamaprAptazrutasampadam / dharmAd bhusyanmati sAdhu punastaM tatra ropayet // 45 / / bhrasyantaM tapaso devAt yo na pAtIha saMyatam / saddarzanabahi taH zAsanasthitilopanAt // 46 // ziSyaiH saMdehanirvAhairapi saMvarddhayenmatam / bahumadhye bhavennUnaM ratnatrayadharo'paraH // 47 // yataH zAsanasAdhyo'rtho nAnAziSyasamAzrayaH / tataH saMbodhya yo yatra sAdhustaM tatra ropayet // 48 // bAlaH ziSyojyathA nUnaM tathA dUrataropayet / tatastasya bhavo'nantaH samayo'pi nihIyate ||49||-prbodhsaar / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -164] Gy upAsakAdhyayana tapasaH pratyavasyantaM yo na rakSati saMyatam / nUnaM sa darzanAdvAhyaH samayasthitilaGghanAt // 161 // navaiH saMdigdhanirvA haividadhyAdgaNavardhanam / / ekadoSakRte tyAjyaH prAptatattvaH kathaM naraH // 12 // yataH samayakAryArthI nAnApazcajanAzrayaH / ataH saMbodhya yo yatra yogyastaM tatra yojayet // 16 // upekSAyAM tu jAyeta tattvAd dUrataro naraH / tatastasya bhavo dIrghaH samayo'pi ca hIyate // 14 // dharmase bhraSTa hotA ho to samyagdRSTIko usakA sthitikaraNa karanA cAhie / jo tapase bhraSTa hote hue munikI rakSA nahIM karatA hai, AgamakI maryAdAkA ullaMghana karaneke kAraNa vaha manuSya niyamase samyagdarzanase rahita hai // 190-191 // jinake nirvAhameM sandeha hai aise naye manuSyoMse bhI saMghako bar3hAnA caahie| kevala eka doSake kAraNa tattvajJa manuSyako chor3A nahIM jA sakatA / kyoMki dharmakA kAma aneka manuSyoMke Azrayase calatA hai / isalie samajhA-bujhAkara jo jisake yogya ho use usameM lagA denA caahie| upekSA karanese manuSya dharmase dUra hotA jAtA hai aura aisA honese usa manuSyakA saMsAra sudIrgha hotA hai aura dharmakI bhI hAni hotI hai // 192-194 // bhAvArtha-Upara sthitikaraNa aMgakA varNana karate hue paM0 somadeva sUrine bahuta hI upayogI bAteM kahI haiM / dharmase Digate hue manuSyoMko dharmake premavaza dharmameM sthira karanA sthitikaraNa aMga kahalAtA hai| dharmake do rUpa vyAvahArika kahe jAte haiM, eka zraddhAna aura dUsarA AcaraNa / yadi kinhIM kAraNoMse kisI sAdharmIkA zraddhAna zithila ho rahA ho yA vaha apane AcaraNase bhraSTa hotA ho to dharmapremIkA yaha kartavya hai ki vaha una kAraNoMko yathAzakti dUra karake usa bhAIko apane dharmameM sthira rakhanekI bharasaka ceSTA kre| Digate hue ko sthira karaneke badale bhalA-burA kahakara yA usakI upekSA karake use yadi dharmase cyuta hone diyA jAye to isase lAbha to kucha nahIM hotA ulTe hAni hI hotI hai| kyoMki eka to dharmase bhraSTa hokara vaha manuSya pApa-paMkameM aura lipta hotA jAtA hai aura isa taraha usakA bhayaMkara patana ho jAtA hai aura dUsarI ora saMghameMse eka vyaktike nikala jAnese dharmakI bhI hAni hotI hai / kyoMki kahA hai ki dharmakA pAlana karane vAloMke vinA dharma nahIM raha sakatA / yadi hameM apane dharmako jIvita rakhanA hai aura usakI unnati karanA hai to hameM apane sAdharmI bhAiyoMke sukha-duHkhakA tathA mAnApamAnakA dhyAna rakhakara hI unake sAtha sadA sadvyavahAra karate rahanA cAhie tathA apanI orase koI bhI aisA durvyavahAra nahIM karanA cAhie jisase unake hRdayako coTa phuNce| kyoMki prAyaH aisA dekhA jAtA hai ki jhagar3A to parasparameM hotA hai aura usakA gussA nikAlA jAtA hai mandirapara / lar3a-jhagar3akara loga mandirameM AnA chor3a dete haiN| pUjana karate samaya kahA-sunI ho jAye to pUjana karanA chor3a dete haiM / isa tarahakI bAtoMse kaSAya bar3ha jAneke kAraNa manuSya hitAhitako bhUla jAtA hai aura usase apanA 1. calantam / 2. kiM ca saMdigdhanirvAhainavaiH saMbaM vivardhayan / prAptatattvaM tyajannekadoSataH samayI katham ||84||"sNghkaary yto'nek||86|| ayopekSeta jAyeta davIyAMstattvato jnH| vahIyAMzca bhavo'syetthamanavasthA prathIyasI ||87||-dhrmrtnaa0, 50 73 u0| 3. manuSya / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 13, zlo0 - 164 zrUyatAmatropAkhyAnam - magadhadezeSu rAjagRhAparanAmAvasare paJcazailapure celinI mahAdevI praNayakreNikasya zreNikasya gotrAkalatrasya putraH sakalavairipurAbhiSeNo vAriSeNo nAma / sakila kumArakAla eva saMsArasukhasamAgamavimukhamAnasaH paramavairAgyodgurNa: pUrNa nirNayarasaH zrAvakadharmArAdhanadhanyadhiSaNatayA gurUpAsana saMvINatayA ca samyagavasitopAsakAdhya yanavidhirAzcaryazauryanidhirekadA pretabhUmiSu bhUtavAsaravibhAvarya rAtripratimAsthito babhUva / zrAvasare kSapAyAH pariNatAbhoge khalu madhyabhAge magadhasundarInAmayA paNyAGganayAramanyatIvAsaktacittavRttiprasaro mRgaveganAmA vIraH zayanatalamApannaH sannevamuktaH - 'rAjazreSThino dhanadattanAmaniSThasya kIrtimatInAmAyAH priyatamAyAH stanamaNDanodAramalaGkArasAraM hAramidAnI mevAnI yadi vizrANayasi, tadA tvaM me ratirAmaH, anyathA praNayavirAmaH' iti / so'pyavazAnaGgaMvego mRgavegastadvacanAdeva tadAyatanAnniHsRtyAbhisRtya ca nijakalAbalA 76 aura dUsaroMkA aniSTa kara baiThatA hai, ataH aise prasaMgoMpara zAntise kAma lenA cAhie / isI taraha jo paMca hote haiM unakA uttaradAyitva bahuta bar3A hotA hai, jarA jarA-sI bAtoMpara kisIko jAticyuta kara denA, kisIkA mandira banda kara denA dharmakI hAnikA hI kAraNa hotA hai / aise samaya meM jaba loga dharmase vimukha honeke lie taiyAra baiThe hoM taba to isa prakArake daNDoM kA ulTA hI pariNAma hotA hai / daNDakA prayoga auSadhakI taraha karanA caahie| jaise vaidya rogI ke roga ke anukUla davA dekara use rogamukta karanekI hI ceSTA karatA hai vaise hI paJcoMko bhI aparAdhI ke aparAdha aura usake nidAnako dekha-bhAla karake hI use aisA daNDa denA cAhie jisase usakA sudhAra ho aura Age vaha vaisA aparAdha na kara sake / jAti aura dharmase bahiSkAra to atyanta gurutara aparAdhoMke lie hI kiyA jAnA caahie| isa taraha eka ora to maujUdA sAdharmI bhAiyoMko banAye rakhane kI ceSTA karanI cAhie aura dUsarI ora aise naye manuSyoM ko bhI dharmameM dIkSita karake dharmakI vRddhi karanI cAhie jinase hameM thor3I-sI bhI AzA ho ki ye isameM khapa sakeMge / isa prakAra purAne aura naye sAdharmI bhAiyoMkA sthitikaraNa karate rahanese dharmake naSTa ho jAnekA bhaya nahIM rahatA / isa sambandhameM eka kathA hai, use suneM 6. sthitikaraNa aMga meM prasiddha vAriSeNakI kathA magadha dezameM paJcazailapura nAmakA nagara hai, jise rAjagRhI bhI kahate haiM / usameM rAjA zreNika rAjya karate the, unakI paTTarAnI celinI thI / rAjA zreNikake samasta vairiyoMke nagaroMko jItanevAlA vAriSeNa nAmakA putra thaa| kumAra avasthA se hI vaha sAMsArika sukhoMse vimukha hokara zrAvaka dharmakA pAlana karatA thA aura aisA karanese tathA guruoMkI upAsanA meM saMlagna hone se use zrAvakAcArakA acchA parijJAna ho gayA thA / rAtrike samaya eka dina vaha zUra-vIra smazAna bhUmimeM dhyAnamagna thA / usI rAtake madhya meM mRgavega nAmakA eka vIra jaba magadhasundarI nAmakI vezyAke zayana kakSameM pahu~cA to vezyAne kahA - ' rAjazreSThI dhanadattakI patnI kIrtimatIke galekA hAra isI samaya lAkara yadi mujhe doge to tuma mere premake svAmI ho, anyathA hamAre tumhAre premakA Aja anta hai / ' 1. grAhakasya / 2. udyataH / 3. pravINatayA / 4. maNDalo - ja0 / 5 dadAsi / 6. kAmavegaH / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 165 ] tasya dhana dattasyAgAramAcaritahArApahArastarikaraNa nikara nizcitacaraNacArastalArAnucarainusRto mRgayitumasamarthastasya vyutsargaveSamupeyuSo vAriSeNasya purato hAramapahAya tirodadhe / upAsakAdhyayana 77 tadanucarAstatprakAzavizeSavazAt 'vAriSeNo'yaM nanu rAjakumAraH palAyitumazaktaH pitroH zrAvakatvAdimAmarhatpratimAsamAnAkRtiM pratipadya puro nihitahAraH samAste' ityavamRzya pravizya ca vizvambharAdhI zavezmanivezametatpituH pratipAditavRttAntAH / daNDo hi kevalo lokaM paraM cemaM ca rakSati / rAjJA zatrau ca putre ca yathAdoSaM samaM dhRtaH // 165 // iti vacanAt 'nahi mahIbhujAM guNadoSAbhyAmanyatra mitrAmitravyavasthitiH, tadasya ratnApahAropahatacaritrasya putrazatrorna prANaprayANAdaparazcaNDo daNDaH samasti' iti nyAyaniSThuratAvezAttajjanakAdezAdAgatya taM sadAcAramahAntaM praharantaH zaravizarAnprasUnazekharatAM bhramilamaiNDalAni karNakuNDalatAM kRpANanikarAnmuktAhAratAmevamaparANyapyastrANi bhUSaNatAmanusaranti, nibudhya taddhayAna dhairyapravRddhapramodatayA svayameva puradevatAkaravikIryamANAmarataruprasavopahAramambaracarakumArAsphAlyamAnAna kanikara manimiSanikAya kIrtyamAnAneka stutivyatikaramitastato mahAmahotsavAvatAraM ca nicoyya satvaramatibhItavismitAntaHkaraNAH zreNikadharaNIzvarAyedaM nivedayAmAsuH / yaha sunate hI kAmuka mRgavega vezyA ke ghara se nikalakara dhanadattake ghara pahu~cA aura apanI caturAI se usake ghara meM ghusa hArako curA jaise hI calA vaise hI usa hAra kI kiraNoMke prakAza se nagarake sipAhiyoMne use dekha liyA aura ve usake pIche daudd'e| apane ko daur3ane meM asamartha jAnakara mRgavegane vaha hAra kAyotsargase sthita vAriSeNake Age DAla diyA aura svayaM chipa gayA / jaba sipAhI vahA~ pahu~ce to unhoMne hArake prakAzameM vAriSeNako phcaanaa| unhoMne socA ki rAjakumArake mAtA-pitA zrAvaka haiM ataH bhAgane meM asamarthatA dekha rAjakumArane apane Age hAra rakhakara jinendrakI pratimAke samAna apanA rUpa banA liyA hai / yaha soca ve saba rAjamahala meM Aye aura rAjA zreNikase saba samAcAra nivedana kara diyA / nIti meM kahA hai ki - 'rAjAke dvArA zatru aura putrako aparAdhake anusAra samAna rUpa se diyA gayA daNDa isa lokakI aura paralokakI bhI rakSA karatA hai || 195 // ataH rAjAoM ke lie jo guNI hai vaha mitra hai aura jo doSI hai vaha zatru hai / isalie ratnahArako curAnevAlA merA putra bhI merA zatru hai aura mRtyuke sivA dUsarA koI bhayAnaka daNDa hai nahIM / yaha vicArakara rAjA zreNikane kaThora banakara apane putrakI mRtyukI AjJA de dI / rAjAkI AjJA pAkara ve sipAhI smazAna bhUmimeM Aye aura usa mahAn sadAcArI vAriSeNake Upara zastra prahAra karane lage / zastra prahAra karate hI bANa to phUloMkA mukuTa bana gaye / cakra kAnoMke kuNDala bana gaye, talavAreM motiyoM kA hAra bana gii| isa taraha anya bhI astra bhUSaNarUpa ho gaye / yaha samAcAra jAnakara aura vAriSeNake dhyAna aura dhairyase prasanna hokara nagara devatAne svayaM hI puSpoMkI varSA kI, vidyAdhara kumAroMne dundubhi bAje bajAye aura devatAoMne vAriSeNakI bahuta stuti kii| jaba sipAhiyoMne yaha saba mahAmahotsava dekhA to ve bar3e Dare aura rAjA zreNikase jAkara unhoMne saba samAcAra kahA / 1. palAyitum / 2. tyaktvA / 3. samAsa - a0 / 4. cakra / 5. avalokya | Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 13, zlo0 166naravaraH saparivAraH sottAlaM tatrAgataH sankumArAcArAnurAgarasotsAritamRtibhItisaMgAnmRgavegAdavagatAmUlavRttAntaH sAdhuM taM kumAraM kSamayAmAsa / nRpanandano'pi pratijJAtasamayAvasAne 'prANinAM sulabhasaMpAtAH khalu saMsAre vyasanavinipAtAH tadalamatra kAlakavalanAvalambena vilambena / eSo'hamidAnImavAptayathArthamanISonmeSastAvadAtmahitasyopaskariSye' iti nizcayamupazliSyAbhASya pitaramApiSya ca bAhyAbhyantaraparigrahAgrahamAcAryasya suradevasyAntike tapo jagrAha / bhavati cAtra zlokaH vizuddhamanasAM puMsAM paricchedaparAtmanAm / kiM kurvanti kRtA vighnAH sadAcArakhilaiH khalaiH // 16 // ityupAsakAdhyayane vAriSeNakumArapravrajyAvrajano nAma trayodazaH kalpaH / punaH 'iSTaM dharme niyojayet, tathA AturasyAgadakAropayoga ivAnicchato'pi jantodharmayogaH kazalaiH kriyamANo bhavatyAyatyAmavazyaM niHzreyasAya' iti jAtamatistapaHparigrahe'pi sahapAMsukrIDitatvAcciraparicayarUDhapraNayatvAzcAtmanaH priyasuhRdaM puSpavatIbhaTTinIbharturamAtyasya zANDilyAyanasya nandanamabhinavavivAhavihitakaGkaNabandhanaM puSpadantAbhidhAnametadAya rAjA jaldIse parivArake sAtha vahA~ aayaa| vAriSeNake cAritrakA camatkAra dekhakara mRgavega corako bhI usase bar3A sneha utpanna huA aura vaha mRtyukA bhaya chor3akara vahA~ AyA tathA usane hArakI corIkA saba hAla rAjA zreNikase khaa| rAjA zreNikane kumArako kSamA kara diyaa| vAriSeNane yaha socakara 'saMsArameM prANiyoMpara saMkaTa AnA sulabha hai ataH mRtyukI pratIkSA karanese kyA lAbha / ' yaha nizcaya kara liyA thA ki cUMki mujhe aba sacce jJAnako prApti huI hai isalie aba maiM AtmAkA kalyANa kruuNgaa| ataH usane apane pitApara apanA nizcaya prakaTa kara diyA aura bAhya tathA Abhyantara parigrahako chor3akara AcArya suradevake samIpameM jina-dIkSA le lii| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai _ 'sadAcArako bigAr3anevAle duSTa manuSyoMke dvArA kiye gaye vighna, vicArameM tatpara vizuddhamanavAle manuSyoMkA kyA kara sakate haiM ? arthAt kucha bhI bigAr3a nahIM kara sakate // 196 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM vAriSeNakumArakA pravrajyAvrajana nAmaka terahavA~ kalpa samApta huaa| rAjA zreNikakA mantrI zAMDilyAyana thA aura usakI patnI puSpavatI thii| unake puSpadanta nAmakA putra thaa| usakA nayA vivAha huA thaa| vaha vAriSeNakA atyanta priya mitra thA, bacapanameM donoM sAtha khele the aura ciraparicita honese donoMmeM gAr3ha sneha thaa| jaba vAriSeNa muni ho gaye to unakA vicAra apane mitra puSpadantako bhI muni banAnekA huA / ve socane lage ki zAstrakAroMkA kahanA hai ki 'apane priyajanako dharmameM lagAnA cAhie' tathA jaise rogIkA vaidyase ilAja karAnA Age lAbhadAyaka hotA hai vaise hI na cAhanevAle jIvako bhI samajhadAra manuSya yadi dharmameM lagA deM to uttarakAlameM vaha avazya hI mokSa kI prAptikA kAraNa hotA hai / yaha socakara vAriSeNa muni apane mitrake ghara gaye aura svAmIke putra honeke kAraNa tathA mahAmunikA rUpa honeke 1. tvaritaM / 2. cUrNIkRtya / 3. jJAtAtmanAm / 4. 'auSadham' / Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -198] upAsakAdhyayana tanAnugamanena svAmiputratvAtpratipannamahAmunirUpatvAccAcaritAbhyutthAnaM hastenAvalambya punaH 'ato'tazca pradezAnmAM vyAvartayiSyatyayaM bhagavAn' iti sahAnusarantamavAptavantaM ca gurUpAntam , 'bhadanta, eSa khalu mahAnubhAvatAlatAlambanataruH svabhAvenaiva bhvbhiirubhogaanubhvne viraktacittaH sarvasaMyatavRttArthI bhagavatpAdamUlamAyAtaH' iti sUcayitvA bhagavato'bhyaNe kAmakarikadalikAvahIbhAramiva mUrdhajanikaramapanAyya dIkSAM grAhayAmAsa / so'pi taduparodhAnepAhIkSAmAdAya hRdayasyAviditaveditavyatvAdanaGgaprahagrasitatvAzca paJjarapAtraH paitatrIva mantrazaktikIlitapratApaH pRdAkuriva gADhabandhanAlAnito vyAlazuNDAla iva cAharnizaM vAriSeNaRSiNA rkssymaanno'pi| alakavalayaramyaM bhralatAnartakAntaM navanayanavilAsaM cArugaNDasthalaM ca / madhuravacanagarbha smerabimbAdharAyAH purata iva samAste tanmukhaM me priyAyAH // 197 // karNAvataMsamukhamaNDanakaNThabhUSA vakSojapatrajaghanAbharaNAni rAgAt / pAdeSvalaktakarasena ca carcanAni kurvanti ye praNayinISu ta eva dhanyAH // 18 // kAraNa puSpadanta unheM dekhakara khar3A ho gayA aura unake sAtha yaha socatA huA calA ki vaha mujhe amuka sthAnase lauTA deNge| use sAtha lekara vAriSeNa muni apane guru ke pAsa Aye aura bole-'bhagavan ! yaha mahAnubhAva svabhAvase hI saMsArabhIru hai tathA bhogoMke bhogase isakA citta virakta ho gayA hai / mahAvrata dhAraNa karanekI icchAse yaha Apake caraNoM meM AyA hai|' vAriSeNane itanA nivedana karaneke bAda puSpadantako guruke sammukha kezaloMca karAke jinadIkSA dhAraNa karA dI / kintu usakA hRdaya to kAmase pIr3ita thA ataH pIjaremeM banda pakSIkI taraha, maMtrakI zaktise jisakA pratApa kIlita kara diyA gayA hai usa sarpakI taraha tathA majabUta bandhanase ba~dhe hue duSTa hAthIkI taraha vAriSeNa munike dvArA rAta-dina dekharekha rakhanepara bhI kabhI vaha apanI strIke mukhakA vicAra karatA thaa| 'vaha kezoMse kaisA sundara lagatA hai aura usakI bhrukuTiyA~ to kyA gajaba kI haiM, A~kheM kaisI manohAriNI haiM, kapola kitane sundara haiM, kaisI mIThI-mIThI bAta karatI hai / merI pyArIkA mukha - to mujhe aisA dIkhatA hai mAno vaha mere sAmane hI maujUda hai' // 197 // kabhI vaha socatA 'jo apanI priyatamAoMke kAnoMko karNaphUlase sajAte haiM, mukhako alaMkAroMse bhUSita karate haiM, kaNThameM kaNThamAla pahinAte haiM, urojoMpara patra bA~dhate haiM, jaghana bhAgameM karadhaunI dhAraNa karAte haiM tathA pairoM meM mahAvara lagAte haiM, ve hI dhanya haiM // 198 // 1 kandarpagajadhvajamiva / kAvalI-ba0 / 2. pnyjrsthH| 3. pakSivat / 4. sarpavat / 5. duSTagajaH / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 14, zlo0 166lIlAvilAsavilasannayanotpalAyAH sphaarsmrottrlitaadhrpllvaayaa| ___uttuGgapIvarapayodharamaNDalAyA __stasyA mayA saha kadA nanu saMgamaH syAt // 16 // kiM ca / citrAlekhanakarmabhirmanasijanyApArasArAmRtai puddhaabhyaaspur:sthitpriytmaapaadprnnaamkrmaiH| svapne 'saMgamaviprayogaviSayaprItyapramodAgamai ___ ritthaM veSamunirdinAni gamayatyutkaNThitaH kAnane // 20 // iti nirbandhena dhyAyan dvAdaza samAH samAnaSIt / / zuradevabhaTTArako'pyAbhyAM saha teSu-teSu viSayeSu tIrthakRtAM paJcakalyANamaGgalAni sthAnAni vanditvA punarvihAravazAttatraiva jinAyatanottasitopAntazailacUle paJcazailapure samAgatyAtmano vAriSeNa RSezca tadivase paryupAsitopavAsatvAttaM puSpadantamekAkinameva prtyvsaanaayaadidesh| tadarthamAdiSTena ca tena cintitaM cirAtkAlAtkhalvekasmAdapamRtyorjIvanaddharito 'smi / saMprati hi me nUnamanUnAni puNyAnyavekSya dIkSAM mumukSuNA maJja pAzaparikSepakSariteneva pakSiNA palAyitumArabdham / vAriSeNastasya tathA prasthAnAtkRtodarka vitartya 'avazyamayaM jinarUpaM jihAsuriva sautsukyaM vikramate, tadeSa kaSAyamuSyamANadhiSaNaH samayapratipAlanAdhikaraNairna bhavatyupekSaNIyaH' ityanudhyAyAvA tamanurudhyaitatsthApanAya janakaniketanaM kabhI vaha socatA_ 'jisake netrakamala lIlAke vilAsase zobhita haiM, adharapallava kAmake vegase kA~pate haiM, uroja unnata aura sthUla haiM, usakA mere sAtha samAgama kaba hogA' // 199 // kabhI vaha citra banAtA, kabhI atyanta abhyAsake kAraNa yaha anubhava karatA ki usakI priyatamA sAmane khar3I hai aura vaha usake caraNoMmeM praNAma kara rahA hai| kabhI svapnameM saMgamakA sukha bhogatA to kabhI viyogakA kaSTa uThAtA / isa prakAra vaha muniveSI bar3I utkaNThAke sAtha jaMgalameM dina bitAtA thA // 200 // aisA karate-karate bAraha varSa bIta gye| ___eka bAra zUradeva guru apane ziSya vAriSeNa aura puSpadantake sAtha tIrthakaroMke paJcakalyANakoMke sthAnoMkI vandanA karake vUmate-ghUmate jinamandiroMse suzobhita usI paJcazailapurameM Akara tthhre| usa dina vAriSeNamunikA proSadhopavAsa thA ataH unhoMne puSpadantako akele hI jAkara bhojana kara AnekI AjJA dii| AjJA pAkara puSpadantane socA ki bahuta kAlake pazcAt isa apamRtyuse jIvanakA uddhAra huA hai| Aja mere bahuta puNyakA udaya hai|' yaha soca dIkSAko chor3anekI.icchAse, bandhanamukta hue pakSIkI taraha vaha vahA~ se bhaagaa| vAriSeNane use isa tarahase bhAgate hue dekhakara vicAra kiyA ki 'yaha avazya hI jinadIkSA chor3a deneke lie utsuka jAna par3atA hai| isakI buddhi mohase bhraSTa ho gaI hai, ataH jinAgamake pAlakoMko isakI upekSA nahIM 1. yadA svapne saMgamo bhavati tadviSaye prItyAgamo bhavati / yadA tu svapnaviprayogo bhavati tadviSaye'pramodAgamo bhavati / 2. varSANi / 3. rAjagahanagare / 4. sevita / 5. AhArArtha / 6. puSpadantena / 7. dIkSAM moktumicchanA / 8. zIghra mArga rudvA / Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -200 ] upAsakAdhyayana 81 jgaam| celinImahAdevI putraM mitreNa satramupaDhaukamAnamavekSya tadabhiprAyaparIkSArtha sarAgaM vItarAgaM cAsanamayacchat / vAriSeNastena samaM caramopacAraM viSTaramalaMkRtya 'amba, samAhUyatAM samastA apyAtmIyAH snussaaH| tadanu vanadevatA iva prasUnottaMsottaraGgitakuntalArAmAH, kalpalatA iva maNibhUSaNaramaNIyAGganirgamAH, prAvRSa iva samunnaddhapayodharAviddhamadhyabhAgAH, sakalajagallAvaNyalavalipilikhitA iva subhagabhogAyatanAbhogAH, kaGkellikAnanakSitaya iva pAdapallavollAsitavihAraviSayAH, kamalinya iva maNimaJjIramaNitonmadamarAlamaNDalaskhalitacalenajalezayAH, svakIyarUpasaMpattiraskRtatribhuvanarAmArAmaNIyakAH salIlamahamahamikotsukAH samAgatya samantAtparibavaH puNyadevatA iva tAH svavAsinyaH / 'amba, madbhAtRjAyA sudtypyaakaarytaam| tataH sandhyeva dhAturaktAmbaracarATopA, tapaHzrIriva viluptakuntalakalApA, bhavyajanamatiriva vibhramabhrAMzidarzanA, himonmathitA kamalinIva kSAmacchAyApaghanA, zaradiva dInapayodharabharA, svaSvAGgakaraGkA kRtiriva prakaTakIrkaMsanikarA sakalasaMsArasukhavyAvRttinItimUrtimatI vairAgya. sthitiriva vivesh| puSpadantahRdayakandalollAsavasumatI sudatI vAriSeNo'vadhArya 'mitra, seyaM tava praNayinI karanI caahie|' aisA socakara bhAgate hue mitrako rokakara usako sthira karaneke lie ve apane pitAke ghara gye| celanI rAnIne mitrake sAtha apane putrako AtA huA dekhakara usake manakI parIkSA karaneke lie do Asana bichA diye| unameM eka Asana rAgiyoMke yogya thA aura dUsarA virAgiyoMke yogya / vAriSeNa apane mitrake sAtha virAgiyoMke yogya Asanapara baiTha gayA aura bolA'mAtA ! apanI saba bahuoMko bulaao|' apanI rUpa-sampadAse tInoM lokoMkI sundara striyoMko tiraskRta karanevAlI sabhI bahue~ bar3I utsukatAke sAtha Akara cAroM ora baiTha giiN| kezapAzameM gUMthe gaye phUloMse ve vanadevatAke samAna pratIta hotI thIM, unake aMga maNiyoMke bhUSaNoMse zobhita the ataH ve kalpalatAke tulya pratIta hotI thIM, unnata payodharoM (stanoM) se unakA madhyabhAga parAjita ho gayA thA arthAt madhyabhAga kRza thA, ataH ve varSARtuke tulya pratIta hotI thI kyoMki varSARtumeM bhI AkAzameM payodhara ( megha ) umar3e rahate haiN| usake bAda vAriSeNa bole- 'mAtA ! merI bhrAtRvadhU sudatIko bhI bulaao|' - AjJA pAte hI sudatI bhI A gii| usake kezakalApa asta-vyasta the, himapAtase kumulAI huI kamalinIkI taraha usakI mukhazrI mlAna ho gaI thii| zarIrameM haDDiyA~ hI dikhAI detI thiiN| vaha aisI mAlUma detI thI mAno saMsArake samasta sukhoMse udAsIna mUrtimatI vairAgyavibhUti hI hai| puSpadantake hRdayarUpI navAMkurake ullAsake lie pRthvIke tulya sudatIko jAnakara vAriSeNa 1. Agacchantam / 2. vItarAgAsanam / 3. azokavRkSavanabhUmayaH / 4. zabdita / 5. calanA caraNA eva jalezayAni yAsAM tAH / 6. geruraktavastreNa caraH capalaH ATogo yasyAH saa| 7. khaTvAGgameva karaGkaH / 8. asthi / Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 somadeva viracita [kalpa 14, zlo0 -201 yannimittamadyApi na saMpadyase mnomuniriti| etAzcaivaMvidhakAyAstava bhrAtRjAyAH, tathaite ca vayaM tava samakSodayaM samAcaritAbhijAtajanocitacaritAH' / puSpadantaH snAnAnulepavasanAbharaNaprasUna_____tAmbUlavAsavidhinA kSaNamAtrametat / AdheyabhAvasubhagaM vapuraGganAnAM ___ naisargikI tu kimiva sthitirasya vAcyA // 201 // ityasaMzayamAzayya straiNeSu sukhakaraNeSu vicikitsAsajjA lajjAmabhinIya 'haMho nikomaniruddhamakaradhvajoddhavavidhurabAndhava saMsArasukhasarojotsAranIhArAyamANacaraNa vAriSeNa, paryAptamatrAvasthAnena / prakAmaM zekalitakusumAtrarasarahasya vayasya, idAnI yathArthanirvedAvanirmanomunirasmIti cAdhAya vizuddhahRdayau dvAvapi tau celinImahAdevImabhinandyopasaya ca gurupAdopasalyaM niHzalyAzayau sAdhu tapazcakratuH / bhavati cAtra zlokaH sudatIsaMgamAsaktaM puSpadantaM tapasvinam / vAriNaH kRtatrANaH sthApayAmAsa saMyame // 202 // ityupAsakAdhyayane sthitikArakIrtano nAma caturdazaH kalpaH / caityaizcaityAlayAnaistapobhirvividhAtmakaiH / pUjAmahAdhvajAdyaizca kuryAnmArgaprabhAvanam // 203 // bole-'mitra ! yahI tumhArI vaha priyatamA hai jisake kAraNa abataka bhI tuma manase sAdhu nahIM bana sake ho / aura ye saba tumhArI bhrAtRvadhU haiM / hama saba tumhArI sevAke lie taiyAra haiN| puSpadanta socane lagA-'striyoMkA zarIra snAna, lepa, vastra, AbhUSaNa, phUla, pAna, sugandha Adike dvArA kSaNamAtra ke lie sundara ho jAtA hai| yadi vaha apanI svAbhAvika sthitimeM rahe taba to usakI dazAkA kahanA hI kyA hai // 201 // aisA niHsandeha vicArakara tathA striyoMke viSayameM mlAnipUrNa lajjAkA abhinaya karatA huA vaha bolA-'he kAmajetA aura saMsArake sukharUpI kamaloMke lie barphake samAna vAriSeNa ! yahA~ ThaharanA vRthA hai| kAmarasake rahasyako khaNDa-khaNDa kara DAlanevAle mere mitra ! isa samaya mujhe saccA vairAgya huA hai aura maiM manase muni huuN|' donoM vizuddha hRdaya mitroMne rAnI celanIkA abhinandana kiyA aura guruke caraNoMmeM Akara nizalya hokara tapasyAmeM lIna ho gye| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 'vAriSeNane sudatImeM Asakta tapasvI puSpadantakI rakSA kI aura use saMyamameM lagAyA // 202 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM sthitikaraNakA varNana karanevAlA caudahavA~ kalpa samApta huaa| [aba prabhAvanA aMgako batalAte haiM-] jinabimba aura jinAlayoMkI sthApanAke dvArA, jJAnake dvArA, tapake dvArA tathA aneka prakArakI mahAdhvaja Adi pUjAoMke dvArA jainadharmakI prabhAvanA karanA cAhiye // 203 // 1. vicinty| 2. atizayena / 3. drp| 4. vinAze himamiva cAritraM yasya / 5. khaNDita / 6. uktvA / 7. prApya / 8. samIpam / 9. rakSaNaH / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -206 ] upAsakAdhyayana zAne tapasi pUjAyAM yatInAM yastvasUyate / svargApavargabhUrlakSmInaM tasyApyasUyate // 204 // samarthazcittavittAbhyAmihAzAsanabhAsakaH / samarthazcittavittAbhyAM svaisyAmutra na bhAsakaH // 205 // tahAnajJAnavijJAnamahAmahamahotsavaiH / darzanadyotanaM kuryAdaihikApekSayojjhitaH // 206 // jo muniyoM ke jJAna, tapa aura pUjAkI nindA karatA hai, unameM jhUThA doSa lagAtA hai, svarga aura mokSa lakSmI bhI niyamase usase dveSa karatI hai| arthAt use na svargake sukhoMkI prApti hotI hai, aura na mokSa hI milatA hai // 204 // isa lokase buddhi aura dhanameM samartha honepara bhI jo jinazAsanakI prabhAvanA nahIM karatA, vaha buddhi aura dhanase samartha honepara bhI paralokameM apanA kalyANa nahIM krtaa| ataH aihika sukhakI icchA na karake dAna, jJAna, vijJAna aura mahApUjA Adi mahotsavoMke dvArA samyagdarzanakA prakAza karanA cAhie / / 205-206 // bhAvArtha-samyagdarzanakA eka aMga prabhAvanA hai| jainadharmake mahattvako prakaTa karanA, aise kArya karanA jisase logoMmeM jainajamako jAnakArI ho, jainadharmake viSayameM phailA huA ajJAna dUra ho aura janatAkI ruci jainadharmakI ora AkRSTa ho, prabhAvanA kahalAtA hai| pahale jainadharmameM bar3e-bar3e tapasvI muni, jJAnI, AcArya aura dharmAtmA seTha hote the| tapasvI muni apanI tapasyAke dvArA janatApara aisA prabhAva DAlate the jisase svayaM janatA unakI ora AkRSTa hotI thI aura unase saMyamakI zikSA lekara apane isa janma aura parajanmako sukhI banAtI thii| jJAnI, AcArya jagaha-jagaha vihAra karake jainadharmakA upadeza dete the| yadi kahIM jainadharmapara AkSepa hote the to unako dUra karate the, yadi koI zAstrArtha karanA cAhatA thA to rAjasabhAoMmeM upasthita hokara zAstrArtha karate the aura yadi kahIM kisI pratidvandvIke dvArA jainadharmake kAryoMmeM rukAvaTa DAlI jAtI thI to apanI vAgmitAkA prabhAva DAlakara una rukAvaToMko dUra karate the| tathA bar3e-bar3e grantharAja racakara jinavANIke bhaNDArako bharate the| AcArya kundakunda, svAmI samantabhadra, bhaTTAkalaMka, svAmI vIrasena, svAmI jinasena Adi mahAn AcAryoMke puNyazramakA hI yaha phala hai jo jainadharma Aja bhI jIvita hai| isI prakAra rAjA, seTha, sAhUkAra taraha-tarahakA mahotsava karake jainadharmakA prakAza karate the / Aja na vaise tapasvI muni haiM, na jJAnI AcArya haiM aura na vaise dharmAtmA seTha haiM / phira bhI Aja jainadharmake prakAzako phailAnekI bahuta AvazyakatA hai / jaina bAlaka, bAlikAe~ dina-para-dina dharmase anajAna banate jAte haiM, unheM zikSA deneke lie pAThazAlAe~ kholanI caahieN| vidvAnoMko paidA karanekA tathA unakI paramparA banAye rakhanekA prayatna karate rahanA cAhie; kyoMki unake vinA zikSA upadeza aura zAstrAthoMkA Ayojana nahIM ho sktaa| isI taraha janatAmeM pracArake lie vividha bhASAoMmeM 1. 'bodhe tapasi sanmAne yatInAM yastvasUyati / ratnatrayamahAsampannanaM tasyApyasUyati ||12||'-prbodhsaar / svargApavargaviSaye bhavatIti bhUH / 2. na zAsanadIpako bhavati / 3. svasyAtmanaH paraloke sa udyotako na bhavati / 4. ihalokasukhApekSArahitaH / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 somadeva viracita [kalpa 15, zlo0 206zrUyatAmatropAkhyAnam-paJcAladezeSu zrImatpArzvanAthaparamezvarayazaHprakAzanAmaMtre ahicchatre candrAnanAganAratikusumacApasya dviSatapasya bhUpateruditoditakulazIlaH SaDaGge vede daive nimitte daNDanItyAM cAbhivinItamatirApadAM daivInAM mAnuSINAM ca pratikartA yajJadattAbhaTTinIbhartA somadatto nAma purohito'bhUt / ekadA tu sA kila yajJadattAntarvatnI satI mAkandamaJjarIkarNapUreSu tatpariNataphalAhAreSu ca samAsAditadohalA vyatikrAntarasAlavallarIphalakAlatayA kAmitamanavApnuvatI ziphAsu vyathamAnA "pratAninova 'tanutAnavamupeyuSI tena purohitena zAtijanena ca prabandhena pRSTA hRdyessttmbhaassisstt| bhaTTastanizamya 'kathametanmanorathamayathArthapathamasmanmanomartha "mavyarthaprArthanaM kariSyAmi' ityAkulamanaH paricchadacchAtratantrAnupadaH sAta"patrapadatrANastadveSaNadhiSaNAparAyaNaH sannitastato vrajan jalavAhinInAmanadItaTanikaTaniviSTapratanane mahati kAlidAsakAnane paramatapazcaraNAcaraNazucizarIreNa niHzeSazrutazravaNaprasRtaTraikTa pustakeM vagairaha prakAzita karake vitaraNa karate rahanA cAhie / tathA sAdhu tyAgiyoMko guNavAn aura vidvAn banAnekA bhI prayatna karate rahanA cAhie / yadi sAdhu aura tyAgIgaNa vidvAn hoM to unase jainadharmakI prabhAvanAko bahuta sAhAyya mila sakatA hai| isake sivA pUjA-pratiSThA karAkara bhI janatAmeM jainadharmakA pracAra karAte rahanA cAhie / Ajakala kucha bhAI ise vyartha vyaya samajhate haiM kyoMki eka to Aja naye mandiroMkI utanI AvazyakatA nahIM hai jitanI jIrNoddhArakI AvazyakatA hai / dUsare isa tarahake kAryoMmeM dharma-premakI bhAvanA kama rahatI hai aura nAmakI bhAvanA va padakI icchA jyAdA rahatI hai / ataH ina burAiyoMko dUra karake Avazyaka sthAnoM meM mahotsavoMkA Ayojana karate rahanA cAhie aura unameM upadeza sabhAoMkA sundara Ayojana rahanA caahie| aisA karanese mahotsavoMkA Ayojana vizeSa lAbhadAyaka siddha hogA aura unase jainadharmakI bhI vizeSa prabhAvanA ho skegii| 7. prabhAvanA aMgameM prasiddha vajrakumAra munikI kathA aba isa viSayameM kathA kahate haiM, use suneM paJcAla dezameM zrImAn bhagavAn pArzvanAthake yazase prakAzita ahichatra nAmakA nagara hai| usameM dviSaMtapa rAjA rAjya karatA thaa| usakI patnIkA nAma candrAnanA thaa| rAjA dvipaMtapake somadeva nAmakA purohita thA / vaha bar3A kulIna aura zIlavAn thA / SaDaGga veda, jyotiSa zAstra, nimitta zAstra aura daNDanItikA paNDita thA tathA daivI aura mAnavI vipattiyoMkA pratikAra karanemeM catura thaa| ekabAra usakI patnI yajJadattA garbhavatI huii| use Amake baurako kAnoMmeM pahiranekA tathA Amake phaloMko khAnekA dohalA huaa| kintu AmakA mausama bIta cukA thA isa liye dohalA pUrA na honese vaha bahuta dubalI ho gii| purohita tathA kuTumbIjanoMke pUchanepara usane apane manakI bAta unase khii| sunakara purohitakA mana bar3A vyAkula huaa| vaha socane lagA ki hamAre manako pIr3A dene vAle isake asAmayika manorathako kaise pUrNa karUM / usane jUte pahane, chAtA hAthameM liyA tathA ziSyoMko sAtha lekara AmakI khojameM nikala pdd'aa| idhara-udhara ghUmate 1. pAtre / 2. vizAradaH / 3. garbhaNI / 4-5. aamrmjrii| 6. jaTA / 7. ltaa| 8. kAyakRzatvaM prAptA / 9. asmAkaM mano mathnAtIti asmanmanomathaM duHkhadam / 10. saphala / 11. chatropAnatsahitaH / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -206 ] upAsakAdhyayana manaskAreNa samastasattvasvarUpanirUpaNasvAdhyAyadhvanisiddhauSadhisavidhasAdhitavanadevatAnikaraNa mUrtimateva dharmeNa vineyadaighikeyamitreNa sumitreNa muninAlaMkRtAlavAlavalayametadbrahmavarcasamAhAtmyAdAmUlamAcUlaM caikaM cUtamullasallavalIphalagulucchasphItamavalokya cchekacchAtrahaste kalatrasya pikapriyaprasavaphalapratolI prahRtya tato bhagavato'vadhibodhapayodhimadhyasaMnidhIyamAnasakalakalAkalAparatnAddharmazravaNAvasaraprayatnAtsamAyAtaM sahasrArakalpe sUryavimAnasaMbhUtaM sUryacarAbhidhAnAnugatamatyalpavibhavapariplutamAtmagocaraM bhavAntaramAkaryodIrNajAtismarabhAvaH svapnasamAsAditasAmrAjyasamAnasArAtsaMsArAdvirajya manojavijayaprAjyAM pravrajyAmAsajya prabuddhasiddhAntahRdayo magadhaviSaye sopArapuraparyantadhAmni nAbhigirinAmni mahIdhare samyagyogAtApanayogadharo babhUva / . tadanu sA tadviyogAtakovRttacittA yajJadattA tadantevAsibhyaH somadattavratavyatipharamAtmakhedakaramanubhUya prasUya ca samaye stanandhayaM punastamAdAya prayAya ca taM bhUmibhRtam 'aho kUTakapaTapiTaka manmanovanadAhadAvapAbakaniHsnigdha durvidagdha, yadImaM digambarapraticchandamavacchiMdya svacchaM yecchayAgacchasi tadA''gaccha / no ced gRhANenamAtmano nandanam' iti vyAhRtyAsyordhvazo" bhagavataH purataH zilAtale bAlakamutsRjya vijahAra nijaM nivAsam / bhagavAnapi tena sutena dRSadaH ploSotkarSakaluSatvAdviSTarI kRtacaraNavargaH sopasargastathaivAvatasthe / hue usane jalavAhinI nAmakI nadAke taTake nikaTa phaile hue kAlidAsa nAmake bar3e bhArI jaMgala meM sumitra nAmake muniko dekhaa| utkRSTa tapake karanese unakA zarIra pavitra ho gayA thA, samasta zAstroMke sunanese unakA manobala bar3ha gayA thaa| ve aise pratIta hote the mAno mUrtimAn dharma hai / unake brahmacaryake tejake pratApase eka AmakA vRkSa jar3ase lekara coTI taka sundara phaloMse ladA huA thaa| purohitane eka chAtrake dvArA apanI patnIke lie Amraphala bheja diyA aura Apa dharma zravaNa karaneke lie avadhijJAnI munike samIpa baiTha gyaa| munine batalAyA ki vaha pahale janmameM sahasrAra svargake sUrya vimAnameM bahuta thor3e vaibhavakA svAmI sUryacara nAmakA deva thaa| pUrvajanmakA vRttAnta sunakara use jAtismaraNa ho AyA / svapnameM prApta hue sAmrAjyake tulya isa saMsArase virakta hokara usane kAmako jItane meM samartha jina-dIkSA le lI, aura zAstroMke rahasya ko jAnakara magadhadezake sopArapurake nikaTavartI nAbhigiri parvatapara AtApanayogase sthita hogayA / udhara yajJadattAko jaba chAtroMse somadattake dIkSA grahaNa karanekA samAcAra milA to use bar3A kheda huA / usake viyogase usakA citta ukhar3a gayA / samayapara usane eka putrako janma diyA aura use lekara usI parvatapara AI jahA~ somadatta AtApanayogase sthita thaa| use dekhakara bolI-'are mere mana rUpI vanako jalAneke lie vanakI Agake samAna, niHsnehI, mUrkha kapaTI ! yadi isa digambara veSako chor3akara svecchAse calatA ho to cala, nahIM to isa apane putrako le / ' aisA kahakara usa AtApanayogase sthita munike sAmane zilApara bAlakako chor3akara apane ghara calI gaI / zilA tapa rahI thI ataH baccA unake caraNoMpara liTA huA thA aura muni isa upasargake sAtha jyoMke tyoM nizcala khar3e the| 1. kamalasUryeNa / 2. mAhUhItmyA-a0 ja0 mu0 / 3. catura / 4. saMpreSya / 5. sahitam / 6. gRhItvA / 7. chAtrebhyaH / 8. rUpam / 9. muktvaa| 10. svecchayAgacchasi-A0 / 11. udbhvsy-uurvjaano| 12. zizorAdhArIbhUtapAdaH / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 15, zlo0 206 atrAntare sahacarAnucarasaMcaratkhecarIcaraNAlaktakaraktarandhrasya vijayArdhataTI dhasya dayitAvidUravidyAdharIvinodavihAraparimalita kAntAradharaNyAmuttarazreNyAmamarAvatI purIparame zvaraH sumaGgalAbalAvaraH prakAmanikhAtArAtikAntAzayazokazaGkustrizaGkurnAma nRpatiH samarAvasarAbhisaratsapatnasaMtAnAvasAnasArazilImukhazcirAya rAjya sukhamanubhUya jinAgamAdavagatasaMsArazarIrabhogavairAgyasthitiryatirbubhRSubhU gocarasaMcArAya hemapurezvarAya samastamahIzamAnyazAsanAya balavAhanAya sutAM sudevIM rAjyaM ca jyeSThAya putrAya bhAskaradevAya pradAya suprabhasUrisamIpe saMyamI samajani / 86 - tato gateSu katipayeSuciddivaseSu samutsAhitAtmIyasahAya samUhena svadodarpavidyAvalavyUhena durvinItavariSThena kaniSThenAnujena puraMdaradevena vihitarAjyApahAraH parijanena samaM sa bhAskaradevastatra balavAhana pure ziviramadhinivezya maNimAlayA mahiSyAnugastaM somadattabhagavantamupAsitumAgatastatpAdamUle sthalakamalamiva taM bAlakamavalokya 'aho mahadAzcaryam, yataH kathamidamaratnAkairamapi ratnam, ajalAzayamapi kuzezayam, anindhanamapi tejaHpuJjam, acaNDakara mapyugratviSam, anilA mAtulamapi kamanIyam api ca kathamayaM vAlapallava va pANisparzenApi mlAyalAvaNyaH, kaThoroSmaNi grAvaNi vajraghaTita iva riraMsamAnamAnasaH, mAturutsaGgagata iva sukhena samAste' iti kRtamatiH priyatame 'kAmaM stanaMdhayadhRtamanorathAyAstavAyaM bhagavatprasAdasaMpannaH sarvalakSaNopapanno vajrakumAro nAmAsmadIyavaMzavizAlatAvidhA isI bIcameM eka ghaTanA ghttii| vijayArdha parvatakI uttarazreNimeM amarAvatI nagarIkA rAjA trizaGka cirakAla taka rAjyasukhako bhogakara saMsAra se virakta ho gayA / muni honekI icchA se usane apanI kanyA to hemapurake svAmI bhUmigocarI valavAhana rAjAko de dI aura rAjya jyeSTha putra bhAskara cast de diyA / phira suprabha sUrike nikaTa jinadIkSA dhAraNa kara lI / kucha dina bItanepara usake choTe putra purandarane AtmIya janoMke dvArA utsAhita kiye jAnepara apanI bhujAoMke aura sainyabalake ghamaNDameM Akara apane bar3e bhAI bhAskaradevakA rAjya chIna liyA / taba bhAskara devane apane parijanoM ke sAtha Akara balavAhanapurameM apanA lazkara DAlA aura svayaM apanI paTarAnI maNimAlA ke sAtha somadatta munikI vandanA karane ke lie AyA / muni ke caraNoMmeM pRthvIke kamala ke samAna usa bAlakako dekhakara vaha bolA- 'are ! bar3A Azcarya hai / vinA ratnAkara ke ratna, vinA jalAzayake kamala, vinA IMdhanake tejakA puMja, vinA sUryake ugrakAntikAraka aura vinA candramAke manohara yaha bAlaka yahA~ kahA~ se AyA ? navapallava ke samAna isakA lAvaNya hAthake sparzase bhI mlAna hone vAlA hai / kintu isa atyanta garma pahAr3apara vajra se bane hue ke samAna krIr3A karatA huA sukhase aisA leTA hai mAno mAtA kI goda meM hI hai / 'priyatame ! tumheM putrakI vAMchA thI / bhagavAn ke prasAdase tumheM yaha sarva lakSaNoMse pUrNa putra prApta huA hai / isakA nAma vajrakumAra rakhate haiM / yaha hamAre vaMzako samunnata karegA / ' aisA kaha 1. - nugataH A0 / 2. samudraM vinA / 3 indhanaM vinA'gni / 4. na ilAmAtulam anilAmAtulam nacandram | Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -207] upAsakAdhyayana yidhAmapAtram putra ityabhidhAya vidhAya ca yathAvattasya bhagavataH paryupAsanaM punarata eva mahato'dhigataitedapatyavRttAnto bhAvapuramanusasAra / bhavati cAtra zlokaH antaHsArazarIreSu hitAyaivAhitehitam / / kiM na syAdagnisaMyogaH svarNatvAya tadaizmani // 207 // ityupAsakAdhyayane vajrakumArasya vidyAdharasamAgamo nAma paJcadazaH kalpaH / punarbAlabhAvAcchoNacchAyakAyaH kolipallava iva dhAtakIprasavastabaka ivAruNamaNikanduka iva ca bandhUnAmAnandanirIkSitAmRtapIthamantharitamukhaH sakhelaM karaparamparayA saMcAryamANaH krameNottAnazayadarahasitajAnucakramaNagaddAlApaspaSTakriyApaJcakasthAmavasthAmanubhUya marumArga iva chAyApAdapena, chAyApAdapa iva jalAzayena, jalAzaya iva kamalAkareNa, kamalAkara iva kalahaMsanivahena, kalahaMsanivaha iva rAmAsamAgamena, rAmAsamAgama iva ca smaralIlAyitena, taruNIjanamanomRgapramadavanena yauvnenaalNcke| ___ tadanu vADhaM prarUDhaprauDhayauvanAvatArasAro vajrakumAraH piturmAtuzca vaMzanivezAnavadyAbhirvidyAbhiH pravalitapratApaguptaH prAptastracaralokAdhikyaH suvAkyamUrtinAmadhAmasya mAmasya madanamadapaNyatAruNyalAvaNyAraNyavanadevatAvataravasumatImindumatI duhitaraM pariNIya maNikuNDala-ratnazekhara-mANikya-zikhaNDa-kirITa kIrtana-kaustubha-karNapUrapuraHsarairnabhazcarakumArairanusRtastaM pUrvAparAvArapArataraGgadanturakandarAdharaM krIDArasavardhanoddharaM vijayAdhumahIdharamakara usane munikI upAsanA kI aura unase bacce kA saba vRttAnta jAnakara nagarako lauTa AyA / kisIne ThIka kahA hai 'jinake antaraMgameM kucha sAra hai unakA ahita cAhanA bhI hitake lie hotA hai / dekho, svarNapASANako AgameM tapAnese kyA vaha sonA nahIM ho jAtA // 207 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM vajrakumArakA vidyAdharase samAgamakA varNana karanevAlA pandrahavA~ kalpa samApta huaa| bacapanake kAraNa vajrakumArake zarIrakI kAnti azoka vRkSake naye pattoMkI taraha yA dhatUreke athavA lAlamaNikI geMdakI taraha pratIta hotI thii| gharake AdamI use bar3e pyArase puSpa gucchakI taraha dekhate the aura vaha hAthoM hAtha ghUmatA thaa| pahale vaha Uparako mukha kiye leTA rahatA thA, kucha bar3A honepara usanemusakarAnA zurU kiyA / phira ghuTanoMke bala calane lgaa| phira tutulAte hue bolanA zurU kiyaa| phira spaSTa bolane lgaa| isa taraha kramasai pA~ca avasthAoMko bitAkara vaha bar3A huaa| aura jaise maru bhUmikA mArga chAyA dene vAle vRkSase zobhita hotA hai, chAyA vRkSa sarovarase zobhita hotA hai, sarovara kamaloMse zobhita hotA hai, kamalasamUha rAjahaMsoMse zobhita hotA hai, rAjahaMsoMkA samUha strIke samAgamase zobhita hotA hai aura strIsamAgama kAma vilAsase zobhita hotA hai vaise hI vajrakumArakA zarIra yauvanase suzobhita ho gyaa| usake bAda yauvanake bhara uThanepara pitRvaMza aura mAtRvaMzase prApta huI nirdoSa vidyAoMke prApta honese usakA pratApa aura bhI bar3ha gayA aura usane apane mAmAkI lar3akI indumatIse vivAha 1. yogAvasAne etasmAt somdttguroH| 2. jnyaatbaalkvRttaantH| 3. svarNapASANe / 4. rakta / 5. pothaM bAlasya deyaM navanItAdi / 6. yathA marusthalaM chAyAvRkSaNa zobhate tathA'yaM yauvanenAlaMcakre / Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 somadeva viracita [kalpa 15, zlo0 207dhyAsya viravihAyazcarIparimalanamlAnamRNAlajalejamazokadalazayyAdayitAsAdyavidyAdharIsurataparimalavahalamidamapavanalatAsthAnaM kandakavinodapariNatAmbaracarIcaraNAlatakoDitamaMda stamAlamalAlavAlAlayamevamidaM ramaNIyametanmanoharamadazca sundaramaTanIdhrataTamiti nidhyAyan samAcaritasvairavihAraH punaH prAptahimavagiriprAgbhAraH khecarIlocanacandrasya purendrasyAGgavatoyuvatiprItidhAmno garuDaveganAmno vidyAdharapateratizayarUpanirUpaNapAtrI priyaputra pavanavegAnAmasaGgAM prAleyAcalamekhalAkhalatikalatAlayanilInAGgAM bahurUpiNoM nAma nipadyAM vidyAmArAdhayantImanayaivaM vighnavighnayA jAtAjagararUpayA-vidyayA nigIrNavadanAmupalakSya paropakAravicakSaNastAya'vidyayA tametallapanAvilatAluM mAyAzayAluM vitrAsayAmAsa / pavanavegA tatpratyUhAbhogApagamAnantarameva vidyAyAH siddhiM prapadya 'avazyamiha janmanyayameva me kRtaprANatrANAvezaH prANezaH' iti cetasyabhinivizya punarasyaiva nIhAramahIdharasya nitamvatIriNIparyante sUryapratimAM samAzritavato bhagavatastapaHprabhAvasaMpAditasamastasattvavyApadantasya saMyatasya pAdapIThopakaNThe paThatastaveyaM setsyatItyupadezAvezAbhinavamArAya vajrakumArAya gaganagama nAGganAjIvitabhUtAmabhimatArthasAdhanaparyApti prApti vidyAM vitIrya nijanagaryA paryaTat / vajrakumArastathaiva tatsUrisamakSaM phenamAlinIkUle vidyAM prasAdhyAsAdhyasAdhanapravRddhaparAkramastamakramavikramAlpIbhUtadevaM purandaradevaM pitRvyamavyAjamucchidya sadyastAM vijayotsavaparamparAvatImamarAvatIM puramAtmapitaramakhilakhacarAcaritacaraNasevaM bhAskaradevaM nivezya vazyendriyaH svayaMvaravyAjena vihitAbhilaSitakAntasaMgAmanaGgasaMgasaMgataGgArasubhagAM pavanavegAmaparAzcAmbaracarapatiMvarA vivAhya mahAbhAgagRhyo vihAyazcaracittacintAmAtrAyAsaistaistairvilAsaiH kAlamativAhayAmAsa / kiyaa| eka bAra vajrakumAra aneka vidyAdhara kumAroMke sAtha vijayArdha parvatakI zobhA dekhatA huA ghUma rahA thaa| ghUmate-ghUmate vaha himavAna parvatapara jA phuNcaa| vahA~ vidyAdharoMke svAmI garuDavega kI atizaya rUpavatI kanyA pavanavegA bahurUpiNI vidyA sAdhatI thii| vajrakumArane dekhA ki vighna DAlanekI bhAvanAse vaha vidyA ajagarakA rUpa banAkara usa kanyAko nigalA hI cAhatI hai| usa paropakArIne turanta hI garur3avidyAke dvArA usake mukhako cIra diyaa| isa vighnake dUra hote hI pavanavegAko vidyA siddha ho gii| usane saMkalpa kiyA ki isa janmameM mere prANoMkI rakSA karane vAlA yahI yuvaka merA svAmI hai| yaha saMkalpa karake usane vajrakumArako iSTa vastukI siddhi karane vAlI prajJapti nAmakI vidyA pradAna kI aura kahA ki isI pahAr3ake kinArese bahane vAlI nadIke pAsa AtApanayogase sthita, muni mahArAjake caraNoMke samIpameM baiThakara par3hane mAtrase tumheM yaha vidyA siddha ho jaayegii| yaha kaha kara vaha apane nagarako lauTa gaI / vajra kumArane usake kahe anusAra phenamAlinI nadIke kinAre AcAryake samakSa vidyA siddha kI / isa vidyAke prabhAvase usameM asAdhya kAmako bhI sAdhanekI zakti A gaI aura isase usakA parAkrama aura bhI bar3ha gyaa| taba usane apane cAcA purandaradevako mArakara amarAvatI nagarIke rAjyAsanapara apane pitA bhAskaradevako baiThAyA aura svayaMvarameM pavanavegAke sAtha anya vidyAdhara kumAriyoMse vivAha karake AnandapUrvaka dina bitAne lgaa| 1. vihAyazcarI-A0 / virhinnii| 2. azokadalazayyAyAM dayitena bha; AsAdyA prApyA yA vidyaadhrii| 3. cihnitaM / 4. sthAnam / 5. -malAlavalaya-a0 j0| 6. parvata / 7. vighnnighn-b0| 8. mAyAjagarasarpam / 9. nadI / 10. vidyAdharI / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -208] upAsakAdhyayana anyadA punariSTaduSTazAtiprabhAvakSAbhyAmAtmanaH pairaidhitatvamavabudhya nijAnvayanizcaye sati zArIreSupaicAreSu pravRttiranyathA nivRttirityAcaritasaMgarastAbhyAM mahAmunimAhAtmyamantravitrAsitaduritanizaucarAyAM mathurAyAM tapasyataH somadattasya bhagavataH sanIDe nItastadaGgamudrAprAyamAtmakAyamasAya saMjAtAnandanikAyastAvubhAvapyupanetArau mAtApitarau sAdaramuktiyuktibhyAM pratibodhyAvadhIritobhayagrantho nirgranthazcAraNarddhivRddhiH samapAdi / bhavati cAtrA tRNakalpaH zrIkalpaH kAntAlokazcito citAlokaH / puNyarjanazca svajanaH kAmavidUre nare bhavati // 208 // ityupAsakAdhyayane vajrakumArasya tapograhaNo nAma SoDazaH kalpaH / punarmahAmahotsavotsAhitAtodyavAdanAdameduraprAsAdakandarAyAmetasyAmeva mathurAyAM kila gocarAya cAraNaRddhiyugalaM nagaramArge saMgatagatisarga sat tatra ditririvatsara evAvasthAvasare bAlikAmekAM cillacikina locanasanAthAmanAthAmApaNAGgaNacAriNoM skhaladamanavihAriNI nirIkSya pratIkSya pazcAzcaraH sunandanAbhidhAnagocaro bhagavAnevamavAdot-'aho, durAlokaH khalu prANinAM karmavipAkaH, yadasyAmeva dazAyAM klezAya prabhavati' iti / purazcArIbhagavAnabhinandananAmadhArI-'tapaHkalpadrumotpAdanandana sunandanamune, maivaM vaadiiH| eka bAra iSTa bandhu-bAndhavoMke kahanese aura duSTa janoMke anAdarase use patA calA ki maiM bhAskaradevakA putra nahIM hU~, balki unhoMne merA pAlana kiyA hai, to usane pratijJA kI ki apane vaMzakA nizcaya hojAnepara hI maiM anna-jala grahaNa karU~gA anyathA mere sabakA tyAga hai / taba usake pAlaka mAtA-pitA use mathurA nagarImeM tapasyA karate hue somadatta munike pAsa le gye| munikI zArIrika AkRtike tulya hI apanI AkRtiko dekhakara use bar3A Ananda huaa| aura usane una donoM mAtA-pitAko samajhA-bujhAkara antaraMga aura bahiraMga parigrahakA tyAga kara diyA aura nimrantha sAdhu banakara cAraNaRddhikA svAmI ho gayA / kisIne ThIka kahA hai ki 'jo manuSya kAma-vikArase dUra hai usake lie lakSmI tRNake samAna hai, ekatra huA strI-samudAya citAke Aloka samAna haiM aura kuTumbIjana rAkSasoMke samAna haiM // 208 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM vajrakumArake tapa grahaNa karanekA varNana karanevAlA solahavA~ kalpa samApta huaa| eka bAra mathurA nagarImeM cAraNaRddhi ke dhArI do muni mArgameM cale jAte the| usI mArga meM do-tIna varSakI eka anAtha bAlikA jisakI A~kheM mailase bharI thIM, idhara-udhara bhaTakatI mA~gatI khAtI DolatI thii| use dekhakara pIche calane vAle sunandana nAmake muni bole-'jIvoMke karmakA vipAka koI nahIM jAnatA, dekho to becArI yaha bAlikA itanI-sI umrameM hI kaSTa bhogatI hai|' yaha sunakara Age calane vAle abhinandana muni bole-'sunandana muni ! aisA mata kaho / 3. snAnabhojanAdau / 4. prtijnyH| 1. jJAtimadhye ye iSTAste prajJAM dadati, ye duSTAste nirAdaraM kurvanti / 2. parapoSitatvaM / 3. snaanbhojnaadau| 4. prtijnyH| 5. pApAnyeva rAkSasAH yatra / 6. jJAtvA / 7. mRtkcitaasdRshH| 8. rAkSasaH / 9. AhArArtham / 10. vrssdvitrismye| 11. dUSita / 12 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 17, zlo0 209yadyapIyaM garbhasaMbhUtA satI rAjabheSThipadapravRttaM samudradattaM pitaraM jAtamAtrA tadviyogaduHkhopasadAM dhanadAM mAtaraM pravardhamAnA ca bandhujanamakANDa eva darzamI dazAmAnIya idamavasthAntaramanubhavantI tiSThati, tathApyanayA prauDhayauvanayAsya mathurAnAthasyaurvilAdevIvinodAvasathasya pUtikavAhanasya mahInasyApramahiNyA bhavitavyam' ityavocat / pataJca tatraiva prastAve piNDapAtAya hiNDamAnaH zAkyabhikSurupazrutyai 'nAnyathA munibhASitam' iti nirvikalpaM saMkalpya, svIkRtya cainAmarmikAmAhitavihAravasatikAmabhilaSitArnuhArairAhArairavIvRdhat / juhAva ca buddhadAsIti parijanaparihAsatantreNa gotrnn| . tato gateSu keSucidvarSeSu bhramarakabhaGgAbhinayanabharate dhruvibhramArambhopAdhyAyasthAnini locanavicAracAturyAcArye caturokticAturIpracAraguruNi bimbAdharavikArasaundaryakAdambarIyoge nimnonnatapradezaprakAzanazilpini manasijagajamadoddIpanapiNDipaNDita zRGgAragarbhagatirahasyopadezini samastabhuvanamanomohanasiddhauSadhe pratidinaprAdurbhAvasavidhe sati yauvane sA rUpasaMpanmahIyasI buddhadAsI sottAlamuttuGgatamaGgaTaGgotsaGgasaMgatA taM bhramaNikayA kRtavihAropAntAgamanaM pUtikavAhanaM rAjAnamadarzat / rAjA ca tAm / rAjA 'alakavalayAvartabhrAntA vilocanavIcikA prasaravidhurA mandodyogA stanadvayasaikate / trivalivalanazrAntA nAbhau punazca nimajanA diha hi sai'riti prAyeNaivaM matirmama vartate // 206 // yadyapi jaba yaha bAlikA garbhameM AI to rAjazreSThIke padapara pratiSThita isakA pitA samudradatta mara gayA, jaba yaha janmI. to patike viyogameM isakI mAtA dhanadA cala basI, bar3I huI to asamayameM hI bandhubAndhava mara gaye aura aba yaha isa hAlatameM hai| tathApi yuvatI honepara yaha isI mathurA nagarIke rAjA pUtikavAhanakI paTarAnI hogii|' vahIMpara bhojanake lie ghUmate hue bauddhabhikSune isa bAtacItako sunA / usane socA ki muni jhUTha nahIM bolte| ataH vaha usa bAlikAko apane vihArameM legayA aura usako rucike anusAra khAna-pAna dekara use bar3A kiyaa| saba loga ha~sImeM use buddhadAsI kahate the| dhIre-dhIre usameM yauvanakA prAdurbhAva ho calA / usakI bhRkuTiyoMmeM vilAsa A calA, locanoMmeM kucha ajIba caMcalatA dRSTigocara hone lagI, usakI bAtoMmeM bhI cAturya jhalakane lagA, oSThoMpara apUrva mAdakatA chA gaI, aMga-pratyaGgameM yauvanakI zilpakalAkA cAturya dikhAI par3ane lagA, cAlameM mAdakatA aagii| kucha varSa bItanepara eka dina vaha rUpavatI buddhadAsI vihArake eka U~ce zikharapara car3hI huI thii| ghUmate-ghUmate rAjA pUtikavAhana usa vihArake karIba A gayA / donoMne eka dUsareko dekhaa| . dekhate hI rAjA kAmamohita ho gayA aura vicArane lagA-'isa strIrUpI nadImeM prAyaH merI mati isa prakArakI ho rahI hai--prathama to vaha usake kuTila keza pAzake golAkAra jUr3erUpI bha~varameM par3akara bhrAnta ho gaI, phira netrarUpI laharoMke tUphAnameM par3akara pIr3ita huI, usake bAda donoM stanarUpI bAlukAmaya kinAroM para pahu~cakara usakI daur3adhUpa zithila par3a gaI, punaH udarakI tIna rekhAoMmeM bhramaNa karanese thaka gaI aura punaH nAbhimeM DUba jAnese klAnta ho gaI // 206 // M 1. maraNAvasthAm / 2. bhikssaayeN| 3. shrutvaa| 4. sdRshaiH| 5. AkAritavAn / 6. nAmnA / 7. mlk| 8. madirA / 9. samIpe / 10. kallola / 11. strInadyAM mama matirIdazI vartate / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -210 ] upAsakAdhyayana iti vicintya, cetobhUvijambhaprArambhaMnivAryAvadhArya ca, kimiyaM vihitavivAhopacArA, kiM vAdyApi pativerA' iti bhinApRcchaya tatra 'dvitIyapakSe sarvathAsmatpane kartavyA' iti samarpitAbhilASamAtapuruSaM preSya raNaraNakajaDAntaHkaraNaH zaraNamagAt / AptapuruSo'pyapramahiSIpadapaNebandhena sAdhyasiddhi vidhAya svAminaM tatsamAgaminamakarot / bhavati cAtrAryA puNyaM vA pApaM vA yatkAle jantunA purAcaritam / tattatsamaye tasya hi sukhaM ca duHkhaM ca yojayati // 210 // __ ityupAsakAdhyayane buddhadAsyAH pUtikavAhanavaraNo nAma saptadazaH klpH| atha samAyAte bhanyajanAnandasaMpAditakarmaNi nandIzvaraparvaNi tayA patipraNayapreyasyA buddhadAsyA praticAturmAsyamaurvilAdevyAH syandanavinirgameNa bhagavataH sakalabhuvanoddharaNasthiterjinapatermahAmahotsavakaraNamutse tumicchantyA zuddhodanatanayasyeSTArthamaSTAhA sakalaparivArAnugatametaducitamupakaraNajAtamavanipatiryAcitastathaiva pratyapadyata / UrvilAdevyapi subhagabhAvAtsapatnIprabhavaM daurjanyamananyasAmAnyamapratIkAramAkalayya somadattAcAryamurpasadya 'bhadanta, yadyatasminvitridinabhAvinyaSTAhAmahe pUrvakrameNa jinapUjArthe mathurAyAM madIyo ratho bhramiSyati, tadA me dehasthitihetuSu vastuSu sAbhilASaM manaH, anyathA nirabhilASam' iti pratijijJAsamAnA phira usane apane cittameM uThate hue bavaNDarako jisa kisI taraha rokakara AgekA mArga nirdhArita kiyaa| eka vizvasta puruSako bulAkara usase apane manakI abhilASA batalAkara vaha bolA-'tuma bhikSuke pAsa jAkara yaha pUcho ki yaha kanyA vivAhita hai yA avivAhita ? yadi avivAhita ho to use hamAre lie taiyAra kro|' usa vizvasta puruSane rAjamahiSIkA pada pradAna karanekI pratijJA karake usakA rAjAke sAtha vivAha karA diyaa| kisIne ThIka kahA hai 'jIvane pUrvajanmameM jo puNya yA pApa kiyA hai, samaya Anepara vaha use avazya sukha yA duHkha detA hai' // 210 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM buddhadAsI dvArA pUtikavAhanake varaNakA varNana karanevAlA satrahavA~ kalpa samApta huaa| isake bAda bhavyajanoMko Ananda denevAlA nandIzvara parva AyA / isa parvameM pUtikavAhana rAjAkI rAnI UrvilAdevI bar3A bhArI mahotsava karake jinendradevakA ratha nikAlatI thii| buddhadAsIne usake mahotsavako naSTa-bhraSTa karaneke lie buddhadevakI pUjAkA Ayojana kiyA aura usake yogya saba sAmagrI rAjAse maaNgii| rAjAne saba sAmAna de diyaa| jaba UrvilAko apanI sautakI isa asAdhAraNa durjanatAkA patA calA to use isakA koI pratIkAra na sUjhA / taba vaha somadatta AcAryake pAsa gaI aura bolI-bhagavan , yadi isa do-tIna dinameM AnevAle aSTAhnikAparva meM purAne kramake anusAra jina bhagavAnkI pUjAke nimittase merA ratha mathurAmeM nikalegA to maiM anna-jala grahaNa karU~gI, nahIM to merA tyAga hai|' yaha sunakara somadatane usake manorathako pUrNa karanekI bhAvanAse muni vajrakumArakI ora dekhA / vajrakumArane use samajhAte hue kahA-'samyagdRSTi lalanAoMmeM agraNI 1. knyaa| 2. cet kanyA bhavati tahi mamAdhInA kartavyeti / 3. udvega / 4. gRha / 5. prtijnyyaa| 6. ucchedanakartuM / 7. buddhasya / 8. prApya / 9. pratijJAM kartumicchantI / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 somadeva viracita kalpa 18, zlo0 210tena somadattena bhagavatA tanmanorathasamarthanArthamavalokitavakreNa vajrakumAreNa sAdhunA sAdhu saMbodhitA 'mAtaH, samyagdezA meNIdRzAmavAptaprathamakathe, alamalamAvegena / yato na khalu mayi tava samaye savitryAzcintake putrake sati bhavitArhatAmarhaNIyAH pratyavAyaH / tatsvasthaM pUrvasthityAtmasthAne sthAtavyam' iti hRdyamanavadyamamRSodyaM ca nigadya, Asadya ca dyutividyAdharapuraM mahAmunitayA bAndhavadhiSaNatayA ca nikhilena bhAskaradevamukhyenAmbaracaracakreNa kramazaH kRtAbhyutthAnAdikriyaH saprazrayamAgamanAyartanamA pRSTaH spaSTamAcaSTa / tadanantaramAnandadundubhinAdottAlakSvelitamukhara mukha maNDalaiH, sAmayikAlaMkArasArasajitagajavAjivimAnagamana pracalatkarNakuNDalaiH, zranekAnaNumaNikiGkiNIjAlajaTiladukUla kalpitapAlidhvaM jarAjivirAjitabhujapaaraiH, karimakarasiMhazArdUlazara bhaku mbhIrazaphara zakuntezvarapuraHsarAkArapatAkAsantAnastimitakaraiH, mAnastambhastUpatoraNamaNivitAnadarpaNasitAtapatracAmaravirocanaeNcandrabhadra" kumbhasaMbhRtazayaiH, 6 atucchadevacchandAvicchinnakarNIrarthe syandanadvipaturaganaranikIrNasainyanicayaiH, sajayaghaNTApaTupaTahakaraTAmRdaGgazaGkhakAhalatrivilatAla jhallarIbheribhambhAdivAdyAnugatagIta saMgatAGganAbhoge subhagasaMcAraiH kubjavAmanakirAtakitavanaTanartaka bandivAgjIvana vinodAnanditadivijamanaskAraiH, se khelakhevara sahacarI hastavinyastasvastika pradIpadhUpaniSe 'prabhRtivicitrArcanopakaraNaramaNIyaprasaraH piSTAtaka paTavAsaprasUnopahArAbhirAmaramaNInikaraiH, aparaizca taistairvidhRtapUjAparyAyaparivArairvihAyovihAraiH saha taM vajrakumAra bhagavantamambarAdavatarantamutprekSya "bhikSudIkSApaTIyasI puNyabhUyasI khalu buddhadAsI, yasyAH sugatarsa - mAtA ! itanI kyoM ghabarAtI ho ? apanI dharmamAtAkI cintA karanevAle mujha putrake hote hue jinabhagavAn kI pUjA meM vighna nahIM ho sakatA / ataH nizcinta hokara apane mahaloM meM jAkara baiTho / ' 2 isa prakAra apane hRdayakI saccI bAtako kahakara vajrakumAra muni vidyAdhara bhAskara devake nagara meM pahu~ce / eka to mahAmuni honese dUsare bandhubhAva honese bhAskaradeva vagairaha sabhI vidyAdharoM ne unakA satkAra kiyA aura vinayapUrvaka unake AnekA kAraNa puuchaa| vajrakumArane saba samAcAra kahA / sunate hI saba vidyAdhara unake sAtha mathurA calane ko taiyAra ho gaye / khUba jora-jora se bAje bajane lge| hAthI, ghor3e aura vimAna sAmayika alaMkAroMse sajA diye gaye / vidyAdharoMne bar3I-bar3I maNiyoMkI ghaMTiyoMse suzobhita dhvajAe~ apane hAthoM meM le lIM / kuchake hAthoMmeM hAthI, magara, siMha Adike AkAroMse citrita patAkAe~ thIM kuchake hAthoMmeM mAnastambha, stUpa, toraNa, darpaNa, chatra, camara, zRGgAra Adi the| jaya-jayakAra ke sAtha ghaNTA, nagArA, mRdaMga, zaMkha, vINA, jhA~jha Adi bAje bajane lage aura unake svarake sAtha striyA~ gAne lagIM / naTa loga kubar3e, baune AdikA rUpa banAkara nAcane lage, bhAToMne stuti gAna karanA prArambha kara diyA / vinodakI lahareM uTha par3IM / vidyAdharoMne apanI-apanI striyoMke sAtha hAthoMmeM svastika, dIpa, dhUpaghaTa Adi pUjanakI sAmagrI le lI | striyoMke hAtha kezarakA cUrNa, puSpa Adi upahAroMse alaMkRta the / isa prakAra pUjanakI vividha sAmagrI lekara saba vidyAdhara bar3e utsavake sAtha vajrakumAra munike pIche-pIche cala diye / / 1. samyaktvasahitAnAM strINAM madhye dhuri varNanIye / 2. jainajanamAtuH / 3. bhaviSyati ko'pi vighnaH pUjAyAH / 4. prApya / 5. dyugatyA AkAzagamanena / 6. kAraNaM / 7 hastamukhasaMyogajo dhvaniH / 8. yAtrocita / 9. racita / 10. laghudhvaja / 11. jalacaravizeSaH / 12. matsya / 13. garuDa / 14. sUrya / 15. pUrNakumbha / 16. hastaiH / 17. nirantara / 18. zivikA / 19. zarIra / 20. sakrIDA / 21. ghaTa / 22. vidyAdharaiH / 23. bauddha / 24. buddhapUjA / Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 -214 ] upAsakAdhyayana paryAsamaye samAyAtaM sakalametatsurasainyam' iti dhRtadhiSaNe paurajanAnta:karaNe sati sa bhagavAngaganagamanAnIkaiH sAkamaurvilAnilaye nilIye sAvaSTambhameSTAhImathurAyAM cakracaraNaM paribhramayyAhatpratibimbAGkitamekaM stUpaM ttraatisstthipt| ata evAdyApi tattIrtha devanirmitAkhyayA prathate / buddhadAsI dAsIvAsIdmamanorathA / bhavati cAtra zlokaH UrvilAyA mahAdevyAH pRtikasya mhiibhujH| syandanaM bhramayAmAsa munirvajakumArakaH // 211 // ityupAsakAdhyayane prabhAvanavibhAvano nAmASTAdazaH klpH| arthitvaM bhaktisaMpattiH prayuktiH [priyoktiH] stkriyaavidhiH| sadharmasu ca saucityakRtirvatsalatA matA // 212 / / svAdhyAye saMyame saGke gurau sbrhmcaarinni|| yathaucityaM kRtAtmAno vinayaM prAhurAdaram // 213 // AdhivyAdhiniruddhasya niravadyena karmaNA / saucityakaraNaM proktaM vaiyAvRtyaM vimuktaye // 214 // mathurA nagarImeM AkAzase nIce utarate hue ina vidyAdharoMko dekhakara puravAsI janoMne samajhA ki 'buddhadAsI bar3I puNyAtmA hai usIkI buddhapUjAmeM sammilita honeke lie yaha saba devagaNa Aye haiN| kintu vajrakumAra muni vidyAdharoMkI isa senAke sAtha UrvilA rAnIke mahalameM utare aura unhoMne aSTAhikA-parvameM mathurAmeM rathayAtrA karAkara jina-vimbase suzobhita eka stUpakI vahA~ sthApanA kii| isIse Aja bhI vaha tIrtha 'devanirmita' kahA jAtA hai| yaha saba dekhakara buddhadAsIkA manoratha bhagna ho gyaa| isa viSayameM eka zloka hai / jisakA bhAva isa prakAra hai vajrakumAra munine rAjA pUtikakI rAnI mahAdevI UrvilAke rathakA vihAra karAyA // 211 // isa prakAra upAsakAdhyayana meM prabhAvanA aMgakA varNana karanevAlA aThArahavA~ kalpa samApta huaa| [aba vAtsalya aMgako kahate haiM-] dharmAtmA puruSoMke prati udAra honA, unakI bhakti karanA, miSTa vacana bolanA, Adara satkAra tathA anya ucita kriyAe~ karanA vAtsalya hai // 212 // svAdhyAya, saMyama, saMgha, guru aura sahAdhyAyIkA yathAyogya Adara-satkAra karaneko kRtI puruSa vinaya kahate haiM // 213 // jo mAnasika yA zArIrika pIr3Ase pIr3ita haiM, nirdoSa vidhise unakI sevA-zuzrUSA karanA vaiyAvRtya kahA jAtA hai / yaha vaiyAvRtya muktikA kAraNa hai // 214 // 1. avatIrya / 2. aSTAhnI upalakSitAyAm / 3. ratham / 4 prkaashte| 5. saumanasyam / 'AdRtiAvatirbhaktizcATUktiH satkRtiH kRtiH / sadharmasu ca saucittiikRtirvaatslymucyte-|' dharmaratnA0 pa073 u0 / 'bhaktisaMpattirathitvamiSToktiH satkriyAvidhiH / svadharmasvakSisaucittIkRtirvAtsalyamacire // 3 // -dAnazAsana, pR0 275 / 6. smaanshiile| 'svAdhyAye saMyame dharme muno vA dharmabAndhave / pratipattistridhA prAhuvinayaM vinayAnvitAH // 54 // vyAdhyAdinA niruddhasya niravadyo vidhimahAna / vidheyo dharmatAdhArairoSadhAdyaH svavastubhiH ||55||-prbodhsaar Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwarwww somadeva viracita [kalpa 16, zlo0 215jine jinAgame sUrau tapaHzrutaparAyaNe / sadbhAvazuddhisaMpanno'nurAgo bhaktirucyate // 21 // cAturvarNyasya saMghasya yathAyogyaM pramodavAn / vAtsalyaM yastu no kuryAtsa bhavetsamayI katham // 216 // tedvatairvidyayA vittaiH zArIraiH zrImadozrayaiH / trividhAtaGkasaMprAptAnupakurvantu saMyatAn // 217 / / jina-bhagavAnmeM, jina-bhagavAnke dvArA kahe hue zAstrameM, AcAryameM aura tapa aura svAdhyAyameM lIna muni AdimeM vizuddha bhAvapUrvaka jo anurAga hotA hai use bhakti kahate haiM // 215 // jo harSita hokara cAra prakArake saMghameM yathAyogya vAtsalya nahIM karatA vaha dharmAtmA kaise ho sakatA hai // 216 // isalie vratoMke dvArA, vidyAke dvArA, dhanake dvArA, zarIrake dvArA aura sampanna sAdhanoMke dvArA zArIrika mAnasika aura Agantuka rogoMse pIr3ita saMyamIjanoMkA upakAra karanA cAhie // 217 // bhAvArtha-jisa prakAra eka saccA hitaiSI bhRtya apane svAmIke kAryake lie sadA taiyAra rahatA hai vaise hI dharmake kAryoMko karanemeM sadA taiyAra rahanA, dharmake aMgoMkI rakSAke lie apanI jAna taka lagA denA vAtsalya hai| samyagdRSTiko vAtsalyase paripUrNa honA caahie| kisI bhI dharmAyatanapara vipatti Anepara use tana, mana aura dhana lagAkara dUra karanA cAhie / hama dharmase to prema kareM aura dharmake jo aMga haiM-jinabimba, jinamandira, jinAgama, jaina sAdhu, gRhastha vagairaha, unake prati udAsIna bane raheM, to hamArA vaha dharma-prema Akhira hai kyA vastu ? jaba dharmake aMga hI nahIM raheMge to dharma hI kaise raha sakatA hai ? jaise zarIrakkI sthiti usake aMgoM aura upAMgoMkI sthitipara nirbhara hai vaise hI dharmakI sthiti usake ukta aMgoMke Azrita hai / ataH dharma-premIkA yaha kartavya hai ki vaha dharmake aMgoMse prema kare-unake Upara koI vipatti AI ho to use prANapaNase dUra karanekI ceSTA kre| isIse vAtsalya aMgakA varNana karate hue zrI paJcAdhyAyIke kartAne likhA hai ki jinavimba jinAlaya vagairahameMse kisIke upara bhI ghora saMkaTa Anepara buddhimAn samyagdRSTi sadA use dUra karaneke lie tatpara rahatA hai aura jaba taka unameM Atmabala rahatA hai, mantra, talavAra aura dhanakA bala rahatA hai taba taka usa saMkaTako na vaha suna hI sakatA hai aura na dekha hI sakatA hai / ' Aja isa prakArakA vAtsalya dekhane meM nahIM aataa| sAdharmI bhAI musIbatameM par3e rahate haiM aura hama dekhakara bhI anadekhA kara dete haiN| sAdhu tyAgiyoMke kapToMkI ora hamArA koI dhyAna nahIM hai| apane hI bhAiyoMkI kanyAke vivAhake avasarapara hama usase hajAroMkA daheja mA~gate haiN| koI garIba nirAzraya ho to usakI sahAyatA karanekI bhAvanA hamameM nahIM hotii| unakA duHkha dekhakara hamArA hRdaya dravita ho bhI jAye to bhI hama unakI sahAyatA nahIM krte| maukhika sahAnubhUti mAtra prakaTa karake cupa ho jAte haiN| isa tarahakI berukhAIse dharmakI sthiti kabhI bhI nahIM raha sktii| ataH jo samyagdRSTi dharmAtmA hai vaha sabakI yathAyogya sevA-zuzrUSA karake, apane hRdayakI bhaktiko prakaTa karatA hai aura isa taraha vAtsalya aMgakA pAlana karake apanA aura dUsaroMkA mahAn upakAra karatA hai| 1. vratadAnena upakAraM kurvantu / 2. uttamasthAnaiH / 3. zArIramAnasAgantuka / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 65 zrUyatAmatropAkhyAnam -- zravantiviSayeSu sudhondhaH saudhasparddhizAlAyAM vizAlAyAM puri prabhAvatI mahAdevIzritazarmasImA jayavarmanAmA kAzyapIzvaraH zAkyavAkyavAridhivikrAntinakreNa zukreNa cArvAkalokadivaMspatinA bRhaspatinA rudramudrAnudritavivekena prahlAdakena cAnujenAnugatena vedavidyAbalinA balinA sacivena cintyamAnarAjyasthitirekadA samastazAstrAbhyAsavarSavisphAritasarasvatItaraGgaparamparAplAvanapavitritavineyajanamanonalina nikurumbasya paramatapazcaraNagaNagrahaNAjihmabrahmastambasya mahAmunipaJcazatIvaryasya bhagavato'kampanAcAryasya maharddhijuSaH sarvajanAnandanaM nAma nagaropavanamadhitasthuSazcaraNArcanopacArAya rAjamArgeSu mahotsavotsAho" tsekiparijanaM paurajanamabhraMlihagehAprabhAgAvasare digvilokAnandamandire sthitaH samavalokya 'ko'yamakANDe pracaNDaH paurANAmudyAvadyoge niyogaH' iti vitarkayan, 'sakalasamayasaMbhaviprasUnastimitahastapallavAntarAlAdvanapAlAt 'deva, bhavaddarzanotsukavanadevatA locane bhagavattapaHprabhAvapravRtta samastatUnmAditamedinInandanai' nijalakSmIvilakSyIkRtagandhamAdane puropavane sadguzrIsaMpAdita samUhena" mahatA munisamUhena sarvasattvAnandapradAnodArAbhidhAsudhA prabandhAvadhIritAmRte marIcimaNDalo nikhiladikpAlamaulimaNinAyaka mukuraindIbhavatpAdanakhamaNDalaH puNyadvipayUthabandhanavArirakampanasUriH samAyAtaH / tadupAsanAya cAsyojayinIjanasya mahAmahAvahazcittotsAhaH' ityAkarNya pratUrNametatpAdavandanodyata hRdayastatra gamanAya taM mithyAtvaprabalatAlatAzrayakeM li balimapRcchat / -217 ] upAsakAdhyayana 8 vAtsalya aMga meM prasiddha viSNukumAra munikI kathA isake viSayameM eka kathA hai use suneM avanti dezakI vizAlA nagarImeM jayavarma nAmaka rAjA rAjya karatA thA / usake cAra maMtrI the zukra, bRhaspati, prahlAda aura bali / zukra bauddha zAstrameM niSNAta thA, bRhaspati cArvAka darzana meM bRhaspatike tulya thA, prahlAda zaiva thA aura bali vedavidyA meM pAraMgata thA / eka bAra samasta zAstroMmeM pAraMgata aura parama tapasvI akampanAcArya pA~ca sau muniyoMke saMghake sAtha sarvajanAnandana nAmake upavanameM Akara Thahare / apane AkAzacumbI mahalake Upara se AcAryakI caraNa pUjAke lie bar3e utsAha ke sAtha rAjamArgase jAte hue puravAsiyoM ko dekhakara rAjA vicArane lagA - asamaya meM ye puravAsI udyAnakI ora kyoM jAte haiM ? itanemeM hI saba RtuoM ke phala-phUla hAthameM lekara vanapAla upasthita huA aura bolA'svAmI ! nagarake upavanameM bar3e bhArI muni saMgha ke sAtha saba jIvoMko Ananda denevAle, apane amRta maya vacanoMkI varSAse candramAko bhI tiraskRta karanevAle akampanAcArya guru padhAre haiM / unake tapake prabhAvase AI huI samasta RtuoMne upavanako pRthivIkA nandanavana banA diyA hai / unakI upAsanA ke lie ujjainIvAsiyoM kA utsAha umar3a par3A hai / ' yaha sunakara rAjAkA mana unake caraNoMkI vandanA karaneke lie Atura ho uThA / rAjAne 1. amRtabhojanA devAH / 2. ujjayinyAm / 3. indreNa / 4. - NamaNa - ja0 da0 / 5 tribhuvanasya / 6. sthitavataH / 7. garvita / 8. utsava / 9. SaRtu / 10. vRkSe / 11. sampAditaH samyagUho vicAro yena / 12. candraH / 16. darpaNa / 44. mahApUjAkArakaH / 15. vibhItakavRkSam / Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 16, zlo0 -218 sadharmadhurodharaNagaMlibaliH-'deva, na vedAdaparaM tattvaM na zrAddhAdaparo vidhiH / na yajJAdaparo dharmo na dvijAdaparo yatiH // 218 // sanmArgasoMcchedakaH prahAdakaH 'advaitAnna paraM tattvaM na devaH zaGkarAtparaH / zevazAstrAtparaM nAsti bhuktimuktipradaM vacaH // 216 // .. tathA nAstikyAdhikyavAkyavAcaspatI zukrabRhaspatI api rAkSe svaprajJAM vijJApayAmAsatuH / manAgantaHkSubhitamatiH kSitipatiH-'aho dujenatAlatAlambanakujA dvijAH, kiM mamaiva purato bhavatAM bhAratI pragalbhate, kiM vA budhapravekasya lokasyApi ? sannItivasumatIvidAraNahelibali:-'ilApAla, yadi tavAsmanmanISotkarSaviSaye seyaM manaH, tadAstAM tAvadabhyastazAstrapravINaprasaH paraH praajnyH| kiM tu sarvasyApi vAdervAde purastAtparigRhItavidyAnavadyA evN'| sthiraprakRtiH kSoNIpatiH-'yadyevaM zUrANAM kAtarANAM ca raNe vyaktirbhaviSyati' ityabhidhAyAnandadundubhiravopArjitaparijanapUjopakaraNo vijayazekharaM nAma kariNamAruhyAntaHpurAnugamagrAhyo'tivAya nagaramArgamupagatArAmasImasaMsargaH, tataH kariNo'vatIrya gRhItAryaveSaparikaraH katipayAptaparivArapuraHsarastaM vratavidyAnavayaM bhagavantaM muniyoM ke pAsa calaneke lie bali maMtrIse pUchA / sacce dharmakI dhurAko ukhAr3a pheMkanemeM paTu bali bolA-'rAjan, vedase utkRSTa koI tattva nahIM hai| zrAddhase bar3hakara koI dUsarI vidhi nahIM hai| yajJase bar3A koI dUsarA dharma nahIM hai aura brAhmaNase bar3hakara dUsarA koI yati nahIM hai' // 218 // sanmArgakA nAzaka prahlAda maMtrI bolA 'advaitase utkRSTa dUsarA koI tattva nahIM hai, zaMkarase bar3A dUsarA koI devatA nahIM hai / aura zaiva zAstrase bar3hakara dUsarA koI mukti aura muktiko denevAlA zAstra nahIM hai' // 219 // nAstika ziromaNi zukra aura bRhaspatine bhI rAjAse apanA abhiprAya kahA / thor3A kSubdha hokara rAjA bolA-'aho durjanarUpI latAke AdhArabhUta dvija vRkSo, kyA mere hI sAmane ApakI jabAna calatI hai yA vidvAnoMke sAmane bhI kucha bola sakate haiM ?' bali bolA-'rAjan ! yadi hamArI buddhike vaiziSTayake viSayameM Apake manameM IrSyA hai to samasta zAstroMmeM pravINa vidvAnkI to bAta hI kyA, sarvajJa bhI yadi vAdI ho to usake sAmane bhI hamArI vidyA nirdoSa utregii|' __ 'yadi aisA hai to zUra-vIra aura kAyarakI pahacAna raNameM hI hogii|' aisA kahakara usa sthirasvabhAva rAjAne Ananda sUcaka merI vajavAyI / use sunakara usake parivAra ke loga pUjAkI sAmagrI le-lekara A gaye / taba rAjA vijayazekhara nAmake hAthIpara car3hakara cala diyA aura nagarake bAhara udyAnakI sImAmeM pahu~cate hI hAthIse utara pdd'aa| tathA apane 1. duSTavRSaH / 2. mahat halam / 3. bhUpAla / 4. vAdinaH / 5. bahirnagaramArgamatibAhya atikramya / 6. saMprAptamunivanasImasaMgaH / Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 67 216 ] yathAvadabhivandya samAcaritanIcAsanaparigrahaH savinayAgrahaM svargApavargamArgasvarUpanirUpaNaparAyaNaH saddharmasanAthAM kathAM prathayAmAsa / satkarmavaMzeprabhidalirbaliH - 'svAmin, ko'yaM svargApavargAstitvasaMgrahe devasya durAgrahaH, yato dvAdazavarSA strI SoDazavarSaH puruSaH / tayoranyonyamananyasAmAnyasneha ra sotsekaprAdurbhUtiH prItiH pratyakSasamardhisargaH svargo na punaradRSTaH ko'pISTaH svargaH samasti' / guNabhUriH sUriH - 'sakale pramANarbele bale, kiM pratyakSatAdhikaraNamekameva pramANaM samasti' / nAstikendramanoratharatha mAtalirbaliH - 'akhilazrutadharoddhArAdipuruSaviduSa, ekameva' | bhagavAn - 'kathaM tarhi bhavataH pitrorvivAhAdyastitvatantram, kathaM vA tavAdRzyAnAM vaMzyAnAmavasthitiH, svayamapratyakSaprameyatvAdAptapuruSopadezAzritau svapakSaparikSatiH paramatotsavakRtizca / balibhaTTo bhaTTa ivetastaTamito madotkaTaH karaTIti saMkaTapraghaTTakamApatitaH paraM sabhAjanasabhAjanaeNkaramuttaramapazyannazlIlamasabhyasarga nirargalamArga kimapi taM bhagavantaM pratyuvAca / kSitipatiratIva mandAkSavikSiptavIkSaNo mumunusamakSamAsannAzvitAzanisaMghaTT balibhaTTa pratiSThAbhaGgabhayAtkimapyanabhilaM'pya 'bhagavan, saMpannatattva saMbandhasya nijaskhalitapravRttacittamahAmohAndhasya saddharmadhvaMsahetorjantornisargasthairya meruSu guNaguruSu na khalu durapavAdakaraNAtparamava parivArake kucha Apta puruSoMke sAtha AcAryake pAsa jAkara aura unake caraNoM kI vandanA karake eka nIce Asanapara baiTha gayA aura vinayapUrvaka svarga aura mokSakA svarUpa batalAnekI prArthanA karake cupa ho gayA / AcAryane svarga aura mokSakA nirUpaNa karate hue dharma carcA kI / taba bali bolA'svAmI ! svarga aura mokSakA astitva mAnanekA durAgraha Apa kyoM karate haiM ? bAraha varSa kI strI aura solaha varSake puruSakA parasparameM jo asAdhAraNa premarasa utpanna hotA hai. use prIti kahate haiM / yaha prIti hI sAkSAt svarga hai, usase bhinna koI dUsarA adRzya svarga nahIM hai / ' AcArya - bali ! kyA eka pratyakSa pramANa hI hai ? bali - 'hA~, samasta zrutarUpI pRthivIkA uddhAra karanevAle Adi puruSake tulya vidvan mahAtman, eka pratyakSa hI pramANa hai / ' AcArya - to phira tumhAre mAtA pitAne vivAha kiyA thA ityAdimeM kyA pramANa hai ? aura tumhAre pUrva puruSa the isameM bhI kyA pramANa hai ? yadi kahoge ki jo vastue~ hamAre pratyakSameM nahIM haiM unheM hama prAmANika puruSoMke kathanase mAnate haiM to aisA mAnanemeM tumhAre pakSakI hAni hotI hai aura hamAre matakI puSTi hotI hai / isa uttarako sunakara bali saMkaTameM par3a gayA aura sadasyoM ke lie prItikara uttara na sUjhane para asabhya vacana bakane lagA / yaha dekhakara rAjAkI A~kheM zaramase gar3ha gaIM / kintu pratiSThA ke bhaGga honeke bhaya se usane munijanoM ke sAmane balise kucha bhI nahIM kahA aura bolA- 'bhagavan ! jisakA citta mahAmohase andhA ho rahA hai aura jo samIcIna dharmako dhvaMsa karanepara tatpara hai tathA vartamAna 1. veNuH tatra prabhit bhedane alibhramaraH / 2. nizcayaH / 3. saha kalinA vartate hai / 4. pramANe baliH pUjA yasya saH he / 5. indrasArathiH / 6. balIvardavat / 7. prItikaram / 8 lajjA / 10. anuktvA / 6. akalyANa / 13 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 16, zlo0 -220 sAne praharaNamasti' iti vacanapuraHsaraM kathAntaramanubadhya sAdhu samArAdhya ca prazAnti haimavatIprabhavagirimakaspanasUri vineyajanasaMbhAvanaucityazayA tadanuhayAtmasadanamAsAdyAparedayuraparadoSamiSeNa sanikArakaraNamanujaiH saha karmaskandhabandhavArddha liM bali nijadezAnirvAsayAmAsa / bhavatazcAtra zloko sannasaMzca samAveva yadi cittaM malImasam / yAtyAntaH kSayaM pUrvaH paraMzcAzubhaceSTitAt // 220 // svameva hantumIheta durjanaH sajanaM dviSan / yo'dhitiSThettulAmekaH kimasau na vrajedadhaH // 22 // ___ ityupAsakAdhyayane balinirvAsano nAmaikonaviMzaH kalpaH / balidvijaH sAnujastathA sakalajanasamakSamasUkSmasUkSmaNapUrvakaM nirvAsitaH sanmuniviSayaroSonmeSakaluSitaH kurujAGgalamaNDaleSu tahilAsinIjalakelivigalitakAleyapATalakallolAdharasurasaritsImantinIcumbitaparyantaprasare hastinAgapure sAmrAjyalakSmImiva lakSmImatI mahAdevImavahAya sarasvatIrasAvagAhasAgarasya zrutasAgarasya bhagavato'bhyaNe pita vinayaviSNunA "viSNunA laghujanmanA sUnunA sArdhaM pravardhitadIkSApa sya mahApanasya mahIpatermahAntaM pamanAmanilayaM tanayamazizriyat / pano'pi cArasaMcArAdviditavaMzavidyAprabhAvAya tattvoMse hI sambandha rakhatA hai usa manuSyake pAsa meruke samAna sthira Apa sarIkhe guruoMkA apavAda karaneke sivA dUsarA hathiyAra nahIM hai|' isa prakAra carcAkA prasaGga badalakara, aura parama zAntirUpI gaMgA nadIke udgamake liye himavAn parvatake tulya akampanAcAryakI ziSyajanoMke yogya ArAdhanA karake tathA AjJA lekara rAjA apane mahaloM meM lauTa AyA / aura dUsare dina anya aparAdhake bahAnese baliko usake sAthI maMtriyoMke sAtha tiraskArapUrvaka dezase nirvAsita kara diyA / isa viSayameM do zloka haiM jisakA bhAva isa prakAra hai-'yadi citta malIna hai to sajjana aura durjana donoM samAna haiN| unameM se sajjana to azAntike kAraNa naSTa ho jAtA hai aura durjana bure kAryoMke karanese naSTa ho jAtA hai| kyoMki sajjanase dveSa karanevAlA durjana svayaM apane hI ghAtakI ceSTA karatA hai| ThIka hI hai jo akelA hI tarAjUmeM baiTha jAtA hai vaha nIce kyoM nahIM jAyegA' // 220-221 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM balike dezanirvAsanakA varNana karanevAlA unnIsavA~ kalpa samApta huaa| samasta logoM ke sAmane mahAn tiraskArapUrvaka apane sAthiyoMke sAtha nirvAsita kiye jAnepara bali muniyoMse atyanta ruSTa ho gayA aura kurujAMgala dezake hastinAgapura nAmake nagarake rAjA padmakI zaraNameM phuNcaa| rAjA padmake pitA mahApadamane apane bar3e putra viSNuke sAtha zrutasAgara munike samIpameM jinadIkSA dhAraNa kara lI thI aura choTe putra padmako rAjyabhAra sauMpa diyA thaa| padmane guptacaroMke dvArA baliko kulIna aura vidvAn jAnakara use apanA maMtrI banA 1. gNgaandii| 2. gajAgamAcAryam / 3. sjjndurjnau| 4. krodhAt satpuruSaH kSayaM yAti / 5. durjanaH / 6. bRhat / 7. parAbhava / suukssnn-aa0| 8. kuMkuma / 9. gaMgA eva siimntinii| 10. parityajya / 11. vistArakeNa / 12. sampadaH |-diikssaapdmsy mahI-ma0 ja0 mu0| Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -221] upAsakAdhyayana tasmai valisacivAya sarvAdhikArikaM sthAnamadAt / . baliH-'deva, gRhIto'yamananyasAmAnyasaMbhAvanAhlAdaH prasAdaH kiMtu karNejapavRttInAM laJcalucanocitacetaHpravRttInAM ca prAyeNa puruSANAM niyogipadaM hRdayAspadaM na zoryorjitacittasyodAravRttasya ca tadasAdhyasAdhanena nanvayaM jano nidezadAnenAgRhotavyaH' / padmaH-'satyamidam' ki tu svAmisamIhitasamarthanasaMvINeSu bhavadvidheSu saciveSu satsu kiM nAmAsAdhyaM smsti| anyadA tu kumbhaparAdhikRtamUrtiH siMhakIrti ma nRpatiranekAyodhanalabdhayazaHprasAdhanaH saMnaddhasArasAdhano hastinAgapurAvaskandapradAnAyAgacchan, etanagaracchannAvasarpaniveditAgamanaH padmanidezAdabhyamitrINaprayANaparAyaNena kUTaprakAmakadanakovidadhiSaNena balinAmadhye prabaMndhena yuddhayamAnaH, nAmanirgamavidhAnaH pradhAnaiyuddhasiddhAntopAntaiH sAmantaizca sArdhaM pravadhya tasmai hRdayazalyonmUlanapramadamataye kSitipataye prAbhRtIkRtaH / kSitipatiH-zastrazAstravidyAdhikaraNavyAkaraNapataJjale bale, nikhile'piM bale cirakAlamanekazaH kRtakRSNa vadanacchAyasyAsya dviSTasya vijayAnitAntaM tuSTo'smi / tadyAcyatAM manobhilASadharo varaH' / baliH-'alaka' yadAhaM yAce tadArya prasAdokartavyaH' ityudAramudArya punazcaturaGgabalaHprabalaH pratikUlabhUpAlavinayanAya pannamavanopatimAdezaM yAcitvA sattvaramazeSAzAvazanivezAnIkasatritasakalamahItalo digvijayayAliyA aura saba adhikAra use de diyaa| bali bolA--deva ! Apane hamapara asAdhAraNa anugraha kiyA hai| kintu cugalakhoroM aura ghUsakhoroMko yaha bAta sahya nahIM ho sktii| ataH Apa koI aisA kArya karanekI hameM AjJA deM jo asAdhya ho| padma-tumhArA kahanA ThIka hai kintu svAmIke abhISTako pUrA karane meM kuzala tumhAre jaise maMtriyoMke hote hue kucha bhI asAdhya nahIM hai| eka bAra kumbhapurakA svAmI siMhakIrti rAjA, jisane aneka yuddhoMmeM nAma kamAyA thA, bar3e bhArI lazkarake sAtha hastinAgapurapara AkramaNa karaneke lie calA / guptacaroMne usake AnekA samAcAra balise nivedita kiyA / bali zatrupara AkramaNa karanemeM tathA kapaTa-yuddhameM bar3A catura thA / usane padmakI AjJA lekara zatrukA sAmanA karaneke lie kUca kara diyA aura mArgameM hI usapara AkramaNa kara diyaa| tathA vikhyAta nAmavAle pradhAnoM aura yuddha karanemeM kuzala usake saba sAmantoMke sAtha use bA~dhakara rAjA padmake sAmane upasthita kara diyaa| hRdayake isa kA~Teke nikala jAnese rAjA padma bar3A prasanna huA aura bolA-- - rAjA-'vyAkaraNameM pataJjalike samAna zastra vidyAmeM nipuNa bali ! samasta sainyake hote hue bhI cirakAlase aneka bAra mere mukhako kAlA karanevAle isa zatruko jItanese maiM bahuta prasanna hU~ / jo tumheM mA~ganA ho maaNgo|' 'jaba maiM yAcanA karU~ taba mahArAja mujhapara kRpA kreN| aisA kahakara aura rAjA padma se AjJA lekara virodhI rAjAoMko vaza karaneke uddezyase bali bar3I bhArI senAke sAtha digvijayake 1. prviinnessu| 2. saMgrAma / 3. pracchannacarAH / 4. zatru sanmukha / 5. saMgrAma / 6. naabj-b0| -naabdhi-mu0| 7. mArgarodhena / 8. svakIyaaMkaNavirudAvalIsahitaH / 9. samastasanye vidyamAne'pi / 10. anekabAraM mama kRtamAnabhaMgasya Idagvidhasya zatrovijayAt / 11. svAmin / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 somadeva viracita [kalpa 20, zlo0 221traarthmucccaal| atrAntare vihAravazAdbhagavAnakampanAcAryastena mahatA muninikAyena sAkaM hAstinapuramanusRtyottaradigvilAsinyavataMsakusumatarau hemagirau mahAvagAhAyAM guhAyAM cAturmAsInimittaM sthiti babandha / balirapi nikhilajaladhirodhaH savidhavanavinoditavIravadhUhRdayo digvijayaM vidhAyAgatastaM bhagavantamavabudhya cirakAlavyavadhAne'pyalekaviSaniSeka iva jAtaprakopodrekastadaparAdhavidhAnAya dharAdhIzvaraM purAvitIrNavaravyAjena samAzAkhArddhamAtmaikazAsanaprAjyaM rAjyamantaHpurapracAraizvaryamAtrasamataH panato'bhyarthya makhamiSeNa munisainyaujanyotkarSa cikIrSumadanaMdravyAdhikaraNairupakaraNairagnihotramArebhe / atrAvasare nijanivAsapavitritamithilApure jiSNusUrerantevAsI bhrAjiSNurnAma tamImadhyasamaye bahirvihitaM vihAraH samIramArge nakSatravIthIM locanAlokanasanAthAM vidadhAnazcamarusaMcAracakitagAtraM kuraGgakalatramiva, taralatArakAzrayaNaM zravaNamavekSyAntarikSe lakSyaM yadhvA kilaivamuccairavocat-'aho, na jAne kvacinmahAmunInAM mahAnupasargo vartate' iti / etacca zramaNazeraiNagaNI samAkarNya prayuktAvadhibodhastanagaragiriguhAyAmakampanAcAryasya balidurvilasitamavadhAryAkArya ca gaganagamanaprabhAvaM puSpakadevaM dezavratasevam 'haMho puSpakadeva, tava vikrayaddhevaidhuryAnna tadupasargavisarge sAmarthyamasti / tatastathAvidharddhivRddhirociSNave viSNave tAmalie niklaa| ___isI bIcameM bhagavAn akampanAcArya bar3e bhArI munisaMghake sAtha vihAra karate hue hastinAgapurameM padhAre aura uttara dizAmeM sthita hema parvatakI vizAla guphAmeM cAturmAsa karaneke lie Thahara gye| bali bhI samasta samudroMke taTa taka digvijaya karake lauTa aayaa| jaise bahuta samaya bIta jAnepara bhI pAgala kutteke kATekA jahara car3ha jAtA hai vaise hI munisaMghake AnekA samAcAra jAnakara use krodha car3ha AyA / purAnA badalA cukAneke lie usane rAjA padmase pahale diye hue varakA smaraNa dilAkara pandraha dinake lie rAjya mA~ga liyA / rAjya dekara rAjA padma antaHpurameM rahane lgaa| aura baline yajJake bahAnese muniyoMko trAsa deneke lie madya, mAMsa Adike dvArA agnihotra karanA prArambha kiyaa| idhara yaha kANDa cAlU thA udhara mithilApurImeM jiSNusUrikA ziSya bhrAjiSNu gatrike madhyameM bAhara baiThA thA aura AkAzameM nakSatra-maNDalakI ora dekha rahA thaa| jaise vyAghrake saMcArase hiraNI bhayabhIta ho jAtI hai vaise hI zravaNa nakSatrako kA~patA huA dekhakara AkAzameM dRSTi jamAye hue vaha jorase cillAyA-'Aha, na jAne kahA~ mahAmuniyoMpara upasarga AyA hai|' yaha sunakara AcAryane apane avadhijJAnase jAnA ki hastinAgapurake nikaTavartI parvatakI guphAmeM akampanAcAryake saMghake Upara bali ghora upasarga kara rahA hai| unhoMne turanta hI AkAzameM gamana kara sakanevAle puSpakadeva nAmaka kSullakako bulAyA aura bole 'puSpakadeva ! tumhAre pAsa vikriyA Rddhi nahIM hai isa lie tuma usa upasargako dUra nahIM 1. tttsmiip| 2. uSNakAle zunA daSTaH, varSAkAle udayamAgacchati tadviSam / 3. teSAM munInAM virAdhanA nimittam / 4. pakSakam / 5. upasargam / 6. madyamAMsa / 7. raatriH| 8. -tahAraH ja0 a0| 9. ggne| 10. camUra-a0 ja0 / vyAghra / 11. zramaNAnAM zaraNIbhUtazcAsau gaNI suuriH| Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -221 ] upAsakAdhyayana 101 dRSTaviziSTatAmivAtmasthitAmapyaviduSe nivedya tadupasargApavargAyAsmatsargAniyojayitavyaH' / puSpakadevatridazocitacaraNasevasya tasya maharSerbhASitAttaM dezamAsAdya viSNumunaye tathAvidharddhivRttiM gurunidezapravRttiM ca pratipAdayAmAsa / viSNumuniH pradIpa iva sphATikabhittimadhyalabdhaprasareNa kiraNanikaraNa vAridhivajravedikAnirbhedanena mAnuSottaragiriparyantasaMvedanena manuSyakSetrasUtrapAtaviDambanakaraNa kareNorNanAbha iva tantunikAye kAye svavazAzrayayA vyAsasamAsakriyayA ca tAmavagamyopagamya ca hAstinapuraM 'na khalvanivedya nikhilavarNivarNAzramapAlAya madhyamalokapAlAyAmarSapravRttatantraNa huMkAramAtreNApyAkampitajagattrayAH prasaMkhyAnavanavidhvaMsadAve tapaHprabhAve durjanavinayanArthamabhinivizante yatIzAH' iti ca parAmRzya, pravizya ca puraiva ciraparicitakaJcukisUcitapracAro'ntaHpuraM, papramahIpate, rAjadhAnISvaraNyAnISu vA tapasyataH saMyatalokasya na khalu narezvarAtparaH prAyeNAsti gopAyitA / tatkathaM nAma tRNamAtres. pyanaparAdhamatInAM yatInAmAtmanyazubhalokaniSekasargamupasarga sahase ityuktam / 'bhagavan / satyamevaitat / kiMtu katicihinAni baliratra rAjA nAham' iti pratyuktiyuktasthitiM padmanRpatimavamatya 'chalena khalu pareSu prAyeNa phalolAsanazIlAstapaH prabhavaddhilIlAH' iti cAvagatya zAlAkara sakate / ataH vikriyA Rddhike dhAraka viSNu munike pAsa jAo / yadyapi unheM Rddhi prApta ho cukI hai kintu unheM yaha bAta jJAta nahIM hai| tuma jAkara unase kaho aura hamAre Adezase unheM usa upasargako dUra karaneke lie niyukta kro|' indrake pUjane yogya una maharSike kahanese puSpakadeva viSNu munike pAsa pahu~cA aura unase vikriyA Rddhi utpanna honekI bAta tathA gurukI AjJA kaha dii| viSNu munine apane hAthako mAnuSottara parvata taka phailAkara tathA phira saMkocakara vikriyA RddhikI parIkSA kI aura hastinAgapura jA phuNce| ___'muniyoMke tapakA prabhAva usa dAvAgnike samAna hai jo asaMkhya jaMgaloMko jalAkara rAkha kara detI hai| yadi muni krodhameM Akara huMkAra mAtra kara deM to unake huMkAra mAtrase tInoM loka kA~pa jAte haiN| kintu ve samasta varNAzrama dharmake pAlaka rAjAse kahe vinA durjanako daNDa dene kA prayatna nahIM krte|' yaha soca viSNu muni rAjamahala meM phuNce| purAne paricita dvArapAlane jaise ho unheM Ate dekhA tatkAla rAjA padmase unake AnekA samAcAra khaa| viSNu muni bole-'rAjA padama ! rAjadhAniyoMmeM athavA vanoMmeM tapasyA karanevAle munijanoMkA rakSaka rAjAke sivA anya koI nahIM hai| ataH tRNamAtrakA bhI aparAdha na karanevAle muniyoMpara durjanoMke dvArA kiye jAnevAle upasargako tuma kaise sahana kara rahe ho ?' _ 'bhagavan ! ApakA kahanA ThIka hai / kintu kucha dinoMke lie yahA~kA rAjA bali hai, maiM nhiiN|' padmane uttara diyaa| isa uttarako sunakara unhoMne rAjA padmakI sthitiko jAnA aura yaha soca ki prAyaH tapake prabhAvase utpanna huI RddhikA camatkAra yadi dUsaroMpara chalase prakaTa kiyA jAye to vaha phaladAyaka hotA hai, viSNu munine vAmana rUpa banAyA aura yajJa bhUmimeM jAkara madhura kaNThase sAma vedakA gAna karane lge| . 1. ajAnate / 2. mocanAya / 3. AdezAt / 4. vikriyaddhi / 5. avagaNayya |-mvgty a0 ja0 / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 somadeva viracita [kalpa 20, zlo0 221jirasaMpuTakoTarAvakAzaH pradIpaprakAza iva saMjAtavAmanAkRtiH saptatantuvasumatImanusRtya madhuradhvaniH tRtIyene savanena prAdhyayanaM vyadhAt / balirjaladharadhvAnabandhuraM vAkprasaraM sindhura iva nibhRtako nirvarNya 'ko'yaM khalu vedavAci viriJca ivoccAracaturaH' iti kutRhalitahRdayaH satranilayAnnirgatya vayasi ca nizcitAzcayesaundarya dvijavaryamenamavAdIt-bhaTTa, kimiSTaM vastu cetasi nidhAya praadhiisse'| 'vale, dAyAdaviluptAlayatvAttadartha pAdatrayapramANakalamavanitalam / dvijottama nikAma dattam' / 'yadyevaM bahumAnayajamAna, vidhIyatAmudakadhArottarapravRttiH dattiH / valiH prabalAmAlemAdAya 'dvijAcArya, prasAryatAM hastaH' ityuktavati zukraH saMkrandanamiva kulizaniketanam , prAsAdamiva kalazAhnAdam , jalAzayamiva matsyAzrayam , sarinnAthamiva zaGkhasanAtham, virahiNIvAsaragaNanakuDyapradezamivordhvarekhAvakAzam , nArAyaNamiva cakralakSaNam , yajJopakaraNamiva jalayAnapAtramiva nizchidratAmatram, stambaramakaramiva dIrghAGgaliprasarama, vaMzakizalayamivAna pUrvIpravRttaparvasaMcayam , kamalakozamivAruNaprakAzanivezam, vidrumabhaGgAbhogamiva snigdhapATalanakharAgraM lakSmolatAvirbhAvodayaM zavamupalakSya, bale na khalvayamevaMvidhapANitalasaMvandho godhaH cayavAdhikaraNam, meghakI dhvanike samAna sundara vacana-vilAsako hAthIkI taraha kAna lagAkara sunanepara baliko kautUhala huA ki brahmAke samAna vedakA pATha karanemeM catura yaha kauna hai ? vaha turanta hI yajJamaNDapase bAhara AyA aura viSNu munike Azcaryajanaka vAmana rUpako dekhakara bolA'brAhmaNazreSTha ! kisa iSTa vastukI icchA cittameM rakhakara yaha vedapATha karate ho ?' 'balirAja ! merA ghara hissedAroM ne chIna liyA hai| usake lie kevala tIna paira jamIna cAhatA huuN|' 'dvijottama ! maiM tumheM tIna paira jamIna detA huuN|' 'to mAnanIya yajamAna ! jalakI dhArA pUrvaka dAnakA saMkalpa kara deN|' eka bar3I jhArI hAthameM lekara bali bolA-'dvijAcArya ! hAtha phailAiye / ' jaise hI vAmana rUpa dhArI viSNu munine hAtha phailAyA, zukrAcAryakI dRSTi usapara pdd'ii| indrakI taraha vajrase yukta, mahalakI taraha kalazase viziSTa, sarovarakI taraha machalI yukta, samudrakI taraha zaMkha sahita, virahiNI strIke dvArA apane patike viyogake dinoMko ginaneke lie dIvArapara khIMcI gaI Urdhva rekhAoMkI taraha Urdhva rekhAse yukta , viSNu kI taraha cakrase cihnita, yajJake upakaraNa bhUta yavoM (jau ) kI taraha a~gUThemeM yavAkAra rekhAse yukta, pAnI para calanevAle jahAjako taraha chidrarahita, hArthIkI sUMr3akI taraha lambI a~guliyoMvAle, bA~sake naye pattoMkI taraha parva aura granthise sahita, kamalake kozakI taraha lAlimAyukta aura mUMgoMkI taraha gulAbI raMgavAle nakhoMke agrabhAgase zobhita hastako dekhakara arthAt vajra, kalaza, machalI, zaMkha, cakra, udhva rekhA aura jau Adi zubha lakSaNoMse sampanna, chidra rahita aura lambI a~guliyoM aura lAla-lAla nakhoM yukta 1. yajJabhUmi / 2. udAttasvareNa / 3. gajavat / 4. brhmaa| 5. ccaarnnc-aa0| 6. prAdhyayanaM * kuruSe / 7. bhRnggaarN| 8. indra / 9. samudra / 10. puruSaH / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -222] upAsakAdhyayana 103 pareSAM yAcitA kiM tu yAcya iti vacanavakraM zukramavagaNayya baliH svakIyAM dttimudkdhaarottraamkaarssiit| ... tadanu sa viSNumunirvirocanavirokanikara ivAkrameNordhvamadhazcAnavadhivRddhiparaH, parvatasyobhayataH pravRttApagApravAha iva tiraHprasara haH, kAryadharamekamakUpAravajravedikAyAM nidhAya paraM ca krama cakravAlaMcUlikAyAM punastRtIyasya medinImalabhamAnastaphnarathAkhalanasetanA surasaritarIyasrotohetanA saMpAditadivijasandarIcaraNamArgavibhramaNa samAcarita. khecarIcetaHsaMbhramaNa bhUgolagauravaparicchede tulAdaNDaviDambanena caraNena kSobhitAntaritacarapurakataH kinnarAmarakhacaracAraNAdivRndairvandhamAnapAdAravindaH saMyatajanopakArasArasvakoyaddhivRddhiparitoSitamanIpaiya'ntarAnimiSairakAraNakhalatAlatAsthali bali sabAndhavamabandhayat / prAyaH zayazca sadehaM rasAtalageham / bhavati cAtra zlokaH mahApadmasuto viSNurmunInAM hAstine pure| balidvijakRtaM vighna zamayAmAsa vatsalaH // 222 // ityupAsakAdhyayane vAtsalyara cano nAma viMzatitamaH kalpaH hAthako dekhakara zukrAcArya bole- 'bali ! isa prakArakA hAthavAlA manuSya mAMgatA nahI hai kintu ulTe usase mA~gA jAtA hai|' kintu baline zukrAcAryake kahanepara dhyAna nahIM diyA aura jalakI dhArA DAlakara tIna paira jamInakA saMkalpa kara diyaa| isake bAda sUryakI kiraNoMke samAna viSNu munikA zarIra ekadamase Upara nIce bar3hane lgaa| unhoMne eka paira to samudrakI vedikApara rakhA, dUsarA mAnuSottara parvatakI coTIpara rakhA, aura jagaha na milanese sUryake rathakI gatimeM pratibandhaka, gaMgAnadIkI cauthI dhArAko utpanna karane meM hetu, devAMganAoMke caraNamArgakA bhrama utpanna karanevAle, vidyAdharoMkI striyoMke cittameM saMzayake janaka tathA pRthvIkI nApaneke lie mApakake tulya tIsare caraNase vidyAdharoMke nagaroM meM halacala maca gaI / vyantara devatAoMne aura vidyAdharoM Adine Akara unake caraNoMkI vandanA kii| muniyoMkA upasarga dUra karanemeM apanI vikriyA RddhikA prayoga karaneke kAraNa vyantara deva unase bahuta prasanna hue aura unhoMne baliko usake bandhu-bAndhavoMke sAtha bA~dha liyA tathA unheM sazarIra rasAtalako pahu~cA diyA / . isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 'mahApadma rAjAke putra dharmapremI viSNu munine hastinAgapurameM balike dvArA muniyoMpara kiyA gayA upasarga dUra kiyA // 222 // ' isa prakAra upAsakAdhyayanameM vAtsalya aMgakA kathana karanevAlA bIsavA~ kalpa samApta huA / ... 1. anyairyaacniiyH| 2. sUryakiraNa / 3. sarvatasyo-a0 j0| 4. caraNam / 5. mAnupottara / 6. sUrya / 7. caturtha / gaMgA kila tripthgaa| 8. bhraantinaa| Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 -223 nisargo'dhigamo vApi tadAptau kAraNadvayam / samyaktvabhAkpumAnyasmAdalpAnalpaprayAsataH // 223 // uktaM ca "AsannabhavyatAkarmahAnisaMjJitvazuddhapariNAmAH / samyaktvaheturantarbAhyo'pyupadezakAdizca // 224 // etaduktaM bhavati-kasyacidAsannabhavyasya tannidAnadravyakSetrakAlabhAvabhavasaMpatsevyasya vidhUtaitatpratibandhakAndhakArasaMbandhasyAkSiptazikSAkriyAlApanipuNakaraNAnubandhasya navasya bhAjanasyevAsaMjAtadarvAsanAgandhasya jhariti yathAvasthitavastasvarUpasaMkrAntihetatayA sphATi kamaNidarpaNasargandhasya pUrvabhavasaMbhAlanena vA vedanAnubhavanena vA dharmazravaNAkarNanena vAhatpratinidhinidhyAnena vA mahAmahotsavanihIlanena vA maharddhiprAptAcAryavAhanena vA nRSu nAkiSu vA tanmAhAtmyasaMbhUtavibhavasaMbhAvanena vAnyena vA kenacitkAraNamAtreNa vicArakAntAreSu manovihArAspadaM khedamanApadya yadA jIvAdiSu padArtheSu yAthAtmyasamavadhAnaM zraddhAnaM bhavati tadA prayoktuH sukarakriyatvAllUyante zAlayaH svayameva, vinIyante kuzalAzayAH svayameva, samyagdarzanakA varNana __ samyagdarzana do prakArase hotA hai-eka to paropadezake binA svayaM hI ho jAtA hai aura dUsare, paropadezase hotA hai| kyoMki kisI puruSako to thor3A-sA prayatna karanese hI samyaktvakI prApti ho jAtI hai aura kisIko bahuta prayatna karanese samyaktvakI prApti hotI hai // 223 // kahA bhI hai 'samyaktvake antaraMga kAraNa nikaTa bhavyatA, jJAnAvaraNAdika karmoMkI hAni, saMjJIpanA aura zuddha pariNAma hai; tathA bAhya kAraNa upadeza vagairaha haiM' // 224 // __Azaya yaha hai ki jo koI nikaTa bhavya hai, samyagdarzanake yogya dravya kSetra, kAla, bhAva aura bhavarUpI sampattikI jise prApti ho gaI hai, usameM kisI tarahakI rukAvaTa DAlane vAlA koI pratibandhaka nahIM rahA hai, zikSA, kriyA, bAtacItako grahaNa karanemeM nipuNa pA~co indriyoM aura manase jo yukta hai arthAt saMjJI paMcendriya hai, naye bastanakI taraha jisameM durvAsanAkI gandha nahIM hai, vastukA jaisA svarUpa hai vaisA hI svarUpa darzAneke lie jo sphaTika maNike darpaNake samAna svaccha hai, aise jIvake pUrvabhavake smaraNase, kaSToMke anubhavase, dharmake zravaNase, jinavimbake darzanase, mahAmahotsavoMke avalokanase, RddhidhArI AcAryoMke darzana karanese, manuSyoM tathA devoMmeM samyaktvake mAhAtmyase utpanna hue vibhavako dekhanese yA anya kisI kAraNase vicArarUpI vanameM manako na bhaTakA kara jaba jIvAdika padArthoM meM jyoM-kA-tyoM zraddhAna hotA hai to usa samyagdarzanako nisargaja samyagdarzana kahate haiN| kyoMki jaise dhAnya svayaM hI kaTa jAte haiM athavA sadAzayI svayaM hI vinIta ho jAte haiM usI taraha usameM kartAko zrama karanA nahIM pdd'taa| 1. 'tanisargAdadhigamAdvA' ||-tttvaarthsuutr 1-2 / 2. bhabvo paMcidio saNNI jIvo pajjattao thaa| kAlaladdhAisaMjutto sammattaM paDivajjae ||158||-pNcsNgrh pR0 34 / 3. kaarnn| 4. gRhIta / 5. paJcendriyamanaHsambandhasya / 6. samAnasya / 7. SaTkhaNDAgama, pu0 6, pR0 418-436 / sarvArthasiddhi-sUtra 1-7 / tattvArthavArtika / 8. nidhyAnaM nihAlanaM, vAhanaM-darzanam / 9. deveSu / Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -225] upAsakAbhyayana 105 ityAdivattanisargAtsaMjAtamityucyate / yadA tvavyutpattisaMzItiviparyastisamadhikabodhasyAdhimuktiyuktisUktisaMbandhasavidhasya pramANanayanikSepAnuyogopayogAvagAyeSu samasteSvaititheSu parIkSopakSapAdatiklizya niHzeSadurAzAvinizAvinAzanAMzumanmarIcizcireNa tattveSu ruciH saMjAyate, tadA vidhAturAMyAsahetutvAnmayA nirmApito'yaM sUtrAnusAro hAro, mayedaM saMpAdita ratnaracanAdhikaraNamAbharaNamityAdivattadadhigamAdAvirbhUtamityucyate / uktaM ca ___"abuddhipUrvApekSAyAmiSTAniSTaM svadaivataH / buddhipUrvavyapekSAyAmiSTAniSTaM svapauruSAt ||225||"--aaptmiimaaNsaa aura jaba saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAyase grasta jJAnavAle manuSyake zraddhA, yukti aura Agamake nikaTa hokara, pramANa, naya, nikSepa aura anuyogake dvArA avagAhana karaneke yogya samasta zAstroMkI parIkSA karanekA kaSTa uThAkara cirakAlake pazcAt samasta durAzArUpI rAtrike vinAzake lie sUryakI kiraNoMke samAna tattvaruci utpanna hotI hai, to use adhigamaja samyagdarzana kahate haiM / kyoMki jaise maiMne yaha hAra banAyA hai yA maiMne yaha ratnakhacita AbharaNa banAyA hai, vaise hI kartAke dvArA vihita parizramase utpanna hue adhigama-jJAnase vaha prakaTa hotA hai / kahA bhI hai 'buddhipUrvaka prayatnake vinA acAnaka jo iSTa yA aniSTa hotA hai vaha apane devase hotA hai aura buddhipUrvaka prayatna karanese jo iSTa yA aniSTa hotA hai vaha apane pauruSase hotA hai / / 225 // ' bhAvArtha-cAroM gatike sainI paryAptaka mithyAdRSTi bhavya jIvoMko samyagdarzana ho sakatA hai kintu ve jIva vizuddha aura sAkAra upayogavAle hone caahieN| sArAMza yaha hai ki jo jIva asainI haiM, labdhyaparyAptaka haiM, sammUrchana janmavAle haiM, ati saMkleza pariNAmavAle haiM unheM samyagdarzana kI prApti nahIM hotii| sainI paJcendriya paryAptaka aura vizuddha pariNAmavAle honepara bhI jaba ve darzanopayogI hote haiM, usa kAlameM unheM samyaktvakI prApti nahIM ho sakatI, kyoMki darzanopayogameM tattva vicAra nahIM hotA aura samyagdarzanakI prAptike samaya usakA honA Avazyaka hai| isIse sote hue jIvako bhI samyagdarzanakI prApti nahIM hotii| upayukta bAtoMke sivA samyaktvakI prAptike lie pA~ca labdhiyoMkA honA Avazyaka hai| ve labdhiyA~ haiM-kSayopazamalabdhi, vizuddhilabdhi, dezanAlabdhi, prAyogyalabdhi aura karaNalabdhi / inameMse zurUkI cAra labdhiyA~ to sAdhAraNa haiM, arthAt jinheM samyaktvakI prApti honA saMbhava nahIM hai unake bhI ho jAtI haiN| kintu pA~cabI karaNalabdhi tabhI hotI hai jaba samyaktvakI prApti honA hotI hai| usake antameM hI jIvako samyagdarzana ho jAtA hai / jaba jJAnAvaraNa Adi aprazasta kamoMkA anubhAga pratisamaya anantaguNA anantaguNA ghaTatA huA udayameM AtA hai usa samaya kSayopazamalabdhi hotI hai| kSayopazamalabdhike honepara jIvake sAtA vagairaha prazasta prakRtiyoMke bandhake kAraNa jo zubha pariNAma hote haiM use vizuddhilabdhi kahate haiN| AcArya vagairahake dvArA chaH dravyoM aura nau padArthoMkA upadeza sunaneko milanA dezanAlabdhi hai| jahA~ upadezakA milanA saMbhava nahIM hai vahA~ pahale bhavameM sune hue upadeza 1. shrddhaa| 2. sUrya / Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 -225 ke saMskArase samyagdarzanakI prApti ho jAtI hai| ukta tIna labdhiyoMse yukta jIvake pratisamaya vizuddhatAke bar3hanese Ayuke sivA zeSa sAta koMkI jaba antaHkoTAkoTI sAgara pramANa sthiti zeSa rahe taba sthiti aura anubhAgakA ghAta karanekI yogyatAke Aneko prAyogyalabdhi kahate haiN| usake honese vaha jIva aprazasta kamoMkI sthiti aura anubhAgakA khaNDana karatA hai / isake bAda karaNalabdhi hotI hai| karaNa pariNAmako kahate haiN| karaNalabdhimeM adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa nAmake pariNAma hote haiN| ina tInoMmeM se pratyekakA kAla antarmuhUrta hai kintu ekase dusarekA kAla saMkhyAtagunA hIna hai arthAt anivRttikaraNakA kAla sabase thor3A hai / usase apUrvakaraNakA kAla saMkhyAtagunA hai| usase adhaHpravRttakA kAla saMkhyAtagunA hai / jahA~ nIceke samayavartI kisI jIvake pariNAma Uparake samayavartI kisI jIvake pariNAmase mila jAte haiM use adhaHpravRttakaraNa kahate haiN| Azaya yaha hai ki adhaHkaraNako apanAye hue kisI jIvako thor3A samaya huA aura kisI jIvako bahuta samaya huA to unake pariNAma saMkhyA aura vizuddhimeM samAna bhI hote haiN| isIlie ise adhaHpravRttakaraNa kahate haiN| jahA~ pratisamaya apUrva-apUrva hI pariNAma hote haiM use apUrvakaraNa kahate haiN| Azaya yaha hai ki kisI jIvako apUrvakaraNako apanAye thor3A samaya huA aura kisIko bahuta samaya huaa| unake pariNAma bilakula mela nahIM khaate| nIceke samayavartI jIvoMke pariNAmoMse Uparake samayavartI jIvoMke pariNAma adhika vizuddha hote haiN| aura jinako apUrvakaraNa kiye barAbara samaya huA hai unake pariNAma samAna hote bhI haiM aura nahIM bhI hote| jisameM pratisamaya eka hI pariNAma hotA hai use anivRttikaraNa kahate haiN| yahA~ jina jIvoMko anivRttikaraNa kiye barAvara samaya bItA hai unake pariNAma samAna hI hote haiM aura nIceke samayavartI jIvoMse Uparake samayavartI jIvoMke pariNAma adhika vizuddha hI hote haiN| ina tInoM karaNoMmeM jo aneka kArya hote haiM unakA varNana zrI gomaTTasAra jIvakANDameM aura labdhisArameM kiyA hai, vahA~se dekha lenA caahie| yahA~ itanA batalA denA Avazyaka hai ki anivRttikaraNake kAlameM se jaba saMkhyAta bahubhAga bItakara eka saMkhyAtavA~ bhAga pramANa kAla bAkI raha jAtA hai taba jIva mithyAtvakA antarakaraNa karatA hai| isa antarakaraNake dvArA mithyAtvakI sthitimeM antara DAla diyA jAtA hai| Azaya yaha hai ki kisI bhI karmakA pratisamaya eka-eka niSeka udayameM AtA hai aura isa taraha jisa karmakI jitanI sthiti hotI hai usake utane hI niSekoMkA tA~tA-sA lagA rahatA hai| jaisejaise samaya bItatA jAtA hai, vaise-vaise kramavAra niSeka apanI-apanI sthiti pUrI honese udayameM Ate jAte haiN| antarakaraNake dvArA mithyAtvakI nIce antarmuhUrta pramANa sthitivAle niSekoMko jyoM-kA-tyoM chor3akara usase Uparake una niSekoM ko, jo Ageke antarmuhUrtameM udaya AyeMge, nIce vA Uparake niSekoMmeM sthApita kara diyA jAtA hai aura isa prakAra usa antarmuhUrta pramANa kAlako aisA banA diyA jAtA hai ki usameM udaya Ane yogya mithyAtvakA koI niSeka zeSa nahIM rahatA / isa tarahase mithyAtvakI sthitimeM antara DAla diyA jAtA hai| isa taraha mithyAtvake udayakA jo pravAha calA A rahA hai, antarakaraNake dvArA usa pravAhakA tA~tA eka antarmuhUrtake lie tor3a diyA jAtA hai aura isa prakAra mithyAtvakI sthitike do bhAga kara diye jAte haiN| nIcekA bhAga prathamasthiti kahalAtA hai aura UparakA bhAga dvitIyasthiti / isa prathamasthiti aura dvitIyasthitike bIcake una niSekoMko, jo antarmuhUrtakAlameM udaya AnevAle haiM, antarakaraNake dvArA Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -225 ] upAsakAdhyayana 107 apane-apane sthAnase uThAkara kuchako prathamasthitimeM DAla diyA jAtA hai aura kuchako dvitIyasthiti meM DAla diyA jAtA hai| isa kriyAke pUrNa honeke sAtha mithyAtvakI prathamasthiti bhI pUrI ho jAtI hai| usake pUre hote hI antarmuhUrta kAlake lie mithyAtvake udayakA abhAva ho jAnese prathamopazama samyaktva prakaTa ho jAtA hai| mithyAtva guNasthAnase chUTate hue jo upazama samyaktva prakaTa hotA hai use prathamopazama samyaktva kahate haiN| anAdi mithyAdRSTiko pahale-pahale prathamopazama samyaktva hI hotA hai| pratyeka kAryakI utpatti antaraMga aura bahiraMga kAraNoMse hotI hai| samyagdarzana bhI antaraMga aura bAhya kAraNoMke milanepara hI prakaTa hotA hai| isakA antaraMga kAraNa to darzana mohanIyakI mithyAtva, samyaktva mohanIya saura samyakamithyAtva mohanIya ina tIna prakRtiyoMkA tathA cAritra mohanIyako anantAnubandhI krodha mAna mAyA aura lobha ina cAra prakRtiyoMkA upazama, kSaya athavA kSayopazama hai| aura inake kSaya athavA upazamameM pUrvokta pA~ca labdhiyoMmeM se karaNalabdhi mukhya kAraNa hai tathA bAhya kAraNa aneka haiN| naraka gatimeM pahaleke tIna narakoMmeM pUrva janmakI ghaTanAoM kA smaraNa, dharmakA zravaNa aura kaSToMkA anubhava bAhya kAraNa hai| Ageke cAra narakoMmeM dharma-zravaNako chor3akara bAkIke do hI bAhya kAraNa pAye jAte haiN| tiryaJcoM aura manuSyoMmeM pUrva janmakA smaraNa, dharmakA zravaNa aura jinavimbakA darzana bAhya kAraNa haiN| devoMmeM bhavanavAsIse lekara bArahaveM svargataka pUrva janmakA smaraNa, dharmakA zravaNa, jina bhagavAnkI mahimAkA nirIkSaNa tathA apanese bar3e anya devoMkI RddhikA darzana bAhya kAraNa hai| bArahaveM svargase Upara terahaveM, caudahaveM, pandrahaveM aura solahaveM svargameM devoMkI Rddhike darzanake sivA zeSa tIna hI bAhya kAraNa haiN| nava aveyakake devoMmeM pUrva janmakA smaraNa aura dharmakA zravaNa ye do hI vAhya kAraNa haiM kyoMki solaha svargase Uparake deva kahIM bAhara nahIM jAte / aura nava graiveyakase Uparake saba deva niyamase samyagdRSTi hI hote haiM kyoM ki vahA~ samyagdRSTi hI marakara janma lete haiN| itanA vizeSa hai ki narakagati aura devagatimeM to janma leneke antarmuhUrta bAda samyaktva utpanna ho sakatA hai kintu tiryaJca gatimeM janma leneke ATha nau dina bAda samyaktva utpanna ho sakatA hai aura manuSyagatimeM ATha varSakI avasthA ho jAnepara samyaktva utpanna ho sakatA hai| Upara pA~ca labdhiyoMmeM eka dezanAlabdhi batalAyI hai| jise samyagdarzana prakaTa honA hotA hai use isI bhava yA pUrva bhavameM nau yA sAta tattvoMkA upadeza sunane ko avazya hI milanA cAhie / jisa jIvane pUrva bhavameM upadeza sunA aura usake saMskArake rahanese isa bhavameM anya kAraNoMke milanepara use anAyAsa samyagdarzanakI prApti ho gayI to vaha samyagdarzana nisargaja kahA jAtA hai; kyoMki use ina bhavameM usakI prAptike lie thor3A-sA bhI prayatna nahIM karanA pdd'aa| kintu isI bhavameM upadezAdikA nimitta milanepara jo samyaktva prakaTa hotA hai use adhigamaja samyakadarzana kahate haiN| samyagdarzanake ye donoM bheda kevala bAhya upadezakI apekSAko lekara hI kiye gaye haiN| jo samyaktva usI bhavameM tattvoMke upadezakA lAbha honepara prakaTa hotA hai use adhigamaja kahA jAtA hai aura jo isa bhavake prayatlake binA pUrvabhavake saMskArake kAraNa prakaTa ho jAtA hai use nisargaja kahA jAtA hai; kyoMki isa bhavameM usake lie kucha bhI zrama nahIM kiyA gayA aura isa taraha vaha anAyAsa hI prApta huA khlaayaa| dUsare zabdoMmeM ise devase prApta bhI kaha sakate haiM aura adhigamajako pauruSase prApta kaha sakate haiN| Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 -226 vividhaM trividhaM dazavidhamAhuH smyktvmaatmhitmtyH| tattvazraddhAnavidhiH sarvatra ca tatra samavRttiH // 226 // sairAgavItarAgAtmaviSayatvAdvidhA smRtam / prazamAdiguNaM pUrva paraM cAtmavizuddhibhAk // 227 // yathA hi puruSasya puruSazaktiriyamatIndriyApyaGganAjanAgasaMbhogenApatyotpAdanena ca vipadi dhairyAvalambanena vA prArabdhavastunirvahaNena vA nizcetuM zakyate, tathAtmasvabhAvatayAtisUkSmayatnamapi samyaktvaratnaM prazamasaMvegAnukampAstiphyaireve vAkyairAkalayituM zakyam / tatra samyagdarzanake meda aura usakI pahacAna AtmahitaiSI mahApuruSoMne samyagdarzanake do, tIna aura dasa bheda batalAye haiN| ina sabhI bhedoMmeM tattvoMkA zraddhAna samAna rUpase pAyA jAtA hai| arthAt tattvoMkA zraddhAna karanA samyagdarzanakA sAmAnya lakSaNa hai| ataH samyagdarzanake jitane bhI bheda haiM una sabhImeM tattvoMkA zraddhAna honA Avazyaka hai usake binA samyagdarzana ho hI nahIM sakatA // 226 // ___ samyagdarzana rAgI AtmAoMko bhI ho sakatA hai aura vItarAgI AtmAoMke bhI hotA hai isalie usake do bheda kara diye gaye haiM-eka sarAgasamyagdarzana aura dUsarA vItarAgasamyagdarzana / sarAgasamyagdarzana prazama Adi guNarUpa hotA hai aura vItarAgasamyagdarzana AtmavizuddhirUpa hotA hai // 227 // jaise puruSako zakti yadyapi atIndriya hai, indriyoMse use nahIM dekhA jA sakatA, phira bhI striyoM ke sAtha saMbhoga karanese, santAnotpAdanase, vipattimeM dhairya aura prArambha kiye gaye kAryako samApta karanA Adi bAtoMse usakI zaktikA nizcaya kiyA jAtA hai| vaise hI samyaktvarUpI ratna bhI AtmAkA svabhAva honeke kAraNa yadyapi bahuta sUkSma hai, phira bhI prazama, saMvega, anukampA aura Astikya Adike dvArA usakA nizcaya kiyA jA sakatA hai| bhAvArtha-samyagdarzanake sarAga aura vItarAga bheda samyagdarzanake dhAraka jIvoMkI apekSAse kiye gaye haiN| jo jIva sarAgI haiM unake samyaktvako sarAgasamyaktva kahate haiM aura jo jIva vItarAgI haiM unake samyaktvako vItarAgasamyaktva kahate haiM / cUMki rAga dasaveM guNasthAnataka pAyA jAtA hai isalie dasaveM guNasthAnatakake jIvoMkA samyaktva sarAgasamyaktva kahA jAtA hai aura usase Ageke jIvoMkA samyaktva vItarAgasamyaktva kahA jAtA hai| koI vidvAn sarAgatAkA kAraNa samyaktva sarAgasamyaktva aura vItarAgatAkA kAraNa samyaktva vItarAgasamyaktva hai, aisA kahate haiM, kintu unakA yaha lakSaNa ThIka nahIM hai kyoMki eka to granthakArane 'sarAgavItarAgAtmaviSayatvAt' likhakara yaha spaSTa kara diyA hai ki sarAga AtmA aura vItarAga AtmAkI apekSAse samyaktvake sarAga aura vItarAga bheda haiN| dUsare, kisI bhI zAstrakArane aisA lakSaNa nahIM kiyA balki anagAradharmAmRta (pR0 124) meM paM0 AzAdharajIne spaSTa rUpase sarAgIke samyaktvako sarAgasamyaktva aura vItarAgIke samyaktvako vItarAgasamyaktva kahA hai| tIsare, samyagdarzana rAgakA kAraNa nahIM hai; rAgakA kAraNa to cAritramohanIyakA udaya hai aura vaha dasaveM guNasthAnataka rahatA 1. 'tad dvividhaM sarAgavItarAgaviSayabhedAt / prazamasaMvegAnukampAstikyAdyabhivyaktilakSaNaM prathamam / AtmavizuddhimAtramitarat'-sarvArthasiddhi 1-2 / jJe sarAge sarAgaM syAkchamAdivyaktilakSaNam / virAge darzanaM tvAtmazuddhimAtraM virAgakam // 51 // anagAra0 a0 2 / 2. rekavA- ja0 / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -227 ] upAsakAdhyayana hai, isIse dasaveM guNasthAnatakake jIva sarAgI aura usase Uparake jIva vItarAgI kahe jAte haiM / cothe, yadi sarAgatAkA kAraNa samyagdarzana sarAgasamyagdarzana aura vItarAgatAkA kAraNa samyagdarzana vItarAgasamyagdarzana kahA jAyegA to samyagdarzanake aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika bhedoMmeM sarAgatA aura vItarAgatAkA kAraNa honekI dRSTi se bheda karanA hogaa| ina tInameM kSAyopazamika samyaktva to sAtaveM guNasthAnataka hI hotA hai aura usameM samyaktva prakRtikA udaya bhI rahatA hai ataH vaha to sarAgasamyaktva hI ThaharatA hai| kintu zeSa do samyamdarzana dasarva guNasthAnataka sarAga avasthAmeM bhI pAye jAte haiM aura usase Upara vItarAga avasthA meM bhI pAye jAte haiM / ataH yaha prazna paidA hotA hai ki ina donoM samyagdarzanoMko sarAgatAkA kAraNa mAnA jAye yA vItarAgatAkA athavA donoMkA ? donoMko sarAgatAkA kAraNa to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki yadi kSAyika samyagdarzanako bhI sarAgatAkA kAraNa mAnA jAyegA to vItarAgI kSINakaSAya guNasthAnavAloMko, kevaliyoMko aura siddhoMko bhI sarAga mAnanA par3egA; kyoMki unake kSAyikasamyaktva hI hotA hai| raha jAtA hai dvitIyopazama samyaktva / isameM darzana mohanIyakA upazama rahatA hai isalie kSAyikasamyaktvakI apekSA isakI sthiti kamajora honese ise rAgakA kAraNa mAnakara yadi sarAgasamyaktva mAnA jAyegA to gyArahaveM guNasthAnako vItarAgachadmastha na mAnakara sarAgachadmastha mAnanA hogaa| zAyada kahA jAye ki gyArahaveM guNasthAnameM cAritramohanIyakA sAhAyya na milanese upazama samyaktva rAgakA kAraNa nahIM hai to cAritramohanIyako hI rAgakA kAraNa kyoM nahIM mAnate ? ataH becAre samyagdarzanako, jise zAstroMmeM pratisamaya asaMkhyAtaguNI nirjarAkA kAraNa batalAyA hai, rAgakA kAraNa batalAnA ucita nahIM hai / ataH kSAyika aura aupazamika samyaktvako sarAgatAkA kAraNa nahIM mAnA jA sktaa| zAyada kahA jAye ki samyagdarzanake honepara deva, zAstra, gurumeM zubhopayoga rUpa pravRtti hotI hai ataH samyagdarzana zubharAgakA kAraNa hai / kintu aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki samyagdarzana honese pahale bhI usa jIvameM rAga pAyA jAtA thaa| samyagdarzanake prakaTa honese eka to usameM kucha rAgakI kamI huI, dUsare usakA Alambana badala gayA, jahA~ vaha pahale strI-putrAdikake mohameM hI par3A rahatA thA vahA~ vaha aba Atmahitake kAraNoMse rAga karane lgaa| ataH samyagdarzana rAgakA kAraNa nahIM huA balki usakI hInatAkA aura usakI pravRttiko badalanekA hI kAraNa huA / isIse puruSArthasiddhyupAyameM AcArya amRtacandra sUrine kahA hai ki-'jitane aMzameM jIva samyagdRSTi hai utanA aMza bandhakA kAraNa nahIM hai aura jitane aMzameM usake rAga hai utane aMzameM usake karmabandha hotA hai| ataH abandhakA kAraNa samyagdarzana rAgakA kAraNa nahIM ho sakatA / aba rahA dUsarA prazna ki kyA samyagdarzana vItarAgatAkA kAraNa hai ? kisI aMzameM samyagdarzanako vItarAgatAkA kAraNa mAnA jA sakatA hai, kyoMki darzanamohanIya aura anantAnubandhIkA kSaya athavA upazama yA kSayopazama honese AtmAmeM rAgakI hAni hI hotI hai, vRddhi nahIM / kintu aisI avasthAmeM samyagdarzanake do bheda nahIM bana skte| isa Apattise bacaneke lie yadi use donoMkA kAraNa mAnA jAyegA to donoM pakSoMmeM Upara uThAye gaye vivAda khar3e ho jaayeNge| ataH sarAgIke samyagdarzanako sarAgasamyagdarzana aura vItarAgIke samyagdarzanako vItarAgasamyagdarzana kahanA hI ThIka hai / samyagdarzana AtmAkA dharma hai ataH vaha indriyoMse dikhAyI de sakanevAlI vastu nahIM hai / kintu Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 228yadrAgAdiSu doSeSu cittavRttinibarhaNam / taM prAhuH prazamaM prAkSAH samastavatabhUSaNam // 228 // zArIramAnasAgantuvedanAprabhavAdvAt / svapnendrajAlasaGkalpAGgItiH saMvega ucyate // 226 // sattve sarvatra cittasya dayArdratvaM dayAlavaH / dharmasya paramaM mUlamanukampAM pracakSate // 230 // asaMyatasamyagdRSTi vagairaha sarAgI jIvoMmeM prazama, saMvega, anukampA aura Astikya vagairahako dekhakara samyagdarzanakA astitva jAnA jA sakatA hai| asaMyatasamyagdRSTise lekara dasaveM guNasthAnatakake jIva apanemeM samyaktvake nimittase honevAle prazamAdi guNoMkA nizcaya karake 'hama samyagdRSTi haiM' aisA jAna lete haiN| aura cauthese chaThe guNasthAnatakake jIvoMmeM unakI ceSTAoMse prazamAdikakA nirNaya karake 've samyagdRSTi haiM' aisA jAnate haiN| isa prakAra apanemeM svasaMvedanase aura dUsaroMmeM anumAnase sarAgasamyagdarzanake sadbhAvakA nizcaya kiyA jAtA hai, kyoMki samyamdRSTimeM isa prakArake bhAva dekhe jAte haiN| kintu jisameM isa prakArake bhAva hoM vaha niyamase samyagdRSTi hI hai aisA nahIM samajha lenA cAhie kyoMki samyagdarzanake abhAvameM bhI isa prakArake bhAva pAye jAte haiM / ataH prazamAdi bhAva samyagdarzanake jJApaka haiM, niyAmaka nahIM haiN.| inake binA samyagdarzana nahIM ho sakatA kintu ye samyagdarzanake binA bhI ho sakate haiN| aba rahe upazAnta kaSAya Adi guNasthAnavartI vItarAgI jIva, unakA samyagdarzana vItarAgasamyagdarzana kahalAtA hai, aura vaha samyagdarzana AtmavizuddhirUpa hI hotA hai| *darzanamohanIyake upazama athavA kSayase AtmAmeM jo nirmalatA hotI hai, use Atmavizuddhi kahate haiM, aura vItarAgasamyagdarzana AtmavizuddhirUpa hI hotA hai, kyoMki vItarAgI jIvoMmeM cAritra mohanIyakA udaya na honese prazamAdi bhAva nahIM pAye jAte / ataH vItarAgasamyagdarzanako svasaMvedana pratyakSase hI jAnA jA sakatA hai prazamAdike dvArA use nahIM jAnA jA sktaa| [aba Astikya AdikA svarUpa batalAte haiM-] rAgAdika doSoMse cittavRttike haTaneko paNDita-jana prazama kahate haiN| yaha prazamaguNa samasta vratoMkA bhUSaNa hai arthAt vrata vagairahakA pAlana karate hue bhI yadi citta rAgAdika doSoMse nahIM haTatA to ve vrata eka tarahase vyartha hI haiM // 228 // __ yaha saMsAra zArIrika, mAnasika aura Agantuka kaSToMse bharA hai aura svapna yA jAdUgarake tamAzekI taraha caJcala hai / isase DaranA saMvega hai // 22 // saba prANiyoMke prati cittakA dayAlu honA anukampA hai| dayAla puruSa ise dharmakA parama mUla batalAte haiM // 230 // * 'Atmano jIvasya zuddhigamohasyopazamena kSayeNa vA jnitprsaadH| saiva tanmAtraM, na prazamAdicatuSTayam / tatra hi cAritramohasya sahakAriNo'pAyAnna prazamAdyabhivyaktiH syAt / kevalaM svasaMvedanenaiva tadvadyata / ' ana0 dha0 TI0 2-51 / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -232] 111 upAsakAbhyayana prApta zrate vrate tattve cittamastitvasaMstatama / mAstikyamAstikairuktaM muktiyuktidhare nare // 231 // rAgaroSadhare nityaM nirvate nirdayAtmani / saMsAro dIrghasAraiH syAnare nAstikanItike // 232 // muktike lie prayatnazIla puruSakA citta Aptake viSayameM, zAstrake viSayameM, vratake viSayameM aura tattvake viSayameM 'ye haiM' isa prakArakI bhAvanAse yukta hotA hai use Astika puruSa Astikya kahate haiN| jo manuSya rAgI aura dveSI hai, kabhI vratAcaraNa nahIM karatA aura na kabhI usakI AtmAmeM dayAkA bhAva hI hotA hai usa nAstika dharmavAlekA saMsArabhramaNa bar3hatA hI hai // 231-232 // bhAvArtha-rAga, dveSa, kAma, krodha vagairahakI ora manakA rujhAna na honA prazama kahalAtA hai / athavA jinhoMne apanA aparAdha kiyA hai, una prANiyoMko bhI kisI prakArakA kaSTa na denekI bhAvanAkA honA bhI prazama hai| aisA prazama bhAva anantAnubandhI kaSAyake udayakA abhAva honese tathA zeSa kaSAyoMkA manda udaya honese hotA hai| ataH vaha samyaktvakI pahacAna karAnemeM sahAyaka hai| kintu binA samyaktvake jo prazama bhAva dekhA jAtA hai vaha prazama nahIM hai kintu prazamAbhAsa hai / saMsAra aneka tarahakI yAtanAoMkA-takalIfoMkA ghara hai| isameM koI bhI sukhI najara nahIM aataa| kisIko kisI bAtakA kaSTa hai to kisIko kisI bAtakA kaSTa hai / Aja jo sukhI dikhAyI dete haiM, kala unheM hI rotA aura kalapatA huA pAte haiN| aise saMsArase moha na karake sadA usase bacate rahanemeM hI kalyANa hai| isa prakArake bhAvoMkA nAma saMvega hai| dharma, dharmAtmA aura dharmake pravartaka paJca parameSThImeM mana tabhI laga sakatA hai jaba adharma, adharmI aura adharmake sarjakoMse aruci ho / tathA inameM aruci tabhI ho sakatI hai jaba manuSyakA mana saMsArakI viSaya-vAsanAoMse haTa gayA ho / ataH saMsArase aruci rakhanemeM hI AtmAkA kalyANa hai aura isIkA nAma saMvega hai / magara vaha aruci svAbhAvika honI cAhie, banAvaTI nhiiN| virAgatAkI lambI-caur3I bAteM karake sirase pairataka rAgameM DUbe rahanA saMvega nahIM hai| jIvamAtrapara dayA karaneko anukampA kahate haiM arthAt sabako apanA mitra samajhanA aura vaira-bhAvako chor3akara nirdvandva ho jAnA anukampA hai| saccI anukampA samyagdRSTike hI hotI hai kyoMki binA ajJAnake vaira-bhAva nahIM hotaa| manuSya samajhatA hai ki maiM cAhU~ to amukako sukhI kara sakatA hU~ aura cAhU~ to amukako duHkhI kara sakatA huuN| yA mujhe amuka sukha pahu~cA sakatA hai aura amuka duHkha pahu~cA sakatA hai / kintu usakA aisA samajhanA korA ajJAna hai, kyoMki jina jIvoMke prabala puNyakA udaya hotA hai unakA koI bAla bhI bA~kA nahIM kara sakatA aura jinake prabala pApakA udaya hotA hai unake hAthameM diye gaye rupaye bhI koyalA ho jAte haiN| ataH prANiyoMmeM iSTa aura aniSTakI kalpanA karake kisIko apanA mitra mAnanA aura kisIko apanA zatru mAnanA ajJAnatA hai / isalie sabhIpara samAna rUpase dayAbhAva rakhanA caahie| tathA dUsaroMpara dayA karanA eka tarahase apanepara hI dayA karanA hai 1. -mAstikyasaMyutam |'-saagaardhrmaamRt, pR06| 2. 'yuktaM yuktidhareNa vA'-sAgAradharmAmRta 106 / mokSasaMyogadhare-muktigAmini / 3. bhrmnnH| 4. zAstre / Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 somadeva viracita karmaNAM kSayataH zAnteH kSayopazamatastathA / zraddhAnaM trividhaM bodhyaM gatau sarvatra jantuSu // 233 // [ kalpa 21, zlo0 233 kyoMki sabako apanA mitra samajhakara sabhIke sAtha dayAkA vyavahAra karanese eka to apane hRdaya meM durbhAva utpanna nahIM hoMge, dUsare, unake utpanna na honese azubha karmoMkA bandha nahIM hogA, tIsare, hRdayameM zAnti rahane ke sAtha hI sAtha duniyA meM apanA koI vairI na rahegA / ataH dUsaroMpara anukampA karanA apane para hI anukampA karanA hai / samyagdRSTimeM hI isa prakArakI vAstavika anukampA pAyI jAtI hai / dharma hai, jIva hai, paraloka hai, mukti hai, muktike kAraNa haiM, isa prakArakA jo bhAva hotA hai use Astikya kahate haiM / yaha Astikya samyagdRSTimeM hI pAyA jAtA hai / isake honepara hI vaha Atma-kalyANake mArgapara lagatA hai / yaha prazama, saMvega, anukampA aura AstikyakA svarUpa hai | samyagdarzanake tIna meda samyagdarzanake tIna bheda bhI haiM -- aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika / jo samayagdarzana mithyAtva, samyaka mithyAtva, samyaktva aura anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ina sAta prakRtiyoM ke upazamase hotA hai use aupazamika samyaktva kahate haiM / jo ina sAta prakRtiyoM ke kSayase hotA hai use kSAyika samyaktva kahate haiM / aura jo inake kSayopazamase hotA hai use kSAyopazamika kahate haiM / ye tInoM samyagdarzana saba gatiyoMmeM pAye jAte haiM // 233 // 1 bhAvArtha- samyagdarzana ke ye tIna bheda antaraGga kAraNakI apekSAse kiye gaye haiM / anAdi mithyAdRSTi jIvake upazamasamyaktva hI hotA hai use prathamopazamasamyaktva kahate haiM / upazamasamyaktvake do bheda haiM-- prathamopazama samyaktva aura dvitIyopazamasamyaktva / mithyAdRSTiguNasthAnase jo upazamasamyaktva hotA hai use prathamopazamasamyaktva kahate haiM aura upazama zreNi ke abhimukha hue jIvake kSAyopazamika samyaktvapUrvaka jo upazamasamyaktva hotA hai use dvitIyo - pazamasamyaktva kahate haiM / anAdi mithyAdRSTi jIva yadi samyaktvako utpanna karatA hai to tIna karaNoMke dvArA darzanamohanIyakA sarvopazamana karake hI samyaktvako utpanna karatA hai / jo sAdi mithyAdRSTi bahuta kAlataka mithyAtvameM rahakara punaH samyaktvako prApta karatA hai vaha bhI darzana mohanIyakA sarvopazamana karake hI samyaktvako prApta karatA hai / kintu jo samyaktvase cyuta hokara jaldI hI samyaktvako prApta kara letA hai vaha sarvopazamana athavA dezopazamanake dvArA samyaktvako prApta karatA hai / yadi vedaka prAyogyakAlake andara hI samyaktvako grahaNa kara letA hai to dezopazamake dvArA hI grahaNa karatA hai, nahIM to sarvopazamake dvArA grahaNa karatA hai | darzanamohanIya kI tInoM prakRtiyoMke udayAbhAvako sarvopazama kahate haiM aura samyaktva prakRtisambandhI dezaghAtI sparddhoM ke udayako aura zeSa donoM prakRtiyoMke udayAbhAvako dezopazama kahate haiM / anAdi mithyA dRSTi prathamopazamasamyaktvako prApta karake antarmuhUrtakAla pUrA honepara niyamase mithyAtvameM hI AtA hai aura sAdi mithyAdRSTi samyaktvako prApta karake usase cyuta honepara darzanamohanIyakI tInoM prakRtiyoM meM se kisI ekakA udaya ho jAnese mithyAdRSTi, samyakU mithyAdRSTi athavA vedaka samyagdRSTi ho jAtA hai / vedakasamyaktvako hI kSAyopazamikasamyaktva bhI kahate haiM / anantAnubandhI kaSAyakA aprazasta upazama athavA visaMyojana honepara aura mithyAtva tathA samyaka mithyAtva prakRtiyoMkA prazasta upazama Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 ] upAsakAdhyayana . dazavidhaM tadAha AjJAmArgasamudbhavamupadezAtsUtrabIjasaMkSepAt / vistArArthAbhyAM bhavamavaparamAvAdigADhaM ca // 23 // -AtmAnuzAsana, zlo0 11 / honepara athavA unake kSayake abhimukha honepara dezaghAtI samyaktva prakRtikA udaya hote hue jo samyagdarzana hotA hai use vedaka yA kSAyopazamika samyaktva kahate haiM / jahA~ vivakSita prakRti udaya Ane yogya to na ho kintu usakA sthiti anubhAga ghaTAyA yA bar3hAyA jA sake athavA usakA saMkramaNa kiyA jA sake, use aprazasta upazama kahate haiN| ora jahA~ vivakSita prakRti na to udaya Ane yogya ho, na usakA sthiti anubhAga ghaTAyA yA bar3hAyA jA sake aura na anya prakRtirUpa saMkramaNa hI kiyA jA sake use prazasta upazama kahate haiN| vedaka yA kSAyopazamika samyaktvameM samyaktva prakRtikA udaya hote hue bhI usameM samyaktvako naSTa kara denekI zakti to nahIM hai kintu vaha samyaktvameM cala malina aura agAr3ha doSa paidA karatI hai / jaise jala eka hokara bhI laharoMke uThanepara caJcala ho jAtA hai vaise hI samyaktva mohanIyakA udaya honese zraddhAnameM kucha caJcalapanA A jAtA hai aura usake Anese samyagdRSTi apane aura dUsaroMke banavAye hue jinavimba vagairahameM yaha merA hai, yaha dUsaroMkA hai aisA bheda kara baiThatA hai| isake sivA usake zraddhAnameM anya kucha caJcalatA nahIM hotii| tathA jaise zuddha sonA malake sambandhase malina ho jAtA hai vaise hI vedaka samyaktva zaGkA vagairaha malake dvArA malina ho jAtA hai| tathA jaise vRddha manuSyake hAthakI lakar3I hAthase chUTatI to nahIM hai kintu kA~patI rahatI hai vaise hI vedaka samyaktvIkA zraddhAna to nahIM chUTatA, kintu usameM thor3I zithilatA rahatI hai, vaha jaina devoMmeM hI aisI bhedakalpanA kara letA hai ki zAntinAtha bhagavAnkI pUjA karanese zAnti milatI hai, pArzvanAtha bhagavAnkI pUjA karanese dhana milatA hai, Adi / kSAyikasamyaktva darzanamohanIya karmake kSaya honepara hotA hai aura darzanamohanIyake kSapaNakA prArambha karmabhUmiyA manuSya hI tIrthaGkara, kevalI athavA zrutakevalIke pAdamUlameM karatA hai| kintu usakI pUrti cAroM gatiyoMmeM hotI hai kyoMki baddhAyu kRtakRtya vedaka samyagdRSTi marakara cAroM gatiyoMmeM se kisI bhI eka gatimeM utpanna ho sakatA hai| itanA vizeSa hai ki yadi usane pahale manuSyAyukA bandha kiyA hai to vaha bhogabhUmiyA manuSyoMmeM hI janma letA hai, yadi tiryaJcAyukA bandha kiyA hai to bhogabhUmiyA tiryaJcoMmeM hI janma letA hai, yadi narakAyukA bandha kiyA hai to prathama narakameM hI janma letA haiM aura yadi devAyukA bandha kiyA hai to saudharmAdi kalpoMmeM yA kalpAtIta devoMmeM janma letA hai| kSAyikasamyagdarzana sumerukI taraha nizcala aura sadA avinAzI hotA hai, anya samyagdarzana to hokara chUTa bhI jAte haiM, kintu kSAyikasamyagdarzana nahIM chuutttaa| jise kSAyikasamyagdarzanakI prApti ho jAtI hai vaha usI bhavameM yA tIsare bhavameM athavA cauthe bhavameM muktilAbha kara letA hai, kintu cauthe bhavase Age bhava dhAraNa nahIM karatA / isa prakAra samyagdarzanake tIna bhedoMkA svarUpa jAnanA cAhie / samyagdarzanake dasa bheda [aba samyaktvake dasa bheda batalAte haiM-] AjJAsamyaktva, mArgasamyaktva, upadezasamyaktva, sUtrasamyaktva, bIjasamyaktva, 15 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 21, zlo0 - 234 asyAyamarthaH - bhagavadarhatsarvazapraNItAgamAnuzosaMjJA AjJA, ratnatrayavicArasargo mArgaH, purANapuruSacaritazravaNAbhiniveza upadezaH, yatijanAcaraNanirUpaNapAtraM sUtram, sakalasamayadalasUcanAvyAjaM bIjam zrAptazrutavrata padArthasamAsAlApAkSepaH saMkSepaH, dvAdazAGgacaturdazapUrvaprakIrNavistIrNazrutArtha samarthana prastAro vistAraH, pravacanaviSaye svapratyayasamartho'rthaH, trividhasyAgamasya niHzeSato'nyatamadezAvagAhAlI DhamavagADham avadhimanaH paryayakevalAdhika puruSapratyayaprarUDhaM paramAvagADham / 114 saMkSepasamyaktva, vistArasamyaktva, arthasamyaktva, avagADhasamyaktva aura paramAvagAdasamyaktva ye samyaktvake dasa bheda haiM // 234 // inakA svarUpa isa prakAra hai - bhagavAn sarvajJa arhantadevake dvArA upadiSTa AgamakI AjJAko hI pramANa mAnakara jo zraddhAna kiyA jAtA hai use AjJAsamyaktva kahate haiM / ratnatraya rUpa mokSake mArgakA kathana sunakara jo zraddhAna ho use mArgasamyaktva kahate haiM / tIrthaGkara baladeva Adi purANapuruSoMke caritako sunakara jo zraddhAna hotA hai use upadezasamyaktva kahate haiM / munijanoMke AcArakA kathana karanevAle AcArAGgasUtrako sunakara jo zraddhAna hotA hai use sUtrasamyaktva kahate haiM / jisa padameM sUcana rUpase samasta zAstroMke aMza chipe hote haiM use bIja kahate haiN| bIja padako samajhakara sUkSma tatvoMke jJAnapUrvaka jo zraddhAna hotA hai, use bIjasamyaktva kahate haiM / saMkSepase Apta, zruta, vrata aura padArthoMko jAnakara unapara jo zraddhAna use saMkSepasamyaktva kahate haiN| bAraha aMgoM, caudaha pUrvo aura aGgabAhyoMke dvArA vistAra se tasvArthako sunakara jo zraddhAna hotA hai use vistArasamyaktva kahate haiM / pravacanake vacanoM kI sahAyatA ke binA kisI anya prakArase jo arthakA bodha hokara zraddhAna hotA hai use arthasamyaktva kahate haiM / aGga, pUrva aura prakIrNaka AgamoMke kisI eka dezakA pUrI tarahase avagAhana karanepara jo zraddhAna hotA hai use avagADhasamyaktva kahate haiM / aura avadhijJAna, mana:paryayajJAna tathA kevalajJAnake dvArA jIvAdi padArthoMko jAnakara jo pragAr3ha zraddhAna hotA hai use paramAvagAr3hasamyaktva kahate haiM / hotA hai 1. " AjJAsamyaktvamuktaM yaduta viracitaM vItarAgAjJayaiva, tyaktagranthaprapaJcaM zivamamRtapathaM zraddadhan mohazAnteH / mArgazraddhAnamAhuH puruSavara-purANopadezopajAtA yA saMjJAnAgamAbdhiprasRtibhirupadezA dirAdezi dRSTiH // 12 // AkarNyAcArasUtraM municaraNavidheH sUcanaM zraddadhAnaH, sUktA'sau sUtradRSTirduradhigamagaterarthasArthasya bIjaiH / kaizcijjAtopalabdhe rasamazamavazAd bIjadRSTiH padArthAt, saMkSepeNaiva buddhvA rucimupagatavAn sAdhu saMkSepadRSTiH // 13 // yaH zrutvA dvAdazAGgIM kRtaruciratha taM viddhi vistAradRSTi, saMjAtArthAt kutazcit pravacanavacanAnyantareNArthadRSTiH / dRSTiH sAGgAGgabAhya pravacanamavagAhotthitA yAvagADhA, kaivalyAlokitArthe ruciriha paramAvAdigADheti rUDhA || 14 || - AtmAnuzAsana / 2 - ' nujJA AjJA' - dharmaratnAkare ( pR0 68 u0 ) pATha: / 3 - lApopakSepaH, dharmaratnAkare ( pR0 68 u0 ) pAThaH / 4- prakIrNakabhedavistIrNa, dharmaratnAkare ( pR0 68 u0 ) pAThaH | 5 - dvAdazAGga caturdaza pUrva-prakIrNakabhedena / Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -236 ] upAsakAdhyayana 115 gRhastho vA yatirvApi samyaktvasya samAzrayaH / ekAdazavidhaH pUrvazvaramazca caturvidhaH // 23 // mAyAnidAnamithyAtvazailyatritayamuddharet / ArjavAkAGkSaNAbhAvatattvabhAvanakolakaiH // 236 // bhAvArtha-samyaktvake ye bheda bAhya nimittoMko lekara kiye gaye haiN| inameM se jinameM tattvArthakA zraddhAna AcArya vagairahake upadezase hotA hai ve adhigamaja kahalAte haiM aura jinameM svataH hI zAstrAdikakA avagAhana karake tattvArthakA zraddhAna hotA hai ve nisargaja samyagdarzana kahalAte haiN| isI taraha inameM se jo samyaktva sarAgIke hote haiM ve sarAgasamyagdarzana kahalAte haiM aura jo vItarAgIke hote haiM ve vItarAgasamyagdarzana kahalAte haiN| kintu ina sabhIkA antaraGga kAraNa darzanamohanIyakA umazama, kSaya athavA kSayopazama hai, usake binA to samyagdarzana ho hI nahIM sktaa| inameM se jo samyagdarzana darzanamohanIyake upazamase hote haiM ve aupazamika kahe jAte haiM, jo darzanamohanIyake kSayase hote haiM ve kSAyika kahe jAte haiM aura jo darzanamohanIyake kSayopazamase hote haiM ve kSAyopazamika kahe jAte haiN| isa prakAra ina saba bhedoMkA parasparameM samanvaya kara lenA caahie| gRhastha ho yA muni ho, samyagdRSTi, avazya honA cAhie arthAt samyaktvake binA na koI zrAvaka kahalA sakatA hai aura na koI muni kahalA sakatA hai| gRhasthake gyAraha bheda haiM jinheM gyAraha pratimAe~ kahate haiM aura munike cAra bheda haiM // 23 // ___ saralatA rUpI kIlake dvArA mAyA rUpI kA~Teko nikAlanA caahie| icchAkA abhAva rUpI kIlake dvArA nidAna rUpI kA~Teko nikAlanA cAhie aura tattvoMkI bhAvanA rUpI kolake dvArA mithyAtva rUpI kA~Teko nikAlanA cAhie // 236 // bhAvArtha-mAyA, nidAna aura mithyAtva ye tIna zalya haiN| zalya kA~Teko kahate haiN| jaise kA~TA zarIrameM laga jAnepara takalIpha detA hai vaise hI ye tInoM bhI jIvoMko zArIrika aura mAnasika kaSTa pahu~cAte haiM isalie inheM zalya kahate haiN| ina zalyoMko hRdayase dUra kiye binA koI vratI nahIM kahA jA sktaa| vratI honeke lie kevala vratoMko dhAraNa kara lenA hI Avazyaka nahIM hai kintu unake sAtha-sAtha tInoM zalyoMko bhI nikAla DAlanA Avazyaka hai / jo mAyAcArI hai vaha kaise vratI ho sakatA hai ? vratI honeke lie saralatAkA honA jarUrI hai / ataH saralatAke dvArA mAyAcArako dUra karanA caahie| isI taraha jo rAta-dina bhaviSyake bhogoMkI hI kAmanA karatA rahatA hai, usakA vrata-niyama kaise nirdoSa kahA jA sakatA hai ? jo isalie upavAsa karatA hai ki upavAsake bAda nAnA tarahake pakvAnna bharapeTa khAneko mileMge, jo isalie brahmacarya pAlatA hai ki zakti saJcita karake phira khUba bhoga bhogUMgA, yA marakara svargameM deva hokara aneka devAGganAoMke sAtha ramaNa karU~gA, jo isalie dAna detA hai ki usase merI khUba khyAti 1. RSi-muni-yati-anagArabhedena / 'dezapratyakSavitkevalabhRdiha muniH syAd RSiH prodgaddhirAruDhazreNiyugmo'jani yatiranagAro'paraH sAdhuruvataH / rAjA brahmA ca devaH parama iti RSivikriyA'kSINazakti: prApto buddhayauSadhIzo viyadayanapaTurvizvavedI krameNa ||-caaritrsaar pR0 22 / 2. niHzalyo vratI |-tttvaarthsuutr 7-18 / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 -237 heSTihInaH pumAneti na yathA padamIpsitam / dRSTihInaH pumAneti na tathA padamIpsitam // 237 / / samyaktvaM nAgahInaM syAdrAjyavatprAjyabhUtaye / tatastadaGgasaMgatyAmaGgI niHsaMgamIhatAm // 238 // vidyAvibhUtirUpAdyAH samyaktvarahite kutH| . nahi bIjavyapAye'sti sasyasampattiraGgini // 236 // cakrizrIH saMzrayotkaNThA naakishriidrshnotsukaa| tasya dUre na muktizrInirdoSaM yasya darzanam // 240 // hogI, akhabAroMmeM guNagAna hogA, merI sAkha bar3hegI aura phira merA vyApAra camaka uThegA, unakA upavAsa, brahmacarya aura dAna stutya nahIM kahe jA sakate / vrata bhogoMkI cAhakA niyantraNa karaneke lie hI batalAye gaye haiM, jisase vratIkI AtmA sabala ho| yadi koI vratoMke dvArA bhI bhogoMkI tRSNAkI hI pUrti karanA cAhatA hai to yaha usakI nAsamajhI hai / isI taraha yadi koI vratAcaraNa karate hue bhI mithyAtvase grasta hai to usakA vratAcaraNa vyartha hai, kyoMki jo sanmArgapara paira rakhakara bhI kumArgako chor3anA nahIM cAhatA vaha sanmArgapara kabhI cala hI nahIM sktaa| ataH ukta tInoM zalyoMke hote hue vratAcaraNakA DhoMga racA jA sakatA hai, vratAcaraNa nahIM kiyA jA sakatA / isalie unheM dUra kara denA Avazyaka hai| samyagdarzanakI mahimA jaise dRSTi arthAt A~khoMse hIna puruSa apane icchita sthAna taka nahIM pahu~ca sakatA / vaise hI dRSTi arthAt samyagdarzanase hIna puruSa muktilAbha nahIM kara sakatA // 237 // jaise rAjyake aGga mantrI senApati vagairahake binA rAjya samRddhizAlI nahIM ho sakatA, vaise hI niHzaGkita Adi aGgoMke binA samyagdarzana bhI utkRSTa Abhyantara aura bAhya vibhUtiko nahIM de sktaa| isalie prANIko cAhie ki samyagdarzanake aGgoMko prApta karake niHsaMga-- nirgrantha digambara ho jAnekI kAmanA kare // 238 // samyaktvase rahita prANImeM samyagjJAna vagairaha kaise ho sakate haiM ? bIjake abhAvameM dhAnya sampatti nahIM hotii| jisakA samyagdarzana nirdoSa hai , cakravartIkI vibhUti usakA AliMgana karaneke lie utkaNThita rahatI hai aura devoMkI vibhUti usake darzanake lie utsuka rahatI hai / adhika kyA, mokSalakSmI bhI usase dUra nahIM hai // 239-240 // 1. netra / 2. samyagdarzana / 'dRzAhInaH pumAneti na yathA sthAnamIptitam / nirdarzanaH pumAn yAti na tathA padamIpsitam // 64 ||-prbodhsaar / 3. 'nAGgahInamalaM chettu darzanaM janmasantatim |-rtn0 shraa| 4. aSTAGgaparNatAyAM satyAM prANI nisaMgaM cAritraM vAJchat / ' 5. 'vidyAvattasya sNbhtisthitivddhiphlodyaaH| na santyasati samyaktve bIjAbhAve taroriva // 32 // ' - ratnakaraNDazrAvakAcAra / 6. devendracakramahimAnaprameyamAnaM rAjendracakramavanIndrazirorcanIyam / dharmendracakramadharIkRtasarvalokaM labdhvA zivaM ca jinabhaktirupati bhavyaH // 41 // -ratna0 shraa0| Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 117 -244] upAsakAdhyayana mUDhatrayaM maidAzcASTau tathAnAyatanAni SaT / aSTau zaGkAdayazceti dRgdoSAH paJcaviMzatiH // 241 // nizcayocitacAritraH sudRSTistattvakovidaH / avatastho'pi muktistho na vratastho'pyadarzanaH // 242 / / bahiHkriyA bahiSkarmakAraNaM kevalaM bhavet / ratnatrayasamRddhaH syAdAtmA ratnatrayAtmakaH // 243 // vizuddhavastudhIdRSTirbodhaH sAkAragocaraH / aprasaGgastayovRttaM bhUtArthanayavAdinAm // 244 // samyagdarzanake doSa tIna mUr3hatAe~, ATha mada, chaha anAyatana aura ATha zaMkA vagairaha, ye samyagdarzanake paccIsa doSa haiM // 241 // bhAvArtha-devamUr3hatA, gurumUr3hatA aura lokamUr3hatA ye tIna mUr3hatAe~ haiN| inakA svarUpa pahale batalA Aye haiN| jJAnakA mada karanA, Adara satkArakA mada karanA, kulakA mada karanA, jAtikA mada karanA, balakA mada karanA, aizvaryakA mada karanA, tapakA mada karanA aura zarIrakA mada karanA, ye ATha mada haiN| mada ghamaNDako kahate haiM / kudeva, kudevakA mandira, kuzAstra, kuzAstrake dhAraka, kutapa aura kutapake dhAraka ye chaha anAyatana haiN| anagAradharmAmRtameM mithyAdarzana, mithyAjJAna, mithyAcAritra aura unake dhAraka isa taraha chaha anAyatana kahe haiM / samyagdarzanake jo ATha aGga batalAye haiM unake ulTe zaGkA, kAMkSA, vicikitsA Adi ATha doSa haiN| ye saba milAkara samyagdarzanake paccIsa doSa haiN| jo samyagdRSTi ina doSoMse rahita hotA hai usakA samyagdarzana nirdoSa kahA jAtA hai| muktike mArgameM kauna sthita hai ? svarUpAcaraNa cAritrakA dhAraka aura tattvoMkA jJAtA samyagdRSTi vratoMkA pAlana nahIM karate hue bhI muktike mArgameM sthita hai / kintu vratoMkA pAlana karate hue bhI jo samyagdarzanase rahita hai vaha muktike mArgameM sthita nahIM hai // 242 // ratnatraya AtmasvarUpa hai bAhya kriyA to kevala bAhya karmakI hI kAraNa hotI hai| kintu ratnatraya rUpI samRddhikA kAraNa to samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritramaya AtmA hI hai // 253 // nizcayanayavAdiyoMke matameM arthAt nizcayanayakI dRSTimeM vizuddha AtmasvarUpameM ruci honA nizcaya samyaktva hai| vizuddha AtmAko sAkAra rUpase jAnanA nizcaya samyagjJAna hai aura una samyagdarzana aura samyagjJAnake viSayoMmeM bheda-buddhi na karake ekarUpa honA, arthAt AtmasvarUpameM lIna honA nizcayacAritra hai // 244 // 1. 'zraddhAnaM paramArthAnAmAptAgamatapobhRtAm / trimUDhApoDhamaSTAGgaM samyagdarzanamasmayam // 4 // ' jJAnaM pUjAM kulaM jAti balamRddhi tapo vapuH / aSTAvAzritya mAnitvaM smayamAhurgatasmayAH // 25 // -ratna0 zrA0 / 2. avato'pi yogyacAritraH (?) / 3. baahyjnyaancaaritraadi| 4. zarIragrahaNalakSaNam / 5. AtmasvarUpe rucinizcayasamyaktvam / 6. AtmaparijJAnam / 7. tayordRgbodhayoviSaye'prasaGgaH bhedaH (?) ekalolIbhAvaH nizcayacAritram / 8. nizcayanayajJAninAm / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 245 - akSAjJAnaM rucirmohAihAvRttaM ca nAsti yat / zrAtmanyasmizivIbhUte tasmAdAtmaiva tattrayam // 24 // isa AtmAke mukta ho jAnepara na to indriyoMse jJAna hotA hai, na mohase janya ruci hotI hai aura na zArIrika AcaraNa hotA hai| ataH jJAna, darzana aura cAritra tInoM AtmasvarUpa hI haiM // 24 // bhAvArtha-samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye tInoM milakara mokSake mArga haiM / kintu mohake rahate hue saccA zraddhAna nahIM ho sakatA, kyoMki mohake vazIbhUta hokara prANI apane hita-ahitako nahIM samajha paataa| jisase use apanI vAsanAkI pUrti hotI huI dikhAI detI hai use hI apane sukhakA sAdhana samajha baiThatA hai aura jaba usIse usakI vAsanAkI pUrti hotI huI nahIM dikhAI detI taba use hI duHkhakA kAraNa mAna baiThatA hai| isa taraha mohake rahate hue kabhI vaha sacce sukha aura usake sAdhanoMkI ora dRSTi hI nahIM detA / ataH mohase mithyAzraddhAna hI hotA hai, samyakzraddhAna nhiiN| samyakazraddhAna to AtmAkA guNa hai aura vaha mohake abhAvameM hI prakaTa hotA hai tathA jJAna bhI AtmAkA hI guNa hai, indriyoMkA nhiiN| indriyA~ to saMsAra avasthAmeM jJAnakI utpattimeM sahAyaka mAtra haiN| unake binA bhI atIndriya vastuoMkA jJAna hotA hai aura unake rahate hue bhI kabhI-kabhI jJAna nahIM hotA / ataH jJAna bhI indriyoMkA dharma nahIM hai| tathA cAritra bhI zarIrakA dharma nahIM hai; kyoMki zarIrase kucha na kucha karate rahanekA nAma cAritra nahIM hai kintu karmabandhake kAraNabhUta saba kriyAoMkA nirodha karanA hI samyakcAritra hai| zArIrika kriyAe~ to koke AsravakI kAraNa haiM / yadi ve kriyAe~ zubha hotI haiM to zubha karmakA Asrava hotA hai aura yadi ve kriyAe~ azubha hotI haiM to azubha karmakA Asrava hotA hai| isake sivA yadi zarIrase acchI kriyA karate hue bhI mana usa ora na ho aura kinhIM bure vicAroMmeM ramatA ho to zArIrika kriyA zubha honepara bhI usakA phala zubha nahIM hotA; kyoMki kevala dravyase, yadi usameM bhAva na lagA ho to kucha bhI kArya nahIM sadha sktaa| ataH cAritra zarIrakA dharma nahIM hai AtmAkA dharma hai, zarIra to kevala zubhAcaraNa rUpa cAritrameM sahAyaka mAtra hai| aura phira jaba mukti AtmasvarUpa hai to ve tInoM AtmasvarUpa hI hone caahie| kyoMki kahA hai ki samyagdazana, samyagjJAna aura samyakcAritra AtmAke sivA anya dravyameM nahIM rhte| ataH ratnatrayamaya AtmA hI mokSakA kAraNa hai / muktAvasthAmeM indriyoMke abhAvameM bhI svAbhAvika jJAnAdika guNa rahate haiM / yahA~ yaha batalA denA Avazyaka hai ki jaina siddhAntameM vastukA vivecana do dRSTiyoMse hotA hai, eka vyavahAra-Ta pTise aura dUsare nizcayadRpTise / vyavahAra-dRSTiko vyavahAranaya kahate haiM aura nizcaya-dRSTiko nizcayanaya kahate haiM / AcArya amRtacandrasUrine apane puruSArthasiddhayupAya nAmaka granthake prArambhameM likhA hai ki vyavahAra 1. Atmani mokSa prApte sati akSAt SaDindriyAt jJAnaM na bhavati / 2. muktajIve mohanIyakarmaNaH rucirna kintu Atmarucereva rucirbhvti| 3. zarIrAccAritraM na kintu AtmanyekalolIbhAvazcAritram / 4. darzana-jJAna-cAritratrayam / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -245 ] upAsakAdhyayana 116 aura nizcayake jJAtA hI jagatmeM dharmatIrthakA pravartana karate haiN| aura jo kevala vyavahArako hI jAnatA hai vaha upadezakA pAtra nahIM hai kyoMki jaise kisI baccemeM zUra-vIratA, nirbhayatA Adi dharmoko dekhakara kisIne kahA ki 'yaha baccA to zera hai'| jo AdamI zerako nahIM jAnatA vaha samajha baiThatA hai ki yahI zera hai| vaise hI nizcayako na jAnanevAlA vyavahArako hI nizcaya samajha baiThatA hai| kintu jo vyavahAra aura nizcaya donoMko jAnakara donoMmeM madhyastha rahatA hai, donoMmeM se kisI eka nayakA hI pakSa pakar3akara nahIM baiTha jAtA vahI zipya yA zrotA upadezakA pUrA lAbha uThAtA hai| ataH nizcaya aura vyavahAra donoMko samajhanA Avazyaka hai / vastuke asalI svarUpako nizcaya kahate haiM, jaise miTTIke ghar3eko miTTIkA ghar3A kahanA / aura parake nimittase vastukA jo aupacArika yA upAdhijanya svarUpa hotA hai use vyavahAra kahate haiM / jaise miTTIke ghar3emeM ghI bharA honeke kAraNa use ghIkA ghar3A kahanA / ataH cUMki samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra AtmasvarUpa hI haiM, ataH AtmAkA vinizcaya hI nizcaya samyagdarzana hai, AtmAkA jJAna hI nizcaya samyagjJAna hai aura AtmAmeM sthita honA hI nizcaya samyakacAritra hai| kintu Atma-svarUpakA vinizcaya tabataka nahIM ho sakatA jabataka AtmA aura koMke melase jina sAta tattvoMkI sRSTi huI hai unakA tathA unake upadeSTA deva, zAstra aura guruoMkA zraddhAna na ho, kyoMki paramparAse ye sabhI Atma-zraddhAnake kAraNa haiN| inapara zraddhAna hue binA inakI bAtoMpara zraddhAna nahIM ho sakatA aura inakI bAtoMpara zraddhAna hue binA AtmAkI ora unmukhatA, usakI pahacAna aura vinizciti uttarottara nahIM ho sktii| yahI bAta samyagjJAnake sambandhameM jAnanI cAhie / vAstavameM deva zAstra guru aura unake dvArA upadiSTa sAta tattvoMkA zraddhAna aura jJAna isIlie Avazyaka hai kyoMki vaha AtmazraddhAna aura AtmajJAnameM nimitta hai / ina sabake zraddhAna aura jJAnakA lakSya AtmazraddhAna aura AtmajJAna hI hai| isI taraha AtmAmeM sthiti tastaka nahIM ho sakatI jabataka usakI pravRtti bahirmukhI hai| ataH usakI pravRttiko antarmukhI karaneke lie pahale use burI pravRttiyoMse chur3Akara acchI pravRttiyoMmeM lagAyA jAtA hai| jaba vaha unakA abhyasta ho jAtA hai taba dhIre-dhIre unakA bhI nirodha karake use pravRttimArgase nivRttimArgakI ora lagAyA jAtA hai / hote-hote vaha usa sthitimeM pahu~ca jAtA hai jahA~ samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakA viSaya kevala AtmA hI raha jAtA hai aura samasta parAvalamba vilIna ho jAte haiM / yahI nizcayarUpa ratnatraya hai| kintu binA vyavahArakA avalambana kiye isa nizcayakI pratIti nahIM ho sakatI / ataH ajAnakAroMko samajhAneke lie vyavahArakA upadeza diyA jAtA hai aura vyavahArake dvArA nizcayakI pratIti karAyI jAtI hai| jabataka jIva sarAgI rahatA hai tabataka vaha vyavahArI rahatA hai, jyoM-jyoM usakA rAga ghaTatA jAtA hai tyoM-tyoM vaha vyavahArase nizcayakI ora AtA jAtA hai aura jyoM-jyoM vaha nizcayakI ora AtA-jAtA hai tyoM-tyoM usake samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra vyavahArase nizcayakA rUpa lete jAte haiN| kintu isakA yaha matalaba nahIM hai ki cauthe Adi guNasthAnoM meM jo samyaktva hotA hai usameM Atmavinizciti, Atmabodha aura Atmasthiti kataI rahatI hI nahIM, yadi aisA ho to use samyaktva hI nahIM kahA jaayegaa| darzana mohanIya aura anantAnubandhI kaSAya jaisI prakRtiyoMkA upazama kSayopazama athavA kSaya ho jAnA mAmUlI bAta nahIM hai aura unake ho jAnese jIvakI pariNatimeM AmUla-cUla parivartana ho jAtA hai, usIke kAraNa Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 246nAtmA karma na karmAtmA tayoryanmahadantaram / tadAtmaiva tadA sattA vAtmA vyomeva kevalam / / 246 / / klezAya kAraNaM karma vizuddha svayamAtmani / noSNamambu svataH kintu tadauSNyaM vahnisaMzrayam // 247 // AtmA kartA svaparyAye karma kartR svaparyaye / mitho na jAtu kartRtvamaparatropacArataH // 248 // svataH sarve svabhAveSu sakriyaM sacarAcaram / nimittamAtramanyatra vAgateriva sAriNiH // 24 // usake pratisamaya asaMkhyAtaguNI karma nirjarA hotI hai, aneka prakRtiyoMkA bandha ruka jAtA hai aura anekoMke sthiti anubhAgakA hrAsa yA kSaya ho jAtA hai| tabhI to prathamopazama samyagdarzanake sAthasAtha svarUpAcaraNa cAritra bhI batalAyA hai joki zuddhAtmAnubhavakA avinAbhAvI hai| aura zuddhAsmAnubhava samyagdarzanake binA nahIM hotA / ataH bheda-dRSTi ke kAraNa jo samyagdarzana vyavahAra samyagdarzana kahA jAtA hai usameM bhI Atmavinizciti, AtmAnubhava aura Atmasthiti rahatI hI hai| kintu cAritramohanIya Adike kAraNa unameM sthiratA na A sakanese ve tInoM eka AtmarUpa nahIM ho paate| [aba AtmA aura karmakA sambandha kaisA hai yaha spaSTa karate haiM-] ___ na AtmA karma hai aura na karma AtmA hai; kyoMki donoMmeM bar3A bhArI antara hai / ataH muktAvasthAmeM kevala AtmA hI rahatA hai aura vaha zuddha AkAzakI taraha hai // 246 // AtmA svayaM vizuddha hai aura karma usake klezakA kAraNa hai / jaise jala svayaM garama nahIM hotA; kintu Agake sambandhase usameM garamI A jAtI hai // 247 // AtmA apanI paryAyakA kartA hai aura karma apanI paryAyakA kartA hai / upacArake sivA donoM parasparameM eka dUsareke kartA nahIM haiN| arthAt upacArase AtmAko karmakA aura karmako AtmAkA kartA kahA jAtA hai parantu vAstavameM donoM apanI-apanI paryAyoMke hI kartA haiM / samasta carAcara vizva svayaM apane svabhAvakA kartA hai, dUsare to usameM nimitta mAtra haiN| jaise jalameM svayaM bahanekI zakti hai, kintu nAlI usake bahanemeM nimitta mAtra hai // 248-249 // bhAvArtha-AtmA aura karma ye donoM do svatantra padArtha haiN| AtmA cetana hai aura karma jar3a hai| ataH na cetana jar3a ho sakatA hai aura na jar3a cetana ho sakatA hai / kintu donoM padArthoMmeM eka vaibhAvikI nAmakI zakti hai / isa vaibhAvikI zaktike kAraNa parakA nimitta milanepara vastukA vibhAvarUpa pariNamana hotA hai| isIse anAdi kAlase jIva karmose ba~dhA huA hai| jaba 1. aatmkrmnnoH| 2. mahAn bhedaH / 3. tatkAraNAt / 'tadAtmavaM'-a. j.| 4. vAtmAdyomeva a0 ja0 / adya idAnIM kevalamAtmA umeva (?) aMgIkRtaH asmAbhiH eva nizcayena / 5. kiJcidauSNyaM-A0 / 6. parasparamAtmakarmaNoH kartRtvaM na, upacArAd vyavahArAt anyatra parasparaM kartRtvaM bhavati na ca nizcayAt / 'AtmabhAvAn karotyAtmA parabhAvAn sadA paraH / Atmaiva hyAtmano bhAvAH parasya para eva te // 56 // ' -samayasAra pR0 141 / 7. jalagamanasya / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 21] jIvantu vA niyantAM vA prANino'mI svkrmtH| svaM vizuddhaM mane hiMsan hiMsaka pApabhAgbhavet // 250 // zuddhamArgamatodyogaH shuddhcetovcovpuH| zuddhAntarAtmasaMpanno hiMsako'pi na hiMsakaH // 25 // rAga-dveSase yukta jIva acche yA bure kAmoMmeM lagatA hai taba karmarUpI raja jJAnAvaraNAdika rUpase usameM praveza karatA hai| jainadarzanameM pudgala dravyakI 23 vargaNAe~ mAnI gayI haiN| unameMse eka kArmaNa vargaNA bhI hai, jo samasta saMsArameM vyApta hai / yaha kArmaNa vargaNA hI jIvoMke bhAvoMkA nimitta pAkara karmarUpa pariNata ho jAtI hai| jIva unakA kartA nahIM hai, kyoMki dravya karma paudgalika hai, pudgala danyake vikAra haiN| unakA kartA cetana jIva kaise ho sakatA hai ? cetanakA karma caitanya rUpa hotA hai aura acetanakA karma acetana ruup| yadi cetanakA karma bhI acetana rUpa hone lage to cetana aura acetanakA bheda miTa jAnese mahAn saMkara doSa upasthita ho| ataH pratyeka dravya svabhAkkA kartA hai, parabhAvakA kartA nahIM hai / jaise jala svabhAvase zItala hotA hai, kintu Agapara rakhanese uSNa ho jAtA hai| yahA~para uSNatAkA kartA jalako nahIM kahA jA sktaa| uSNatA to agnikA dharma hai, vaha jalameM agnike sambandhase AyI hai, ataH Agantuka hai, agnikA sambandha alaga hote hI calI jAtI hai| isI prakAra jIvake azuddha bhAvoMkA nimitta pAkara jo pudgala dravya karmarUpa pariNata hote haiM unakA kartA svayaM pudgala hI hai, jIva unakA kartA nahIM ho sakatA / jIva to apane bhAvoMkA kartA hai| jaise yadi koI sundara yuvA puruSa bAjArase kAryakza jAtA ho aura koI sundarI usapara mohita hokara usakI anugAminI bana jAye to isameM puruSakA kyA kartRtva hai ? kI to vaha strI hai, puruSa usameM kevala nimittamAtra hai| vaise hI jIva to apane rAgadveSAdi rUpa mAvoMkA kartA hai| kintu una bhAvoMkA nimitta pAkara karmarUpa honeke yogya pudgala karmarUpa pariNata ho jAte haiN| tathA karmarUpa pariNata hue pudgala dravya jaba apanA phala dete haiM to unake nimittako pAkara jIva bhI rAmAdi rUpa pariNamana karatA hai| yadyapi jIva aura paudgalika karma donoM eka dUsarekA nimitta pAkara pariNamana karate haiM tathApi na to jIva pudgala koMke guNoMkA kartA hai aura na pudgala karma jIvake guNoMkA kartA hai| kintu paraspasmeM donoM eka dUsarekA nimitta pAkara pariNamana karate haiN| ataH AtmA apane mAyakA hI kartA hai [ isa para yaha prazna ho sakatA hai ki jaba jIva apane-apane karmake udayase jIte aura marate haiM to jo mAranemeM nimitta hotA hai use hiMsAkA pApa kyoM lagatA hai, ataH isakA samAdhAna karate haiM ] ye prANI apane karmake udayase jIveM yA mareM, kintu apane vizuddha manakI hiMsA karane vAlA hiMsaka hai aura isalie vaha pApakA bhAgI hai| jo zuddha mArgameM prayatnazIla hai, jisakA mana, vacana baura zarIra zuddha hai, tathA jisakI antarAtmA bhI zuddha hai vaha hiMsA karake bhI hiMsaka nahIM hai / / 250-251 / / 1. 'maradu va jIvadu joko ayadAcArassa NicchidA hiNsaa| payadassa Natvi baMdho hiMsAmetteNa samidassa // ' 2. bhazuddha manaH kurvan punAn hiMsako bhavati / 'svayamevAtmanA''tmAnaM hinastyAtmA pramAkAn / pUrva prANyantarANAM tu pazcAd syAdvA na kA vadhaH' ||-srvaarthsiddhi 7-13 meM uddhRta / / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0 252puNyAyApi bhaved duHkhaM pApAyApi bhavetsukham / svasminyatra vA nItamacintyaM vittaveSTitam // 252 // sukhaduHkhAvidhAtApi bhvetpaapsmaashryH| peTImadhyavinikSiptaM vAsaH syAnmalinaM na kim // 253 // bhAvArtha-*pramAdake yogase prANoMke ghAta karaneko hiMsA kahate haiN| jaina dharmake anusAra apanese kisIke prANoMkA ghAta ho jAne mAtrase hI hiMsA nahIM hotii| saMsArameM sarvatra jIva pAye jAte haiM aura ve apane nimittase marate bhI haiM, kintu phira bhI use jaina dharma hiMsA nahIM kahatA / kyoMki hiMsA do prakArase hotI hai eka kaSAyase yAnI jAna-bUjhakara aura dUsare ayatnAcAra yA asaavdhaaniise| jaba eka manuSya krodha, mAna, mAyA yA lobhake vaza hokara dUsaroMpara vAra karatA hai to vaha kaSAyase hiMsA kahI jAtI hai aura jaba manuSyakI asAvadhAnatAse kisIkA ghAta ho jAtA hai yA kisIko kaSTa pahuMcatA hai to vaha ayatnAcArase hiMsA kahI jAtI hai| kintu yadi koI manuSya dekha-bhAlakara kArya karatA hai aura usa samaya usake cittameM koI kaSAya bhI nahIM hai phira bhI yadi usake dvArA kisIko vadha ho jAtA hai to vaha hiMsaka nahIM kahA jAtA / jaisA ki zAstrakAroMne kahA hai ki jo manuSya dekha-dekhake mArgameM cala rahA hai, usake paira uThAne para yadi koI jantu usake pairake nIce A jAve aura dabakara mara jAve to usa manuSyako usa jIvake mAranekA thor3A-sA bhI pApa nahIM lgtaa| kintu yadi koI manuSya asAvadhAnatAse kArya kara rahA hai aura usake dvArA kisI prANIkI hiMsA bhI nahIM ho rahI hai taba bhI vaha hiMsAkA bhAgI hai / jaisA ki zAstrakAroMne kahA hai ki 'jIva mare yA jiye, asAvadhAnatAse kAma karanevAloM ko hiMsAkA pApa avazya lagatA hai| kintu jo yatnAcArase kArya kara rahA hai use hiMsA ho jAne para bhI hiMsAkA pApa nahIM lagatA' / vAstavameM hiMsA rUpa pariNAma hI hiMsA hai| dravya hiMsAko to kevala isalie hiMsA kahA jAtA hai ki usakA bhAvahiMsAke sAtha sambandha hai| isIlie kahA hai ki 'jo pramAdI hai vaha prathama to apanA hI ghAta karatA hai| bAdako anya prANiyoMkA ghAta ho yA na ho|' ataH jo dUsaroMko kaSTa pahu~cAnekA prayatna karatA hai vaha apane pariNAmoMkA hI ghAta karaneke kAraNa hiMsaka hai ataH vaha pApakA bhAgI hai| aura jo sAvadhAna aura apramAdI hai vaha dUsarekA ghAta ho jAnepara bhI hiMsaka nahIM hai kyoMki usake pariNAma pavitra haiN| isIse paNDita AzAdharajIne apane sAgAradharmAmRtameM likhA hai-'yadi bandha aura mokSa bhAvoMke Upara nirbhara na hotA to jIvoMse bhare hue isa lokameM kauna manuSya mokSa prApta kara sktaa|' ___apaneko yA dUsareko duHkha denese puNya karmakA bhI bandha hotA hai aura sukha denese pApa karmakA bhI bandha hotA hai| manakI ceSTAe~ acintya haiN| jo sukha aura duHkhakA akartA hai vaha bhI pApase lipta ho jAtA hai| ThIka hI hai, kyA sandUkameM rakhA huA vastra mailA nahIM ho jAtA / 1. 'pApaM dhruvaM pare duHkhAt puNyaM ca sukhato yadi / acetanAkaSAyau ca badhyeyAtAM nimittataH // 92 // ' puNyaM dhruvaM svato duHkhAtpApaM ca sukhato yadi / vItarAgo munividvAMstAbhyAM yujyAnimittataH // 9 ||aaptmiimaaNsaa / tapaH kaSTAdikaM tadapi viruddhamAcaritaM kadAcita pApAya bhavati tena ekAntaM nAsti / isa bhAvArthameM jo zAstrakAroMke mata diye gaye haiM unake lie sarvArthasiddhi a07, sU013 kI TokA dekheN| Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 -255 ] upAsakAmyayana bahiSkAryAsamarthe'pi visva saMsthite / paraM pApaM paraM puNyaM paramaM ca padaM bhavet // 254 // prakurvANaH kriyAstAstAH kevalaM klezabhAjanaH / yo na cittapracArazastasya mokSapadaM kutaH // 255 // bAhya kriyA na karate hue bhI yadi citta cittameM hI lIna rahatA hai to utkRSTa pApa, utkRSTa puNya aura utkRSTa pada mokSa prApta ho sakatA hai / jo kevala bAhya kriyAoMko karanekA hI kaSTa uThAtA rahatA hai aura cittakI caMcalatAko nahIM samajhatA, use mokSa pada kaise prApta ho sakatA hai ? // 254--255 // bhAvArtha-kucha loga samajhate haiM ki dUsaroMko duHkha denese pApa karmakA bandha hotA hai aura sukha denese puNya karmakA bandha hotA hai| kucha samajhate haiM ki svayaM duHkha uThAnese puNya karmakA bandha hotA hai aura sukha bhoganese pApa karmakA bandha hotA hai| kintu aisA aikAntika niyama nahIM hai| kyoMki yadi kisIko acche bhAvoMse duHkha bhI pahu~cAyA jAya to vaha pApa karmake bandhakA kAraNa nahIM hotaa| jaise DAkTara rogIko nIroga kara denekI bhAvanAse cIrA lagAtA hai| rogIko mahAn kaSTa hotA hai vaha cillAtA hai aura chaTapaTAtA hai| phira bhI DAkTarako cIrA lagAne se pApa karmakA bandha nahIM hotaa| tathA yadi bure bhAvoMse kisIko sukha diyA jAye to vaha puNya karmake bandhakA kAraNa nahIM hotA / jaise, koI vezyA kisI anAtha sundarIkA pAlana-poSaNa karake use sukha pahu~cAtI hai jisase usake zarIrako becakara vaha khUba dhana jamA kara ske| vaha sukhadAna vezyAke puNya karmake bandhakA kAraNa nahIM hai| isI taraha svayaM dukha uThAnese puNya karmakA aura sukha uThAnese pApa karmakA hI bandha hotA hai, yaha bhI ekAnta niyama nahIM hai| kyoMki bure bhAvoMse duHkha uThAnepara pApa karmakA hI bandha hotA hai aura acche bhAvoMse sukha bhoganepara bhI puNya . karmakA bandha hotA hai| ataH jaina dharmameM bhAvakI hI mukhyatA hai| bhAvakI vizuddhi aura avizuddhi para hI puNya aura pApa karmakA bandha nirbhara hai kevala bAhya kriyAke acchepana yA burepanapara nahIM, kyoMki eka pUjaka bhagavAnkI pUjA karate samaya yadi manameM bure vicAroMkA cintavana karatA hai to usakI bAhya kriyA zubha hone para bhI manakI kriyA zubha nahIM haiM isalie use puNya karmakA bandha nahIM hotA / tathA eka pitA baccekI burI Adata chur3Aneke lie use mAratA hai / yahA~ yadyapi pitAkI bAhya kriyA kharAba hai, dekhanevAle use. burA-bhalA kahate haiM magara usake cittameM lar3akeke kalyANakI bhAvanA samAyI huI hai| ataH jo kevala bAhya kriyAoMke karanemeM hI lage rahate haiM aura manako unameM lagAnekA prayatna nahIM karate ve kabhI bhI mukti lAbha nahIM kara skte| cittakI vRttiyA~ bar3I caMcala hotI haiM aura unake niyamanapara hI saba kucha nirbhara hai| jo AdamI ekAnta sthAnameM dhyAna lagAkara baiThA huA hai, na vaha kisIko duHkha detA hai aura na kisIko sukha, phira bhI cUMki usakA mana yogameM na lagakara bhogakI kalpanAmeM rama rahA hai ataH vaha baiThe-biThAye pApa karmakA bandha karatA hai| isIlie kahA hai ki mana hI manuSyoMke bandha aura mokSakA kAraNa hai| usake dvArA manuSya cAhe to na kucha karate hue bhI sAtaveM narakakA bandha kara sakatA hai aura 1. citte| azubhadhyAnena pApaM syAt, zubhena puNyam / paramazuklena paraM padam / 2. cittaprasAra-A0 / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 somadeva viracita yajAnAti yathAvasya vastusatyamajasA / tRtIya locanaM nRNAM samyagjJAnaM taducyate // 2566 yaSTivajAnuSAndhasya tatsyAtsukRtacetasaH / pravRttivinivRtya hitAhitavivecanAt // 257 // matirjAgarti haTe'rthe 'dRSTe tathAgamaH / atona durlabhaM tattvaM yadi nirmassairaM manaH // 28 // yadyarthe darzite'pi syAjantoH saMtamasA mtiH| .. zAmamAlokavattasya vRthA reviriporiva // 26 // zAtureva sa doSo'yaM yadavA'pi vastuni / mativiparyayaM dhatte yathendau mandacakSuSaH // 260 // usIko zubha vicAroMmeM lagAkara utkRSTa puNyakA bandha kara sakatA hai| tathA usIko zubha aura azubha donoMse haTAkara zuddhopayoga meM lagA denese mokSa prApta kara sakatA hai| ataH cittake vikalpoM ko samajhakara unhIMke niyantraNakA prayatna karate rahanA cAhie tabhI bAhya kriyAe~ bhI phaladAyI ho sakatI haiN| samyagjJAnakA svarUpa [aba samyagjJAnakA svarUpa batalAte haiM-] jo saba vastuoMko ThIka rItise jaisAkA-taisA jAnatA hai use samyagjJAna kahate haiN| yaha samyagjJAna manuSyoMkA tIsarA netra hai // jaise janmase andhe manuSyako lAThI U~cI-nIcI jagahako batalAkara use calane aura rukanemeM madada detI hai vaise hI samyagjJAna hita aura ahitakA vivecana karake dharmAtmA puruSako hitakAraka kAryoMmeM lagAtA hai aura ahita karanevAle kAmoMse rokatA hai // 256-257 // matijJAna to indriyoMke viSayabhUta padArthoko hI jAnatA hai| kintu zAstra indriyoMke viSayabhUta aura atIndriya donoM prakArake padArthokA jJAna karAtA hai / ataH yadi jJAtAkA mana IrSA, dveSa Adi durbhAvoMse rahita hai to use tattvakA jJAna honA durlabha nahIM hai // 258 // yadi tattvake jAna lenepara bhI manuSyako buddhi andhakArameM rahatI hai to jaise ullake lie prakAza vyartha hotA hai vaise hI usa manuSyakA jJAna bhI vyartha hai // sApha spaSTa vastumeM bhI buddhikA viparIta honA jJAtAke hI doSako batalAtA hai| jaise candramAke viSayoM kAca kAmalAdi romale asta netracAle manuSyako viparIta jJAna hotA hai-ekake do candramA dikhAyI dete haiN| yaha jJAtAkI hI kharAbI hai, candramAkI nahIM // 259-260 // bhAvArtha-jo vastu jisa rUpameM hai usako vaisA jAnanA samyAjJAna hai| samyagjJAnakA phala hI yaha hai ki vaha hita aura ahitakA jJAna karAkara jJAtAko hitameM lagAye aura ahitase bcaaye| kintu yadi koI samyagjJAnase vastuko jAnakara bhI usakI upekSA karatA hai to yaha 1. sarvavastusvarUpam / 2. padArthe / 3. mAtsaryarahitam / 4. mlinaa| 5. ulUkasyeva / 'yadyarthe darzite'pi syAnmahAmohamayI matiH / buddhiH prabhAtavat tasya vRthA raviriporiva // 74 ||-prbodhsaar / 6. yathA mandadRSTiH pumAn do trIn vA candrAn pazyati / Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAmyayana 125 zAnamekaM puna:dhA pabadhA vApi tadbhavet / anyatra kevalavAnAcaspatyekamanekadhA // 261 // jJAnakA doSa nahIM hai kintu jAnanevAlekA doSa hai| asalameM jJAna do kAraNoMse mithyA hotA hai eka bahirA kAraNase aura dUsare antarA kAraNase / A~khoMmeM kharAbI hone yA andhakAra honese jo kuchakA-kucha dikhAyI de jAtA hai vaha bahiraGga kAraNoMkI kharAbI yA kamIse hotA hai / kintu bahiraMga kAraNoMke ThIka hote hue bhI aura vastu ko jaisAkA-taisA jAnanepara bhI antaraGgameM mithyAtvakA udaya honese bhI jJAtAkA jJAna mithyA hotA hai| jaise nazIlI vastuoMke sevanase manuSyakA mastiSka vikRta ho jAtA hai aura usakI A~kheM khulI hone tathA prakAza vagairahake honepara bhI vaha kuchakA-kucha jAnatA hai / vaise hI mithyAtvakA udaya hote hue jJAnI manuSyakA citta bhI AtmakalyANakI ora na jhukakara rAga-raMgakI ora hI jhukatA hai| jo vastue~ use rucatI haiM unase vaha rAga karatA hai aura jo vastue~ use nahIM rucatI unase dveSa karatA hai| cUMki vaha jJAnI hai isa lie jaba vaha vastusvarUpakA vivecana karane khar3A hotA hai to yathAvat vivecana kara jAtA hai| kintu jaba svayaM una vastuoMmeM pravRtti karatA hai to usakI pravRtti rAga-dveSake raMgameM raMgI hotI hai| eka hI manuSyakA yaha do tarahakA vyavahAra isa bAtako sUcita karatA hai ki yaha jJAnakI kharAbI nahIM hai, vaha to apanA kAma kara cukA / usakA kAma to itanA hI hai ki vastukA jaisAkA-taisA jJAna karA de so vaha karA cukA / kintu jJAtAmeM jo kharAbI hai vaha kharAbI hI jJAnake kiye-karAye para miTTI phera detI hai| usIke kAraNa vaha jAnate hue bhI nahIM jAnatA aura dekhate hue bhI nahIM dekhtaa| ataH jJAna vAstavameM tabhI samyagjJAna hotA hai jaba jJAtAmeM-se mithyAtva buddhi dUra ho jAye / jaise nazeke dUra hote hI manuSyakI indriyA~ saceta ho jAtI haiM aura vaha halkApana tathA jAgarUkatAkA anubhava karatA hai| vaise hI mithyAtvakA nazA dUra hote hI manuSyakA vahI jJAna kuchakA-kucha ho jAtA hai aura taba vaha vastuke yathAvat svarUpakA anubhava karatA hai vahI anubhava samyagjJAna hai| jJAnake meda sAmAnyase jJAna eka hai| pratyakSa parokSake bhedase vaha do prakArakA hai| tathA matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHryaya aura kevalajJAnake bhedase pA~ca prakArakA hai| kevalajJAnake sivA anya cAra jJAnoMmeM se pratyekake aneka bheda haiM // 261 // bhAvArtha-jo jAne use jJAna kahate haiN| isa apekSAse sabhI jJAna eka haiM kyoMki sabhI jAnate haiN| kintu yaha jAnanA bhI apane-apane kAraNoMkI apekSAse tathA viSayakI spaSTatA yA aspaSTatAkI apekSAse aneka prakArakA ho jAtA hai| jo jJAna indriya vagairahakI sahAyatAke binA kevala AtmAse hI hotA hai use pratyakSa kahate haiN| aise jJAna tIna haiM-avadhi, manaHparyaya aura kevala / tathA jo jJAna indriya, mana vagairahakI sahAyatAse hotA hai use parokSa kahate haiM / aise jJAna do haiM-mati aura zruta / jo jJAna pA~ca indriya aura manase utpanna hotA hai vaha matijJAna hai| mati jAnake bhI cAra bheda haiM-avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA / avagrahake do bheda ha-vyaMjanAvagraha aura barthAvagraha / prApta arthake prathama grahaNako vyaMjanAvagraha aura prApta tathA aprApta arthake prathama Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 somadeva viracita [kalpa 21, zlo0-261 grahaNako arthAvagraha kahate haiN| jo padArtha indriyoMse sambaddha hokara jAnA jAtA hai vaha prApta artha hai aura jo padArtha indriyoMse sambaddha na hokara jAnA jAtA hai vaha aprApta artha hai| cakSu aura mana aprApta arthako hI jAnate haiM / zeSa cAra indriyA~ prApta aura aprApta donoM prakArake padArthoMko jAnatI haiN| prApta arthameM vyaMjanAvagrahake bAda arthAvagraha hotA hai aura aprApta arthameM vyaMjanAvagraha na hokara arthAvagraha hI hotA hai| indriya aura padArthakA sambandha hote hI jo aspaSTa jJAna hotA hai use vyaMjanAvagraha kahate haiN| aura vyaMjanAvagrahake bAda jo spaSTa jJAna hotA hai ki 'yaha zabda hai' use arthAavaha kahate haiN| jaise miTTIke kore sakorepara jalake do-cAra chITe denese vaha gIlA nahIM hotA kintu bAra-bAra bUMda TapakAte rahanese dhIre-dhIre vaha gIlA ho jAtA hai| vaise hI zabda bhI kAnameM eka bAra Anese hI spaSTa nahIM ho jAtA kintu dhIre-dhIre spaSTa hotA hai| ataH arthAvagraha se pahale vyaMjanAvagraha hotA hai| avagrahake dvArA grahaNa kiye hue padArthameM vizeSa jAnanekI icchA rUpa jJAnako IhA kahate haiN| jaise zabda sunanepara yaha jAnanekI icchA hotI hai ki yaha zabda kisakA hai 1 nirNayAtmaka jJAnako avAya kahate haiN| jaise yaha zabda amuka pakSIkA hai| aura kAlAntarameM na bhUlanekA kAraNa jo saMskArarUpa jJAna hotA hai use dhAraNA kahate haiM / jisake kAraNa kucha kAlake bAda bhI yaha smaraNa hotA hai ki maiMne amuka pakSIkA zabda sunA thaa| isa prakAra cUMki vyaMjanAvagraha kevala cAra indriyoMse hI hotA hai isa lie usake cAra bheda haiN| tathA arthAvagraha, IhA, avAya aura dhAraNA pA~coM indriyoM aura manase hote haiM / isa lie unake caubIsa - bheda hue| ye saba milAkara matijJAnake aTThAIsa bheda hote haiN| tathA ye aTThAIsa matijJAna bahu Adi bAraha prakArake padArthoMke hote haiN| isalie matijJAnake tIna-sau chattIsa bheda ho jAte haiM / matijJAnase jAne hue padArthakA avalambana lekara jo vizeSa jJAna hotA hai use zrutajJAna kahate haiN| usake do bheda haiM-akSarAtmaka aura anakSarAtmaka / zrotrendriyake sivA zeSa cAra indriyajanya matijJAnapUrvaka jo zrutajJAna hotA hai use anakSarAtmaka zrutajJAna kahate haiM aura zrotrendriyajanya mati jJAnapUrvaka jo zrutajJAna hotA hai use akSarAtmaka zrutajJAna kahate haiN| ina zrutajJAnoMke kSayopazamakI apekSA bIsa bheda aura haiN| tathA granthakI apekSA zrutajJAnake do bheda haiM-aMgapraviSTa aura aMgabAhya / tIrthakara bhagavAnkI divyadhvaniko sunakara gaNadharadeva usakA avadhAraNa karake jo AcArAGga Adi bAraha aMga racate haiM ve aMgapraviSTa kahe jAte haiN| aura kAla doSase manupyoMkI Ayu tathA buddhi kama hotI huI dekhakara AcArya vagairaha jo grantha racate haiM unheM aMgabAhya kahate haiN| isa taraha granthAtmaka zrutake bAraha aura caudaha bheda haiN| dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI maryAdA lekara mUrtika padArthako pratyakSa jAnanevAle jJAnako avadhijJAna kahate haiN| isake do bheda haiM-bhavapratyaya aura guNapratyaya / yadyapi donoM hI prakArake avadhijJAna avadhi jJAnAvaraNa karmake kSayopazamake honepara hI hote haiN| phira bhI jo kSayopazama bhavake nimittase hotA hai usase hone vAle avadhijJAnako bhavapratyaya kahate haiM aura jo kSayopazama samyagdarzana Adi guNoMke nimittase hotA hai usase honevAle avadhijJAnako guNapratyaya kahate haiN| bhavapratyaya avadhijJAna deva aura nArakiyoMke hotA hai aura guNapratyaya avadhijJAna manuSya aura tiryaJcoMke hotA hai| viSaya AdikI apekSAse avadhijJAnake dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhi ye tIna bheda kiye jAte haiN| bhavapratyaya avadhijJAna dezAvadhi rUpa hI hotA hai aura guNapratyaya avadhijJAna tInoM rUpa hotA hai| utkRSTa Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -265] upAsakAdhyayana 127 adhrmkrmnirmuktidhrmkrmvinirmitiH| coritraM tava sAgArAnagArayatisaMzrayam // 262 // dezataH prathamaM tatsyAtsarvatastu dvitIyakam / cAritraM cArucAritravicArocitacetasAm // 263 // dezataH sarvato vApi naro na labhate vratam / svargApavargayoryasya nAstyanyatarayogyatA // 26 // tuNDakaNDUharaM zAstraM samyaktvavidhure nare / jJAnahIne tu cAritraM durbhagAbharaNopamam // 26 // dezAvadhi paramAvadhi aura sarvAvadhi ,saMyamI manuSyake hI hote haiN| mati zruta aura avadhi viparIta bhI hote haiM aura unheM kumati, kuzruta aura kuavadhi yA vibhaGga kahate haiN| apane yA dUsaroMke manameM sthita arthako jo binA kisI anyakI sahAyatAke pratyakSa jAnatA hai use manaHparyaya jJAna kahate haiN| yaha jJAna saMyamI puruSoMke hI hotA hai / usake do bheda haiM-Rjumati aura vipulamati / jo sarala manake dvArA bicAre gaye, sarala vacanake dvArA kahe gaye aura sarala kAyake dvArA kiye gaye manogata arthako jAnatA hai use Rjumati manaHparyaya kahate haiN| jo padArtha jaisA hai usakA vaisA hI cintavana karanA, vaisA hI kahanA aura vaisA hI karanA, sarala mana, sarala vacana aura sarala kAya hai| sarala mana vacana kAyake dvArA athavA kuTila mana vacana kAyake dvArA bicAre gaye, kahe gaye yA kiye gaye manogata arthako jo pratyakSa jAnatA hai use vipula mati manaHparyaya jJAna kahate haiM / jo binA kisI anyakI sahAyatAke AtmAse hI sacarAcara vizvako eka sAtha pratyakSa jAnatA hai use kevalajJAna kahate haiM / yaha kevalajJAna arhanta avasthAke sAtha hI prakaTa hotA hai / isakA koI bheda nahIM hai, kyoMki yaha jJAna pUrNa hai| samyakcAritrakA svarUpa tathA meda ___ bure kAmoMse bacanA aura acche kAmoMmeM laganA cAritra hai / vaha cAritra gRhastha aura muni ke bhedase do prakArakA hai| gRhasthoMkA cAritra dezacAritra kahA jAtA hai aura muniyoMkA cArika sakala cAritra kahA jAtA hai| jinake citta sadavicAroMse yukta haiM ve hI cAritrakA pAlana kara sakate haiN| jisa manuSyameM svarga aura mokSameM-se kisIko bhI prApta kara sakanekI yogyatA nahIM hai vaha na to dezacAritra hI pAla sakatA hai aura na sakalacAritra hI pAla sakatA hai| jo manuSya samyagdarzanase rahita hai usakA zAstra vAcana mukhakI khAja miTAnekA eka sAdhanamAtra hai| aura jo manuSya jJAnase rahita hai usakA cAritra dhAraNa karanA abhAge manuSyake AbhUSaNa dhAraNa karaneke samAna hai // 262-265 // bhAvArtha-binA samyagdarzanake zAstrAbhyAsa-jJAnArjana vyartha hai aura binA jJAnake cAritrakA pAlana karanA vyartha hai / 1. 'asuhAdo viNivitti suhe pavatI ya jANa cAritaM' |-drvysNgrh / 2. sakalaM vikalaM gharaNaM tatsakalaM sarvasaGgaviratAnAm / anagArANAM vikalaM sAgArANAM sasaGgAnAm // 50 ||-'rtnkrnndd zrA0 / 3. svargamokSayormadhye yasya jIvasya ekasyApi yogyatA na bhavati, tasya aNuvrataM mahAvrataM ca na bhavati / 'aNuvaya-mahanvayAI na lahai devAuaM mottu // 201 // paJcasaMgraha pR0 42 / 4. mukhakharjana / 5. rahite / - Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 somadevASiracita [kalpa 21, zlo0 266samyaktvAtsugatiH prokA jaanaakiitiruvaahtaa| vRttAtpUjAmavAyoti javAba sAmane sinam // 26 // rucistattveSu samyaktvaM zAnaM tatvanirUpaNam / maudAsInyaM paraM prAhurvRttaM sarvaniyojmitam // 267 // vRttamagnirupAyo dhIH samyaktvaM ca rasauSadhiH / sAdhulikho bhavedeSa tallAbhAdAtmapAradaH // 26 // samyaktvasyAzrayazcittamabhyAso mtismpdH| cAritrasya zarIraM syAdvittaM dAnAdikarmaNaH // 26 // ityupAsakAdhyayane ratnatrayasvarUpanirUpaNo nAmaikaviMzatitamaH kalpaH / punarguNamaNikaTaka cekaTakameva mANikyasya, sudhAvidhAnamiva prAsAdasya, puruSakArA. nuSThAnamiva devasampadaH, parakramAvalambanamiva nItimArgasya, vizeSaveditvamiva sevyatvasya, vrataM hi khalu samyaktvaralasyopabRMhakamAhuH / taca dezayatInAM dvividhaM mUlottaraguNAzraya samyagdarzanase acchI gati milatI hai| samyagjJAnase saMsArameM yaza phailatA hai / samyakcAritrase sammAna prApta hotA hai aura tInoMse mokSakI prApti hotI hai // 266 // tattvoMmeM rucikA honA samyagdarzana hai| tattvoMkA kathana kara sakanA samyagjJAna hai aura samasta kriyAoMko chor3akara atyanta udAsIna ho jAnA samyakcAritra hai // 267 // cAritra agni hai, samyagjJAna upAya hai aura samyagdarzana paripUrNa auSadhiyoMke tulya hai| ina sabake milanepara AtmArUpI pAradadhAtu acchI taraha siddha ho jAtA hai // 268 // bhAvArtha-pAreko siddha karaneke lie rasAyanazAstrI usameM aneka auSadhiyoMke rasoMkI bhAvanA de-dekara Agapara tapAte haiM taba pArA siddha ho jAtA hai vaise hI AtmArUpI pAradako siddha karaneke lie cAritrarUpI amni, samyagjJAnarUpI upAya aura samyagdarzanarUpI auSadhiyA~ Avazyaka haiN| unake milanepara AtmA siddha arthAt mukta ho jAtA hai| samyagdarzanakA Azraya citta hai| samyagjJAnakA Azraya abhyAsa hai| samyakacAritrakA Azraya zarIra hai aura dAtA vagairahakA Azraya dhana hai // 26 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM ratnatrayakA svarUpa batalAnevAlA ikkIsavA~ kalpa samApta huaa| jaise cUnAkI chuAIse makAna, pauruSa karanese daiva, parAkramase nIti aura vizeSajatAse sevyapanA camaka uThatA hai vaise hI vrata bhI samyaktvarUpI ratnako camakA detA hai| gRhasthoMke vrata 1. 'vRttaM vahnirupAyo dhIdarzanaM paramauSadhiH / sAdhusiddho bhavedeSa tallAbhAdAtmapAradaH // darzanasyAzrayaH svAntamabhyAso mtismpdH| sadvattasya zarIraM syAdvittaM dAnAdisadvidhiH ||-prbodhsaarmeN uddhata / 2. atra yazastilakacampakAvyasya SaSTha AzvAsaH samApyate; yathA-"iti sakalatArkikalokacaDAmaNe: zrImannemidevabhamavata: ziSyeNa sadyonavadyagadya padya vidyAdharacakracakravatizikhaNDamaNDanIbhavaccaraNakamalena zrIsomadevamUriNA viracite yazodharamahArAjacarite yazastilakAparanAmnyapavargamArgamahodayo nAma SaSTha AzvAsaH / " 3. shodhnrcnaakriyaa| 4. pauruSazaktikartavyam / 5. pUrvopArjitapuNyasya / 6. vidvattvam / 7. guroH nRpAdikasya (?) / 8. vratam / Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274-] upAsakAdhyayana 126 NAt / tatra madyamAMsamadhutyAgaH shodumbrpnyckaiH| aSTAvete gRhasthAnAmuktA mUlaguNAH zrute // 270 // sarvadoSodayo madyAnmahAmohakRtemataH / sarveSAM pAtakAnAM ca puraHsaratayA sthitam // 271 // hitAhitavimohena dehinaH kiM na pAtakam / kuryuH saMsArakAntAraparibhramaNakAraNam // 272 / / madyana yAdavA naSTA naSTA dyatena paannddvaaH| iti sarvatra loke'sminsuprasiddha kathAnakam // 273|| samutpadya vipadyeha dehino'nekazaH kila / madyIbhavanti kAlena manomohAya dehinAm // 274 // mUla guNa aura uttara guNake bhedase do prakArake hote haiM / __ aSTa mUla guNa AgamameM pA~ca udumbara aura madya, mAMsa tathA madhukA tyAga ye ATha mUla guNa gRhasthoMke batalAye haiM // 270 // zarAvakI burAiyA~ madya arthAt zarAba mahA mohako karanevAlA hai| saba burAiyoMkA mUla hai aura saba pApoM kA aguA hai // 271 // isake pInese manuSyako hita aura ahitakA jJAna nahIM rahatA / aura hitaahitakA jJAna na rahanese prANI saMsArarUpI jaMgalameM bhaTakAnevAlA kauna pApa nahIM karate ? // 272 / / ___ saba lokameM yaha kathA prasiddha hai ki zarAba pIneke kAraNa yAdava barabAda ho gaye aura juA khelaneke kAraNa pANDava basvAda ho gaye // 273 // jantu aneka bAra janma-maraNa karake kAlake dvArA prANiyoMkA mana mohita karaneke lie madyakA rUpa dhAraNa karate haiM // 274 // madyakI eka bUMdameM 1. tyAgAH sahodumbarapaJcakaH, a0 ja0 mu0 / tyAgaH sahodumbarapaJcakaiH-sAgAradharmAmRta pR0 40 'madyasamadhutyAmaiH sahANuvratapaJcakam / aSTau mUlaguNAnAhuguM hiNAM zramaNottamAH // 66 // -ratnakaraNDa0 / hiMsAsasyasteyAdabrahmaparigrahAcca bAdarabhedAt / dyUtAnamAMsAnmadyAdviratirgahiNo'STa santyamI mUlaguNAH // -mahApurANa (?) madyaM mAMsaM zraudraM paJcodumbaraphalAni yatnena / hiMsAvyuparatikAmairmoktavyAni prathamameva ||61||-purussaarthsi / madyamAMsamadhurAtribhojanaM kSIravRkSaphalavarjanaM tridhA / kurvate vratajighRkSayA budhAstatra puSyati nipevite vratam ||1||-amit0 zrAvakA0 / tyAjyaM mAMsa ca madyaJca madhUdumbarapaJcakam / aSTo mUlaguNAH proktA gRhiNo dRSTipUrvakAH // 23 // -padma0 paJcavi0, pR0 196 / 2.-mate:-a0 ja0 mu0 / 3. matvA / 4. bahuvAram / 5. madye bhavanti- sAgAradharmA0 pR0 42 / Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 somadeva viracita [kalpa 22, zlo0 275madyaikabindusaMpannAH prANinaH pracaranti cet / pUrayeyurna saMdehaM samastamapi viSTapam // 275 / / 'manomohasya hetutvAnnidAnatvAJca durgateH / madyaM sadbhiH sadA tyAjyamihAmutra ca doSakRt // 276 / / zrUyatAmatra madyapravRttidoSasyopAkhyAnam-tadurvIzvarAkhervagarvIrvAnalAhutIbhUtAhitAnvayanakAdekacakrAtpurAdekapAnAma parivrAjako jAhnavIjaleSu majanAya vrajanijacchAyAparadvipAzaGkAtikruddhamadAndhagandhasindhuroddharaviSANavidAryamANamedinIhRdaye vindhyATavIviSaye prarUDhaprauDhayauvanAsavAsvAdapunaruktakAdambarIpAnaprasUtAsarAlavilAsagrahilAbhirmahilAbhiH saha palopadaMzavazyaM kazyamAsevamAnasya mahato mAtaGgasamUhasya madhye nipatitaH san sIdhusaMbandhavidhuradhIsaGgairmAtaGgairuparudhya asau kilaivamuktaH-'tvayA madyamAMsamahilAsu madhye'nyatamasamAgamaH kartavyaH, anyathA jIvanna pazyasi mandAkinIm' iti / so'pyevamukta stilasarSapapramitasyApi hi pizitasya prAzane smRtiSu mahAvRttayo vipattayaH shruuynte| mAtaGgIsaGge itane jIva rahate haiM ki yadi ve phaileM to samasta jagatmeM bhara jaayeN| isameM kucha bhI sandeha nahIM hai||275|| ataH cUMki madyapAnase mana hita ahitake vicArase zanya ho jAtA hai aura vaha durgatikA kAraNa hai, isalie isa loka aura paralokameM burAiyoMko paidA karanevAle madyakA sajjana puruSoMko . sadAke lie tyAga karanA cAhie // 276 // madyapAyI ekapAta saMnyAsIkI kathA madyapAnake doSoMke sambandhameM eka kathA hai use suneM ekapAtaM nAmakA eka saMnyAsI gaMgAsnAna karaneke lie ekacakra nAmake nagarase calA / mArga meM vaha vindhyATavIse gujraa| vahA~ bhIloMkA eka bar3A bhArI jhuNDa yauvana madake sAtha zarAba pIkara masta huI vilAsinI taruNiyoMke sAtha mAMsa aura surAkA sevana kara rahA thaa| vaha saMnyAsI usa jhuNDameM jA phNsaa| zarAbake nazemeM masta hue bhIloMne use pakar3a liyA aura usase bole-'tujhe madya, mAMsa aura strImeM-se kisI ekakA sevana karanA hogA, nahIM to tU jIte jI gaMgAkA darzana nahIM kara sktaa| yaha sunakara tApasI socane lagA-'smRtiyoMmeM eka tila yA sarasoM barAbara bhI mAMsa khAne para bar3I-bar3I vipattiyoM kA AnA sunA jAtA hai| bhillanIke sAtha sambandha karanepara prAyazcitta 1. 'manomohasya"nidAnatvAd bhavApadAm / ""doSabhRt ||'-prbodhsaarmeN uddhRta / 'madyaM mohayati mano mohitacittastu vismarati dharmam / vismRtadharmA jIvo hiMsAmavizaGkamAcarati // 62 // rasajAnAM ca bahUnAM jIvAnAM yoniriSyate madyam / madyaM bhajatAM teSAM hiMsAM saJjAyate'vazyam // 63 // -puruSArthasi0 / 'citte bhrAntirjAyate madyapAnAd bhrAnte citte pApacaryAmupaiti / pApaM kRtvA durgatiM yAnti mUDhAstasmAnmadyaM naiva peyaM na peym|'-subhaassitrtnbhaannddaagaar pR0 14816 2. mahat / 3. baDavAnala / 4. gaja / 5. danta / 6. madya / 7. mAMsazAkasahitama / 8. madyam / 9. vikalamatiyuktaH / 10. mAtaMgairuktaH san cintayati / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -277 ] upAsakAdhyayana 131 ca mRtiniketanaM prAyazcetanam / ya evaMvidhAM surAM pibati na tena surA pItA bhavatIti nikhilamakhazikhAmaNau sautrAmaNau madirAsvAdAbhisaMdhiranumatavidhirasti / yaizca piSTodakaguDadhAtakIprAyairvastukAyaiH surA saMdhIyate tAnyapi vastUni vizuddhAnyeveti ciraM cetasi vicAryAnAryavidyArvidhAnaH kRtamadyapAnastanmAhAtmyAtsamAvirbhUtamanomahAmohaH kaupInamapahAya hAraharavyavahArAtilacitamAtaGgikAgItAnugatakaratAlikAviDambanAvasaro grahagRhItazarIra ivAnItAnekavikAraH punarbubhukSAzruzukSiNikSINakukSikuharastarasamapi bhakSitavAn / prAdurbhavaduHsahodrekamadano mAtaGgI kAmitavAn / bhavati cAtra zlokaH- - hetuzuddhaH zrutervAkyAtpItamadyaH kilaikapAt / mAMsamAtaGgikAsagamakaronmUDhamAnasaH // 277 // ityupAsakAdhyayane madyapravRttidoSadarzano nAma dvAviMzaH klpH| zrUyatAM madyanivRttiguNasyopAkhyAnam-azeSavidyAvaizAradyamadamattamanISimattAlikulakelikamalanAbhyAM valabhyAM puri khAtracaritrazIlaH karavAlaH, kapAToddhATanapaTuvaTuH, lenA par3atA hai jo mRtyukA ghara hai| kintu samasta yajJoMke siramaura sautrAmaNi nAmake yajJameM zarAba pInekI anumati hai, aura likhA hai ki jo isa vidhise madirApAna karatA hai, usakA madirApAna madirApAna nahIM hai / tathA pIThI, jala, gur3a, dhatUrA Adi jina vastuoMse zarAba banatI hai ve bhI zuddha hI hotI haiM / ' aisA cirakAla taka manameM vicAra kara usane zarAba pI lii| usake pIte hI usakA mana caMcala ho uThA / nazemeM masta hokara usane apanI laMgoTI khola ddaalii| aura zarAba pIkara matta huI bhillaniyoMke gItake sAtha tAliyA~ bajA-bajA kara kUdane lgaa| usa samaya usakI dazA aisI ho gayI mAno usake zarIrameM koI bhUta ghusa gayA hai| usane aneka vikRta ceSTAe~ kI aura phira bhUkhase pIr3ita hokara mAMsa bhI khA liyaa| usase use asahya kAmodreka huA aura usane bhillanIko bhI bhogaa| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai_ "madyako utpanna karane vAlI vastuoMke zuddha honese tathA vedameM likhA honese mUr3ha ekapAtane madya pI liyA aura phira usane mAMsa bhI khAyA aura bhillanIko bhI bhogA" // 277 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM madyake doSa batalAnevAlA bAIsavA~ kalpa samApta huaa| ....... 10 madyavatI dhUrtila nAmaka corakI kathA aba madya tyAgake lAbhake sambandhameM kathA suneM valabhI nagarImeM pA~ca cora rahate the / unameM se karavAla nAmakA cora makAnoM meM seMdha lagAne meM kuzala thaa| vaTu daravAjA kholane meM kuzala thaa| dhUrtila mahAnidrA bulAnemeM kuzala thaa| zArada 1. maraNalakSaNameva / 2. prAyazcittam / 3. nisspaadyte| 4. nidhAnaH A0 / 5. madyapAna / 6. agni / 7. mAMsam / 8. sevitavAnityarthaH / 9. cAturya / 10. manISiNa eva mttbhrmraaH| 11. krIDA / 12. madhyakozasadazAyAm / 13. caurakarma / 14. nAma / Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 somadeva viracita [kalpa 23, zlo0-277 mahAnidrAsaMpAdanakuNlo dhUrtilaH, paragopAyitadraviNadevizAradaH zAradaH, kharepaTAmamavilAsaH kRkilAsvaveti paJca malimhu~cAH pratipAparasparaprItiprapazcAH svavyabasAyasAhasAbhyAmIzvarazapirArdhavAsinI bhavAnImapi mukumbahalyAzrayadhiyaM zriyamapi kAtyAyanIlocanAsajanamaanamapi hartuM samarthAH, pazvatoharANAmapi pazyatoharAH, kRtAntadUtAnAmapi kRtAntadUtAH, kadAcidekasyAM nizi belAlopaM varSati deve kAlapaTalakAlakAyapratiSThAsu sakalAsu kAThAsu vihitapurasArApahArAH puravAhirikopavane dhanaM vibhajantastavedaM mamedamiti vivadamAnAH kandalamapahAya samAnAyitamaireyAH pAnagoSThImanutiSThantaH pUryAhitakalahakoponmeSakaludhiSaNAH yazayaSTi muzAmuSTi ca yuddhaM vidhAya sarve'pi manu ranyatra dhuurtilaat| ___ sakila yathAdarzanasambhavaM mahAmunivilokanAttasminnahanyekaM vrataM gRhAti / tatra ca dine tahe zanAdAsavatratamagrahIt / tadanu dhUrtilaH samAnazIleSu kazyavazyAM vinAza lezyAmAtmasamakSamupayujya virajyAjavaMje vAdasukhabIjAdutpATaye ca manojakujajaTAjAlanivezamiva kezapAzaM ciratrAya" (?)para hitajaitrAya samIhAMcake! chipAye hue dhanakA sthAna khoja nikAlanemeM kuzala thaa| aura kRkilAsa Thaga vidyA meM nipuNa thA / pA~coMmeM parasparameM bar3I prIti thii| aura apane udyama aura sAhasase ve zivake ardhAGgameM nivAsa karanevAlI pArvatIko, viSNuke hRdayameM basanevAlI lakSmIko aura durgAkI A~khoMmeM lage aMjanako bhI curAnemeM samartha the| ve coroMke bhI cora the aura yamarAjake dUtoMke lie bhI yamarAjake dUta the| eka bAra rAtameM jaba jorase varSA ho rahI thI aura dizAe~ kajjalakI taraha kAlI thIM, ve cora corI karake nagarase bAhara eka udyAnameM dhanakA baTavArA karate the| aura yaha merA hai yaha terA hai kahakara parasparameM jhagar3a rahe the| jhagar3A banda karake unhoMne zarAba bulavAyI aura pIne lage / jhagar3eke kAraNa unake manameM krodha to samAyA hI huA thA, zarAba pIkara ve parasparameM mukkAmukkI aura laTuM-laTThA karane lage aura dhUrtilake sivA saMba mara gye| dhUrtilake yaha niyama thA ki yadi use kisI dina kisI, mahAmunike darzana hote the to usa dinake lie vaha eka vrata le letA thA / usa dina bhI use mahAmunike darzana hue the aura usane zarAbakA vrata le liyA thaa| isI se vaha baca gyaa| ukta ghaTanAke bAda zarAbake kAraNa apane sAthiyoMkA vinAza huA dekhakara dhUrtila duHkhoMke mUla isa saMsArase virakta ho gayA aura kAmadevarUpI vRkSakI jaTAoMke samAna bAloMkA loMca karake paralokameM mahitako jItanebAle ratnatrayakI prAptikA icchuka ho gyaa| 1. -dezanivezavi-ba0 / 2. ThagavidyA / 3. caurAH / 4. celakropaM-A0 / 5. kRSNazarIrazobhAsu / 6. dizAsu / 7. dravya / 8. yuddham / 9. anyena kenacit kRtvA AnAyitamadyAH / 10. madyapAnAt pUrva kRt-|11. yasmin dine munayo milanti taddine nityaM vrataM gRhNAti / 12. muni / 13. maraNAvasthAm / 14. dRSTvA / 15. saMsArAt / 16. utpATanaM kRtvA / 17. ciraM dIrghakAlaM pAlitabAnityarthaH (?) / 18. paralokapApaduHkhajayanazIlAya / Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 133 -25] bhavati cAtra zlokaH ekasminbAsare madyanivRttadhUrtilaH kila / etadoSArasahAyeSu mRteSvApadanApadam // 27 // ityupAsakAdhyayane madyanivRttiguNanidAno nAma trayoviMzatitamaH kalpaH / svabhASAzuci durgandhamanyApAyaM durAspadam / santo'danti kathaM mAMsaM vipAke durgatipradam // 276 // karmAhatyamapi prANI karotu yadi cAtmanaH / hanyamAnavidhina syAdanyathA vA na jIvanam // 280 // dharmAccharmabhujAM dharme kinnu vizeSakAraNam / prArthitArthapradaM dveSTu ko nAmAmarapAvapam / / 281 // alpAtyalezAtsukhaM suSTu sudhIzcatsvasya vAJchati / AtmanaH pratikUlAni pareSAM na samAcaret // 282 // *sa sukhaM sevamAno'pi jnmaantrsukhaashryH| yaH parAnupaghAtena sukhasevAparAyaNaH // 283 // ukta kathAke sambandhameM eka zloka hai, jisakA bhAva isa prakAra hai "jaba ki madyapAnake doSase anya sAthI cora mara gaye taba eka dinake lie zarAbakA tyAga kara denese dhUrtila cora baca gayA" // 278 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM madyatyAgake guNoMko batalAnevAlA teIsavA~ kalpa samApta huaa| mAMsa niSedha mAMsa svabhAvase hI apavitra hai, durgandhase bharA hai, dUsaroMkI jAna le-lenepara taiyAra hotA hai, tathA kasAIke ghara-jaise dusthAnase prApta hotA hai| aise mAMsako bhale AkmI kaise khAte haiM? // 279 // yadi jisa pazuko mAMsake lie hama mArate haiM, dUsare janmameM vaha hameM na mAre vA mAMsake binA jIvana hI na raha sake to prANI nahIM karane yogya pazu-hatyA bhale hI kare / kintu aisI bAta nahIM hai| mAMsake binA bhI manuSyoMkA jIvana calatA hI hai // 280 // dharmase sukha bhoganevAle na jAne dharmase dveSa kyoM karate haiM ? icchita vastuko denevAle kalpavRkSase kauna dveSa karatA hai / 281 // yadi buddhimAn puruSa thor3ese kaSTase acchA sukha prApta karanA cAhatA hai to jo kAma use svayaM bure lageM una kAmoMko dUsaroMke prati bhI use nahIM karanA cAhie // 282 // - jo dUsaroMkA ghAta na karake sukhakA sevana karatA hai vaha isa janmameM bhI sukha bhogatA hai aura dUsare janmameM bhI sukha bhogatA hai // 283 // [dharmaslAkarake pAThake anusAra dUsarA artha yaha bhI 1. prAptavAn / 2. duHsthAne zUnAkAragRhe labhyam / 3. bhakSayanti / 4. yathA pazuhata: tathA pazcAccetsa pazu : tasya hiMsakasya na hinasti, athavA cenmAMsaM vinA'nyaH ko'pi jIvanopAyo nAsti cedannaphalAdikaM vartate tahi mAMsaM kathaM bhakSyate / 5. ko dvepaM krotu| 6. 'zrUyatAM dharmasarvasvaM zrutvA cavAvadhArayet / AtmanaH pratikUlAni pareSAM na samAcaret ||'-mhaabhaart| 7. 'yaH parAnupaghAtena sukhasevAparAyaNaH / sa mukhaM sevamAno'pi janmAntarAsukhAzrayaH' |-dhrmrtnaakr, pR0 78 / Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 somadeva viracita sa pumAnnanu loke'sminnudarke duHkhavarjitaH / yastadAtvasukhAsaGgAnna muhyeddharmakarmaNi // 284 // sa bhUbhAraH paraM prANI jIvannapi mRtazca saH / yo na dharmArthakAmeSu bhavedanye samAzrayaH || 285 || [ kalpa 24, zlo0 - 284 ho sakatA hai ki ] 'jo dUsaroMke ghAtake dvArA sukha bhogane meM tatpara rahatA hai vaha vartamAna meM sukha bhogate hue bhI dUsare janma meM duHkha bhogatA hai / ' [ Ageke zlokako dekhate hue yahI artha vizeSa ucita pratIta hotA hai ] // jo manuSya tAtkAlika sukhopabhoga meM Asakta hokara dharma-karma meM mUr3ha nahIM ho jAtA arthAt dharma-karma karatA rahatA hai, vaha isa loka meM aura paraloka meM duHkha nahIM uThAtA // 284 // bhAvArtha - dharma kA matalaba kevala pUjA-pATha kara lenA mAtra hI nahIM hai; kintu apane pratidinake AcaraNa meM sudhAra karanA bhI hai / aura vaha sudhAra hai, aise kAma na karanA jinase dUsaroMko kaSTa pahu~catA ho / mAMsa bhakSaNa eka aisI Adata hai jo dUsare prANiyoMkI jAna liye binA vyavahAra meM nahIM lAyI jA sakatI; kyoMki binA kisI prANIMkI jAna liye mAMsa mila hI nahIM sakatA / ataH jarAse jIbhake svAda ke lie kisI prANIkI mRtyukA kAraNa bananA kisI bhI samajhadAra AdamI kA kAma nahIM hai / hamArI yadi jarA-sI khAla bhI ucaTa jAtI hai to kitanI vedanA hotI hai / phira kasAI kI churIse jise kATA jAtA hai, usakI takalIfakA to kahanA hI kyA hai ? manuSya jAnatA hai ki burAIkA phala burA hai aura bhalAIkA phala bhalA hai| phira bhI vaha apane svArthake lie burAI karanepara utArU ho jAtA hai| vaha svayaM to cAhatA hai ki mere sAtha koI burA vyavahAra na kare, merI koI jAna na le, mere baccoM ko koI na satAye, merI strI, bahana aura beTIko koI burI nigAha se dekhe bhI nahIM, merA mAlamattA koI curAye nahIM / kintu svayaM vaha dUsaroMkI jAnakA grAhaka bana jAtA hai, dUsaroMkI bahU-beTiyoM ko dekhakara AvAjeM kasatA hai aura maukA milate hI dUsaroMkA mAla har3apa kara jAtA hai| aisI sthiti meM usakA yaha cAhanA ki mere sAtha koI burA vyavahAra na kare, kaise ThIka kahA jA sakatA hai / isI burAIko dRSTimeM rakhakara granthakAra kahate haiM ki yadi thor3ese kaSTase khUba sukha bhoganA cAhate ho to usakA eka sIdhA upAya yaha hai ki jo vyavahAra tuma apane lie anucita samajhate ho use dUsaroM ke sAtha bhI mata kro| aneka manuSya sukhameM aise magna ho jAte haiM ki unheM dIna-duniyA kI sudha hI nahIM rahatI / phira ve apane sAmane kisI ko kucha samajhate hI nahIM / aise madAndha manuSya jIte jI bhale hI sukha bhoga leM kintu maranepara unakI durgati hue binA nahIM rahatI / kyoMki kahAvata hai ki 'jaba taka tere puNyakA nahIM AtA hai chora / avaguna tere mAfa haiM kara le lAkha karora' / puNyakA anta Anepara usakI bhI vahI durgati hogI jo vaha Aja dUsaroMkI karatA hai / ataH granthakAra kahate haiM ki jarAse sukha meM magna hokara usa dharma-karmako mata bhUlo jisakA phala sukhake rUpameM bhoga rahe ho / jo manuSya dharma, artha aura kAmameM se ekakA bhI pAlana nahIM karatA, vaha pRthvIkA bhAra hai 1. triSu madhye ekasyApi Azrayo na bhavet / sa bhUbhAra : '''''''' bhavedanyatamAzrayaH - dharmaratnA0, pR0 78 u. / ' sa bhUbhAraH paraM pApI pazorapi mahApazuH / yo na martyabhavaM prApya dayAdharmaM niSevate // 16 // - prabodhasAra Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -292] upAsakAdhyayana 135 sa mUrkhaH sa jaDaH so'zaH sa pazuzca pshorpi| yo'znannapi phalaM dharmAddharme bhavati mandadhIH // 286 // sa vidvAnsa mahAprAjJaH sa dhImAnsa ca paNDitaH / yaH svato vAnyato vApi nAdharmAya samIhate // 287 // tatsvasya hitamicchanto muzcantazcAhitaM muhuH / anyamAMsaiH svamAMsasya kathaM vRddhividhAyinaH // 28 // yatparatra karotIha sukhaM vA duHkhameva vaa| vRddhaye dhanavahattaM svasya tajjAyate'dhikam / / 286 // madyamAMsamadhuprAyaM karma dharmAya cenmatam / adharmaH ko'paraH kiM vA bhaved durgatidAyakam // 260 / / sadharmo yatra nAdharmastatsukhaM yatra nAsukham / tajjJAnaM yatra nAzAnaM sA gatiryatra nAgatiH // 26 // svakIyaM jIvitaM yadvatsarvasya prANinaH priyam / tadetatparasyApi tato hiMsAM parityajet // 262 / / aura jIte hue bhI mRta hai // 285 // tathA jo dharmakA phala bhogatA huA bhI dharmAcaraNa karanemeM Alasya karatA hai vaha mUrkha hai, jar3a hai, ajJAnI hai aura pazuse bhI gayA bItA hai // 286 // aura jo na svayaM adharma karatA hai aura na dUsaroMse adharma karAtA hai vaha vidvAn hai, bar3A samajhadAra hai, buddhimAn hai aura paNDita hai // 287 // jo apanA hita cAhate haiM aura ahitase bacate haiM ve dUsaroMke mAMsase apane mAMsakI vRddhi kaise karate haiM // 288 // jaise dUsareko diyA huA dhana kAlAntarameM byAja ke bar3ha jAnese apaneko adhika hokara milatA hai vaise hI manuSya dUsareko jo sukha yA duHkha detA hai, vaha sukha yA duHkha kAlAntarameM use adhika hokara milatA hai| arthAt sukha denese adhika sukha milatA hai aura duHkha denese adhika duHkha milatA hai // 289 // yadi madya, mAMsa aura madhukA sevana karanA dharma hai to phira adharma kyA hai aura kauna durgatikA kAraNa hai ? // 290 // dharma vahI , hai jisameM adharma nahIM hai / sukha vahI hai jisameM duHkha nahIM hai| jJAna vahI hai jisameM ajJAna nahIM . hai aura gati vahI hai jahA~se lauTakara AnA nahIM hai // 291 // jisa prakAra sabhI prANiyoM ko apanA jIvana priya hai usI taraha dUsaroMko bhI apanA jIvana priya hai / isa lie hiMsAko chor3a denA cAhie // 292 // 1. bhujan / 'sa vidvAn sa mahAmAnyaH sa dhImAna ttvdhiidhnH| yo'znannapi phalaM dharmAd dharme bhavati tatparaH ||17||'-prbodhsaar / 2. 'yaH svato'nyato vApi nAdharmAya samIhate / vizvatrayaziroratnaM taM pumAMsaM vidurbudhAH ||18||'-prbodhsaar / - 'yaH svato....... / sa eva viduSAmAdyo viparItaM caran jaDaH ||4||'-dhrmr0, pR0 78 u.| 3. 'madyamAMsamadhuprAyaM yadi dharmAya sammatam / sAdhanaM tahi pApasya hataM nAstIha bhUtale ||21||'-prbodhsaar| 4. yaha zloka AtmAnuzAsanakA ( 46vAM zloka ) hai| 5. prANA yathAtmano'bhISTA bhUtAnAmapi te tathA / Atmaupamyena bhUteSu dayAM kurvanti sAdhavaH ||236||-subhaassitrtn0 pR0 252 / iSTo yathAtmano dehaH sarveSAM prANinAM tathA / evaM jJAtvA sadA kAryA dayA sarvAsudhAriNAm ||186|-pdmpuraann 14 parva / Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 somadeva viracita [kalpa 24, zlo0 293 mAMsAdiSu dayA nAsti na satyaM madyapAyiSu / AnuzaMsthaM na matryeSu madhUdumbaraseviSu // 263 // makSikAmarmasaMbhUtabAlANDavinipIDanAt / jAtaM madhu kathaM santaH sevante kalalAkRti // 264 // udbhAntArmakagarbhe'sminnaNDajANDakakhaNDavat / kuto madhu madhucchatre vyAdhalubdhakajIvitam / / 265 / / azvatthodumbaraplAnyagrodhAdiphaleSvapi / pratyakSAH prANinaH sthUlAH suukssmaashcaammgocraaH||26|| madyAdisvAdigeheSu pAnamannaM ca nAcaret / tadamaMtrAdisaMparka na kurvIta kadAcana // 26 // __ jo mAMsa khAte haiM unameM dayA nahIM hotii| jo zarAba pIte haiM ve saca nahIM bola sakate / aura jo madhu aura udumbara phaloMkA bhakSaNa karate haiM unameM rahama nahIM hotA // 293 / / madhuke doSa madhu makkhiyoMke aNDoMke nicor3anese paidA hue madhukA, jo raja aura vIryake mizraNake samAna hai, sajjana puruSa kaise sevana karate haiM ? // 294 // madhukA chattA vyAkula zizuke garbhakI taraha hai aura aNDese utpanna honevAle jantuoMke choTe-choTe aNDoMke Tukar3oMke jaisA hai| bhIla lodhI vagairaha hiMsaka manuSya use khAte haiN| usameM mAdhurya kahA~se AyA ? // 295 // udumbaraphalakI burAiyA~ pIpala, udumbara jise jantuphala bhI kahate haiM, pAkara aura vaTa vRkSa vagairahake phaloMmeM sthUla jantu rahate haiM jo pratyakSa dikhAyI dete haiN| inake sivA sUkSma jantu bhI unameM pAye jAte haiM jo zAstroMke dvArA jAne jA sakate haiM // 296 // madyAdikakA sevana karanevAloMse baco madya mAMsa vagairahakA sevana karanevAle logoMke gharoMmeM khAna-pAna bhI nahIM karanA cAhie / tathA unake baratanoMko kabhI bhI kAmameM nahIM lAnA cAhie // 297 // jo manuSya madya AdikA 1. mAMsamadantItyevaM zIlAsteSu manuSyeSu / 2. dayAlutvam / 'dharmabhAvo na maryeSu sarvodumbaraseviSu' ||-prbodhsaarmeN uddhRta / 'palabhukSu dayA nAsti na zaucaM madyapAsu c| udumbarAziSu prokto na dharmaH saukhyado naSu // 147 // ' -dharmasaM0 zrA0pR0 118 / 3. paMDavat-a0 ja0 / pakSibAlakasamUhavat / 4. mAdhuryam / 5. 'yonirudumbarayugmaM plakSanyagrodhapippalaphalAni / trasajIvAnAM tasmAttepAM tadbhakSaNe hiMsA' ||72||-purussaarthsi0 / 'sarvodumbaramadhyasthA dRzyante vividhAstrasAH / tathaiva bahuzastatra sthAvarAH samayoditAH // 33 // ' -prabodhasAra / 6. madyamAMsamadhubhakSakANAM geheSu / 7. teSAM bhAjanAdisparzam / 'madyAdisvAdyamatreSu pAnamannaM tu nAharet / dUrato hi vidhAtavyastatsambandho'zanAdiSu' ||34||-prbodhsaar / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwww -266 ] upAsakAdhyayana kurvanavatimiH sArdhaM saMsarga bhojanAdiSu / prApnoti vAcyatAmatra paratra ca na satphalam // 26 // dRtiprAyeSu pAnIyaM snehaM ca kutupAdiSu / vratastho varjayennityaM yoSitazcAvatocitAH // 26 // sevana karanevAle puruSoMke sAtha khAna-pAna karatA hai usakI yahA~ nindA hotI hai aura paralokameM bhI use acche phalakI prApti nahIM hotI // 268 // vratI puruSako camar3ekI mazakakA pAnI, camar3eke kuppoMmeM rakhA huA ghI, tela aura madya, mAMsa AdikA sevana karanevAlI striyoMko sadAke lie chor3a denA cAhie // 26 // bhAvArtha-choTIse-choTI burAIse bacaneke lie bar3I sAvadhAnI rakhanI hotI hai| phira Aja to madya, mAMsakA itanA pracAra bar3hatA jAtA hai ki ucca kulIna par3he-likhe loga bhI unase paraheja nahIM rkhte| aMgrejI sabhyatAke sAtha aMgrejI khAna-pAna bhI bhAratameM bar3hatA jAtA hai| aura aMgrejI khAna-pAnakI jAna madya aura mAMsa hI haiN| prAyaH jo loga zAkAhArI hote haiM unakA bhojana bhI relve vagairahameM mAMsAhAriyoMke bhojanake sAtha hI pakAyA jAtA hai| usImeM-se mAMsako bacAkara zAkAhAriyoMko khilA dete haiN| jo loga pArTiyoM vagairahameM zarIka hote haiM unameM se koI-koI sabhyatAke viruddha samajhakara jo kucha mila jAtA hai use hI khA Ate haiN| isa taraha saMgatike doSase bace-khuce zAkAhArI bhI mAMsAdikake svAdase nahIM baca pAte aura aisA karate-karate unameM se koI-koI mAMsAhAra karane laga jAte haiM / aMgrejI davAiyoMkA to kahanA hI kyA hai, unameM bhI madya vagairahakA sammizraNa rahatA hai| pauSTika auSadhiyoM aura tathokta viTAminoMko na jAne kinakina pazu-pakSiyoM aura jalacara jIvoM takake avayavoM aura teloMse banAyA jAtA hai| phira bhI saba khuzI-khuzI unakA sevana karate haiN| ovalTIna nAmake pauSTika khAdyameM aNDe DAle jAte haiM phira bhI jaina-gharAnoM takameM usakA sevana choTe aura bar3e karate haiN| yaha saba saMgati doSakA hI kuphala hai| usIke kAraNa burI cIjoMse ghRNAkA bhAva ghaTatA jAtA hai aura dhIre-dhIre unake prati logoMkI aruci TUTatI jAtI hai| inhIM burAiyoMse bacaneke lie AcAryoMne aise strI-puruSoMke sAtha roTI-beTI vyavahArakA niSedha kiyA hai jo madyAdikakA sevana karate haiN| jainAcArako banAye rakhane ke lie aura ahiMsAdharmako jIvita rakhaneke lie yaha Avazyaka hai ki jainadharmakA pAlana karane vAle kamase-kama apane khAna-pAnameM dRr3ha bane raheM / yadi unhoMne bhI dekhA-dekhI zurU kI aura ve bhI bhoga-vilAsake gulAma bana gaye to duniyAko phira ahiMsA-dharmakA sandeza kauna degA ? kauna duniyAko vatAyegA ki zarAvakA pInA aura mAMsakA khAnA manuSyako barbara banAtA hai aura barvaratA ke rahate hue duniyAmeM zAnti nahIM ho sktii| ataH jaise saphedapoza badamAzoMse bace rahane hI kalyANa hai vaise hI sabhya kahe jAnevAle piyakkar3oM aura goztakhoroMke sAtha khAna-pAnakA sambandha na rakhanemeM hI sabakA hita hai| aisA karanese Apa pratigAmI, kUr3hamagja yA dakiyAnUsI 1. 'apAGkteyaH samaM kurvan saMsarga bhojanAdiSu / prApnoti nindyatAmatra paratra ca na satphalam ||73||'-dhrmr0, pR0 80 u. / 2. crmbhaannddessu| 3. ghRtatalAdhAracarmabhAjaneSu / 'datiprAyeSu pAtreSu toyaM snehaM tu nAzrayet / ' -prabodhasAra pR0 74 / Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 somadeva viracita jIvayogAvizeSeNa meyameSAdikAyavat / mudgamASAdikAyo'pi mAMsamityapare jaguH ||300 || tadayuktam / tadAha kiMva [ kalpa 24, zlo0 300 mAMsaM jIvazarIraM jIvazarIraM bhavena vA mAMsam / yadvanimbo vRkSo vRkSastu bhavena vA nimbaH // 301 // dvijANDajanihantRRNAM yathA pApaM viziSyate / jIvayogAvizeSe'pi tathA phalapalAzinAm ||302 || strItvapeyatvasAmAnyAddAraMvArivadIhatAm / eSa vAdI vadannevaM madyamAtRsamAgame // 303 // zuddhaM dugdhaM na gormAsaM vastuvaicitryamIdRzam / viSaghnaM ratnamAheyaM viSaM ca vipade yataH // 304 // bhale hI kahalAveM kintu isakI paravAha na kreN| Apa dRr3ha raheMge to duniyA ApakI bAtakI kadara karane lagegI / kintu yadi Apa hI apanA vizvAsa kho baiTheMge aura kSaNa-bhara kI vAhavAhI meM baha jAyeMge to na apanA hita kara sakeMge aura na dUsaroMkA hita kara skeNge| madhu bhI madya aura mAMsakA bhAI hai| kucha loga Adhunika DhaMgase nikAle jAnevAle madhuko khAdya batalAte haiM / kintu DhaMga badalane mAtrase madhu khAdya nahIM ho sakatA / Akhirako to vaha madhu makkhiyoMkA ugAla hI hai / mAMsa, aura anna, dUdha vagairaha meM antara kucha logoMkA kahanA hai ki mU~ga, ur3ada vagairaha meM aura U~Ta, medA vagairaha meM koI antara nahIM hai kyoMki jaise U~Ta, mer3hA vagairahake zarIra meM jIva rahatA hai vaise hI mU~ga ur3ada vagairaha meM bhI jIva rahatA hai| donoM hI jIvake zarIra haiN| ataH jIvakA zarIra honese mU~ga, ur3ada vagairaha bhI mAMsa hI haiM ||300 // kintu unakA aisA kahanA ThIka nahIM hai / kyoMki mAMsa jIvakA zarIra hai yaha ThIka hai / kintu jo jIvakA zarIra hai vaha mAMsa hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA / jaise, nIma vRkSa hotA hai kintu vRkSa nIma hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA // 301 // tathA I jaise brAhmaNa aura pakSI donoMmeM jIva hai phira bhI pakSIko mAranekI apekSA brAhmaNako mArane jIvakA zarIra hai, kintu tathA jisakA yaha kahanA meM adhika pApa hai / vaise hI phala bhI jIvakA zarIra hai aura mAMsa bhI phala khAnevAlekI apekSA mAMsa khAnevAleko adhika pApa hotA hai // 302 // hai ki phala aura mAMsa donoM hI jIvakA zarIra honese barAbara haiM usake lie patnI aura mAtA donoM strI honese samAna haiM aura zarAba tathA pAnI donoM peya honese samAna haiM / ataH jaise vaha pAnI aura patnIkA upabhoga karatA hai vaise hI zarAba aura mAtAkA bhI upabhoga kyoM nahIM karatA ? // 303 // gaukA dUdha zuddha hai kintu gomAMsa zuddha nahIM hai / vastukA vaicitrya hI isa prakAra hai / dekho, sA~pakI maNise viSa dUra hotA hai, kintu sA~pakA viSa mRtyukA kAraNa hai ||304|| 1. uSTraH / ' jIvayogAvizeSeNa uSTra meSAdikAyavat / - dharmara0, 1080 u. / 2. mAtaraM dArAniva madyaM vArIva IhatAm / " prANyaGgatvAvizeSe'pi bhojyaM mAMsaM na dhArmikaiH / bhogyA strItvAvizeSe'pi janarjAyaiva nAmbikA // 10 // " - sAgAradharmAmRta 2 A0 / 3. aheH sarpasyedaM ratnam / dhenvAdInAM payaH peyaM na mUtrAdi svabhAvataH / viSApahamahe ratnaM viSaM tu mRtisAdhanam ||37|| - prabodhasAra | Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31. ] upAsakAdhyayana athavA heyaM palaM payaH peyaM same satyapi kAraNe / viSadrorAyuSe patraM mUlaM tu mRtaye matam // 30 // . apica zarIrAvayavatve'pi mAMse doSo na sapiSi / jihvAvanna hi doSAya pAde madyaM dvijAtiSu // 306 // vidhizvetkevalaM zuddhathai dvijaiH sarve nissevytaam| zuddhayai cetkevalaM vastu bhujyatAM zvapacAlaye // 307 // tadravyadAtapAtrANAM vizuddhau vidhishuddhtaa| yatsaMskArazatenApi nAjAtiDhijatAM vrajet // 30 // tacchAkyasAMkhyacArvAkavedavaidyakapardinAm / mataM vihAya hArtavyaM mAMsaM zreyo'rthibhiH sadA // 30 // yastu laulyena mAMsAzI dharmadhIH sa dvipaatkH| paradArakriyAkArI mAtrA satraM yathA naraH // 310 // athavA, mAMsa aura dUdhakA eka kAraNa honepara bhI mAMsa chor3ane yogya hai aura dUdha pIne yogya hai / jaise kAraskara nAmake viSavRkSakA pattA Ayuvardhaka hotA hai aura usakI jar3a mRtyukA kAraNa hotI hai / / 305 // aura bhI kahate haiM mAMsa bhI zarIrakA hissA hai aura ghI bhI zarIrakA hI hissA hai phira bhI mAMsameM doSa hai, ghI meM nahIM / jaise brAhmaNoMmeM jIbhase zarAbakA sparza karanemeM doSa hai pairameM lagAnepara nahIM // 306 // yadi vidhise hI vastu zuddha ho jAtI to brAhmaNoMke lie koI vastu asevya rahatI hI nahIM / aura yadi kevala vastukI zuddhi hI apekSita hai to cANDAlake gharapara bhI bhojana kara lenA cAhie // 30 // ataH dravya, dAtA aura pAtra tInoMke zuddha honepara hI zuddha vidhi banatI hai| kyoMki saikar3oM saMskAra karanepara bhI zUdra brAhmaNa nahIM ho sakatA // 308 // isa lie jo apanA kalyANa cAhate haiM unheM bauddha, sAMkhya, cArvAka, vaidika aura zaivoMke matoMkI paravAha na karake mAMsakA tyAga kara denA cAhie // 30 // jaise jo parastrIgAmI puruSa apanI mAtAke sAtha sambhoga karatA hai vaha do pApa karatA hai, eka to parastrI gamanakA pApa karatA hai aura dUsare mAtAke sAtha sambhoga karanekA pApa karatA hai| vaise hI jo manuSya dharmabuddhise lAlasApUrvaka mAMsa bhakSaNa karatA hai vaha bhI Dabala pApa karatA hai| eka to vaha mAMsa khAtA hai dUsare dharmakA DhoMga racakara use khAtA hai // 310 // 1. viSataroH Ayunimitta patraM syAt / "payaH peyaM palaM heyaM same satyapi sAdhane / viSadrorAyuSe patraM mUlaM tu mRtaye matam // 38 // " -prabodhasAra / "grAhya dugdhaM palaM naiva vastuno gtiriidRshii| viSadroH patramArogyakRnmUlaM mRtikRd bhavet // 42 // " -dhrmsN0| 2. dvayomAsasapiSoH nimittaM zarIrameva / "zarIrAvayavatve'pi mAMse doSo na sapiSi / dhenudehasrutaM mUtraM na punaH payasA samam // 39 // " -prabodhasAra / 3. saMprokSaNaM yajJAdizcet zuddhaghaM bhavati / 4. yogyamayogyaJca / 5. athavA vidhistiSThatu vastu svayameva zuddhaM vartate / 6. tyAjyam / 7. maaNsbhksskH| 8. tasya pAtakadvayaM bhavati / 9. saha / 'yastu mAMsAdilolyena dharma dharmeti bhASate / mAMsAsvAdAdvidhedhvaMsAt sa syAtpApadvayAzrayaH // 40 // ' -prabodhasAra / 'pApI hAsyaM labhetAsI mAMsalaulyena dharmadhIH / paradAraM vidhAteva mAtrA sArddha narAdhamaH // 41 // prabodhasAra / Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 somadeva viracita [kalpa 24, zlo0 -310 zrUyatAmatra mAMsAzanAbhidhyAnamAtrasyApi pAtakasya phalam-zrImatpuSpadantabhadantAvatArAvatIrNatridivapatisaMpAditoyovendirAsanyAM kAkanyAM puri zrAvakAnvayasaMbhUtiH sauraseno nAma nRpatiH kuladharmAnurodhabuddhayA gRhItapizitavrataH punarvedavaidyAdvaitamatamohitamatiH saMjAtajAGgalajidhitsAnumatiraGgIkRtavastunirvahaNAjanApavAdAjjugupsamAno manovizrAntihetunA karmapriyanAmaketunA ballevena raha~si bilasthalajalAntarAlacaratarasamAnAryayannapyanekarAjakAryaparyAkulamAnasatayA mAMsabhakSaNakSaNaM nAvApa / bhAvArtha-jo vyakti yA dharma mAMsAhArako ucita ThaharAte haiM ve usake samarthanameM aneka kuyuktiyA~ dete haiM / unhIMkA nirdeza tathA parIkSaNa granthakArane Upara kiyA hai| jIvakA zarIra hone mAtrase mAMsako abhakSya nahIM batalAyA gayA hai, kintu eka to kisI paJcendriya jIvako kATe binA mAMsa utpanna nahIM hotA / dUsare vaha atyanta tAmasika bhojana hai / dUdha, phala vagairahameM yaha bAta nahIM hai| ve pazuoM aura vRkSoMko binA hAni pahu~cAye prApta kiye jA sakate haiM tathA unake khAnese cittameM sAttvikatA AtI hai / kahA jA sakatA hai ki yadi svayaM mare hue jIvakA mAMsa prApta ho jAye to kyA hAni hai ? isakA samAdhAna yaha hai ki yadyapi isase zurUmeM kisI jIvakA ghAta nahIM hogA kintu Age mAMsa khAnekA cazkA laga jAnese dUsare logoMke dvArA mAre gaye pazuke mAMsameM bhI pravRtti hone lgegii| jaise bauddha dharmameM trikoTi parizuddha mAMsake grahaNa kara lenekA vidhAna hai to tibbatake lAmAoMke lie zaharase dUra pazu mAre jAte haiM aura unakA mAMsa vaha grahaNa kara lete haiN| dUsare, mAMsameM bhI ekendriya jIvoMkI utpatti hone lagatI hai tIsare, mRta pazukA mAMsa khAnepara bhI tAmasikapanA to banA hI rahatA hai / vaha to mAMsamAtrakA dharma hai / ataH mAMsAhAra aura dugdha tathA phalAhAra samAna nahIM ho sakatA / hindU dharmameM yajJake prasAdake taurapara mAMsake grahaNakA vidhAna kucha granthoMmeM milatA hai / kintu jo cIja svabhAva se hI azuddha hai, mantrAdikake dvArA use zuddha nahIM kiyA jA sakatA / yadi maMtroM ke dvArA svabhAvase hI azuddha vastue~ bhI zuddha ho sakatI haiM to phira to saMsArameM abhakSya kucha rahegA hI nhiiN| ataH yajJAdikameM mantrapAThapUrvaka pazukA balidAna karake usakA mAMsa khAnA bhI nirAmiSabhojiyoM ke lie ucita nahIM hai| mAMsa khAnA to bahuta dUra hai usakA irAdA karanA bhI burA hai| mAMsa khAneke saMkalpamAtrase bhI jo pApa hotA hai usake phalake sambandhameM eka kathA hai use suneM-- 11 mAMsabhakSaNasaMkalpI rAjA saurasenakI kathA bhagavAn puSpadantake janmotsavase pavitra kAkandI nagarImeM zrAvakakulotpanna saurasena nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usane apanA kuladharma samajhakara mAMsa khAnekA tyAga kara diyA thaa| bAdameM kucha vaidikoM, vaidyoM aura zaivoMke kahanese use mAMsa khAnekI ruci utpanna huI / kintu kI huI pratijJAko na nibAhaneke lokApavAdase vaha DaratA thaa| usakA karmapriya nAmakA rasoiyA ekAntameM aneka jalacara, thalacara aura biloMmeM rahanevAle jantuoMkA mAMsa taiyAra karatA thA kintu aneka rAjakAryoMmeM ghire rahanese use mAMsa khAneke lie ekAnta samaya nahIM milatA thaa| 1. cintanama-icchAmAtraM vA / 2. utsavalakSmIsthAna / 3. vedavacana-vaidyavacana-zaivavacana / 4. sapakAreNa / 5. ekAnte / 6. AnayanaM kArayan / Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 141 -310] upAsakAdhyayana karmapriyo'pi tathA pRthivIzvaranidezamanudinamanutiSThannekadA pRdAkupAkopadvataH pretya svayambhUramaNAbhidhAnamudre samudre mahAdehabalastimizilagilo babhUva / bhUpAlo'pi cirakAlena kathAzeSatAmAzritya pizitAzanAzayAnubandhAttatraiva sindhau tasyaiva mahAmInasya karNabile tanmalAzenazIlaH zAlisikthaMkalakalevaraH zapharo'bhUt / tadanveSa paryAptobhayakaraNastasya vadanaM vyAdAya nidrAyato galaguhAvagAhe velAnadIpravAha ivAnekaM jalacarAnIkaM pravizya tathaiva nikAmantaM nirIkSya 'pApakarmA nirbhAgyANAM cAgraNIdharmA khalveSa bhaSo yadvakrasaMpAtaratacetAMsyapi na zakroti azituM yAdAMsi / mama punaryadi hRdayepsitaprabhAvAIvAdetAvanmAnaM gAtraM syAtadA samastamapi samudraM vidrutasakalasattvasaMcAramudraM vidadhAmi' ityabhidhyAnAdalpakAyakarlaH zakulo nikhilanakacakracArAdhe mahAdehAdhIno mInaH kAlena vidyotpadya cottamatastrayariMzatsAgaropamAyunilaye niraye bhavapratyayAyattAvirbhUtakSAnavizeSau tAvanimiSacarau nArakaparyAyadharau kilaivamAlApaM cakratuH-'aho khudramatsya, tathA nirmitakarmaNo duSkarmaNo mamAbhAgatirucitaiva / tava tu matkarNavile malopajIvanasya kathamatrAgamanamabhUt ? he mahAmatsya, ceSTitAdapi durantaduHkhasaMbandhanibandhanAdazubhadhyAnAt / ' bhavati cAtra zlokaH isa prakAra karmapriya rAjAkI AjJAke anusAra pratidina mAMsa pakAtA thaa| eka dina usane sA~pakA mAMsa pakAyA aura usIke jaharase marakara vaha svayaMbhUramaNa nAmake samudra meM vizAlakAya timiGgila nAmakA mahAmatsya huaa| kucha kAlake vAda rAjA bhI marakara mAMsa khAneke saMkalpake kAraNa usI samudra meM usI mahAmatsyake kAnameM usakA maila khAnevAlA matsya huA, jisakA zarIra zAlI cAvalake barAbara thA / mahAmatsya mu~ha kholakara sotA rahatA thA aura usake guphAke samAna gahare galemeM nadIke pravAhakI taraha jalacara jIvoMkI senA ghusakara jIvita nikala AtI thii| use dekhakara tandulamatsya socatA- 'yaha matsya bar3A pApI aura abhAgoMmeM bhI sabase bar3A abhAgA hai, jo apane mu~hameM svayaM hI AnevAle matsyoMko bhI nahIM khA sakatA / yadi hArdika icchAke prabhAvase daivavaza merA itanA bar3A zarIra ho jAye to maiM samasta samudrako jalacara jIvoMse zUnya kara duuN|' isa saMkalpase alpakAya tandulamatsya aura samasta magaramacchoMko khAnese mahAkAya mahAmasya marakara sAtaveM narakameM tetIsa sAgarakI utkRSTa Ayu lekara utpanna hue| una donoMko bhavapratyaya nAmakA kuavadhi jJAna thaa| usake dvArA pUrvajanmakA vRttAnta jAnakara ve donoM nArakI ApasameM kahate-'tandulamatsya ! maiMne bar3A pApa kiyA isalie merA yahA~ AnA to ucita hI thaa| kintu tuma to mere kAnake bilameM kAnakA maila hI khAyA karate the| tuma yahA~ kaise Aye ?' taba tandula mastya uttara detA-'tumhAre karmase bhI bure, mahAduHkhake kAraNa azubha dhyAnase marakara maiM yahA~ paidA huA huuN|' isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai . 1. kurvan / 2. sarpa / 3. mRtvA / 4. saMtatyA pravartanAt / 5. bhakSaNa / 6. zAlisikthamAtrazarIraH / 7. saMpAtarana-a0 j0| 8. bhAgaH / 9. matsyaH / 10. bhakSaNAt / 11. mRtvA / 12. bhUtapUrvamatsyo / Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 24, zlo0-311 kSudramatsyaH kilaikastu svayambhUmaNodadhau / mahAmatsyasya karNasthaH smRtidoSAdadho gataH // 31 // -varAMgacarita 5,103 / ityupAsakAdhyayane mAMsAbhilASamAtraphalapralapano nAma caturviMzatitamaH kalpaH / zrUyatAmatra mAMsanivRttiphalasyopAkhyAnam-avantimaNDalanalinAbhinivAsasarasyAmekAnasyAM puri purabAhirikAyAM devilAmahilAvilAsavizikhavRttikodaNDasya caNDanAmno mAtaGgasyaikasyAM dizi nivezitapizitopadaMzasyAparasyAM dizi vinyastasurAsaMbhRtakalazasya tAM palAvadaMzodArAM surAM pAyaM pAyaM tadubhayAntarAle carmanirmANatantrAM varatrAM. vartayato viyanihAroDInANDajaDimbhatuNDakhaNDanaviniSpandiviSadharaviSadoSAvasarA suraasiit| atraivAvasare tatsamIpavartmagocare dharmazravaNajanmAntarAdiprakAzanapathAbhiH kathAbhirvineyajanopakArAya kRtakAmacArapracAramambarAnmUrtimatsvargApavargamArgayamalamivAvataracAraNarSiyugalamavalokya saMjAtakutUhalastaM dezamanugamya nagare tadarzanena zrAvakalokaM vratAni samAdadAnamanusmRtya samAcaritapraNAmaH sunandanAgresaragamanamabhinandanaM bhagavantamAtmocitaM vratamayAcata / bhagavAnapi upakArAya sarvasya parjanya iva dhArmikaH / tatsthAnAsthAnacinteyaM vRSTivanna hitoktiSu // 312 // "svayaMbhUramaNa samudrameM mahAmatsyake kAnameM rahane vAlA tandulamatsya bure saMkalpase naraka meM gayA // 311 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM mAMsakI icchA mAtra karanekA phala batalAnevAlA ___caubIsavA~ kalpa samApta huaa| aba mAMsa tyAgake phalake sambandhameM eka kathA kahate haiM, use suneM 12 mAMsatyAgI cANDAlakI kathA avantidezakI ujjayinI nAmakI nagarImeM nagarake bAhara caNDa nAmakA eka cANDAla rahatA thA / eka dina vaha cANDAla mauja le rahA thaa| usake eka ora mAMsake vyaMjana rakhe hue the| dUsarI ora zarAbase bhare kalaza rakhe the| cANDAla mAMsake vyaMjanoMke sAtha zarAba pItA jAtA thA aura bIca-bIcameM camar3ekI rassI baTatA jAtA thaa| AkAzameM ur3ate hue eka pakSIzAvakakA mu~ha khula jAnese eka sarpa zarAbameM A girA thA aura usase zarAba viSailI ho gayI thii| isI samaya dharmopadeza tathA janmAntarakI kathAoMke dvArA logoMkA upakAra karaneke lie bhramaNa karate hue do cAraNa Rddhike dhArI muniyoMko pAsameM hI AkAzase utarate hue dekhakara cANDAlako bar3A kutUhala huaa| vaha bhI unake samIpa gyaa| vahA~ nagarake zrAvakoMko vrata grahaNa karate hue dekhakara usane unheM praNAma kiyA aura sunandana munike agravartI bhagavAn abhinandana munise apane yogya vratakI yAcanA kii| _ 'jaise megha sabake upakArake lie hai vaise hI dhArmika puruSa bhI sabake upakArake lie haiN| 1. sikthamatsyaH kilako'sau svymbhuurmnnaambudhau| mahAmatsyasamAn doSAn avApa smRtidoSataH // 47 // -mahApurANa 21 parva / 2. ujjayinyAm / 3. bANa / 4. surAsArasaM-. / 5. plopdNsho-b0| 6. megha / 7. eSa uttama eSa nIcaH dharmakathane iti cintA na sarveSAM dharmoM vAcyaH / Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -314] upAsakAdhyayana ityavagamya samyagavadhibodhopayogAdavaMgataitadAsanaparAsutAyogastanmAtaramevamavocat'aho mAtaGga, tadubhayAntarAlasajjAM rajju sRjatastanmadhye tava tannivRttivratam' iti / mAtaGgastathA pratipadyopasaMdya ca tamavakozaM pizitaM prAzya 'yAvadahamidaM sthAnakaM nAyAmi tAvanme'sya nivRttiH' ityabhidhAya samAsAditamadirAsthAnaH pratipannapAnastadugrataragarabharAlaghulavittamatiprasarastannivRttimalabhamAnacitto'pi pretye tAvanmAtravatamAhAtmyena yatakule yakSamukhyatvaM prtipede| bhavati cAtra pantokaH caNDo'vantiSu mAtA pizitasya nivRttitH| atyalpakAlabhAvinyAH prapede yakSamukhyatAm // 313 // ityupAsakAdhyayane mAMsanivRttiphalAkhyAno nAma paJcaviMzatitamaH kalpaH / atha ke te uttaraguNAH "aNuvratAni paJcaiva triprakAraM guNavatam / zikSAvratAni catvAri guNAH syu'dazottare // 314 // aura jaise sthAna aura asthAnakA vicAra kiye binA megha sarvatra barasatA hai vaise hI dhArmika puruSa bhI hitakI bAta kahanemeM sthAna aura asthAnakA vicAra nahIM krte||312||' aisA socakara bhagavAn abhinandana munine avadhijJAnase jAnA ki yaha cANDAla jalda hI marane vAlA hai| ataH ve usase bole-'bhAI cANDAla ! mAMsa khAne aura zarAba pIneke bIcameM jitanI dera tuma rassI bA~To utanI derake lie tuma mAMsa aura zarAbakA tyAga kara do|' cANDAlane isa bAtako svIkAra kara liyaa| aura vahA~ se calakara apane sthAnapara aayaa| mAMsake pAsa jAkara usane mAMsa khAyA aura saMkalpa kiyA ki jabataka phira maiM isa sthAnapara nahIM AU~gA tabatakake lie mere mAMsakA tyAga hai| isake bAda vaha zarAbake pAsa gayA aura vahA~ usane zarAba pI / pIte hI tIvra jaharake prabhAvase usakI buddhi kuNThita ho gyii| ataH yadyapi vaha usakA tyAga nahIM kara sakA phira bhI marakara utane hI vratake prabhAvase yakSakulameM pradhAna yakSa huaa| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai-- "avanti dezameM caNDa nAmakA nANDAla bahuta thor3I derake lie mAMsakA tyAga kara denese marakara yakSoMkA pradhAna huA // 313 // " isa prakAra upAsakAdhyayanameM mAMsa tyAgake phalako kahanevAlA pacIsavA~ kalpa samApta huaa| .. zvAvakoMke uttaraguNa [aba zrAvakoMke uttaraguNa batalAte haiM-] pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata ye bAraha uttaraguNa haiM // 314 // 1. jJAta / 2. mrnn| 3. yasmin pAveM yadbhuktaM tatsamIpaM tyaktvA dvitIyavAraM yAvannAyAti tAvakAlaparyantaM tavatam / 4. gtvaa| 5. sthAnam / 6.mAMsam / 7. bhuktvA / 8. zIghram / 9. madyaniyamam / 10. mRtvA / 11. 'paMcevaNuvvayAI guNavvayAI havaMti taha tiNNi / sikkhAvaya cattAri saMjamacaraNaM ca sAyAraM' // 2 // -cAritraprAmRta / 'gRhiNAM SA tiSThatyaNuguNazikSAvatAtmakaM caraNam / paJcatricaturbhedaM prayaM yathAsaMkhyamAkhyAtam // 51 // ' -ratnakaraNDa zrA0 / 'aNuyatAni paJcaiva triHprakAraM guNavatam / zikSApratAni catvAri ityetadvAdazAtmakam // ' -varAMgacarita 15,111 / 'tAnyaNUni paJcaSAM zikSA coktA caturvidhA / guNAstrayo yathAzaktiniyamAstu sahasrazaH ||183||'-paapu0, parva 14 / pamanandi paJca60 pR0 19 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 26, zlo0-315 tatra hiNsaasteyaanRtaabrhmprigrhvinigrhaaH| etAni dezataH paJcANuvratAni pracakSate // 315 // saMkalpapUrvakaH sevye niyamo vrtmucyte|| pravRttivinivRttI vA sadasatkarmasaMbhave // 316 // hiMsAyAmanRte cauryAmabrahmaNi prigrhe| dRSTA vipattiratraiva paratraiva ca durgatiH // 317 // hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigrahakA eka deza tyAga karaneko pA~ca aNuvrata kahate haiM / / 315 // vratakA lakSaNa sevanIya vastukA irAdApUrvaka tyAga karanA vrata hai| athavA acche kAryoMmeM pravRtti aura bure kAryoMse nivRttiko vrata kahate haiM // 316 // bhAvArtha-kisI vastuke sevana na karanekA nAma vrata nahIM hai kintu usakA buddhipUrvaka tyAga karake sevana na karanA vrata kahalAtA hai, kyoMki kisI vastuke sevana nahIM karanemeM to aneka kAraNa ho sakate haiN| koI acchI na laganeke kAraNa kisI vastukA sevana nahIM krtaa| koI na milaneke kAraNa kisI vastukA sevana nahIM krtaa| koI svAsthyake anukUla na honeke kAraNa kisI vastukA sevana nahIM krtaa| koI badanAmIke bhayase kisI vastukA sevana nahIM karatA / kintu yadi vaha vastu use acchI lagane lage, yA bAjArameM milane lage, yA svAsthyake anukUla par3ane lage yA vadanAmIkA bhaya jAtA rahe to vaha usa vastuko turanta sevana karane lgegaa| parantu jo kisI vastuke sevana na karanekA niyama le letA hai vaha apane niyamakAla taka kisI bhI avasthAmeM usa vastukA sevana nahIM krtaa| ataH kevala sevana na karanekA nAma vrata nahIM hai balki samajha-bUjhakara tyAga kara denekA nAma vrata hai / pA~coM pApoMmeM burAI hiMsA karane, jhUTha bolane, corI karane, kuzIla sevana karane aura parigrahakA saMcaya karanese isI lokameM musIbata AtI dekhI jAtI hai aura paralokameM bhI durgati hotI hai // 31 // bhAvArtha-bhAratIya pilanakoDameM jina juoM ke lie sajA denekA vidhAna hai ve saba jurma prAyaH ina pA~ca pApoMmeM hI sammilita haiN| hiMsA karanese phA~sI taka ho jAtI hai| jhUThI bAta kahane, jhUThI gavAhI denese jelakI havA khAnI par3atI hai| corI karanese bhI yahI daNDa bhoganA par3atA hai| durAcAra karanese jelakhAnekI sAtha-hI-sAtha betoMkI bhI sajA milatI hai| aura 1. 'thUle tasakAyavahe thUle mose titikkha thUle ya / parihAro parapimme pariggahArambhaparimANaM // 23 // ' -cAri0 prA0 / "hiMsAnRtacauryebhyo maithunasevAparigrahAmyAJca / pApapraNAlikAbhyo viratiH saMjJasya cAritram' // 49 // -ratnakaraNDa zrA0 / 'prANAtipAtataH sthuulaadvirtivitthaattthaa| grahaNAt paravittasya paradArasamAgamAt // 184 // anantAyAzca gardAyAH paJcasaMkhyamidaM vratam / ...' // 185 // -pApu0, parva 14 / 2. saMkalpapUrvakaH sevye niyamo'zubhakarmaNaH / nivRttirvA vrataM syAdvA pravRttiH zubhakarmaNi / / 80 // sAgAradharmAmRta a0 2 / 3. sarvArthasiddhi a07, sU09 isake vivaraNake lie dekheN| Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana -320] yatsyAtpramAdayogena prANiSu prANahApanam / sA hiMsA rakSaNaM teSAmahiMsA tu satAM matA // 18 // vikathAkSakaSAyANAM nidrAyAH praNayasya ca / abhyAsAbhirato jantuH pramattaH parikIrtitaH // 316 // devatAtithipitrartha mantrauSadhabhayAya vaa| na hiMsyAtprANinaH sarvAnahiMsA nAma tadvatam // 320 // anucita tarIkese jyAdA sAmagrI ikaTThI kara lenepara bhI sajAkA bhaya banA hI rahatA hai / tathA parigrahIko coroMkA Dara bhI satAtA rahatA hai, isake kAraNa vaha rAtako ArAmase so bhI nahIM paataa| jaba isI lokameM ina pA~ca pApoMke kAraNa itanI vipatti uThAnI par3atI hai taba paralokakA to kahanA hI kyA hai| ahiMsA [aba ahiMsA dharmakA varNana karate haiM-] ___ pramAdake yogase prANiyoMke prANoMkA ghAta karanA hiMsA hai aura unakI rakSA karanA ahiMsA hai // 31 // jo jIva 4 vikathA, 4 kaSAya, 5 indriyA~, nidrA aura mohake vazIbhUta hai use pramAdI kahate haiM // 319 // bhAvArtha-pramAdake pandraha bheda haiM-4 vikathA, 4 kaSAya, 5 indriyA~, eka nidrA aura eka moha / vikathA khoTI kathAko kahate haiM jaise striyoMkI carcA karanA, bhojanakI carcA karanA, coroMkI carcA karanA, ye carcAe~ prAyaH kAmukatA aura manovinodake lie kI jAtI haiM aura unase lAbhake bajAya hAni hotI hai / ataH jo manuSya isa prakArakI carcAoM meM rasa letA hai vaha pramAdI hai| krodha, mAna, mAyA aura lobhako kaSAya kahate haiN| jo krodha karatA hai, mAna karatA hai, mAyAcAra karatA hai yA lobhI hai vaha to pramAdI hai hI, kyoMki aisA AdamI kabhI bhI apane kartavyake prati sAvadhAna nahIM raha sktaa| isI taraha jo pA~coM indriyoMkA dAga hai unhIMkI tRptimeM lagA rahA hai vaha bhI pramAdI hai| aise loga kisIkA ghAta karate hue nahIM sakucAte / yahI bAta nidrA aura mohake sambandhameM jAnanI caahie| ataH pramAdake yogase jo prANoMkA ghAta kiyA jAtA hai vaha hiMsA hai kintu jahA~ pramAda nahIM hai vahA~ kisIkA ghAta ho jAnepara bhI hiMsA nahIM kahalAtI hai / isakA khulAsA pahale kara Aye haiN| devatAke lie, atithike lie, pitaroMke lie, maMtrakI siddhike lie, auSadhike lie, athavA bhayase saba prANiyoMkI hiMsA nahIM karanI cAhie / ise ahiMsAvrata kahate haiM // 320 // 1. 'pramattayogAt prANavyaparopaNaM hiMsA // ' -tattvArthasUtra 7-13 / 2. 'vikahA tahA kasAyA idiya NiddA taheva paNayo ya / cadu cadu paNa egegaM hoMti pamAdA hu paNNarasA // 15 // ' -paJcasaMgraha-jIvasamAsa / 3. 'madhupaH ca yo ca pitRdevatakarmaNi / ava pazavo hiMsyA nAnyatretyanavInmanuH // ' -manusmRti 5-41 / 'devatAtithiprItyartha mantrauSadhimayAya vaa| na hiMsyAHprANinaH sarve ahiMsA nAma tayatam |'-vraaNg ca0 15-112 / 'devatAtithimantroSadhapitrAdinimittato'pi sampannA / hiMsA dhatte narake kiM punariha nAnyathA vihitA ||29||'-amit zrAvakAcAra 6 pari0 / 'uktaM ca-devatA'mantrauSadhibhayena vaa| -dharmaralA.. pR.85| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 somadeva viracita [kalpa 26, zkho0 321gRhakAryANi sarvANi raSTipUtAni kArayet / dravadravyANi sarvANi paTapUtAni yojayet // 321 // pAsanaM zayanaM mArgamantramanyava vasta yt| adRSTaM tatra seveta yathAkAlaM bhajanapi // 322 // drshnsprshsNklpsNsrgtyktbhojitaaH| hiMsanAkandanaprAyAH prAzapratyUhakArakAH // 323 // bhAvArtha-manusmRtike tIsare adhyAyameM mAMsase- zrAddha karanekA vidhAna hai tathA yaha bhI batalAyA hai ki kisa mAMsase zrAddha karanese kitane dina taka pitR loga tRpta rahate haiN| pA~caveM adhyAyameM yajJake lie pazuvadha karanekA tathA mAMsa khAnekA vidhAna hai| uttararAmacaritameM likhA hai ki jaba vaziSTha RSi vAlmIki RSike AzramameM pahuMce to unake Atithya-satkArake lie vAlmIki RSine gAyakI bachiyAkA vadha krvaayaa| ye saba kArya hiMsA hI haiN| isI tarahakI bAtoMko dekhakara granthakArane devatA vagairahake lie pazughAta karanekA niSedha kiyA hai| Azcarya hai ki dharmake nAmapara bhI hiMsAkA poSaNa kiyA gayA hai| jaba ki hiMsAse bar3A koI dharma nahIM hai| isI taraha davAIke lie bhI kisIkA ghAta nahIM karanA cAhie, kyoMki apane jIvanakI rakSAke lie dUsaroMke jIvanako naSTa kara denekA hameM kyA adhikAra hai ? pAnI vagairahako chAnakara kAmameM lAo gharake saba kAma dekha-bhAla kara karanA caahie| aura patalI vastuoMko kapar3ese chAnakara hI kAmameM lAnA caahie| Asana, zayyA, mArga, anna aura bhI jo vastu ho, samayapara usakA upayoga karate samaya binA dekhe upayoga nahIM karanA cAhie // 321-322 // bhAvArtha-pratyeka vastuko dekha-bhAla kara kAmameM lAnekI Adata DAlanese tathA pAnI vagairahako chAnakara kAmameM lAnese manuSya hiMsAse hI nahIM bacatA, kintu bahuta-sI musIbatoMse bhI baca jAtA hai| udAharaNake lie pratyeka vastuko dekha-bhAla kara kAmameM lAnekI Adatase sA~pa, bicchU vagairahase bacAva ho jAtA hai| zayyAko binA jhAr3e upayogameM lAnese aneka manuSya sA~pake zikAra bana cuke haiN| binA dekhe cAhe jahA~ hAtha DAla denese bhI aisI hI ghaTanAe~ prAyaH ghaTatI haiN| binA chAne yA binA dekhe-bhAle pAnI pI lenese murAdAbAda jileke eka gA~vameM eka lar3akeke muMhameM viccha calA gayA thA aura usake kAraNa usa lar3akekI mauta bicchUke DaMka mArate rahanese bar3I kaSTakara huI thii| ataH pratyeka vastuko dekhakara hI kAmameM lAnA cAhie aura pAnI vagairaha kapar3ese chAnakara hI kAmameM lAnA caahie| bhojanake antarAya tAjA camar3A, haDDI, mAMsa, lohU aura pIba vagairahakA dekhanA, rajasvalA strI, sUkhA 1. 'dRSTipUtaM nyasetpAdaM vastrapUtaM jalaM pibet |'-mnusmRti a0 6.46 / 2. 'zayanaM yAnaM mArgamanyacca' -sAgAradharmA0 pR0. 120 / 3. bhojnaantraayaaH| 'dRSTvA''rdracarmAsthisurAmAMsAsUkpUyapUrvakam / spRSTvA rajasvalAzuSkacarmAsthizunakAdikam / zrutvAtikarkazAkrandaviDvaraprAyaniHsvanam / bhuktvA niyamitaM vastu bhojye'zakyavivecanaH // saMsRSTe sati jIvadbhirjIvairvA bahubhimUtaiH / idaM mAMsamiti dRSTasaMkalpe cAzanaM tyajet // ' - sAgAradharmAmRta 4 a0, zlo0 31-33 / 'udakyAmapi cANDAlazvAnakukkuTameva ca / bhujAno Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -325 ] upAsakAdhyayana atiprasaGgahAnAya tapasaH parivRddhaye / antarAyAH smRtA sabitabIjavinikriyAH // 324 // ahiMsAvatarakSArtha muulvrtvishuddhye| nizAyAM varjayedbhuktimihAmutra ca duHkhadAm // 325 // camar3A, kuttA vagairahase chU jAnA, bhojanake padArthoMmeM 'yaha mAMsakI taraha hai' isa prakArakA burA saMkalpa ho jAnA, bhojanameM makkhI vagairahakA gira par3anA, tyAga kI huI vastuko khA lenA, mArane, kATane, rone, cillAne AdikI AvAja sunanA, ye saba bhojanameM vighna paidA karanevAle haiN| arthAt ukta avasthAoMmeM bhojana chor3a denA cAhie // 323 // ye antarAya vratarUpI bIjakI rakSAke lie bAr3ake samAna haiN| inake pAlanese atiprasaGga doSakI nivRtti hotI hai aura tapakI vRddhi hotI hai // 324 // bhAvArtha-bhojana karate samaya yadi Upara kahI huI cIjoMko dekha le yA unase chU jAye yA Upara batalAyI huI bAtoMmeM se koI aura bAta ho jAye to bhojana chor3a denA caahie| kyoM ki usa avasthAmeM bhI yadi bhojana nahIM chor3A jAyegA to burI vastuoMse ghRNA dhIre-dhIre dUra ho jAyegI aura usake dUra honese mana kaThora hotA jAyegA, burI vastuoMke prati aruci haTatI jAyegI aura phira eka samaya aisA bhI A sakatA hai jaba una burI vastuoMmeM pravRtti hone lge| isa taraha yaha atiprasaGga doSa upasthita ho sakatA hai| isase bacaneke lie antarAyoMkA pAlana karanA jarUrI hai / tathA aisI avasthAmeM bhojanake chor3a denese tapakI vRddhi bhI hotI hai, kyoMki icchAke rokaneko tapa kahate haiN| bhojanake bIcameM antarAyake A jAnepara bhI bhUkha to bhojana cAhatI hai ataH mana bhojanake lie lAlAyita rahatA hai| kintu samajhadAra vratI bhUkhakI paravAha na karake bhojana chor3a detA hai aura isa taraha vaha khAnekI icchApara vijaya pAkara apane tapako bar3hAtA hai / ataH antarAyoMkA pAlanA Avazyaka hai| ve vratarUpI bIjakI bAr3ake samAna haiN| jaise khetameM bIja bokara usakI rakSAke lie cAroM ora kA~Te vagairahakI bAr3a lagA dete haiM usase koI pazu vagairaha bhItara ghusakara khetIko nahIM cara pAtA ; vaise hI antarAyoMkA pAlana bhI vratoMkI rakSA karatA hai| rAtri-bhojana tyAga ahiMsA vratakI rakSAke lie aura mUlavatoMko vizuddha rakhaneke lie isa loka aura paralokameM duHkha denevAle rAtri-bhojanakA tyAga kara denA cAhie // 325 // bhAvArtha-rAtameM bhojana karanese hiMsA avazya hotI hai, kyoMki sUryake sivA anya jitane bhI kRtrima prakAza haiM unameM jIvoMkA bAhulya dekhA jAtA hai| rAtrimeM dIpaka yA bijalIkI yadi pazyeta tadannaM tu parityajet // ' -vyaasH| 'cANDAlapatitodakyAvAkyaM zrutvA dvijottamaH / bhuJjIta prAsamAtra ceddinamekamabhojanam // ' -kaatyaaynH| -Ahnika prakaraNa pR0 482 para uddhRt| . 1. vratabIjavRttayaH / 'atiprasaGgamasituM parivardhayituM tapaH / vratabIjavRtI bhukterantarAyAn gRhI zrayet // 30 // ' -sAgAradharmAmRta 4 a0 / 2. 'ahiMsAvatarakSArtha mUlavratavizuddhaye / naktaM bhukti caturSA'pi sadA dhorastridhA tyajet // ' -sAgAradharmA0, 4-24 / 'nizAyAmazanaM heyamahiMsAvatavRddhaye / mUlavratavizuddhagharSa yamArtha paramArthataH // 51 // ' -prabodhasAra pR0 84 / / Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 326AzriteSu ca sarveSu yathAvaddhihitasthitiH / gRhAzramI samIheta zArIre'vasare svayam // 326 // saMdhAnaM pAnakaM dhAnyaM puSpaM mUlaM phalaM dalam / jIvayoni na saMgrAhyaM yaha jIvairupadrutam // 327 // 'aminaM 'mizramutsargi kAladezadazAzrayam / vastu kiJcitparityAjyamapIhAsti jinAgame // 328 // yadantaHzuSiraprAyaM heyaM nAlInalAdi tat / -... rozanIpara itane jIva ma~DarAte dekhe jAte haiM ki jinakI saMkhyAkA andAjA bhI lagAnA kaThina hai| aise samayamai rAtameM khAnevAlA kaise unase baca sakatA hai ? usake bhojanameM ve jIva binA par3e raha nahIM skte| aura isa taraha bhojanake sAtha unakA bhI bhojana ho jAtA hai| aisI sthitimeM na to ahiMsA vratakI hI rakSA ho sakatI hai aura na aSTa mUlaguNa hI raha sakate haiN| - rAtake khAnemeM kevala itanI hI burAI nahIM hai / kabhI-kabhI to viSele jantuoMke saMsargase dUSita bhojanake kara lenepara jIvanakA hI anta ho jAtA hai| jaisA ki eka bAra lAhaurameM eka dAvatameM cAyake sAtha chipakalIke bhI cura jAnese bahuta-se AdamI use pIkara behoza ho gaye the / yadi makar3I bhojanameM calI jAye to kor3ha paidA kara detI hai| yadi bAloMkI jU peTameM calI jAye to jalodara roga ho jAtA hai / ataH dinameM sUryake prakAzameM hI bhojana karanA caahie| gRhasthako cAhie ki jo apane Azrita hoM pahale unako bhojana karAye pIche svayaM bhojana kare // 326 / / acAra, pAnaka, dhAnya, phUla, mUla, phala aura pattoMke jIvoMkI yoni honese grahaNa nahIM karanA cAhie / tathA jisameM jIvoMkA vAsa ho aisI vastu bhI kAmameM nahIM lAnI cAhie // 327 // bhAvArtha-adhika dinoMkA murabbA, acAra, madya aura mAMsake tulya ho jAtA hai ataH maryAdAke bhItara hI usakA sevana karanA cAhie / peya bhI saba tAje aura sApha hone cAhie / anAja dhunA huA nahIM honA cAhie aura na itanA anna saMgraha hI karanA cAhie ki dhuna laga jaaye| phala, phUla, zAka-sabjI vagairaha bhI zodha kara hI kAmameM lAnA caahie| galI sar3I huI yA kIr3A khAyI sabjI pratyeka dRSTise abhakSya hai| jinAgamameM koI vastu akelI tyAjya batalAyI hai, koI vastu kisIke sAtha mila jAnese tyAjya ho jAtI hai| koI sarvadA tyAjya hotI hai aura koI amuka kAla, amuka deza aura amuka dazAmeM tyAjya hotI hai // 328 // ahiMsA pAlanake lie anya Avazyaka bAteM jisake bIcameM chidra rahate haiM aise kamalaDaMDI vagairaha zAkoMko nahIM khAnA caahie| 1. kevalam / 2. saMyuktam / 3. nirapavAdam / 'aminaM mishrsNsgi|' -dharmaratnA0, pR0 85 u0 / 'jAtiduSTaM kriyAduSTaM kAlAzrayavidUSitam / saMsargAzrayaduSTaM ca sahRllekhaM svabhAvataH // ' tathA'bhAvaduSTaM kriyAduSTaM kAladuSTaM tathaiva ca / saMsargaduSTaM ca tathA varjayedyajJakarmaNi // ' -bRddha hArIta-11, 122-123 // 4. 'sandhAnapAnakaphalaM dalamUlapuSpaM jIvarupadrutamapIha ca jIvayoniH / nAlInalAdisuSiraM ca yavasti madhye yaccA'pyanantamanurUpamadaH samujjhyam // 46 // ' -dharmaratnA0, 50 85 u0 / 'nAlIsUraNakAlindadroNapuSpAdi varjayet / Ajanma tadbhujAM hyalpaM phalaM ghAtazca bhUyasAm // 16 // ' -sAgAradharmA0 5 0 / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -323] upAsakAmyayana anantakAyikamAyaM ballIkandodikaM tyajet // 326 // dvidala dvidalaM prAzyaM prAyeNAnavatAM gatam / zimbayaH sakalAstyAjyAH sAdhitAH sakalAca yAH // 330 // tatrAhiMsA kuto yatra bahArambhaparigrahaH / vaza ca kuzIle ca nare nAsti dayAlutA // 331 // zokasaMtApasakandaparidevanaduHbadhIH / bhavansvaparayojanturasorcAya jAyate // 332 // kaSAyodayatIvAtmA bhAvo yasyopajAyate / jIvo jAyeta cAritramohasyAsau samAzrayaH // 333 // aura jo anantakAya haiM, jaise latA, sUraNa vagairaha, unheM bhI nahIM khAnA cAhie // 329 // purAne mUMga, ur3ada, canA vagairahako dalaneke bAda hI khAnA cAhie, binA dale sArA mUMga, sArA ur3ada vagairaha nahIM khAnA cAhie / aura jitanI sAbita phaliyA~ haiM cAhe ve kaccI hoM yA Agapara pakAyI gayI hoM, unheM nahIM khAnA caahie| unheM kholakara zodhaneke bAda hI khAnA cAhie // 330 // jahA~ bahuta Arambha aura bahuta parigraha hai vahA~ ahiMsA kaise raha sakatI hai ? tathA Thaga aura durAcArI manuSyameM dayA nahIM hotI // 331 // bhAvArtha-bahuta Arambha karanevAle aura bahuta parigraha rakhanevAle kabhI ahiMsaka ho hI nahIM sakate kyoMki Arambha aura parigraha hiMsAkA mUla hai| isIlie sAgAradharmAmRtameM likhA hai ki jo santoSa dhAraNa karake alpa Arambha karatA hai aura alpaparigraha rakhatA hai usIkA mana zuddha rahatA hai aura vahI ahiMsANuvratakA pAlana kara sakatA hai| isI taraha vyabhicArI aura Thaga bhI nirdaya ho jAte haiN| jo dUsaroM ko satAte haiM, khUba kroSa vagairaha karate haiM unake pariNAma bhI sadA kharAba rahate haiM aura usase unheM azubha karmakA bandha hotA hai| jo manuSya svayaM zoka karatA hai tathA dUsaroMke zokakA kAraNa banatA hai, svayaM santApa karatA hai tathA dUsaroMke saMtApakA kAraNa banatA hai, svayaM rotA hai tathA dUsaroMko rulAtA yA kalapAtA hai, svayaM duHkhI hotA hai aura dUsaroMko duHkhI karatA hai, vaha asAtAvedanIya karmakA bandha karatA hai // 332 // jisake kaSAyake udayase ati saMkliSTa pariNAma hote haiM vaha jIva cAritramohanIya karmakA badha karatA hai // 333 // 'sandhAnaM puSpitaM minaM puSpaM mUlaM phalaM dalam / tapAntarvivaraprAya heyaM nAlInalAdi yat // 49 // ' -prabodhasAra / 1. guDacyAdi / 2. sUraNAdi / 3. dvidalaM dvidalaM heyN..|-dhrmrtnaa0, 50 85 u0 / mASamudgAdi / 4. vikhaNDam / 'AmagorasasampRktaM dvidalaM prAyazo'navam / varSAsvadalitaM cAtra patrazAkaMca nAharet // 18 // ' -sAgAradharmA0 5 a.| 'bahuzo'nantadehAstvamRtavallyAdisaMzrayA // zimbayo'pi na hi prAzyA yatastAstrasasaMhitAH // 50 // ' -prabodhasAra / 5. 'sidhayaH' a0 j0| siddhayaH mu0 / phalayaH / 6. 'duHkhazokatApAkrandanavaSaparidevanAnyAtmaparomayasthAnAnyasadvedyasya' -tatvArthasUtra. 6-11 / 7. 'kaSAyodayAttIvrapariNAmazcAritra. mohasya' -tattvArthasUtra 6.14 / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 somadeva viracita maitrIpramodakAruNyamAdhyasthAni yathAkramam / save guNAdhike liSTe nirguNe'pi ca bhAvayet // 334 // kAyene manasA vAcA'pare sarvatra dehini / aduHkhajananI vRttimaiMtrI maitrIvidAM matA // 335 // tapoguNAdhike puMsi prazrayAzrayanirbharaH / jAyamAno manorAgaH pramodo viduSAM mataH // 336 // dInAbhyuddharaNe buddhiH kAruNyaM karuNAtmanAm / harSAmarSojjhitA vRttirmAbhyaisthyaM nirguNAtmani // 337 // itthaM prayatamAnasya gRhasthasyApi dehinaH karastho jAyate svargo nAsya dUre ca tatpadam // 338 // puNyaM tejomayaM prAhuH prAhuH pApaM tamomayam / tatpApaM puMsi kiM tiSTheyAdIdhitimAlini // 336 // sA kriyA kApi nAstIha yasyAM hiMsA na vidyate / viziSyate paraM bhAvAvatra mukhyAnuSaGgikau // 340 // anannapi bhavetpApI nighnannapi na pApabhAk / abhidhyAnavizeSeNa yathA dhIvarakarSakau // 349 // [ kalpa 26, zlo0 334 maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya bhAvanAkA svarUpa saba jIvoMse maitrI bhAva rakhanA caahie| jo guNoMmeM adhika hoM unameM pramoda bhAva rakhanA cAhie / duHkhI jIvoMke prati karuNA bhAva rakhanA caahie| aura jo nirguNa hoM, asabhya aura uddhata hoM unake prati mAdhyasthya bhAva rakhanA cAhie // 334 // ' anya saba jIvoMkoM duHkha na ho' mana, vacana aura kAyase isa prakArakA bartAva karaneko maitrI kahate haiM ||335|| tapa Adi guNoMse viziSTa puruSako dekhakara jo vinayapUrNa hArdika prema umar3atA hai use pramoda kahate haiM ||336 // dayAlu puruSoM kI garIboMkA uddhAra karanekI bhAvanAko kAruNya kahate haiN| aura uddhata tathA asabhya puruSoMke prati rAga aura dveSake na honeko mAdhyasthya kahate haiM ||337|| jo prANI gRhastha hokara bhI isa prakArakA prayatna karatA hai, svarga to usake hAthameM hai aura mokSa dUra nahIM hai // 338 // puNyako prakAzamaya kahate haiM aura pApako andhakAramaya kahate haiM / dayArUpI sUryake hote hue kyA puruSameM pApa Thahara sakatA hai ? // 339 // aisI koI kriyA nahIM hai jisameM hiMsA nahIM hotI / kintu hiMsA aura ahiMsAke lie gauNa aura mukhya bhAvoMkI vizeSatA hai || 340|| saMkalpameM bheda honese dhIvara nahIM mArate hue bhI pApI hai aura kisAna mArate hue bhI pApI nahIM hai // 341 // 1. 'maitrIpramodakAruNyamAdhyasthAni ca sattvaguNAdhika klizyamAnAvinayeSu' - tattvA0 sU0 7-11 / 2. 'pareSAM duHkhAnutpattyabhilASo maitrI / vadanaprasAdAdibhirabhivyajyamAnAntarbhaktirAgaH pramodaH / dInAnugrahabhAvaH kAruNyam / rAgadveSapUrvakapakSapAtAbhAvo mAdhyastham / sarvArthasiddhi 7-11 / uktaM- ' kAyena manasA vAcA sarveSvapi ca dehiSu / ' - dharmara0, pa096 pU0 / 3. mAdhyasthaM samudAhRtaM // 59 // - dharmara0 10 86 pU0 / 4. 'Arambhe'pi sadA hiMsAM sudhIH, sAGkalpikIM tyajet / ghnato'pi karSakAduccaiH pApo'ghnannapi ghovaraH // 22 // ' - sAgAradharmA0 a0 2 / 'mRte'pi na bhavet pApamamRte'pi bhaveddhruvam / pApadharmavidhAne hi svAntaM hetuH zubhAzubham // 56 // ' - prabodhasAra / Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -35] upAsakAdhyayana 151 kasyacitsanniviSTasya daaraanmaatrmntraa| vapuHsparzAvizeSe'pi zemuSI tu viziSyate // 342 // "pariNAmameva kAraNamAhuH khalu puNyapApayo kurAlAH / tasmAtpuNyopacayaH pApApacayaca suvidheyaH" // 343 // -AtmAnuzAsana, zlo0 23 / vapuSo vacaso vApi shubhaashubhsmaashryaa| kriyA cittAdacintyeyaM tadatra prayato bhavet // 34 // kriyAnyatra krameNa syAtkiyatsveva ca vastuSu / jagattrayAdapi sphArA citte tu kSaNataH kriyA // 345 / / bhAvArtha-hiMsA aura ahiMsAkA vivecana karate hue pahale batalA Aye haiM ki kisIkA ghAta ho jAnese hI hiMsAkA pApa nahIM lgtaa| saMsArameM sarvatra jIva pAye jAte haiM aura ve apane nimittase marate bhI haiM phira bhI mAtra itanese hI use hiMsA nahIM kaha sakate / vAstavameM to hiMsA rUpa pariNAma hI hiMsA hai / jahA~ hiMsArUpa pariNAma hai vahA~ kisI anyakA ghAta na honepara bhI hiMsA hotI hai aura jahA~ hiMsArUpa pariNAma nahIM hai vahA~ anyakA ghAta ho jAnepara bhI hiMsA nahIM hotii| udAharaNake lie dhIvara aura kisAnako upasthita kiyA jA sakatA hai| eka macchImAra dhIvara machalI mAraneke uddezyase pAnImeM jAla DAlakara baiThA hai| usake jAlameM eka bhI machalI nahIM A rahI hai phira bhI dhIvara hiMsaka hai kyoMki usake pariNAma machalI mAranemeM lage haiN| dUsarI ora eka kisAna hai vaha anna upajAnekI bhAvanAse khetameM hala calAtA hai| hala calAte samaya bahutase jIva usake halase marate jAte haiM kintu usakA bhAva jIvoMke mAranekA nahIM hai balki kheta jota-bokara anna utpanna karanekA hai ataH vaha mArate hue bhI pApI nahIM hai| isIlie gRhasthako sabase pahale saMkalpI hiMsAkA tyAga karanA Avazyaka batalAyA hai| ____eka AdamI patnIke samIpa baiThA hai aura eka AdamI mAtAke samIpa baiThA hai| donoM hI nArIke aMgakA sparza karate haiM kintu donoMkI bhAvanAoMmeM bar3A antara hai // 342 // kahA bhI hai 'kuzala manuSya pariNAmoMko hI-puNya aura pApakA kAraNa batalAte haiN| ataH puNyakA saMcaya karanA cAhie aura pApakI hAni karanI cAhie' // 343 // ... manake nimittase hI zarIra aura vacanakI kriyA bhI zubha aura azubha hotI hai| manakI zakti acintya hai| isalie manako hI zuddha karanekA prayatna karo // 344 // zarIra aura vacanakI kriyA to kramase hotI haiM aura kucha hI vastuoMko apanA viSaya banAtI haiN| kintu manameM to tInoM lokoMse bhI bar3I kriyA kSaNa-bharameM ho jAtI hai| arthAt mana eka kSaNameM tInoM lokoMke bAremeM soca sakatA hai // 34 // 1. 'bhAvazuddhirmanuSyANAM vizeyA sarvakarmasu / anyathA cummyate kAntA bhAvena duhitAnyathA // ' -subhASitAvali, pR0 493 / 2. kAye vacasi ca / Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 341tathA ca lokoktiH "ekasminmanasaH koNe puMsAmutsAhasAlinAm / anAyAsena samAnti bhuvanAni caturdaza" // 346 // bhUpayaHpavanAgnInAM tRNAdInAM ca hiMsanam / yAvatprayojanaM svasya tAvatkuryAdejantu yat // 347 // grAmasvAmisvakAryeSu yathAlokaM prvrttaam| guNadoSavibhAge'tra loka eva yato guruH // 348 // darpaNa vA pramAdAdvA dviindriyaadiviraadhne| prAyazcittavidhi kuryAyathAdoSa yathAgamam // 34 // isI viSayameM eka kahAvata bhI hai 'utsAhI manuSyoMke manake eka konemeM binA kisI prayAsake caudaha bhuvana samA jAte haiM // 346 // bhAvArtha-pahale batalA Aye haiM ki jo kAma acche bhAvoMse kiyA jAtA hai use acchA kahate haiM aura jo kAma bure bhAvoMse kiyA jAtA hai use burA kahate haiN| ataH vacanakI aura kAyakI kriyA tabhI acchI kahI jAyegI jaba usake kartAke bhAva acche hoN| acche irAdese baccoMko pITanA bhI acchA hai aura bure irAdese unheM miThAI khilAnA bhI acchA nahIM hai| ataH manakI kharAbIse vacanakI aura kAyakI kriyA kharAva kahI jAtI hai aura manakI acchAIse acchI kahI jAtI hai / isIlie manakI zaktiko acintya batalAyA hai| mana eka hI kSaNameM duniyA bhara kI bAteM soca jAtA hai kintu jo kucha vaha soca jAtA hai use eka kSaNameM na kahA jA sakatA hai aura na kiyA jA sakatA hai / ataH manakA sudhAra karanA cAhie / pRthvI, jala, havA, Aga aura tRNa vagairahakI hiMsA utanI hI karanI cAhie jitanese apanA prayojana ho // 347 // ___ bhAvArtha-jIva do prakArake batalAye haiM trasa aura sthAvara / trasa jIvoMkI hiMsA na karaneke viSayameM Upara kahA gayA hai| sthAvara jIvoMkI bhI utanI hI hiMsA karanI cAhie jitaneke binA sAMsArika kAma na calatA ho| vyartha jamInakA khodanA, pAnIko vyartha bahAnA, vyartha havA karanA va Aga jalAnA aura binA jarUratake per3a-pattoMko tor3anA Adi kAma nahIM karanA cAhie / Azaya yaha hai ki miTTI, pAnI, havA, Aga aura sabjIkA bhI durupayoga nahIM karanA caahie| __ nAgarika kAryoMmeM, svAmIke kAryoM meM aura apane kAryoMmeM lokarItike anusAra hI pravRtti karanI cAhie, kyoMki ina kAryoMkI bhalAI aura burAImeM loka hI guru hai / arthAt laukika kAryoMko lokarItike anusAra hI karanA cAhie // 34 // prAyazcittakA vidhAna madase athavA pramAdase dvIndriya Adi trasa jIvoMkA ghAta ho jAnepara doSake anusAra AgamameM batalAyI gayI vidhipUrvaka prAyazcitta karanA cAhie // 349 // 1. -dajantujit-sAgAradharmA0 pR0 122. / -dayaM tu yat mu0 / Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 ] upAsakAdhyayana prAya ityucyate lokastasya cittaM mano bhavet / etacchuddhikaraM karma prAyazcittaM pracakSate // 350 // dvAdazAGgadharo'pyeko na ekRcchra dAtumarhati / tasmAdbahuzrutAH prAzAH prAyazcittapradAH smRtAH // 351 // manasA karmaNA vAcA yaduSkRtamupArjitam / manasA karmaNA vAcA tat tathaiva vihApayet // 352 // Atmadezaparispando yogo yogavidAM mataH / manovAkkAyatastredhA puNyapApAsnavAzrayaH // 353 // 153. prAyazcittakA svarUpa 'prAyaH' zabdakA artha (sAdhu) loka hai| usake manako citta kahate haiM / ataH sAdhu logoMke manako zuddha karanevAle kAmako prAyazcitta kahate haiM // 350 // prAyazcitta denekA adhikAra dvAdazAMgakA pAThI honepara bhI eka vyakti prAyazcitta denekA adhikArI nahIM hai / ataH jo bahuzruta aneka vidvAn hote haiM ve hI prAyazcitta dete haiM // 351 // manake dvArA, vacanake dvArA athavA kAyake dvArA jo pApa kiyA hai use manake dvArA, vacana ke dvArA athavA kAya dvArA hI chur3avAnA cAhie || 352 // yogakA svarUpa, meda aura kArya yogake jJAtA puruSa AtmAke pradezoM ke halana calanako yoga kahate haiM / vaha yoga mana, vacana aura kAyake bhedase tIna prakArakA hotA hai aura usIke nimittase puNyakarma aura pApakarmakA Asrava hotA hai || 353 // bhAvArtha - jIvakANDa gomaTTasArameM yogakA svarUpa isa prakAra batalAyA hai - pudgala vipAkI zarIra nAma karmake udayase mana, vacana aura kAyase yukta jIvakI jo zakti kamoMke grahaNa karanemeM kAraNa hai use yoga kahate haiM / isa yoga zaktike dvArA jIva zarIra, vacana aura manake yogya pudgala vargaNAoMkA grahaNa karatA hai aura unake grahaNa karanese AtmAke pradezoM meM kampana hotA hai / yadi vaha kampana kAya-vargaNA ke nimittase hotA hai to use kAyayoga kahate haiM, yadi vacana vargaNA ke nimittase hotA hai to use vacanayoga kahate haiM aura yadi manovargaNAke nimittase hotA hai to manoyoga kahate haiM / ina yogoMke honepara jIvake puNya aura pApa karmoMkA Asrava hotA hai / ye tInoM yoga zubha aura azubhake medase do prakArake hote haiM / 1. 'prAyaH sAdhulokaH, prAyasya yasmin karmaNi cittaM tatprAyazcittam / aparAdho vA prAyaH, cittaM zuddhiH, prAyasya cittaM prAyazcittam aparAdhavizuddhirityarthaH / tattvArthavArtika, pR0 620 / bhagavatI ArAdhanA ( gA0 529 ) kI aparAjitA TIkA meM uddhRta hai - 'cittazuddhikaraM karma prAyazcittamiti smRtam' / / usI gAthAkI mUlArAdhanA TIkAmeM bhI uddhRta hai - ' taccittagrAhakaM karma prAyazcittamitIritam' / kintu anagAradharmAmRta TIkA ( pR0 495 ) meM upAsakAdhyayanavAle pAThako liye hue hI uddhRta hai| ' taduktam - prAyo loko jinairuktazcittaM tasya mano matam / taccittagrAhakaM karma prAyazcittaM nigadyate ' // 64 // - dharmaratnA0, pR0 87 pU0 / 2. prAyazcitam / 3. 'Atmapradezaparispando yogaH / sa nimittabhedena tridhA bhidyate / kAyayogo vAgyogo manoyoga iti' / - sarvArthasiddhi 6-1 / 20 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 26, zlo0-354 hiMsanAbrahmacauryAdi kAye karmAzubhaM viduH / asatyAsabhyapAruSyaprAyaM vacanagocaram // 354 // mAsUyanAdi syAnmanovyApArasaMzrayam / etadviparyayAjyaM zubhameteSu tatpunaH // 35 // 'hiraNyapazubhUmInAM kanyAzayyAnavAsasAm / dAnairbahuvidhaizcAnyairna pApamupazAmyati // 356 // lavanauSadhasAdhyAnAM vyAdhInAM bAghako vidhiH / yathAkiJcitkaro loke tathA pApo'pi manyatAm // 357 // nihatya nikhilaM pApaM manovAgdehadaNDanaiH / karotu sakalaM karma dAnapUjAdikaM tataH // 358 // ApravRttanivRttimeM sarvasyeti kRtkriyH| saMsmRtya gurunAmAni kuryAnnidrAdikaM vidhim // 356 // zubhAzubha yoma hiMsA karanA, kuzIla sevana karanA, corI karanA Adi kAyasambandhI azubha karma jAnanA cAhie / jhUTha bolanA, asabhya vacana bolanA aura kaThora vacana bolanA Adi vacanasambandhI azubha karma jAnanA cAhie // 354 // ghamaNDa karanA, IrSyA karanA, dUsaroMkI nindA karanA Adi manovyApAra sambandhI azubha karma haiN| tathA isase viparIta karanese kAya, vacana aura mana sambandhI zubha karma jAnanA caahie| arthAt hiMsA na karanA, corI na karanA, brahmacarya pAlana karanA Adi kAyika zubha karma haiN| satya aura hita mita vacana bolanA Adi vacana sambandhI zubha karma haiM / arhanta Adi kI bhakti karanA, tapameM ruci honA, jJAna aura jJAniyoMkI vinaya karanA Adi mAnasika zubha karma haiM // 355 // pApase bacanekA upAya sonA, pazu, jamIna, kanyA, zayyA, anna, vastra tathA anya aneka vastuoMke dAna denese pApa zAnta nahIM hotA // 356 // jo roga upavAsa karane aura auSadhIkA sevana karanese dUra hote haiM jaise unake lie kevala bAhya upacAra vyartha hotA hai vaise hI pApake viSayameM bhI samajhanA cAhie / arthAt mana vacana aura kAyako vazameM kiye binA kevala bAhya vastukA tyAga kara dene mAtrase pApa rUpI roga zAnta nahIM hotA // 357 // isalie pahale mana, vacana aura kAyako vazameM karake samasta pApake kAraNoMko dUra karo / phira dAna-pUjA vagairaha saba kAma karo // 358 // rAtrikA kartavya rAtriko jaba soo to sandhyAkAlakA kRtikarma karake yaha pratijJA karo ki jabataka maiM gArhasthika kAryoMmeM phirase na lagUM tabatakake lie mere sabakA tyAga hai| aura phira paJca namaskAra 1. 'prANAtipAtaM stanyaM ca paradArAnathApi ca / trINi pApAni kAyena nityazaH parivarjayeta / / asatpralApaM pAruSyaM paizunyamanRtaM tathA / catvAri vAcA rAjendra na jalpennApi cintayet // aspRhAM paravitteSu sarvasattveSu sauhRdam / karmaNAM phalamastIti manasA trividhaM cret||-subhaassitaavlii, pR0 492-493 / 'steyAbrahmahiMsAdi pApaM dehA. zritaM viduH / pezanyAsatyapAruSyaprAya bhASodbhavaM tathA // 58 // ' -prabodhasAra / Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -310 ] upAsakAdhyayana 155 daivAdAyurvirAme syAtpratyAkhyAnaphalaM mahat / bhogazUnyamataH kAlaM' nAvadavataM vratI // 360 // ekA jIvadayaikatra paratra sakalAH kriyAH / paraM phalaM tu pUrvatra kRSezcintAmaNeriva // 361 // zrAyuSmAnsubhagaH zrImAnsurUpaH kIrtimAnnaraH / hiMsAvratamAhAtmyAdekasmAdeva jAyate // 362 // zrUyatAmatra hiMsAphalasyopAkhyAnam - zravantidezeSu sakalalokamanoharAgamArAme zirISagrAme mRgasenAbhidhAno matsyabandhaH skandhAvalambitagalajAlAdyupakaraNaH pRthuromasamAnayanopanItaiviharaNaH kallolajalaplAvitakUlazAleya mAlavaprAM siprAM saritamanusarannazeSamaharSipariSadvaryamakhilamahAbhAgabhUpatiparikalpitasaparya 'mithyAtvavirahitadharmacarya zrIyazodharAcArya nicAyya' samAsanna sukRtAsAdyahRdayatvAddarAdeva parityaktapApasaMpAdanopakaraNagrAmaH" 'sasaMbhramaM saMpAdita dIrghapraNAmaH prakAmapragaladenAH samAhitamanAH 'sAdhusamAjasattama, samastamaddAmunijanottama, daivAdupapannapuNyagRhyabhAvo'nugRhyatAM kasyacidvatasya pradAnenAyaM janaH' 10 11 ityabhASata / maMtrakA smaraNa karake nidrA vagairaha lo || 359 || kyoMki daivavaza yadi Ayu samApta ho jAye to tyAgase bar3A lAbha hotA hai| isalie vratIko cAhie ki jisa kAlameM vaha bhoga na karatA ho usa kAlako binA vrata ke na jAne de / arthAt utane samayake lie bhogakA vrata le le || 360 || jIva dayAkA mahatva akelI jIva dayA eka ora hai aura bAkIkI saba kriyAe~ dUsarI ora haiM / arthAt anya saba kriyAoMse jIva dayA zreSTha hai / anya saba kriyAoMkA phala khetI kI taraha hai aura jIvadayAkA phala cintAmaNi ratnakI taraha hai- jo cAho so milatA hai / akele eka ahiMsA vrata ke pratApase hI manuSya cirajIvI, saubhAgyazAlI, aizvaryavAn, sundara aura yazasvI hotA hai / / 361-362 / / 13 ahiMsAvatake pAlaka mRgasena dhIvarakI kathA aba ahiMsAvratake phalake sambandhameM eka kathA suneM avanti deza ke zirISa nAmaka gA~va meM mRgasena nAmakA dhIvara rahatA thaa| eka dina vaha kandhepara jAla rakhakara machalI lAne ke lie siprA nadIkI ora calA / rAste meM usane muniyoMkI pariSad ke bIca meM baiThe hue tathA rAjAoMse pUjita aura mithyAtvase rahita dharmakA AcaraNa karanevAle AcArya zrI yazodharako dekhA / apane pApArjanameM sahAyaka jAla vagairaha upakaraNoMko dUrase hI chor3akara vaha AcAryake pAsa gayA aura jaldI se sASTAMga namaskAra karake bolA-'he sAdhu-samAjameM zreSTha aura samasta mahAmuniyoMmeM uttama munirAja ! saMcayakA yaha avasara milA hai ataH koI vrata dekara mujhe anugRhIta kareM / ' bar3I dhIratA ke sAtha Aja bhAgyase hI puNya 1. saMnyAsaphalam / 2. niyamaM vinA kAlaM na gamayet / 3. anyAsAM kriyANAM phalaM kRSivat, dayAyAstu cintAmaNivat / 4. matsya / 5. kRta / 6. hrAvita ja0 / 7. vRkSazreNitaTAm / 8. midhyAtvena virahitA dharmacaryA cAritraM yasya sa tam / 9. avalokya / 10. samUhaH / 11. sAdaram / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 -362 bhagavAn-'nanu kathamasya 'payaHpataGgasyeva sadaiva zakulivinAzaniHsaMkAzayavazasya vratagrahaNopadeze pravINamantaHkaraNamabhUt / asti hi loke pravAdaH, na khalu prAyeNa prANinAM prakRtervikRtirAyattyAM zubhamazubhaM vA vinA bhavati' ityupayuktAvadhiH samyagavabuddhasaividyutajjIvitAvardhistamevamavAdIta-'aho zubhAzayAyatana, adyatanAhani yastavAdAvevAnAye mInaH samApatati sa tvayA na prmaayitvyH| yAvazcAtma vRttiviSayamAmiSaM na prApnoSi tAvattava tnnivRttiH'| ayaM punaH pazcatriMzadakSarapavitro mantraH sarvadA susthitena duHsthitena ca tvayA dhyAtavyaH' iti / mRgasenaH-'yathAdizati bahumAnastathAstu' ityabhinivizya tAM zaivalinImanusRtya janitajAlakSepo' kaoNlakSepamata karaNaM vaisAriNamAsAdya smRtavratastasya "zravasi cihnAya" cIracIrI" nibadhyAtyAkSIt" / punaraparAvakAze' tIriNIpradeze tathaivAdUratarazarmA samAcaritakarmA tamevASaDakSINamakSINAyuSamavApyAmuJcata / tadevametasminnanaNiSThe pAThInavariSThe paJcakRtvo lagne vipadamagne mucyamAne sati, "astamastakamadhyAsta ghenaghusRNarasAruNitavaruNapurapurandhrIkapolakAntizAlI gabhastimAlI / tadanu taM gRhItavratAparityAgamodamAnacetanaM mRgasenamadhArmikalokavyatirikta riktamagicchantaM paricchiMce, atucchakopAparihAryA tadbhAryA ghaNTAkhyA yamaghaNTeva kimapi karNakaTu kvaNantI kuTIrAntaHzritazarIrA nirvivaramararaM yaha sunakara munirAja socane lage-'bagulekI taraha sadaiva machaliyoMke mAranemeM niHzaGkacitta isa dhIvarakA mana vratagrahaNa karaneke lie kaise huA ? lokameM kiMvadantI hai ki prAyaH uttara kAlameM honevAle zubhAzubhake binA prANiyoMkA svabhAva nahIM badalatA' yaha socakara unhoMne avadhijJAnakA upayoga kiyA aura use alpAyu jAnakara bole-'he sadAzaya ! Aja tumhAre jAlameM jo pahalI machalI Aye use mata mAranA / tathA jaba taka apanI jIvikArUpa mAMsa tumheM prApta na ho taba takake lie. tumhAre mAMsakA tyAga hai| aura yaha paiMtIsa akSarakA pavitra namaskAra mantra hai, sadA sukha-duHkhameM isakA dhyAna karanA / ' - mRgasenane 'jo AjJA' kahakara vrata grahaNa kara liye aura nadIpara jAkara jAla DAla diyaa| jaldI hI usake jAlameM eka bar3I machalI A gayI / usane apane vratako smaraNa karake pahacAnake lie usake kAnameM kapar3ekI cindI bA~dhakara jalameM chor3a diyaa| phira usane dUsare sthAnase nadImeM jAla DAlA kintu vahI machalI jAlameM phira A gyii| ataH use abadhya jAnakara chor3a diyaa| isa prakAra pA~ca bAra vahI machalI jAlameM AyI aura pA~coM bAra usane use jalameM chor3a diyA / itane meM pracura kesarase yukta strIke kapolakI taraha kAntivAlA sUrya asta ho gayA / aura mRgasena svIkAra kiye hue vratakA pAlana karanese prasannacitta hotA huA khAlI hAtha ghara lauttaa|| use khAlI hAtha AtA dekhakara usakI patnI ghaNTA bar3I kruddha huI aura yamarAjake ghaNTekI - 1. vakasya / 2. matsya vinAze / 3. nirdysy| 4. uttrkaale| 5. smiip| 6. mryaadH| 7. prathamataH / 8. jAle / 9. na mAraNIyaH / 10. svakaramAnItam / 11. mAMsasya niymH| 12. abhiprAyaM kRtvA / 13. siprAM nadIm / 14. zIghram / 15. bRhaccharIram / 16. matsyam / 17. matsyasya / 18. karNe / 19. abhijJAnAya / 20. vastram / 21. tyajati sma / 22. sthAne / 23. matsyam / 24. astaparvate / 25. AzritaH / 26. pracurakuGkamayuktakapolavat zobhamAnaH / 27. sUryaH / 28. pRthagbhUtam / 29. jJAtvA / 30. nizchidraM kapATaM / Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -362 ] upAsakAdhyayana pradAyAsthAt / mRgaseno'pi tayA niruddhavezmapravezanastanmantrasmaraNazaktacittaH purANataratarubhisamucchIrSe vidhAya sAndraM nidrAyannetattarubhittAbhyantaraviniHsRtena sarosapasutena daSTaH kaSTamavasthAntaramAviSTo "vyuSTasamaye ghaNTayA dRssttH| punaranena sArdhamurSarbudhamadhyAnugamocitanizcayayAtmani vihitabahunindayA zocitazca / tataH sA 'yadevAsya vrataM tadeva mamApi / janmAntare cAyameva me patiH' ityAveditanidAnA samitsamiddhamahasi draviNodasi havyasamasnehaM dehaM juhaav| __ atha vilAsinIvilocanotpalapunaruktacandanamAlAyAM vizAlAyAM" puri vizvaguNA mahAdevIzvaro vizvambharo vizvambharo nAma nRpatiH dhanazrIpatiH pitA ca duhituH "subandhoguNapAlo nAma shresstthii| tasya kila guNapAlasya manorathapAnthaprItiprapApAlikAyAmetasyAM "kulapAlikAyAmanena mRgasenena samApannasattvAyAM" satyAm , asau vasudhApatirviTakathAsaMsRSTatayA pratipannapAJcajanInabhAvo narmabharmanAmno narmasacivasya sutAya narmadharmaNe guNapAlazreSThinamakhilakalAkalApAlaMkRtarUpasamanvitAM sutAmayAcata / zreSThI duSprakSena rAjJA tathA yAcitaH 'yadi narmasacivasutAya sutAM virAmi tadAvazyaM kulakramavyatikramo durapavAdopakramazca / atha "svAmizAsanamatikramyAtraivAse tadA sarvasvApahAraH prANasaMhArazca' iti nizcitya taraha gAlI-galauja bakatI-jhakatI apanI jhopar3ImeM calI gayI aura andarase daravAjA banda karake baiTha gyii| mRgasena bhI apanI patnIke dvArA gharameM praveza karanese roka diye jAnepara paJca-namaskAra mantra kA smaraNa karate hue eka purAne vRkSakI jar3ako takiyA banAkara gAr3ha noMdameM so gayA / jaba vaha gAr3ha nIMdameM thA tabhI usa vRkSakI jar3ase nikalakara eka sA~pane use Dasa liyA aura vaha bar3e kaSTase mara gyaa| prabhAta honepara ghaNTAne use usa avasthAmeM dekhA / usane apanI nindA karate hue bar3A pazcAttApa kiyaa| aura usIke sAtha agnimeM jala jAnekA nizcaya kiyaa| tathA usane nidAna kiyA ki jo isakA vrata thA vahI merA bhI hai aura dUsare janmameM bhI yahI merA pati ho / usake bAda usane Aga pradIpta kI aura usameM homa sAmagrIke samAna snehase pUrita zarIrako homa diyaa| vizAlA nagarImeM vizvambhara nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI paTarAnIkA nAma vizvaguNA thaa| vahIM guNapAla nAmakA seTha rahatA thaa| usakI patnIkA nAma dhanazrI thA aura putrIkA nAma subandhu thaa| guNapAla seThakI patnI dhanazrI garbhavatI huI aura mRgasena dhIvarakA jIva usake garbhameM aayaa| rAjA vizvambharako viToMkI saMgatike kAraNa bhANDajana bahuta priya the| ataH usane narmabharma nAmake vidUSakake putra narmadharmake lie guNapAlase usakI samasta kalAoMmeM pravINa sundarI kanyAkI yAcanA kI / durbuddhi rAjAkI isa mA~gase guNapAla vicArameM par3a gayA / 'yadi vidUSakake putrako kanyA detA hU~ to avazya hI kulaparamparAkA laMghana hotA hai aura apavAda bhI phailatA hai| aura yadi rAjAjJAko na mAnakara bhI yahA~ rahatA hU~ to sarvasva apaharaNake sAtha-sAtha prANa bhI jAte haiN|' aisA socakara usane ralajaTita karadhaunIse zobhita apanI patnIko to apane 1. paJcanamaskAra mantra / 2. jIrNavRkSakhaNDakASTham / 3. nidrAM kurvan / 4. sarpaNa / 5. prbhaatkaale| 6. agni / 7. agno| 8. ghRtavat cikkaNam / 9. AhutIcakAra / 10. toraNa / 11. ujjayinyAma 12. subndhuputriitaatH| 13. bhAryAyAm / 14. garbhiNyAm / 15. pAJcajanInaH bhaNDapriyaH / .16. dadAmi / 17. rAjAdezam / Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 362priyasuhavaH zrIvattasya vaNikpateniketane samaNimekhalakalatraM kalatramavasthApya svApateyasAraM duhitaraM cAtmasAtkRtya sulabhakelivanavanAzayanivezaM kauzAmbIdezamayAsIt / . atrAntare zrImaharidramandiranirvizeSamAcaritacaryAparyaTanau zivaguptamuniguptanAmAnau munI zrIdattapratinivezanivAsinopAsakena yathAvidhivihitapratigrahI kRtopacAravigrahau ca tAmagaNAzrayAM dhanazriyamapazyatAm / tatra muniguptabhagavAnkila kevalakhalisnAnaparuSavapuSamudgamanIyasaMgatAnAbhogaviSamavaidhavyacihnadavarakamAtrAlaMkArajuSamAptakAntApatyaparijanavirahadehasAdAM garbhagauravakhedAM ca zizirAjasravAJavazavartinI sthalakamalinImiva malinacchavimudavasitaMparisare paragRhavAsa'vizIryamANamukhazriyaM dhanazriyaM nidhyAya' 'aho, mahIyasAM khalu enasAmAvAsaH ko'pyasyAH kukSau mahApuruSo'vatIrNaH, yenAvatIrNamAtreNApi duSputreNeyaM varAkI iyadAvezAM dazAmazizrayat' ityabhASata / munivRSA zivaguptaH-'munigupta maivaM bhASiSThA yato yadyapIyaM zreSThinI kAnicidinAnyevambhUtA satI "parAdhiSThAne tiSThati, tathApyetanandanena sakalavaNikpatinA rAjazreSThinA niravadhizeva dhIzvareNa vizvambharezvarasutAvareNa ca bhavitavyam' ityavocat / etacca svakIyamandirAlindagataH zrIdatto nizamya 'na khalu prAyeNAsatyamidamuktaM bhaviSyati maharSeH' ityavadhArya sUcImukhasarpavaharIhitadattacetovRttirAsIt / dhanazrIzca paripriya mitra zrIdatta seThake gharameM rakhA aura putrIko sAtha lekara bAga-bagIcoMse zobhita kauzAmbIpurIko calA gyaa| isI bIcameM dhanI aura garIbake makAnakA bheda na karake caryAke lie bhramaNa karate hue zivagupta aura munigupta nAmake do muni zrIdattake makAnake sAmanese nikale / zrIdattake par3osameM rahanevAle gRhasthane unheM vidhipUrvaka par3agAhA / aura jaba ve bhojana kara cuke to A~ganameM baiThI huI dhanazrIpara unakI dRSTi pdd'ii| telake binA snAna karanese usakA zarIra rUkSa ho gayA thA, kevala do vastra aura sadhavAke cihna svarUpa bahuta thor3e alaMkAra pahane hue thI, pati putrI aura parijanoMke viyogase usakA zarIra kheda khinna thA, garbhake bhArase pIr3ita thI, zItaRtuke nirantara Agamanase kumhalAyI huI sthalakamalinIkI taraha usakI kAnti malina ho gayI thI, dUsareke gharameM rahanese mukhakI zobhA calI gayI thii| gharake A~ganameM baiThI huI dhanazrIko isa rUpameM dekhakara munigupta muni bole-'isakI kokhameM koI bar3A pApI mahApuruSa AyA jAna par3atA hai, jisake garbha meM Ane mAtrase isa vecArIkI yaha durdazA huI hai|' yaha sunakara zivagupta muni bole-'munigupta ! aisA mata kho| yadyapi yaha seThAnI kucha dina taka isa taraha parAye gharameM rahegI, phira bhI isakA putra samasta vaizyoMkA svAmI aura apAra sampattizAlI rAjazreSThI hogA tathA rAjA vizvambharakI putrIko varaNa kregaa|' yaha bAta apane makAnake bAhara cabUtarepara khar3e zrIdattane sunii| 'muniyoMkA kathana jhUThA 1. kalatraM jaghanaM bhAryA ca / 2. dhanam / 3. jalAzaya / 4. sadhananirdhanagRhasamacitta / 5. zubalavastrayuktA aMgatvak yasyAH / 6. dina / 7. gRhAGgaNe / 8. mlAna / 9. dRSTvA / 10. munizreSThaH / 11. paragRhe / 12. nidhi / 13. usrkgtH| Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana -362 ] prAptaprasavadivasA satI sutamasUta / zrIdattaH-''citrabhAnurivAyamAzrayAza: skhalu baalishH| tadasaMjAtasnehAyAmevAsya jananyAmupAMzudaNDa: zreyAn' iti parAmRzya prasUtiduHkhenAtucchamUrchApAzrayAM dhanazriyamAkalayya nijaparijanajaratImukhena 'pramIta evAyaM tanayaH saMjAtaH' iti prasiddhiM vidhAyAkArya caikamAcaritopacAraprapaJcaM zvapacaM jilAjhIrahasyaniketaH kRtApAyasaMketastaM stanyapametasmai smrpyaamaas| so'pi janaMgamaH svarbhAnuprabheNa kareNa rAmarazmimiva taM stanandhayamuparudhya niHzelAkAvakAzaM dezamAzritya puNyaparamANupujamiva zubhazarIrabhAjamenamavekSya saMjAtakaruNArasaprasaraprasannamukhaH sukhena vinidhAya svakIyameTIkata / punarasyaivAdharabhavabhaginIpatirazeSApaNikapaNaparameSThI indradattazreSThI vikrayADambaritazaNDamaNDalAdhInaM peThopakaNThagoSThInamanusRto vatsIyaviSayasanIDakrIDAgatagopAlabAlakalepanaparamparAlApAdvatsetaratAnakasaMtAnaparivRtamanekacandrakAntopalAntarAlanilInamaruNamaNinidhAnamiva taM jAtemupalabhya svayamadRSTanandanavadanatvAtta buddhayA sAdhvanurubhya 'stanandhayAvadhAnadhRtabodhe rAdhe, tavAyaM gUDhagarbhasaMbhavastanUdbhavaH' iti pravardhitaprasiddhirmahAntamapatyotpattimahotsavamakArSIt / nahIM hotA' yaha socakara zrIdattane viSadhara sarpakI taraha apanA mana apane duSTa saMkalpa kI ora lgaayaa| pUre dina honepara dhanazrIne putrako janma diyaa| zrIdattane socA-'yaha bAlaka AgakI taraha apane Azrayako hI khAnevAlA hai| isalie mAtAkA isapara sneha utpanna honeke pahale hI isakA gupta vadha karA DAlanA zreSTha hai|' prasUtike kaSTase dhanazrIko ekadama behoza dekhakara usane apane kuTumbakI eka bur3hiyAke dvArA yaha prasiddha karA diyA ki baccA marA huA hI paidA huA hai| aura ghUsa vagairaha dekara eka cANDAlako isa kAryake lie taiyAra kiyA tathA use bulAkara usa kuTila bhASAke rahasyameM vizArada zrIdattane use mAranekA saMketa karake bAlakako sauMpa diyaa| rAhuke samAna hAthake dvArA sUryake samAna usa bAlakako uThAkara vaha cANDAla ekAnta sthAnameM le gyaa| vahA~ puNya paramANuoMke puMjakI taraha isa sundara bAlakako dekhakara use dayA A gayI aura prasannamukha hokara usane usa bAlakako vahIM sukhase liTA diyA tathA apane ghara calA aayaa| zrIdattakA choTA bahanoI indradatta zreSThI vyApArake lie udhara gayA thaa| vahA~ usane zizu ke pAsa khelaneke lie Aye hue gvAla-bAlakoMke mukhase usa bAlakakA samAcAra sunA aura vaha usa sthAnapara gayA / vahA~ usane aneka bachar3oMse ghire hue usa zizuko dekhA jo aisA pratIta hotA thA, mAno aneka candrakAnta maNiyoMke bIcameM sthita lAlamaNikA khajAnA hai| usake koI putra nahIM thaa| ataH usane use apanA putra mAnakara uThA liyA aura putrake lie atyanta lAlAyita apanI patnI rAdhAse bolA-'rAdhe! tumhAre gUDha garbhase isa zizune janma liyA hai|' usane sarvatra yaha bAta phailA dI aura putrotpatti kI khuzImeM bar3A bhArI utsava kiyA / zrIdattane kAnoM-kAna yaha samAcAra sunA aura bacceko mAra DAlaneke vicArase yamarAjakI 1. agnivat / 2. AzrayamaznAtIti / 3. tasmAt kAraNAt / 4. gUDhavadhaH / 5. vRddhA strI / 6. mRta eva janitaH / 7. kuttilvaannii| 8. bAlam / 6. rAhu / 10. candram / 11. ekAntam / 12. svagRhaM gataH / 13. zrIdattasya / 14. lghubhginii| 15. vnnigvyvhaar| 16. gokul| 17. vatsebhyo hitapradezaH / 18. samIpa / 19. mukha / 20. laghuvatsa / 21. bAlam / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 362zrIdattaH zravaNaparamparayA tamenaM vRttAntamupazrutyAzritya ca zizuvinAzanAzayena kInAza iva tannivezam 'indradatta, ayaM mahAbhAgadheyo bhAgineyo mamaiva tAvaddhAmni vardhatAm' ityabhidhAya sabhaginIkaM 'tokamAtmAvAsamAnIya purAvatkaraprakSaH saMjhapanArthamantAvasAyine' prAyacchata / so'pi divAkIrtirupAttaputrabhANDaH sattvaramupaharagaharAnusArI samIravezavigalitadhanAmbarAvaraNaM hariNakiraNamiva IkSaNaramaNIyaM guNapAlatanayamAlokya sadayahRdayaH prabalaviTapisaMkaTe sarittaTanikaTe parityajya yathAyathamazvAllIt / tatrApyasau puropArjitapuNyaprabhAvAdupAtRbhiriva etadvIkSaNAttaratkSIrastanIbhirAnandodIritanirbharahambhAdhvanibhiH 'pracArAyAgatAbhiH kuNDonIbhirbaja lokadhenubhirupara"savidhabhAgo'padAntaramAgatena tadrakSaNadakSaNa gopAlajanena "astAvataMsaMbhAsinyazokastabakasundare "sarojasuhRdi sati vilokitH| kathitazca sakalagoSThajyeSThAya ballavakulavariSThAya nijAnanApahasitAravindAya govindAya / so'pi putrapremNA pramodagarimNA cAnIya janitahRdayAnandAyAH sunandAyAH samarpitavAn / a(ka)rozcAsyendirAmandirasya dhanakIrtiriti naam| tato'sau krameNa makarandaparityaktazaizavadazaH kamaleza iva yuvajanamana:paNyatAruNyotphullabalavIlocanAlikulAve le lAvaNyamakarandamamandAnandakAmadamatikAntarUpAyatanaM yauvanamAsAditaH punarapi prAjyAjyavaNijyopArjanasajAgamanena tena zrIdattena dRSTaH / pRSTazca govindataraha indradattake ghara AyA aura bolA-'indradatta ! yaha bhAgyazAlI bhAnajA mere hI gharameM bar3A honA caahie|' yaha kahakara bahinake sAtha bacceko apane ghara le AyA aura pahalekI hI taraha mAra DAlaneke lie use vadhikako de diyaa| vaha badhika bhI usa bacceko lekara zIghra hI ekAnta g2aphAkI ora cala diyaa| havAke calanese jisake Uparase meghapaTalakA AvaraNa haTa gayA hai usa candramAke samAna nayanAbhirAma usa bAlakako dekhakara usakA hRdaya bhI dayAlu ho gyaa| aura nadIke kinAre vRkSoMke eka jhuNDameM usa bAlakako rakhakara vaha calA gyaa| isake pUrvopArjita puNyake prabhAvase vahA~ bhI caraneke lie jo gAyeM AyI thIM ve ise dekhate hI Anandase rabhAtI huI isake pAsa calI AyIM aura unake thanoMse dUdha jharane lgaa| sandhyAke samaya jaba sUrya DUbane lagA to una gAyoMke rakhavAle gvAloMne yaha kautuka dekhA aura samasta gvAloMke saradAra govindase kahA / putra sneha vaza Anandase gadgada hotA huA govinda bhI usa bAlakako ghara le AyA aura apanI patnI sunandAko sauMpa diyA / bAlakakA nAma dhanakIrti rakhA gayA / dhIre-dhIre bacapanako chor3akara dhanakIrti asIma Anandako denevAlI tathA atyanta manohara rUpakI dAtrI yuvAvasthAko prApta huaa| zrI kRSNakI taraha yuvAjanoMke manako kharIdaneke liye paNya rUpa tAruNyase vikasita gopikAoMke locanarUpI bhramara usake lAvaNyarUpI makarandakA pAna karaneke lie Akula rahate the| eka dina ghIke vyApArake nimittase zrIdatta udhara A nikalA / usane dekhA aura govindase pUchA ki yaha lar3akA use kahA~ se milA ? sunakara zrIdatta bolA 1. putram / 2. mAraNArtham / 3. mAtaMgAya / 4. ekAnta / 5. vAyuvazena / 6. candram / 7. Azu gatavAn / 8. dhAtrIbhiH / 9. zizu / 10. haMbhA-gorutam / 11. tRNAdanArtham / 12. gopAla / 14. samIpa / 15. sandhyAsamaye / 16. bhAginya-A0 / 17. rvau| 18. lkssmiigRhsy| 19. haririva / 20. manograhaNe yatpaNyaM kriyANaM (2) arthaprAyaM tAruNyam / 21. gopii| 22. AsvAdya / Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -362 ] upAsakAdhyayana stadavAptiprapaJcam / zrIdattaH-govinda, madIye sadane kimapi mahatkAryamAtmajasya nivedyamasti / tadayaM 'praburimaM lekhaM prAhayitvA satvaraM prhetevyH|' govindaH-'zreSThin , evamastu / ' lekhaM caivamalikhat-'aho viditasamastapautavakala mahAbala, eSa khalvasmadvaMzavinAzavaizvAnaro'vazyaM viSyo muzalyo vA vidhAtavyaH' iti / dhanakIrtistathA tAtavaNikpatibhyAmAdiSTaH sArvaSTambhaM galAlaGkArasakhaM lekhaM kRtvA gatvA ca janmAntaropakArAdhInamInAvatArasarasImekAnI tatpravezapadiraparyantavartini vane padmazramApanayanAya "pikapriyAlavAlaparisare "niHsaMjJamasvApsIt / / atrAvasare vihitapuSpAvacayavinodA saparicchadA nikhilavidyAvidagdhA pUrvabhavopakArasnigdhA saMjIvanauSadhisamAnAnaGgasenAnAmikA gaNikA tasyaiva sahakAratarostalamupadaukya vilokya ca nispandalocanA cirAya tamanaGgamiva "muktakusumAstratantraM "lokAntaramitramazeSalakSaNopalakSitamUrti dhanakotiM punarAyuHzrIsarasvatIsamAgamAdezarekhAtrayeNeva prakaTavitarkitakarkoTatrayeNa bandhuramadhyapradezAtkaNThadezAdAdAyApAyapratipAdanAkSarAlekha lekhamavAcayat / lilekha ca taM vANijakApasadaM hRdayena "vikurvatI locanAanakaraNDAdupAtena vanavallipallavaniryAsarasadrutena kajalenArjunarzalAkayA tatraiva parimliSTepurAtanasUtre patre lekhAntaram / tathA hi-'yadi zreSThinI mAmavadheyevaMcanaM zreSThinaM manyate, mahAbalazca yadi mAmanullaGghanIya'govinda, mujhe apane gharapara apane lar3akese kucha jarUrI bAta kahalAnA hai / ataH isa lar3akeko yaha patra dekara zIghra bheja do|' govindane zrIdattakI bAta svIkAra kara lii| patrameM likhA thA-'mApa-taulameM kuzala mahAbala! yaha lar3akA hamAre vaMzakA vinAza karaneke lie Agake samAna hai| ataH yA to ise viSa de denA yA mUsalase mAra ddaalnaa|' pitA aura vaizyapatikI AjJA pAkara usa mudrAGkita patrako apane galemeM bA~dhakara dhanakIrti usa ujjainI nagarIkI ora cala diyA jisameM usake dvArA pUrva janmameM upakRta machalIne janma liyA thaa| nagarIke nikaTa pahu~cakara vaha nagarIke.praveza mArgake nikaTavartI vanameM rAstekI thakAna dUra karaneke lie AmakI kyAriyoMke nikaTa gaharI nIMdameM so gyaa| isI bIcameM vastrAlaMkArase susajjita, samasta vidyAoMmeM nipuNa aura pUrva janmake upakArase upakRta anaGgasenA nAmaka vezyA puSpa cayana karake usI Amake per3ake nIce AyI aura kAmadeva ke samAna sundara samasta lakSaNoMse yukta tathA pUrva janmake mitra dhanakIrtiko dekhakara dekhatI hI raha gyii| usake kaNThameM tIna rekhAe~ thIM jo mAno Ayu, lakSmI aura sarasvatIke Agamanako hI sUcita karatI thiiN| acAnaka anaGgasenAkI nirnimeSa dRSTi galemeM ba~dhe patrapara pdd'ii| usane usa azubha patrako kholakara par3hA, aura usa nikRSTa vaNikakA hRdayase tiraskAra karate hue apane locana rUpI aJjanakI DibiyAse kAjala lekara use latAoMkI nayI koMpaloMke rasameM bhigoyA tathA cA~dI kI salAIse athavA tRNase usI patrapara pahaleke lekhako miTAkara dUsarA lekha likhA / lekha isa 1. prakRSTa jAnuH / 2. preSaNIyaH / 3. tulA mAnaM vaa| 4. viSeNa vadhyaH / 5. muzalena vadhyaH / 6. mudrAsahitam / 7. pUrvajanmani yo matsyaH sa patra vezyA jAtA vartate / 8. ujjayinIm / 9. mArga / 10. AmravRkSathANaprAMgaNe / 11. nizcetanaM yathA / 12. cturaa| 13. vANAn vinA kandarpam / 14. janmAntaropakAriNam / 15. kaNTharekhA / 16. nindtii| 17. gholiten| 18. hema, tRNaM vA / 19. pUrvAkSarANi parimRjya nUtanAkSarANi likhitAni / 20. AdaraNIya / Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 362vAkprasaraM pitaraM gaNayati, tadAsmai nikAmaM saptapuruSaparyantaparIkSitAnvayasaMpattaye dhanakIrtaye kUpadaprakrameNa 'vijadevamukhasamakSamavicArApekSaM zrImatirdAtavyA' iti / tato yathAmnAtavizikhamimaM lekhamAmurghya samAcaritagamanAyAmanagasenAyAM dhanakIrtizcireNa "vidrANasAndranidrodreka sotsekamutthAya prayAya ca zrIdattaniketanaM jananIsamanvitAya mahAbalAya pradarzitalekhaH shriimtiiskho'bhvt| zrIdatto vArtAmimAmAkarNya pratUrNe pratyAvartya nidhIya ca tabadhAya rAjadhAnIbAhirikAyAM caNDikAyatane kRtasaMketaM saMnaddhavapuSaM puruSaM kazcarAcaraNapizAcI "devadrIcI ca pariprAptodavasito rahasi dhanakIrti muhurAhUya bahukUTakapaTamatirevamAvabhASe-'vatsa, madIye kule kilaivamAcAro yaduta yAminImukhe kAtyAyinIpremukhe pradeze pratipannAbhinavakaGkaNabandhena stanandhayAgoghena mahArajenarasarakAMkasamAzrayaH svayameva maarssmymormaukuNlibliruphrtvyH|' dhanakIrtiH-'tAta, yathA tAtAdezaH' iti nigIrya gRhItakuladevatAdeyahantakAropakaraNastena zyAlena mahAbalena purprdeshaabhiHsrmvlokitH| samAlApitadha-'haho dhanakIta, pravardhamAnAndhakArAvabhyAyAmasyAM lAyAmavargaNaH kocalito'si / ' 'mahAbala, mAtulanidezAna masitanivedanAya durgAlaye / ' 'yadyevaM nagarajanAsaMstutatvAttvaM nivAsaM prati nivartasva / prakAra thA--'yadi seThAnI mere vacanoMko mAnatI hai aura yadi mahAbala mujhe apanA pitA mAnatA hai tathA mere vacanoMko anullaya samajhatA hai to isa dhanakIrtiko, jisake vaMzakI zreSThatAkI parIkSA sAta janoMke sAmane kara lI gayI hai, binA kisI vicArake amikI sAkSI pUrvaka dahejake sAtha zrImatIko sauMpa denaa|' pahalekI hI taraha isa lekhako usake galemeM bA~dhakara anaGgasenA calI gyii| dhanakIrti bahuta dera taka gaharI nIMdameM sotA rhaa| phira uThakara zrIdattake ghara pahuMcA aura mAtA sahita mahAbalako patra dekara zrImatIkA pati bana gyaa| zrIdatta isa samAcArako sunakara zIghra hI lauTa AyA aura rAjadhAnIke bAhara sthita caNDIdevIke mandirameM dhanakIrtiko mAraneke lie eka sazastra manuSyako tathA kutsita kAma karanemeM pizAcIsamAna devIko niyukta karake ghara AyA / aura ekAntameM dhanakIrtiko bulAkara vaha kapaTI bolA-'vatsa ! mere kulakI aisI rIti hai ki jisa kanyAkA nayA vivAha hotA hai usakA pati rAtrike samaya kusumbheke raMgase raMge hue vastra pahanakara svayaM hI caNDIke mandirameM ur3adase bane hue mora aura kauvekI bali detA hai|' 'jaisI AjJA' kahakara dhanakIrti kuladevatAko arpita karanekI sAmagrI lekara gharase niklaa| sAmanese Ate hue usake sAle mahAbalane use dekhA aura pUchA- 'dhanakIrti ! isa andherI rAtameM akele kahA~ jAte ho ?' / 'mahAbala ! mAmAkI AjJAse bali deneke lie durgAke mandirako jAtA huuN|' 'yadi aisA hai to tumhArA jAnA ThIka nahIM hai / nagarake AdamI kyA kaheMge ! ataH tuma 1. jAmAtadeyaM vastu sahiraNyakanyAdAyI kUpadaH kathyate / 2. agnisAkSikam / 3. mArgam / 4. kaNThe badhvA / 5. upazAnta / 6. sagarvam / 7. gatvA / 8. bhartA / 9. govindagRhAt svagRhamAgatya / 10. puruSaM sthApayitvA / 11. kutsitaM / 12. caNDikAM / 13. gRha / 14. prAGgaNe / 15. kusumbha / 16. raktavastreNa veSTitaH / 17. mASadhAnyena ghaTita / 18. mayUra-kAka / 19. dAtavyaH / 20. dAna / 21. ekAkI / 22. deya vastu / nmstit-jH| Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -362 ] upAsakAdhyayana ahametadupayAcitamaizAnyAH sparzayituM pragacchAmi / yadyatra tAto roSiSyati tadA tadroSamahamapaneSyAmi / ' tato dhanakIrtimandiramagAt, mahAyalazca kRtAntodarakandaram / zrIdattaH sutamaraNazokAtopAntaH prakAzitAzeSavRttAntaH 'sakalanikAyyakAryAnuSThAnaparameSThini zreSThini manmanohAdacandralekhe vizAkhe, kathamayaM vaidheyo mamAnSayopAyahetuH prayuktopAyavilopanaketuH prvaashyitvyH|' vizAkhA-'bheSThin, bhelabhAvAtsarvamanupapannaM tvayA ceSTitam / ataH kuruNDato bhItaH kukkuTapota iva tUSNImAssva / bhaviSyati bhavato'. zeSaM manISitam' ityAbhASya aparedhurdayitajIvitavyatodakeSu modakeSu viSaM saMcArya 'sute zrImate, ya ete kundakumudakAntayo modakAste svakIyAya kAntAya deyAH, "zyAvazyAmAkazyAmalarucayazca janakAya' iti samarpitasamayA' samAsanamaraNasamayA sariti saMvainAyAnusasAra / zrImatiH 'yaJcokSa bhakSyantat pratIkSyAya tAtAya vitarItavyam' ityavagatyAvijJAtasavitrIcittakauTilyA niHzalyahadayA tAnetayorviparyayeNAvIvRdhat / vizAkhA patizanyamaraNyasAmAnyamagAramApya paridevyaya suciraM punaH 'putri, kimanyathA bhavati mahAmunibhASitam / kevalaM tava "vApena mayA ca' theAtmIyAnvayavilopAya kRtyotthaapnmaacritm| gharako lauTa jaao| devIko yaha bheMTa samarpita karaneke lie maiM jAtA huuN| yadi pitAjI ruSTa hoMge to unake roSako maiM dUra kara duuNgaa|' isa bAta-cItake bAda dhanakIrti gharako calA gayA aura mahAvala yamarAjake peTameM samA gyaa| putra-maraNake zokase vihvala hokara zrIdattane apanI patnI vizAkhAse saba samAcAra kaha diyA aura bolA--saba gRhakAryoMke karanemeM catura seThAnI! yaha abhAgA mere vaMzakA aniSTa karanevAlA hai, isake mAranekA jo-jo upAya kiyA jAtA hai vahI vyartha ho jAtA hai| ise kaise mAranA caahie|' ___ 'seThajI ! avicArake kAraNa Apake saba upAya vyartha hue| ataH bilAvase Dare hue murgeke baccekI taraha Apa cupa hokara baiTho / ApakI saba icchAe~ pUrNa hoNgii|' / dUsare dina seThAnIne apane patike jIvanako naSTa karanevAle laDDuoMmeM jahara milAkara apanI putrI zrImatIse kahA--'putrI ! ye jo sapheda kamalakI taraha svaccha laDDU haiM inheM apane patiko denA aura ye jo kAle dhAnyake samAna kAle raMgake laDDU haiM inheM apane pitAko denA / ' itanA kahakara seThAnI nadImeM snAna karane calI gyii| zrImatIko mAtAke cittakI kuTilatAkA patA nahIM thaa| usane socA ki jo sundara laDDU haiM unheM pUjya pitAko denA caahie| ataH usane jahara mile sapheda laDDU to pitAko diye aura kAle laDDU apane patiko diye| jaba vizAkhA lauTI to usakA pati mara cukA thaa| vaha bahuta roI phira bolI-'putrI ! mahAmuniyoMkA kathana kaise jhUThA ho sakatA hai ? tere pitAne aura mujha vRddhAne apane vaMzakA nAza karaneke lie 1. nabhasitam / 2. dAtum / 3. gRhakArya / 4. nirbhAgyaH / 5. vaMza / 6. mama kRtAnekakapaTavinAzasamarthaH / 7. prnnaash-b0| mAraNIyaH / 8. vaddha vA avicAraka / 9. mArjArAta / 10. pIDakeSa / 11.zyAvaH syAt kapizaH dhuusraarunnH| 12. mtaa-abhipraayaa| 13. snaanaay| 14. cokSaH sundaragItayoH / 15. pUjyAya / 16. deyam / 17. pitraa| 18. vRddhayA / Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 362tadalamatra bahupralApena / kalpadrumeNa kalpalateva tvamanena devadeyadeharakSAvidhAnena dhavena sArdhamAkalpamindriyaizvaryasukhamanubhava' iti saMbhAvitAzIrvAdA tamekaM modakamAsvAdya patyuH pathi pretsthe| ___evaM vihitadurIhitavazAdupAcAmitatokazokAvasthe darzamIsthe tasmiJzvazure zvazrUjane ca sati sa purAtanapuNyamAhAtmyAdullavitaghorapratighaMpaJcakApatpratidinamudIyamAnasaMpadekadA tena vizvambhareNa titIzvareNa niriikssitH| tadrUpasaMpattau jAtabahuvismayena tanUjayA saha ubhayena vizAmAdhipatyapadena yojitazca / guNapAlaH kiMvadantIparamparayA asya kalyANaparamparAmupazrutya kauzAmbIdezAtpamArvatIpuramAgatya anenAzcaryaizvaryabhAjA tujI saha saMjagme / athAnyadA sakalatraputramitratantreNa dhanakIrtinA darzanAyAgatayAnaGgasenayA cAnugatiniSTho guNapAlazreSThI matizrutAvadhimanaHparyayaviSayasamrAjamakhilamunimaNDalorAjaM zrIyazodhvajanAmabhAjaM bhagavantamabhivandha sabahuprazrayamevamapRcchat-'bhagavan , kiM nAma janmAntare dharmamUrtinA dhanakIrtinA sukRtamupArjitam, yena bAlakAle'pi tAni tAni daivaikazaraNapratIkArANi vyasa. nAni vyatikrAntaH, yenAsminnyatiriktarasArUpasaMpanno'bhUta, yenAda bhrAbhriyavibhAvasuprabhAsaMbhAra iva devAnAmapyapratihatamahaH samajani, yena cApareSAmapi teSAM teSAM mahApuruSakakSA"vagrahANAM guNAnAM samavAyo'bhavat / tathA hi-sthAnaM "vadanyatAyAH, samAzrayo vadAnyahI yaha gar3hA khodA thA / aba ronese kyA hotA hai ? kalpavRkSake sAtha kalpalatAke samAna tU apane isa daivarakSita patike sAtha kalpakAla taka aizvarya aura indriya sukhako bhoga / ' aisA AzIrvAda dekara usane bhI eka jaharIlA laDDU khA liyA aura patikI anugAminI bana gyii| __isa prakAra pUrva upArjita puNyake pratApase pA~ca bhayAnaka vipattiyoMse bacakara dhanakIrti apane hI dvArA kI gayI durbhAvanAoMke kAraNase sAsa aura zvasurake cala basanepara pratidina sampattizAlI hone lgaa| eka dina rAjA vizvambharane use dekhaa| usakA saundarya dekhakara rAjAko bahuta acaraja huaa| usane usake sAtha apanI putrIkA vivAha kara diyA aura use vaizyoMkA adhipati banA diyA / dhanakIrtike pitA guNapAlane logoMke mukhase jaba apane putrake abhyudayakA samAcAra sunA to vaha kauzAmbI nagarIse ujjayinI Akara Azcaryajanaka sampattizAlI putrase milA / eka bAra mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya jJAnake dhArI zrI yazodhvaja munirAja vahA~ padhAre / guNapAla seTha, sakuTumba dhanakIrti aura usase milaneke lie AyI huI anaMgasenAke sAtha munirAjake darzanake lie gayA, aura unheM namaskAra karake vinayapUrvaka bolA--'bhagavan ! dharmamUrti dhanakIrtine pUrva janmameM kauna-sA puNya kamAyA thA, jisake kAraNa bacapanameM bhI yaha una kaSToMko pAra kara gayA jo daivake dvArA hI dUra kiye jA sakate the tathA isa janmameM isane bar3I bhArI sampatti aura saundarya pAyA, sUryake tejakI taraha devoMse bhI na rokA jA sakanevAlA ise teja prApta huA / isake sivAya mahApuruSoMke yogya anya bhI guNa ise prApta ho sake / jaise, yaha bar3A dAnI 1. kAntena / 2. datta / 3. mRtA ityrthH| 4. mRte / 5. vighna / 6. eko vivAhotsavo dvitIyaH shresstthipdprdaanotsvH| 7. dhnkiirteH| 8. ujjayinIm / 9. putreNa / 10. smmilitH| 11. janmani / 12. adhik| -ktasArarUpa-A0 / 13. bahula / 14. abhrapaTalasambandhi agnitejaHsamUhavat / vajAgnivat / 15. tejH| 16. pakSavazAnAM / 17. vidgdhtaayaaH| 18. vadati dIyatAmiti vadAnyaH / tyaagii| Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -362] upAsakAbhyayana 165 bhAvasya, niketanamavadAnakarmaNaH, kSetra maitreyikAyAH, svapne'pi na svajanasyAjani manomataH kanturiva ca kAminIlokasya / tadasya bhadanta, 'prApaNikapariSatpravaNasya niHzeSazAstrapravINAntaHkaraNasya nisargAdeva nikhilaparijanAlApanasaktasya vineyajanamanaHkuvalayAnandikathAvatArAmRta taH sukIrterdhanakIrteH puropArjitaM sukRtaM kathayitumarhasi / ' bhagavAn-'zreSThin , zrUyatAm / ' tatsaMbandhasaktaM pUrvoktaM vRttAntamacakathat-'yA cAsya pUrvabhavanikaTA ghaNTA vadhUTI sA kRtanidAnAdanasipravezAdiyaM saMprati zrImatiH sNjaataa| yazca sa mInaH sa kAlakrameNa vyatikramya puurvpryaayprveymnnggsenaabhuut| ato'sya mahAbhAgasyaikadivasA'hiMsAphalametadviz2ambhate / dhanakIrtiretadvacatrapavitrazrotravA tathA zrImatiranaGgasenA ca purAbhavaM bhavaM saMbhAlyonmUlya ca tamaHsaMtAnatarunivezamiva kezapAzaM tasyaiva doSezaMsyAntike yathAyogyatAvikalpaM tapaHkalpamAdAya jinamArgoMcitenAcaritena cirAyArAdhya ratnatrayaM vidhAya ca vidhivannirajanyamanovartanaM prAyopavezanam / tadanu dhanakIrtiH sarvArthasiddhisAdhanakIrtibabhUva / zrImatiranaGgasenA ca'kalpAntarasaMyojyaM devasAyujyamabhajat / bhavati cAtra zlokaHhai, priyavAdI hai, satkarma karatA hai, mitratAke upayukta hai, svapnameM bhI svajanoMke manako kaSTa nahIM pahu~cAtA aura striyoMke lie to mAno kAmadeva hI hai| isalie bhagavan ! samasta zAstroMmeM pravINa aura svabhAvase hI samasta kuTumbIjanoMse mIThe vacana bolanevAle isa vaizyapati dhanakIrtike pUrvopArjita puNyako kathA kaheM / isakI kathA sunakara sabake mana praphullita hoNge|' munirAjane dhanakIrtike pUrva janmakI kathA kaha sunAyI aura bole-'isake pUrvabhavakI patnI ghaNTA yaha nidAna karake ki 'jo isakA vrata hai vahI merA bhI vrata hai aura maiM dUsare bhavameM bhI isakI patnI hoU~' agnimeM jala marI thii| vahI marakara zrImatI huI hai| aura jo machalI thI jise mRgasena dhIvarane jalameM chor3a diyA thA, vaha pUrva paryAyako chor3akara anaGgasenA huI hai| ataH eka dina hiMsA na karanekA yaha phala isa mahAbhAgako milA hai|' pUrvabhavake isa vRttAntako sunakara dhanakIrti, zrImatI aura anaMgasenAne kezaloMca karake unhIM munirAjake pAsameM jinadIkSA le lii| aura apanI apanI zaktike anusAra tapa grahaNa karake jainamArgake anusAra cirakAla taka ratnatrayakA ArAdhana kiyaa| tathA antameM vidhipUrvaka nirvighna samAdhimaraNa karake dhanakIrti to sarvArthasiddhi meM deva huA aura zrImatI tathA anaMgasenA svargalokameM utpanna huii| isa kathAke viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 1. avadAnaM zatrakhaNDanaM, sarvapAlanam sAhasam / 2. mitrayurvyavahAravedI tasya bhAvo maitreyikaa| 3. vipriyam / 4. kAmaH / 5.he mune| 6. vaNik / 7. candrasya / 8. agnii| 9. vcn| 10. atI. ndriyajJasya viduSaH / 11. nirvighnaM / 12. saMnyAsavidhim / 13. svargaloka / 2. citrapaTa_bahAravedI tasya cabhAvo maine bikaa| Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 somadeva viracita paJcakRtvaH kilaikasya matsyasyAhiMsanAtpurA / zrabhUtpazcApado'tItya dhanakIrtiH patiH zriyaH // 363 // ityupAsakAdhyayane ahiMsAphalAvalokano nAma SaDviMzaH kalpaH / zradattasya parasvesya grahaNaM steyamucyate / sarvabhogyAttadanyatra bhAvAttoyatRNAditaH // 364 // jJAtInAmatyaye vittamadattamapi saMgatam / jIvatAM tu nidezena vratakSatito'nyathA // 365 // "saMklezAbhinivezena pravRttiryatra jAyate / tatsarvaM rAyi vijJeyaM steyaM svAnyajanAzraye // 366 // rikthaM nidhinidhAnotthaM na rAzo'nyasya yujyate / yatsvasyAsvAmikasyeha dAyAdo medinIpatiH // 367 // [ kalpa 26, zlo0 363 " pUrva janma meM pA~ca bAra eka machalIko na mAranese dhanakIrti pA~ca bAra Apatti se bacakara lakSmIkA svAmI banA" // 363 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM ahiMsAkA phala batalAnevAlA chabbIsavA~ kalpa samApta huA / aba corI na karanekA upadeza karate haiM acauryANuvrata pAnI, ghAsa vagairaha jo vastu sabake bhogane ke lie haiM unake sivA zeSa saba binA dI huI paravastuoM ko le lenA corI hai || 364 // yadi koI aise kuTumbI mara jAyeM jinakA uttarAdhikAra hameM prApta hai to unakA dhana binA diye hue bhI liyA jA sakatA hai / kintu yadi vaha jIvita hoM to unakI AjJA se hI unakA dhana liyA jA sakatA hai / unakI jIvita avasthA meM hI unase pUche binA unakA dhuna le lenese acauryANutratakI kSati hotI hai // 365 // apanA dhana ho yA dUsaroMkA ho, jisameM corIke bhAvase pravRtti kI jAtI hai to vaha saba corI hI samajhanA caahie|| 366 || jamIna vagairaha meM gar3A huA dhana rAjAkA hotA hai kisI dUsarekA nahIM | kyoMki jisa dhanakA koI svAmI nahIM hai usakA svAmI rAjA hotA hai || 367|| apane dvArA 1 1. dhanasya / 'adattAdAnaM steyam' / tattvA0 sU0 7-15 / 'nihitaM vA patitaM vA suvismRtaM vA parasvamavisRSTam / na harati yanna ca datte tadakRzacauryAdupAraNam // 57 // - ratnakaraNDazrA0 / 'avitIrNasya grahaNaM parigrahasya pramattayogAdyat / tatpratyeyaM steyaM // 102 // 'asamarthA ye kartuM nipAnatoyAdiharaNavinivRttim / tairapi samastamaparaM nityamadattaM parityAjyam // 106 // ' - puruSArthasi0 / 'parasvasyApradattasyAdAnaM steyamudAhRtam / sarvasvAdhInatoyAderanyatra tanmataM satAm // 61 // prabodha0 / 2. maraNe sati / 3. Adezena grAhyam / 4. vinAza: / ' vaMzyAnAmatyaye vittamadattamapi sammatam / samarpitaM nidezena vratahAnirato'nyathA // 66 // ' - prabodhasAra / 5. 'saMklezAbhinivezena tRNamapyanyabhartR kam / adattamAdadAno vA dadAnastaskaro dhruvam // 47 // ' sAgAradharmA0, 4 a0 / 6. yo vyayIkRtaH kSayaM na yAti sa nidhiH / yad vyayIkRtaM sat kSayaM yAti tannidhAnam / 7. dhanasya / 'nAsvAmikamiti grAhyaM nidhAnAdi dhanaM yataH / dhanasyAsvAmikasyeha dAyAdo medanIpatiH // 48 // - sAgAradharmA, 4 a0 / 'praNaSTasvAmikaM rikthaM rAjA tryabdaM nidhApayet / arvAk tryabdAddharetsvAmI pareNa nRpatirharet // 30 // - manusmRti 8 a0 / 'dravyaM nidhinidhAnotthaM bhUpAdanyasya no bhavet / nirozasya yataH svasya dAyAdo medinIpatiH // 67 // ' - prabodhasAra / Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 167 -372] upAsakAdhyayana AtmArjitamapi dravyaM dvAparAyAnyathA bhavet / nijAndhayAdato'nyasya vratI svaM parivarjayet // 368 // mandire padire nIre kAntAre dharaNIdhare / tannAnyadIyamAdeyaM svApateyaM vratAzrayaiH // 366 // pautarvanyUnatAdhikye stenakarma tato grehaH / vigrahe saMgraho'rthasyAsteyasyaite nivartakAH // 370 // rtnrtlaanggrtnstriirnaambrvibhuutyH| bhavantyacintitAsteSAmasteyaM yeSu nirmalam // 371 // parapramoSatoSeNa tRSNAkRSNadhiyAM nRNAm / atraiva doSasaMbhUtiH paratraiva ca durgatiH // 372 // zrUyatAmatra steyaphalasyopAkhyAnam-prayAgadezeSu nivAsavilAsavAralApralApavAcAlitavilAsinInUpure siMhapure samastasamudramudritamedinIprasAdhanasenaH parAkrameNa siMha iva siMhaseno nAma nRptiH| tasya nikhilabhuvanajanastavanocitavRttA rAmadattA naamaagrmhissii| sutau cAnayorAzcaryasaundayaudAryaparitoSitAnimiSendrau siMhacandra-pUrNacandrau nAma / niHzeSazAstravizAradamatiH zrIbhUtirasya purohitaH sUnRtAdhikadhiSaNatayA satyaghoSAparanAmadheyaH / upArjita dravyameM bhI yadi saMzaya ho jAye ki yaha merA hai yA dUsarekA, to vaha dravya grahaNa karaneke ayogya hai ataH vratIko apane kuTumbake sivA dUsaroMkA dhana nahIM lenA cAhie // 368 // ataH makAnameM, mArgameM, pAnImeM, jaMgalameM yA pahAr3ameM rakhA huA dUsaroMkA dhana acauryANuvratIko nahIM lenA cAhie // 369 // bA~Ta tarAjUkA kamatI-bar3hatI rakhanA, corIkA upAya batalAnA, corIkA mAla kharIdanA, dezameM yuddha chir3a jAnepara padArthoMkA saMgraha kara rakhanA, ye saba acauryANuvratake doSa haiM // 370 // ___ jo nirdoSa acauryANuvratako pAlate haiM unako ratna, sonA, uttama strI, uttama vasna Adi vibhUti svayaM prApta hotI hai, usake lie unheM cintA nahIM karanI par3atI // 371 // jo manuSya dUsaroMkI vastuoMko curAkara prasanna hote haiM, tRSNAse kaluSita buddhivAle una manuSyoMmeM isI janmameM aneka burAiyA~ paidA ho jAtI haiM aura dUsare janmameM bhI unakI durgati hotI hai // 372 // 14. corImeM Asakta zrIbhRti purohitakI kathA corIke phalake sambandhameM eka kathA hai use suneM prayAgadezake siMhapura nAmaka nagarameM siMhakI taraha parAkramazAlI siMhasena nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI paTarAnIkA nAma rAmadattA thaa| unake Azcaryajanaka saundarya aura udAratAse devoMke indrako bhI santuSTa karanevAle siMhacandra aura pUrNacandra nAmake do putra the| samasta zAstroMmeM kuzala zrIbhUti rAjAkA purohita thaa| satyakI ora adhika rujhAna honeke kAraNa usakA 1. saMdehAya / 2. svavaMzAdanyasya dhanaM varjayet / 3. maarge| 4. tulAhInAdhikye / 5. caurAdAnam / 6. atIcArAH / 'stenpryog-tdaahRtaadaan-viruddhraajyaatikrmhiinaadhikmaanonmaanprtiruupkvyvhaaraaH||' tattvArtha sU0 7-27 / 'caurpryogcauraadaanvilopsdRshsnmitraaH| honAdhikavinimAnaM paJcAsteye vyatIpAtAH // 58 // ' -ratna0 shraa0| puruSArthasi0, zlo0 185 / 7. suvarNAdi / 8. uttama / 9. paravastucauryaharSeNa / 10. styvcn| Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 somadeva viracita dharmapatnI cAsya patihitaikacittA zrIdattA nAmAbhUt / sakila zrIbhUtirvizvAsarasanirvighnatayA paropakAranighnatayA ca vibhaktAne kApavarakaracanAzAlinIbhirmahAbhANDavAhinI bhirgozA lopazalyAbhiH kulyAbhiH samanvitamatisulabhajalayavasendhanapracAraM bhaNDanArambhodbhaTaTIrapeTakapakSarakSAsAraM gorutapramANaM vapraprAkArapratoliparikhAparisUtritatrANaM prapAsatrasabhAsanAthavIthinivezanaM paNyapuTabhedanaM vidUrita kitavavividUSakapIThamardAvasthAnaM peNThAsthAnaM vinirmApya nAnAdigdezopasarpaNayujAM vaNijAM "prazAntazulkabhATaka bhAge hai| ravyavahAramacIkarat / [ kalpa 27, zlo0 373 atrAntare padminIkheTapaTTanaviniviSTAvAsatantrasya sudattAkalatracaritrapavitritagotrasya vaNikpateH sumitrasya nijasanAbhijanAmbhojabhAnuH sUnurbhadramitro nAma samAnadhanacAritrairvaNikputraiH satraM vahitrayAtrAyAM yiyAsuH 93 'pAdamAyAnniviM kuryAtpAdaM vittAya " kalpayet / dharmopabhogayoH pAdaM pAdaM bhartavyapoSaNe || 373 // iti puNyazlokaH / zlokArthamavadhArya vicArya cAticiramupanidhinyAsayogyamAvAsam uditAcArasevyo'"vadhAriteti kartavyastasyAkhilalokazlAghya vizvAsaprasUteH zrIbhUterhaste tatpatnIsamakSamanargha - nAma satyaghoSa par3a gayA thA / usakI dharmapatnIkA nAma zrIdattA thA / vaha sadA patikA hita cAhatI thI / zrIbhUti purohitakA saba vizvAsa karate the aura vaha sadA paropakAra meM lagA rahatA thA / usane eka bAjAra banavAyA thA / usameM aneka galiyA~ thIM, jinameM aneka dUkAneM banI huI thIM, jo mAlase bharI rahatI thIM aura unake pAsameM hI gozAlAe~ banI huI thIM / pAnI, ghAsa va IMdhana vagairaha bahuta sahUliyatase mila jAtA thA / lar3aneke lie tatpara aneka subhaTa vIra usakI rakSA karate the / do kosakA usakA vistAra thA / khAI, koTa, galI-kU~cA Adi se surakSita thA / mArgoM meM pyAU aura sadAtratazAlAe~ banI huI thIM, dhUrta, jAra aura vilAsI puruSoM se rahita thA / usameM nAnA dezoMke vyApArIM vyApAra ke lie Ate the / unase bahuta thor3A Taiksa, bhAr3A aura dAna liyA jAtA thA / ekabAra padminIpura ke nivAsI, sudattA nAmakI suzIla strIke pati, vaNikpati sumitra ke putra bhadramitrane dhana aura cAritrameM apane samAna anya vaNik putroMke sAtha samudra yAtrA karane kI icchA kii| nIti meM kahA hai-- " apanI AmadanIkA eka cauthAI to jamA karake rakhanA cAhie / eka cauthAI se vyApAra karanA caahie| eka cauthAI dhArmika kAryoM aura bhogameM kharca karanA cAhie aura eka cauthAI se apane AzritoMkA pAlana karanA cAhie // 373 // isa nItiko mAnakara bhadramitra ne apane saMcita dhanako kisI vicAra kiyA aura soca-vicAra kara samasta lokameM ati vizvasta mAne surakSita sthAnameM rakhanekA jAnevAle usI zrIbhUtike 1. paravazatayA / 2. gomahiSIbandhanasthAnasamIpAbhiH / 3. tRNa / 4. saMgrAma / 5. utkaTa / 6. bharIra - a0 ja0, mu0 / subhaTa / 7 sahitamArga / 8. kAmAcArya / 9. pIThasthAnam / 10. svalpa | 11. dAna / 12. gotrajana / 13. saha / 14. yAnapAtra / 15. upArjitalAbhamadhyAt / 16. sthApanam / 17. puMjInimittam / 18 sthApanIyadravyasthApanayogyam / 19 nirdhArita kAryaH / antarddhAnaM - Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 273] upAsakANyayana 'kakSamanugatAptakaM ralasaptakaM nidhAya vidhAya ca jlyaatraasmrthmrthmekvrnnprjaaprlaapsuvrnndviipmnussaar| punaragaNyapaNyavinimayena tatratyamacintyamAtmAbhimatavastuskandhamAdAya 'pratyAvartamAnasyAdarasAgarAvasAnasyAkANDapracaNDabalAdanilAtparivartitapotapAtrasya yadbhaviSyattayA~ AyuSaH zeSatvAttasyaikasya pramAdaphalakAvalambanodyatasya kaNThapradezaprAptajIvitasya kathaMkathamapi kSaNadAyAH kSayiNi caramayAmakSaNe'dhirodhopalabdhirabhavat / / 1 tato'sau sukhaidhitazarIratvAdapArAkUpArakSAravArivazavazikAzayadhirAyApacitamUryodayaH karapracAracUrNitacakravAkacintAmaNau prAgacalacUlikAcakravAlacUDAmaNau kamalinIkulavikAsAhitahaMsavAsitAzamaNi vizvakarmaNi dera nalinAntarAlarucire locanagocare saMjAte sati bAndhavajanamaraNAvaviNe saMdravaNAcAtIvAntarmanastayoM chAtacchAyakAyaH peTaMcaracelacIrInicitAGgazekeTiH karpaTiH parapastyopAstinirastAbhimAnAvaniravaitaniH san krameNa siMhapuraM nagaramAgatya gIrmAtrAvaseyapUrvaparyAyastaM mahAmoharasotsAritaprIti" zrIbhUtimabhikSAnAdhikavAkyo mANikasaptakamayAcata / hAthameM usakI patnIke sAmane atyanta mUlyavAn sAta rala sauMpakara jala-yAtrAmeM samartha eka jahAjake dvArA suvarNadvIpako cala diyA / vahA~ bahuta-sA mAla becakara tathA usake badalemeM vahA~kI bahuta-sI manapasanda vastue~ kharIda kara vaha gharake lie lauTA / jaba samudrakA kinArA thor3I dUra raha gayA, bar3I jorakA tUphAna A gayA aura usase usakA jahAja ulaTa gyaa| daivavaza Ayu zeSa honese use jahAjakA TUTA huA eka lakar3IkA paTiyA mila gayA aura usane use pakar3a liyaa| use pakar3e-pakar3e jaba usake prANa kaNThameM A gaye taba jisa kisI taraha rAtrikA antima pahara bItate-bItate use samudrakA kinArA mila gyaa| eka to vaNikaputra janmase hI sukhameM palA thA dUsare apAra samudrake khArI pAnIne use dhanazUnya hI nahIM saMjJAzanya bhI banA diyA thaa| ataH kinArepara lagakara vaha bahuta dera taka mUrchita par3A rahA / jaba sUryodaya huA to usakI A~kha kamaloMkI taraha kucha khulIM / bandhujanoMke mara jAne aura dhanake naSTa ho jAnese usakA mana bahuta dukhI thA aura mukha pIlA par3a gayA thaa| jisa kisI taraha phaTe hue vastrake Tukar3ese apane zarIrako DhA~kakara vaha vahA~ se utthaa| dUsaroMkI cAkarI karate-karate usakA saba abhimAna jAtA rahA / antameM AjIvikAke na milanese ghUmatA-ghUmatA siMhapura pahuMcA aura zrIbhUtike pAsa jAkara usase apane sAta ratna mA~ge / isa samaya usakI dazA bilakula hIna thii| usakI pUrva dazAko usake bacanase hI jAnA jA sakatA thA / anya kucha pramANa usake pAsa nahIM thaa| 1. bahumUlya / 2. pUrvapuruSasaMcitam / 3. samUhaM / 4. vyAdhuTitasya / 5. devaalmbnprtyaa| 6. truTita / (bhagnapravahaNakASTha / 7. rAtreH / 8. smudrtttpraaptiH| 9. vardhita / 10. zUnyacittaH / 11. kiraNa / 12. cintA eva maNiH / 13. maNDala / 14. strii| 15. sUrye / 16. vikasatkamala / 17. dhanavinAzAt / 18. atiivaartmnstyaa-mu0| mAnasaduHkhena / 19. kRza / 20. jIrNavastra / 21. aGgameva shkttiH| 22. kaTimAtravastraH dridrH| 23. paragahasevA / 24. vartani:-AjIvikA / 25. tyaktasneham / 22 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 27, zlo0 374parapratAraNAbhyastabhutigItiH zrIbhUtiH 'suprayuktena dambhena svayaMbhUrapi vnycyte| kA nAmAlocanAnyatra saMvRttiH paramA yadi // 374 // ' iti parAmRzya mahAghavAghrAtacetAstamAyAtazuvamevamavocat-'aho durdurUTa kirATa, kimiha khalu tvaM kenacitpizAcena chalitaH, kimu manomahAmohAvahAnurodhena mohanauSadhenA tilahitaH, kiMvA kitavavyavahAreSu hAritasamastacittavRttiH, uta aho paracittavaJcanapizAcikayA kayAcillajikayA~ janitaduSpravRttiH, AhosvitphalavataH pAdapasyeva zrImataH kriyamANo'bhiyogo na khalu kimapi phalamasaMpAdya vizrAmyatIti cetasA kenaciaughasA vipralabdhabuddhiryenaivamativiruddhamabhighatse / kAham , ka bhavAn , ka maNayaH, kazcAvayoH sambandhaH / tatkUTakapaTaceSTitAkara paTTanapoTaghara, aNakapaNika, sakalamaNDalapratItapratyayikazIlamati"velamevaM mAmakANDe caNDakarmanparyanuyujAnaH kathaM na ljse'| punazcainamarthaprArthanapathamanorathavizAlaM zabdAlaM" balAtpolindamandiramanucarairAnAyyAnAyamatiH', 'deva, ayaM vaNigniSkAraNamasmAkaM durapavAdamRdaGgavanmukharamukhaH sukhenAnastitastAnaka ivAsituM na dadAti' ityAdibhi ruditairavAptaprasaratayottejitarAjahRdayastathaiva pRthivInAthenApi nirAkArayaMt / ataH dUsaroMko ThaganemeM kuzala zrIbhUtine socA-- 'yadi acchI tarahase chalakA prayoga kiyA jAye to brahmAko bhI ThagA jA sakatA hai| aura yadi dUsare manuSyameM bar3A parivartana ho gayA ho taba to AlocanAkI bAta hI dUra hai' / / 374 // aisA vicArakara vaha mahAtRSNAlu usa zokamagna vaNikaputrase isa prakAra bolA-'are durAgrahI nIca vaNik ! kyA tujhe kisI pizAcane chalA hai ? yA manako mohita karanevAlI kisI mohana auSadhane tujhe badahoza kara diyA hai ? yA juemeM apanI cittavRttiko bhI hAra gayA hai ? yA dUsaroMke manako ThaganevAlI kisI durAcAriNIne terI yaha durgati kI hai ? yA 'phalavAna vRkSakI taraha kisI zrImAnake viruddha lagAyA gayA abhiyoga binA phala diye nahIM rahatA' isa vicArase kisI durbuddhine tujhe ThagA hai jisase tU aisI besira-pairakI bAta bolatA hai ? kahA~ maiM, kahA~ tU , kahA~ ratna ? hamArA tumhArA sambandha hI kyA ? chala-kapaTameM catura, nagaracora, nindanIya vaNika ! sarvatra dezoMmeM merI vizvasanIyatAkI khyAti hai| isa taraha asamayameM mujhase pUchate hue tujhe lajjA nahIM AtI?' isake pazcAt usa pizAca zrIbhUtine apane ratna prApta karaneke lie cillAte phirate usa vaNika putrako jabaradastI naukaroMke dvArA rAjamandirameM bulavAkara rAjAse kahA--'mahArAja ! yaha vaNik vyartha hI sarvatra hamArA apavAda karatA phiratA hai / vinA nAthake bailakI taraha sukhase baiThane bhI nahIM detaa|' ityAdi bAtoMke dvArA usane rAjAkA hRdaya bhI usakI orase uttejita kara diyaa| aura rAjAke dvArA bhI use mahalase nikalavA diyaa| 1. zAstraM vedaH smRtizca / 2. vicAraH / 3. paranare / 4. tRSNA / 5. prAptazokam / 6. durAgrahin / 7. veshyyaa| 8. vadasi / 9. nagaracaura / 10. nindyavaNika / 11. vizvAsasvabhAvam / 12. atIva / 13. pracchan / 14. vAcAlam / 15. rAjamandiram / 16. asNgtmtiH| -nAryamatiH A0 / 17. nAtharahitavRSabhavat / 18. nirghATanaM kArayAmAsa / Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -374 ] upAsakAmyayana 171 bhaMmitraH 'citrametabhanu yanmAmapi paraviprelambhAya kulakramAyAtAkhilakamalAnilayamananyasAmAnyasAhasAlayameSa modhiSaNAnidhirapara ivApAyajalanidhinagaramadhye'pi moSitumabhilaSati' iti jAtAmarSotkarSastaM nyAsArpaNe'ticikkarNacittaM nizcitya svAdhyAyipariSadi mahApariSadi ca tadanyAyopavinyAsena sAdhyasiddhimanavabuddha yAnaMdhInadhIH azaGkathukamatirmahAdevIdhAmanemeM nivezamamlikAnokahazikhAdezamAruhyApadgRyaH "kurarIvirahAvasaraH kurara iva tasvinIprathamapazcimayAmasamaye 'suhadharAhutiH zrIbhUtirevaMvidhakaraNDakavinyastam, iyasaMsthAnasam , etadvarNam , adaH saMkhyAbhyarNa va madIyaM maNigaNamupanidhinidheyaM na pratidadAtItyatra cAsyaiva dharmaramaNI sAkSiNI / yadi ca yavadatayaitadanyathA manAgapi bhavati tadA me citravadho vidhAtavyaH' iti dIrghaghoSapUrNitamUrdhamadhyamUrvabAhuH sarvartuparivartAdha pUtkurvannekadA nagarAGganAjanasya candrAmRtapAtrayantradhArAgRhAvagAhagauritajagattrayaM kaumudImahotsavasamayamAlokamAnayA tamalotsaGgasamAsInayA" nipuNikAbhidhAnopasavitrI sametayA anAthalokalocanacakorakaumudIkalpavRttayA rAmadattyA karuNArasapracArapadavyA mahAdevyAkarNito''nukrozAbhinivezAnirvarNitazca / / tadasmanmanaHsaMdhAtri dhAtri, na khalveSa manuSyaH pizAcaparipluto nApyunmattAcarito taba bhadramitra vicArane lagA-'mere gharameM vaMzaparamparAse lakSmIkA nivAsa calA AtA hai, tathA maiM asAdhAraNa sAhasI bhI hU~ phira bhI Azcarya hai ki yaha pakkA Thaga nagarake bIcameM hI merA mAla har3apa lenA cAhatA hai|' yaha socakara use bar3A krodha ho aayaa| use nizcaya ho gayA ki zrIbhUti merI dharoharako kabhI nahIM degA tathA samajhadAroM aura dharmAdhikAriyoMke sAmane usake anyAyako rakhanese bhI kucha lAbha nahIM hogaa| taba usa buddhizAlIne eka dUsarA upAya kiyaa| rAjAkI paTarAnIke mahalake samIpa eka imalIkA vRkSa thaa| rAtake samaya vaha usakI coTIpara car3ha jAtA aura jaise sArasIke vichohameM sArasa cillAtA hai usa taraha rAtrike prathama aura antima paharameM hAtha Upara uThAkara bar3e jorase cillAtA--"merA pUrva mitra kintu ava zatru zrIbhUti amuka prakArakI peTImeM rakhe hue, amuka AkAra aura amuka raMgake tathA amuka saMkhyAvAle mere ratnoMko nahIM detA / maiMne usake pAsa dharoharake rUpameM rakhe the / isakI sAkSI usIkI dharmapatnI hai| yadi merA kathana raMca mAtra bhI asatya ho to mujhe maravA diyA jaaye|" ___ aisA cillAte-cillAte use chaha mAha bIta gye| ekabAra anAtha logoMke locanarUpI cakorake lie cA~danIke samAna AcaraNavAlI dayAvatI rAjamahiSI rAmadattA kaumudI mahotsava dekhatI thI / usake pAsameM usakI dhAya nipuNikA baiThI thii| usa samaya rAmadattAne usa vaNikkI pukAra sunI aura dayApUrNa bhAvase apanI dhAyase bolI 'dhAya ! na to yaha manuSya pizAcase hI ThagA gayA hai aura na isakA AcaraNa pAgaloMke 1. paravaJcananimitte mAmapi moSitumabhilaSati / 2. caurya / 3. dvitIyaH / 4. krodha / 5. sthApitadhanadAne / 6. lobhiSTam / 7. dharmAdhikAra / 8. na paravazabuddhiH / 9. asaMkamuka-a0 ja0 da0 / sthiramatiH / 10. smiip| 11. pkssinnii| 12. rAtri / 13. pUrva suhRdidAnIM zatruriti / 14. sthApyaM dhanam / 15. asNbddhprlaaptyaa| 16. SaNmAsAn yAvat / 17. candra evA'mRtapAtraM tadeva yantradhArAgRham / 18. uparitanabhUmisthitayA raamdttyaa| 19. dhaatrii| 20. maargruupyaa| 21. karuNAbhiprAyAt / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 somadeva viracita [kalpa 27, zlo0 374yatastaM divasamAdiM kRtvA sakalamapi parivatsaradalamekavAkyavyAhArAkuNThapAThakaThorakaNThanAlaH / tadvicArayeyaM tAvadacirakAlaM 'zAravizArahRdayAmbujasya etatkrIDAvyAjena mntrrntHkrnnm| ambike, svayApi 'patadevanAvasare yadyahamenamanekakucarAcAranicitacittamatibAhukukuTiceSTitaM bakoTavRttamudantajAtaM pRcchAmi, yadyacAsya kaTakormikAMzukAdikaM jayAmi, tattadevAbhimAnIkRtya mRgImukhavyAghrIsamAcArakuTTanI zrIdattA bhaTinI timtiNIkAtarubhAjo'sya vaNijo viSamarucimarIcisaMkhyAsaMpannAni" ratnAni yAcayitavyA iti nipuNikAyAH kRtasaMgItiH zvasye'hani' 'sadaiva madIyahRdayAnandadundubhe dundubhe, tvayApi bhagavatyA sAdhu vijRmbhitavyam, yadyasya ciJcApuruSasyAsti satyatA' ityadhyeSya" tathaivAcaritAcaraNA zatazastattadabhijJAnazApanAnubandhatantrAttatkalatrAnmaNInupapraNIya" rAkSaH smrpyaamaas| sa rAjAdbhutAMzI svakIyaratnarAzau tAni saMkIrya AkArya cainamAsannalakSmIkalpalatAvilAsanandanaM vaidehakanandanam, 'aho vaNiktanaya, yAnyatra ratnanicaye tava ratnAni santi tAni tvaM vicintya gRhANa' ityabhANIt / bhadramitraH 'ciratrAya nanu diSTeyA vardhe'ham' iti manasyabhinivizya' 'yathAdizati vizAMpatiH' ityupAdizya vimRzya ca tasyAM mANikyapuaura nijAnyeva manAgvilambitaparicayaciratnAni ratnAni samagrahIt / tataH sa naravaraH saparivAraH prakAmaM vismitamatiH 'vaNikpate, tvamevAtrAnvarthataH jaisA hI hai| kyoMki usa dinase lekara pUre chaha mAha taka yaha eka hI bAta cillAtA hai| ataH itakrIDAke zaukIna zrIbhUtike sAtha dyUtakrIDAke bahAnese usake manakI bAta zIghra jAnanI cAhie / juA khelate samaya maiM usa anAcArI bagulA bhagatase jo-jo bAta pUchU tathA jo usake kaMkaNa, a~gUThI, vastra vagairaha jItUM una sabako pramANarUpase upasthita karake tumheM usa mRgIke samAna mukha kintu siMhanIke samAna AcaraNavAlI kuTanI zrIdattAse imalIke vRkSapara car3he hue isa vaNikke sAta ratna mA~ga lAne caahie|' - isa prakAra nipuNikAko samajhAkara dUsare dina rAnIne he mere hRdayako Ananda denevAle pAzadevatA ! yadi isa imalIke vRkSavAlA manuSya saccA hai to tumheM bhI usameM sahAyatA karanI cAhie aisI prArthanA karake vaisA hI kiyA aura bAra-bAra juemeM jIte hue padArthoMko pramANa rUpase upasthita karake zrIbhUtikI patnIse ratna mA~ga liye tathA unheM rAjAko de diyA / rAjAne una ratnoMko apane adbhuta ratnoMmeM milAkara usa vaNika-putrako bulAyA aura kahA--'vaNika-putra ! ina ratnoMmeM-se jo ratna tumhAre hoM unheM cunakara le lo|' 'cirakAlake bAda merA bhAgyodaya huA hai' aisA manameM socakara bhadramitra bolA- 'jo AjJA mahArAja / ' cUMki ratnoMko dekhe hue bahuta dina ho gaye the isalie unheM cunanemeM thor3A samaya lgaa| kintu usane vicArakara una ratnoMmeM-se apane ratnoMko khoja liyaa| yaha dekhakara saparivAra rAjAko bar3A Azcarya huaa| vaha bolA-'vaNikpati ! tuma hI 1. varSAr3ha / 2. AlApa / 3. amanda / 4. dyUtakroDA / 5. sacivasya / 6. dyUtakrIDana / 7. kutsita / 8. mAyA / kukkuTi-A0 / 9. kaMkaNa-mudrikA-vastrAdikaM / 10 kuTanIti bhASAyAm / 11. saptAciH saMkhyAni / 12. saMketaH / 13. AgAmini dine / 14. praarthy| 15. aaniiy| 16. kirnne| 17. mizrIkRtya / 18. devodyAnam / 19. cirAya / 20. puNyena / 21. abhiprAyaM kRtvA / 22. smuuhe| 23. manAga vilambitaparicayena ciratnaH kAlakSepo yeSu ratneSu tAni ciratnAni / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 173 -374 ] satyaghoSaH, tvameva ca paramanispRhamanISaH, yattava cetasi vacasi ca na manAgapyanyathAbhAvaH samasti' iti pratItimiH pAritoSikapradAnapuraHsaraprakRtibhistattadopayikopacitivasatibhizca bhaNitibhistamakhilabrahmastambastibhIviz2ambhamANaguNastotraM bhadramitraM kathaMkAraM na shlaaghyaamaas| punaradUrIzivatAtiM zrIbhUti nikhilalokalapanAlavAlamUlakolI tAlatAzrayazAkhinaM nyubjAnanaM nisargeNa hariNIsamacchAyamapi mahAsAhasAnuSThAnAtsUrmIsamAnakAyamanalpavailakSyasphuTadAsvanitamatIvabhayAvibhUtotpaMthavepathustimitamavekSya bahvAkSepam , 'zrAHdeg somapAyinAmapaktiya' vaidheya', vizvAsaghAtapAtakaprasava zrotriyakitava durAcAra pravartitanUnaralApahAra, kusikakulapAMsana, bakAnuSThAnasadana, sAdhujanamanaHzeku~nibandhanAyAtanutantrIjAlamiva khalu tavedaM yajJopavItam / asadAcArAvadhika vedavaivadhika', saddharmadhAmadhyAmalatAvidhAnAya vizvabhojaH samedhairna, akRtyacaitya vAtyomAtya jarAyamadUtikopaitika durgatika, kimAtmano na pazyasi carmitarutvacamivAtipravRddhavizro vAtyonmAthazithilitAM,' prabhAtapradIpikAmivAstAsannajIvitaravimaGgacchavi yenAdhAviyodhasi payasi vartamAna iva ceSTase / tadidAnIM yadi ghanAbhighAraghoratejasi vizvavedasi nikSipyase, tadA ciropacitadurAcAraprahasya sa tavAciraduHkhadAyiparigraho'nugraho iva / tato dvijApasada, kadAcittvayedamativAstavameM satyaghoSa ho, tuma hI atyanta nispRhI ho; kyoMki tumhAre mana aura vacanameM jarA bhI chalachidra nahIM hai|' isa prakArake vacanoMke dvArA, pAritoSika vagairahake dvArA tathA usa samayake yogya anya upAyoMke dvArA rAjAne sabake dvArA prazaMsita bhadramitrakI bahuta-bahuta sarAhanA kii| becArA abhAgA zrIbhUti nIcA mukha kiye hue khar3A thA / yadyapi vaha svabhAvase hI dekhane meM hariNIke samAna dIna thA tathApi usane bar3A sAhasa kiyA thA aura usake kAraNa vaha aisA pratIta hotA thA mAno lohekI koI mUrti hai| usake mukhapara asIma lajjA bolatI thii| bhayake kAraNa vaha thara-thara kA~pa rahA thaa| use dekhakara rAjA bar3e tiraskArake sAtha bolA-'brAhmaNa kula kalaMka, mUrkha, vizvAsaghAtI, jueke dvArA naye-naye ratnoMko apaharaNa karanevAle, bagulA bhagata ! tumhArA yaha yajJopavIta sAdhu puruSoMke manarUpI pakSiyoMko phaMsAneke lie bar3A bhArI tA~takA jAla hai| are durAcArI, vedoMke bhAravAhI ! samIcIna dharmarUpI mandirako malina karanevAle, kukarmake ghara, duSTa mantrI ! kyA tuma vRddhatAke kAraNa bhojavRkSakI chAlakI taraha zithila hue aura teja havA ke jhoMkese bujhaneke unmukha hue prabhAtakAlIna dIpakakI taraha athavA asta honeke unmukha hue sUryakI taraha apane zarIrakI dazAko nahIM dekhate ho, jisase aba bhI aisI ceSTAe~ karate ho mAno tuma yuvA ho| ataH aba yadi tumheM khUba jalatI huI agnimeM DAla diyA jAye to yaha tumhAre jaise purAne pApIpara anugraha hI hogA; kyoMki isase tuma thor3I hI dera taka duHkha uThA skoge| isalie nIca brAhmaNa ! yA to tumheM atyanta durgandhita gobarase bhare hue tIna pyAle khAne cAhiye, yA 1. brahmANDa / 2. samIpA'maMgalama / 3. makha / 4. janApavAda / 5. adhomkhm| 6. svrnnprtimaa| hprtimaa| 8. unmaarg| 9. kmpenaa-prsveditm| 10. khede / 11. paMktirahita / 12. nirbhAgya / 13. brAhmaNakuladUSaNa / 14. pakSibandhanArtham / 15. maryAdaka / 161. bhAravAhaka / 17. agneH / 18. indhana / 19. gRha / 20. nikRSTamaMtrin / 21. jarA eva ymduutii| 22. jAra / 23. bhUrjapatravata zithilazarIracarma / 24. jarA eva vAtyA / 25. yauvane / 26. ghRta / 27. agnau / 28. athavA / Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 somadeva viracita [kalpa 27, zlo0 375durgandhagorvarodgarvitamadhyAzayaM zAlAjiratrayamazitavyam , no cedazarolabalotkulagalAnAM malAnAM trayastriMzadapahastaprahatAni sahitavyAni / dhruvamanyathA tava srvsvaaphaarH|' praNAzAvakAzavibhUtiH zrIbhUtirAdyanayaM daNDavayaM krameNAtitikSamANaH 'paryAptasamastadraviNaH krimikirmorapariSatparikalpitamASTiH , kRtakalazakapAlamAlAvAsikasRSTirutsRSTaMsarAvanapariSkRtaH purodavAlavAleyakamArohya sanikAraM niSkAsitaH pApavipAkopapannApratiSkuSTo duSpariNAmakaniSTaH zubhAzayAraNyavinAzamahasi "hiraNyaretasi tanuvisargAdatiraudrasargAdAheye'mvevAye prAdurbhUya cirAyAparAdhye ca prANiSu jAtajIvitAvadhiradhaHpradhAnanidhirbabhUva / bhavati cAtra zlokaH zrIbhUtiH steyadoSeNa patyuH prApya parAbhavam / . rohidazva pravezena daMzeraH sannadhogataH // 375 // ityupAsakAdhyayane steyaphalapralapano nAma saptaviMzatitamaH klpH| atyuktimanyadoSoktimasabhyoktiM ca varjayet / bhASeta vacanaM nityamabhijAtaM' hitaM mitam // 376 // tatsatyamapi no vAcyaM yatsyAtparavipattaye / khUba moTe tAje balazAlI pahalavAnoMke hAthake tetIsa prahAra sahane caahieN| nahIM to avazya hI tumhArA sarvasva hara liyA jaayegaa|' vinAzase bacAvako vibhUti mAnanevAlA zrIbhUti pahalake do daNDa to kramase nahIM saha sakA / ataH usakA saba dhana hara liyA gayA aura samasta badanapara citakabare raMgase citrakArI karake tathA ghar3eke khapparoMkI aura phUTe hue zakoroMkI mAlA pahanA kara gadhepara baiThAkara use tiraskArapUrvaka nagarase nikAla diyaa| pApakarmakA udaya Anese use kor3ha ho gayA aura vaha atyanta nIca pariNAmoMse AgameM jalakara mara gyaa| tathA sA~poMke vaMzameM utpanna huaa| vahA~ usane aneka prANiyoMko IsA aura Ayu pUrI karake narakameM gyaa| isake sambandhameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 'corIke doSake kAraNa zrIbhUti rAjAke dvArA tiraskRta huaa| aura AgameM jalakara mara gayA / phira sarpayonimeM janma lekara narakagAmI huA' // 37 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM corIkA phala batalAnevAlA sattAIsavA~ kalpa samApta huaa| [ aba satya vratakA varNana karate haiM-] satyANuvrata kisI bAtako bar3hAkara nahIM kahanA cAhie, na dUsareke doSoMko hI kahanA cAhie aura na asabhya vacana hI bolanA cAhie / kintu sadA hita-mita aura sabhya vacana hI bolanA cAhie // 376 // kintu aisA satya bhI nahIM bolanA cAhie, jisase dUsaroMpara vipatti AtI ho 1. bhatamadhyadezam / 2. sarAvaM bhaajnN| 3. bhubl| 4. kohnnii| 5. asahamAna / 6. gRhIta / 7. kramibhivicitraH / 8. vilepana / 9. ucchiSTa / 10. sarAvamAlAlaMkRtaH / 11. nagarAt / 12. bRhat rAsabham / 13. azobhamAna / 14. jaghanyaH / 15. agnau / 16. sarpavaMze / 17. utpadya / 18. prANiSu aparAdha kRtvA / 19. agni / 20. sarpaH / 21. abhijAtastu kulaje budhe sukumAre nyAyye copacArAt / 22. 'sthUlamalokaM na vadati na parAn vAdayati satyamapi vipade / yattadvadanti santaH sthUlamaSAvAdavairamaNam // 55 // ' -ratna0 zrA0 / puruSArthasi0 zlo0 91-98 / amita0 zrAva0 a06 zlo0 45-58 / 'tatsatyamapi no bhASyaM yatsyAtsvaparavipattaye / vartante yena vA svasya vyApadastu duruttarAH ||75||'-prbodhsaar / Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -383] upAsakAdhyayana jAyante yena vA svasya vyApadazca durAspadAH // 377 // priyazIlaH priyAcAraH priyakArI priyaMvadaH / syAdAnRzaMsaMdhInityaM nityaM parahite rataH // 378 // kevalizrutasaSu devadharmatapaHsu ca / avarNavAdavAantu veharzanamohavAn // 376 // mokSamArga svayaM jAnanarthine yo na bhASate / madApahnavamAtsaryaiH sa syAdAvaraNadvayI // 380 // mantrabhedaH parIvAdaH paizUnyaM kUTalekhanam / mudhAsAkSipadoktizca satyasyate vighAtakAH // 381 // parastrIrAjavidviSTalokavidviSTasaMzrayAm / anAyakasamArambhAM na kathAM kathayedbudhaH // 382 // asatyaM satyagaM kiMcitkicitsatyamasatyagam / satyasatyaM punaH kiMcidasatyAsatyameva ca // 383 // asyedamaidaMparyam-asatyamapi kiMcitsatyameva, yathAndhAMsi randhayati vayati vAsAMsIyA apane Upara durnivAra saMkaTa AtA ho // 377 // manuSyako sadA priya svabhAvavAlA, priya AcaraNavAlA, priya karanevAlA, priya bolanevAlA, sadA dayAlu aura sadA dUsaroMke hitameM tatpara honA cAhie // 378 / / jo jIva kevalI, zAstra, saMgha, deva, dharma aura tapameM mithyA doSa lagAtA hai, vaha darzana mohanIya karmakA bandha karatA hai // 379 // jo mokSake mArgako jAnatA huA bhI, jo use jAnane ko icchuka hai use bhI nahIM batalAtA, vaha apane jJAnakA ghamaNDa karanese, jJAnako chipAnese tathA usake sivA dUsarA koI na jAnane pAve isa IrSyA bhAvase jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmakA bandha karatA hai // 380 // saMketa vagairahase dUsareke manakI bAtako jAnakara use dUsaroMpara prakaTa kara denA, dUsarekI badanAmI phailAnA, cugalI khAnA, jo bAta dUsarene nahIM kahI yA nahIM kI, dUsaroMkA dabAva par3anese aisA usane kahA yA kiyA hai isa prakArakA jhUThA lekha likhanA, aura jhUThI gavAhI denA, ye saba kAma satyavratake ghAtaka haiM // 381 // samajhadAra manuSyako parAyI striyoMkI kathA, rAjaviruddha kathA, lokaviruddha kathA aura kapolakalpita vyartha kathA nahIM kahanI cAhie~ // 382 // vacana cAra prakArakA hotA hai| koI vacana asatya-satya hotA hai, koI vacana satya-asatya hotA hai / koI vacana satya-satya hotA hai aura koI vacana asatya-asatya hotA hai // 383 // isakA yaha abhiprAya hai ki koI vacana asatya hote hue bhI satya hotA hai, jaise-'bhAta pakAtA hai, yA kapar3A bunatA hai'| ye vacana yadyapi asatya haiM kyoMki na bhAta pakAyA jAtA hai 1. dayAsahitabuddhiH / 2. nindAparaH / 'kevalizrutasaMghadharmadevAvarNavAdo darzanamohasya // ' tattvA0 sU0 6, 13 suu0| 3. 'tatpradoSanihnavamAtsaryAntarAyAsAdanopaghAtA jJAnadarzanAvaraNayoH // ' 6 tattvA0 sU0 6, 10 / 4. 'mithyopdeshrhobhyaakhyaankuuttlekhkriyaanyaasaaphaarsaakaarmntrbhedaaH|'-t. sU07-26 / 'parivAdarahobhyAkhyA paizUnyaM kUTalekhakaraNaM ca / nyAsApahAritApi ca vyatikramAH paJca satyasya // 56 // ' -ratna0 zrA0 / paruSArthasi0 zlo0184 / amita zrAva0, a07, shlo04| 5. etat sarva gadyabhAgasahitaM dharmaratnAkare samupalabhyate / Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwwwwwwwwwww somadeva viracita [kalpa 28, zlo0 384ti| satyamapyasatyaM kiMcidyathArdhamAsatame divase tavedaM deyamityAsthAya mAsatame saMvatsaratame vA divase dadAtIti / satyasatyaM kiMcidyavastu yahezakAlAkArapramANaM pratipannaM tatra tathaivAvisaMvAdaH / asatyAsatyaM kiMcitsvasyAsatsaMgirate kalye daasyaamoti| turIyaM varjayennityaM lokayAtrA praye sthitaa|' sA mithyApi na gImithyA yA gurvAdiprasAdinI // 384 // na stUyAdAtmanAtmAnaM na paraM parivAdayet / .. na sato'nyaguNAn hiMsyAnAsataH svasya varNayet // 35 // tathA kurvanprajAyeta nIcairgotrocitaH pumAn / uccaiotramavApnoti viparItakRteH kRtI // 386 // yatparasya priyaM kuryAdAtmanastatpriyaM hi tat / ataH kimiti loko'yaM parApriyaparAyaNaH // 387 // yathA yathA parevetaJcato vitanute tmH| aura na kapar3A bunA jAtA hai kintu pake hue ko bhAta kahate haiM, aura buna jAnepara kapar3A kahalAtA hai, phira bhI lokavyavahArameM aisA hI kahA jAtA hai isalie isa tarahake vacanoMko satya mAnate haiN| isI taraha koI vacana satya hote hue bhI asatya hotA hai| jaise-kisIne vAdA kiyA ki pandraha dinameM maiM tumheM amuka vastu de dU~gA / kintu pandrahaveM dina na dekara vaha eka mAsameM yA eka varSameM detA hai / yahA~ cUMki usane vastu de dI isa lie usakA kahanA satya hai kintu samayapara nahIM dI isa lie satya hote hue bhI asatya hai| jo vastu jisa dezameM, jisa kAlameM, jisa AkArameM aura jisa pramANameM jAnI hai usako usI rUpameM kahanA satya-satya hai / jo vastu apane pAsa nahIM hai usake lie aisA vacana denA ki maiM tumheM kala dUMgA asatya-asatya vacana hai| inameMse cauthe asatya asatya vacanako kabhI nahIM bolanA caahie| kyoMki lokavyavahAra zeSa tIna prakArake vacanoMpara hI sthita hai| jo vacana gurujanoMko prasanna karanevAlA hai, vaha mithyA hote hue bhI mithyA nahIM hai // 384 // na svayaM apanI prazaMsA karanI cAhie aura na dUsaroMkI nindA karanI cAhie / dUsaroMmeM yadi guNa haiM to unakA lopa nahIM karanA cAhie aura apane yadi guNa nahIM haiM to unakA varNana nahIM karanA cAhie ki meremeM ye guNa haiM // 385 // aisA karanese manuSya nIca gotrakA bandha karatA hai , aura usase viparIta karanese arthAt apanI nindA aura dUsaroM kI prazaMsA karanese tathA dUsaroMmeM guNa na honepara bhI unakA varNana karanese aura apanemeM guNa hote hue bhI unakA kathana na karanese uccagotrakA bandha karatA hai // 386 // jo dUsaroMkA hita karatA hai vaha apanA hI hita karatA hai phira bhI na jAne kyoM yaha saMsAra dUsaroMkA ahita karanemeM hI tatpara rahatA hai // 387 / / jaise-jaise yaha citta dUsaroMke viSayameM 1. 'yadvastu yaddezakAlapramAkAraM pratizrutam / tasmistathaiva saMvAdi satyasatyaM vaco vadet // 41 // ' -sAgAradharmAmRta, a0 4 / 2. 'lokayAtrAnurodhitvAtsatyasatyAdivAktrayam / brUyAdasatyAsatyaM tu tadvirodhAnna jAtucit ||40||'-saagaardhrmaa0, a04 / 3. 'parAtmanindAprazaMse sadasadguNocchAdanoddhAvane ca nIcaMgotrasya // 25 // tadviparyayo nIcairvRtyanutseko cottarasya // 26 // ' -tattvA0 sU0 6 a0 / 'sA mithyA na bhavenmithyA yA ptyaadiprsaadinii| na stuyAdAtmanAtmAnaM na paraM parivAdayet / / 86 / / -prabodhasAra / Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -361 ] upAsakAdhyayana tathA tathAtmanADISu tamodhArA niSiJcati // 38 // doSatoyairguNagrISmaH saMgantRNi zarIriNAm / bhavanti cittavAsAMsi gurUNi ca laghUni ca // 38 // satyavAksatyasAmarthyAdvacAsiddhiM samaznute / / vANI cAsya bhavenmAnyA yatra yatropajAyate // 360 // taamrsshrssaayem'ssaabhaassaamniissitH| 'jihvAcchedamavApnoti paratra ca gatikSatim // 361 // zrUyatAmatrAsatyaphalasyopAkhyAnam-jAGgaladezeSu hastinAganAmAvanIzvarakuarajanitAvatAre hastinAgapure pracaNDadordaNDamaNDalImaNDanamaNDalAnakhaNDitabhaNDanakaNDUlArAtikIrtilatAnibandhano'bhUdayodhano nAma nRptiH| anavaratavasuvidhANanaprINitAtithiratithi mAsya mhaadevii| sutA cAnayoH sakalakalAvalokAnalasA sulasA nAma / sA kila tayA mahAdevyA garbhagatApi mAteyenaikodarezAlino ramyakadezanivezopetapodanapuranivezino nirvirpakSalakSmIlakSitANamaGgalasya piGgalasya guNagIrvANAcalaratnasAnave sUnave duravairivakSaHsthalohalanAvaMdAnodyogalAgalAya madhupiGgalAya pariNitA babhUva / / bhUbhujA ca mahodayena tena viditamahAdevIhRdayenApi 'yasya kasyacinmahAbhAgasya bhAgyaibhogyatayA yogyamidaM straiNaM draviNaM tasyaitadbhayAt / atra sarveSAmapi vapuSmatAmacintitasukhaandhakAra phailAtA hai vaise-vaise apanI nAr3iyoMmeM andhakArakI dhArAko pravAhita karatA hai / arthAt dUsaroMkA burA socanese apanA hI burA hotA hai // 388 // prANiyoMke cittarUpI vastra yadi doSarUpI jalameM DAle jAte haiM to bhArI ho jAte haiM aura yadi guNarUpI grISma RtumeM phailAye jAte haiM to halke ho jAte haiM // 389 // satyavAdIko sadA saca bolaneke kAraNa vacanakI siddhi prApta hotI hai| jahA~-jahA~ vaha jo kucha kahatA hai usakI vANIkA Adara hotA hai / / 390 // isake viparIta jo tRSNA, IrSA, krodha yA harSa vagairaha ke vazIbhUta hokara jhUTha bolatA hai usakI z2ihA kaTavA dI jAtI hai aura paralokameM bhI usakI durgati hotI hai / / 391 // 15 asatyabhASI vasu aura parvata-nAradakI kthaa| aba jhUTha bolanekA kyA phala hotA hai isake viSayameM eka kathA suneM-jAMgala dezameM hastinAgapura nAmakA nagara hai, vahA~ ayodhana nAmakA rAjA thaa| usake atithi nAmakI rAjamahiSI thii| unake samasta kalAoMmeM nipuNa sulasA nAmakI putrI thii| jaba vaha garbhameM thI tabhI rAnIne apane sahodara bhAI podanapuranareza piMgalake guNI putra madhupiMgalake sAtha usakA vAgdAna karanekA saMkalpa kara liyA thA / rAjAko yadyapi rAnIke hRdayakI bAta jJAta thI phira bhI usane socA ki 'yaha strIdhana 1. 'tathA anRtavAdI azraddheyo bhavati ihaiva ca jihvAcchedAdIn prtilbhte|""prety ca azubhAM gatim // ' -sarvArthasiddhi 7, 9 / 2. hastinAganAmA kazcid rAjA tatra pUrvamabhUt tena tannagaraM hastinAgapuramityabhavat / 3. nAmA caasy-mu0| 4. jJAterbhAvaH jJAteyaM tena bandhutvena ityarthaH / 5. atithipiNglaavekodrotpnnau| 6. zatrurahita / 7. paripUrNa / 8. guNA eva gorvANAcalaH merustatra ratnazikharAya / 9. uddalanAya avadAna tatra udyoga eva lAGgalaM yasya tasmai / 10. saMkalpitA / 23 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 somadeva viracita [kalpa 28, zlo0 362duHkhAgamAnumeyaprabhAvaM daivameva zaraNam' iti vigaNeyya svayaMvarArtha bhIma-bhISma-bharata-bhAgasaGga sagara-subandhu-madhupiGgalAdInAmavanipatInAmupadAnukUlaM mUlaM prasthAyAmbabhUve / atrAntare magadhamadhyaprasiddhayArAdhyAyAmayodhyAyAM naravaraH sagaro nAma / sa kila lAsyAdivilAsakauzalasarasAyAH sulasAyAH karNaparamparayA zrutasaurapyAtizayo manAguparamattAruNyalAvaNyodayaH prayogeNa tAmAtmasAcikIrSustauryatrikasUtre pratikarmavikalpeSu saMbhogasiddhAnte vipraznavidyAyAM strIpuruSalakSaNeSu kathAkhyAyikAkhyAnapravAhIkAsvaparAsu ca tAsu tAsu kalAsu paramasaMvINatAlatAdharitrI mandodarI nAma dhAtrI jyotiSAdizAstranizitamatiprasUti vizvabhUtiM ca bahumAnasaMbhAvitamanasaM purodhasaM tatra puri prAhiNot / "vizikAzayazArdUladarI" mandodarI tAM puramupagamya parapratAraNapragalbhamanISA kRta"kAtyAyinIveSA tattatkalAvalokanakutUhalamayodhanadharApAlaM nijanAthArthasiddhiparavatI" rajitavatI satI'zuddhAntopAdhyAyI bhUtvA sulasAM sagare saMgaraM prAhayAmAsa / tathA bakoTavRttivedhAH sa purodhAzca taistairAdezaistasya nRpasya mahAdevyAzca vazIkRtacittavRttiH kuNTe SaSTirazItiH syAdekAkSe badhire zatam / vAmane ca zataM viMzaM doSAH piGge tvasaMkhyayA // 32 // jisa kisI mahAbhAgake bhAgyameM bhoganeke yogya hai usIkA yaha honA caahie| isa viSayameM saba zarIradhAriyoMkA daiva hI zaraNa hai aura daivakA prabhAva acAnaka sukha-duHkhake Agamanase anumeya hai|' aisA jAnakara usane svayaMvarake lie bhIma, bhISma, bharata, bhAga, saMga, sagara, subandhu aura madhupiMgala vagairaha rAjAoMke pAsa bheTa pUrvaka patra bhijavA diye| isI bIcameM eka dUsarI ghaTanA ghttii| ayodhyAke rAjA sagarane kAnoM-kAnoM nRtya Adi kalAmeM kuzala sulasAke saundaryakI carcA sunii| isa rAjAkA tAruNya apane lAvaNyake sAtha thor3A Dhala calA thA / ataH usane use upAyase apanAneke lie jyotiSa Adi zAstroMmeM pravINa vizvabhUti nAmaka purohitake sAtha mandodarI nAmakI dhAyako sulasAkI nagarImeM bhejaa| vaha dhAya saba kalAoMmeM pravINa thI, gAnA-bajAnA aura nAcanA jAnatI thii| sAja-zRGgAra karanemeM catura thii| sambhogake siddhAnta, sAmudrika vidyA, strI puruSake lakSaNa, kathA-kahAnI aura pahelImeM pUrI paNDitA thii| usa nagarameM pahu~cakara dUsaroMko ThaganemeM paTu usa dhAyane praur3hA strIkA veSa banAyA aura apane svAmIkA prayojana siddha karaneke lie taraha-tarahakI kalAe~ dikhAkara rAjA ayodhanako prasanna kara liyA tathA usake antaHpurameM adhyApikA banakara sulasAse yaha pratijJA karA lI ki vaha sagarako hI varaNa karegI / bagulA bhagata purohitane bhI taraha-tarahake AdezoMse rAjA aura rAnIkA mana apane vazameM kara liyaa| usane svayaM zloka raca-racakara rAjA-rAnIko sunAye jinakA bhAva isa prakAra thA TuNTemeM 60 doSa hote haiM, kAnemeM assI aura baharemeM sau doSa hote haiN| baunemeM eka sau bIsa doSa hote haiN| kintu jisakI A~khaM pItavarNakI hotI haiM, usameM to agaNita doSa hote 1. jJAtvA / 2. bheTapUrvakaM / 3. lekham / 4. tena bhubhujA / 5. kenA'pyupAyenetyarthaH / 6. maNDanAbharaNAdiSu / 7. horAkSarAdibhiH paracittajJAnam / 8. 'kathA citrArthagA jJeyA, khyAtArthA khyAyikA mtaa| dRSTAntasyoktirAkhyAnaM pravAhIkA prhelikaa|' 9. tIkSNa / 10. paravaJcanopAya / 11. vyAghraguhA / 12. arddhavRddhA / 13. sagaranRpa / 14. tatparAm / 15. antHpur| 16. pratijJAM / Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -364] upAsakAdhyayana mukhasyAdhaM zarIraM syAdghANArdha mukhmucyte| netrArdhaM ghrANamityAhustatteSu nayane pare // 363 // ityAdibhiH svayaM vihitaviracanairmadhupiGgale viprItiM kArayAmAsa / tatazcAmpeyamaJjarIsaurabhapayaHpAnalubdhabodhastanandhayeSu puSpandhayeSviva militeSu teSu svayaMvarAhvAnazpRGgAritAhaGkAreSu mahozvareSu sA mandodarIvazamAnasA sulasA zrutimanoharaM sagaramavRNIttannimnadharopagAe~geva sAgaram / bhavati cAtra zlokaH alpairapi samathaiH syAtsahAyairvijayo nRpH| kAryAyonto hi kuntasya daNDastvasya' paricchadaH // 364 // ityupAsakAdhyayane sulasAyAH sagarasaMgamo nAmASTAviMzaH kalpaH / prarUDhanirvedakandalo madhupiGgalaH 'dhigidamabhogAyatanaM bhogAryatanaM yadekadezadoSAdimAmucitasamAgamAmapi mAmatendrahAmahaM nAle psi' iti matvA vimuktasaMsArapataH parigRhItadIkSaH krameNa tAMstAngrAmArAmanivezAniranuko "jaGghAkarika iva locanotsavatAM nayantrazenAyAbuddhayAyodhyAmAgatyAnekopavAsaparavazahRdayotsAhastIvAtapAtizrAntadeho "vASpIha iva haiM // 392 // tathA, zarIrameM mukhake Adhe bhAgakA jo mUlya hai vaha pUre zarIrake barAbara hai| nAka ke Adhe bhAgakA mUlya pUre mukhake barAbara hai / aura Adhe netrakA mUlya pUrI nAkake barAbara hai| isalie una sabameM netra hI vezakImata hote haiM // 393 // isa prakArake vacanoMse usane unheM madhupiMgalake prati virakta banA diyaa| isake bAda svayaMvara huaa| jaise campekI kalIkI sugandhi rUpI dugdhakA pAna karaneke lie bhauMre ekatra ho jAte haiM usI taraha svayaMvarake niyaMtraNako pAkara madamatta hue saba rAjA usameM sammilita hue| sulasAkA mana to mandodarIke vazameM thaa| ataH jaise nIcI bhUmikI ora bahanevAlI nadI sAgarameM jAkara mila jAtI hai vaise hI usane una rAjAoMmeM-se sagara rAjAko varaNa kara liyaa| isa viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai zaktizAlI thor3ese bhI sahAyakoMke dvArA rAjA vijayI hotA hai| jaise bhAlekI noka hI apanA kAma karatI hai, usameM lagA DaMDA to usakA sahAyaka mAtra hai // 394 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM sulasAkA sagarake sAtha saMgama nAmakA aThAIsavA~ kalpa samApta huaa| isa ghaTanAse madhupiMgalako bar3A vairAgya huA--'isa bhogazUnya zarIrako dhikkAra ho jisake eka bhAgameM doSa honese maiM samAgamake yogya bhI mAmAkI putrI nahIM prApta kara sakA' / aisA socakara usane saMsArako chor3a diyA aura jina-dIkSA le lii| isake bAda ekAkI pAdacArIkI taraha aneka grAmoM aura nagaroMmeM bhramaNa karatA huA eka dina acAnaka vaha bhojanake lie ayodhyA nagarImeM 1. pUrvokteSu madhye netre utkRSTe / 2. 'campakavallarI zubhasugandhatA eva dugdhapAnaM tatra lobhiSTajJAnabAlakeSu / 3. nimnbhuugaamino| 4. ndii| 5. agrabhAgaH / 6. kuntasya |-stsy aa0| 7. bhogarahitam / 8. zarIram / 9. mAtulaputrIm / 10. na prAptavAn / 11. ekaakii| 12. paadcaarii| 13. AhArArtham / 14. cAtakavat / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 364kramathunyapohAya sagarAgAradvArapaMdire manAyalambata / tatra ca purAprayuktapariNayApAyanItivizvabhUtiH pragalbhamataye zivabhUtaye ruciyAya ziSyAya rahitarahasyamudrakaM sAmudrakamazeSaviduSavicakSaNo vyAcakSANo babhUva / parAmarzavazAzItiH zivabhUtistaM nyakSalakSaNapezalaM madhupiGgalamavalokya-'upAdhyAya, ghanaghRtAhutivRddhimaddhAmazAlini jvAlAmAlini dahyatA. metadeti svAdhyAyo yadevaMvidhamUrtirapyayamIhagavasthAkIrtiH' / sadAcAranigRhItirvizvabhUtiHaparyAptapUrvAparasaMgIte ziSabhUte, mAgAH khedam, yadeSa nRpavarasya sagarasya nidezAdasmadupadezAdananyasAmAnyalAvaNyavinivAsAM sulasAmalabhamAnastapasvI tapasvI samabhUt / . etaccAsannAriSTatAtervizvabhUtervacanamekAyanamanAH sa yatirnizamya pravRddhakrodhAnalaH kAlena "vipadyotpadya cAsureSu kAlAsuranAmA bhavapratyayamAhAtmyAdupajAtAvadhisannidhistapasyAprapaJcamasurAnvayodaJca cAtmano vinizcitya yadIdAnImeva mahAparAdhanagaraM sagaramakAraNaprakAzitadoSajAti vizvabhUtiM ca cUrNapeSaM pinaSmi, tadAnayoH sukRtabhUyiSThatvAtpretyApi' surazreSThatvAvAptiriti na sAdhvaparAdhaH syAt / tato yathehAnayobahuviDambanAvarodho vadhaH, paratra ca duHkhaparamparAnurodho bhavati, tathA vidheyam / na caikasya bRhaspaterapi kAryasiddhirasti' itybhiaayaa| kaI dinase upavAsa honeke kAraNa usake hRdayakA utsAha manda par3a gayA thA aura teja ghAmase usakA zarIra atyanta khinna thaa| ataH cAtakakI taraha thakAna dUra karaneke lie sagara rAjAke mahalake dvAra-maNDapapara thor3I derake lie Thahara gayA / vahA~ samasta vidvAnoMmeM pravINa vizvabhUti, jisane pahale sulasAkA sagarake sAtha vivAha karAne meM durnItikA prayoga kiyA thA, apane priya ziSya buddhizAlI zivabhUtiko khule taurapara sAmudrika vidyAkA vyAkhyAna de rahA thA / vicAracatura zivabhUtine samasta lakSaNoMse yukta madhupiMgalako dekhakara apane guruse kahA-'gurujI ! ghIkI Ahutise prajvalita amnimeM isa sAmudrika vidyAko jalA denA cAhie; kyoMki isa prakArake lakSaNoMse yukta honepara bhI isa AdamIkI yaha avasthA hai|' sadAcArakA zatru vizvabhUti bolA--'pUrvApara sambandhase anajAna zivabhUti ! kheda mata karo, kyoMki rAjA sagarakI AjJAse aura hamAre kahanese asAdhAraNa sundarI sulasAko na pA sakaneke kAraNa yaha becArA tapasvI ho gayA hai|' vizvabhUtikA amaGgala nikaTa thaa| ataH usakI bAta usa ekAgramana tapasvIne suna lI / sunate hI usakI krodhAgni bhar3aka uThI aura vaha marakara kAlAsura nAmakA deva huaa| vahA~ use bhavapratyaya nAmakA avadhijJAna prApta huaa| usake dvArA usane apane pUrva bhavakA saba vRttAnta jAna liyA / taba vaha socane lagA ki yadi maiM isI samaya mahA aparAdhI sagarako aura duSTa vizvabhUti ko pIsa DAlU~gA to puNya adhika honese ye donoM marakara bhI deva ho jAyeMge aura yaha pratizodha ThIka nahIM hogaa| isalie aisA prayatna karanA cAhie ki inakA vadha bhI kaSTase ho aura ye marakara paralokameM bhI bahuta duHkha uThA ske| kintu akele to bRhaspatikA bhI kAma siddha nahIM ho 1. zramadUrIkaraNAya / 2. prAGgaNe / 3. zAstropadezayogyAya viduSe / 4. gopyarahitam / 5. agnI / 6. sambandha / 7. dInaH / 8. amaGgala / 9. ekAgramanAH / 10. mRtvA / 11. vistAram / 12. udbhavam / 13. mRtvA / 14. nRpamantriNoH dvayoH / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -364 ] upAsakAbhyayana 181 prAyeNAtmavaikArikarddhipradarzanAtithiM vairniryaatnmnorthrthsaarthimnvessmaannmtiraasiit| atha kAmakodaNDakAraNakAntArairivevaNAvatAravirAjitamaNDalAyAM DahAlAyAmasti svastimatI nAma purii| tasyAmabhicandrAparanAmavasurvizvAvasurnAma nRptiH| tasya nikhilaguNamaNiprasUtivasumatI vasumatI naamaagrmhissii| sUnuranayoH samastasapatnabhUruhavibhAvasurvasuH / purohitazca nizcitAzeSazAstrarahasyanikurambaH kSIrakadambaH / kuTumbinI punarasya satIvratopAstimatI svastimatI nAma / jainyuranayoranekanamasitaparvataprAptaH parvato nAma / sa kila sadAcAraNabhUriH kSIrakadambakasUriH ziSyazemuSyAmiva svAdhyAyasaMpAdanavizAlAyAM suvarNagiriguhAGgaNazilAyAmekadA tasmai mudA gatasma'yAya yathAvidhi saMmadhijigAMsave vasave pragalitapitRpANDityagarvaparvatAya tasmai parvatAya girikUTapattanavasatervizvanAmno vizvambharApateH purohitasya vihitAnavadyavidyAcAryacaraNasevasya vizvadevasya nandanAya nAradAbhidhAnAya ca nikhilbhurvnvyvhaartntrmaagmsuutrmtimdhursvriipdeshmupdishnnmbraadvtrdbhyaaNsuuryaacndrmssmaabhyaammitgtynntgtibhyaamRssibhyaamiikssaaNcke| tatra samAsanasugatiranantagatibhaMgavAnkilaivamabhASata-'bhagavan, eta eva malu viduSyAH ziSyAH yadevamanavacaM "brahmodyavidyametasmAdgranthArthaprayogabhaGgISu yathArthapradarzanatayA "vidhUtopAdhyAyAdupAdhyAyAdesargadhiyo'dhIyate' / prayuktAvadhibodhasthitiramitagatibhagavAn-'munivRSan, satyamevaitat / kintveteSu catuSu madhye dvAbhyAmambhasi gaurvopetpdaarthsktaa|' aisA socakara vaha aise vyaktiko khojameM calA, jisake dvArA vaha apanI vikriyA zakti kA camatkAra dikhalA kara apane bairakA parizodha le sake / ikSuvanase suzobhita DahAlA dezameM svastimatI nAmakI nagarI hai / usameM vizvAvasu nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI paTarAnIkA nAma vasumatI thaa| unake vasu nAmakA putra thA / samasta zAstroMke rahasyakA jJAtA kSIrakadamba rAjAkA purohita thaa| usakI patnI svastimatI thii| una donoMke parvata nAmakA putra thA jo bahuvidha devArAdhanase prApta huA thaa| eka dina kSIrakadamba suvarNa girikI guphAke A~ganameM eka zilApara par3haneke icchuka madarahita vasuko, apane pitAke pANDityake garvase garvita parvatako aura girikUTa nagarake svAmI rAjA vizvake purohita vizvadevake putra nAradako atyanta madhura svarase samasta lokake vyavahAroMse pUrNa Agama sUtrakA upadeza detA thA / - usa samaya AkAzase utarate hue sUrya aura candramAke samAna amitagati aura anantagati nAmake do muniyoMne unheM dekhA / bhagavAn anantagati bole-'bhagavan ! ye hI ziSya vidvAn haiM, jo granthake arthako yathArtha rUpase batalAnevAle garvarahita upAdhyAyase isa nirdoSa brahmajJAnako ekAgratAse par3ha rahe haiN|' avadhijJAnase jAnakara bhagavAn amitamatine uttara diyA-'munizreSTha ! ApakA kahanA 1. vikAre bhavA vikriyadiH / 2. vairazuddhikaraNasahAyam / 3. zatruvRkSadahanAgniH / 4. putraH / 5. haMtakArA eva parvatAH taiH prAptaH bahulanaivedyena devArAdhanaH prApta ityarthaH / 6. rhitgrvaay| 7. adhyetumicchave / 8. trailokyavarNanasiddhAntam / 9. svarasahitam / 10. zAstram / 11. racanAsu / 12. vidhUtaH spheTita upAdhevikArasya Aya AgamanaM yena sa tathoktastasmAt / 13. ekAbhiprAyAH / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 364vadhaHprabodhocitamatibhyAmidamatipavitramapi sUtraM vipryaasyitvym|| etacca pravacanalocanAlokitabrahmastambaH kSIrakadambaH saMzrutya 'nUnamasminmahAmunivAkye'rthAtsaptarucimarIcivadvAbhyAmUrdhvagAbhyAM bhavitavyamiti pratIyate / tatrAhaM tAvadekadezayativratapUtAtmAnamAtmAnamadharadhAmasaMnidhAnaM na saMbhAvayeyam / narakAntaM rAjyam, bandhanAnto niyogaH. maraNAntaH strI vizvAsaH, vipadantA khaleSu maitrI, iti vacanAdindirAmadirAmadamalinamanaHpracAre rAjyabhAre prasaradasuM vasuM ca nordhva yiyAsum / tannAradaparvatI parIkSAdhikRtau' iti nizcitya samithamayamUrNAyudvayaM nirmAya pradAya ca tAbhyAm 'aho, dvAbhyAmapi bhavabhyAmidamuraMNayugalaM yatra na ko'pyAlokate tatra vinAzya prAzitavyam' ityaadidesh| tAvapi tadAdezena havyavAhe vAhanadvitayaM pratyekamAdAya yathAyathamayAsiSTAm / tatra satkhyAti kharvaH parvataH pastyapAzcAtyakumbA, pasadyApArthe ca bhaTitramurabhraputramudarAnalapAtramakArSIt / zubhAzayavizArado nAradastu 'yatra na ko'pyAlokate' ityupAdhyAyoktaM dhyAyan 'ko nAmAtra pure kAntAre vA sadraghaNo yo'dhikaraNaM nAtmekSaNasya vyantaragaNasya mahAmunijanAntaHkaraNasya ca' iti vicintya tathaiva taM vRSNimupAbhyAyAya samarpayAmAsa / upAdhyAyo nAradamapyUrdhvagamavabuddhadya saMsAratarustambamiva kacanikurambamutpATaya ThIka hai, kintu ina cAroMmeM se do ziSyoMkI buddhi pAnImeM par3e bhArI padArthakI taraha nIca jJAnakI ora jAnevAlI hai, ye donoM isa atyanta pavitra zAstrako bhI viparIta kara deNge|' zAstrarUpI cakSuse brahmANDako dekhanevAle kSIrakadambane muniyoMkI bAtacIta suna lii| vaha socane lagA-'mahAmunike vAkyase aisA pratIta hotA hai ki hamameM se do nizcaya hI agnikI zikhAkI taraha urdhvagAmI haiN| unameM se maiM to dezacAritrakA pAlaka hU~ ataH apane narakagAmI honekI sambhAvanA to maiM nahIM kara sktaa| kahAvata hai ki-'rAjyakA phala naraka hai| zAsanakA phala vandhana hai| strImeM vizvAsa karanekA phala maraNa hai aura durjanoMse maitrI karanekA phala vipatti hai / ' ataH lakSmIrUpI madirAke madase manako kaluSita karanevAle rAjyabhArameM jisake prANa base haiM vaha vasu UrdhvagAmI ho nahIM sktaa| zeSa raha jAte haiM nArada aura parvata / inakI parIkSA karanI caahie|' aisA nizcaya karake purohitane haviSyake do mer3he banavAye aura donoM ko eka-eka mer3hA dekara kahA-'tuma donoM jahA~ koI na dekha sake, aise sthAnapara ina mer3hoMko mArakara khA jaao|' gurukI AjJAse ve donoM una mer3hoMko lekara cale gye| unameMse parvatane to gharake pichavAr3e eka ghire hue sthAnapara jAkara usa mer3heke bacceko bhUnakara apane peTameM rakha liyA / kintu zubhAzayI nAradane guruke 'jahA~ koI na dekha sake' isa vacanakA dhyAna karake vicArA-'nagara yA jaMgalameM aisA kauna-sA sthAna hai jo atIndriyadarzI vyantarAdikakA aura mahAmuniyoMke antaHkaraNakA viSaya na ho|' aisA vicArakara usane vaha mer3hA jaisAkA-taisA upAdhyAyako sauMpa diyaa| purohitane jAna liyA ki nArada bhI UrdhvagAmI hai| ataH saMsArarUpI vRkSake gucchoMke 1. brhmaannddH| 2. agni / 3. nIcasthAna-naraka / 4. vistaratprANam / 5. nAhaM saMbhAvayeyamiti vaakyshessH| 6. kaNikamayaM chAgadvayam / 7. UraNadvayaM / 8. -marNAyuyugalaM-A0 / 9. hatvA / 10. meSadvayam / 11. tyoshchaatryoH| 12. hrasvaH / 13. vRttim / 14. kRtvA / 15. shuulaakRtN| 16. pradezaH / 17. sthAnam / Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -364] upAsakAdhyayana 183 svargalathamosapakSAM dIkSAmAdAya nikhilAgamasamIkSAM zikSAmanuzritya cAturvarNyazramaNasaGghasaMtoSaNaM gaNapoSaNamAtmasAtkRtya ekatvAdibhAvanApuraskAramAtmasaMskAraM vidhAya kAyakaSAyakarzanAM sallekhanAmanuSThAya niHzeSadoSAlocanapUrvakAGgavisargasamarthamuttamArthe ca pratipadya surasukhakRtArtho babhUva / pUrvameva tadAdezAdAtmadezopadezadaH sakalasiddhAntakovido nAradaH sadguNabhUreH kSIrakadambasUreH pravrajyAcaraNaM svargAvarohaNaM cAvagatya 'guruvadguruputraM ca pazyet' iti kRtasUktasmaraNaH / paryottatadArAdhanopakaraNastadvirahaduHkhadurmanasamupAdhyAyAnIM jananIM sahapAMsukrIDitaM parvataM ca drssttumaagtH| aparedhustaM parvatam 'ajairyaSTavyam' iti vAkyam 'ajairajAtmajairyaSTavyaM havyakavyArthoM vidhividhAtavyaH' iti zraddhAmAtrAvabhAsibhyo'ntevAsibhyo vyAharantamupazrutyavRhaspatiprajJaHparvata, maivaM vyaakhyH| kiMtu 'na jAyanta ityajA varSayapravRttayo vrIhayastairyaSTavyaM zAntipauSTikArthA kriyA kAryA' iti parIyevAcAryAdidaM vAkyamevamazrauvaM parutsajUMstathaivAcintayAva / tatkathamaiSama eva tava matirdAparavasatiH samajanIti bahuvismayaM me manaH / prAcAryaniketa parvata, yadyevamAzvIne'pyarthAbhidhAne bhavAnaparevAnapi 'viparyasyati, tadA parAdhIne mAhavidhIne ko nAma sNprtyyH'| samAna kezoMkA loMca karake usane svargarUpI lakSmIkI sakhI jina-dIkSA le lii| tathA samasta zAstroMkI zikSAkA anusaraNa karake AcArya padako suzobhita kiyA aura zramaNa saMghakA pAlana karake jaba bhAyu thor3I zeSa raha gayI, taba ekatva Adi bhAvanAoMse AtmAko susaMskRta karake kAya aura kaSAyakI sallekhanArUpa samAdhimaraNa dhAraNa kiyaa| tathA apane samasta doSoMkI AlocanA pUrvaka zarIrako tyAga kara devalokameM utpanna huaa| gurukI AjJAse nArada pahale hI apane dezakI ora calA gayA thaa| samasta siddhAntake paNDita nAradane jaba guNoMse bhUSita AcArya kSIrakadambake dIkSA grahaNa aura svargArohaNake samAcAra sune to use 'guruke samAna hI guru-putrako mAnanA cAhie' isa sUktikA smaraNa ho aayaa| aura vaha unakI bheMTake lie bahuta-sA sAmAna sAtha lekara guruke viyogase duHkhI gurupatnI aura eka sAtha khele hue mitra parvatako dekhane ke lie AyA / dUsare dina nAradane sunA ki parvata zraddhAlu chAtroMko 'ajairyaSTavyam' kA artha 'bakaroMse yajJa aura zrAddha karanA cAhie' aisA batalA rahA hai / nAradane rokA-'parvata ! aisI vyAkhyA mata karo / kintu 'aja' arthAt jo uga na sakeM aise tIna varSake purAne dhAnyase zAnti Adi kriyA karanI cAhie' aisA artha kro| kyoMki parAra sAla AcAryase hama donoMne isa vAkyakA yahI artha sunA thA, aura gata varSa hama donoMne aisA hI vicAra bhI kiyA thaa| na jAne isI varSa tumhArI mati saMzayameM kyoM par3a gayI hai ? mujhe yaha dekhakara bar3A acaraja ho rahA hai| parvata ! tuma AcAryakA kAma karate ho / yadi tuma svatantra hokara bhI isa arthake karanemeM bhUlaM karate ho to mere samAna parAdhInakA hI kyA vizvAsa hai ? 1. saMnyAsam / 2. nArado gataH / 3. gRhIta / 4. chaagputrH| 5. parAri-pUrvataravatsara / 6. AvAM zrutavantau / 7. gatavarSa / 8. idAnImasmin vrsse| 9. sandeha / 10. adyazvaH paradine vA prasoSyate / 11. arthakathane / 12. svatantraH / 13. viparItaM karoti / 14. mAdazI vidhiH tasya ine-naathe| Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 364. parvataH-nArada, nedamastukAraM' yadasya padasya mannirukta pvaatisuukto'rthH| yadi cAyamanyathA syAttadA rasavAhinIkhaNDanameva me daNDaH' / nAradaH-'parvata, ko nu khalvatra vivadamAnayorAvayonikaSabhUmiH' / parvataH-'nArada, vsuH'| karhi tarhi taM samayAnusatavyam / idAnImeva nAtroddhAraH' ityabhidhAya dvAvapi tau vasuM nikaSA prAsthiItAm , aikSiSAtAM ca tathopasthitau tena vasunA gurunirvizeSamAcaritasammAnau yathAvatkRtakazipuvidhAnau vihitAMcitocitakAJcanadAnau samAgamanakAraNamApRSTau svAbhiprAyamabhASiSAtAm / vasuH-'yathAhatustatrabhavantau tathA praatrevaanutissttheym'| atrAntare vasulakSmIkSayakSapeva kSapAyAM sA kilopAdhyAyA nAradapakSAnumataM kSIrakadambAcAryakRtaM tadvAkyavyAkhyAnaM smarantI svastimatI parvataparibhavApAyabuddhayA vasumanusRtya 'vatsa vaso, yaH pUrvamupAdhyAyAdatardhAnAparAdhalakSaNAvasaro varastvayAdAyi, sa me saMprati samarpayitavyaH' ityuvaac| satyapratipAlanAsurvasuH-'kimamba, sNdehsttr| yadyevaM yathA sahAdhyAyI parvato vadati, tathA tvayA sAkSiNA bhvitvym'| vasustathA svayamAcAryANyAbhihitaH-'yadi sAkSI bhavAmi tadAvazyaM niraye ptaami| atha na bhavAmi tadA satyAtpraca. lAmi' ityubhayAzayazArdUlavidrutamanomRgazciraM vicintya parvata-nArada ! maiM ise svIkAra nahIM kara sakatA, kyoMki isa padakA mekha kahA huA artha hI ThIka hai / yadi vaha ThIka na ho to maiM apanI jihvA kaTavA duuNgaa| nArada-parvata ! hamAre vivAdakA phaisalA kauna karegA ? parvata-vasu / nArada-to usake pAsa kava calanA cAhie ? parvata--isI samaya / isameM vilamba kyoM ? isa prakAra bAtacIta karake donoM vasuke pAsa cala diye| vasune jaise hI una donoMko Ate hue dekhA, guruke samAna hI unakA sammAna kiyA aura yathAyogya bhojana, vastrAbharaNa tathA svarNa pradAna karake unase AnekA kAraNa puuchaa| donoMne apanA-apanA abhiprAya kaha diyA / vasune unase subaha Aneke lie khaa| - isI bIcameM parvatako mAtA svastimatI guruvAnIko apane pati kSIrakadambake dvArA batalAyA huA usa vAkyakA vyAkhyAna smaraNa ho gyaa| use lagA ki nAradakA vyAkhyAna hI ThIka hai| ataH parvatake aniSTakI AzaMkAse vaha rAtrimeM hI vasuke pAsa gayI aura bolI-'putra vasu ! pahale guruse chipanekA aparAdha karaneke samaya tumane mujhe jo vara diyA thA vaha mujhe aba do|' satyakA pAlaka vasu bolA-'mAtA ! usameM sandeha mata kro|' 'to jaisA tumhArA guruputra kahatA hai vaisA hI tumheM bhI kahanA caahie|' gurupatnIke aisA kahanepara vasu vicArameM par3a gayA-'yadi parvatakA kathana ThIka ThaharAtA hU~ to narakameM giratA huuN| aura yadi nahIM ThaharAtA hU~ to satyase vicalita 1. na yuktam / 2. jihvA / 3. na vilmbH| 4. samIpam / 5. prasthitau / 6. bhojanAcchAdanau / 7. vihitocitocita mu0| 8. tirodhAna / 9. prArthitaH / Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -365 ] upAsakAmyayana 'na vratamasthigrahaNaM zAkapayomUlabhaikSavaryA vA / vratametadunnatadhiyAmaGgIkRtavastunirvahaNam // 365 // iti ca vimRzya nirayanidAnadattaM caramapakSameva pkssmaapsiit| tadanu mumudiSamANAravindahRdayavinidrendindiracaraNapracArodazcanmakarandasindUritanAradevatAsImantAntarAle prabhAtakAle, sevAsamAgatasamastasAmantopAstiparyastottaMsakusumasaMpAditopahAramahIyasi ca sati sadasi mRgayAvyasanavyAjazaravyIkRte kuraGgapote, aparAddheSurighupratyAvRtyAsAditasparzamAtrAvaseyAkAzasphaTikaghaTitavilasanaM siMhAsanamupagatya 'satyazaucAdimAhAtmyAdahaM vihAyasi gato jagadavyavahAraM nihAlayAmi' ityAtmanAtmAnamarkavANo vivAdasamaye tena vinatavaradena nAradena 'aho, mRSodyodbhidavibhAvaso vaso, adyApi na kiJcinnata yati tatsatyaM brUhi' ityanekazaH kRtopadezaH kAzyapItalaM yiyAsurvasuH'nArada, yathaivAha parvatastathaiva satyam' ityasamIkSyaM sAkSyaM vadan 'deva, adyApi yathAyathaM vada yathAyathaM dhada' ityAlApabahule samanyumAnasavilAsinIskhalitoktilohale viSAdAsAdihRdayaprajAprajalpakAhale sphuTabrahmANDakhaNDadhvanikutUhale samucchalati paricchadakolAhale satyadharmakarmapravartanakupitapuradevatAvazadurvilasanaH sasiMhAsanaH kSaNamAtramapyanAsAditasukhahotA huuN|' isa prakAra usakA manarUpI mRga dvividhArUpI siMhake pherameM par3a gayA / bahuta dera taka vicAra karaneke bAda usane socA haDDIkA dhAraNa karanA, zAka, pAnI, kandamUlakA lenA athavA bhikSA bhojana karanA ye saba vrata nahIM haiM / kintu svIkAra kI huI vastuko nibAhanA hI samajhadAra puruSoMkA vrata hai / / 395 / / aisA vicAra kara usane narakameM le jAnevAle dUsare pakSa ko hI svIkAra kara liyaa| eka bAra eka zikArI jaMgalameM zikAra khelaneke liye gayA thA vahA~ usane eka hariNake baccepara tIra claayaa| kintu vaha tIra kisI vastuse TakarAkara lauTa aayaa| taba zikArIko bar3A Azcarya huA aura vaha isakA kAraNa jAnaneke lie Age bddh'aa| mArgameM use AkAzakI taraha svaccha sphaTikamaNikI eka zilA milI, jo chUnese hI jAnI jA sakatI thii| usa zilAko ma~gAkara vasune apanI sabhAmeM rakhA aura usapara apanA siMhAsana rkhvaayaa| tathA usapara baiThakara apane hI mukhase apanI prazaMsA karate hue yaha ghoSaNA kI ki maiM 'apane satya dharmake prabhAvase AkAzameM baiThakara jagatkA nyAya karatA huuN|' dUsare dina prabhAta honepara rAjasabhA lgii| vasa apane usI siMhAsanapara Akara baiTha gyaa| sevAke lie Aye hue sAmantoMne bheTeM cddh'aayiiN| aura vivAda prArambha huaa| nAradane vinaya pUrvaka kahA-'asatyavAdI vasu aba bhI kucha nahIM bigar3A hai ataH saca bola,' bAra-bAra samajhAnepara bhI narakagAmI vasune yahI kahA-'jo parvata kahatA hai vahI satya hai' / isa prakAra jhUThI gavAhI dete dekhakara prajAko bhI krodha A gayA aura vaha bhI cillAne lagI- 'mahArAja ! 'aba bhI saca bolie,', 'aba bhI saca bolie|' sabhAmeM aisA kolAhala macA mAno brahmANDake phaTanekI AvAja hai| isI samaya satya dharma-karmakA lopa karaneke kAraNa kruddha hue nagara-devatAne siMhAsana-sahita 1. sAkSivacanam / 2. alocakAra / 3. vikasamAnapAmadhya-ucchrIyamANabhramaracaraNa / 4. jaladevatA / 5. lakSyacyutabANaH / 6. bANa pazcAdvalanena / 7. nyAyaM pshyaami| 8. utkarSatAM prApayan / 9.vinatAnAM vineyAnAm / 10. nAzaM yAsyati / 11. sakopacitta / 12. avyaktavacana / 13. asphuTe / 14. matyaloka / 15. aprApta / 24 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 somadeva viracita [kalpa 26, zlo0 366 kAlaM pAtAlamUlaM jagAhe / ata evAdyApi prathamamAhutiSelAyAM prajo jalpanti-'uttiSTha vaso, svarge gaccha' iti / bhavati cAtra zlokaH asthAne baddhakakSANAM narANAM sulabhaM dvayam / paratra durgatidIrghA duSkIrtizcAtra zAzvatI // 366 // ityupAsakAdhyayane vaso rasAtalAsAdano nAmaikonatriMzaH klpH| nAradastameva nirvedamurarIkRtya nartavibhramabhramarakulanilayanIlotpalastUpamiva kuntalakalApamunmUlya paramaniSkiJcanatAnirUpaM jAtarUpamAsthAya sakalasattvAbhayapradAnAmRtavarSAdhikaraNaM saMyamopaikaraNamAkaleyya muktilakSmIsamAgamasaMcArikAbhivodakaparicArikAmAhatya zivazrIvazIkaraNAdhyAyamiva svAdhyAyamarnubaddhaya manomarkaTakrIDAprakAmamindriyArAmamuparamya antarAtmahemAzmesemastamaladahanaM dhyAnadahanamuhIpya saMjAtakevalastatpadAptipezalo babhUva / parvatastu tathA sarvasabhAsamAjodIritohIrghadurapavAdarajasi mithyAsAkSipakSavicakSaNavakSasi durAcArakSaNaSubhitasahasrAkSAcarIkSitajIvitamahasi kathAzeSatejasi "vasau sati mehasvahINatayA paurApacikIrSayoM ca nirantarodazvaromAJcanikAyaH zalalezalAkAnikIrNakAya iva nijAgaNeyadurIhitAmA todaracarmapuTaH sphuTabhiva ca tairnRpativinAzavazAmarSibhiH saMbhUyopadiSTaloSTavarSibhiratucchapicholedalAsphAlanaprakarSibhiH pratighAtocchalacchakalakaSAprahAratarSibhivasuko pAtAlameM bheja diyaa| isIse Aja bhI yajJameM pahalI Ahuti dete samaya brAhmaNajana kahate haiM-'vasu uTha ! svarga jaa|' kisIne ThIka hI kahA hai- 'jhUThI bAtakA durAgraha karanevAle manuSyoMke lie do cIja sulabha haiM-paralokameM dIrghakAla taka durgati aura isa lokameM sthAyI apayaza' // 396 // isa.prakAra upAsakAdhyayanameM vasukI rasAtala-prAptiko batalAnevAlA ___ unatIsavA~ kalpa samApta huaa| isa ghaTanAse nAradako bar3A vairAgya huaa| usane kezaloMca karake nagna digambara hokara sakala jIvoMko abhayadAna denevAle saMyamake upakaraNa pIchI aura kamaNDalu grahaNa kara liye / aura svAdhyAyapUrvaka, manarUpI bandarake khelaneke sthAna indriyarUpI upavanako banda karake, antarAtmArUpI svarNapASANake samasta malako jalAnemeM samartha dhyAnarUpI agniko pradIpta kiyaa| tathA kevalajJAna prApta karake mukta ho gyaa| rAjA vasuke mara jAnepara atyanta lajA tathA puravAsI janoMke tIvra tiraskArake kAraNa parvatako krodhase romAMca ho aayaa| use aisI pIr3A huI mAno sehIke kA~ToMse usakA zarIra bIdhA gayA hai| apane asaMkhya duSTa saMkalpoMke kAraNa usakA peTa phaTane-sA lgaa| udhara nagaravAsI loga rAjAkI mRtyuse Rddha hokara usake Upara IMTa-pattharoMkI varSA karane lge| unhoMne use gadhepara car3hAkara samasta nagarameM ghumAyA / pIche-pIche kutte bhoMkate jAte the| ITa-pattharoMkI varSA hotI jAtI thii| mArgameM ulTe ustarese sira muMDA jAtA thaa| galemeM phUTe ThIkaroMkI mAlA par3I thii| cANDAlake 1. saptamanarakam / 2. praprA a0, ja0 / viprAH / 3. strii| 4. mayUrapiccham / 5. gRhItvA / 6. duuto| 7. kamaNDalum / 8. pariccheda / 9. kRtvA / 10. yatheSTam = adhikam / 11. suvarNapASANa / 12. mokSa / 13. kiGkarIbhiH kSitaM vidhvastaM jIvitameva mahastejo yasya / 14. vAso-a0, ja0, mu0 / 15. dIrghalajjitatayA / 16. apkrtumicchyaa| 17. sehIzUlaviddhazarIraH / 18. asaMkhya / 19. saMghukSita / 20. vaMza / Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -366] upAsakAmyayana 187 nagaranivAsaharSibhirja nairagaNitApakAraM sarAsamArohaNAvatAraM kaNThapradezaprAptaprANaH purupUtkatolvaNakANaH sakalapuravIthiSu vizvaraghuSThAnujAto niSkAzitaH zvapacasmazAnAMzukapihitamehano viparItakSuradhArAcaritamArgamuNDanaH prakAzitazikhAzrIphalajAlo galanAlAvalambita. zarAvamAlaH prathIyasi vanagahanarahasi praviSTaH tucchodakadvIpinItaTinotanikaTopaviSTastena kAlAsureNa dRssttH| pratyavamRSTahaceSTena 'cAhaM tAvadvaikArikapricikAzayiSuzaktiH eSo'pi svamatapratitiSThApayiSumatiprasaktirataH niSpratighaH khalu me kAryolAghaH' iti nibhRtaM vitayaM paryAptaparibAjakaveSeNa mAyAmayamanISeNa bhaassitshc| tathA hi-'parvata, kena khalu samAsannakInAzakelinarmaNA duSkarmaNA vinirmApitanirvaropakAraH' / parvataH-'tAta, ko bhavAn / 'parvata, bhavatpituH khalu priyasuhRdahaM sahAdhyAyI zANDilya iti naamaabhidhaayii| yadA hi vatsa, bhavAnghoDansamabhavattadAhaM tIrthayAtrAyAmagAm / idAnIM cogAm / ato na bhavAnmAM samyagavadhArayati / tatkathaya hanta kAraNamasya vytikrsy'| parvataH-'matprANitaparitrANasaan bhagavan , smaakrnny| samastAgamaratnasannidhAtari sukRtamaNisamAhartari jinarUpAnujAtari pitari nAkalokamite sati svAtantryAdekadA pradIptanikAmakAmodramaH saMpannapaNyAsanAjanasamAgamaH kRtapizitakApisAyanasvAdaH pApakarmaprAsAdaH cetanapyAryopadiSTaM viziSTaM vyAkhyAnamahaM durAtmAkhyAnaH" svavyasanavivRddhaye kaphanake Tukar3ese usakI nagnatAko DhA~ka diyA gayA thaa| becArA rAste-bhara cillAtA jAtA thaa| kaSTase prANa kaNThameM A gaye the| isa rUpameM use nagarase nikAla diyA gayA aura vaha eka ghane jaMgalameM ghusakara eka nadIke kinAre baiTha gayA / vahA~ use kAlAsura nAmake vyantarane dekhA / usake manakI dazA jAnakara kAlAsurane socA-'maiM apanI vikriyA zaktiko dikhalAnA cAhatA hU~ aura yaha apanA mata calAnA cAhatA hai ataH merA kAma nirvighna hogaa|' aisA vicArakara usane saMnyAsIkA veSa dhAraNa kiyA aura mAyAvI buddhise bolA-'parvata ! jaldI hI yamarAjakI krIr3Ake zikAra bananevAle kisa duSTane tumhAre sAtha yaha niSThura vyavahAra kiyA hai ?' parvata- pitA ! Apa kauna haiM ? 'maiM tumhAre pitAkA sahapAThI mitra huuN| merA nAma zANDilya hai| jaba tumhAre dA~ta nikale the taba maiM tIrthayAtrAke lie calA gayA thaa| aura aba lauTA huuN| isalie tuma mujhe nahIM pahacAnate ho / apanI isa vipattikA kAraNa batalAo / ' ..... parvata- 'mere prANoMke rakSaka bhagavan ! sunie / samasta AgamarUpI ratnoMke dhAraka aura puNyarUpI maNiyoM ke saMgrAhaka mere pitA jina-dIkSA dhAraNa karake jaba svargalokako cale gaye to maiM svatantra ho gyaa| eka dina maiMne kAmake vazIbhUta hokara vezyA sevana kiyA aura mAMsa-madirAkA svAda liyaa| 'ajairyaSTavyam' isa vAkyakA pitAjIne jo vyAkhyAna kiyA thA use jAnate hue 1. mahat / 2. sArameyAH pRSThato bhavanti / visvaraghuSTA -A0 / 3. cANDAlacitAsthAnavastreNa kRtakaupInaH / 4. ndii| 5. nirvighnaH / 6. nizcalaM vicArya / 7. tapasvi / 8. yama / 9. niSThura / 10. yadA tava Sar3adantAH / 11. AgataH / 12. aho| 13. jIvitarakSaNe / 14. sNdhaarke| 15. kRtavezyAsamAgamaH / 16. madya / 17. jAnannapi pitrA upadiSTham / 18. durAtmA-duSTasvabhAvamAkhyAnaM caritaM yasya so'ham / Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 somadeva viracita [kalpa 30, zlo0 367dharmabuyA sAdhumadhye ajairyaSTavyamitIdaM vAkyamazeSakalmaSaniSekyo'nyathopanyasyamAno nAradenApAditavayamaskhalanaH san etAvadvipattisthAmavasthAmavApam / ' kAlAsura:-'parvata, mA zoca / muJca tvamazeSaM dhiSaNAkaluSam / aGga, sAdhu sambodhayAtmAnam / na khalu nirIhasya narasyAsti kaacinmniissitaavaaptiH| tadalaM hantaM hRdayadAhAnugenAvegena / haho putra parvata, yathA svakIyasaMketA brAhmagosavAzvamedhasautrAmaNivAjapeyarAjasUyapuNDarIkaprabhRtInAM saptatantUnAM pratipAdakAni vAkyAni viracayya antarAntarA vedavacaneSu nivezaya / vatsa, mayi bhUrbhuvaHsvastrayIviparyAsanasamarthamantramAhAtmye, tvayi ca tarasAsavasavitrIpravRttihetuzrutigItisamabhyastasAtmye, kiM nu nAmehAsAdhyam' ityutsAhya svayaM vidyAvaSTambhasRSTAbhiraSTAbhiraipItibhirupayamANajanapadahRdayamayodhyAviSayamAgatya nagarabAhirikAyAM sa devazcaturAnano'bhUt / 'adhvaryuH parvataH samAsIt / mAyAmayasRSTayaH piGgalamanu-mataGga-maroci-gautamAdayazca Rtvijo'janiSata / tatra atidhRtizcaturbhirvadanarupadizati / parvatastu yajJArtha pazavaH sRSTAH svayameva svymbhuvaa| yajJo hi bhUtyai sarveSAM tasmAdyajJe vadho'vadhaH // 37 // bhI mujha durAtmAne apane vyasanakI puSTi ke lie use badala kara anyathA rUpase kahA / nAradane merI isa galatIko pakar3a liyA / basa, usIse merI yaha durdazA huI hai|' kAlAsura- 'parvata ! raMja mata kara, aura isa saba buddhi vikArako dUra kara' apaneko sambodha / jo manuSya nirIha hai usakI manovAJchA pUrI nahIM hotii| ataH hRdayako jalAnevAle zokako chodd'| aura putra parvata ! apane saMketase cihnita brAhmamedha, gomedha, azvamedha, sautrAmaNi, vAjapeya, rAjasUya, puNDarIka Adi yajJoMke pratipAdaka vAkyoMko racakara vedameM jagaha-jagaha milA do| putra ! meremeM 'bhUrbhuvaH svaH' ityAdi mantrako badalanekI sAmarthyake hote hue aura mAMsa-madirA AdimeM pravRtti karAnevAle vedamantroMkI racanAmeM siddhahasta tumhAre hote hue aisA kauna kAma hai jo hama nahIM kara skte|' isa prakAra parvatako utsAhita karake usa kAlAsurane apanI vidyAke balase ativRSTi Adi ATha ItiyoMko samasta dezameM phailA diyA / tathA Apa ayodhyA nagarImeM Akara brahmAkA rUpa dhAraNa karake nagarake bAhara baiTha gyaa| parvata yajurvedakA jJAtA purohita bnaa| mAyAmayI piMgala, manu, mataGga, marIci, gautama vagairaha hotA bana gaye / brahmAjI cAroM mukhoMse upadeza dete the| aura parvata Adeza detA thA ___ brahmAjIne svayaM yajJake lie hI pazuoMkI sRSTi kI hai| yajJa sabakI samRddhi ke lie hai isalie yajJameM kiyA jAnevAlA pazuvadha vadha nahIM hai // 397 // 1. zatrulokopari nispRhasya / 2. hanta harSe'nukampAyAM vAkyArambhaviSAdayoH / 3. zokena / 4. yajJAnAm / 5. madhye / 6. nu pracchAyAM vikalpe ca vita ca / nAma prakAzyasaMbhAvya krodhopagamakutsane / 7. ativRSTi ranAvRSTirmUSakAH zalabhAH zukAH / svacakraparacakraM ca saptatA ItayaH smRtAH // 8. yajurvedajJAtA / 9. brhmaa| Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 -401] brahmaNe brAhmaNamAlabheta, indrAya kSatriyaM, marudbhyaH vaizyaM, tamase zUdram, uttamase taskaraM, Atmane klIbaM, kAmAya puMzcalamapratikruSTAya mAgadhaM gItAya sutam, AdityAya striyaM garbhiNIM, sautrAmaNau ya evaMvidhAM surAM pivati, na tena surA pItA bhavati / surAcaM tisra eva zrutau saMmatAH - paiSTI, gauDI, mAdhavI ceti / gosave brAhmaNo gosaveneSTvA saMvatsarAnte mAtaramapyabhilaSati / upehi mAtaram, 1 upehi svasAram / SaTzatAni niyujyante pazUnAM madhya me'hani / azvamedhasya vacanAdUnAni pshubhistribhiH||368|| * mahokSo vA "mahAjo vA zrotriyAya vizasyate / nivedyate tu divyAya sraksugandhanidhirvidhiH // 366 // gosave surabhiM hanyAdrAjasUye tu bhUbhujam / azvamedhe hayaM hanyAtpauNDarIke ca dantinam ||400 // auSadhyaH pazavo vRkSAstiryaJcaH pakSiNo narAH / yajJArthaM nidhanaM prAptAH prApnuvantyucchritAM gatim // 402 // upAsakAdhyayana brahma ke lie brAhmaNakA vadha karanA cAhie, indrake lie kSatriyakA vadha karanA cAhie, vAyuke lie vaizyakA vadha karanA cAhie, tamake lie zUdrakA vadha karanA cAhie, gAr3hatamake lie corakA vadha karanA cAhie, AtmAke lie napuMsakakA vadha karanA cAhie, kAmake lie badamAzakA vadha karanA cAhie, apratikruSTake lie mAgadhakA vadha karanA cAhie, gItake lie putrakA vadha karanA cAhie, sUryake lie garbhiNI strIkA vadha karanA cAhie / sautrAmaNi yajJameM jo amuka prakArakI zarAba pItA hai vaha zarAba nahIM pItA / tIna prakArakI zarAba vedasammata hai - paiSTI - jo jau vagairahake ATese banAyI jAtI hai, gauDI - jo gur3ase banAyI jAtI hai, aura mAdhavI, jo mahue se banatI hai / gosava yajJameM brAhmaNa turatake janme hue gauke bachar3ese yajJa karake varSake anta meM mAtA se bhI bhoga karatA hai| mAtA ke pAsa jAo, bahanake pAsa jAo / azvamedha yajJameM madhyake dina tIna kama chaha sauM arthAt pA~ca sau sattAnave pazu mAre jAte haiM aisA vacana hai // 398 // zrotriyake lie mahAn baila athavA bakarA mArA jAtA hai / tathA mAlA gandha vagairaha vidhipUrvaka arpita kI jAtI hai // 399 // gosava yajJameM gAyakA vadha karanA cAhie / rAjasUya yajJameM rAjAkA vadha karanA cAhie / azvamedhameM ghor3ekA vadha karanA cAhie aura pauNDarIka yajJameM hAthIkA vadha karanA cAhie ||400 || auSadhi, pazu, vRkSa, tiryaJca, pakSI aura manuSya ye saba yajJa meM mAre jAne se uccagati pAte haiM // 401 // 1. 'brahmaNe brAhmaNamAlabhate / kSatrAya rAjanyam / marudbhagho vaizyam / tapase zUdram / tamase taskaram / nArakAya vIrahaNam / pApmane klIbam / AkrayAyA yogUm / kAmAya puMzcalam / atikruSTAya mAgadham / gItAya sUtam / nRttAya zailUSam / - taittirIya brAhmaNa 3, 4 vAjasaneyI saMhitA 30, 5 meM tathA zatapatha brAhmaNa 13, 6, 2 meM bhI pAThabhedake sAtha ukta uddharaNa milatA hai / 2. 'gauDI paiSTI ca mAdhvI ca vijJeyA trividhA vaha zloka surA / - manusmRti 11,94 / 3. vAjasaneyI saMhitA 24, 40 kI uvvaTa aura mahIghrakI TIkA meM pAyA jAtA hai / usameM uttarArdha isa prakAra hai- 'azvamedhasya yajJasya navabhizcAdhikAni ca / 4. 'mahokSaM vA mahAjaM vA zrotriyAyopakalpayet / satkriyAnvAsanaM svAdu bhojanaM sUnRtaM vacaH // 109 // ' - yAjJavalkyasmRti, pR0 34 / ukSo vRSabhaH / 5. chAgaH / 6. hiMsyate / 7. 'oSadhyaH pakSiNastathA / prApnuvantyutsRtIH punaH // 40 // - manusmRti a0 5 / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 somadeva viracita [kalpa 30, zlo0402mAnavaM vyAsavAsiSThaM vacanaM vedasaMyutam / apramANaM tu yo ba yAtsa bhavedbrahmaghAtakaH // 402 // 'purANaM mAnavo dharmaH sAGgo vedshcikitsitm| AjJAsiddhAni catvAri na hantavyAni hetubhiH // 403 // iti manu-marIci-mataGgaprabhRtayazca savarSaTakAramajadvijagajavAjiprabhRtIndehino juGgati / tadevaM zrutizataivANijyajityopajIvinAmItoH parvato vyapohati / kAlAsuraH punarAlabhya'mAnAn prANinaH sAkSAdvimAnArUDhAnsvarge sAMvaryA paryaTato darzayati / manupramukhAzca munayaH prbhaavynti| tato mAyApradarzitatridazavezmapravezAdilobhe saAte sakalajanakSobhe sapratyAsannanarakanagaraH sagaraH, sa ca zvabhravibhramocitasthitirvizvabhUtistadupadezAttAMstAnsattvAn hatvA psAttvA ca durantaduritacittacetasau makhamiSAtkAlAsureNa smAritapUrvabhavAgasau vItihotrA'. tivihitavicitravadharahasau vicitrAyA dhariyAdrAdhIyo duHkhadathumantharaM talamagAtAm / parvato'pyagnAyIpativijaye"jaTharadhanaJjaye ca havyakavyakarmabhiH samAcaritasamastasattvasaMhAraH kAlAsuratirodhAnavidhuravidhisArastadvirahAtakazoka zociHklezakRzyaccharIraH kAlena "jInajIvitapracAraH saptamarasAvasaraH samapAdi / manu, vyAsa, vasiSTha Adi RSiyoMke vacanoMko aura vaidika vacanoMko jo apramANa batalAtA hai vaha brahmaghAtI hai / / 402 // purANa, mAnavadharma manusmRti, sAGgaveda aura Ayurveda ye cAra svayaM pramANa haiM / inheM yuktiyoMse khaNDita nahIM karanA cAhie // 403 // isa tarahakI AjJAe~ parvata detA thA / aura manu, marIci, mataGga Adi RSi 'svAhA' zabdake sAtha bakarA, dvija, hAthI, ghor3A vagairaha prANiyoMse homa karate the / isa prakAra vedase jIvikA karanevAle brAhmaNoMmeM, zastrase jIvikA karanevAle kSatriyoMmeM, vyApArase jIvikA karanevAle vazyoMmeM aura khetI Adise jIvikA karanevAle kRSakoMmeM kAlAsurane jo bImAriyA~ phailAyI thIM unheM parvata dUra karatA thA, aura kAlAsura mAre gaye prANiyoMko apanI mAyAke dvArA vimAnameM savAra karAkara svargako jAte hue dikhAtA thaa| manu vagairaha muni isase dUsaroMko prabhAvita karate the| isa prakAra jaba saba logoMmeM mAyAke dvArA dikhalAye gaye svarga gamanake lobhase halacala maca gayI to narakagAmI sagara aura vizvabhUti purohitane bhI kAlAsurake upadezase bahutase prANiyoMkA vadha kiyA aura unheM khaayaa| isase unakA citta pApameM lipta ho gyaa| phira kAlAsurane una donoMke pUrva janmameM kiye gaye aparAdhakA smaraNa karAkara yajJake bahAnese una donoMko yajJakI agnimeM homa diyA, aura ve donoM marakara tIsare narakameM cale gaye / parvatane bhI agniko tiraskRta karanevAlI apanI jaTharAgnimeM devatAoM aura pitaroMkI tRptike bahAne samasta prANiyoMkA saMhAra kara DAlA / kAlAsura to apanA kAma karake antardhAna ho gyaa| ataH usake binA usakI saba vidhi phIkI par3a gyii| kAlAsurake viraha rUpI saMtApake zokase usakI dazA zocanIya ho gyii| klezase usakA zarIra kRza ho gyaa| antameM maraNa karake vaha saptama narakameM utpanna huaa| 1. manusmRti 12, 110 / 2. svAhAsahitam / 3. zrutajIvinAM viprANAM, zastrajIvinAM kSatriyANAM, vANijyahalajIvinAM vaNijAM yA ItayaH kAlAsureNa mAyayA kRtAH tAH parvataH kAlAsuramAyayA spheTayati / 4. hiMsyamAnAn / 5. mAyayA / 6. prabhAvanAM kurvanti / 7. samIpanarakAvAsaH / 8. kAlAsura / 9. bhakSitvA / 10. sulsaaphaardosso| 11. agni / 12. bAlukAprabhAyAH / 13. dIrghataram / 14. paritApena mandagamanasahitama (?) / 15. gtau| 16. agnitirskaarke| 17. udraagnau| 18. devadeyaM / 19. pitRdeyaM / 20. zokAgni / 21. kSINa / 22. sptmpRthivii| 23. saMjAtaH / Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 131 -407 ] upAsakAdhyayana bhavati cAtra zlokaH mRSodyAdInavodyogAtparvatena samaM vasuH / jagAma jagatImUlaM jvaladAtakapAvakam // 404 // ityupAsakAdhyayane asatyaphalasUcano nAma triMzattamaH klpH| vadhUvittastriyau muktvA sarvatrAnyatra tajane / mAtA svasA tanUjeti matirbha gRhAzrame // 405 // "dharmabhUmau svabhAvena manuSyo niyNtsmrH| 'yajAtyaiva pairAjAtibandhuliGgistriyastyajet // 406 // rakSyamANe hi bRMhanti yatrAhiMsAdayo guNAH / udAharanti tadbrahma brahmavidyAvizAradAH // 407 // . isake viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra hai 'jhUTha bolaneke doSake kAraNa parvatake sAtha vasu bhI sAtaveM narakako gayA, jahA~ sadA saMtAparUpI agni jalatI rahatI hai // 404 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM asatyake phalakA sUcaka tIsavA~ kalpa samApta huA / [aba brahmacaryANuvratakA varNana karate haiM-] apanI vivAhitA strI aura vezyAke sivA anya saba striyoMko apanI mAtA bahina aura putrI mAnanA brahmacaryANuvrata hai // 40 // vizeSArtha-saba zrAvakAcAroMmeM vivAhitAke sivA strI mAtrake tyAgIko brahmacaryANuvratI batalAyA hai| paranArI aura vezyA ye donoM hI tyAjya haiN| kintu paM0 somadevajIne aNuvratIke lie vezyAkI bhI chUTa de dI hai| na jAne yaha chUTa kisa AdhArase dI gaI hai ? dharmabhUmi AryakhaNDameM svabhAvase hI manuSya kama kAmI hote haiN| ataH apanI jAtikI vivAhita strIse hI sambandha karanA cAhie aura anya kujAtiyoMkI tathA bandhu-bAndhavoMkI striyoMse aura vratI striyoMse sambandha nahIM karanA cAhie // 406 // jisakI rakSA karane para ahiMsA Adi guNoMmeM vRddhi hotI hai use brahmavidyAmeM niSNAta vidvAn brahma kahate haiM // 407 // 1. AdInavaM doSaH / 2. pariNItA avadhUtA ca / 3. strI jne| 4. 'na tu paradArAn gacchati na parAn gamayati ca pApabhIteryat / sA paradAranivRttiH svadArasantoSanAmA'pi // 59 // ' -ratnakaraNDa zrA0 / 'upAttAyA anupAttAyAzca parAGganAyAH saGgAnivRttaratirgahIti caturthamaNuvratam |'-srvaarthsiddhi 7, 20 / 'ye nijakalatramAtraM parihatuM zaknuvanti na hi mohAt / nizeSazeSayoSiniSevaNaM tairapi na kAryama // 110 // ' -paruSArthasi0 vivAhitAM vA yadi vA viruddhAM bhajedudoNe madane'tha vezyAm / vivarjayet svAmapi kintvakAle svadArasantoSaparaH sadaiva // 21 // -dharmara0, pa0 92 u0 / svasRmAtRduhitasadRzIH dRSTvA parakAminIH paTIyAMsaH / dUraM vivarjayante bhujagImiva ghoradRSTiviSAm // 64 // -amita. zrA0, 650 / 'so'sti svadArasantoSI yo'nystriiprkttstriyo| na gacchatyaMhaso bhItyA nAnyairgamayati tridhA // 52 // ' -sAgAradharmA0, 4 a0 / 5. AryakhaNDe / 6. alpakAmaH / 7. yasmAt / svajAtyA pariNItayA saMha saMbhogaH kaaryH| 8. parA cAso ajAtiH parAjAtiH prkiiyjaatistrii| 9. 'ahiMsAdayo dharmA yasmin paripAlyamAne bahanti vRddhimupayAnti tad brhm|' -sarvArthasi07-16 / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 somadeva viracita [kalpa 31, zlo0 408. madanoddIpanavRttairmadanohIpanai rsaiH| madanoddIpana zAmaMdamAtmani nAcaret // 408 // 'havyairiva dutaprItiH pAthobhiriva niirdhiH|| toSameti pumAneSa na bhogairbhavasaMbhavaiH // 406 // viSavadvirSayAH puMsAmApAte mdhuraagmaaH| ante vipattiphaladAstatsatAmiha ko grahaH // 410 // bahistAstAH kriyAH kurvannaraH saMkalpajanmavAn / bhAvAptAveva nirvAti klezastatrAdhikaH param // 411 // 'nikAmaM kAmakAmAtmA tRtIyA~ prakRtirbhaveta / anantavIryaparyAyastAnAratasevane // 412 // sarvA kriyAnulomA syAtphalAya hitakAminAm / aparatrArthakAmAbhyAM yattau na stAM tadarthiSu // 413 // tayAmaya samaH kAmaH srvdossodydyutiH| "utsUtre tatra mAnAM kutaH zreyaH samAgamaH // 414 // dehdrvinnsNskaarsmupaarjnvRttyH| jitakAme pRthA sarvAstatkAmaH sarvadoSabhAk // 415 / / ataH kAmoddIpana karanevAle kAryoMse, kAmoddIpana karanevAle rasoMke sevanase aura kAmoddIpana karanevAle zAstroMke zravaNa yA paThanase apanemeM kAmakA mada nahIM lAnA cAhie / / 408 // jaise havanakI sAmagrIse agni aura jalase samudra kabhI tRpta nahIM hote| vaise hI yaha puruSa sAMsArika bhogoMse kabhI tRpta nahIM hotA // 409 // ye viSaya viSake tulya haiN| jaba Ate haiM to priya lagate haiM kintu antameM vipattiko hI lAte haiN| ataH sajjanakA viSayoMmeM Agraha kaise ho sakatA hai // 410 // taraha-tarahakI bAhya kriyAoMko karatA huA kAmI manuSya rati sukhake milane para hI sukhI hotA hai| kintu isameM kleza hI adhika hotA hai sukha to nAma mAtra hai // 411 // jo atyanta kAmAsakta hotA hai vaha nirantara kAmakA sevana karanese napuMsaka ho jAtA hai aura jo nirantara brahmacaryakA pAlana karatA hai vaha ananta vIryakA dhArI hotA hai // 412 // jo apanA hita cAhate haiM unakI sabha anuloma kriyAe~ phaladAyaka hotI haiN| kintu artha aura kAmako chor3akara / kyoMki jo artha aura kAmakI abhilASA karate haiM unheM artha aura kAmakI prApti nahIM hotI, ataH unheM artha aura kAmakI prApti hone para bhI sadA asantoSa hI rahatA hai // 413 / / kAma kSaya rogake samAna saba doSoM ko utpanna karatA hai| usakA Adhikya hone para manuSyoMkA kalyANa kaise ho sakatA hai ? // 414 // jisane kAmako jIta liyA usakA dehakA saMskAra karanA, dhana kamAnA Adi sabhI vyApAra vyartha haiM; kyoMki kAma hI ina saba doSoMkI jar3a hai / / 415 // -- -- 1. devadeyadravyaiH / 'na jAtu kAmaH kAmAnAmupabhogena zAmyati / haviSA kRSNavamava bhUya evAbhivardhate / 2. agnirna toSameti / 3. jalaiH / 4. "kiMpAka phalasambhogasannibhaM taddhi maithunam / ApAtamAtraramyaM syAdvipAke'tyantabhItidam // 10 // -jJAnArNava pR0 134 / 5. ratirasaprAptAveva sukhI bhavati kintu tatra sukhaM stokam / 6. atIva kAmecchAvAna / 7. napaMsakaH / 8. brahmacaryasya / 9. 'yatkAraNAttAvarthakAmo na stAM na bhavetAma, keSu ? tadarthiSu arthakAmavAJchakeSu / ko'rthaH ? teSu tRptina bhavatIti bhAvArthaH / 10. kSayarogasadRzaH / 11. Adhikye / 12. dehasya saMskAravRtiH draviNasyopArjanavRttiH / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -421 ] upAsakAdhyayana svAdhyAyaM dhyAnadharmAdyAH kriyAstAvannare kutaH / Indre cittendhane yAvadeSa kAma zuzukSaNiH // 416 // aidamperyamato muktvA bhogAnAhAravadbhajet / dehadAhopazAntyarthamabhidhyAnavihAna ye // 417 // parastrIsaMgamA nakkI DAnyoparyamakriyAH / tIvratA ratikartavye hanyuretAni tad vratam ||418 // madyaM dyUtamupadravyaM tauryatrikamalaMkriyAH / mado viTA vRthAMta dazadhA ne jo gaNaH // 416 // hiMsanaM sAhasaM drohaH pauro bhAgyArthadUSaNe / IrSyA vAgdaNDapAruSye kopajaH syAGgaNo'STadhA // 420 // aizvaryaudAryazauNDIrya dhairya saundaryavIryatAH / labhetAdbhutasaJcArAzcaturthavratapUtadhIH // 421 // 163 jabataka cittarUpI IMdhana meM yaha kAmarUpI Aga dhadhakatI hai tabataka manuSya svAdhyAya, dhyAna, dharmAcaraNa Adi kriyA kaise kara sakatA hai ? || 416 // ataH kAmukatAko chor3akara zArIrika santApakI zAnti ke lie aura viSayoMkI cAhako kama karaneke lie AhArakI taraha bhogoMkA sevana karanA cAhie || 417 || parAyI strIke sAtha saMgama karanA, kAma sevanake aMgoMse bhinna aMgoMmeM kAmakrIr3A karanA, dUsaroMke lar3akI lar3akoM kA vivAha karAnA, kAmabhogakI tIvra lAlasAkA honA aura viTatva, ye bAteM brahmacaryavratako ghAtanevAlI haiM ||418 || zarAba, juA, mAMsa madhu, nAca, gAnA aura vAdana, liMgapara lepa vagairaha lagAnA, zarIrako sajAnA, mastI, luccApana aura vyartha bhramaNa, ye dasa kAmake anucara haiM // 419 // hiMsA, sAhasa, mitrAdike sAtha droha, dUsaroMke doSa dekhanekA svabhAva, arthadoSa arthAt na grahaNa karane yogya dhanakA grahaNa karanA, aura deyadhanako na denA, IrSyA, kaThora vacana bolanA aura kaThora daNDa denA ye ATha krodhake anucara haiM ||420 // brahmacaryANuvratI adbhuta aizvarya, adbhuta udAratA, adbhuta zUra-vIratA, adbhuta dhIratA, adbhuta saundarya aura adbhuta zaktiko prApta karatA hai // 421 // 1. jvalati / 2. kAmAgniH / 'zrutaM satyaM tapaH zIlaM vijJAnaM vRttamuttamam / indhanIkurute mUDhaH pravizya vanitAnale // 22 // - jJAnArNava pR0 161 / 3. Adhikyam / 'bhajeddehamanastApazamAntaM striyamannavat / kSIyante khalu dharmArthakAmAstadatisevayA // 29 // - sAgAradharmA0 a0 3 / 'smaradoSAspadaM buddhvA svastrImannavadAzrayet / dehadAhopazAntyarthaM durdhyAnasyApi hAnaye // 98 // - prabodhasAra / 4. paravivAhakaraNam / 5. vipulatRSA / 6. viTatvam / 7. brahmacaryam / 'para vivAhakaraNetyarikAparigRhItAparigRhItAgamanAna GgakrIDAkAmatIvrAbhinivezAH // 28 // - tattvA0 sU0 a0 7 / 'anyavivAhAkaraNAnaGgakrIDAviTatvavipulatRSAH / itvarikAgamanaM cAsmarasya paJca vyatIcArAH // 60 // - ratnakaraNDa zrA0 / 'smaratIvrAbhinivezAnaGgakrIDAnyapariNayanakaraNam / aparigRhItetarayogamane cetvarikayoH paJca / / 186 // - puruSArthasi0 / amita0 zrA0 7, 6 / sAgAradharmA0 4, 58 / 8. mAMsa madhu / 9. yantraliGgalepAdiprayogaH / 10. evameva viharaNam / 11. 'mRgayA'kSo divA svapnaH parivAdaH striyo madaH / tauryatrikaM vRthATyA ca kAmajo dazako gaNaH // 47 // - manusmRti a0 7 / 12. paure bhA-A0 mu0 / paurabhA - ja0 / paurobhAgyam - asUyakatvam / 'paizunyaM sAhasaM droha IrSyAsUyArthadUSaNam / vAgdaNDajaM ca pAruSyaM krodho'pi gaNo'STakaH // 48 // - manusmRti a0 7 // 25 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 somadeva viracita [kalpa 31, zlo0 422anaGgAnalasaMloDhe prstriirticetsi| sadyaskA vipado patra paratra ca durAspadAH // 422 // zrUyatAmatrAbrahmaphalasyopAkhyAnam-kAzidezeSu surasundarIsapatnapaurAganAjanavinodAravindasarasyAM vANArasyAM saMpAditasamastArAtisaMtAnaprakarSakarSaNo dharSaNo nAma nRpatiH / asyAticiraprarUDhapraNayasahakAramaarI sumArI nAmApramahAdevI / paJcatantrAdizAstravistRtavacana ugraseno nAma sacivaH / patihitaikamanomudrA subhadrA nAmAsya ptnii| durvilAsarasaraGgaH kaDArapiGgo nAmAnayoH sUnuH / anavadyavidyopadezaprakAzitAzeSaziSyaH puSyo nAma purohitaH / saurUpyAtizayApahasitapaMmA pamA nAmAsya dhrmptnii| samastAbhijAtajanavAyavyavahArAnugaH sa kaDArapiGgaH svApateyatAruNyamadamandamAnabalAcApalAddurAlapanabhaNDena SiDgeSaNDena saha natabhrUvibhramAbhyarthyamAnabhujaGgAtithiSu vIthiSu saMcaramANastAmekadA prAsAdatalopasaMdAmarolapakSmekSaNAkSiptapamA pabhAmavalokya / 'eSendriyagumasamullasanAmbuvRSTiH reSA manomRgavinodavihArabhUmiH / eSA smaradviradabandhanavArivRttiH ki khecarI kimamarI kimiyaM ratirvA // 423 // ' jisakA kAmarUpI amise veSTita citta para-nArIse rati karanemeM Asakta hai use isI janmameM tatkAla vipattiyA~ uThAnI par3atI haiM aura paralokameM bhI kaThora vipattiyoMkA sAmanA karanA par3atA hai // 422 // durAcArake phalake sambandhameM eka kathA suneM 16 durAcArI kaDArapiMgakI kathA kAzI dezameM vArANasI nAmakI nagarI hai| usameM dharSaNa nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| sumaJjarI nAmakI usakI paTarAnI thI, aura ugrasena nAmakA mantrI thaa| mantrIkI patnIkA nAma subhadrA thA, aura putrakA nAma kaDArapiMga thaa| vaha bar3A vilAsI thaa| rAjapurohitakA nAma puSya thA aura usakI patnIkA nAma padmA thaa| mantrIputra kaDArapiMga kulIna puruSoMke na karane yogya kAma karatA thaa| eka dina vaha dhana aura javAnIke madase masta hokara azlIla bAta-cIta karate hue kAmIjanoMke sAtha una galiyoM meM ghUmatA thA, jahA~ striyoMke vilAsase Amantrita hokara vilAsI jana Atithya grahaNa karate haiN| usane mahalake Upara apane sundara nayanoMse kamalako tiraskRta karanevAlI padmAko dekhA / vaha socane lagA indriyarUpI vRkSakI vRddhike lie jalavRSTi, manarUpI mRgake vinodake lie krIDAbhUmi aura kAmarUpI hAthIko bA~dhaneke lie sAMkalake samAna yaha kauna hai ? koI vidyAdharI hai yA devAganA hai athavA rati hai ? // 423 // 1. tirskRtlkssmii| 2. viTasamUhena / 3. kAmijana / 4. gatAm / 5. arAlaM cAru kuTilaM vaa| 6. zriyam / Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 165 424 ] iti ca vicintya makaraketuvazavyApAra nidhiH pravRttadurabhisandhiH puruSaprayogeNAbhimetasiddhimanavabudhyamAnaH parAzayazailavidAraNataDillatAmiva taDillatAM nAma dhAtrIM aparDekSINe zaraNe sunayAryaM tanapatanAdibhiH pAdapatanAdibhiH prazrayairasadAzayAzrayairarvandhya sAdhyamuparudhya svakI - yAkUtakAntArapravardhanadharitromaM karot / tadupArodhAtathAvidhavidhividhAtrI dhAtro - (svagatam) 'parapari ' graho 'nyatarAnurAgagrahazceti durghaTapratibhAsaH khalu kAryopanyAsaH / zrathavA sughaTa evAyaM kAryaghaTaH / yatastaptAtaptavayasorayasoriva cetasoH sAGgatyAya khalu paNDitaidatyaM dautyamanyathA serasatarasorambhasoriva dvayorapi dravasvabhAvayorekI karaNe kiM nu nAma pratibhAvijRmbhitam / kiM ca / sA dUtikAbhimatakAryavidhau budhAnAM cAturyavarya vacanocitacittavRttiH / "cumbaka palakalevahi zalya manta 17 zvetonirUDhamaparasya bahiSkaroti ||424|| tadalaM vilambena / paripakvaphalamiva na khalu vyatikrAntakAlamadaH " sare satAdhiSThAna - manuSThAnam / kiM tvasya sAhasAvalambanadharmaNaH karmaNaH siddhAvasiddhau vA daivAtpareGgitAkArasarvatraiH prAzaiH kathamapi bahujanAvakAze kRte sati purazvArI hi zarIrI bhavati durapavAda aisA vicArate hue usane kAmase pIr3ita hokara duSTa saMkalpa kiyA / balAtkArake dvArA apane manorathakI siddhi na hotI jAnakara usane dUsareke abhiprAyarUpI parvatako bhedane meM bijalIkI taraha kuzala taDillatA nAmakI dhAyako usake pAsa bhejanekA vicAra kiyA / aura ekAnta gRhameM nItivAnoM ko bhI mArga bhraSTa karanevAle pairoM para giranA Adi durjanoMke dvArA Azraya kI jAnevAlI vinayake dvArA use apanA manoratha siddha karane ke lie taiyAra kiyA / usake ati Agrahase usa kAryakA bhAra lekara dhAya socane lagI- - ' para - nArI aura kisI dUsare premako juTAne kA kArya bar3A kaThina pratIta hotA hai / athavA yaha kArya sarala hI hai; kyoMki tape hue aura binA tape hue lohoMke samAna do cittoMko milAneke lie paMDita jana jo kucha prayatna karate haiM vahI to vAstavameM dautya hai / anyathA vegase bahanevAle do jaloM kI taraha do tarala hRdayoM ko 'milAne meM kyA buddhimAnI hai ?' tathA vahI dRtI iSTa kAryako karane meM catura kahalAtI hai, jo cumbaka pattharakI taraha dUsare ke manake bhItara ke zalyako bAhara nikAla letI hai // 424 // ataH isa kArya meM derI nahIM karanI caahie| jaise samaya bIta jAnepara pakA phala bhI sarasa nahIM rahatA vaise hI samaya bIta jAnepara sukara kAma bhI duSkara ho jAtA hai / kintu yaha kArya bar3e sAhasakA hai bhAgyavaza yaha siddha ho yA na ho kintu dUsareke abhiprAyako jAnane meM sarvajJa vidvAn bhI yadi aise kAryako bahutase manuSyoMke sAmane kareM to dUta nindAkA pAtra to banatA hI hai, sAtha 1. balAtkAreNa / 2. - matakAryaghaTanA siddhi -- A0 / 3. vidyut / 4. na santi SaT akSINi yatratRtIyAgocare / 5. gRhe / 6. sunayAyatanasya patanaM gamanamadanti vinAzayantItyevaM zIlAni taiH / 7. vinayaiH / 8. saphala / avandhya sAdhyamiti kriyAvizeSaNam / 9. abhiprAyavana / 10 bhUmiprAyAm / 11 tasyAgrahAt / 12. kartrI / 13. kalatram / 14. yat kriyate tadeva dUtatvam / 15. dravIbhUtavegayoH / 16. cumbakapASANa / 17. pakSe lohAdikam / 18. kAryam / 19. yathA pakvaM phalaM atItakAlaM sarasaM na bhavati / 20. dUtaH / Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 somadeva viracita [kalpa 31, zlo0 425parAgAvasaro vyasanagocarazca / tad dhvaneyeyamidamavaseyamadvitIyAphtyaprasavAya scipaay| tadudAharanti na cAniSedha bhartuH kiJcidArambhaM kuryAdanyatrAtpratIkArebhya' iti / (prakAzam ) 'prANapriyaikApatya amAtya, IdRza iva nanu bhavAdazo'pi jano jAtajIvitAmRtAniSekAya aciratnaM yattaM kartumarhati / ' ___amAtyaH-'samastamanorathasamarthanakathAsmAyeM bhArye, tajjIvitAmRtaniSekAya majjIvitocitavivekAya ca tatrabhavatyeva prbhvti|' dhAtrI-'atha kim / tathApyabalAjanamanotiriktapratibhAvatA tatrabhavatApi pratiyatitavyam / ' ityabhidhAya dhRtakAtyAyinIpratikarmA karatalAmalakamivAkalitasakalastraiNadharmA taistaiH paracittAkarSaNamantrairva traizcakSuzcetohAdevAstubhizca aticirAyAcaritopacArA pariprAptapraNayaprasarAvatArA ca ekadA mudA rahasImaM prastutakAryaghaTanAsamasImaM tAM puSyakAntAmuddizya zlokamudAhArSIt / 'strISu dhanyAtra gaGgava parabhogopagApi yaa| maNimAleva sollAsaM dhriyate mUni zambhunA // 425 // bhaTTinI-(svagatam) itvarIjanAcaraNaharmyanirmANAya prathamasUtrapAta ivAyaM vAkyohI sAtha musIbatameM bhI par3a jAtA hai| isalie yaha kArya kevala eka hI putravAle maMtrIse kaha denA cAhie, kahA bhI hai ki svAmIse nivedana kiye binA dUtako koI bhI kAma nahIM karanA cAhie / hA~, yadi koI Apatti A jAye to usakA pratIkAra svAmIse vinA kahe bhI kiyA jA sakatA hai|' aisA manameM socakara dhAya mantrIse bolI-- ___ maMtrI jI! ApakA yaha prANapriya ikalautA lar3akA hai| Apa bhI pahale aise hI the| isalie putrake jIvanako bacAneke lie Apako zIghra prayatna karanA caahie|' maMtrI-Arye ! mere aura mere putrake jIvanako bacAnA Apake hI hAtha hai| dhAya--so to hai hI, kintu phira bhI ApakI pratibhA hama striyoMkI buddhise bahuta adhika hai / isalie Apako bhI prayatna karanA caahie| itanA kahakara dhAyane DhalatI umrakI strIkA veza dhAraNa kiyaa| vaha strIjanocita saba bAtoMmeM bar3I catura thii| usane dUsareke cittako AkRSTa karanevAle vacanoMse aura A~khoM tathA manako prasanna karanevAlI vastuoMse kucha dinoMmeM hI padmAko khuza kara liyaa| eka dina premakA jAla phailAne kA avasara AyA dekhakara dhAyane bar3e harSake sAtha ekAntameM padmAko lakSya karake eka zloka kahA usakA bhAva yaha thA--'isa lokakI striyoMmeM gaGgA nadI hI dhanya hai, jise saba bhogate haiM, phira bhI mahAdeva bar3e harSase maNiyoMkI mAlAkI taraha use apane mastaka para dhAraNa karate haiM // 425 // ise sunakara padmAne apane manameM vicArA-'isakI yaha bhUmikA to durAcAriNI striyoMke 1. brUta yeya-mu0 / kathayAmi / 2. kAryam / 3. AryAH kathayanti / 4. ApatpratIkAraH svAmino'nivedyApi karaNIyaH, anyatkArya kathanIyamityarthaH / 5. pUrva tvamapIdRzo'bhUH iti bhAvaH / 6. putrajIvitamevA'mRtaM tatsecanAya / 7. tvameva / 8. samarthA / 9. ardhavRddhA / 10. vacanaiH / 11. vAstubhirvastubhizca a. / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -426 ] upAsakAdhyayana 167 'pozAtaH / tathA cAha yeyaM tAvadetadAkUtaparipAkam / (prakAzam / ) Arye, kimasya subhASitasya aidamparyam / dhAtrI-paramasaubhAgyabhAgini bhaTTini, jAnAsi evAsya subhASitasya "kaimparyam , yadi na vjrghttithRdyaasi| . bhaTinI-(svagatam ) satyaM vajraghaTitahRdayAham , yadi bhavatprayuktopaghAtaghaNa: jarjaritakAyA na bhaviSyAmi / (prakAzam ) Arye, hRdaye'bhiniviSTamartha zrotumicchAmi / dhAtrI-vatse, kathayAmi / kiM tu / 'cittaM dvayoH purata eva nivedanIyaM / mAnAbhimAnadhanadhanyadhiyA nareNa / yaH prArthitaM na rahayatyabhiyujyamAnoM .. yo vA bhavennanu jano manaso'nukUlaH // 426 // bhaTTinI-(svagatam ) aho nabhaH prakRtimapIyaM pngkrupleptumicchti| (prakAzam ) AyeM, ''ubhayatrApi samarthAhaM na caitanmadupajhaM bhavadupakrama thaa| dhAtrI-(svagatam) 'anuguNeyaM khalu kAryapariNatiH, yadi nikaTataTatantrasya vahipAtrasyeva 'durvAtAlIsannipAto na bhavet / (prakAzam ) ata eva bhadre, vadanti purANavida :yogya durAcArakA mahala banAneke lie pahalI nApA-jokhI jaisI hai / phira bhI jo kucha isane kahA hai usake abhiprAyako paripakva karane kA prayatna karanA caahie|' yaha soca dhAyase bolI-'mAtA Apake isa subhASitakA kyA matalaba hai ?' dhAya--parama saubhAgyavatI devI yadi tumhArA hRdaya vajrakA nahIM hai to isa subhASitakA matalaba tuma jAnatI hI ho| __ padmA--(manameM ) yadi tumhAre dvArA pheMke gaye isa loha mudgarase merA mana cUrNa nahIM. hotA to jarUra merA hRdaya vajrase banA hai| (prakAzameM ) mAtA ! hRdayameM vartamAna arthako maiM tumase sunanA cAhatI huuN| dhAya---putrI ? batalAtI hU~ / kintu samajhadAra aura svAbhimAnI manuSyako doke hI sAmane apane manakI bAta kahanI caahie| eka to usase, jo prArthanA karane para prArthanAko asvIkAra na kare / dUsare usase, jo apane manake anukUla ho // 426 // padmA-( manameM ) dekho isakI dhRSTatA, AkAzakI taraha nirlipta vastuko bhI yaha kIcar3ase lopanA cAhatI hai / (prakAzameM ) mAtA ! maiM ukta donoM bAtoMmeM samartha huuN| na mere lie yaha koI nayI bAta hai aura na isameM tumhArA hI kucha prayatna hai| dhAya-(manameM ) yadi koI tUfAna na A pahu~ce to taTake nikaTa Aye hue jahAjakI taraha yaha kArya siddha hai| (prakAzameM ) putrI ! isIlie purANakAroMne kahA hai ki prAcInakAlameM 1. avatAraNakramaH / 2. yA iyaM dhAtrI Aha / jJeyaM A0 / 3. abhiprAyodayaM sUtrapAtasadazam / 4. rahasyam / 5. rahasyam / 6. -ghuNa-a0 j0| 7. -na dhavanadhanya- A0 j0| 8. tyAjayati / 9. prArthitaH / 10. AkAzasvabhAvam / 11. prArthitadAne mano'nukUlatAyAJca / 12. na hi madIya upAdhina ca bhavadIya udyamaH kintu puraiva IdRzI gatirasti / 13. anukUlA iyam / 14. potasya / 15. vAtyA / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 somadeva viracitaM [kalpa 31, zlo0 427'vidhurguroH kalatreNa gotmsyaamreshvrH| 'saMtanozcApi duzcarmA samagaMsta purA kila // 427 // ' bhaTTinI-Arye, evameva / yataH 'strINAM vapurvandhubhiragnisAkSikaM paratra vikrItamidaM na mAnasam / sa eva tasyAdhipatirmataH kRtI vinambhagarbhA nanu yatra nirvRtiH // 428 // ' dhAtrI-putri, tarhi zrUyatAm / tvaM kilaikadA kasyacitkusuma kiMsArunirvizeSavapuSaH purAGganAjanalocanotpalotsavAmRtarociSaH prAsAdaparisaravihAriNI vIkSaNapathAnusAriNI satI kaumudIva hRdayacandrakAntAnandasyandasaMpAdinI abhH| tatprabhRti nanu tasya madanasundarasya yUnaH pratyavasitavasantazrIsamAgamasamayasya "puSpandhayasyeva rasAlamAryAmiva bhavatyAM mahAnti khalu mandamakarandAsvAdana dohadAni, nitAntaM cintAcakraparikrAntaM svAntam , prasabhaM guNasmaraNapariNAmAdhikaraNamantaHkaraNam, anavarataM rAmaNIyakAnukIrtanasaMketaM cetaH, pravikasatkusumavilAsocitasaMnihite'pyanyasmillatAkAntAjane mahAnuDhegaH, pizAcacchalitasyevAsthAnAnubandhaH, sAtonmAdasyeva vicitropalambhaH kriyAprArambhaH, skandagadagRhItasyeva prativAsaraM kAyAvatAraH, smarArAdhanapraNItapraNidhAnasyevendriyeSu sannatA jaDatA prANeSu "cAdyazvInapathAkathA / api ca 'anavaratajalAndiolanaspandamandai ratisarasamRNAlIkandalaizcandanAH / candramAne apanI gurupatnIse, indrane gautamakI patnI ahilyAse aura mahAdevane saMtanu rAjAkI patnIse saMgama kiyA thA // 427 // padmA-mAtA ApakA kahanA ThIka hai; kyoMki bandhu-bAndhava agnikI sAkSI pUrvaka strIkA zarIra dUsareko beca dete haiM, mana nhiiN| usakA pati to vahI bhAgyazAlI hotA hai jisase use vizvAsake sAtha hI sAtha surata bhI milatA hai / / 428 // dhAya-putrI ! to suna eka dina tU apane mahalake Upara ghUmatI thii| phUlakI paMkhur3IkI taraha komala aura nagarakI striyoMke nayana kumudoMko vikasita karaneke lie candramAke tulya kisI yuvAkI dRSTi tere Upara par3a gayI / jaise vasantakA samAgama honepara SauMrA AmakI maMjarIkA rasa pAna karaneke lie lAlAyita rahatA hai vaise hI usa dinase kAmadevakI taraha sundara vaha yuvA tere rasakA pAna karaneke manoratha bA~dhatA rahatA hai| usI dinase usakA citta tere lie cintita hai, sadA tere guNoMko smaraNa karatA hai, terI sundaratAkA bakhAna karatA hai, vilAsake yogya anya striyoMke pAsa Anepara bhI unakI ora A~kha uThAkara bhI nahIM dekhtaa| bhUtAviSTakI taraha eka sthAnapara nahIM baiThatA / pAgaloMkI taraha vicitra kAma karatA hai| kSayarogake rogIkI taraha dina-dina kRza hotA jAtA hai / indriyA~ aisI kSINa ho gayI hai mAno kAmadevakI ArAdhanAke lie usane dhyAna lagAyA hai / Aja-kalameM hI usake prANa pakherU ur3anA cAhate haiN| tathA sadA jalase bhIge hue paMkhese / 1. zAMtanurAjJaH / 2. haraH / 3. kAmaH / 4. saMjAta / 5. bhramarasya / 6. Amra / 7. -svAdane doA0 m0d0| 8. skandha -A0 mu0 / kSayaroga / 9. kSINatA / 10. adya kalye vA prANA yAsyanti / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -430 ] upAsakAdhyayana 16 amRtarucimarIciprauDhitAyAM nizAyAM priyasani suhRdaste kiJcidAtmaprabodhaH // 426 // ' bhaTTinI-Arye, kimityadyApi gopAyyate / dhAtrI-karNajAhamanusRtya ) evamevam / bhaTTinI-ko dossH| dhaatrii-kdaa| bhaTTinI-yadA tubhyaM rocte| itazcAnantarAyatayA 'tanayAnumatAhitamatipATavaH sacivo'pi nRpatinivAso. citapracAreSu 'vAsureSu guNavyAvarNanAvasarAyAtametasya mahIpateH purastAcchlokamimamupanyAsthata 'rAjyaM pravardhate tasya kialpo yasya vezmani / zatravazva kSayaM yAnti siddhAcintAmaNeriva // 430 // ' rAjA-amAtya, ka tasya prAdurbhUtiH, kIrazI ca tsyaakRtiH| amAtyaH-deva, bhagavataH pArvatIpateH zvazurasya mandAkinIspandanidAnakandaranIhArasya ramaNasahavarakhecarIsurataparimalamattamattAlimaNDalIvilikhyamAnamarakatamaNimekhalasya prAleyAcalasya vRkSotpalaSaNDamaNDitazikhaNDasya ratnazikhaNDanAmnaH zikharasyAbhyAse ni:manda-manda havAke kiye jAnese aura atyanta sarasa kamaloMke DoMDoMko candanake rasameM bhigokara unakA lepa karanese cA~danI rAtameM tere premIko kucha hoza hotA hai // 429 // padmA--mAtA! to aba taka yaha bAta tuma kyoM chipAye rahIM ? dhaay--(kaanmeN)| isa isa prakAra / padmA-isameM kyA burAI hai ? dhAya--to kaba ? padmA-jaba tuma caaho| idhara dhAyakA prayatna cAlU thA udhara mantrI bhI pratidina apane putrakI hita-kAmanAse rAjAke pAsa jAtA thA aura rAjAke mahalameM rahane yogya pakSiyoMke guNoMkA varNana kiyA karatA thA / eka dina avasara pAkara usane rAjAke sAmane eka zloka pddh'aa| jisakA matalaba yaha thA ki jisa rAjAke mahalameM kiJjalpa nAmakA pakSI rahatA hai usakA rAjya bar3hatA hai aura siddha kiye gaye cintAmaNi ratnakI taraha usase zatru naSTa ho jAte haiM // 430 // rAjA-mantrI ! yaha pakSI kahA~ paidA hotA hai aura usakI zakla kaisI hotI hai ? maMtrI svAmI ! bhagavAn mahAdevake zvasura himAlaya parvatakI ralazikhaNDa nAmakI coTIke samIpameM eka guphA hai, jisameM saba prakArake pakSI utpanna hote haiN| jaTAyu, vainateya, vaizampAyana 1. -prabodhaiH A0 ja0 ba0 / 2. karNasamopaM zanaiH kthitvto| 3. putra / tayAnumatA hi gatA mb0| 4. pakSiSu / 5. paThati sm| 6. himAcalasya / 7. himasya / himaM galitvA jalaM bhUtvA gaGgA vahati / 8. bhartR sahagamana / 9. kaNikAra / 10. samIpe / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 31, zlo0 430 zakuntayaH zeSazakuntasaMbhavAvahA guhA samasti / yasyAM jaTAyu- vainateya - vaizampAyanaprabhRtayaH prAdurAsan / tasyAmeva tasyotpattiH / tAM ca guhAmahaM puSyazcAnekazo nandAbhagavatIyAtrAnusAritvAtsAdhu jAnovaH / pratikRtizcAsyAnekavarNA manuSya savarNA * ca / bhUpAlaH - ( saJjatakutUhalaH ) amAtya, kathaM taddarzanotkaNThA mamAkuNThA syAt / amAtyaH - deva, mayi puSye vA gate sati / rAjA - amAtya, bhavAnatIva "pravayAH / tatpuSyaH prayAtu / 6 'amAtyaH - deva, tarhi dIyatAmasmai saratnAlaGkArapravekaM pAritoSikam, 200 yaM pAtheyaM ca / rAjA - bADham / svAmicintAcAracakSuSyaH puSyastathAdiSToM gehamAgatya 'AdezaM na vikalpayet' iti matAnusArI prayANasAmagrIM kurvANastayA satIvratapavitritasadmayA padmayA pRSTaH - 'bhaTTa, kimakANDe prayANADambaraH / puSyaH - prastutamAcaSTe / bhaTTinI - bhaTTa, sarvametatsacivasya kUTakapaTaceSTitam / bhaTTaH:- bhaTTini, kiM nu khalvetacceSTitasyAyatanam / bhaTTinI - prakrAntamabhASiSTa / bhaTTaH - kimaMtra kAryam / zraga Adi pakSI usI guphA meM paidA hue the| usI guphAmeM kilpa nAmakA pakSI utpanna hotA hai / usa guphAko maiM aura puSya acchI taraha jAnate haiM kyoMki hama donoM bhagavatI nandAkI yAtrA karane gaye the / usakA AkAra manuSyakI taraha hotA hai aura vaha aneka raMgakA hotA hai / rAjA - ( bar3e kautUhalase) maMtrI ! usake darzanakI merI abhilASA kaise saphala ? maMtrI - svAmI ! mere yA puSyake jAnese ApakI abhilASA pUrNa ho sakatI hai / rAjA-maMtrI ! tuma bahuta vRddha ho isalie puNyako bheja do / maMtrI - svAmI ! to puNyako uttama ratnajar3ita kaMkaNa pAritoSika meM dIjie aura rAsteke lie bahuta-sI Avazyaka sAmagrI bhI / rAjA - acchaa| AjJA pAkara puSya ghara AyA / usakA mata thA ki AjJAmeM saMkalpa vikalpa nahIM karanA cAhie / ataH Ate hI jAnekI taiyArI karane lagA / pativratA padmAne yaha dekhakara pUchA'svAmI ! yaha asamaya meM jAne kI taiyArI kyoM ?' puNya - prastuta bAta ko kahatA hai / padmA - yaha saba kapaTI mantrIkA jAla hai / puNya - aisA karanekA kAraNa kyA ? padmAne saba kucha kaha sunAyA / puNya - phira aba kyA karanA cAhie ? 1. guhAyAm / 2 - 3 kiMjalpapakSiNaH / 4. samAnA / 5. vRddhaH / 6. kaGkaNam / 7. pracuram / 8 tadA diSTo A0 / 9. kAraNam / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -430 ] 201 bhaTTinI - kAryametadeva / divA saMprakAzametasmAtpurAtprasthAya nizi mibhRtaM ca pratyAvRtya atraiva mahAvakAze nijanivAsaniveze sukhena vastavyam / uttaratrAhaM jAnAmi / upAsakAdhyayana bhaTTaH-tathAstu / tato'nyadA tayA paranikRtipAdhyA dhADyA sadurAcArAbhiSaGgaH kaDArapiGgaH suptajanasamaye samAnItaH 'samabhyastu tAvadi haiveyamayaM ca mahImUlaM yiyAsuH pAtAlAvAla du :lam' ityanudhyAya tayA padmayA 'mahAvartasya gartasyopari kalpiAtAyAmavAnAyAM khaTvAyAM krameNopavezitavapuSau tau dvAvapi durAtaGkAvandhye zvabhramadhye vinipetatuH / anubabhUvatu nimilaparijanocchiSTasikthajIvanau kumbhIpAkopakramaM SaTsamozAkhAnduH khakramam / punarekadA 'svAmyAdezavizeSaviduSyaH puSyaH tathAvidhapakSiprasavasamarthapakSiNIsahitaM kRtapajjaraparikalpaM kialpamAdAya bhAgacchaMstricatureSu vAsareSvasyAM puri pravizati' iti prasiddham / pravartinI bhaTTinI vividhavarNaviDambitakAyena caTakacakoracASacAtakAvicchudacchAditapratIka nikAyena pajjarAlayena taddvayena saha cirapravAsocitaveSajoSyaM puSyaM puropavane vinivezya bhaTTodbhUtArambhasaMbhASaNa sanAthasakhIjanasaMkalpA dhRtaproSitabhartRkAkalpAbhi'mulamayAsIt / aparedyuH sa nikhilaguNavizeSyaH puSyaH pRthivIpatibhavanamanugamya 'deva, zrayaM sa kialpaH pakSI, iyaM ca tatprasavitrI patatriNI ca' ityAcarat / padmA--yahI karanA cAhie ki dina car3hanepara isa nagarase prasthAna karo aura rAtameM cupacApa lauTa kara apane isI bar3e makAnake kisI eka hisse meM sukhase nivAsa karo / Age jo karanA hai vaha maiM kara lU~gI / puSya - ThIka hai / dUsare dina jaba saba so gaye to vaha ThaganI ghAya usa durAcArI kaDArapiMgako lekara AyI / udhara padmAne yaha socakara ki 'ye donoM narakagAmI isI janma meM narakake duHkhoM ko sahanekA abhyAsa kyoM na kareM' apane gharameM eka khUba gaharA gar3hA khudavAkara usake Upara binA bunI khATa bichA dI aura khATapara eka kapar3A DAla diyA / ve donoM jaise hI usa vATapara baiThe donoM usa gaDDhe meM gira gaye / aura chaha mAsataka sabakA jhUThA bhAta khAkara narakake samAna dukhoMko bhogate rahe / eka dina sAre nagara meM yaha bAta phaila gayI ki svAmIkI AjJAkA pAlaka puSya eka piMjaremeM kilpa pakSIko aura isa prakArake pakSIko janma de sakane vAlI pakSiNIko lekara A rahA hai aura tIna cAra dinameM vaha isa nagara meM praveza kregaa| udhara padmAne una donoMke zarIroMko aneka raMgoM se ra~gA aura cir3iyA, cakora, nIlakaNTha, cAtaka Adi pakSiyoMke para unapara cipakA diye / tathA piMjare meM banda karake una donoMke sAtha apane pati puSyako cira pravAsake yogya veza banAkara pahale se nagarake bAhara sthita upavanameM bheja diyaa| aura Apa virahiNI strIkA veza banAkara purohitake adbhuta kAryake sambandhameM bAtacIta karaneke lie Atura saheliyoMke sAtha pati se milane gayI / dUsare dina guNI puSya rAjabhavanameM jAkara bolA - "mahArAja ! yaha kiMjarUpa pakSI hai aura 1. mAyA / 2. durAcAreNa saha abhiSaGgaH sambandho yasya / 3. dhAtrIkaDArapiMgI / 4. vistAreNa gambhIrasya / 5. mAsAn / 6. avayava / 7. sevanIyam / 8. veSA / 9. sammukhaM gatA / 26 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 somadeva viracita [kalpa 31, zlo0 430 rAjA-(ciraM nirvarNya nirNIya ca svareNa / ) purohita, naiSa khalu kialpaH pakSI, kiM tu kaDArapiGgo'yam / eSApi vihaGgI na bhavati, kiM tu taDillateyaM kuttttinii| puNyA-deva, etatparikSAne pragalbhamatiprasavaH scivH| rAkSA sacivastathA pRSTaH mAtalaM praviviorivaM kSoNItalamavAlokata / rAjA-puSya, samAstAmayaM, bhavAnatadvyatikaraM kathayitumarhati / puSyaH-svAmin , kulapAlikA prglbhte|| bhUpatiH bhaTTinImAhUya 'amba, ko'yaM vyatikaraH' ityapRcchat / bhaTTinI gatamudantamAsyat-kAzyapIzvaraH zailUSa iva harSAmarSotkarSasthAmavasthAmanubhavannikhilAntaHpurapurandhrIjanavandhamAnapAdapanAM pannAM taistaiH satIjanaprahAdanavacanaiH sammAnasannidhAnairalaGkAradAnaizcopacarya, pravezya ca vedavidvijohyamAnakIrathArUDhAM vezma', punaH 'are nihIna, kimiha nagare na santi sakalalokasAdhAraNabhogAH subhagAH sImantinyaH, yenaivmaacrH| kathaM ca durAcAra, evamAcarannAtra vilAyaM vilIno'si / tadidAnImeva yadi bhavantaM tRNAGkuramiva tRNemi tadA na bahukRtamapakRtaM syAt' iti nirvaraM nirbhaya' durnayagarabhujaGga kaDArapiGga kuTTinImanorathAtithisatriNamugrasenamantriNaM ca nikhilajanasamakSamAkSAraNApUrvakaM prAvAsayat / duSpravRttAnaGgamAyaha usako janma dene vAlI pakSiNI hai|' rAjA-(bahuta derataka dekhakara aura svarase pahacAna kara ) purohita ! yaha kiJjalpa pakSI nahIM hai, yaha to kaDArapika hai / yaha bhI pakSiNI nahIM hai kintu kuTTinI taDillatA hai| puSya-svAmI ! inako pahacAnane mantrIjI bahuta pravINa haiN| rAjAne mantrIse unheM pahacAnaneke lie kahA to mantrI pRthvIko dekhatA raha gayA, mAno pRthvImeM samA jAnA cAhatA hai| rAjA-puSya ! mantrIko rahane do, tuma saba samAcAra kho| puNya-svAmI ! merI patnI hI yaha kAma kara sakanemeM samartha hai| rAjAne padmAko bulAkara kahA-"mAtA! yaha kyA mAmalA hai ?" padmAne saba bItA vRttAnta sunA diyA / vRttAnta sunate-sunate kabhI rAjA naTakI taraha prasanna hotA thA aura kabhI krodhase tamatamA uThatA thaa| saba sunakara antaHpurakI striyoMne padmAke paira par3e aura rAjAne satI striyoMke yogya AnandadAyaka vacanoMse aura AdarasUcaka vastrAbharaNake pradAnase padmAko sammAnita karake pAlakImeM baiThAkara usake ghara pahuMcA diyA / phira kuTTinI aura kaDArapiGgakA tiraskAra karate hue bolA-"are nIca ! kyA isa nagarameM vezyAe~ nahIM haiM jo tUne aisA AcaraNa kiyA / are durAcArI ! aisA karate hue tU mara kyoM nahIM gayA ? ataH yadi isI samaya maiM tujhe tinake-kI taraha naSTa kara DAlU~ to yaha terA bahuta apakAra nahIM khlaayegaa|" isa prakAra burI tarahase tiraskAra karake durAcArI kaDArapiGgako aura kuTTinIke sAthI ugrasena mantrIko saba logoMke sAmane phaTakArate hue dezase nirvAsita kara diyA / 1. pravezaM kartumicchariva / 2. tiSThatu tAvadayaM mantrI / 3. naTAcAryavat / 4. gRham / 5. vinAzaM gatvA kinna vinaSTo'si / 6. hinasmi / 7. yajamAnam / 8. aakrosh| 9. nirghATitaH / 10. anaGga eva mAtaGgo yasya / Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 203 -434 ] taGgaH kaDArapiGgastathA prajApratyakSamAkSAritaH sucirametadenaH phalamanubhUya 'dazamIsthaH san zvabhraprabhavabhAjanaM janamabhajata / bhavati cAtra zlokaH upAsakAdhyayana manmathonmAthitasvAntaH parastrIratijAtadhIH / kaDArapiGgaH saMkalpAnnipapAta rasAtale ||431 // ityupAsakAdhyayane'brahmaphala sAraNo nAmaikatriMzattamaH kalpaH / mamedamiti saMkalpo bAhyAbhyantaravastuSu / * parigraho matastatra kuryAccetonikuJcanam ||432|| kSetraM" dhAnyaM dhanaM vAstu kupyaM zayanamAsanam / dvipadAH pazavo bhANDaM bAhyA daza parigrahAH || 433 // 'samithyAtvAstrayo vedA hAsyaprabhRtayo'pi SaT / catvArazca kaSAyAH syurantargranthAzcaturdaza // 434 // isa prakAra vyabhicAra ke lie prajAke sAmane tiraskRta hokara kAmI kaDArapiGga bahuta samaya taka isa pApakA phala bhogatA rhaa| phira marakara narakameM calA gayA / isa viSaya meM eka zloka hai, jisakA bhAva isa prakAra hai 'kAmase pIr3ita aura parastrI sambhogake lie utsuka kaDA rapiGga parastrIgamana ke saMkalpase naraka meM gayA / ' / / 431 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM durAcArake phalako batalAnevAlA ekatIsavA~ kalpa samApta huA / [ aba parigraha parimANa vratako kahate haiM - ] bAhya aura abhyantara vastuoMmeM 'yaha merI hai' isa prakArake saMkalpako parigraha kahate haiM / usake viSayameM cittavRttiko saMkucita karanA cAhie arthAt saMkalpako ghaTAkara parigrahakA parimANa karanA cAhie // 432 // kheta, anAja, dhana, makAna, tA~bA - pItala Adi dhAtu, zayyA, Asana, dAsa-dAsI, pazu aura bhAjana ye dasa bAhya parigraha haiM // 433 // mithyAtva, puruSaveda, strIveda, napuMsakaveda, hAsya, zoka, rati, arati, bhaya, jugupsA, krodha, mAna, mAyA aura lobha ye caudaha antaraGga parigraha haiM // 434 // 1 bhAvArtha - bAhya vastuoMko bAhya parigraha kahate haiM / aura AtmAke karmajanya krodhAdi bhAvoMko antaraMga parigraha kahate haiM / 1. mRtaH / 2. syAnaM nAraka lokaM zrita ityarthaH / 3. sAdhAraNo mu0 / 4. 'mUrcchA parigrahaH // 17 // ' -tattvA0 sU0 7 a0 / 'mamedamiti saGkalpazcidacinmizravastuSu / granthastatkarzanAtteSAM karzanaM tatpramAvratam // 59 // ' - sAgAradharmA0 / 5. 'vAstu kSetraM dhanaM dhAnyaM dAsI dAsaM catuSpadaM bhANDam / parimeyaM karttavyaM sarva santoSakuzalena // 73 // ' -amita0 zrA0 6 / 6. 'midhyAtvavedarAgAstathaiva hAsyAdayazca SaD doSAH / catvArazca kaSAyAzcaturdazA'bhyantarA granthAH // 116 // - puruSArthasi0 / Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 somadeva viracita [kalpa 32, zlo0 434. cetanAcetanAsaGgAdvidhA bAhyapariprahaH / antaH sa eka eva syAdbhavahetvAzayAzrayaH // 435 // dhanAyAviddhabuddhInAmadhanAH syurmnorthaaH| na ghanarthakriyArambhA dhIstadarthiSu kAmadhuk // 436 // sahasaMbhUtirapyeSa deho yatra na zAzvataH / dravyadArakadAreSu tatra kA''sthA mahAtmanAm // 437 // sa zrImAnapi niHzrIkaH sa narazca nraadhmH| yo na dharmAya bhogAya vinayeta dhanAgamam // 438 // prApte'rthe ye na mAdyanti nAprApte spRhayAlavaH / lokadvayazritAM zrINAM ta eva paramezvarAH // 436 // cittasya vittacintAyAM na phalaM paramenasaH / asthAne klizyamAnasya na hi klezAtparaM phalam // 440 // antarbahirgate saGge niHsaGgaM yasya mAnasam / so'gaNyapuNyasaMpannaH sarvatra sukhamaznute // 441 // athavA, cetana aura acetanake bhedase bAhya parigraha do prakArakA hai, aura saMsArake kAraNabhUta karmAzayakI apekSA antaraGga parigraha eka hI prakArakA hai // 435 // jo dhanakI vAJchA karate rahate haiM unake manoratha saphala nahIM hote; kyoMki vAJchA karane mAtrase icchita vastu kI prApti nahIM hotI // 436 // jahA~ sAtha paidA honevAlA zarIra bhI sthAyI nahIM hai vahA~ zarIrase bhinna dhana, strI aura putrameM mahAtmAoMkI AsthA kaise ho sakatI hai ? // 437 // vaha manuSya dhanI hokara bhI garIba hai tathA manuSya hokara bhI manuSyoMmeM nIca hai jo dhanako na dharmameM lagAtA hai aura na bhogatA hai // 438 // jo dhanako pAkara mada nahIM karate aura dhanake na milanepara usakI icchA nahIM karate ve hI isa loka aura paralokameM lakSmIke svAmI hote haiM // 439 // manameM dhanakI cintA karanekA phala pApake sivA aura kucha nahIM hai / ThIka hI hai asthAnameM kleza karanese klezake sivA aura kyA phala ho sakatA hai // 440 // antaraGga aura bAhya parigrahameM jisakA mana anAsakta hai vaha mahAn puNyazAlI sarvatra sukha bhogatA hai // 441 // 1. 'atha nizcittasacittau bAhyasya parigrahasya bhedI dvau |'-purussaarthsi0 117 zlo0 / 2. -zamazrayaH a0 j0| saMsArAzrayapariNAmaH / 3. niSphalAH / 4. vaaNchaamaatraa| 5. vaaNchitprdaa| 6. "tiSThantu bAhyadhanadhAnyapuraHsarArthAH saMvardhitAH pracuralobhavazena puNsaa| kAyo'pi nazyati nijo'yamiti pracintya lobhArimugramupahanti viruddhatattvam // 82 // ' -subhASitaratnasaMdoha / 'deho'yaM saha saMbhUtiH so'pyeSa nahi zAzvataH / vAhmAstu dravyadArAdipadArthAH sarvathA vRthAH // 113 // prApte'rthe na pramAdyanti na dUyante'nyathA sthite / ' -prabodhasAra / 7. 'pApAta bhinnaM phalaM na, kintu pApameva bhavati / vittArthacittacintAyAM na phalaM paramenasaH / atIvodyogino'sthAne na hi klezAt paraM phalam // 63 // ' -dharmaratnA0 pR0 96 / Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 205 upAsakAdhyayana bAhyasArate pusi kutazcittavizuddhatA / satuSe hi bahirdhAnye durlabhAntarvizuddhatA // 442 // satpAtraviniyogenaM yo'rthasaMgrahatatparaH / lubdheSu sa paraM lubdhaH sahAmutra dhanaM nayan // 443 // kRtapramANAlobhena dhnaaddhiksNgrhH| patramANuvratajyAni karoti gRhamedhinAma // 444 // yasya dvandvadvaye'pyasminispRhaM dehino mnH| svargApavargalakSmINAM kSaNAtpate sa dakSate // 445 // atyarthamarthakAtAyAmavazyaM jAyate nRNAm / aghasaMghacitaM cetaH saMsArAvartavartagam // 446 // . bhUyatAmatra pariprahAmahasyopAkhyAnam-paJcAladezeSu tridazanivezAnukUlopazalye kAmpilye nijamatimAhAtmyApahasitAmarAcAryapratibho ratnaprabho nAma nRptiH| AtmIya jo puruSa bAhya parigrahameM Asakta hai usakA mana kaise vizuddha raha sakatA hai ? ThIka hI hai, jo dhAnya tuSa-chilake sahita hai usake bhItarI bhAgakA svaccha pAyA jAnA durlabha hai // 442 // bhAvArtha-jaba dhAnako kUTakara usakA chilakA alaga kara diyA jAtA hai tabhI sApha cAvala nikalatA hai / chilakeke rahate hue usake andarakA cAvala bhI lAla hI rahatA hai / vaise hI bAsa parigrahameM Asakta rahate hue manuSyakA mana svaccha nahIM hotaa| ____ jo satpAtrako dAna dekara dhanakA saMgraha karanemeM tatpara hai, vaha usa dhanako paralokameM apane sAtha le jAtA hai / ataH vaha lobhiyoMmeM parama lobhI hai // 443 // bhAvArtha-jo apane dhanako satpAtroMke lie kharca karatA hai vaha asIma puNyakA bandha karatA hai aura usa puNyako, jo dhana-prAptikA mUla kAraNa hai, vaha apane sAtha paralokameM le jAtA hai| usake prabhAvase use usa janmameM bhI dhanakA lAbha hotA hai| ataH aisA AdamI hI saccA dhanakA lobhI hai / kintu jo dhanako hI sameTakara rakhatA hai-na use bhogatA hai aura na kisIko detA hai vaha to use yahIM chor3a jAtA hai| ataH satpAtrameM dhanako kharacanA hI uttama hai| aura puNyarUpI dhana hI saccA dhana hai| jitane dhanakA pramANa kiyA hai, lobhameM Akara usase adhikakA saMcaya karanA gRhasthoM ke parigraha parimANavratako hAni pahu~cAtA hai / arthAt yaha usa vratakA aticAra hai // 444 // jisa prANIkA mana antaraGga aura bahiraGga parigrahameM nispRha hai vaha kSaNa-bharameM svarga aura mokSako lakSmIkA svAmI bana jAtA hai // 44 // ____dhanakI bahuta adhika tRSNA honepara manuSyoMkA mana pApake bhArase dabakara saMsArarUpI bha~varake gaDDhemeM calA jAtA hai // 446 // aba parigrahakI tRSNAke sambandhameM eka kathA kahate haiM, use suneM 17. lobhI piNyAkagaMdhakI kathA paJcAla dezameM kampilA nAmakI nagarI hai, vahA~ ratnaprabha rAjA rAjya karatA thaa| usakI 1. dAnayogena / 2. hAnim / 'kRta"yo dhanAdhikyasaMgrahaH'-dharmara0,1095 u0 / 'kRta"dhanAdyadhiksaMgrahaH / pnycmaannuvrthaani"|'-saagaardhrmaa0puu0164se uddhRt| 3. prigrhe| 4. smiipe| 5.bRhsptibuddhiH| Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ~ - ~~ ~ ~ ~ ~ ~~ ~~~ ~~ 206 somadeva viracita [kalpa 32, zlo0 446kapolakAntivijitAmRtamarIcimaNDalA maNikuNDalA nAmAsya mhaadevii| kulakramAgatAtmopArjitAmitavittaH sAgaradatto nAma shresstthii| gRhasya zrIriva dhanazrI mAsya bhAryA / sUnuranayoAyyArthopArjanaikacittaH sudatto nAma / sa mahAlobhavibhAvasujvalazcittabhittaH sAgaradattaH puruSaparamparAyAtAyAH kAJcanakoTerekasyAH svayamupArjitArdhakoTeH patirbhavannapi zAlIyAdibhaktabhojane dvitayatuSApanItirdhAvanAzrAvaNakRtizca, zAkapAkavidhAne 'saMbhArAdikRtiH prasabhAbhyavahRtizca, ghAtapUrapUrimAveSTimAdibhakSopakSepe mahatI snehApahatirindhanaviratizca dugdhadadhigholarasAdhupayoge na vikrayAya ghRtaM na ca takaM kaDaGgarAyeti ca manyamAnaH svayameva pratidivasavRddhigrahaNAya :dhvajalokapATake viharamANaH 'pratipitRpriyayantramupasRtya 'zrAH, surabhiH khalveSa khalaH saMjAtaH' iti sasmeraM vyAharan, gRhItapiNDikhaNDA pratyavasAnasamaye tadgandhamAjighransan , sarvalokaparihRtamanavadhi kAloSitamatisamarghatAM" gatamakaNDitameva ca sthAlIvilIyaM bhavati 'tatkevalAvantisomasahAyamAharati / ata evAsya mahAmohAnubandhasya piNyAkagandha iti jagati nAma pprthe| 'mukhAmodamAtreNa ca prayojanam / tadalaM tAmbUlArthamarthavyayena' iti vicintya viSNutarutvaca: "kAlavallIdalotarAsvAdarucaH kaMvalayati / 'ardhaghANodaraH parivAraH kadAcidapi dehe hadaye vA na manAgapi paTarAnI maNikuNDalA thii| nagaraseTha sAgaradatta thaa| usake pAsa bahuta dhana thaa| nagaraseThakI patnIkA nAma dhanazrI thaa| unake sudatta nAmakA putra thA vaha sadA nyAyapUrvaka hI dhana kamAtA thA / mahAlobhI sAgaradatta yadyapi vaMza-paramparAse prApta eka karor3a svarNamudrAoMkA aura svayaM upArjita Adhe karor3a svarNamudrAoMkA svAmI thA, phira bhI vaha socatA thA ki yadi cAvalakA bhAta khAyA jAye to usake chilake dUra karane hoMge aura dhone-dhAnemeM bhI kucha kamI avazya hogI, yadi zAka pakAyA jAye to masAlA vagairaha kharca hogA aura usake sAthameM adhika anna khAyA jAyegA, ghevara, pUrI vagairaha vyaJjanoMke banAnemeM ghI kharca hogA aura Idhana bhI jyAdA jalegA, dUdha, dahI Adi rasoMkA sevana karanese na becaneke lie ghI rahegA aura na bhUsIke lie maThA bcegaa| ataH jaba vaha pratidina vyAja vasUla karaneke lie jAtA to teliyoMmeM ghUmate-ghUmate unake kolhUke pAsa jAkara jarA ha~sakara kahatA 'vAha yaha to khUba khuzabUdAra hai aura aisA kahakara telakI khalakA eka Tukar3A uThA letA / jaba bhojanakA samaya hotA to usa khalakI gandhako sUMghatA jAtA aura jise koI bhI nahIM khA sakatA aise bahuta purAne aura kama kImatI dhAnako binA hI kUTe-kATe kA~jIke sAtha khA jaataa| isIse sarvatra usa lobhIkA nAma 'piNyAkagandha' prasiddha ho gayA thaa| ___'mukhako sugandhita karane mAtrase hI to prayojana hai, ataH pAnameM dhana kharca karanA vyartha hai' aisA socakara vaha pIpalake vRkSakI chAlako tamAkhUke patteke sAtha khAtA thA usake khAnese bhojanase bhI aruci ho jAtI thii| Adhe peTa khAnese na zarIrameM koI vikAra utpanna hotA hai aura na manameM, aisA socakara vaha 1. maricAdInAM vyayaH / 2. pracurAnnasya bhuktiH / 3. dhAnyatvagnimittam / 4. vyAja / 5. tilaMtuda / 6. tilapIlanabhANDam / 7. khalaH / 8. bhojanavelAyAm / 9. atijIrNam / 10. svalpamUlyam / 11. khaNDanarahitam / 12. kAjikena saha / 13. sAgaradattasya / 14. pipplchllii| 15. vAvacIpatra / patrANAM pazcAd bhojane na rukuciryAsAM viSNutarutvAM tAH / 16. ardhAhAreNa / Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana 207 vikurute' iti matvA na kamapyUrdhapUraM puuryti| praticArakAMzcaivaM zikSayati-'na tailArtha lavaNArtha vittaM vyayitavyam , kiMtu kArSApaNaM mApaM cAdAya ApaNamupaDhaukya tadubhayaM gRhItyA punaridaM sAdhu na bhavatIti pratisamarpayaMstatra mApe kiJcilAgnamAyAti tena zArIro vidhividhaatvyH|' parijanArbhakAnsvakIyAMzcaivamupajapati-'na bhavadbhiraGgAbhyanArthe bhavanamupadrotavyam , kiM tu sasnehade hai: 'prativezikazizusaMdohaiH sahAtisaMbAcaM yogyam / ato bhavatAmanupAyasaMnidhiH snaanvidhiH| tapAyAM ca prativezavezmapradIpaprabhAprajvalitena valIkAntAvalambitena kAcamukureNa gRhAGgaNe pradIpakArya nikAyyamadhye ca saNasaraNDaprote"viSamarucidIptairurubUkabIjaiH karoti / sakalajanasAdhAraNAca navInasakA eva 'yugAH saparicchadaH paridadhAti / manAgmalImasarAgAzca vikrINIte / tato'sya 'vasanadhAvanArthamapi na kprdkopkssyH| parvANi ca purANapallavakacavarApanayanakai NotkaraNAtapataptasaMghATasnehadraveNa guDagoNItAlanakaSAyeNa ca nivartayati / pratyAmantraNena draviNavyayAtparAgAra"bhojanAvalokanenAzritajanamanovinAzabhayAcAmantrito na kasyApi niketane 'psAti / evamatIvatarSotkarSarasahAyeM sakalakadaryAcArye tasmijIvatyapi mRtakalpamanasi vasati apane kuTumbako kabhI bhI bhara peTa bhojana nahIM karane detA thaa| vaha apane naukaroMko zikSA detA thA ki 'tela aura namakake lie paisA nahIM kharca karanA cAhie, kintu paisA aura bartana lekara dukAna para jAnA cAhie aura donoM cIjeM lekara phira yaha kahakara lauTA denA cAhie ki ye acchI nahIM haiN| aisA karanese bartanameM kucha tela aura namaka lagA raha jAtA hai, usIse apanA kAma calAnA caahie|' apane aura apane kuTumbake baccoMse vaha kahatA thA ki 'tumheM zarIrameM tela lagAneke lie gharameM Udhama nahIM macAnA cAhie kintu par3osiyoMke tela lagAye hue baccoMke sAtha khUba bhir3akara lar3anA caahie| isase binA prayalake hI tumhAre snAnakI vidhi bana jaayegii|' __usane apane gharakI chata para eka darpaNa TA~ga rakhA thaa| rAtrimeM jaba sAmaneke gharameM dIpaka jalatA thA to usakA prakAza darpaNameM pratibimbita hokara gharake AganameM par3atA thaa| aura usase dIpakakA kAma nikala jAtA thaa| tathA gharake andara eraNDake bIjoMko saDairekI lakar3ImeM pirokara aura unheM Agase jalAkara dIpakakA kAma letA thaa| jana sAdhAraNake pahanane yogya kore vastra hI vaha pahanatA thA / aura jaise hI vaha maile hote the unheM beca DAlatA thaa| isa taraha kapar3e dhonemeM usakI eka kaur3I bhI kharca nahIM hotI thii| purAne pallavoMko kUTa kara usameMse rese nikAla detA thaa| ghAmameM saMghATa (1) ko sukhAnese usameMse tela nikala AtA thA aura gur3ake boroMko dhokara unameMse mIThA nikAla letA thaa| aura ina sabase tIja tyohArakA kAma calAtA thaa| badalemeM dUsaroMkA nimantraNa karanese dhana kharca hogA, tathA dUsaroMke gharakA bhojana dekhanese mere Azrita .. janoMke mana mujhase TUTa jAyeMge isa bhayase nimantraNa Anepara bhI vaha kisIke ghara nahIM jImatA thaa| isa prakAra vaha tRSNAlu aura saba kaMjUsoMkA siramaura jIte hue bhI murdekI taraha jIvana vyatIta karatA thaa| 1. pdd'osii| 2. gRhsyopritnbhaage| 3. darpaNena / 4. gRhmdhye| 5. agni| 6. eraNDa / 7. korAvastra / 8. vstrprkssaalnaarthm| 9. diipotsvaadi| 10.karaNo- a0 j0m0| 11. anyalokagRhe bhojanaM yadi ebhirdaSTaM tadA madgrahe ete na sthAsyantIti bhayAt / 12. bhuMkte / Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 somadeva piracita [kalpa 32, zlo0 449sati ekadA salapamokamalinIparimalanakalabho ratvapamo rAjasindhurapredhAvasandarzanaprAsAdasaMpAdanAya avadhAzrayavRttasya brahmadattasya mahIpateH kAlena sthaNDilatAlutAvakAze bhavanapradeza bhUgoSanaM viSApayannetadAsthAnamaNDapAbhogabandhajuSaH prakAmoSaradoSakaluSavapuSaH saMpUrNavistArapuSaH prathimaguNaviziSTakAH suvarNeSTakAH samAlokya bahirnikAmaM kalaGkamalinatvAditareSTakAviziSTatvamAkalayan 'etAH khalu caityAlayanirmANAya yogyAH' iti ghetasaikatra stuuptaamaamaayyaamaas| ... atrAntare samastamitaMpacapurogamasargandhaH piNyAkagandhaH sarabhasamApatatAmiSTakAvahatAM "vaivadhikanivahAnAM sAyaMsamaye mArgaviSaye patitAmekAmiSTakAmavApya 'calanakSAlanadeze nyadhAt / tatra ca "pratighanamanisaMgharSAdazeSakAluSyamo' bharmanirmitatvamavetya taistaiH pralobhanavastubhiH kAcavahAnAM vihitopacArastAH saMgRkhan zrutasvanIyApAyodantaH sphA*yamAnamanomanyukRtAntaH" piNyAkagandhaH 'putra, nikhilakalAvadAtacitta sudatta, bhavatpitasvasuH sutazokazaMkuzamanAya mayAvazyaM tatra gantavyamapasnAtavyaM ca / tatastvayApyetAH pari"skandalokapralobhanena sAdhu saMgrahItavyAH' ityupahare vyAhRtya sakalajagavyavahArAvatAratrivedyAM kAkanyAM tokazokabhUyiSThAyAstUrNa kaniSThAyA darzanArthamagacchat / asadvyavahAra ___ eka bAra rAjA ratnaprabhane hAthIkI daur3a dekhaneke lie eka mahala banavAnekA vicAra kiyA aura usake lie svargIya rAjA brahmadattake mahalake khaNDaharoMvAle pradezako cunA / jaba una khaNDaharoM ko DhavAyA gayA to usake sabhAmaNDapase bahuta-sI bar3I-bar3I sonekI ITe nikliiN| kintu ve bahuta dinoMse miTTImeM dabI rahaneke kAraNa eka dama kAlI par3a gayI thIM / ataH unheM bhI anya purAnI IToMkI taraha sAdhAraNa ITa mAnakara aura vaha socakara ki ye caityAlaya banavAneke lAyaka haiM eka jagaha unakA Dhera lagavA diyA / isI bIcameM lubdhaka ziromaNi piNyAkagandha saMdhyAke samaya udhara gyaa| jaldI-jaldI ITe Dhone vAloMse mArga meM eka ITa gira par3I vaha use uThA lAyA aura lAkara paira dhoneke sthAnapara use DAla diyA / pratidina pairoMkI ragar3ase usakI kalausI jAtI rahI / taba use mAlama huA ki yaha to sonekI IMTa hai / phira to vaha ITeM Dhone vAloMko taraha-tarahakA lAlaca dekara ITe ikaTThI karane lgaa| eka dina piNyAkagandhane apane bhAnejakI mRtyukA samAcAra sunA / use bar3A raMja huA / putrako bulAkara kahA-"putra sudatta ! tumhArI buAke putra-zokako zAnta karaneke lie mujhe avazya jAnA hai aura mRtaka snAna bhI karanA hai / ataH tuma bhI bojhA Dhone vAloMko lAlaca dekara sonekI ITeM saMgraha karate rhnaa|" isa taraha ekAntameM putrako samajhAkara piNyAkagandha zIghra hI apanI choTI bahanase milaneke lie kAkandIkI ora calA gayA / 1. -pravAdhAva- a0 ja0 mu0 / 2. mRtasya / 3. vistAraM puSNAti yaaH| 4. pRthu / 5. sadazaH / 6. AgacchatAm / 7. vArtAvaho vaivadhikaH, vivadho bhAraH paryAhAro vA taM vahatIti vaivadhikaH / 8. sandhyAyAm / 9. pAdadhAvana / 10. pratidinam / 11. vinAze sati / 12. iSTakAH / 13. bhAgineyamaraNa / 14. vRddhi jAyamAna / 15. zokayamaH / 16. mRtakasnAnaM kartavyam / 17. kAvaTika / 18. ekAnte / 19. anyAyaparAGmukhaH / Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -446] upAsakAdhyayana 206 vyAvRttaH sudattaH tAtopadezamanizreyasamavasyan yato rAjaparigRhItatRNamapi gRhItaM kAJcanIbhavati saMpadyate ca pUrvopArjitasyApyarthasyApahArAya prANasaMhArAya gheti jAtamatirnekAmapISTakAM samagrahIt / mahAlobhalolatAndhaH piNyAkagandhastasyAH puro'pasnAyAgataH sutamaprAsIt-'vatsa, kiyatIH khalu tvamiSTakAtatIH paryagrahIH ?' steyayogavinivRttaH sudattaH-'tAta, naikAmapi / ' prAdurbhavahIrghadurgatiduritabandhaH piNyAkagandhaH samarthe sadAcArakRtArthe puNyabhAji tuji paramuttaramapazyan , 'yadImau kramI parikramaNakSamI mama nAbhaviSyatAM tadA karthakAramahaM manmanorathavandyAM kAkanyAmagamiSyam / ata etAvAtra zrIvirAmAvahI drohI' iti vicintyodvartanaM vartayantyAH svavAsinyAH karAdAkSiptazarIreNa zilAputrakeNa tI jarjaritAvajIjanat / pataJca vaidehakAvyajanaparijanAtmAcInavarhinimaH titiramaNIkariNIbhaH ratnaprabhaH zrutvA, vAsIvakraNa zilpibhirvidhApiteSTakAtakSaNaH suvarNatvaM nirNIya vihitasarvasvApahAraM sanikAraM nagarajanocAryamANadurapavAdaprabandhaM piNyAkagandhaM niravAsayat / 'indrayamasthAnaM hi guNadoSayormahIpatayaH' iti nItivAkyamanusmRtya mUladhanapradAnenAndhayAMgatanivAsanivedanena ca paradravyAdAnanivRttaM sudattaM sAdhu samAzvAsayat / sa tathA nirvAsitaH sanAtanarakaniSekanibandhaH kRtaprakA ___ sudatta bure kAmoMse bacatA thaa| use apane pitAkA upadeza ahitakara pratIta huaa| usane vicArA ki rAjAkA tRNa bhI sonA ho jAtA hai aura usake lenese pahalekA saJcita dhana bhI hara liyA jAtA hai aura prANa bhI cale jAte haiM / ataH usane eka bhI ITa nahIM lii| mahAlobhI piNyAkagandha mRtaka snAna karake lauTA to usane putrase pUchA-'beTA ! tumane kitanI ITeM lI haiM ? corIke tyAgI sudattane uttara diyA-"pitA jI ! eka bhI nhiiN|" ghora durgatike kAraNa pApakA bandha karanevAle piNyAkagandhako apane sadAcArI puNyazAlI putrakI bAta sunakara koI uttara nahIM sUjhA / __taba "yadi mere ye donoM paira calaneke lAyaka na hote to maiM apane manorathakI ghAtaka kAkandIko kaise jAtA / isalie ye donoM hI lakSmI samAgamake zatru haiN|" aisA socakara usane ubaTana pIsatI huI apanI patnIke hAthase lor3hA lekara apane paira tor3a ddaale| rAjA ratnaprabhane usake AdamiyoMse yaha bAta sunakara zilpiyoMse una IToMko tur3avAyA to ve sonekI nikalI / usane turanta hI piNyAkagandhakA sarvasva luTavA liyA aura use beijjata karake deza nikAlA de diyaa| "rAjA loga guNavAnke lie indra haiM aura doSIke lie yamarAja haiN|" isa nItike anusAra rAjA ratnaprabhane parAye dhanako na leneke kAraNa sudattako usakA mUla dhana aura vaMzaparamparAgata nivAsa sthAna dekara dhIraja bNdhaayaa| 1. saMsArakAraNaM jAnan / 2. mRtakasnAnaM kRtvA / 3. kena prakAreNa / 4. pAdau / 5. gRhIta / 6. vaNik / 7. indrasamAnaH / 8. kArita / 9. nirghATitavAn / 10. vaMzAgata-AvAsAnumatena / 27 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 somadeva viracita [kalpa 33, zlo0447 malobhasambandhazcirAyopArjitadurantaduSkarmaskandhaH piNyAkagandhaH pretya pAtAlamagAt / bhavati cAtra zlokaH SaSThayAH kSitestRtIye'smillalake duHkhamallake / pete piNyAkagandhena dhanAyAviddhacetasA // 447 // ityupAsakAdhyayane parigrahAgrahaphalaphullano nAma dvAtriMzaH kalpaH / 'digdezAnarthadaNDAnAM viratistritayAzrayam / guNavatatrayaM sadbhiH sAgArayatiSu smRtam // 448 // dinu sarvAsvadhaHprordhvadezeSu nikhileSu ca / ... etasyAM dizi deze'sminniyatyevaM gatirmama // 44 // dindezaniyamAdevaM tato bAhyeSu vastuSu / hiMsAlobhopabhogAdinivRttezcittayantraNA ||450 // rakSannidaM prayatnena guNavatatrayaM gRhii| . dezase nikAlA jAkara piNyAka gandha atyanta lobhavaza narakAyukA bandha tathA cirakAlake lie atyanta dukhadAyI karmokA bandha karaneke kAraNa marakara narakameM gyaa| isake viSayameM eka zloka hai jisakA bhAva isa prakAra haidhanakA bhUkhA piNyAka gaMdha marakara chaThe narakake lallaka nAmake tIsare pAthar3emeM gayA // 447 // isa prakAra parigrahakI AsaktikA phala batalAnevAlA battIsavA~ kalpa samApta huaa| ... [bhaba guNavratoMkA varNana karate haiM-] mahApuruSoMne digavirati, dezavirati aura anarthadaNDa viratike bhedase gRhastha vratiyoMke tIna guNavrata batalAye haiM // 448 // digvirati aura dezavirati vratoMkA svarUpa "amuka-amuka dizAmeM maiM amuka-amuka sthAna taka hI jAU~gA" isa prakAra janma paryantake lie jo saba dizAoMmeM aura Upara tathA nIce jAnekI maryAdA kI jAtI hai use digvirativrata kahate haiN| aura (diviratike bhItara kucha samayake lie ) jo maryAdA kI jAtI hai ki maiM amuka amuka dizAmeM deza taka hI jAU~gA, use dezavirati vrata kahate haiM // 449 // ina vratoMse lAma isa prakAra dizAoMkA aura dezakA niyamakara lenese usase bAharakI vastuoMmeM lobha, upabhoga aura hiMsA vagairahake bhAva nahIM hote haiM aura usake na honese citta saMyata hotA hai // 450 // jo gRhastha prayatna karake ina tIna guNavratoMkA pAlana karatA hai vaha jahA~-jahA~ janma 1. 'digdezAnarthadaNDavirati...' / tattvA0 sU0 7-21 / 2. 'divalayaM parigaNitaM kRtvAto'haM bahina yAsyAmi / iti saMkalpo digvatamAmRtyaNupApavinivRttyai // 68 // ' -rtnkrnnddshraa0| 'Udhio digvidiksthAnaM kRtvA yatparimANataH / punarAkramyate naiva prathamaM tad guNavatam // 117 // -vraanggcrit| puruSArthasi. zloka 137 / amita0 zrA0 6-76 / 3. 'avadhevahiraNupApaprativiratedigvratAni dhArayatAm / paJcamahAvratapariNatimaNuvratAni prapadyante // 70 // -rtnkrnnddshraa0| puruSArthasi. 138 shlo0| -amitagati zrA0 zloka 6-77 / Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -457 ] upAsakAdhyayana zrAjhaizvaryaM labhetaiSa yatra yatropajAyate // 451 // AzAdezapramANasya gRhItasya vyatikramAt / dezavratI prajAyeta prAyazcittasamAzrayaH // 452 // zikhaNDikukkuTazyenabiDAlavyAlababhravaH / viSakaNTakazastrAgnikaSApAzakarajavaH // 453|| pApAkhyAnAzubhAdhyAnahiMsAkrIDAvRthAkriyAH / paropatApapaizUnyazokAkrandanakAritA // 454 // vadhabandhanasaMrodhahetavo'nye'pi cedRzAH / bhavantyanarthadaNDAkhyAH saMparAyapravardhanAt // 455 // poSaNaM krUrasattvAnAM hiMsopakaraNakriyAm / dezavratI na kurvIta svakIyAcAracArudhIH / / 456 / / anarthadaNDanirmotAdavazyaM dezato ytiH| suhRttAM sarvabhUteSu svAmitvaM ca prapadyate // 457 // vaJcanArambhahiMsAnAmupadezAtpravartanam / letA hai vahIM-vahIM use aizvarya aura hukUmata milatI hai // 451 // dizA aura dezake kiye hue pramANakA ullaMghana karanese arthAt usase bAhara cale jAnese digvatI aura dezavatIko prAyazcitta lenA par3atA hai // 452 // [aba tIsare anarthadaNDavirati vratako kahate haiM-] anarthadaNDavirati vratakA svarUpa mora, murgA, bAja, bilAva, sA~pa, nevalA Adi hiMsaka jantuoMkA pAlanA, viSa, kA~TA, zastra, Aga, kor3A, jAla, rassA vagairaha hiMsAke sAdhanoMko dUsaroMko denA, pApakA upadeza denA, Ata aura raudra dhyAnakA karanA, hiMsAmayI khela khelanA, vyartha idhara-udhara bhaTakanA, dUsaroMko kaSTa pahu~* cAnA, cugalI karanA, raMja karanA, ronA, anya bhI isa prakArake jo dUsaroMke ghAtameM bA~dhanemeM aura dUsaroMko roka rakhanemeM kAraNa haiM unheM anarthadaNDa kahate haiM; kyoMki unase saMsArakI vRddhi hotI hai-bahuta samaya taka saMsArameM bhaTakanA par3atA hai // 453-455 // apane AcArakA pAlana karane meM dakSa dezavratI zrAvakako hiMsaka prANiyoMkA poSaNa tathA hiMsAke upakaraNoMkA dAna nahIM karanA cAhie // 456 // Upara batalAye hue anarthadaNDoMko chor3anese aNuvratI zrAvaka saba prANiyoMkA mitra aura svAmI bana jAtA hai // 457 // upadezase ThagI, Arambha, aura hiMsAkA pravartana karanA, zaktise adhika bojhA lAdanA aura dUsaroMko adhika kaSTa denA Adi www 1. dizA / 2. 'maNDalaviDAlakukkuTamayUrazukrasArikAdayo jovaaH| hitakAmaina grAhyAH sarve pApokAraparAH / / 82 // -amitagati0 6-81 / 3. 'viSakaNTakazastrAgnirajjukazAdaNDAdi hiMsopakaraNapradAnaM hiMsApradAnam / -sarvArthasi07-22 / 'daNDapAzaviDAlAzca viSazastrAgnirajjavaH / parebhyo naiva deyAste svaparAghAtahetavaH / chedaM bhedavadhau bandhagurubhArAtiropaNam / na kArayati yo'nyeSu tRtIyaM tadguNavatam / ' -varAMgacarita, 15.119-120 / 4. 'paapddhijypraajysNgrprdaargmncauryaadyaaH| na kadAcanApi cintyAH pApaphalaM kevalaM yasmAta / ' -puruSArthasiddhi0 // 141 / / 5. niSprayojanaM bhUkhananAdi / 6. saMsAra / 7. maitrIm / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -------NAAM 212 somadeva viracita [kalpa 34, zkho0 458bhArAdhikyAdhikaLazI tRtIyaguNahAnaye // 48 // *ityupAsakAdhyayane guNavatatrayasUtraNo nAma prayastriMzattamaH kalpaH / Adau sAmAyikaM karma prossdhopaasnkriyaa| sevyArthaniyamo dAnaM zikSAbatacatuSTayam // 456 prAptasevopadezaH syAtsamayaH samayArthinAm / niyuktaM tatra yatkarma tatsAmAyikamUcire // 460 // prAptasyAsamidhAne'pi puNyAyAkRtipUjanam / tAryamudrA na kiM kuryAviSasAmarthyasUdanam // 461 // karma anarthadaNDavratako hAni pahu~cAte haiM, arthAt isa prakAra ke kAmoMke karanese anarthadaNDavratameM doSa lagatA hai ataH aise kAma aNuvratI zrAvakako nahIM karanA cAhie // 458 // bhAvArtha-mana, vacana aura kAyako daNDa kahate haiN| aura binA prayojanake unakI pravRtti karaneko anarthadaNDa kahate haiN| tathA usako rokaneko anarthadaNDavrata kahate haiM / aNuvratI zrAvakako dezakI maryAdAke andara bhI manase, vacanase aura kAyase isa prakArake kAma nahIM karanA cAhie jo dUsaroMko kaSTa pahu~cAte hoN| manameM kisIkA burA nahIM vicAranA cAhie / vacanase jAlasAjIkA, jIvoMko kaSTa pahu~cAnevAle vyApArakA upadeza nahIM denA cAhie aura zarIrase aisI cIjeM dUsaroMko nahIM denI cAhie jisase dUsaroMkA ghAta kiyA jA sake yA dUsaroMko kaSTa pahu~cAyA jA sake / tathA svayaM bhI kisIko kaSTa nahI pahu~cAnA caahie| aisA karanese manuSya bahutase vyarthake pApoMse baca jAtA hai aura saba use apanA mitra aura rakSaka samajhane lagate haiN| isa prakAra upAsakAdhyayanameM tIna guNavatoMkA kathana karanevAlA taitIsavA~ kalpa samApta huaa| [bhaba zikSAvratoMko kahate haiM-] sAmAyika, proSadhopavAsa, bhogopabhoga parimANa aura dAna ye cAra zikSAvrata haiM / / 15 / / sAmAyika vratakA svarUpa jinendra bhagavAnkI pUjA karanekA jo upadeza hai use samaya kahate haiM aura usameM usake icchukajanoMke jo-jo kAma batalAye gaye haiM unheM sAmAyika kahate haiM // 460 // mUrtipUjAkA vidhAna jinendra bhagavAnke abhAvameM unakI pratimAkA pUjana karanese bhI puNyabandha hotA hai| kyA garur3a mudrA viSakI zaktiko dUra nahIM karatI ? // 461 // * atra yazastilakacampUkAvyasya saptama AzvAsaH samApyate; yathA- "iti sakalatArkikalokacUDAmaNe: zrImannemidevabhagavataH ziSyeNa sadyonavadyagadyapadyavidyAdharacakravatizikhaNDamaNDinIbhavaccaraNakamalena zrIsomadevasUriNA viracite yazodharamahArAjacarite yazastilakAparanAmni mahAkAvye saccaritracintAmaNi ma saptama AzvAsaH / 1. bhogopbhogsNkhyaa| 2. 'A samayamuktimuktaM paJcAdhAnAmazeSabhAvena / sarvatra ca sAmayikAH sAmayikaM nAma zaMsanti ||97||"-rtnkrnndd zrA0 / 'samatA sarvabhUteSu saMyamaH shbhbhaavnaaH| Arta raudraparityAgastaddhi sAmAyikaM vratam ||122||-vraanggcrit 15 srg| 'rAgadveSatyAgAnnikhiladravyeSu sAmyamavalambya / tattvopalabdhimUlaM bahuzaH sAmAyika kAryam ||148||"-purussaarth / amitaga0 zrA0 6-86 / payanandipaJcaviMza0 pR0 192 / 3. 'tIrthazAsanniSAne'pi pratimA dhrmhetve| vainateyasya mudrA'pi viSaM hanti na saMzayaH ||222||-prbodh0 / 4. garur3a / 5. mapanodanam / Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -465 ] upAsakAdhyayana antaHzuddhi bahiHzuddhiM vidadhyAddevatArcane / zrAdyA' daucityanirmokSAdanyA snAnAdyathAvidhiH ||462 || saMbhogAya vizuddha snAnaM dharmAya va smRtam / dharmAya tadbhavet snAnaM yatrAmutrocito vidhiH // 463 // nityasnAnaM gRhasthasya devAcanaparigrahe / yatestu durjanasparzAtsnAnamanyadvigarhitam ||464|| vAtAtapAdisaMsRSTe bhUritoye jalAzaye / avagAhyAcaretsnAnamato'nyadgAlitaM bhajet ||465 / / 213 devapUjana karaneke lie antaraGgazuddhi aura bahiraMgazuddhi karanI cAhie / cittase bure vicAroMko dUra karanese antaraGgazuddhi hotI hai aura vidhipUrvaka snAna karanese bahiraGgazuddhi hotI hai // 462 // snAnavidhikA vidhAna saMbhoga ke lie, vizuddhi ke lie aura dharmake lie snAna karanA batalAyA hai / jisameM paralokake yogya vidhi kI jAtI hai vaha snAna dharmake lie hotA hai // 463 // devapUjA karane ke lie gRhasthako sadA snAna karanA caahie| aura muniko durjanase chU jAnepara hI snAna karanA cAhie / anya snAna munike lie varjita hai // 464 // jisa jalAzaya meM khUba pAnI ho aura vAyu, dhUpa vagairaha use khUba lagatI ho usameM ghusa karake snAna karanA ucita hai, kintu anya jalAzayoMkA pAnI chAnakara hI snAnake kAma meM lAnA cAhie // 465 // bhAvArtha-yoM to gRhasthako pAnI chAnakara hI kAmameM lAnA cAhie / kintu yadi koI 1. antaH zuddhiH / ' antaraGga bahiraGga vizuddhirdevatArcanavidhau vidadhIta / ArtaraudravirahAt prathamA syAt snAnataH kila yathAvidhito jJaH / / ' -- dharmaratnA0 10 103 u0 / 'madhyazuddhi bahiH zuddhi, vidayA - tadupAsane / pUrvA syAt svAntanairmalyAtparA snAnAdyathAvidhiH // 223 // - prabodhasAra / " zocaM ca dvividhaM proktaM bAhyamAbhyantaraM tathA / mRjjalAbhyAM smRtaM bAhyaM bhAvazuddhistathAntaram // " -- dakSa aura vyAghrapAda / 2. AtaMraudradhyAna / 3. bahiH zuddhi: / 4. cANDAla / 5. 'dharmavAyukalite vahatyagAdhavAribharite jalAzaye / saMvigAhya tadihAcaredato vastrapUtamaparaM samAcaret // 14 // -- dharmaratnA0, 10 103 / pASANotsphuTitaM toyaM prAsukaM praharadvam / sadyaH saMtaptavApInAM prAsukaM jalamucyate || 63 || devarSINAM prazaucAya snAnAya ca gRhAthinAm / aprAkaM paraM vAri mahAtIrthajamapyadaH // 64 // - ratnamAlA / gAlirtanirmalai nIraiH sanmantreNa pavitritaiH / pratyahaM jinapUjArthaM snAnaM kuryAd yathAvidhiH || 1 || saritAM sarasAM vAri yadagAdhaM bhavet kvacit / suvAtAtapasaMspRSTaM snAnArhaM tadapi smRtam // 2 // nabhasvatAdRtaM prAvaghaTIyantrAditAr3itam / taptaM sUryAzubhirvApyAM munayaH prAsukaM viduH // 3 // -- dharmasaM0 zrA0 pR0 218 / 'nadISu devakhAteSu taDAgeSu saraHsu ca / snAnaM samAcarennityaM gartaprasravaNeSu ca // 203 // - ' manusmRti / 'apo'vagAhanaM snAnaM vihitaM sArvavaNikam / mantravat prokSaNaM cApi dvijAtInAM viziSyate // - bauddhAyanadharmasUtra 2-4-4 / 'snAnaM ca sarvavarNAnAM kAryaM zaucapuraHsaram / samantrakadvijAnAM syAt strIzUdrANAmamantrakam // - smRtyarthasAra pR0 26 // Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 somadeva viracita [kalpa 34, zlo0 466pAdajAnukaTigrIvAziraHparyantasaMzrayam / snAnaM paJcavidhaM zeyaM yathAdoSaM zarIriNAm // 466 // brahmacaryopapannasya nivRttaarmbhkrmnnH|| yadvA tadvA bhavetsnAnamantyamanyasya tadvayam // 467 // sarvArambhaviz2ambhasya brahmajihmasya dehinaH / avidhAya bahiHzuddhiM nAptopAstyadhikAritA // 468 // adbhiHzuddhiM niraakurvnmntrmaatrpraaynnH|" sa mantraiH zuddhibhAi nUnaM bhuktvA hatvA vihatya ca // 466 // mRtsnayeSTakayA vApi bhasmanA gomayena ca / zaucaM tAvatprakurvIta yAvanirmalatA bhavet // 470 // nadI vagairahameM snAna karanA cAhe to usakA pAnI bahatA huA honA cAhie aura usa pAnIko dhUpa aura havA khUba laganA caahie| aisA pAnI snAnake yogya hai / snAna pA~ca prakArakA hotA hai-paira taka, ghuTanoM taka, kamara taka, gardana taka aura sira taka / inameM-se manuSyoMko doSake anusAra snAna karanA cAhie // 466 // jo brahmacArI hai aura saba prakArake ArambhoMse virata hai vaha inameM se koI-sA bhI snAna kara sakatA hai kintu anya gRhasthoMko to sira yA gardanase hI snAna karanA cAhie // 467 // jo saba prakArake ArambhoMmeM lagA rahatA hai aura brahmacArI bhI nahIM hai, use bAhya zuddhi kiye binA devopAsanA karanekA adhikAra nahIM hai // 468 // jo jalase zuddhikA nirAkaraNa karatA huA kevala mantrapAThameM hI tatpara rahatA hai, use bhojana karake, kisIko mArakara aura vihAra karake nizcaya hI mantroMke dvArA zuddha ho jAnA cAhiye / / 469 // ataH miTTIse, iMTase athavA rAkhase yA gobarase tabataka saphAI karanI cAhie jabataka nirmalatA na A jAye // 47 // 1. 'snAnaM tu dvividhaM proktaM gauNamukhyaprabhedataH / tayostu vAruNaM mukhyaM tatpunaH SaDvidhaM bhavet / nityaM naimittikaM kAmyaM kriyAGga malakarSaNam / kriyA snAnaM tathA SaSThaM SoDhA snAnaM prakIrtitam |--smRticndrikaa pR0 110 / 'iSTApUtakriyArtha yakriyAGgaM snAnamucyate |-smRtyrthsaar pR0 27 / 'aziraskaM bhavet snAnaM snAnAzaktau tu karmiNAm / ArdraNa vAsasA vApi mArjanaM daihika biduH ||--apraark pR0 135 / 2. brhmcrymndsy| 3. 'asnAtastu pumAnnA), japyAgnihavanAdiSu / prAtaHsnAnaM tadarthaM ca nityasnAnaM prakIrtitam / -aparArka pR0 127 meM uddhRta / snAtvA devaM spRzennityaM brahmavratavilopane / snAnAdvinA sadArasya niSphalo daivato vidhiH // 224 // brahmavratopapannasya sarvArambhabahirmateH / toyasnAnaM vinA zuddhirmantrazuddho hi saMyamI ||225||-prbodhsaar / 4. 'asAmarthyAccharIrasya kAlazaktyAdyapekSayA / mantrasnAnAditaH sapta kecidicchanti sarayaH // mAnnaM bhaumaM tathAgneyaM vAyavyaM divyameva ca / vAruNaM mAnasaM caiva sapta snAnAnyanukramAt // Apo hiSThAdibhirmAntraM mRdAlambhazca pAthivam / AgneyaM bhasmanA snAnaM vAyavyaM gorajaH smatam // yattu sAtapavarSeNa taddivyasnAnamucyate / vAruNaM cAvagAhastu mAnasaM viSNucintanam / / -smRticandrikA pR0 133 / 5. dahanaM kRtvA (?) / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -476 ] upAsakAdhyayana 215 bahirvihatya saMprApto nAnAcamya' gRhaM vizet / sthAnAntarAtsamAyAtaM sarve prokSitamAcaret // 471 / / AplutaH saMplutasvAntaH zucivAso vibhUSitaH / 'maunasaMyamasampannaH kuryAddevArcanAvidhim // 472 // dantadhAvanazuddhAsyo mukhavAsocitAnanaH / asaMjAtAnyasaMsargaH sudhIrdevAnupAcaret // 47 // homabhUtaMbalI pUrvaruktau bhaktavizuddhaye / bhuktyAdau salilaM sarpirUdhai syaM ca rasAyane m // 474 // etadvidhina dharmAya nAdharmAya tadakriyAH / darbhapuSpAkSatazrotravandanAdividhAnavat // 47 // dvau hi dhauM gRhasthAnAM laukikaH pAralaukikaH / lokAzrayo bhavedAdhaH paraH syAdAgamAzrayaH // 476 // jaba bAharase ghUma kara Aye to binA kullA kiye gharameM nahIM jAnA caahie| dUsarI jagahase AyI huI saba vastuoMko pAnI chir3akakara hI kAmameM lAnA cAhie // 471 // snAna karake, zuddha vastra pahane, phira zarIrako AbhUSaNoMse bhUSita kare aura cittako vazameM karake mauna tathA saMyamapUrvaka jinendra devakI pUjA kare // 472 // dAtaunase mukha zuddha kare aura mukhapara vastra lagAkara dUsaroMse kisI tarahakA samparka na rakhakara jinendra devakI pUjA kare // 473 // pUrva puruSoMne bhojanakI zuddhi ke lie bhojana karanese pahale homa aura bhUtabalikA vidhAna kiyA hai| bhojana karanese pahale homa pUrvaka arthAt prANiyoMke uddezyase kucha anna alaga nikAlakara rakha denA cAhie / tathA bhojanake pahale pAnI, ghI aura dUdhake sevanako rasAyana kahA hai| kuza, puSpa, akSata, stavana, vandanA vagairaha ke vidhAnakI taraha ukta vidhi karanese na koI dharma hotA hai aura na karanese na koI adharma hotA hai| arthAt-Upara bhojanakI zuddhike lie jo kriyA batalAyI hai usake karanese dharma nahIM hotA aura na karanese adharma nahIM hotA hai // 474-475 // ___gRhasthoMkA dharma do prakArakA hotA hai--eka laukika aura dUsarA pAralaukika / inameM-se laukika dharma lokako rItike anusAra hotA hai aura pAralaukika dharma Agamake anusAra hotA hai // 476 // 1. 'suptvA kSutvA ca bhuktvA ca niSThIvyoktvA'nRtAni ca / potvApo'dhyeSyamANazca Acamet prayato'pi san // 145 ||-mnusmRti 5 a0 / 'bahirAgato nAnAcamya gRhaM pravizet // 13 ||-notivaakyaamRt pR0 252 / 'bhivihRty"| sthAnAntarAt smaaniite'|-dhrmrtnaa0 pR0 103 / 2. vastu / 3. abhyukSitvA / 4. snAtaH / 5. sNhRtcittH| 6. monasaMyamasampannairdevopAstividhIyatAm / dantadhAvanazuddhAsyaghautavastrapavitritaiH ||226||-prbodhsaar| 7. vAsovRttAnanaH-sAgAradharmA0 pR. 63'ke pAdaTippaNameM pATha hai| 8. bhojanAvasare kiJcidagnI kiJcit prAGgaNe'nnaM kSipyate / 'adhyApanaM brahmayajJaH pitRyajJastu tarpaNam / homo devo bali to nayajJo'tithipUjanam / / 70|--mnusmRti, 3 a0| 9. 'ghRtAdharottarabhujAno'gni dRSTi ca labhate ||34||-niitivaakyaamRt, pR0 253 / 10. dugdham / 11. mathitam / 12. zakunAthaM vandyate ( ? ) -stotra vandanAdi' pATha samyak pratIta hotA hai / kyoMki prabodhasAra ( pR0 194 ) meM likhA hai-'puSpAdiH stavanAdirvA naiva dharmasya sAdhanam' / 13. pAralaukikaH / Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 somadeva viracita [kalpa 34, zlo0 477jAtayo'nAdayaH sarvAstatkiyApi tthaavidhaaH| zrutiH zAstrAntaraM vAstu pramANaM kAtra naH kSatiH // 47 // svajAtyaiva vizuddhAnAM varNAnAmiha ratnavat / takriyAviniyogAye jainAgamavidhiH param // 478 // yadbhavabhrAntinirmuktihetudhIstatra durlabhA / saMsAravyavahAre tu svataHsiddha vRthAgamaH // 47 // tathAca sarva eva hi jainAnAM pramANaM laukiko vidhiH| yatra samyaktvahAnirna yatra na vratadUSaNam // 40 // ityupAsakAdhyayane snAnavidhirnAma catustriMzattamaH kalpaH / saba jAtiyA~ anAdi haiM aura unakI kriyA bhI anAdi hai| usameM veda athavA anya zAstra pramANa raho, usase hamArI koI hAni nahIM hai / / 477 // ratnakI taraha jo varNa apane janmase hI vizuddha hote haiM unheM unakI kriyAoMmeM lagAneke lie jainaAgamoMkA vidhAna hI utkRSTa hai // 478 // kyoMki zAstrAntaroM meM saMsAra bhramaNase chUTaneke kAraNoMmeM manako lagAnevAle jJAnakA pAyA jAnA durlabha hai| rahA laukika vyavahAra, vaha to svayaM siddha hai usako batalAneke lie kisI AgamakI AvazyakatA nahIM hai // 479 // tathA sabhI jainadharmAnuyAyiyoMko vaha laukika vyavahAra mAnya hai jisase unake samyaktvameM hAni na AtI ho aura na unake vratoMmeM dUSaNa lagatA ho // 480 // bhAvArtha-Upara granthakArane bhojanakI zuddhike lie bhojanase pahale homa aura bhUtabalikA vidhAna kiyA hai| hindU smRti-pranthoMmeM gRhasthake karane lAyaka pA~ca yajJoMmeM se eka bhUtayajJa bhI batalAyA hai| kauvA Adi jIvoMke lie bhojana nikAlaneko bhUtayajJa kahate haiM, kyoMki smRtimeM kahA hai-'bhUtebhyo baliharaNaM bhUtayajJaH' / yaha hindU smRtiyoMkI cIja granthakArane yahA~ kyoM dI ? aisI zaMkA pratyeka pAThakako ho sakatI hai kyoMki jaina paramparAmeM isa tarahakA koI vidhAna nahIM hai| usakA samAdhAna karaneke lie granthakAra kahate haiM ki yaha koI dhArmika vidhi nahIM hai| isake karanese dharma nahIM hotA aura na karanese adharma nahIM hotaa| kintu yaha to eka laukika ziSTAcAra hai / gRhasthakA dharma laukika bhI hotA hai aura pAralaukika bhI hotA hai / laukika dharma lokake rIti-rivAjake anusAra hotA hai / usake lie kisI zAstrIya vidhAnakI AvazyakatA nahIM hai| jaise jAtiyA~ hamezAse calI AtI haiM vaise hI unake rIti-rivAja bhI hamezAse cale Ate haiN| zAyada koI kahe ki una jAtiyoMkA calA AtA huA rIti-rivAz2a to zAstrasammata hai, hindU-smRti-granthoMmeM unakA vidhAna hai ? to granthakAra kahate haiM ki vaha pramANa raho, hameM usase koI hAni nahIM hai; kyoMki jo lokAcAra jainoMke samyaktvameM hAni nahIM pahu~cAtA aura na unake vratoMmeM dUSaNa lAtA hai vaha hameM mAnya hai| ataH yadi koI lokAcAra anya zAstroMse pramANita hai aura jaina bhI use mAnate haiM kintu usake mAnanese na unake samyaktvameM hAni AtI hai aura na vratoMmeM dUSaNa lagatA hai to usameM koI burAI nahIM hai| kintu isa lokAcArake sivA jo vAstavika 1. nizcayAya / 2. saMsArabhramaNamocanamatidurlabham / 3. vivAhasUtakAdiH / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana baye devasevAdhikRtAH saMkalpitAptapUjyaparigrahAH kRtapratimApariprahAca / saMkalpo'pi valaphalopalAdiSviva na samayAntarapratimAsu vidheyaH / yataH zuddha vastuni saMkalpaH kanyAjana ivocitH| nAkArAntarasaMkrAnte yathA paraparigrahe // 48 // tatra prathamAn prati samayasamAcAravidhimabhidhAsyAmaH / tathA hi anaMtanurmadhye dakSiNato gaNadharastathA pazcAt / zrutagI sAdhustadanu ca puro'pi hagavagamavRttAni // 482 // bhUrje phalake sivaye zilAtale sakate kSitau vyomni / hRdaye caite sthApyAH samayasamAcAravedibhinityam // 483 // ratnatrayapuraskArAH paJcApi parameSThinaH / / bhavyaratnAkarAnandaM kurvantu bhuvnendvH||44|| dharma hai vaha to jaina zAstroMke sivA anya zAstroMmeM nahIM pAyA jaataa| vaha vAstavika dharma hai, saMsArabhramaNase chUTaneke jo kAraNa haiM unameM manakA laganA / isa dharmakA saccA vyAkhyAna to jaina zAstroMmeM hI hai aura ve hI isa viSayameM pramANa haiN| ataH bhojanake prArambhameM bhUtabalikA vidhAna koI dhArmika vidhAna nahIM hai vaha to lokAcAra hai / jaina gharAnoMmeM tavekI pahalI roTI mandirake mAlI ko denekI jo prathA hai vaha zAyada usI lokAcArakA jaina rUpa hai| isa prakAra upAsakAdhyayanameM 'snAnavidhi' nAmakA cautIsavA~ kalpa samApta huaa| devapUjAkI vidhi devapUjAke do rUpa haiM-eka to puSpa vagairahameM jina bhagavAnkI sthApanA karake pUjA kI jAtI hai aura dUsare, jina-vimboMmeM jina bhagavAnkI sthApanA karake pUjA kI jAtI hai / kintu jisa prakAra puSpa phala yA pASANameM sthApanA kI jAtI hai usa taraha anya deva hariharAdikakI pratimAmeM jina bhagavAnkI sthApanA nahIM karanA cAhie, kyoMki jaise zuddha kanyAmeM hI patnIkA saMkalpa kiyA jAtA hai dUsarese vivAhitameM nahIM, vaise hI zuddha vastumeM hI jina devakI sthApanA karanA ucita hai, jo anyarUpa ho cukI hai usameM sthApanA karanA ucita nahIM hai // 481 // Upara jo do prakArake pUjaka kahe haiM unameM se puSpAdikameM jina bhagavAnkI sthApanA karake pUjA karanevAloMke lie pUjAvidhi batalAte haiM-pUjAvidhike jJAtAoMko sadA arhanta aura siddhako madhyameM, AcAryako dakSiNameM, upAdhyAyako pazcimameM, sAdhuko uttarameM aura pUrvameM samyagdarzana, samyakajJAna aura samyakcAritrako kramase bhojapatrapara, lakar3Ike paTiyepara, vastrapara, zilAtalapara, reta nirmita bhUmipara, pRthvIpara, AkAzameM aura hRdayameM sthApita karanA cAhie // 482-483 // samyagdarzana, samyajJAna aura samyakcAritrarUpI ratnatrayase bhUSita aura jagatke lie candramAke tulya pA~coM parameSThI bhavya jIvarUpI samudrako Anandita kareM // 484 // 1. dviprakArAH / 2. anyadevahariharapratimAviSaye jinasaMkalpo na kriyate / 3. saMkalpitAptapUjyaparigrahAn prati dharmopadezaM dAsyAmaH / 4. siddhH| 5. AcAryaH / 6. upAdhyAyaH / 7. vastre / 8. puline / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 35, zlo0 45. nikhilabhuvanapativihitaniratizayasaparyAparamparasya parAnapekSAparyAyapravRttasamastAvalokalocanakevalajJAnasAmrAjyalAJchanapaJcamahAkalyANASTakamahApAtihAryacaturviMzadatizayavizeSavirAjitasya SoDazArghalakSaNasahasrAGkitadivyadehamAhAtmyasya dvAdazagaNepramukhamahAmunimanaHpraNidhAnasaMnidhIyamAnaparamezvaraparamasarvazAdinAmasahasrasya virahitArirajorahAkuhakabhAvasya samavasaraNasarovatIrNajagattrayapuNDarIkaSaNDamArtaNDamaNDalasya duSpArAjavajavImAdhajalanimajajjantujAtahastAvalambaparamAgamasya bhaktibharavinataviSTapatrayIpAlamaulimaNiprabhAbhoganabhovijambhamANacaraNa nakhAnakSatranikarumbasya sarasvatIvaraprasAdacintAmaNelakSmIlatAniketakalpAnokahasya kIrtiportikApravardhanakAmadhenoravIciparicayakhalIkArakAraNAbhidhAnamAtramantraprabhAvasya saubhAgyasaurabhasaMpAdanapArijAtaprasavastabakasya saurUpyotpattimaNimakerikAghaTanavikaTA kArasya ratnatrayapuraHsarasya bhagavato'hatparameSThino'STatayomiSTiM karomIti svaahaa| apica naroragasurAmbhojavirocanarucizriyam / ArogyAya jinAdhIzaM karomyarcanagocaram // 48 // ahaMntapUjA samasta lokapatiyoMne jinakI lagAtAra paramotkRSTa pUjA kI hai, dUsaroMkI sahAyatAke binA samasta padArthoMko dekhanevAle locanake tulya kevalajJAnarUpI sAmrAjya jinakA cihna hai, aura jo pA~ca mahAkalyANakoM, ATha prAtihAryoM aura cauMtIsa atizayoMse suzobhita haiM, jinakA divya audArika zarIra eka hajAra ATha lakSaNoMse yukta hai, bAraha gaNoMke pramukha mahAmuni jinake paramezvara parama sarvajJa Adi eka hajAra ATha nAmoMkA cintana apane manameM karate haiM, jo jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAyarUpa ghAtiyAkarmoMse rahita haiM, jo samavasaraNarUpI sarovarameM Aye hue tIna jagatke bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karaneke lie sUryake samAna haiM, jinake dvArA upadiSTa paramAgama duSpAra saMsArarUpI samudrameM DUbate hue prANiyoMke lie hastAvalamvarUpa haiM, bhaktike bhArase vinata hue tInoM lokoMke svAmiyoMke mukuToMkI maNiyoMke prabhAvistAra rUpI AkAzameM jinake caraNanakha khile hue nakSatra-samUhakI taraha pratIta hote haiM, jo sarasvatIko varakA prasAda deneke lie cintAmaNi haiM, lakSmIrUpI latAke lie kalpavRkSake tulya haiM, kIrtirUpI bachiyAke poSaNake lie kAmadhenu haiM, jinake nAma mAtra maMtrakA prabhAva narakagatikI saMgatiko tiraskRta karanevAlA hai| saubhAgyarUpI sugandhiko deneke lie jo pArijAta vRkSake puSpagucchake tulya haiM, tathA saurUpyakI utpattirUpI maNijar3ita putalIke nirmANake lie jo svarNakArake tulya haiM, ratnatrayase bhUSita una bhagavAn arhanta parameSThIkI maiM ATha dravyase pUjA karatA huuN| tathA maiM Arogya-prAptike lie manuSya, nAga aura devarUpI kamaloMke lie sUryakI zobhAko dhAraNa karanevAla jinendra devakI pUjA karatA hU~ // 485 // 1. gaNamahApra-A0 / 2. arirmohH| rajo jJAnadarzanAvaraNadvayam / rahaH antarAyaH / kahaka-indrajAlama / 3. aajvnyjviibhaav:-sNsaarH| 4. vistAra eva nabhaH / 5. sthAna / 6. vtsikaa| 7. avIcirnarakavizeSaH, tasya paricayaH saMgatiH / 8. dhAnapAtra-mu0 / 9. puttalikA / 10. svarNakArasya / 11. sUrya / sthAna / . palikA / 7. azIcara: Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -486 ] upAsakAdhyayana OM sahacarasamIcInacA triyavicAragocarocitaMhitAhitapravibhAgasya ataeva paranirapekSatayA svayaMbhuvaH salilAnmuktAphalamiva upalAdiva ca kAJcanamesmAdevAtmanaH kAraNavizeSopasarpaNavazAdAvirbhUtamakhilamalavilayalabdhAtmasvabhAvamasamamasahAyamakramamavadhIritA - nyasaMnidhivyavadhAnamanavadhimayalasAdhyamavasitAtizayasImAnamAtmasvarUpaikanibandhanamantaHpra - kAzamadhyAsitavantamanantadarzanavaizadyavizeSasAkSAtkRtasakalavastusarvasvamanavasAnasukhasrotasa. maparyantavIryamacAkSuSasUkSmAvabhAsamasadRzAbhinivezAvagAhamalaghuguruvyapadezamapagatabAdhAparAkArasaMkramamativizuddhasvabhAvatayA nivRttAzeSazArIradvAratayA ca manAGamuktapUrvAvasthAntaramarUparasagandhazabdasparzamazeSabhuvanaziraHzekharAyamANapada vizvaMbharamupazAntasakalasaMsAradoSaprasaraM paramAtmAnamupeyuSo guruNApi pratipannagurubhAvasya ratnatrayapuraHsarasya bhagavataH siddhaparameSThino'STatayomiSTi karomIti svaahaa| api ca pratna karmavinirmuktAnUnakarmavivarjitAn / yatnataH saMstuve siddhAn rtntrymhiiysH||486|| siddhapUjA jinakA hita-ahitakA viveka eka sAtha rahanevAle samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrake vicArake viSayake yogya hai, isIlie jo paranirapekSa honeke kAraNa svayaMbhU haiM, jaise jalase motI aura pASANase svarNa prakaTa hotA hai vaise hI isI saMsArI AtmAse vizeSakAraNoMke milanese jo prakaTa huA hai, samasta karmamalake naSTa ho jAnese jo apane svabhAvako prApta hai, sahAya rahita, kramarahita, anyakI nikaTatA aura dUrIko tiraskRta kara denevAle, sImArahita, ayatnasAdhya, niratizaya, AtmasvarUpa hI jisakA ekamAtra kAraNa hai, jo antaHprakAzarUpa hai, ananta darzanakI vizeSa nirmalatAke kAraNa jisane samasta vastuoMke sArakA sAkSAtkAra kara liyA hai, jo ananta sukhakA srota hai, anantavIryase yukta hai, cakSuke agocara sUkSma padArthoMko jAnatA hai, kSAyika samyaktva, avagAhanatva aura aguru-laghu guNoMse viziSTa hai, bAdhA tathA parake AkAra rUpa saMkramaNa karanese rahita hai, atyanta vizuddha svabhAva honese tathA samasta zArIrika dvAroMke haTa jAnese jo.pUrva avasthAse chuTakArA pA cukA hai, jo rUpa, rasa, gandha, zabda aura sparzase rahita hai, jisake caraNa samasta lokoMke sirapara arthAt Upara mukuTake tulya zobhAyamAna hai, aura jisake samasta sAMsArika doSa upazAnta ho gaye haiM, aise paramAtmA padako prApta kara lenevAle, aura paramaguru tIrthakkara bhI jinheM guru mAnate haiM, ratnatrayase zobhita una siddha parameSThIkI maiM ATha dravyoMse pUjA karatA huuN| purAne koMke bandhanase mukta hue aura navIna koMke Asravase rahita tathA ratnatrayase mahAn una siddhoMkA maiM yatnapUrvaka stavana karatA hU~ // 486 // bhAvArtha-Upara siddha parameSThIkA svarUpa batalAyA hai| saMsArI AtmA hI svayaM kAraNa milanepara pahale arhanta paryAyako prApta karatA hai aura tatpazcAt siddha paryAyako prApta karatA hai| 1. matizrutAvadhizca / 2. pUrvasaMsAriNaH / 3. Agamana / 4. masamasa-a0 ja0 mu0 / 5. abhiniveza: samyaktvam / 6. sthAnam / 7. paramatIrthaGkaradevena / 8. purAtana / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 35, zlo0 4OM pUjyatamasya uditoditakulazIlaguruparamparopA sa samastaitihArahasyasArasya zradhyeyanAdhyApanaviniyogavinayaniyamopanayanAdikriyAkANDaniHSNAtacittasya cAturvarNya saMghapravardhaghusya dvividhAtmakadharmAvabodhanavidhUtaihikavyapekSAsaMbandhasya sakalavarNAzramasamayasamAcAravicArocitavacanaprapaJcamarIcividalitanikhilajanatAravindinImithyAtvamahAmohAndhakArapaDhalasya jJAnatapaHprabhAvaprakAzita jinazAsanasya ziSyapraziSyasaMpadAzeSamiva bhuvanamuddhartumudyatasya bhagavato ratnatrayapuraH sarasyAcArya parameSThino'STatayImiSTiM karomIti svAhA / api ca 220 vicArya sarvamaitihyamAcAryakamupeyuSaH AcAryavaryAnacami saMcArya hRdayAmbuje ||487 OM zrImadbhagavadarha dvadanAravindavinirgatadvAdazAGgacaturdazapUrvaprakIrNavistIrNazrutapArAvAra cAra ghAtikarma naSTa ho jAnepara AtmAmeM anantadarzana anantajJAna Adi guNa prakaTa ho jAte haiM / ye paranirapekSa hote haiM, indriyAdikI sahAyatA ke binA kevala AtmAse hI hote haiM tathA sadA sthAyI hote haiM / zeSa cAra aghAtikarmoMke naSTa ho jAnepara zarIra bhI chUTa jAtA hai kintu muktAvasthA meM zarIra ke nahIM honepara bhI AtmAkA prAyaH kucha nyUna vahI AkAra banA rahatA hai, jo pUrva zarIrakA AkAra hotA hai / AtmA svabhAvase amUrtika hai ataH AtmA meM rUpa rasa vagairaha guNa nahIM hote kyoMki rUpAdi pudgalake guNa haiN| isalie muktAtmA ina guNoMse zUnya hotA hai aura Atmika guNoMse sampanna hotA hai / siddha parameSThI tIrthakaroM ke bhI guru hote haiM, kyoMki tIrthaGkara unhIM ke smaraNapUrvaka jinadIkSA dhAraNa karate haiM, isa lokameM anya koI unakA guru nahIM hotA / AcAryapUjA jo atyanta pUjanIya haiM, ati unnata kula zIlavAle aura guruparamparA se prApta samasta zAstroM'ke rahasya ke jJAtA haiM, par3hanA-par3hAnA, vyAkhyAna, vinaya, niyama, dIkSAdAna Adi kriyAkANDameM jo parama pravINa haiM, muni AryikA aura zrAvaka-zrAvikAke bhedase cAra prakArake saMghakI vRddhimeM dhurandharaagresara hai, gRhastha aura munidharmake jJAnake kAraNa jo isa lokasambandhI samasta sambandhoMse nirapekSa hote haiM, jo samasta varNoM aura AzramoMkI Agamika kriyApaddhatike vicArase pUrNaM vacanarUpI kiraNoMke dvArA samasta janatArUpI kamalinIke mahAmithyAtva moharUpI andhakArapaTalako dUra karate haiM, apane jJAna aura tapake prabhAvase jina zAsanako prakAzita karate haiM, ziSya-praziSya paramparA ke dvArA samasta lokakA uddhAra karane meM tatpara rahate haiM, ratnatrayase zobhita una bhagavAn AcArya parameSThIkI maiM ATha karatA hU~ / samasta zAstroMkA vicAra karake AcArya padako prApta hue zreSTha AcAryoM ko apane hRdaya - kamala meM virAjita karake pUjA karatA hU~ ||487 // upAdhyAyapUjA jo zrImAn bhagavAn arhanta devake mukhakamalase nikale hue bAraha aGgoM, caudaha pUrvoM aura 1. udigotodita - a0 ja0 mu0 / jAtyAcaraNazuddham / 2. paThana-pAThana / 3. vyAkhyAnam / 4. dIkSAvratAropaNAdividhiH / 5. yatizrAvakAzraya / Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -14] upAsakAmyayana 221 pAraMgamasya apArasaMparA yAraNyavinirgamAnupasargamArgamArgaNaniratavineyajanazaraNyasya durantaikAntavAdamadamadhImalinaparavAdikarikaNThIravotkaNThakaNThAravAyamANapramANaneyanikSepAnuyogavAgvyatikarasya zravaNagrahaNAvagAhanAvadhAraNaprayogavAgmitvakavitvagamakazaktivismApitavinatanaranilimpAmbaracaracakravartisImantamAntaparyasto samraksaurabhAdhivAsitapAdapIThopakaNThasya batavidyAnevaghahadayasya bhagavato ratnatrayapuraHsarasya upAdhyAyaparameSThino'STatayomiSTiM karomIti svaahaa| api ca apAstaikAntavAdIndrAnapArAgamapAragAn / / upAdhyAyAnupAse'hamupAyAya" zrutAptaye // 48 // OM vidita veditavyasya bAhyAbhyantarAcaraNakaraNe trayavizuddhitripathagApagApravAhanirmUlitamanojakujakuTumbADambarasya amarAmbaracaranaranitambinIkadambanadaprAdurbhUtamadanamadamakarandadurdinavinodAravinda ndrAyamANoditoditavratamAtA pahasitArvAcInacaritracyuta virizcaviaMgavAyoMke rUpameM vistIrNa zrutarUpI samudrake pAragAmI hote haiM, jo apAra saMsArarUpI mahAvanase nikalaneke lie upasarga-rahita mArgakI khojameM lage hue ziSyajanoMke lie zaraNabhUta haiM, duranta ekAntavAdarUpI madakI kAlimAse malina paravAdI rUpI hAthiyoMke lie pramANa, naya, nikSepa aura anuyogase yukta jinakA vacanasamaha siMhakI garjanAke tulya hotA hai, zravaNa ( sunanA ), grahaNa, manthana, avadhAraNa (yAda rakhanA), prayoga, vAgmitva (pANDityapUrNa vacana bolanekI kalA), kavitva aura gamaka zakti ( samajhAne kI zakti) ke dvArA Azcaryayukta kiye gaye vinata (namaskAra karate hue) manuSyoM, devoM aura vidyAdharoMke svAmiyoMke kezoMse nIce girI huI mAlAoMkI sugandhase jinake caraNoMke AsanakA nikaTa bhAga suvAsita hai, aura jo vratavidhAnameM nirdoSa hRdaya haiM, una ratnatrayase bhUSita bhagavAn upAdhyAya parameSThIkI ATha dravyoMse pUjA karatA huuN| __ pramukha ekAnta vAdiyoMko harAnevAle aura apAra zruta-samudrake pAragAmI upAdhyAya parameSThIkI maiM puNya aura zrutakI prAptike lie upAsanA karatA hU~ // 488 // sAMdhupUjA ___ jo kucha jAnane yogya hai use jinhoMne jAna liyA hai; bAhya aura Abhyantara AcaraNa pUrvaka mana, vacana, kAyakI vizuddhirUpI gaGgAnadIke pravAhase jinhoMne kAmadevarUpI vRkSake kuTumbake ADambarako jar3a-mUlase ukhAr3a kara pheMka diyA hai; devAGganA, vidyAdharI aura nAriyoMke samUharUpa nadImeM utpanna hue kAmamadarUpI puSpamadhuse yukta vinodarUpI kamalake lie candramAke tulya apane 1. sNsaaraattvii| 2. zabdAyamAna / 3. vastuyAthAtmyapratipattihetuH pramANam / 4. pramANaparigRhInArthaMkadezanirUpaNapravaNo nayaH / 5. shbdsNklpyogytaasvruupairvstuvyvsthaapnhetunikssepH| 6. sAmAnyavizeSAmyAmazeSapadArthAvagamapakSaH anuyogaH / 7. avagAhanam-vimarzanam / 8. prayogaH zAstrArthakhyApanam / 9. adhaHpatita / 10. vratavidhAvana-va0 / 11. upa samIpe ayaH zubhAvaho vidhiryasya sa upAyaH puNyamityarthaH / puNyArtha ca / 12. zAtatattvasya / 13. manovAkkAya / 14. gNgaa| 15. strIsamUhahradotpanna / 16. kamalasaMkocakAraka / 17. vAtaH-samUhaH / 18. brhmaa| Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [ kalpa 35, zlo0 48 rocanAdibaikhAnasarasasya anekazastribhuvanakSobhavidhAyibhirdhyAnadhairyAvadhUtaviSvakpratyUhavyU haira 222 namyajanasAmAnyavRttibhirmanogocarAtiMcarairAzcaryaprabhAvabhUmibhiranavadhAritavidhAnaistaistairmUlotaguNagrAmaNIbhistapaHprArambhaiH sakalaihika sukhasAmrAjyavarapradAnAvahitAyAtAvadhAritavismitopanata vanadevatAlakAlikulavilupyamAnacaraNasarasiruhaparAgasya nirvANapathaniSThitAtmano ratnajayapuraHsarasya bhagavataH sarva sAdhuparameSThino'STatayImiSTi karomIti svAhA / api ca bodhApagApravAheNa vidhyAtAnaGgavahnayaH / vidhyArA bhyAGghrayaH santu sAdhyabodhyAya sAdhavaH || 486 // OM jinajinAgamajinadharmajinoktajIvAditattvAvadhAraNadvayavijRmbhitaniratizayAbhinivezAdhiSThAnAsu prakAzitazaGkAprAkAmyAvahlAdanakumatArtizalyoddhArAsu prazamasaMvegAnukampA - stikyastambhasaMbhRtAsu sthitikaraNopagUhanavAtsalyaprabhAvanoparacitotsava saparyAsu anekadizavizeSanirmApitabhUmikAsu sukRticetaH prAsAdaparamparAsu kRtakrIDAvihAramapi ca yanisargA unnatizIla vratasamUhase jinhoMne cAritrase Dige hue prAcIna brahmA, virocana Adi RSiyoMke tApasarasako tiraskRta kara diyA hai; aneka bAra tInoM lokoMko kSobhita kara denevAle, dhyAnakI sthiratA se samasta vighnoMke vyUhako tiraskRta kara denevAle, asAdhAraNa manake agocara Azcarya - kAraka prabhAvavAle aura mUlaguNa tathA uttaraguNoMmeM pramukha nAnA prakArake tapoMke abhyAsa se ( kSubhita hokara ) samasta isa lokasambandhI sukhoMke sAmrAjyakA vara deneke lie Aye hue aura tiraskRta honepara Azcaryase nata hue vanadevatAoMke kezarUpI bhramaroMke dvArA jinake caraNa-kamalakA parAga vilupta kara diyA gayA hai; aura jo mokSake mArga meM saMlagna haiM, ratnatrayase bhUSita una sarva sAdhu parameSThIkI ATha dravyoMse pUjA karatA hU~ / jJAnarUpI nadI pravAhase jinhoMne kAmarUpI agniko bujhA diyA hai aura jinake caraNa vidhipUrvaka pUjanIya haiM, ve sAdhu AtmAkI sAdhanA ke lie hoMve // 486 // samyagdarzana pUjA jina jinAgama, jinadharma aura jina bhagavAnke dvArA kahe hue tattva hI ThIka haiM, anya ThIka nahIM haiM, isa prakArakI AsthA se bar3he hue niratizaya pariNAmasthAnoMse yukta, zaMkA, AkAMkSA, vici kitsA aura mUDha dRSTirUpI zalyoMse rahita; prazama, saMvega anukampA aura AstikyarUpI stambhoM se svacita, sthitikaraNa, upagUhana, vAtsalya aura prabhAvanA sambandhI utsavoMke samAroha se bhUSita, aura devoMke aneka bhedoMke dvArA jisake kakSoMkA nirmANa huA hai, aise puNyAtmAoM ke cittarUpI mahaloMkI paMkti meM jo krIDA-vihAra karatA huA bhI nisargase hI mahAmuniyoMke manarUpI samudrase paricita hai, samasta bharata airAvata aura videha kSetroM meM honevAle cakravartI cUr3AmaNiyoM ( tIrthaGkaroM ) kA kula 1. tApasaH / 2. vighna / 3. agamyaiH / 4. sAvadhAna / 5. pUjAvidhinA ArAdhyA aGghrayaH caraNAH yeSAm / 6. sAdhyo bodhya AtmA yasya tat sAdhyabodhyaM tasmai / 7. ayoga anyayogavyavacchedo jinadeva eva, jina eva deva ityAdi / 8 sarveSAM samyagdRSTInAmabhiprAyAH pariNAmAH samAnA eva bhavanti na nyUnAdhikAH / 9. AkAMkSA vicikitsA mUDhadRSTi etAni zalyAni / Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -460] upAsakAdhyayana 223 mahAmunimanaHpayodhiparicitaM azeSabharatairAvatavidehavarSadharacakravarticUDAmaNikuladaivataM amarezvaramatidevatAvataMsakalpavallIpallavaM ambaracaralokahRdayaikamaNDanaM apavargapurapravezAgaNyapuNyapaNyAtmasAtkaraNasatyaMkAraM anullAyaduraghaghanaghaTAdurdineSvapi jantuSu jyotiloMkAdigatigartapAtanatamaskANDabhedanamAmananti manISiNaH, tasya saMsArapAdapocchedaprathamakAraNasya sakalamAlavidhAyinaH paJcaparameSThipurassarasya bhagavataH samyagdarzanaratnasyASTatayomiSTi karomIti svaahaa| api ca muktilakSmIlatAmUlaM yuktizrIvallarIvanam / bhaktito'rhAmi samyaktvaM bhukticintAmaNipradam // 40 // OM yanikhilabhuvanatArtIyalocanam , aAtmahitAhitavivekayAthAtmyAvabodhasamAsAditasamIcInabhAvam , adhigamasamyaktvaratnotpattisthAnam, akhilAsvapi dazAsu kSetrAsvabhAvasAmrAjyaparamalAJchanam , api ca yasminnidAnImapi nadInAtacetobhiH samyagupAhitopayodevatA hai; devendroMkI buddhidevatAko bhUSita karaneke lie kalpalatAke pallavake samAna hai, vidyAdharoMke hRdayakA advitIya bhUSaNa hai, mokSapurImeM praveza pAneke lie jisa asaMkhya puNyarUpI mudrAkI AvazyakatA hotI hai, usake honekA jo pramANapatra hai, jise zAstrajJa gaNa aTala mahApAparUpI meghoMkI ghaTAse grasta jIvoMke bhI jyotirloka Adi gatirUpI gaDDhoMmeM girAnevAle pAparUpI andhakArake paTalakA bhedana karane vAlA mAnate haiM, arthAt pApI-se-pApI jIvako bhI samyagdarzanakI prApti ho jAnepara prathama narakake sivAya zeSa narakoM aura bhavanatrika deva nikAya AdimeM janma lenA nahIM par3atA, usa saMsArarUpI vRkSako kATanemeM prathama kAraNa, samasta maGgaloMke vidhAtA aura paJcaparameSThIke puraskartA bhagavAn samyagdarzanakI AThoM dravyoMse pUjA karatA huuN| jo mukti lakSmIrUpI latAkA mUla hai, yukti lakSmIrUpI velake lie jalake tulya hai aura jisase bhoga sAmagrI prApta hotI hai usa cintAmaNiko denevAlA hai, usa samyagdarzanakI maiM bhaktipUrvaka pUjA karatA hU~ // 410 // samyagjJAnapUjA jo samasta lokoMkA tIsarA netra hai, yA samasta lokoMko dekhaneke lie tIsare netrake tulya hai ( kyoMki jJAnake dvArA hI saba jagatko jAnA jA sakatA hai ), AtmAke hita-ahitake viveka pUrvaka ThIka-ThIka jAnaneke dvArA hI jise samIcInapanA prApta hai arthAt jo vastu jaisI hai usako vaisA hI jAnane mAtrase jJAna samyagjJAna nahIM hotA kintu AtmAke hitAhitako vivekapUrvaka yathArtha jAnanese hI jJAna samyagjJAna kahalAtA hai; jo adhigama samyagdarzanarUpI ratnakI utpattikA sthAna hai (kyoMki paropadezapUrvaka jIvAdi tattvoMko jAnakara jo samyaktva hotA hai use adhigama samyagdarzana kahate haiM ), saba dazAoM meM AtmasvabhAvarUpI sAmrAjyakA utkRSTa ciha hai arthAt jIvakI pratyeka avasthAmeM jJAna hI usakA uttama cihna hai usIke dvArA jIvako jAnA jAtA hai; tathA Aja bhI sarasvatI rUpI nadImeM snAna karanese jinake citta nirmala ho gaye haiM aise vidvAnoMke dvArA samyakarUpa se apane upayogako vizuddha kara lenepara unake jJAnameM sUryakAntamaNike darpaNakI taraha svabhAvase hI 1. paap| 2. jalam / 3. bhuktireva cintAmaNiH ( ? ) / 4. tRtiiy| 5. jJAne / 6. na kevala kevalinAM tIrthe / 7. sarasvatyAM snAtacittaviddhiH / 8. Aropita / 9. jJAna / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 somadeva virASata [kalpa 35, zlo0 411gasaMmArjane ghumaNimeNidarpaNa va sAkSAdbhavanti te te bhAvasaMpratyayAH svabhAvakSetrasamayaviprakaoNrSiNo'pi bhAvAstasyAtmalAmanivandhanobhayahetuvihitavicitrapariNatibhirmatibhutAvadhimanAparyayakevalaiH paJcatayImavasthAmavagAhamAnasya sakalamaGgalavidhAyinaH paJcaparameSThipurasarasya bhagavataH samyagjJAnaratnasyASTatayImiSTiM karomIti svaahaa| api ca netraM hitAhitAloke sUtraM dhIsaudhasAdhane / pAtraM pUjAvidheH kurve kSetraM lakSmyAH samAgame // 461 // OM yatsakalalokAlokAvalokanapratibandhakAndhakAravidhvaMsanam, anavadyavidyAmandAkinInidAnamedinIdharam, azeSasattvotsavAnandacandrodayam, akhilavataguptisamitilatArAmapuSpAkarasamayam, analpaphalapradAyitapaHkalpadrumaprasavabhUmimasmayopazamasaumanasyavRttidhairyapradhAnaranuSThIyamAnamuzanti saddhIdhanAH paramapadaprAptaH prathamamiva sopAnam, tasya paJcatayAtmanaH saki'yopazamAtizayAvasAnasya sakalamaGgalavidhAyinaH paJcaparameSThipuraHsarasya bhagavataH sUkSma paramANu vagairaha, kSetra kI apekSA dUravartI sumeru vagairaha aura kAlakI apekSA dUravartI rAma, rAvaNa Adi svAtmAke dvArA anubhavanIya padArtha pratyakSa gocara pratIta hote haiM; vaha jJAna yadyapi eka hai kintu apanI utpattike antaraGga aura bahiraGga kAraNoMse honevAlI vicitra pariNatike dvArA mati, zruta, avadhi, manaHparyaya aura kevalajJAnake bhedase usakI pA~ca avasthAe~ ho gayI haiM, usa samasta maMgaloMke kartA aura paMcaparameSThIke puraskartA bhagavAn samyagjJAnakI ATha dravyoMse pUjA karatA huuN| . jo hita aura ahitako dekhanemeM netrake samAna hai, buddhirUpI mahalako sAdhanemeM sUtrake (jisase nApakara makAna banAyA jAtA hai ) samAna hai tathA lakSmIke samAgamake lie kSetrake samAna hai, usa samyagjJAnako maiM pUjAvidhikA pAtra banAtA hU~ arthAt usakI maiM pUjA karatA hU~ // 411 // samyakcAritrapUjA jo samasta loka aura alokake dekhanemeM rukAvaTa DAlanevAle ajJAnAndhakArako naSTa kara detA hai, nirdoSa vidyA ( jJAna ) rUpI gaGgAke udgamake lie himAcalake samAna hai arthAt jaise himAcalase gaGgA nikalatI hai vaise hI cAritrakI ArAdhanAse nirmalajJAna prakaTa hotA hai; jo samasta prANiyoMke Anandake lie candrodayake samAna hai, arthAt jaise candramAkA udaya honepara sabako Ananda hotA hai vaise hI cUMki cAritra saba jIvoMkI rakSAkA pakSapAtI hai ataH sabake lie AnandadAyaka hai, samasta vrata, gupti aura samitirUpI latAoMke udyAnake lie vasanta Rtuke samAna hai arthAt jaise vasanta RtumeM udyAnoMmeM lagI latAe~ puSpita ho jAtI haiM vaise hI cAritrake dhAraNa karanepara vratAdi bhI khila uThate haiM, jo bahuta phala denevAle taparUpI kalpavRkSakA utpatti sthAna hai, garvarahita prazamabhAva, manakI saumyatA aura dhIratA Adike dvArA pAlana kiye jAnevAle aise cAritrako nirmala buddhike dhanI mahAtmA mokSapadakI prAptikA prathama sopAna ( sIr3hI ) mAnate haiM / sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSma-sAmparAya aura yathAkhyAta cAritrake bhedase 1. suurykaantmukure| 2. svAtmAnubhavanIyA jiivaadipdaarthaaH| 3. kecana 'bhAvAH svabhAvena dUrAH, kecana kSetrApekSayA dUrAH, kecana kaalaapekssyaa| 4. dUratarAH / 5. samyagjJAnasya / 6. antaraMgo bAhyazca / 7. kevljnyaanhimaaclm| 8. vasanta / 9. agarva / 10. sAmAyikAdipaJcaprakArasya / 11. mnovaakkaayvyaapaarkssypryntsy| Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -15] upAsakAdhyayana 225 samyakacAritraratnasyASTatayomiSTiM karomIti svAhA / mapi ca dharma yoginarendrasya karmavairijayArjane / zarmakRtsarvasattvAnAM dharmadhIvRttamAzraye // 42 // jinasiddhasUridezakasAdhuzraddhAnabodhavRttAnAm / kRtvASTatayomiSTiM vidadhAmi tataH stavaM yuktayA // 493 // tattveSu praNayaH paro'sya manasaH zraddhAnamuktaM jinai __ retadvitridazaprabhedaviSayaM vyaktaM caturbhirguNaiH / maSTA bhuvanatrayArcitamidaM mUDharapoDhaM tribhi zcitte deva dadhAmi saMsRtilatollAsAvasAnotsavam / / 494 // te kurvantu tapAMsi durdharadhiyo zAnAni saJcinvatAM vittaM vA vitarantu deva tadapi prAyo na janmacchidaH / eSA yeSu na vidyate tava vacaH zraddhAvadhAnoburA duSkarmAkurakujavajradahanadyotAvadAtA ruciH // 46 // pA~ca bhedarUpa kintu samasta mAnasika, vAcanika aura kAyika kriyAkA atyanta zAnta ho jAnA hI jisakI carama sImA hai usa samasta maGgaloMke kartA aura paJcaparameSThIke puraskartA bhagavAn samyakcAritrakI ATha dravyoMse pUjana karatA huuN| jo yogIrUpI rAjAke karmarUpI vairiyoMko jItanemeM dhanuSake samAna hai tathA saba prANiyoMko sukha dene vAlA hai, maiM dharma buddhise usa cAritrakI zaraNa jAtA hU~ // 492 // isa prakAra arihanta, siddha, AcArya, upAdhyAya, sAdhu, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritrakI aSTadravyase pUjana karake maiM inakA yuktipUrvaka stavana karatA hU~ // 463 // samyagdarzanakI bhakti - [ sabase prathama samyagdarzanakI bhakti isa prakAra kare-] jinendra devane tattvoMmeM manakI atyanta ruciko samyagdarzana kahA hai| isa samyagdarzanake do, tIna aura dasa bheda batalAye haiN| tathA prazama, saMvega, anukampA aura Astikya guNake dvArA samyaktvakI pahacAna hotI hai| usake niHzaMkita, niHkAMkSita Adi jATha guNa haiM / vaha tIna prakAra-. kI mUr3hatAse rahita hotA hai| he deva ! saMsAra rUpI latAkA anta karanevAle aura tInoM lokoMmeM pUjya usa samyagdarzanako maiM apane hRdayameM dhAraNa karatA hU~ // 494 // he deva ! jinakI Apake vacanoMmeM ekaniSTha zraddhApUrNa nirmala ruci nahIM hai, jo ruci duSkarma rUpI aMkuroMke samUhako bhasma karaneke lie vajrAgnike prakAzakI taraha nirmala hai, ve durbuddhi kitanI hI tapasyA kareM, kitanA hI jJAnArjana kareM aura kitanA hI dAna deM, phira bhI janma paramparA kA chedana nahIM kara sakate // 495 // 1. dharmayogi-a0 ja0 mu. A0 / 2. bodharatnAnAm A0 mu.| 3. naistatta-a0 j0| nisargAdhigama-upazama-kSAyika-mizra, aajnyaamaargaadi| 4. upazama, saMvega, anukampA, Astikya / Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 somadeva viracita saMsArAmbudhisetubandhamasamaprArambhalakSmI vana prollAsAmRtavArivAha maskhilatrailokyacintAmaNim / kalyANAmbujaSaNDasaMbhavasaraH samyaktvarata kRtI [ kalpa 35, zlo0 456 yo dhace hRdi tasya nAtha sulabhAH svargApavargazriyaH ||466 || [ iti darzanabhaktiH ] zratyalpAyatirakSajA matiriyaM bodho'vadhiH sAvadhiH sAvaryaH kacideva yogini sa ca svalpoM manaH paryayaH / duSprApaM punaradya kevalamidaM jyotiH kathAgocaraM mAhAtmyaM nikhilorthage tu sulabhe kiM varNayAmaH zruteH // 47 // vaiH zirasA dhRtaM gaNadharaiH karNAvataMsIkRtaM nyastaM cetasi yogibhirnRpavarairAghrAta sAraM punaH / iste dRSTipathe mukhe ca nihitaM vidyAdharAdhIzvarai statsyAdvAdasaroruhaM mama manohaMsasya bhUyAnmude ||468 // mithyAtamaHpaTalabhedanakAraNAya svargApavargapuramArganibodhanAya / tattattvabhAvanamanAH praNamAmi nityaM trailokyamaGgalakarAya jinAgamAya // 466 // [ iti jJAnabhaktiH ] he nAtha ! saMsAra rUpI samudra ke lie setubandhake samAna, kramase utpanna hone vAle ratnatraya rUpI vanake vikAsa ke lie amRtake meghake samAna, tInoM lokoMke lie cintAmaNi ratnake samAna aura kalyANa rUpI kamala samUhakI utpattike lie tAlAbake tulya, samyaktvarUpI ratnako jo puNyAtmA hRdayameM dhAraNa karatA hai use svarga aura mokSarUpI lakSmIkI prApti sulabha hai ||496 // samyagjJAnakI bhakti indriyoMse utpanna hone vAle matijJAnakA viSaya bahuta thor3A hai / avadhijJAna bhI dravya kSetra, kAla aura bhAvakI maryAdAko lekara kevala rUpI padArthoM ko hI viSaya karatA hai / manaHparyayakA bhI viSaya bahuta thor3A hai aura vaha bhI kisI munike ho jAye to Azcarya hI hai / kevalajJAna mahAn hai kintu usakI prApti isa kAlameM sulabha nahIM hai / eka zrutajJAna hI aisA hai jo samasta padArthoMko viSaya karatA hai aura sulabha bhI hai, usakI hama kyA prazaMsA kareM // 497 // jise jinendra devane sirapara dhAraNa kiyA, gaNadharoMne apane kAnakA bhUSaNa banAyA, muniyoMne apane hRdaya meM rakhA, rAjAoMne jisakA sAra grahaNa kiyA aura vidyAdharoMke svAmiyone apane hAthameM, A~khoMke sAmane aura mukhameM sthApita kiyA vaha syAdvAdazruta rUpI kamala mere mAnasarUpI haMsI prasannatA ke lie ho // 498 // Agama meM kahe hue tattvoMkI manameM bhAvanA karatA huA maiM mithyAtva rUpI andhakArake paTalako dUra karanevAle aura svarga aura mokSa nagarakA mArga batalAnevAle tathA tInoM lokoMke lie maMgalakAraka jaina Agamako sadA namaskAra karatA hU~ // 499 // 1. svalpavyApArA / 2. nikhilArthageSu - ajamerapratI pATha: / 3 zrute bha0 A0 ja0 mu0 / Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -501] upAsakAbhyayana 227 sAnaM durbhagadehamaNDanamiva syAtsvasya skhedAvaha dhatte sAdhu na tatphalazriyamayaM smyktvrnaangkrH| kAmaM deva yadantareNa viphalAstAstAstapobhUmaya stasmai tvacaritAya saMyamadamadhyAnAdidhAnne namaH // 500 // yacintAmaNirIpsiteSu vasatiH saurUpyasaubhAgyayoH zrIpANigrahakautukaM kulabalArogyAgame saMgamaH / yatpUrvezcaritaM samAdhinidhibhirmokSAya paJcAtmakaM tazcAritramahaM namAmi vividhaM svargApavargAptaye // 501 / / haste svargasukhAnyatarkitabhavAstAzcakravartidhiyo devAH pAdatale luThanti phalati dyauH kAmitaM srvtH| kalyANotsavasampadaH punarimAstasyAvatArAlaye prAgevAvataranti yasya caritaijainaH pavitraM manaH // 502 // [iti cAritrabhaktiH] bodho'vadhiH zrutamazeSanirUpitArthamantarbahiHkaraNajA sahajA mtiste| itthaM svataH sakalavastuvivekabuddhaH kA syAjinendra bhavataH parato vyapekSA // 503 // cAritra bhakti [ isa prakAra jJAnakI bhakti karake phira cAritrakI bhakti kare-] jisake vinA abhAge manuSyake zarIrameM pahanAye gaye bhUSaNoMkI taraha jJAna khedakA hI kAraNa hotA hai, tathA samyaktva ratnarUpI vRkSa jJAnarUpI phalakI zobhAko ThIka rItise dhAraNa nahIM karatA, aura jisake na honese bar3e-bar3e tapasvI bhraSTa ho gaye, he deva ! saMyama, indriyanigraha aura dhyAna vagairahake AvAsa usa tumhAre cAritrako maiM namaskAra karatA hU~ // 500 // ___ jo icchita vastuoMko deneke lie cintAmaNi hai, saundarya aura saubhAgyakA ghara hai, mokSa rUpI lakSmIke pANigrahaNake lie kaMkaNabandhana hai aura kula, bala aura ArogyakA saMgamasthAna hai arthAt tInoMke honepara hI cAritra dhAraNa karanA saMbhava hotA hai, aura pUrvakAlIna yogiyoMne mokSake lie jise dhAraNa kiyA thA, svarga aura mokSa kI prAptike lie usa pA~ca prakArake cAritrako maiM namaskAra karatA hU~ // 501 // jisakA mana jainAcArase pavitra hai, svargake sukha usake hAthameM haiM, cakravartIkI vibhUtiyA~ akasmAt use prApta ho jAtI haiM, devatA usake pairoMpara loTate haiM, jisa dizAmeM vaha jAtA hai vahI dizA usake manorathako pUrNa karatI hai aura jahA~ vaha janma letA hai usake janma lenese pahilese hI vahA~ kalyANaka utsava manAye jAte haiM // 502 // arhanta bhakti [ isa prakAra cAritra bhaktiko karake phira arhanta bhaktiko kare ] he jinendra Apako janmase hI antaraMga aura bahiraMga indriyoMse honevAlA matijJAna, samasta kathita vastuoMko viSaya karanevAlA zrutajJAna aura avadhijJAna hotA hai, isa prakAra Apako svataH hI sakala vastuoMkA jJAna hai taba parakI sahAyatAkI Apako AvazyakatA hI kyA hai ? // 503 // 1. cAritraM vinA / 2. kaMkaNam / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 somadeva viracita [ kalpa 35, zlo0 504 dhyAnAvalokavigalattimirapratAne tAM deva kevalamayIM zriyamAdadhAne / AsIttvayi tribhuvanaM muhurutsavAya vyApAramantharamivaikapuraM mahAya ||504 || chatraM dadhAmi kimu cAmaramutkSipAmi hemAmbujAnyatha jinasya pade'rpayAmi / itthaM mudAmarapatiH svayameva yatra sevAparaH paramahaM kimu vacmi tatra || 505 / / tvaM sarvadoSarahitaH sunayaM vacaste satvAnukampanaparaH sakalo vidhizva / lokastathApi yadi tuSyati na tvayIza karmAsya taccanu ravAviva kauzikasya ||506 || puSpaM tvadIyacaraNAcanapIThasaGgAccUDAmaNIbhavati deva jagattrayasya / aspRzyamanyazirasi sthitamapyatastai ko nAma sAmyamanuzAstu ravIzverAdyaiH ||507 || mithyAmahAndhatamasAvRtamaprabodhametatpurA jagadabhUdbhavagartapAti / tadeva dRSTihRdayAbjavikAsakAntaiH syAdvAdarazmibhirathodghRtavAMstvameva || 508 || pAdAmbujadvayamidaM tava deva yasya svacche manaHsarasi saMnihitaM samAste / taM zrIH svayaM bhajati taM niyataM vRNIte svargApavargajananI ca sarasvatIyam ||506 // [ ityarhadbhaktiH ] he deva ! dhyAnarUpI prakAzake dvArA ajJAnarUpI andhakArakA phailAva dUra honepara jaba Apane kevalajJAnarUpI lakSmIko dhAraNa kiyA to tInoM lokoMne apanA apanA kAma chor3akara eka nagarakI taraha mahAn utsava kiyA ||504 || 'chatra lagAU~ yA camara DhorU~ athavA jinadevake caraNoM meM svarNakamala arpita karU~' isa prakAra jahA~ indra svayaM hI harSita hokara sevA ke lie tatpara haiM vahA~ maiM kyA kahU~ ||505 // he deva ! tuma saba doSoMse rahita ho, tumhAre vacana sunayarUpa haiM - kisI vastuke viSayameM itara dRSTikoNoM kA nirAkaraNa na karake vivakSita dRSTikoNase vastukA pratipAdana karate haiM / tathA tumhAre dvArA batAyI gayI saba vidhi prANiyoM ke prati dayAbhAvase pUrNa hai| phira bhI loka yadi tumase santuSTa nahIM hote to isakA kAraNa unakA karma hai / jaise ullUko sUryakA teja pasanda nahIM hai kintu isameM sUryakA doSa nahIM hai balki ullUke hI karmoMkA doSa hai || 506 || he deva! tumhAre caraNoMkI pUjAke lie tumhAre Age jo vedI rahatI hai usake saMsarga mAtra se phUla tInoM lokoMke mastakakA bhUSaNa bana jAtA hai arthAt usa phUlako saba apane sirase lagAte haiM / aura dUsaroM ke sirapara bhI rakhA huA phUla aspRzya mAnA jAtA hai / ataH anya sUrya rudraAdi deva - tAoM se tumhArI kyA samAnatA ? // 507 // he deva ! pahale mithyAtvarUpI gAr3ha andhakArase AcchAdita honeke kAraNa jJAnazUnya * hokara yaha jagat saMsArarUpI gar3he meM par3A huA thA / netra-kamala aura hRdaya - kamalako vikasita karanevAlI syAdvAdarUpI kiraNoMke dvArA tumane hI usakA uddhAra kiyA ||508|| he deva ! jisake manarUpI svaccha sarovara meM tumhAre donoM caraNakamala virAjamAna haiM usake pAsa lakSmI svayaM AtI hai tathA svarga aura mokSako denevAlI yaha sarasvatI niyamase use varaNa karatI hai // 509 // [ isa prakAra adbhakti karake siddha bhakti ko kare ] 1. sUryarudrAdyaiH / 2. netrakamalaM hRtkamalaM vA / 3. kiraNa: AkarSaNApekSayA rajjubhiH / Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -512] upAsakAdhyayana samyagjJAnatrayeNa praviditanikhilajJeyatattvaprapaJcAH proDya dhyAnavAtaiH sakalamagharajaH prAptakaivalyarUpAH / kRtvA sattvopakAraM tribhuvanapatibhirdezayAtrotsavA ye 226 siddhAH santu lokatrayazikharapuravAsinaH siddhaye vaH ||510 // dAnazAna caritra saMyamanayaprArambhagarbha manaH kRtvAntarbahirindriyANi marutaH saMyamya paJcApi ca / pazcAddhItavikalpajAlamanjilaM bhrasyattamaH saMtati dhyAnaM tatpravidhAya ye ca mumucustebhyo'pi baddho'JjaliH // 511 // itthaM yess samudrakandarasaraH srotasvinIbhUnabho dIpAdridumakA nanAdiSu dhRtabhyAnA vadhAnarddhayaH / kAleSu triSu muktisaMgamajuSaH stutyAstribhirviSTapai ste ratnatrayamaGgalAni dadatAM bhavyeSu ratnAkarAH ||512 // [ iti siddhabhaktiH ] bhaumavyantaramartyabhAskara surazreNIvimAnAzritAH svarjyoti kulaparvatAntaradharA randhraprabandhasthitIH / siddha bhakti jinhoMne apanI chadmastha avasthA meM mati, zruta aura avadhijJAnake dvArA saba jJeya tattvoM ko vistAra se jAnA phira dhyAnarUpI vAyuke dvArA samasta pAparUpI dhUliko ur3Akara kevalajJAna prApta kiyA; phira indrAdikake dvArA kiye gaye bar3e utsavake sAtha sarvatra vihAra karake jIvoMkA upakAra kiyA; tInoM lokoMke Upara virAjamAna ve siddha parameSThI hama sabakI siddhimeM sahAyaka hoM // 510 // manako dAna, jJAna, cAritra, saMyama Adise yukta karake aura antaraMga tathA bahiraMga indriyoM aura prANa, apAna, vyAna, udAna aura samAna ina pA~coM vAyuoMkA nirodha karake phira ajJAnarUpI andhakArakI paramparAko naSTa karanevAle nirvikalpa dhyAnako karake jo mukta hue unheM bhI maiM hAtha jor3atA hU~ // 511 // bhAvArtha- pahale jo tIrthakara hokara siddha hue unheM namaskAra kiyA hai / isameM jo sAmAnya jana siddha hue unheM namaskAra kiyA hai / isa prakAra samudra, guphA, tAlAba, nadI, pRthvI, AkAza, dvIpa, pahAr3a, vRkSa aura vana vagairaha meM dhyAna lagAkara jo atIta- kAlameM mukta ho cuke, vartamAnameM mukta hue haiM aura bhaviSya meM mukta hoMge, tInoM lokoM ke dvArA stuti karaneke yogya ve bhavya ziromaNi hameM samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra rUpI maGgalako deveM // 512 // [ isa prakAra siddhabhakti samApta huI / ] caitya bhakti [ phira caitya bhakti kare- 1 bhavanabAsI aura vyantaroMke nivAsasthAnoMmeM, martyaloka meM, sUrya aura devatAoMke zreNI vimAnoMmeM, 1. chadyasthAvasthAyAm / 2. vAtAn prANApAnavyAno dAnasamAnAn / 3. dhyAnAvadhAnameva RddhiH / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 somadeva viracita [kalpa 35, zlo0 513. vande tatpurapAlamaulivilasadalapradIpArcitAH sAmrAjyAya jinendrasiddhagaNabhRtsvAbhyAyisAdhvAkRtIH // 13 // [iti caityabhaktiH ] samavasaraNevAsAn muktilakSmIvilAsAn . sakalasamaya thAna vAkyavighosanAthAn / bhavanirgalavinAzodyogayogaprakAzAn nirupamaguNabhAvAn saMstuve'haM kriyAvAn // 14 // - [iti paJcagurubhaktiH] bhavaduHkhAnalazAntirdharmAmRtavarSajanitajanazAntiH / / zivazarmAsravazAntiH zAntikaraH stAlinaH zAntiH // 515 // [iti zAntibhaktiH manomAtrocitAyApi yaH puNyAya na ceSTate / hatAzasya kathaM tasya kRtArthAH syumanorathAH // 516 // svargalokameM, jyotiSI devoMke vimAnoMmeM, kulAcaloMpara, pAtAla loka tathA guphAoMmeM jo arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu parameSThIkI pratimAe~ haiM, jinheM una sthAnoMke rakSaka apane mukuToMmeM jar3e hue ratna rUpI dIpakoMse pUjate haiM, maiM sAmrAjyake lie unheM namaskAra karatA hU~ // 513 // [ isa prakAra caitya bhakti samApta huii|] paJcaguru bhakti [phira paJca guruoMkI bhakti kare-] samavazaraNameM virAjamAna arhantoMko, muktirUpI lakSmIse AliMgita siddhoMko, samasta zAstroMke pAragAmI AcAryoMko, zabdazAstrameM nipuNa upAdhyAyoMko aura saMsAra rUpI bandhanakA vinAza karaneke lie sadA udyogazIla, yogakA prakAza karanevAle aura anupama guNavAle sAdhuoMko kriyA karmameM udyata maiM namaskAra karatA hU~ // 514 // [ isa prakAra paJcagurukI bhakti karake phira zAnti bhakti kare-] zAnti bhakti saMsArake duHkharUpI agniko zAnta karanevAle, aura dharmAmRtakI varSA karake janatAmeM zAnti karanevAle tathA mokSasukhake vighnoMko zAnta-naSTa kara denevAle zAntinAtha bhagavAn zAnti kareM // 515 // jo kevala mAnasika saMkalpase hone yogya puNyavandhake lie bhI prayatna nahIM karatA, usa hatAza manuSyake manoratha kaise pUrNa ho sakate haiM ? // 516 // [phira AcArya bhakti kare-] 1. upAdhyAya / 2. arhataH / 3. siddhAn / 4. sUrIn / 5. upAdhyAyAn / 6. zRMkhalA / 7. sAdhUn / 8. kriyAsudyataH / 9. vidhyApanaM vidhyati / 10. zaityam / Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -520 ] upAlakAdhyayana yeSAM tRSNAtimirabhidurastattvalokA' valokAt pArevAre prazamajaladheH saMgavArtheH pare'smin / bAhyavyAptiprasaravidhuradhittavRttipracAra steSAmacavidhiSu bhavatAdvAripUraH zriye vaH || 517 // dUrArUDhe praNidhitaraNAvantarAtmAmbare'smi - nAste yeSAM hRdayakamalaM modanispandavRttiH / tatvAlokAvagamagalitadhvAntaM bandhasthitInA miSTi teSAmahamupanaye pAdayozcandanena ||518 || yeSAmantastadamRtarasAsvAdamandamacAre kSetrAdhIthe vigatanikhilArambhasaMbhogabhAvaH / grAmokSANAmuduSita ivAbhAti yogIzvarANAM kurmasteSAM kalamaMsadakaiH pUjanaM nirmamANAm ||516 || dehArAme'pyuparatadhiyaH sarvasaMkalpazAnte smevirahitA brahmadhAmAmRtAteH / AtmAtmIyAnugamaciNamAdvRtayaH zuddhabodhA steSAM puSpaizcaraNakamalAmyarcayeyaM zivAya || 520 || 231 AcArya bhakti tattvoMke yathArtha prakAzase tRSNArUpI andhakArako dUra kara denevAlA jinakI cittavRtikA pracAra bAhya bAtoMmeM nahIM hotA aura parigraharUpI samudrake usa pAra rahatA hai, tathA zAntirUpI samudrake isa pAra yA usa pAra rahatA hai / arthAt jinakI cittavRtti parigrahakI bhAvanA se mukta ho cukI hai aura zAntirUpI samudrameM sadA vAsa karatI hai, una AcAryoMkI pUjA vidhimeM arpita kI gayI jalakI dhArA tumhArA ( hamArA ) kalyANa kare || 517 // AtmArUpI AkAzameM dhyAnarUpI sUryake apanI unnata avasthAko pahu~canepara jinakA hRdayakamala harSase nizcala ho jAtA hai aura tattvoMke darzana tathA jJAnase jJAnAvaraNAdika karmabandhakI sthiti galane lagatI hai, unake caraNoMmeM candana arpita karake maiM unakI pUjA karatA hU~ // 598 // adhyAtmarUpI amRta rasake pAna karanese bAhya bAtoMmeM AtmAkI gatike manda par3a jAnepara jina yogIzvaroMkI indriyoMkA samUha samasta ArambhAdikako chor3akara anyatragata pratIta hotA hai, una moharahita AcAryoMkI hama akSatase pUjA karate haiM // 516 // samasta saMkalpoMke zAnta hojAne ke kAraNa jo zarIra rUpa parigrahameM bhI mamatva bhAva nahIM rakhate, brahmadhAmarUpI amRta kI prApti ho jAneke kAraNa jo bhUkha-pyAsakI pIr3Ako sahate hue bhI usakA garva nahIM karate, AtmAmeM bhI apanepanakI bhAvanA ke na honese jinakI vRttiyA~ zuddha jJAnarUpa haiM, mokSakI prAptike lie unake caraNa-kamaloMkI hama puSpase pUjA karate haiM // 520 // 1. samUha / 2. yeSAM cittavRttipracAraH prazamajaladheH pAre parakUle avAre arvAkUle vartate prazamasamudramadhye eva vartate ityarthaH / punaH pracAraH saMgavArtheH parigrahasamudrasya pare pAre vartate / tasmAduttIrNa ityarthaH / 3. jaladhArA / 4. prakarSaprApte sati / 5. dhyAnasUrye / 6. dhvAntasyAjJAnasya prabandhaH samUhaH tasya sthitiH / 7. parikalpayAmi / 8. akSataiH / 9. dehArambhe-A0 | bArAmaM parigrahaH / 10. UrmiH -pIr3A kSutpipAsAdayaH / 11. garva / Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 somadeva viracita [kalpa 35, zlo0 521yeSAmane malayajarasaiH saMgamaH kardamairvA strIvigbokaiH pitavanacitAbhasmabhirvA samAnaH / mitre zatrAvapi ca viSaye nistaraGgo'nuSA steSAM pUjAvyatikaravidhAvastu bhUtyai havirvaH // 521 // yogAbhogAcaraNacature dIrNakandarpada ... svAnte dhvAntoddharaNasavidhe jyotirunmessbhaaji'| saMmodetAmRtabhRta iva kSetranAtho'ntaruccai yeSAM teSu kramaparicayAtsyAcchUiye vaH pradIpaH // 522 // yeSAM dhyeyAzayakuvalayAnandacandrodayAnAM bodhAmbhodhiH pramadasalilairmAti nAtmAvakAze / labdhvApyetAmakhilabhuvanezvaryalakSmI nirIha cetasteSAmayamapaMcitau zreyase vo'stu dhUpaH // 52 // 'cittecita vizati karaNeSvantarAtmasthiteSu srotasyUte (1) bahirasilato vyAptizUnye ca puMsi / yeSAM jyotiH kimapi paramAnanda saMdarbhagarbha janmacchedi prabhavati phalaisteSu kurmaH saparyAm // 524 // vAgdevatAvara ivAyamupAsakAnAmAgAmitatphalavidhAviva punnypuH| lakSmIkaTAre madhupAgamanaikahetuH puSpAJjalirbhavatu taccaraNArcanena // 525 // jinake zarIrameM lagAyA gayA candanakA lepa yA kIcar3a, strIkA vilAsa yA smazAnakI rAkha, saba samAna hai, tathA mitra aura zatru donoMke hI viSayameM jo sama bhAva rakhate haiM arthAt mitrako dekhakara jinakA hRdaya premase udvelita nahIM hotA aura na zatru ko dekhakara dveSase bhar3aka uThatA hai, unakI pUjAke lie arpita kiyA gayA naivedya hamArI vibhUtikA kAraNa ho // 521 // jinakA antaHkaraNa aneka prakArake yogoMkA pAlana karanemeM dakSa ho cukA hai, tathA kAmakA mada bhI jAtA rahA hai aura moha rUpI andhakAra naSTa honeke karIba hai, jJAnarUpI jyoti pragaTa hI honA cAhatI hai, ataeva jinakA antarAtmA candramAkI taraha khUba AhlAda yukta hai, unake caraNoMmeM apita kiyA gayA dIpaka hamArI lakSmIkA kAraNa ho // 522 // dhyeyase yukta manarUpI kuvalaya (nIlakamala aura pRthvImaNDala ) ke lie candrodayake samAna jina AcAryoMkA jJAnarUpI samudra harSarUpI jalake dvArA AtmArUpI sthAnameM samAtA nahIM hai, isa samasta lokakI aizvarya lakSmIko prApta karake bhI jinakA cita nirIha hai, unakI pUnAmeM arpita kI gayI dhUpa hamAre kalyANake lie ho // 523 // cittake cittameM aura indriyoMke antarAtmAmeM lIna ho jAnepara tathA indriyoMke puMja svarUpa puruSake samasta bAhya padArthoM se nirvikalpa ho jAne para jinakI paramAnandamayI koI eka anirvacanIya jyoti janma-paramparAkA chedana karanemeM samartha hotI hai unakI hama phaloMse pUjA karate haiM // 524 // sarasvatI devIke varake samAna aura bhaviSyameM prApta honevAle phalake lie puNya samUhake 1. vilAsaH / 2. AzayaH / 3. naivedyam / 4. vidArita / 5. samIpe / 6. prAdurbhAva / 7. pUjAyAm / 8. caitanyarUpe / 9. bAhyaprapaJcarahite puMsi ityarthaH / 10. rcnaa| 11. kaTAkSA eva bhramarAH / Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -530] upAsakAdhyayana 223 [ityAcAryabhaktiH] ityupAsakAdhyayane samayasamAcAravidhirnAma paJcatriMzattamaH klpH| . idAnIM ye kRtapratimAparigrahAstAnprati snapanAryanastavajapadhyAnabhutadevatArAdhanavidhIna SaT prodAhariSyAmaH / tathA hi zrIketanaM vAgvanitAnivAsaM puNyArjanakSetramupAsakAnAm / svargApavargAgamanaikahetu jinAbhiSekAzrayamAzrayAmi // 526 // bhAvAmRtana manasi pratilabdhazuddhiH puNyAmRtena ca tanau nitarAM pavitraH / zrImaNDape vividhavastuvibhUSitAyAM vedyAM jinasya savanaM vidhivattanomi // 527 // udaGmukhaM svayaM tiSThetprAGmukhaM sthApayajjinam / pUjAkSaNe bhavennityaM yamI vAcaMyamakriyaH // 28 // prastAvanA purAkarma sthApanA saMnidhApanam / / pUjA pUjAphalaM ceti SaDvidhaM devasevanam / / 526 // yaH zrIjanmapayonidhirmanasi ca dhyAyanti yaM yogino ___ yenedaM bhuvanaM sanAthamamarA yasmai namaskurvate / samAna yaha puSpAJjali AcAryacaraNoMkA pUjana karanese zrAvakoMkI lakSmIke kaTAkSarUpI bhramaroMke AgamanakA kAraNa ho // 525 / / [isa prakAra AcArya bhakti samApta huI] [ isa prakAra upAsakAdhyayanameM pUjA vidhiko batalAnevAlA paiMtIsavA~ kalpa samApta humA / ] ___ aba jo pratimA sthApanA karake pUjana karate haiM unake lie abhiSeka, pUjana, stavana, japa, dhyAna aura zrutadevatAkA ArAdhana ina chaha vidhiyoMko batalAte haiM abhiSeka vidhi maiM jinabhagavAnkA abhiSeka karaneke lie jinabimbakA sahArA letA huuN| jo jinabimba lakSmIkA ghara hai, sarasvatI devIkA nivAsa sthAna hai, gRhasthoMke puNya kamAnekA kSetra hai aura svarga tathA mokSa ko lAnekA pramukha kAraNa hai // 526 // zubha bhAvarUpI jalase merA mana zuddha hai aura pavitra jalase merA zarIra zuddha hai arthAt maiMne zuddha jalase snAna kiyA hai aura mere manameM zubha bhAva haiM / maiM zrImaNDapameM aneka vastuoMse vibhUSita vedIpara vidhipUrvaka jina bhagavAnkA abhiSeka karatA hU~ // 527 // aisI pratijJA karake svayaM uttara dizAkI ora mu~ha karake khar3A ho aura jinabimbakA mukha pUrva dizAkI ora karake unakI sthApanA kre| tathA pUjAke samaya sadA apane mana, vacana aura kAyako sthira rakhe // 528 // devapUjanake chaha prakAra haiM-prastAvanA, purAkarma, sthApanA, sannidhApana, pUjA aura pUjAkA phala // 529 // pahale prastAvanAko kahate haiM prastAvanA jo lakSmIke janmake lie sAgarake samAna hai, yogIjana manameM jisakA dhyAna karate haiM, jisake1. jinabimba / 2. pavitrajalena / 30 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 530 yasmAtmAdurabhUcchratiH sukRtino yasya prasAdAjjanA ___ yAsmannaiSa bhavAzrayo vyatikarastasyArabhe snApanAm // 530 // vItopaleparvapuSo na malAnuSaGgalokyapUjyacaraNasya kutaH paro'yaH / mokSAmRte dhRtadhiyastava naiva kAmaH snAnaM tataH kamupakAramidaM karotu // 53 // tathApi svasya puNyArtha prastuve'bhiSavaM tava / ko nAma sUpakArArtha phalArthI vihitodyamaH / / 532 // ....... - [iti prastAvanA] ratlAmbubhiH kuzakazanubhirAttazuddhau bhUmau bhujaGgamapatInamRtairupAsya / kurmaH prajApatiniketanadiGmukhAni dUrvAkSataprasavadarbhavidarbhitAni // 533 // pAthaHpUrNAnkumbhAnkoNeSu supallavaprasUnArcAn / dugdhAbdhIniva vidadhe pravAlamuktolvaNAMzcaturaH // 534 // [iti purAkarma ] yasya sthAnaM tribhuvanaziraH zekharAgre nisargA ttasyAmartyakSitibhRti bhavennAdbhutaM snaanpiitthii"| dvArA yaha loka sanAtha hai, jise devatAgaNa namaskAra karate haiM, jisase zruta (Agama )kA prAdurbhAva huA hai, jisake prasAdase manuSya puNyazAlI hote haiM, tathA jisameM ye sAMsArika duHkha-sukhAdi nahIM haiM, usa jinendrake abhiSekako maiM prArambha karatA hU~ // 30 // __ he jinendra ! zArIrika malase rahita honeke kAraNa ApakA mailase koI sambandha nahIM hai, Apake caraNa tInoM lokoMke dvArA pUjya haiM,ataH usase bhI utkRSTa pUjya kaise ho sakatA hai ? ApakA mana mokSarUpI amRtake pAnameM nimagna hai ataH Apa kAmase bhI dUra haiM, ataH yaha snAna ApakA kyA upakAra kara sakatA hai ? arthAt snAna yA abhiSekake tIna prayojana ho sakate haiM, zArIrika malako dUra karanA, jalArcanake dvArA pUjyatAkA samAveza tathA gArhasthika kAmAdi sevanagata doSoMkI vizuddhi / kintu jinendra devakA parama audArika zarIra mala rahita hotA hai, ve kAmAdikA bhI sevana nahIM karate haiM tathA tInoM loka unakI pUjA karate haiM ataH jala snAnase unheM koI prayojana nahIM rahatA // 31 // phira bhI maiM apane puNyasaMcayake lie Apake abhiSekako Arambha karatA huuN| kyoMki aisA kauna phalArthI-phalakA icchuka hai jo samyak upakArake lie prayatna na karanA cAhatA ho // 532 // [isa prakAra prastAvanA karma samApta huaa| Age purAkarmako kahate haiM] purAkama rana sahita jalase tathA kuza aura agnise zuddha kI gayI bhUmimeM dugdhase nAgendroMko saMtRpta karake pUrvAdi daza dizAoMko dUrvA, akSata, puSpa aura kuzase yukta karatA hU~ // 533 // vedIke cAroM konoMmeM pallava aura phUloMse suzobhita, jalase bhare hue cAra ghaToMko sthApita karatA hU~, jo mUMge aura motIse yukta honeke kAraNa kSIrasamudrakI taraha haiM // 534 // sthApanA jisa jinendrakA nivAsasthAna svabhAvase hI tInoM lokoMke mastakake Upara lokake agra 1. vigatAMgamalasya / 2. api tu na kimapi / 3. ratnasahitajalaiH / kumbhamadhye bhaMgAre vA paJcaratnaM kSipyate / 4. darbhAgniprajvAlana / 5. gRhIta / 6. siktvA / 7. brahmasthAnapIThasthApanapramukhAni / 8. gumphitAni / 9. jl| 10. merau| 11. siMhAsanam / Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -538 ] upAsakAdhyayana lokAnandAmRtajalanidhervAri caitatsudhAtvaM dhatte yatte savanasamaye tatra citrIyate kaH ||535|| 235 tIrthodakairmaNisuvarNaghaTopanItaiH pIThe pavitravapuSi' pratikalpitArghe / lakSmI zrutAgamanabI javidarbhagarbhe saMsthApayAmi bhuvanAdhipati jinendram ||536 | [ iti sthApanA ] so'yaM jinaH suragirirnanu pIThametadetAni dugdhajaladheH salilAni sAkSAt / indrastvahaM tava sarvapratikarmayogAtpUrNA tataH kathamiyaM na mahotsavazrIH ||537|| [ iti saMnidhApanam ] yoge 'sminnAkanAtha jvalana pitRpate naigameye' praceto' vAyo raideza zeSoDupe saparijanA yUyametya grahAprAH / 3 mantrairbhUH svaH sudhAdyairadhigatabalayaH svAsu dikSUpaviSTAH kSepIyaH" kSemadakSAH kuruta jinasavotsAhinAM vighnazAntim ||538 || bhAga hai (kyoMki pratyeka jIva svabhAvase UrdhvagAmI hai ataH mukta / honeke pazcAt lokake agrabhAga taka jAkara vahIM Thahara jAtA hai ) ataH yadi usakA abhiSeka sumeruparvata para ho to usameM Azcarya hI kyA hai ? isI taraha he jinendra ! tumhAre abhiSekake samaya logoM ke AnandarUpI kSIrasamudrakA yaha jala yadi amRtapaneko prApta hotA hai to isameM kyA Azcarya hai // 535 // maNijar3ita soneke ghaToMse lAye gaye pavitra jalase jo zuddha kiyA gayA hai aura phira jise argha diyA gayA hai tathA jisapara 'zrI hI' likhA huA hai, aise siMhAsanapara tInoM lokoMke svAmI jinendradevakI maiM sthApanA karatA hU~ ||536 // pazcA bhAvArtha - purAkarmake pazcAt sthApanA kI jAtI hai / usameM siMhAsanako zuddha jalase dhone ke usapara 'zrI hI' likhA jAtA hai aura use argha dekara phira usapara jinavimbako sthApita kiyA jAtA hai / [yahI sthApanA hai / aba sannidhApanako kahate haiM--] nidhAna yaha jinabimba hI sAkSAt jinendradeva hai, yaha siMhAsana sumeruparvata hai, ghaToMmeM bharA huA jala sAkSAt kSIrasamudrakA jala hai aura Apake abhiSeka ke lie indrakA rUpa dhAraNa karaneke kAraNa maiM sAkSAt indra hU~ taba isa abhiSeka mahotsava kI zobhA pUrNa kyoM nahIM hogI ! // 537 // pUjA isa abhiSeka mahotsava meM he kuzalakartA indra, agni, yama, naRti, varuNa, vAyu, kubera aura Iza tathA zeSa candramA Adi ATha pramukha graha apane-apane parivAra ke sAtha Akara aura 'bhUH svaH Adi mantroMke dvArA bali grahaNa karake apanI-apanI dizAoMmeM sthita hokara zIghra hI jina abhiSekake lie utsAhI puruSoMke vighnoM ko zAnta kareM || 538 // bhAvArtha - indra, agni, yama nairRti, varuNa, vAyu, kubera aura Izako kramase pUrvAdi ATha dizAoMkA pAlaka mAnA gayA hai / isIse inheM digpAla kahate haiM / tathA sUrya, zukra, maMgala, rAhu, 1. jalaiH prakSAlite / 2. pIThasyApi pUrvamardhI dIyate / 3 zrIM / 4. hrIM / 5. gumphita / 6. poThameva meruH / 7. abhiSeka: / 8. snapanavidhau / 9. yama / 10. nairRti / 11. varuNa / 12. candra / 13. bhUH bhuvaH svaH stradhA -- a0 ja0 ba0 / 14. adhigatA prAptA baliyaiste / 15. zIghram / Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 536. dehe'sminvihitArcane ninadati prAramdhagItadhvanA vAtocaiH stutipAThamaGgalaravaizvAnandini praanggnne| / mRtlAgomayabhUtipiNDaharitAdarbhaprasUnAkSatai .. rambhobhinna sacandanairjinapate rAjanAM prastuve // 536 // puNyanumazviramayaM navapallavazrIzcetaH saraH pramadamandasarojagarbham / vAgApagA ca mama dustaratIramArgA snAnAmRtairjinapatetrijagatpramodaiH // 540 // drAkSAkharjUracoce nuprAcInAma lkodbhvaiH| ... rAjAdanAghrapUgotthaiH snApayAmi jinaM rasaiH // 541 // AyuH prajAsu paramaM bhavatAtsadaiva dharmAvabodhasurabhizciramastu bhUpaH / puSTiM vineyajanatA vitanotu kAmaM haiyaMga vInasavanena jinezvarasya // 542 // yeSAM karmabhujaGganirviSavidhau buddhiprabandho nRNAM yeSAM jAtijarAmRtivyuparamadhyAnaprapaJcAgrahaH / yeSAmAtmavizuddhabodhavibhavAloke sataSNaM mana ste dhAroSNapayaHpravAhadhavalaM dhyAyantu jainaM vapuH // 543 / / zani, candra, budha aura guru ina ATha grahoMko jyotiSazAstrameM pUrvAdi ATha dizAoMkA svAmI mAnA hai tathA hindu padmapurANameM inako pUjanekA vidhAna bhI hai / paurANika matake bar3hate hue prabhAva ke kAraNa dasavIM zatAbdIse ina digpAloM aura grahoMko aniSTakAraka mAnakara pUjAvidhimeM bhI sthAna de diyA gyaa| ___ isa AnandapUrita A~ganameM, jo bAjoM aura stuti pAThakoMke mAMgalika zabdoMse gUMja rahA hai tathA jisameM gItoMkI dhvani ho rahI hai, maiM isa pUjita jinavimbameM miTTI, movara, rAkha, dUrvA, kuza, phUla, akSata, jala tathA candanase jinabhagavAnkI nIrAjanA ( AratI ) karatA hU~ // 53 // jinabhagavAnke tInoM lokoMko harSita karanevAle snAnajalase merA yaha puNyarUpI vRkSa cirakAla taka naye pallavoMkI zobhAko dhAraNa kare, mere cittarUpI tAlAbameM harSarUpI kamala vikasita ho aura merI vANIrUpI nadIke taTakA mArga dustara ho-use koI pAra na kara sake // 540 // . maiM dAkha, khajUra, nAriyala, Ikha, prAcIna Amalaka (A~valA nAmaka phala ) rAjAdana, Ama tathA supArIke rasoMse jinabhagavAnkA abhiSeka karatA hU~ // 541 // jinadevake ghRtAbhiSekase sadaiva prajA dIrghajIvI ho, rAjA dharmake jJAnase suvAsita ho aura bhavyajana khUba puSTiko prApta hoM // 542 // jina manuSyoMkI buddhikA vilAsa karmarUpI sapoMko nirviSa karanemeM saMlagna hai, jina manuSyoM ko janma, jarA, maraNako dUra karanevAle dhyAnake vistArakA Agraha hai tathA jinakA mana AtmAke vizuddha jJAnarUpI aizvaryako dekhaneke lie lAlAyita hai, ve dhAroSNa dUdhake pravAhase dhavala hue jinendradevake zarIrakA dhyAna kareM // 543 // 1. jinadehe nIrAjanAM prArabhe / 2. bhasma / 3. dUrvA / 4. prArabhe / 5. bhavatu ityadhyAhAryam / 6. cittameva taDAgam / 7. harSa / 8. nAlikera / 9. prAcInAmalakaH phalavizeSaH / 10. ghRta / Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 237 .-546] upAsakAbhyayana janmasnehacchidapi jagataH snehahetunisargA: tpuNyopAya mRduguNamapi stabdha labdhAtmavRttiH / cetojADyaM haradapi dadhi prAptajA DyasvabhAvaM 'jainasnAnAnubhavanavidhau maGgalaM vastanotu // 544 // elaalvnggkngkolmaalyaagrumishritH| piSTaH kalka kaSAyai jinadehamupAsmahe // 545 // nndhovrtsvstikphlprsuunaaksstaambukushpuulaiH|| avatArayAmi devaM jinezvaraM vardhamAnaizca // 546 / / OM bhaktibharavinatoraganarasurAsurezvaraziraHkirITakoTikalpatarupallavAyamAnacaraNayugalam, amRtAzanAGganAkaravikIryamANamandAranamerupArijAtasaMtAnakavanaprasUnasyandamAnamakaranda dahI jagatke janma snehakA cheda karanevAlA honepara bhI svabhAvase hI sneha (ghI) kA kAraNa hai, puNyake sAdhanameM komalatA yukta hote hue bhI sthira hokara hI vaha AtmalAbha karatA hai, arthAt dahI komala hotA hai aura sthira honepara hI vaha jamatA hai tathA cittakI jar3atAko haranevAlA hote hue bhI svayaM jaDasvabhAva yA jalasvabhAva hai, aisA dahI jina bhagavAnkI abhiSeka vidhimeM ApakA maMgalakAraka ho // 544 // ilAyacI, lauMga, kaGkola, candana aura aguru mile hue cUrNase aura pakAkara taiyAra kiye gaye kAr3hese jinadevake zarIrakI upAsanA karatA hU~ // 545 // nandyAvartaka, svastika, phala, phUla, akSata, jala aura kuzasamUhase tathA sakoroMse jinezvaradevakI avatAraNA karatA hU~ // 546 // bhaktike bhArase namaskAra karate hue nAgendra, narendra, devendra aura asurendroMke siroMpara sthita mukuToMke agrabhAgameM jinake caraNayugala kalpavRkSoMke naye pattoMke samAna pratIta hote haiM, devAMganAoMke dvArA barasAye gaye mandAra, nameru, pArijAta aura santAnaka nAmaka devavRkSoMke phUloMse 1. sadapaM na kintu kaThinaM vartate / 2. mUrkhatvaM na kintu saghanam / 3. cUrNaH / 4. kvAthaiH / 5. Azrutya snapanaM vizodhya tadilAM poThyAM catuSkumbhayuk koNAyAM sakuzadhiyAM jinapati nyasyAntamApyeSTadika / norAjyAmburasAjyadugdhadadhibhiH siktvA kRtodvartanam siktaM kumbhajalazca gandhasalila: sampUjya nutvA smaret // 22 // TokA-snapanamabhiSekam, Azrutya pratijJAya, tadilAM snapana bhUmi vizodhya ratnAmbukuzAgninA santarpaNavidhibhiH zodhayitvA, catuSkumbhayukkoNAyAm-catvAraH kumbhayujaH pUrNakalazopetAH koNA yasyAH sA tasyAm, sakuzazriyAm-darbhazcandananirmitazrokArAkSareNa ca sahitAyAM zriyAmityupalakSaNaM tena hokAro'pi lekhyaH / pIThacAm-snapanapIThasyopari, jinapati-jinendra, nyasya sthApayitvA, antamApya, iSTadika-iSTA yajJAMzaM prApitA dizastatsthA dikpAlA daza indrAdayo yatra norAjanakarmaNi tadiSTadik / norAjya-pUjApurassaraM mRtsnAgomayabhUtipiNDadUrvAdarbhapuSpAkSatasacandanodakarnIrAjanaM prApayya amburasAjyadugdhadadhibhiH siktvA-ambUni ca rasAzca AjyAni ca dugdhAni ca dadhIni ca amburasAzani paJca snAnIyadravadravyANi taiH krameNa / jinapatimabhiSicya / kRtodvartanam-elAdicUrNakalkakaSAyairudvartya kRtanandyAvartAdyavatAraNam / gandhasalilai:-surabhidravyamizrodakaH kumbhajalaiH-pUrvasthApitakalazAmbhobhiH, ca siktaM-abhiSiktaM sampUjya nutvA smaret ||-saagaar dharmAmRta a. 6 / 6. zarAvapuTaiH / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 somadeva viracita [kalpa 35, zlo0 547 - svAdonmadamilanmattAlikulapralApotsAlitanilimpAleptivyApArigalam, ambaracarakumArahelAsphAlitaveNuvalla kI-paiNavAnakamRdaGgazalakAhalatrivilatAlajhallarIbherIbhambhAprabhRtyanavadhidhanazuSira-taMtAvaneddhavAdyanAdaniveditanikhilaviSTi(Ta)pAdhipopAsanAvasaram, anekAmaravikirakulakIrNakizalayAzokAnokahollasatprasavaparAgapunaruktasakaladikpAlahRdayarAgaprasaram, akhilabhuvanaizvaryalAJchanAtapatratrayazikhaNDe maNDanamaNimayUkharekhAlikhyamAnameM 'khamukharakhecarIbhAletalatilakapatram, anavaratayakSavikSipyamANobhayapakSacAmaraparamparAMzujAladhavalitavinayajanamanaprAsAdacaritram, azeSaprakAzitapadArthAtizAyizArIraprabhApariveSamuSitpariSe tsabhAstAramatitimiranikaram , anavadhivastuvistArAtmasAtkArAsAravisphAritasarasvatItaraGgasaGgasaMtarpitasamastasattvasarojAkaram , ibhArA tiparivRDhopavAhyamAnAsanAvasAnalaggaratnakaraprasarapalla. vitaviyatpAdapAbhogam, ananyasAmAnyasamavasaraNasabhAsInamanujadivijabhuje jendravRndavandhamAnapAdAravindayugalam, madbhAvilakSmIlatikAvanasya pravardhanAva jitavAripUraiH / jinaM caturbhiH snapayAmi kumbhairnabhAsadodhenupayodharAbhaiH // 547 // lakSmIkalpalate samullasajanAnandaiH paraM pallavai dharmArAmaphalaiH prakAmasubhagastvaM bhavyasevyo bhava bahate hue makaranda ( puSpa madhurasa ) ke svAdase matta hue bhauroMke pralApase jinhoMne gIta gAnameM saMlagna devoMke galoMko utsuka kara diyA hai, vidyAdhara kumAroMke dvArA krIr3Ase bajAye gaye bA~surI, vINA, Dhola, mRdaMga, zaMkha, nagArA, kharatAla, jhA~jha, bherI, naphIrI Adi vAdyoMke nAnA prakArake zabdoMse jinhoMne samasta lokoMke svAmIkI upAsanAke avasarako sUcita kara diyA hai| (jinapara lage hue) samasta lokoMke aizvaryake cihnarUpa tIna chatroMke mastakapara lagI huI maNikI kiraNoMkI rekhAse stuti karatI huI vidyAdhariyoMke lalATapara tilakakI racanA aMkita hotI hai arthAt jinendradevake Upara lage hue tIna chatroMke mastakapara lagI hue maNikI kiraNeM stuti karatI huI vidyAdharI nAriyoMke mastakapara tilakakI taraha pratIta hotI haiM, donoM ora khar3e hue yakSoMke dvArA nirantara Dhore jAnevAle cAmaroMkI kiraNoMse ziSyajanoMke manarUpI mahalako jinhoMne zveta kara diyA hai, samasta prakAzazIla padArthoMko atikramaNa karanevAlI zArIrika prabhAke pariveSa (gherA) se jinhoMne samavasaraNameM upasthita sadasyoMkI buddhike andhakArasamUhako dUra kara diyA hai, ananta vastuoMke vistArako pratyakSa karane rUpa mahAvRSTise bar3hI huI sarasvatIrUpI nadIkI taraMgoMke saMsargase jinhoMne samasta prANIrUpI kamalasamUhako santuSTa kiyA hai, jinake siMhAsanameM lage hue ratnoMkI kiraNoMke phailAvase AkAzameM vRkSakA vistAra pallavita ho gayA hai aura anupama samavasaraNa-sabhAmeM baiThe hue manuSya, deva aura nAgoMke indroMkA samUha jinake caraNayugalakI vandanA karatA haiaise jinendra devakA merI bhAvI lakSmIrUpI latAke vanako bar3hAnevAle jalake pUrase yukta tathA kAmadhenuke stanoMke tulya cAra kalazoMse abhiSeka karatA hU~ // 547 // jinabhagavAnke tInoM lokoMko Ananda denevAle gandhodakake siJcanase he lakSmIrUpI 1. utsukIkRta / 2. gIta / 3. viinnaa| 4. paTahabheda / 5. nphiirii| 6. taalaadi| 7. vaMzAdi / 8. vINAdi / 9. marajAdi / 10. mastaka / 11. stuti / 12. lalATa / 13. samavasaraNasabhA 14. siNh| 15. bhujaGgamendra-a0 ja0 / 16.-yugam a0 ja0 / 17. upAtta / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -554] upAsakAbhyayana 236 bodhAdhIza' vimuJca saMprati muhurduSkarmadharmaklamaM trailokyapramadAva hairjinapatergandhodakaiH snApanAt // 548 // zuddhairvizuddhabodhasya jineshsyottrodkaiH| karomyavabhRthasnAnamuttarottarasaMpade // 546 // amRtakRtakarNike'sminnijAGkabIje kalAdale kamale / saMsthApya pUjayeyaM tribhuvanavaradaM jinaM vidhinA // 550 / / puNyopArjanazaraNaM purANapuruSaM stavocitAcaraNam / puruhUtavihitasevaM purudevaM pUjayAmi toyena // 551 // mandamadarmadanadamanaM mandaragirizikharamajanAvasaram / kandamulatikAyAzcandanacarcArcitaM jinaM kurve // 552 / / avameM tarugahanadahanaM nikAsasukhasaMbhavAmRtasthAnam / AgamadIpAlokaM kalamabhavaistandulairbhajAmi jinam // 553 / / smararase vimuktasRktiM vijJAnasamudramudritAzeSam / zrImAnasakalahaMsaM kusumazarairarcayAmi jinanAtham // 554 // kalpalatA ! tuma manuSyoMke AnandarUpI pallavoMse ullAsako prApta hovo / he dharmarUpI udyAna ! tuma phaloMse atyanta sundara hokara bhavyajIvoMke sevanIya bno| aura he jJAnavAn AtmA ! tuma aba duSkarmarUpI ghAmake santApako chor3o, arthAt bure karma karanA chor3a do| aura bure koMke phalase mukta ho jAo // 548 // adhikAdhika sampattike lie vizuddha jJAnI jinendra bhagavAnkA tAlAva vagairahase lAye gaye zuddha jalase maiM antima snAna karAtA hU~ // 549 // isa solaha pAMkhur3Ike kamalapara tInoM lokoMko manavAMchita vara denevAle jinendra bhagavAn ko vidhipUrvaka sthApita karake pUjanA cAhie // 550 / / [ isa zlokake pUrvArdhake padoMkA artha spaSTa nahIM ho sakA hai / TippaNake anusAra usa kamalakI kaNikA pavargase nirmita hotI hai aura usake madhyameM apanA nAma sthApita kiyA jAtA hai ] jo puNyake kamAneke lie AzrayabhUta haiM, purANa puruSa haiM, jinakA AcaraNa stutike yogya hai, aura indrane jinakI sevA kI thI, una prathama tIrthakara AdinAthakI maiM jalase pUjA karatA hU~ // 551 // jo atyadhika madazAlI kAmakA damana karanevAle haiM, sumeru parvatake zikharapara jinakA abhiSeka huA hai tathA jo yazarUpI belako jar3a hai una jinadevakI candanase pUjA karatA hU~ // 552 // doSarU pI vRkSoMke jaGgalako jalAnevAle, uttama sukhakI utpattike lie mokSake samAna tathA AgamarUpI dIpakake prakAzaka jinendradevakI sugandhita tanduloMse pUjana karatA hU~ // 553 // jinakI sUktiyA~ zRGgAra rasase rahita haiM, jinhoMne apane jJAnarUpI samudrase sabako AcchAdita kiyA hai aura jo lakSmIrUpI mAnasarovarake rAjahaMsa haiM, una jinendradevakI puSpoMse pUjA karatA hU~ // 554 // ananta 1. he Atman / 2. shresstthjlH| 3. yajJAntasnAnam / 4. pavarNaH / 5. SoDaza / pakAreNa kaNikA kriyate, tanmadhye svakIyaM nAma nikSipyate, SoDazadaleSu akArAdayaH svarAH likhyante / 6. gRhaM / 7. indra / 8. Adibhagavantam / 9. pracuradarpasahitakAmadamanam / 10. kIrti / 11. doSa / 12. rAgAdivimuktA sUkti arcanaM; yasya sa tam / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 555 arhantamamitanIti nirakhanaM mihiraimaadhidaavaamnH|| mArAdhayAmi haviSA muktistrIramitamAnasamanaGgam // 555 // bhaktyAnatAmarAzayakamalavanArAlatimiramArtaNDam / jinamupacarAmi dIpaiH sakalasukhArAmakAmadamakAmam // 556 / / bhanupamakevalavapuSaM sakalekalAvilayavartirUpastham / yogAvagamyanilayaM yajAmahe nikhilaMgaM jinaM dhUpaiH // 557 // svargApavargasaMgatividhAyinaM vyastajAtimRtidoSam / vyomacarAmarapatibhiH smRtaM phalairjinapatimupAse // 158 // ambhazcandanatandulora mahavirtApaiH sadhUpaiH phalai. racitvA trijagadguruM jinapatiM snAnotsavAnantaram / taM staumi prajapAmi cetasi dadhe kurve zrutArAdhanaM trailokyaprabhavaM ca tanmahamahaM kAlatraye zraddadhe // 556 // "yormudAvabhRthabhAgbhirupAsya devaM puSpAaliprakarapUritapAdapITham / zvetAtapatracamarIruhadarpaNAdyairArAdhayAmi punarenaminaM jinAnAm // 560 // _ [iti pUjA] jJAnazAlI, nirvikAra, durAzArUpI dAvAgni ( jaGgalakI Aga) ke lie meghake samAna, nirAkAra tathA jinakA mana muktirUpI strImeM lIna hai, una arhanta devakI naivedyase pUjA karatA hU~ // 555 // ___ bhaktise vinamra hue devoMke cittarUpI- kamalavanakA ghora andhakAra dUra karaneke lie jo sUryake samAna haiM, aura samasta sukhoMke lie udyAnarUpa tathA manorathako pUrNa karanevAle haiM una kAmarahita jinendradevakI dIpoMse pUjA karatA hU~ // 556 // ___ anupama kevalajJAna hI jinakA zarIra hai, samasta bhAva kokA vinAza ho jAnepara jo rUpa rahatA hai usI rUpameM jo sthita haiM, jinake sthAnako yogake dvArA jAnA jA sakatA hai aura jo kevalajJAnake dvArA sarvatra vyApaka hai, una jinadevakI maiM dhUpase pUjA karatA hU~ // 55 // jo svarga aura mokSakA dAtA hai, janma-maraNarUpI doSoMse rahita hai, aura vidyAdharoM tathA devoMke svAmI jinako smaraNa karate haiM, una jinendradevakI phaloMse pUjA karatA hU~ // 558 // - abhiSeka samArohake pazcAt tInoM lokoMke guru jinendradevakI jala, candana, akSata, puSpa, naivedya, dIpa, dhUpa aura phaloMse pUjA karake maiM unakA stavana karatA hU~, unakA nAma japatA hU~, unheM cittameM dhAraNa karatA hU~, zAstra kI ArAdhanA karatA hU~ tathA tInoM lokoMse utpanna hue unake (jJAnarUpI) tejakI meM tInoM kAloMmeM zraddhA karatA hU~ // 55 // bhAvArtha-abhiSekake pazcAt aSTadravyase jinendradevakA pUjana karanA caahie| tathA pUjanake pazcAt unakA stavana, unake nAmakA japa, dhyAna vagairaha tathA zAstra svAdhyAya karanA caahie| puSpAJjalike samUhase jinakA pAdapITha-caraNoMke pAsakA sthAna-bharA huA hai una jinendradevakI abhiSekapUrvaka pUjAse saharSa upAsanA karake maiM punaH unakI zvetachatra, camara, darpaNa Adi 1. meghaH / 2. kalA bhAvakarmANi, tAsAM vilaye vinAze sati sakala kalAvilaye vartate yat rUpaM tatsakalakalAvilayatirUpaM tatra tiSThatIti tatsthaM kevljnyaanruupmityrthH| 3. kevalajJAnApekSayA sarvavyApakam / 4. puSpam / 5. pUjAbhiH / 6. abhiSeka / Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -565 ] upAsakAdhyayana bhaktirnityaM jinacaraNayoH sarvasattveSu maitrI sarvAtithye mama vibhavadhIrbuddhiradhyAtmatattve / sadvidyeSu praNayaparatA cittavRttiH parArthe bhUyAdetadbhavati bhagavandhAma yAvattvadIyam // 561 // prAtarvidhistava padAmbujapUjanena madhyAhnasannidhirayaM munimAnanena / sAyantano'pi samayo mama deva yAyAnnityaM tvadAcaraNakIrtanakAmitena // 562 // dharmeSu dharmaniretAtmasu dharmahetau dharmAdavAptamahimAstu nRpo'nukUlaH / nityaM jinendracaraNArcanapuNyadhanyAH kAmaM prajAzca paramAM zriyamApnuvantu ||563 // [ iti pUjAphalam ] zrAlasyAdvapuSo hRSIkaharaNairvyAkSepato vAtmana zvApalyAnmanaso materjaDatayA mAndyena vAksauSThave / yaH kazcittava saMstaveSu samabhUdeSa pramAdaH sa me mithyA stAnnanu devatAH praNayinAM tuSyanti bhaktyA yataH // 564 // devapUjAmanirmAya munInanupacarya ca / yo bhuJjIta gRhasthaH san sa bhuJjIta para tamaH // 565 // ityupAsakAdhyayane snapanArcanavidhirnAma SaTtriMzaH kalpaH / mAMgalika dravyoMse ArAdhanA karatA hU~ || 560 // 241 [ isa prakAra pUjA samApta huii| Age pUjAkA phala batalAte haiM-] pUjAphala he bhagavan ! jabataka isa cittameM ApakA nivAsa hai tabataka sadA jinabhagavAn ke caraNoM meM merI bhakti rahe, saba prANiyoMmeM merA maitrIbhAva rahe, merI aizvaryarata mati sabakA Atithya satkAra karane meM saMlagna ho, merI buddhi adhyAtma tattvameM lIna rahe, jJAnIjanoMse merA sneha bhAva rahe aura merI cittavRtti sadA paropakArameM lagI rahe || 561 // he deva ! prAtaHkAlIna vidhi Apake caraNa-kamaloMkI pUjA se sampanna ho, madhyAhna kAlakA samAgama muniyoMke AtithyasatkAra meM bIte; tathA sAyaMkAlakA bhI samaya Apake cAritrake kathana aura kAmanAmeM vyatIta ho // 562 // dharmake prabhAvase rAjyapadako prApta huA rAjA dharmake viSaya meM, dhArmikoMke viSayameM aura dharmake hetu caityAlaya Adike viSayameM sadA anukUla rahe - unakA ahita na karake saMrakSaNa kare / tathA pratidina jinendra devake caraNoM kI pUjAse prApta hue puNyase dhanya huI janatA yatheccha utkRSTa lakSmIko prApta kare // 563 // zarIra ke Alasya se yA indriyoMke idhara-udhara laga jAnese athavA AtmAkI anyamanaskatAse athavA manakI capalatAse athavA buddhikI jar3atAse athavA vANI meM sauSThava ( zuddha spaSTa uccAraNa) kI kamI ke kAraNa Apake stavanameM mujhase jo kucha pramAda huA hai, vaha mithyA ho / kyoMki devatA to apane premiyoMkI bhakti se santuSTa hote haiM // 564 // jo gRhastha hote hue bhI devapUjA kiye binA tathA muniyoMkI sevA kiye binA bhojana karatA hai, vaha mahApApako khAtA hai ||565|| isa prakAra upAsakAdhyayanameM abhiSeka, pUjana vidhi nAmakA chattIsavA~ kalpa samApta huA // 36 // 1. dhArmikeSu / 2. caityAlaya - muni zAstra saMgheSu / 3. nRpaH anukUlo hito bhavatu / 4. pApam / 31 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 somadeva viracita [kalpa 37, zlo0 536namadamaramaulimaNDalavilamaratnAMzunikaragagane'smin / aruNAyate'dhiyugalaM yasya sa jIyAjino devaH // 566 // surapatiyuvatizravasAmamaratarusmeramaarIruciram / caraNanastrakiraNajAlaM yasya sa jayatAjino jagati // 567 // varNa: divijakuJjaramaulimandAramakarandasya ndakaravisarasAradhUsarapadAmbuja vaidagdhIparamapada prAptavAvajaya vijitamanasija, mAtrA yastvAmamitaguNaM jina kazcitsAvadhibodhaH stauti vipazcit / nanamasau nanu kAJcanazailaM tulayati hastenAcirakaoNlam // 568 // stotre yatra mahAmunipakSAH sakalaitihyAmbudhividhidakSAH / mumucuzcintAmanavadhibodhAstatra kathaM nanu mADagvedhAH // 56 // tadapi vadeyaM kimapi jina tvayi yadyapi zaktirnAsti tathA mayi / yadiyaM bhaktirmA maunasthaM deva na kAmaM kurute svastham // 570 // catuSpadI 'surapativiracitasaMstava dalitAkhilabhava paramadhAmalagdhodaya / kastaSa janturguNagaNamaghaharacaraNa pravitanutAM hatanatamaya // 571 // [ pUjanake pazcAt jina bhagavAnkI stuti karanA caahie| ataH stuti karate haiM-] stuti namaskAra karate hue devoMke mukuToMke samUhameM lage hue ratnoMkI kiraNoMke samUharUpI isa AkAzameM jinake caraNayugala sandhyAkI lAlIkI taraha pratIta hote haiM ve jinadeva jayavanta hoM // 566 // jinake caraNoMke nakhoMkI kAntikA samUha devAMganAoMke kAnoM meM dhAraNa kI gayI kalpavRkSakI puSpita latAke saMsparzase sundara pratIta hotA hai, ve jina bhagavAn jagatmeM jayavanta hoM // 567 // / ___ devendroMke mukuToMmeM lage hue mandAra puSpake parAgase jinake caraNakamala pANDura ho gaye haiM, jo pANDityake sarvotkRSTa sthAna haiM, jinhoMne vAdameM jayalAbha kiyA hai, aise kAmajetA he jinendra deva ! . jo alpajJAnI vidvAn tumhAre aparimita guNoMkA stavana karatA hai, vaha nizcaya hI jaldImeM hAyase sumeru parvatako tolanekA prayatna karatA hai // 568 // samasta zAstrarUpI samudrakI vidhimeM catura, asIma jJAnadhArI mahAmuni bhI jisakA stavana karanemeM samartha nahIM ho sake, mere samAna alpajJAnI usakA stavana kaise kara sakate haiM // 56 // he jina! yadyapi meremeM ApakA stavana karanekI zakti nahIM hai, tathApi kucha kahatA huuN| kyoMki mere mauna rahanepara ApakI yaha bhakti mujhe svastha nahIM rahane detI // 570 // indrane jisakA stavana kiyA, jisane samasta saMsAra-parizramaNako naSTa kara diyA, mokSake sAtha hI jisane Atmika guNoMko prApta kiyA, jisake caraNa pApake nAzaka haiM, aura jisane vinata manuSyake bhayako naSTa kara diyA hai aise he jinendradeva ! kauna prANI Apake guNasamUhakA vistArase kathana kara sakatA hai // 571 // 1. karNAnAm / 2. pradhAna / 3. syandakArI visaraH prasAraH / mandArapuSpANAM samUha-prasArasAraNa dhUsaraH ISatpANDakRtaH / 4. zIghram / 5. deva na m-a.j.| Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -576] upAsakAdhyayana 243 jaya nikhilanilimpAlApakalpa jgtiistutkiirtikltrtlp| jaya paramadharmahAvatAra lokatritayoddharaNaikasAra // 572 // jaya lakSmIkarakamalArcitAGga sArasvatarasanaTanATaparaGga / jaya bordhemadhyasiddhAkhilArtha muktizrIramaNIratikRtArtha // 573 // namadamaramaulimandarataTAntarAjatpadanakhanakSatrakAnta / vibudhastrInetrAmbujavibodha marakadhvajadhanuruddhavanirodha // 574 // bodhatrayaviditavidheyatantra kA nAmApekSA tava paratra / dadhataH prabodhamasubhRjanasya gururasti ko'pi kimihAruNasya // 575 // nijabIjaMbalAnmalinApi mahati dhIH zuddhi paramAmabhava bhjti| yuktaH kanakAzmA bhavati hema kiM ko'pi tatra vivadeta nAma // 576 // he samasta devoMkI stutike grantharUpa, aura he samasta pRthivIke dvArA stuta kIrtirUpI strIke vizrAmake lie zayyArUpa ! ApakI jaya ho| he parama dharmarUpI mahalake avatAra aura he tInoM lokoMkA uddhAra karanemeM samartha ! ApakI jaya ho // 572 / / jinakA aGga lakSmIke kara-kamaloMse pUjita hai, jo sArasvata rasarUpI naTake lie raMgamaMcake tulya haiM, jinake kevalajJAnameM samasta padArtha pratibhAsita hai tathA jo muktizrIrUpI strIke sAtha ramaNa karake kRtArtha ho cuke haiM aise he jinendra ! ApakI jaya ho // 573 // namaskAra karate hue devoMke mukuTarUpI sumeruke prAntabhAgameM jinake pada nakha candramAkI bhA~ti zobhita hote haiM, jo devAMganAoMke netrarUpI kamaloMko vikasita karate haiM aura jo kAmadevake dhanuSake utsavako rokate haiN| aise kAma-vijetA he jinendra deva ! Apa jayavanta hoM // 574 // he jina ! Apane mati, zruta aura avadhijJAnake dvArA jAnane yogya vastuoMko jAna liyA hai| isa lie Apako kisI gurukI AvazyakatA nahIM huI / ThIka hI hai prANiyoMko jagAnevAle sUryakA bhI kyA koI guru hai ? he bhavarahita ! mahApuruSoMkI malina buddhi bhI apane jJAna dhyAna Adike balase atyanta zuddha ho jAtI hai| upAyase svarNapASANa svarNarUpa ho jAtA hai isameM kyA kisIko vivAda hai ? // 575-576 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki tIrthakara janmase hI tIna jJAnake dhArI hote haiM, ataH apane jJAnabalase hI ve jAnane yogya vastuoMko jAna lete haiM, unheM kisI guruse zikSA lenekI AvazyakatA nahIM hotii| bAdako dIkSA lekara aura tapasyA karake ve cAra ghAtiyA koMkA nAza karake pUrNajJAnI ho jAte haiN| ataH jaise khanise sonA azuddha hI nikalatA hai kintu upAya karanese malako dUra karake vahI sonA zuddha ho jAtA hai, vaise hI saMsArI AtmA azuddha hote hue bhI tapasyAke dvArA zuddha ho jAtA hai aura zuddha hote hI usake jJAnAdika guNa pUrNa vikasita ho jAte haiM aura taba vaha sarvajJa sarvadarzI bana jAtA hai| [kintu mImAMsaka kisI puruSakA sarvajJa honA svIkAra nahIM krtaa| usakA kahanA hai ki manudhyakI buddhimeM kucha vizeSatA mAnI jA sakatI hai kintu usakA yaha matalaba nahIM hai ki vaha atIta aura anAgatako bhI jAma sake, use uttara dete hue kahate haiM-] 1. stutigrantha / 2. shyyaa| 3. dharmasya praasaadpraayH| 4. kevalajJAna / 5. paricchedyavastu / 6. sUryasya / 7. jJAnadhyAnAdi / Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 somadeva viracita [kalpa 37,zlo0 577parimANamivAtizayena viyati matiruri gurutAmupaiti / tavizvavedinindA dijasya vizrAmyati citta deve kasya // 577 // kaipilo yadi vAJchati vitti maciMti suragurugItuMmphelveSa patati / baitanyaM bAhyagrAhyarahitamurpayogi kasya vaMda to vidita" // 578 // bhUpavanavanAnalatattvakeSu dhiSaNo niguNAti vibhAgameSu / na punarvidi "tadviparItadharmadhAni bravIti tattasya karma // 576 // jaise parimANakA atizaya AkAzameM pAyA jAtA hai vaise hI buddhikA atyanta vikAsa manuSyameM hotA hai| isalie mImAMsakane jo sarvajJakI AlocanA kI hai vaha he deva ! kisIke bhI cittameM nahIM utaratI // 577 // bhAvArtha-jisameM utAra-car3hAva pAyA jAtA hai usakA utAra-car3hAva kahIM apanI antima sImAko avazya pahu~catA hai| jaise parimANa ( mApa )meM utAra-car3hAva dekhA jAtA hai ataH usakA antima utAra paramANumeM pAyA jAtA hai aura antima car3hAva AkAzameM; kyoMki paramANuse choTI aura AkAzase bar3I koI vastu nahIM hai| vaise hI jJAna bhI ghaTatA-bar3hatA hai kisImeM kama jJAna pAyA jAtA hai aura kisImeM adhika / ataH kisI manuSyameM jJAnakA bhI antima vikAsa avazya honA cAhie aura jisameM usakA antima vikAsa hotA hai vahI sarvajJa hai| yadi sAMkhya acetana prakRtimeM jJAna mAnatA hai to yaha to cArvAkake vacanoMkA hI pratipAdana huA; kyoMki cArvAka paJcabhUtase AtmA aura jJAnakI utpatti mAnatA hai| aura yadi caitanya bAhya vastuoMko nahIM jAnatA to he vizvaprasiddha deva ! Apa batalA ki vaha kaise kisIke lie upayogI ho sakatA hai ? // 578 // bhAvArtha-sAMkhya AtmA mAnatA hai aura usako caitanya svarUpa bhI svIkAra kahatA hai kintu caitanyako jJAna-darzanarUpa nahIM maantaa| usake matase jJAna jar3a prakRtikA dharma hai / isIse muktAvasthAmeM caitanyake rahanepara bhI vaha jJAnakA astitva nahIM maantaa| isI bAtako lekara Upara granthakArane sAMkhyamatakI AlocanA kI hai| cArvAkaguru bRhaspati pRthvI, jala, ami, aura vAyu tattvase jJAna batalAtA hai kintu unase viruddha dharmavAle AtmoMmeM jJAna nahIM batalAtA / yaha usa cArvAkakA mahatpApa hai // 579 // bhAvArtha-cArvAka AtmA nahIM mAnatA / uttakA mata hai ki pRthivI jala Adi bhUtoMke milanese eka zakti utpanna ho jAtI hai jise loga AtmA kahate haiM aura zarIrake naSTa honepara usake sAtha hI vaha zakti bhI naSTa ho jAtI hai| kintu paJcabhUta aura AtmAkA svabhAva bilakula alaga hai| aisA niyama hai ki jo jisase utpanna hotA hai usake guNa usameM pAye jAte haiM, magara paJcabhUtoMkA eka bhI guNa AtmAmeM nahIM pAyA jAtA aura jo guNa AtmAmeM pAye jAte haiM unakI gandha bhI paJcabhUtoMmeM nahIM milatI hai| phira bhI jJAnako AtmAkA guNa nahIM mAnatA aura use paJcabhUtakA kArya batalAtA hai / yaha usakA kathana ThIka nahIM hai / 1. jinaviSaye nindaa| 2. devasya a0 / 3. sAMkhyaH / 4. jJAnam / 5. acetane pradhAne / 6. cArvAkavacaneSu caturbhUtasthAneSu / 7. kapilaH / 8. kAryakArakam / 9. tvaM vada / 10. caitanye / 11. he vikhyAta / 12. jala / 13. cArvAkagururbrahaspatiH / 14. kathayati / 15. vibhedanaM jJAnam / 16. Atmani zAnaM na kathayati / 17. tasmAt acetanAt viparItadharmazAlini / 18. cArvAkasya pApaM vartate / Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 245 -584 ] upAsakAdhyayana vijJAnapramukhAH santi vimuci' na guNAH kila yasya nayo'tra vAci / tasyaiSa pumAnapi naiva tatra dAhAihanaH ka ihAparo'tra // 50 // dheraNIdharadharaNiprabhRti sajati nanu nipagRhAdi girizaH karoti / citraM tathApi yattadvacAMsi lokeSu bhavanti mahAyazAMsi // 18 // puruSatrayamabalAsaktamUrti tasmAtparastu gatakArya kiirtiH|| evaM sati nAtha kathaM hi sUtramAbhAti hitAhitaviSayamatra // 582 // so'haM yo'bhUvaM bAlavayasi nizcinvankSaNikamataM jahAsi / saMtAno'pyatra na vAsanApi yadyanvayabhAvastena nApi // 583 // cittaM na vicArakamakSajanitamakhilaM savikalpaM svAMzapatitam / uditAni" vastu naiva spRzanti zAkyAH kathamAtmahitAnyuzenti // 58 // jisa sAMkhyakA yaha siddhAnta hai ki mukta AtmAmeM jJAnAdika guNa nahIM haiM usake matameM AtmA bhI nahIM ThaharatA; kyoMki jaise binA uSNa guNake agni nahIM raha sakatI vaise hI jJAnAdika guNoMke binA AtmA bhI nahIM raha sakatA // 580 // [isa prakAra sAMkhya matakI AlocanA karake IzvarakI AlocanA karate haiM-] mahezvara pRthvI, pahAr3a vagairahako to banAtA hai kintu makAna, ghaTa vagairahako nahIM bnaataa| Azcarya hai phira bhI usake vacana lokameM prasiddha ho rahe haiM // 581 // __ bhAvArtha-Azaya yaha hai ki yadi Izvara pRthvI, pahAr3a vagairahako banA sakatA hai to ghaTa, paTa vagairahako bhI banA sakatA hai phira usake lie kumhAra aura julAhe vagairahakI jarUrata nahIM honI caahie| jaise usane manuSyoMke lie pRthvI vagairahakI sRSTi kI vaise hI vaha ina cIjoMko kyoM nahIM banA detA / isase mAlUma hotA hai ki jagatkA koI racayitA nahIM hai, Azcarya hai ki phira bhI manuSya usakI bAtako mAne jAte haiN| brahmA, viSNu aura maheza to tilottamA, lakSmI aura gaurImeM Asakta haiM tathA jo parama ziva hai vaha kAyarahita hai| he nAtha ! aisI sthitimeM unase hita aura ahiMtako batalAnevAle sUtroMkA udgama kaise ho sakatA hai // 582 // [isa prakAra vaidika matakI AlocanA karake bauddha matakI AlocanA karate haiM-] jo maiM bacapanameM thA vahI maiM hU~ aisA nizcaya karanese kSaNika mata nahIM ThaharatA / yadi kahA jAye ki santAna yA vAsanAse aisI pratIti hotI hai ki maiM vahI hU~ to na to santAna hI banatI hai aura na vAsanA hI siddha hotI hai| yadi aisA mAnate ho ki pUrva kSaNakA uttara kSaNameM anvaya pAyA jAtA hai to AtmAko hI kyoM nahIM mAna lete / tathA indriyoMse utpanna honevAlA nirvikalpa 1. muktajIve vijJAnAdayo guNA na vartante / 2. jIvo'pi nAsti tasmin mte| 3. uSNatvaM vinA yaSA'gnirnAsti tathA vijJAnAdiguNAn vinA AtmA'pi nAsti / 4. giriprabhRti yadi vastu sUjati tarhi ghaTAdayo'pi sRjati / 5. ghaTa / 6. zivaH / 7. paraH parama eva zivaH / 8. kAyarahitaH / 9. 'so'ham' iti manyase cettahi tvaM kSaNikamataM jahAsi / yo jIvaH prathamasamaye vidhvaMsaM prAptaH tasmAjjIvAdanyo jIvo notpadyate evaMvidhaH santAnaniSedho'sti tava mate / yathA santAno nAsti tathA vAsanA'pi nAsti / tarhi kathamucyate vAsanAyA shaanmutpdyte| 10. jJAnam / 'tacca nirvikalpakamiva savikalpamapi na vicArakam, pUrvAparaparAmarzazUnyatvAdabhilApasaMsargarahitatvAt |'-assttsh. pR074 / 11. bauddhoktAni / 12. vadanti / Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 somadeva viracitaM [kalpa 37, zlo0 585 - advaita tattvaM vadati ko'pi sudhiyAM dhiyamAtanute na so'pi / yatpakSahetudRSTAntavacanasaMsthAH kuto'tra zivazarmasadana // 585 // hetAvanekadharmapravRddhirAkhyAti jinezvaratattvasiddhim / anyatpunarakhilamativyatItamudbhAti sarvamurunayaniketa // 586 / / jJAna to vicAraka nahIM hai aura jo savikalpa jJAna hai vaha nirvikalpake dvArA gRhIta vastumeM hI pravRtti karatA hai| tathA vacana vastuko nahIM khte| aisI sthitimeM bauddha matAnuyAyI kaise AtmahitakA kathana karate haiM // 583-584 // bhAvArtha-bauddha kSaNikavAdI haiN| unake matase pratyeka vastu kSaNa-kSaNameM naSTa hotI hai| kintu vastuke prathama kSaNake nAza ho jAnepara dUsarA kSaNa aura dUsare kSaNake naSTa ho jAnepara tIsarA kSaNa utpanna hotA rahatA hai aura isa tarahase kSaNasantAna calatI rahatI hai, aisA ve mAnate haiN| kintu yadi vastuke pUrva kSaNa aura uttara kSaNameM ekatva nahIM mAnA jAtA hai to vaha santAna bana nahIM sakatI aura yadi ekatva mAnA jAtA hai to vastu sthAyI siddha ho jAtI hai| usI ekatvake kAraNa bar3e honepara bhI hameM bacapanakI bAtoMkI smRti rahatI hai aura hamameM se pratyeka yaha anubhava karatA hai ki jo maiM baccA thA vahIM maiM aba yuvA yA vRddha huuN| yaha to huI bauddhake kSaNikavAdakI AlocanA / bauddha jJAnako nirvikalpaka mAnatA hai aura use hI vastugrAhI kahatA hai / tathA nirvikalpakake bAda jo savikalpaka jJAna hotA hai use avastugrAhI kahatA hai| nirvikalpakakA viSaya kSaNika niraMza vastu hai jo bauddhakI dRSTi se vAstavika hai aura savikalpaka sthira sthUlAkAra vastuko grahaNa karatA hai jo usakI dRSTi se avAstavika hai| cUMki zabda bhI sthira sthUlAkAra vastuko hI kahatA hai, niraMza vastuko vaha kaha hI nahIM sakatA / ataH bauddha zabdako bhI avastugrAhI mAnatA hai, isI lie bauddhamatameM zabdako pramANa nahIM mAnA gyaa| aisI sthitimeM jaba nirvikalpaka aura savikalpaka avicAraka haiM aura zabda vastugrAhI nahIM hai taba bauddha matameM hitAhitakA vicAra aura upadeza kaise sambhava ho sakatA hai ? [aba advaitavAdakI AlocanA karate haiM-] he ziva sukhake mandira ! jo advaita tattvakA kathana karatA hai vaha bhI buddhimAnoMke vicAroMko prabhAvita nahIM karatA; kyoMki advaitavAdameM pakSa, hetu aura dRSTAnta vagairaha kaise bana sakate haiM ? advaitakI siddhi ke lie hetuko mAna lenese usake sAthameM hetuke pakSadharmatva sapakSa-sattva Adi aneka dharma mAnane par3ate haiM aura unake mAnanese jinezvarake dvArA kahe gaye dvaita tattvakI hI siddhi hotI hai-advaitakI nhiiN| ataH he anekAnta nayake praNetA ! tumhAre dvArA kahe gaye tattvoMke sivA zeSa saba buddhise pare pratIta hotA hai, vaha buddhiko nahIM lagatA / / 585-586 // 1. pakSadharmatvasapakSasattvAdi / 'hetoradvaitasiddhizcedvaitaM syAddhetusAdhyayoH / hetunA cedvinA siddhidvaita vAGamAtrato na kim // 26 ||-aaptmiimaaNsaa| 2. he anekAntanayaniketa / Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 247 -11] upAsakAbhyayana manujatvapUrvanayanAyakasya bhavato bhavato'pi guNottamasya / ye dveSakaluSadhiSaNA bhavanti te jaDajaM mauktikamapi rehanti // 587 // nApteSu bahutvaM yaH saheta paryAyavibhUtiSvapi maheta / nUnaM duhiNAdiSu daivateSu ke tasya sphuTati tathAvidheSu // 588 // dIkSAsu tapasi vacasi tvayi nayadihakyaM sakalaguNairahIna / tasmAdami jagatAM tvameva nAtho'si budhocitapAdaseva // 56 // deva tvayi ko'pi tathApi vimukhacitto yadi vidalitamaidanavizikha / nindyaH sa eva ghUke divApi viDe zInamupAlabhate na ko'pi // 560 // niSkiJcano'pi jagate na kAni jina dizasi nikAmaM kAmitAni / naivAtra citramathavA samasti vRSTiH kimu khAdiha no"cakAsti // 561 // bhAvArtha-advaitavAdI kevala eka brahma tattva hI mAnate haiM kintu vinA dvaitake advaitakI siddhi nahIM ho sakatI; kyoMki advaitakI siddhi vinA pramANake to ho nahIM sakatI aura pramANa mAnanese anumAna vagairaha pramANa mAnane pdd'eNge| tathA binA pakSa hetu aura dRSTAntake anumAna nahIM hotA aura ina sabake mAnanese advaita nahIM ThaharatA / he deva ! Apa guNoMse zreSTha haiM, phira bhI cU~ki Apa anekAnta nayake nAyaka honese pUrva manuSya the. isalie jinalogoMkI mati dveSase kaluSita hai ve motIko isalie chor3a dete haiM cUMki vaha jar3a yA jalase paidA huA hai // 587|| he pUjya ! jinheM anukramase honevAle bahuta AptoMkI mAnyatA saba nahIM hai nizcaya hI avatAra rUpa brahmAdi devatAoMke sAmane ve apanA sira phor3ate haiM / arthAt aneka devatAoMko jaba ve nahIM mAnate aura phira bhI brahmAdika devatAoM ko sira navAte haiM ataH unakA unheM sira navAnA sira phor3anA hI jaisA hai // 588 // ___ he sakalaguNazAlI ! Apake cAritrameM, tapameM aura vacanameM ekarUpatA pAyI jAtI hai arthAt jaisA Apa kahate haiM vaisA hI AcaraNa bhI karate haiN| isa lie he devatAoMse pUjita caraNa ! Apa hI tInoM lokoMke svAmI haiM, aisA maiM mAnatA huuN|| 589 // ____ kAmake vANoMko cUrNa kara DAlanevAle he deva ! phira bhI yadi koI tumase vimukha rahatA hai to vahI nindAkA pAtra hai, kyoMki dinake samaya ullUke andhe ho jAnepara koI bhI sUryako doSa nahIM detA // 590 // he jina ! Apake pAsa kucha bhI nahIM hai phira bhI Apa jagatkI kina icchita vastuoMko nahIM dete 1 arthAt sabhIko--icchita vastu dete haiM / kintu isameM koI acarajakI bAta nahIM hai, kyoMki zAkAzake pAsa kucha bhI nahIM hai phira bhI kyA AkAzase varSA hotI nahIM dekhI jAtI // 591 // ---- 1. ayaM jinaH pUrva naraH / 2.'tasyAtmajastasya piteti deva tvAM ye'vagAyanti kulaM prakAzya / te'dyApi nanvAzmanamityavazyaM pANI kRtaM hema punastyajanti ||23||'-vissaaphaar / haranti thA. / tyajanti / 3. anukrameNotpanneSu / 4. he pUjAprApta / 5. mastakam / 6. bahuSu hariharAdiSu / 7. cAritreSu / 8. tvayi viSaye nizcayena cAritrAdInAmakyaM vartate / 9. paripUrNa / 10. ahaM jAnAmi / 11. he cUrNIkRta mdnvaann| 12. ghUke andhe sati ina sUrya na ko'pi nindati / 13. api tu sarvANi vAJchitavastUni tvaM dadAsi / 14. kiM na bhavati / 'tuGgAt phalaM yattadakiMcanAcca prApyaM samadAna dhneshvraadeH| nirambhaso'pyaccatamAdivAnIpi niyati dhanI payodheH ||19||-vissaaphaar / Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 somadeva viracita [kalpa 37, zlo0 562 paddhatikA iti tadamRtanAtha smarazaramArtha tribhuvanapatimatiketana / mama diza jagadIza prazamaniveza tvatpadanutihadayaM jina // 52 // ghattA amarataruNInetrAnande mahotsavacandramAH smaramada mayadhvAntadhvaMse mataH paramo'ryamA / adayahRdayaH karmArAtau nate ca kRpAtmavA--- niti visaMDazavyApArastvaM tathApi bhavAnmahAn // 56 // anantaguNasaMnidhauM niyatabodha saMpannidhau zrutAbdhibudhasaMstute parimitoktavRttasthite / jinezvara satIdRze tvayi mayi sphuTaM tAdRze kathaM sahazanizcayaM tadidamastu vastudvayam // 56 // "tadalamatulatvAgvANIpathastaknocite tvayi guNagaNApAtraiH stotrairjaDasya hi maadRshH| praNativiSaye vyApAre'sminpunaH sulabhe janaH kathamayamavAgAstAM svAminnato'stu namo'stu te // 56 // isalie he mokSapati ! he kAmake nAzaka ! he tInoM lokoMke svAmiyoMkI buddhike dhAma ! he zAntike AgAra ! he jagatke svAmI jinendradeva ! mujhe apane caraNoMmeM namaskAra bhAva rakhane vAlA hRdaya pradAna kareM arthAt merA hRdaya sadA Apake caraNoM meM lIna rahe / / 592 // he jinadeva ! devAMganAoMke netroMko Anandita karaneke lie Apa AnandadAyaka candramA haiM aura kAmake madarUpI andhakArako naSTa karaneke lie utkRSTa sUrya haiN| karmarUpI zatrake lie Apake hRdayameM thor3I bhI dayA nahIM hai kintu jo Apako namaskAra karatA hai usa para Apa kRpAlu haiN| isa prakAra viparIta AcaraNa karanepara bhI Apa mahAn haiM / / 593 // Apa ananta guNa yukta haiM aura maiM thor3ese parimita jJAnakA svAmI huuN| zrutake samudra vidvAnoMne ApakA stavana kiyA hai aura mere pAsa parimita zabda haiM aura parimita chanda haiN| he jineza ! ApameM aura mujhameM itane spaSTa antarake hote hue hama donoM samAna kaise ho sakate haiN| isa lie maiM aura Apa donoM do vastu haiM // 594 // ataH he anupama ! jaba Apa usa prakArake vidvAnoMke dvArA stavana karaneke yogya haiM, to mujha mUrkhakA una stavanoMse, jo tumhAre guNasamUhako chUte bhI nahIM, ApakA stavana karanA vyartha hai / kintu stavana karanA kaThina hote hue bhI Apako namaskAra karanA to sarala hai usameM maiM mUka kaise raha sakatA hU~ / ataH he svAmin ! maiM Apako namaskAra karatA hU~ / / 595 // 1. mokSa / 2. kaamvidhvsNk| 3. kAmamadamayo yo'sau andhakAraH tasya vinAze / 4. kathitaH / 5. sUryaH / 6. nane nre| 7. viparIta / 8. tvayi / 9. mayi / 10. stotramAdRzo jaDasya / 11. bhavatsadRzavANImArgayogye / 12. asthAnabhUtaiH stotraralam / 13. maunavAn kathaM tiSThatu ayaM mallakSaNaH / Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -ke&] upAsakAdhyayama jagannetraM pAtraM nikhilaviSayajJAnamahasa mahAntaM tvAM santaM sakalanayanItismRtaguNam / mahodAraM sAraM vinata hRdayAnandaviSaye tato yAce no cedbhavasi bhagavannarthivimukhaH || 516|| manujadivijalakSmI locanAlokalIlA - 3 ciramiha caritArthAstvatprasAdAtprajAtAH / hRdayamidamidAnIM svAmisevotsukatvAt " sahavasatisanAthaM chAtramitre vidhehi ||567 // ityupAsakAdhyayane stavanavidhirnAma saptatriMzattamaH kalpaH / sarvAkSaranAmAkSaramukhyAkSarAdhe kaMvarNavinyAsAt / "nigiranti japaM kecidahaM tu "siddhakramaireva // 518 || pAtAlamartya khecarasureSu siddhakramasya mantrasya / "adhigAnAtsaMsiddheH "samavAye devayAtrAyAm // 566 // 246 he bhagavan ! Apa jagatke netra haiM, samasta padArthoMke jJAnarUpI tejake sthAna haiM, mahAn haiM, samasta zAstroMmeM Apake guNoMkA smaraNa kiyA gayA hai, vinata manuSyoMke hRdayoMko Ananda deneke viSayameM Apa mahAn udAra haiM ataH maiM Apase prArthanA karatA huuN| AzA hai Apa yAcakase vimukha nahIM hoMge arthAt merI prArthanA pUrI kareMge || 596 // bhagavan ! Apake prasAdase mAnavIya aura daivIya lakSmIke netroMke dvArA mere dekhe jAne kI zobhA to bahuta kAla huA tabhI caritArtha ho cukI hai| aba to merA hRdaya ApakI sevA ke lie utsuka hai isalie aba mere hRdayako apane nivAsase sanAtha karo mere hRdaya meM baso || 567 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM stavana vidhi nAmaka saiMtIsavA~ kalpa samApta huA / [ aba japa karane kI vidhi batalAte haiM - ] japa vidhi koI paMca parameSThIke vAcaka koI 'mo arahaMtANaM' Adi pUre namaskAra mantrase jApa karanA batalAte haiN| koI arahanta siddha Adi paMca parameSThI ke nAmAkSaroMse japa karanA batalAte haiN| 'a si A u sA' ina mukhya akSaroMse japa karanA batalAte haiN| koI 'o' athavA 'a' Adi eka akSarase japa karanA batalAte haiM, kintu maiM ( granthakAra ) to anAdi siddha paJcanamaskAra mantra se hI japa karanA batalAtA hU~ ||5|| pAtAla lokameM arthAt bhavanavAsI aura vyantara devoMmeM, manuSyoM meM, vidyAdharoMmeM, vaimAnika devoMmeM, janasamAjameM aura devayAtrAmeM siddhidAyaka honese pazJcanamaskAramantrakA sarvatra jati dara hai // 56 // 1. tejasAM pAtraM sthAnam / 2. samastasiddhAntacintitaguNam / 3. zobhAH / 4. satyArthAH 5. saha nivAsasahitaM madIyaM hRdayaM kuru / 6. chAtrA eva mitrANi yasya / 7. 'Namo arahaMtANaM' ityAdi paJcatriMzat / 8. arahaMta siddha ityAdi / 9. asi A u sA / 10. OM athavA a / 11. kathayanti / 12. anAdisaM siddhapaJcatriMzadakSaraiH / 13. adhikapratipatteH - AdarAt / avigAnAt' ityapi pAThaH / avigAnAt - avipratipatteH / 14. samAje - saMghamelApake / 15. tIrthaMkarapUjAyAm / 32 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 38, zlo0 600 puSpaiH parvabhirambujebIjasvarNAkaM kaantrlaa| niSkampitAzavalayaH paryastho japaM kuryAt / / 600 // aGgASThe mokSArthI tarjanyAM (nyA) sAdhu bahiridaM nayatu / itarAsvaguliSu punahirantazcahikApekSI // 601 // vacasA vA manasA vA kAryoM jApyaH samAhitasvAntaH / zataguNamAce puNyaM sahasrasaMkhyaM dvitIye tu // 602 // niyamitakaraNaprAmaH sthaanaasnmaansprcaarmH| pavanaprayoganipuNaH samyaksiddho bhavedazeSazaH // 603 / / paryata Asanase baiThakara, indriyoMko nizcala karake puSpoMse yA a~gulIke parvose yA kamalagaTToMse yA sone athavA sUryakAnta maNike dAnoMse athavA ratnoMse namaskAramantrakA japa karanA cAhie // 600 // mokSake abhilASI japakartAko aMgUThepara mAlAko rakhakara aMgUTheke pAsavAlI tarjanI aMgulIke dvArA samyak rItise bAharakI ora japa karanA caahie| aura isa lokasambandhI kisI zubha kAmanAkI pUrtike abhilASIko zeSa aMguliyoMke dvArA bAhara yA andarakI ora japa karanA cAhie // 601 // manako sthira karake vacanase yA kevala manase japa karanA cAhie / bola-bolakara japa karanese saugunA puNya hotA hai, kintu mana-hI-manameM japa karanese hajAragunA puNya hotA hai // 602 // jo apanI indriyoMko vazameM kara letA hai aura sthAna, Asana va manake saMcArako jAnatA hai tathA zvAsocchavAsake prayogameM siddhahasta hotA hai, vaha sarvajJa hokara siddha pada prApta karatA hai // 603 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki japake lie indriyoMko vazameM karanA Avazyaka hai, usake binA japameM mana nahIM laga sakatA aura binA mana lagAye japa ho bhI nahIM sktaa| kyoMki yadi mu~hase mantra bolate rahane aura hAthoMse guriyA sarakAte rahanepara bhI mana kahIM aura bhaTakatA hai to vaha jApa bekAra hai / Upara jo manase aura vacanase jApa karanA batalAyA hai usakA yaha matalaba nahIM hai ki vacanase kiye jAnevAle jApameM manako chuTTI rahatI hai| mana to hara hAlatameM usImeM lagA rahanA cAhie / kintu manase kiye jAnevAle jApameM vacanakA uccAraNa nahIM kiyA jAtA aura mana-hI-manameM japa kiyA jAtA hai / ataH pratyeka prakArake japake lie indriyoMpara kAbU honA Avazyaka hai| dUsare, sthAna kaisA honA cAhie, Asana kisa prakAra lagAnA cAhie, mantroMmeM manakA saMcAra kisa prakAra karanA cAhie ye saba bAteM bhI japa karanavAleko jJAta honI caahie| tathA japa karate samaya zvAsakI gati kaisI honI cAhie, kitane samayameM zvAsa lenA cAhie aura 1. kamalagaTTA / 2. sUryakAnta / 3. sanyAhitasvAntaH a. A. ja. mu. / 'vidhiyajJAjjapayajJo viziSTo dazabhirguNaiH / upAMzuH syAcchataguNaH sAhasro mAnasaH smRtaH ||-mnsmRtiH 2-85 / 'vAcApyupAMzu vyutsarge kAryo japyaH sa vAcikaH / puNyaM zataguNaM caittaH sahasraguNamAvahet // 24 ||-angaardhrmaa0 bha. 9 / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 -607] upAsakAmyayana imameva mantramante paJcatriMzatprakAravarNastham / munayo japanti vidhivatparamapadAvAptaye nityam // 604 // mantrANAmakhilAnAmayamekaH kAryadbhavetsivaH / 'asyaikadezakArya pare tu kuryuna te sarve // 605 // kuryAtkarayoAsaM kaniSThikAntaH prakArayugalena / tadanu dAnanamastakakavacAlavidhividhAtavyaH // 606 / / saMpUrNamatispaSTaM sanAdamAnandasundaraM japataH / sarvasamIhitasiddhiniHsaMzayamasya jAyeta // 607 / / kaba chor3anA cAhie, isa kriyAkA acchA abhyAsa honA cAhie / jo ina saba bAtoMkA abhyAsI hokara japa karatA hai vaha saccA dhyAnI bana kara mokSa prApta kara letA hai| ___ muni bhI mokSakI prAptike lie isI paiMtIsa akSaroMke namaskAramantrako sadA vidhipUrvaka japate haiM // 604 // yaha akelA hI saba mantroMkA kAma karatA hai kintu anya saba mantra milakara bhI isakA eka bhAga bhI kAma nahIM karate // 605 // [japa prArambha karanese pUrva sakalIkaraNa vidhAna ] dono hAthoMkI a~guliyoMpara a~gUThese lekara kaniSThikA aMgulItaka do prakArase mantrakA nyAsa karanA caahie| usake pazcAt hRdaya, mukha aura mastakakA sakalIkaraNa vidhi karanA cAhie // 606 // bhAvArtha-OM hAM Namo arahaMtANaM hAM aMguSThAbhyAM namaH, yaha mantra par3hakara donoM aMgUThoMko pAnImeM Dubokara zuddha kare / 'OM hIM Namo siddhANaM hI tarjanIbhyAM namaH' isa mantrako par3hakara donoM tarjanI aMguliyoMko zuddha kre| 'OM hUM Namo AiriyANaM hUM madhyamAbhyAM namaH' isa mantrako par3hakara donoM bIcakI aMguliyoMko zuddha kare / 'OM hauM Namo uvajhAyANaM hrauM anAmikAbhyAM namaH' isa mantrako par3hakara donoM anAmikA a~guliyoMko zuddha kare / 'OM haH Namo loe savvasAiNaM, haH kaniSThikAbhyAM namaH' isa mantrako par3hakara donoM kaniSThikA aMgaliyoMko zuddha kre| phira 'OM hIha.ho haH karatalakarapRSThAbhyAM namaH' isa mantra ko par3ha donoM hatheliyoMko donoM taraphase zuddha kare / 'OM hAM Namo arahatANaM hAM mama zIrSa rakSa rakSa svAhA' isa mantrako par3hakara mastakapara puSpa ddaale| 'OM hI Namo siddhANaM hIM mama vadanaM rakSa rakSa svAhA' isa mantrako par3hakara apane mukhapara puSpa ddaale| 'OM hUM, 'Namo AiriyANaM ha hRdayaM rakSa rakSa svAhA' isa mantrako par3hakara chAtIpara puSpa ddaale| 'OM hauM Namo uvajjhAyANaM hrauM mama nAmi rakSa rakSa svAhA' isa maMtrako par3hakara nAbhikA sparza kare / OMH Namo loe sabbasAhUNaM haH mama pAdau rakSa rakSa svAhA' isa maMtrako par3hakara pairoMpara puSpa DAle / isa taraha yaha sakalIkaraNa kriyA mantra japanese pUrva karanA cAhie / [namaskAra mantrake japakA phala tathA mAhAtmya ] ___ jo AnandapUrvaka prANavAyuke sAtha sampUrNamantrakA atyanta spaSTa japa karatA hai usake saba manoratha pUrNa hote haiM / isameM koI sandeha nahIM hai // 607 // 1. mantrasya / 2. Namo arahatANaM' etAvanmAtreNa / 3. 'kaniSThikAtaH-a. ja / Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 somadeva viracita [ kalpa 38, zlo0 608 mantro'yameva sevyaH paratra mantre phalopalambhe'pi / yadyapyaviTapI phalati tathApyasya sicyate mUlam ||608 || atrAmutra ca niyataM kAmitaphalasiddhaye paro mantraH / nAbhUdasti bhaviSyati gurupaJcakavAcakAnmantrAt // 606 // abhilaSitakAmadhenau duritadrumapAvake hi mantre'smin / dRSTAdRSTaphale sati paratra mantre kathaM sajatu // 610 // itthaM mano manasi bAhyamabAhyavRtiM kRtvA hRSIkanagaraM maruto niyamya / samyagjapa N vidadhataH sudhiyaH prayatnAno katraye'sya kRtinaH kimasAdhyamasti // 611 // ityupAsakAdhyayane japavidhirnAmASTatriMzattamaH kalpaH / AdidhyAsuH paraMjyotirIpsu staddhAma zAzvatam / imaM dhyAnavidhiM yatnAdabhyasyatu samAhitaH ||612 // tasvacintAmRtAmbhodhau dRDhamagnatayA manaH / bahirvyAptau jaDaM kRtvA dvayamAsanamAcaret // 613 // sUkSmaprANayamAyAmaH sarvesarvAGgasaMcaraH / "prAvotkIrNa ivAsIta dhyAnAnandasudhAM lihan || 614 || anya mantroMse phala prApti honepara bhI isI namaskAramantrakI ArAdhanA karanI cAhie / kyoMki yadyapi vRkSake Upara ke bhAgameM phala lagate haiM phira bhI usakI jar3a hI sIMcI jAtI hai / arthAt yaha mantra saba mantroMkA mUla hai isalie isIkI ArAdhanA karanI cAhie || 608 // paMca parameSThIke vAcaka isa NamokAra mantrake sivA isa loka aura paralokameM icchita kalako niyamase denevAlA dUsarA mantra na thA, na hai aura na hogA || 609 || jaba yaha mantra icchita vastuke lie kAmadhenu aura pAparUpI vRkSake lie Agake samAna haiM tathA dRSTa aura adRSTa phalako detA hai to anya mantroM meM kyoM lagA jAye / arthAt isI eka mantrakA japa karanA ucita hai // 610 // isa prakAra manako manameM aura indriyoMke samUhako AbhyantarakI ora karake tathA zvAsocchvAsakA niyamana karake jo buddhimAn prayatnapUrvaka samyag japa karatA hai usa karmaTha vyaktike lie tInoM lokoM meM kucha bhI asAdhya nahIM hai ||611 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM japavidhi nAmakA ar3atIsavA~ kalpa samApta huA / [ aba dhyAna kI vidhi batalAte haiM ] dhyAnavidhi jo arhanta bhagavAn kA dhyAna karanekA icchuka hai aura usa sthAyI mokSa sthAnako prApta karanA cAhatA hai, use sAvadhAna hokara prayatnapUrvaka Age batalAyI gayI dhyAnakI vidhikA abhyAsa karanA cAhie ||612 // tattvacintArUpI amRtake samudra meM manako aisA DubA do ki vaha bAbA bAtoMmeM ekadama jar3a ho jAye aura phira padmAsana yA khaDgAsana lagAo // 613 // dhyAnarUpI AnandAmRta kA pAna karate samaya zvAsavAyuko bahuta dhImese andarakI ora jAnA cAhie aura bahuta dhIme se bAhara nikAlanA cAhie / tathA samasta aMgoMkA halana calana ekadama banda honA caahie| usa samaya dhyAnI puruSa aisA mAlUma ho mAno koI patthara kI 1. AdhyAtumicchuH / 2. vAJchan / 3. sUkSma ucchvAsanizvAsaH, tasya yamaH pravezaH AyAmo nirgamaH | 4. sannaH nizcala: / 5. pASANaghaTitaH / Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 253 upAsakAdhyayana yadendriyANi paJcApi svAtmasthAni smaaste| tadA jyotiH sphuratyantadhi vite nimajati // 31 // cittasyakAgratA dhyAnaM dhyAtAtmA ttphlprbhuH| dhyeyamAtmArgamajyotistadvidhidehayAtanA // 616 // tairazcamAmaraM mAyaM nAmasaM bhaumamaGgajam / 'sahatu samadhIH sarvamantarAyaM yAtigaH // 617 // nAtamitvamavighnAya na tIvatvamamRtyave / tasmAdatizyamAnAtmA paraM brahmaiva cintayet // 618 // yatrAyamindriyagrAmo"vyAsagastenAvaviplavam / nAznuvIta tamuhezaM bhajetAdhyAtmasiddhaye // 616 // mUrti hai // 614 // jaba pA~coM indriyA~ bAhya vyApArako chor3akara Atmastha ho jAtI haiM aura citta antarAtmAma lIna ho jAtA hai taba antarAtmA jyotikA udaya hotA hai // 615 / / dhyAna AdikA svarUpa cittakI ekAgratAko dhyAna kahate haiM / AtmA dhyAtA yAnI dhyAna karanevAlA hai| vahI dhyAnake phalakA svAmI hai / AtmA aura zrutajJAna dhyeya haiM, dhyAnameM unhIMkA cintana kiyA jAtA hai aura zarIra tathA indriyoMpara kAbU rakhanA dhyAnakA upAya hai // 616 // ___ dhyAna karate samaya yadi koI pazukRta upasarga upasthita ho jaise sukumAla munipara zRgAlIne kiyA thA, yA devakRta upasarga upasthita ho, jaise bhagavAna pArzvanAthake Upara kamaThake jIva vyantarane kiyA thA, yA manuSyakRta upasarga upasthita ho jaise pANDavoMpara unake zatruoMne kiyA thA, yA AkAzase acAnaka bijalI, pAnI aura olA barasane lage, yA jamIna cubhane lage athavA zarIrameM hI koI pIr3A utpanna ho jAye to dhyAnI puruSako rAga-dveSa na karake saba prakArakI bAdhAoMko zAntipUrvaka sahanA cAhie // 617|| aise samaya asahanazIlatA dikhAnese vighna dUra nahIM ho sakatA aura na kAyaratA dikhalAnese jIvana hI baca sakatA hai| ataH kisI prakArakA duHkha na mAnakara paramAtmAkA hI dhyAna karanA cAhie // 618 // ___ dhyAnake yogya sthAna kaisA honA cAhie jahA~para indriyoMko anya padArthameM AsaktirUpI corake dvArA koI bAdhA prApta na ho arthAt indriyA~ idhara-udhara na bhaTaka kara apane meM hI Asakta raheM, AtmAkI siddhike lie aise hI sthAnapara dhyAna karanA cAhie // 619 // 1. antarAtmani / 2. manasi / 3. 'guptendriyamanA dhyAtA dhyeyaM vastu yathAsthitam / ekAgracintanaM dhyAnaM nirjarAsaMvarau phalam // 38||-tttvaanushaasn / -4. tmA jgjjyoti-aa.| 5. krnngraamniyNtrnnaa| 6. sahata p.p.| 7. roSatoSAbhyAM rahitaH / 8. asamarthatvam / 9. kAtaratvam / 10. sthAne / 'dezaH kAlazca sojveSya sA cAvasthAnugamyatAm / yadA yatra yathAdhyAnamapavighnaM prasiddhayati // 39||-tttvaanushaasn / 11. vyAsana eva stenaH caurastasya vighnaM na prApnoti / Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 620 phalgujanmApyayaM deho ydlaavuphlaayte| saMsArasAgarottAre 'ratyastasmAtpratyatnataH // 20 // nare'dhIre vRthA 'varma kSetre'sasya vRtirvRthaa| yathA tathA vRthA sarvo dhyAnayanyasya tdvidhiH||21|| bahirantastamovAtairaspandaM diipvnmnH| yattattvAlokanolAsi tatsyAyAnaM sabIjakam // 622 // nirvicArAvatArAsu cetHsrotHprvRttissu| . Atmanyeva sphuranAtmA bhaveddhyAnamabIjakam // 623 // [ zAyada koI yaha soce ki yaha zarIra to apanA nahIM hai aura naSTa honevAlA hai| isa lie ise jaldI naSTa kara DAlanA cAhie, to usake lie kahate haiM-] ___ yadyapi isa zarIrakA janma nirarthaka hai phira bhI saMsArarUpI samudrase pAra utaraneke lie yaha tumbIkI taraha sahAyaka hai / isalie prayatnapUrvaka isakI rakSA karanI cAhie // 620 // bhAvArtha-yadyapi tumbIkA janma nirarthaka hotA hai. vaha khAne Adike yogya nahIM hotI phira bhI nadI vagairahako pAra karanemeM vaha sahAyaka hotI hai, isIlie loga use naSTa na karake pAsa rakhate haiN| vaise hI zarIra bhI vyartha hai vaha na hotA to AtmAko bArambAra janma-maraNakA duHkha kyoM uThAnA pdd'taa| phira bhI zarIrake binA dharma sAdhana nahIM ho sktaa| dhyAnake lie to sudRr3ha saMhananavAle zarIrakI AvazyakatA hotI hai| ataH use yU~ hI naSTa nahIM kara DAlanA cAhie, kintu usakI rakSA karanI cAhie, parantu yadi vaha rakSA karanepara bhI na baca sakatA ho to usakI cintA nahIM karanI caahie| sArAMza yaha hai ki dharma sevanake lie zarIrako svastha banAye rakhanA jarUrI hai kintu dharma khokara zarIrako banAye rakhanA mUrkhatA hai| jaise kAyara manuSyako kavaca pahanAnA vyartha hai aura vinA dhAnyake khetameM bAr3a lagAnA vyartha hai, vaise hI jo manuSya dhyAna nahIM karatA usake lie dhyAnakI saba vidhi vyartha hai // 621 // [dhyAna do prakArakA hotA hai-eka sabIja dhyAna aura dUsarA avIja dhyAna / donoMkA svarUpa batalAte haiM-] sanIja dhyAna aura abIja dhyAnakA svarUpa jaise vAyurahita sthAnameM dIpakakI lau nizcala rahatI hai vaise hI jisa dhyAnameM mana antaraMga aura bahiraMga caMcalatAse rahita hokara tattvoMke cintanameM lIna rahatA hai use sabIja dhyAna kahate haiM aura manameM kisI vicArake na hote hue jaba AtmA AtmAmeM hI lIna hotA hai use nirbIja dhyAna kahate haiM / 622-623 / / bhAvArtha-karmoke kSaya honese hI mokSa hotA hai| aura kokA kSaya dhyAnase hotA hai ataH jo mumukSu haiM unheM dhyAnakA abhyAsa avazya karanA caahie| dhyAna karaneke lie mohakA tyAga Avazyaka hai; kyoMki jisakA mana strI putra aura dhanAdimeM Asakta hai vaha AtmAkA dhyAna kaise kara sakatA hai| isalie jo kAmabhogase virakta hokara aura zarIrase bhI mamatA chor3akara 1. 'na dharmasAdhanamiti sthAsnu nAzyaM vapubudhaiH / na ca kenApi no rakSyamiti zocyaM vinazvaram ||5||-saagaardhrmaamRt a.8| 2. kavaca / 3. dhaanyrhite| 4. nizcalam / 5. camatkurvan / 6. ekatvavitakauvIcArAkhyaM zukladhyAnam / Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -623] upAsakAdhyayana 255 nirmamatvavAlA ho jAtA hai vahI puruSa dhyAtA ho sakatA hai| dhyAna zubha bhI hotA hai aura azubha bhI hotA hai| vastuke yathArtha svarUpakA cintana karanA zubha dhyAna hai aura mohake vazIbhUta hokara vastuke ayathArtha svarUpakA cintana karanA azubha dhyAna hai| zubha dhyAnase svargAdikI prApti hotI hai aura azubha dhyAnase narakAdikameM janma lenA par3atA hai / eka tIsarA dhyAna bhI hai jise zuddha dhyAna kahate haiN| rAgAdike kSINa ho jAnese jaba antarAtmA nirmala ho jAtA hai taba jo apane svarUpakI upalabdhi hotI hai vaha zuddha dhyAna hai| isa zuddha dhyAnase hI svAbhAvika kevalajJAnalakSmIkI prApti hotI hai| sArAMza yaha ki jIvake pariNAma tIna prakArake hote haiM-azubha, zubha aura zuddha / ataH azubhase azubha, zubhase zubha aura zuddhase zuddha dhyAna hotA hai| Arta aura raudra dhyAna azubha hote haiM, ataH unheM nahIM karanA caahie| dharmadhyAna zubha hai aura zukla dhyAna zuddha hai / ye do hI dhyAna karaneke yogya haiN| inameM pahale dharma dhyAna hI kiyA jAtA hai| usake lie dhyAna * karanevAleko uttama sthAna cunanA cAhie, kyoMki acche aura bure sthAnakA bhI manapara bar3A prabhAva par3atA hai| jahA~ duSTa loga upadrava kara sakate hoM, striyA~ vicaraNa karatI hoM vahA~ dhyAna nahIM karanA caahie| tathA jahA~ tRNa, kA~Te, bA~bI, kaMkar3a, khuradare patthara, kIcar3a, hAr3a, rudhira Adi ho vahA~ bhI dhyAna nahIM karanA caahie| sArAMza yaha hai ki jahA~ kisI bAba nimittase manameM kSobha utpanna ho sakatA hai vahA~ dhyAna nahIM ho sktaa| isa lie dhyAna karanevAleko aise sthAna tyAga dene caahie| siddhikSetra, tIrthaharoMke kalyANakoMse pavitra tIrthasthAna, mandira, vana, parvata, nadIkA kinArA, guphA Adi sthAna jahA~ kisI tarahakA kolAhala na ho, samasta RtuoMmeM sukhadAyaka hoM, ramaNIka hoM, upadravarahita hoM, varSA, ghAma, zIta aura vAyuke prabala akoroMse rahita hoM, dhyAna karaneke yogya hote haiN| aise zAnta sthAnoMmeM kASThake takhtepara, zilApara yA bhUmipara athavA bAlUmeM bAsana lagAnA caahie| payaka Asana, arddhapayakAsana, vajrAsana, vIrAsana, sukhAsana, kamalAsana aura kAyotsarga ye dhyAnake yogya Asana mAne gaye haiM / isa samaya cUMki jIvoMke zarIra utane dRr3ha aura zaktizAlI nahIM hote, isalie paryakAsana aura kAyotsarga ye do Asana hI uttama mAne jAte haiN| sthAna aura Asana dhyAnakI siddhimeM kAraNa haiN| inameM se yadi eka bhI ThIka na ho to mana sthira nahIM ho pAtA / dhyAnIko cAhie ki vaha citako prasanna karanevAle kisI ramaNIka sthAnameM jAkara paryakAsanase dhyAna lagAke pAlathI lagAkara donoM hAthoMko khile hue kamalake samAna karake apanI godameM rkhe| donoM netroMko nizcala, saumya aura prasanna banAkara nAkake agra bhAgameM ThaharAve / bhauheM vikArarahita hoM aura donoM hoTha na to bahuta khule hoM aura na bahuta mile hoN| zarIra sIdhA aura lambA ho mAno dIvArapara koI citrAma banA hai| dhyAnakI siti aura manakI ekAgratAke lie prANAyAma bhI Avazyaka mAnA jAtA hai| prANAyAma vAyukI sAdhanAko kahate haiN| zarIrameM jo vAyu hotI hai vaha mukha nAka vagairahake dvArA AtI jAtI hai| isake kAraNa bhI mana caMcala rahatA hai| jaba vaha vazameM ho jAtI hai taba mana bhI vazameM ho jAtA hai| kintu jainazAstroMmeM prANAyAmako cittazuddhikA prabala sAdhana nahIM mAnA gayA hai; kyoMki usako haThapUrvaka karanese mana sthira honeke badale vyAkula ho uThatA hai / ataH mokSArthIke lie prANAyAma upayukta nahIM hai| kintu dhyAnake samaya zvAsocchvAsakA manda honA Avazyaka hai, jisase usake kAraNa dhyAnameM vina na par3a sake / ataH dhyAna karaneke lie indriyoM Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 624 citte'nantaprabhAve'sminprakRtyA rsvnycle| tattejasi sthire siddhena kiM siddhaM jagattraye // 624 // ko vazameM karake aura rAga-dveSako dUra karake apane manako dhyAnake dasa sthAnoMmeMse kisI eka sthAna para lagAnA cAhie / netra, kAna, nAkakA agra bhAga, sira, mukha, nAbhi, mastaka, hRdaya, tAlu aura donoM bhauMhoMkA bIca-ye dasa sthAna manako sthira karaneke yogya haiN| inameM se kisI eka sthAna para manako sthira karake dhyeyakA cintana karanese dhyAna sthira hotA hai| dhyAna karanese pahale dhyAnI ko yaha vicAranA cAhie ki dekho, kitane khedakI bAta hai ki maiM ananta guNoMkA bhaNDAra hote hue bhI saMsArarUpI vanameM karmarUpI zatruoMse ThayAyA gyaa| yaha saba merA hI doSa hai| maiMne hI to ina zatruoMko pAla rakhA hai| yadi maiM rAgAdika bandhanoMmeM ba~dhakara viparIta AcaraNa na karatA to karmarUpI zatru pravala hI kyoM hote ? khaira, aba merA rAgarUpI jvara utara calA hai aura maiM moha noMdase jAga gayA huuN| ataH aba dhyAnarUpI talavArakI dhArase karma-zatruoMko mAre DAlatA huuN| yadi maiM ajJAnako dUra karake apanI AtmAkA darzana karUM to karma-zatruoMko kSaNabharameM jalAkara rAkha kara dU~ tathA prabala dhyAnarUpI kuThArase pAparUpI vRkSoMko jar3amUlase aisA kAhU~ ki phira inameM phala ho na A ske| kintu maiM mohase aisA andhA banA rahA ki maiMne apaneko nahIM pahacAnA / merA AtmA paramAtmA hai paraMjyotirUpa hai, jagatmeM sabase mahAn hai| mujhameM aura paramAtmAmeM kevala itanA hI antara hai ki paramAtmAmeM anantacatuSTayarUpa guNa vyakta ho cuke haiM aura meremeM ve guNa zaktirUpase vidyamAna haiN| ataH maiM usa paramAtmasvarUpakI prAptike lie apanI AtmAko jAnanA cAhatA hU~ / na maiM nArakI hU~, na tiryazca hU~, na manuSya hU~, aura na deva huuN| ye saba karmajanya avasthAe~ haiN| maiM to siddhasvarUpa huuN| ataH ananta jJAna, ananta darzanaM, ananta sukha aura anantavIryakA svAmI honepara bhI kyA maiM karmarUpI viSavRkSoMko ukhAr3a kara nahIM pheMka sakatA ? Aja maiM apanI zaktiko pahacAna gayA hU~ aura aba bAhya padArthokI cAhako dUra karake AnandamandirameM praveza karatA huuN| phira maiM kabhI bhI apane svarUpase nahIM DigUMgA / aisA vicArakara dRr3ha nizcayapUrvaka dhyAna karanA caahie| jisakA dhyAna kiyA jAtA hai use dhyeya kahate haiN| dhyeya do prakArake hote haiM-cetana aura acetana / cetana to jIva hai aura acetana zeSa pA~ca dravya haiM / cetana dhyeya bhI do haiM-eka to dehasahita arihanta bhagavAn haiM aura dUsare deharahita siddha bhagavAn haiN| dharmadhyAnameM inhIM jIvAjIvAdika dravyoMkA dhyAna kiyA jAtA hai| jo mokSArthI haiM ve to aura saba kucha chor3akara paramAtmAkA hI dhyAna karate haiN| ve usameM apanA mana lagAkara usake guNoMko cintana karate karate apaneko usameM eka rUpa karake tallIna ho jAte haiM / 'yaha paramAtmAkA svarUpa grahaNa karaneke yogya hai aura maiM isakA grahaNa karanevAlA hU~, aisA dvaita bhAva taba nahIM rhtaa| usa samaya dhyAnI muni anya saba vikalpoMko chor3akara usa paramAtmasvarUpameM aisA lIna ho jAtA hai ki dhyAtA aura dhyAnakA vikalpa bhI na rahakara dhyeya rUpase ekatA ho jAtI hai / isa prakArake nizcala dhyAnako sabIja dhyAna kahate haiM / isase hI AtmA paramAtmA banatA hai| aura jaba zuddhopayogI hokara muni apanI zuddha AtmAkA dhyAna karatA hai to usa dhyAnako niji dhyAna kahate haiN| yaha citta ananta prabhAvazAlI hai kintu svabhAvase hI pArekI taraha caMcala hai| jaise Aka 1. pAradavat / 2. agnI zAne ca / Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 257 -628 ] upAsakAmyayana nirmanaske' manohase haMse sarvataH sthire / bodhahaMso'khilAlokyasarohaMsaH prajAyate // 25 // yadyapyasminmanaHkSetre kriyAM tAM tAM samAdadhat / kaMcidvedayate bhAvaM tathApyatra na vibhramet // 626 // "vipakSa klezarAzInAM yasmASa vidhirmataH / tasmAna vismayetAsmin parabrahma samAzritaH // 627 // prbhaavaishvyvijnyaandevtaasNgmaadyH| yogonmeSAdbhavanto'pi nAmI tattvavidAM mude // 628 // bhUmau janmeti ratnAnAM yathA sarvatra nodbhvH| ke dvArA pArA siddha ho jAtA hai usI taraha yadi yaha bAtmajJAnameM sthira hokara siddha ho jAye to isake siddha honese tInoM lokoMmeM aisI kauna-sI vastu hai jo siddha yAnI prApta na ho // 624-625 / / bhAvArtha-pArA svabhAvase hI caMcala hotA hai, kintu yadi AgameM A~ca dekara vidhipUrvaka use siddha kara liyA jAye to usake siddha honese aneka rasasiddhiyA~ prApta ho jAtI haiM / vaise hI caJcala mana yadi AtmasvarUpameM sthira ho jAye to phira aisI kauna-sI siddhi hai jo prApta nahIM ho sakatI / ataH manako sthira karanA Avazyaka hai| ___ yadi yaha manarUpI haMsa apanA vyApAra chor3a de aura AtmArUpI haMsa sarvathA sthira ho jAye to jJAnarUpI haMsa isa samasta jJeyarUpI sarovarakA haMsa bana jAye arthAt mana nizcala honeke sAtha yadi AtmA, AtmAmeM sarvathA sthira ho jAye to vizvako jAnanevAlA kevalajJAna prakaTa hotA hai // 625 // yadyapi isa manarUpI kSetrameM aneka kriyAoMko karatA huA muni kisI padArthako jAna letA hai, phira bhI usameM dhokhA nahIM khAnA caahie| kyoMki vipakSameM nAnA klezoMke rahate hue aisA karanA ucita nahIM hai / ataH parabrahma paramAtmasvarUpakA jAzraya lenevAleko isa viSayameM acaraja nahIM karanA cAhie // 626-627 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki manonigraha karanese yadi koI choTI-moTI Rddhi yA jJAna prApta ho jAye to mokSArthI dhyAnIko usImeM nahIM rama jAnA cAhie kyoMki usakA uddezya isase bahuta U~cA hai| vaha to saMsArake duHkhoMkA samala nAza karake paramAtmapadakI prAptike lie yogI banA hai, ataH use prApta kiye binA use vizrAma nahIM lenA cAhie aura mAmUlI laukika Rddhisiddhike cakkarameM nahIM par3a jAnA caahie| kyoMki usake prApta ho jAnepara bhI ananta kleza rAzise chuTakArA nahIM ho sakatA / yahI Age spaSTa karate haiM-- dhyAnakA prAdurbhAva honese prabhAva, aizvarya, viziSTa jJAna aura devatAkA darzana AdikI prApti honepara bhI tattvajJAnI inase prasanna nahIM hote // 628 // dhyAnakI durlabhatA jaise bhUmise ratnoMkI utpatti honepara bhI saba jagaha ratna paidA nahIM hotA, vaise hI 1 manovyApArarahite / 'nirvyApAre manohaMse puMhase sarvathA sthire| boSahaMsaH pravarteta vizvatrayasarovare ||186||-prbodhsaar / 2. muniH / 3. jAnAti / 4. heyamupAdeyatayA upAdeyaM heyatayA na pazyet / 5. 'mohAdi zatrasainyAnAM yasmAnnaiva vidhirmataH / tasmAnna vismayetAsmin paraM brahmasamAzritaH // 187||'-prbodhsaar / Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 somadeva viracita [kalpa 36,zlo0 626tathAtmajamiti dhyAnaM sarvatrAGgini nodbhavet // 626 // tasya kAlaM vadantyantamuhUrta munayaH param / aparaspandamAnaM hi tatparaM' durdharaM manaH // 630 // tatkAlamapi taddhayAnaM sphuradekApramAtmani / uccaiH karmoccayaM bhindyAdvajaM zailamiva kSaNAt // 631 // kalpairapyambudhiH zakyazcalukai!cculumpitum / 'kalpAntabhUH punarvAtastaM muhuH zoSamAnayet // 632 / / "rUpe maruti citte ca tathAnyatra yathA vizan / labheta kAmitaM tadvadAtmanA paramAtmani // 633 / / vairAgyaM jJAnasaMpattirasaGgaH sthircitttaa| "UrmismayasahatvaM ca paJca yogasya hetavaH // 634 // "AdhivyAdhiviparyAsapramAdA lasya vibhramAH / dhyAnake AtmAse janya honepara bhI sabhI prANiyoMkI AtmAoMmeM dhyAna utpanna nahIM hotaa| arthAt jaise ratna viziSTa bhUmimeM hI upajate haiM vaise hI kinhIM viziSTa AtmAoMmeM hI dhyAna karanekI zakti prakaTa hotI hai| hareka dhyAna nahIM kara sakatA // 629 // munijana usa dhyAnakA kAla antarmuhUrta batalAte haiM utane kAla taka mana nizcala rahatA hai isase adhika samaya taka manako sthira rakhanA atyanta kaThina hai // 630 // kintu AtmAmeM itane samayake lie bhI honevAlA nizcala dhyAna mahAn karmasamUhakA usI prakAra bhedana karatA hai jaise vajra kSaNa bharameM pahAr3ako cUrNa kara DAlatA hai // 631 / / ThIka hI hai saikar3oM kalpakAloM taka cullaoMke dvArA samudrake jalako sIMcanepara bhI samudra khAlI nahIM hotA kintu pralayakAlIna vAyu use zIghra hI sukhA DAlatI hai / / 632 // __ jaise kisI mUrtimeM yA devatAmeM yA cittameM yA anya kisI bAhya vastumeM manako lagAnese iSTa vastukI prApti hotI hai vaise hI AtmAke dvArA paramAtmAmeM manako lagAnese paramAtmapadakI prApti hotI hai // 633 // vairAgya, jJAna sampadA, niSparigrahatA, cittakI sthiratA tathA bhUkha-pyAsa. zoka-moha, janmamRtyuko tathA madako sahana karanA ye pA~ca bAteM dhyAnameM kAraNa haiM // 634 // mAnasika pIr3A, zArIrika roga atattvako tattva mAnanA, tattvako samajhanemeM anAdara karanA, tattvako prApta karake bhI usapara 1. antarmuhUrtakAlAtparam / 2. yugAntaraH / 3. pralayakAlotpanna / 4. samudram / 5. kaamtttvaado| 6. parakAyapravezAdau / 7. anyatra bAhye vastuni yathA vAJchitaM bhavati / 8. viSaye vaitRSNyam / 9. jJAnaM bandhamokSopAyavivekaH / 10. bAhyAbhyantaraparigrahatyAgaH / 11. 'zokamoho jarAmRtyU kSutpipAse SaDmayaH |'-shrii bhAgavataTokA / tapasvAdhyAyadhyAnakarmaNi manaso'vicalitatvam / zArIramAnasAgantukaparISahonekavijayitvam / 'nirvadodayasampatiH svAntasthairya rahaHsthitiH / vividhomisahatvaM tu sAdhUnAM dhyAnahetavaH // 191 // ' -prabodhasAra / 'saMgatyAgaH kaSAyANAM nigraho vratadhAraNam / mano'kSANAM jayazceti sAmagrI dhyAnajanmane // 75 // ' -tttvaanushaasn| 12. daurmanasyam / 13. doSavaiSamyam / 14. atattve tattvAbhinivezo viparyAsaH / 15. tattvAvagamAnAdaraH pramAdaH / 16. labdhasyApi tattvasyAnanuSThAnamAlasyam / 17. tattvAtattvayoH samA buddhirvibhramaH / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 -636] upAsakAdhyayana 'alAbhaH saGgitAsthairyamete tasyAntarAyakAH // 635 // yaH kaNTakaistudatyaGgaM yazca limpati candanaiH / roSatoSAviSiktAtmA tayorAsIta loSThavat // 636 / / AcaraNa na karanA, tattva aura atattvako samAna mAnanA, ajJAnavaza tattvakI prApti na honA, yogake kAraNoMmeM manako na lagAnA, ye saba dhyAnake antarAya haiM // 635 // bhAvArtha-dhyAna manakI ekAgratAke honese hotA hai| aura mana ekAgra tabhI ho sakatA hai yA apanI ora tabhI laga sakatA hai jaba saMsAra, zarIra aura bhogoMse virakti ho, sva aura parake svarUpakA yathArtha jJAna ho, pAsameM thor3A-sA bhI parigraha na ho, anyathA parigrahameM phaMse rahanese mana Atmonmukha nahIM ho sakatA, aura citta bhI sthira nahIM raha sakatA / tathA bhUkha-pyAsa vagairahakA kaSTa sahana karanekI bhI kSamatA honA jarUrI hai, nahIM to thor3A sA bhI kaSTa honese manake asthira ho uThanepara dhyAna kaise ho sakatA hai ? isI taraha yadi manameM ahaGkAra utpanna ho gayA taba bhI mana Atmonmukha nahIM ho sktaa| isalie Upara dhyAnake lie pA~ca bAteM Avazyaka batalAI haiN| aura kucha bAteM dhyAnakI bAdhaka batalAyI haiN| yadi manameM yA zarIrameM koI pIr3A huI to dhyAna karanA kaThina hotA hai isI taraha pramAdI aura AlasI manuSya bhI dhyAna nahIM kara sakatA, kyoMki aise manuSya prAyaH ArAmatalaba hote haiM aura ArAmatalaba AdamI zarIrako kaSTa nahIM de sakatA / jo sandeha aura viparIta jJAnase grasta haiM, jinheM yahI nizcaya nahIM hai ki AtmA paramAtmA bana sakatA hai yA dhyAna paramAtmapadakA kAraNa hai ve yogI banakara bhI yogakI sAdhanA nahIM kara sakate, kyoMki unake cittameM yaha sandeha barAvara kA~TekI taraha kasakatA rahatA hai ki na jAne isase kucha hogA yA nahIM, yaha saba bekAra na ho Adi / jo kisI laukika vAJchAse dhyAna karate haiM yadi unakI vaha vAJchA pUrI na huI to unakA mana dhyAnase vicalita ho jAtA hai, aura jo parigrahI aura asthira citta haiM unakA mana bhI ekAgra nahIM ho sakatA / isalie ye saba bAteM dhyAnameM vighna karanevAlI haiN| ___ jo zarIrako kA~ToMse chede aura jo zarIrapara candanakA lepa kare una manuSyoMpara roSa aura prasannatA na karake dhyAnI puruSako lopThake samAna honA cAhie / arthAt jaise lor3hepara ina bAtoMkA koI prabhAva nahIM hotA vaise dhyAnIpara bhI ina bAtoMkA koI prabhAva nahIM honA cAhie aura use donoMmeM samabuddhi rakhanI cAhie // 636 // Ageke zloka 637-639 meM tAntrika sAdhanAke aMgoMkA ullekha karate hue andhakArane unakA niSedha kiyA hai / tAntrikoMkA kahanA hai ki inake karanese mRtyupara bhI vijaya prApta ho jAtI hai / granthakAra ise mUr3habuddhi puruSoMkI apaneko aura dUsaroMko ThaganevAlI nIti batalAte haiN| ina tAntrika aMgoMkA vivecana hameM jJAta nahIM ho sakA, isa lie hamane ina zlokoMkA artha bhI likhA nahIM hai phira bhI kucha prakAza DAlA jAtA hai 1. svaparayorajJAnAdAbhyantaratvAprAptiH alAbhaH / tattvajJAne sukha-duHkhasAdhanotkarSAmarSAbhinivezaH sNgitaa| 2. yogahetUSu manaso''asthairyam / 3. yogasya / 'svAntAsthairya viparyAsaM pramAdAlasyavibhramAH / raudrArtAdhiyathAsthAnamete pratyUhadAyinaH // 192 ||'-prbodhsaar / 4. asaMpRktAzayaH / Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 637jyotibinduH kalAnAdaH kunnddliivaayusNcrH| mudrAmaNDalacopAni nirbIjIkaraNAdikam / / 637 / / nAbhau netre lalATeca brahmagranthau ca tAluni / / agnimadhye revI candra lUtAtantau hadagure // 638 / / mRtyuJjayaM yadanteSu tattattvaM kila muktye| aho mUDhadhiyAmeSa nayaH svprvnycnH||636|| paramAtmAko saba jyotiyoMkA jyotisvarUpa jAnakara unake jyotirmaya rUpakI kalpanA karake dhyAnakA abhyAsa karanekI vyavasthA haThayogameM hai| tantramatameM ziva, zakti aura bindu ye tIna ratna mAne gaye haiM / zuddha jagatkA upAdAna bindu hai| bindukA hI dUsarA nAma mahAmAyA hai| bindu kSubdha hokara jisa prakAra eka ora zuddha deha, indriya, bhoga aura bhuvanake rUpameM pariNata 'hotA hai usI prakAra yahI zabdakI bhI utpatti karatA hai / zabda sUkSma nAda, akSara-vindu aura varNa bhedase tIna prakArakA hai / nivRtti, pratiSThA, vidyA, zAnti tathA zAntyatIta, ye kalAe~ bindukI hI pRthaka-pRthak avasthA haiM / zAntyatIta rUpa yA parabindu samasta kalAoMkI kAraNAvasthA yA layAvasthA hai / layayogake dhyAnakA nAma vindudhyAna hai / tAntrika matameM SaTcakroMkA abhyAsa hue binA AtmajJAna nahIM hotA / iDA aura piMgalA nAmaka do nAr3iyoMke madhyameM jo suSumnA nAr3I hai usakI chaha granthiyoMmeM padmake AkArake chaha cakra saMlagna haiM / guhyasthAnameM, liMgamUlameM, nAbhidezameM, hRdayameM, kaNThameM aura donoM bhrake bIcameM-ina chaha sthAnoMmeM chaha cakra vidyamAna haiN| ye chaha cakra suSumnA nAmakI chaha granthiyoMke rUpameM prasiddha haiN| ina chaha granthiyoMkA bhedana karake jIvAtmAkA paramAtmAke sAtha saMyoga kiyA jAtA hai / manuSya zarIrameM tIna lAkha pacAsa hajAra nAr3iyA~ haiM / una sabameM suSumnA nAr3I pradhAna hai| anya samasta nAr3iyA~ isI suSumnA nAr3Ike Azrayase rahatI haiM / isa suSumnA nAr3Ike madhyagata citrAnAr3Ike madhya sUkSmase bhI sUkSmatara brahmarandhra hai| kuNDalinI zakti isI brahmarandhrake dvArA mUlAdhArase sahasrArameM gamana karatI hai / isIse isa brahma randhrako divyamArga kahate haiN| iDA nADI vAma bhAgameM sthita hokara suSumnA nAr3Iko pratyeka cakrameM gheratI huI dakSiNa nAsApuTase aura pigaMlA nAr3I dakSiNa bhAgameM sthita hokara suSumnA nAr3Iko pratyeka cakrameM pariveSTita karake vAyeM nAsApuTase AjJAcakrameM milatI hai / iDA aura piMgalA ke bIca-bIcameM suSumnA nAr3Ike chaha sthAnoMmeM chaha zaktiyA~ aura chaha padma nihita haiN| kuNDalinIne kuNDalita hokara suSumnA nADIke samasta aMzako ghera rakhA hai| tathA apane mukhameM apanI pU~chako DAlakara sADhe tIna ghere diye hue svayaMbhU liMgako veSThana karake brahmadvArakA avarodha kara suSumnAke mArgameM sthita hai| yaha kuNDalinI sarpakA-sA AkAra dhAraNa karake jahA~ nidrA le rahI hai, usI sthAnako mUlAdhAra cakra kahate haiM / mUlAdhAra cakrake Upara liMgamUlameM SaDdala viziSTa svAdhiSThAna nAmaka cakra hai| svAdhiSThAna cakrake Upara nAbhimUlameM maNipUra nAmaka dazadalapadma hai / jo yogI isa cakrameM dhyAna karate haiM .. 1. dakSiNanADayAM / 2. vAmanADayAm / 'agre vAmavibhAge candra kSetraM vadanti tattvavidaH / pRSTho ca dakSiNAle ravestadAharAcAryAH ||70|-jnyaanaarnnv pR. 297. / 3. yadA maraNavelA vartate tadA nirbIjIkaraNaM kriyate / tena karmaNA mRtyau vaJcite sati pazcAt kadApi maraNaM na syAdityarthaH / . Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -645 ] upAsakAdhyayana karmANyapi yadImAni sAdhyAnyevaMvidhairnayaiH / zrakhaM tapopApta STidAnAdhyayanakarmabhiH ||640|| yo'vicAritaramyeSu kSaNaM dehArtihAriSu / indriyArtheSu vazyAtmA so'pi yogI kilocyate // 641 || yasyendriyArthatRSNApi jarjarIkurute manaH / tannirodhabhuvo dhAmnaH sa IplIta kathaM naraH || 642 || AtmazaH saMcitaM doSaM 'yAtanAyogakarmabhiH / kAlena kSapayanneti yogI rogI ca kalpatAm ||643 // 'lAbhelAbhe vane vAle mitre'mitre priye'priye / sukhe duHkhe samAnAtmA bhavettaddhyAnadhIH sadA ||644|| pare brahmaNyanUcAno' dhRtimaitrIdayAnvitaH / anyatra" sUnRtAdvAkyAnnityaM vAcaMyamI " bhavet ||645 || 261 unakI kAmanA siddhi, duHkhanivRtti aura rogazAnti hotI hai, isake dvArA ve paradeha meM bhI praveza kara sakate haiM aura anAyAsa hI kAlako bhI jItanemeM samartha hote haiM / yaha tantrasAdhakoM kA mata hai / isI matakA nirUpaNa tathA niSedha granthakArane zloka nambara 637-636 meM kiyA hai / yadi isa prakArake prapaMcoMse ye kAma ho sakate haiM to japa-tapa, devapUjA, dAna aura zAstrapaThana, Adi karma vyartha hI haiM // 640|| kaisI vicitra bAta hai ki jo binA vicAre sundara pratIta honevAle aura kSaNa bharake lie zArIrika pIr3Ako haranevAle indriyoMke viSayoMmeM pha~sA huA hai vaha bhI yogI kahA jAtA hai ||641 // indriyoMke viSayoM kI lAlasA jisake manako satAtI rahatI hai vaha manuSya indriyoMke nirodhase prApta honevAle mokSa dhAmakI icchA hI kaise kara sakatA hai // 642 // bhAvArtha - jo sAdhu saMnyAsI prANAyAma vagairahakI sAdhanA ke dvArA apane zarIrako puSTa banA lete haiM aura indriyoM kA nigraha na karake viSayAsakta dekhe jAte haiM unheM bhI loga yogI mAnate haiM, kintu ve yogI nahIM haiM / yogI vahI hai jo indriyAsakta nahIM hai / 1 rogI bhI apaneko jAnatA hai| yogI bhI apanI AtmAko jAnatA hai| rogI apane zarIrameM saMcita hue doSako samaya se upavAsa Adike kaSTa tathA auSadhAdike dvArA kSaya kara detA hai aura roga ho jAtA hai| yogI bhI apanI AtmAmeM saMcita hue doSako parISahasahana tathA dhyAnAdikake dvArA samaya kSaya kara detA hai aura muktAvasthAko prApta kara letA hai || 643 // jo dhyAna karanA cAhatA hai use sadA hAni aura lAbhameM, vana aura gharameM zatrumeM, priya aura apriyameM tathA sukha aura duHkhameM samabhAva rakhanA cAhie || 644 // - AtmatattvakA pUrNajJAtA hone ke sAtha-sAtha dhairya, mitratA aura dayAse yukta honA caahie| sadA satya vacana hI bolanA cAhie, athavA maunapUrvaka rahanA caahie| eka pustaka meM 'sUtrita ' mitra aura tathA parama aura use 1. jinapUjA / 2. indriya / 3 kathaM prAptumicchati / 4. tIvravedanA / 5. yoga auSadhaprayoga; dhyAnaM ca / 6. kSayaM kurvan / 7. nIrogatAm / 8. 'lAbhA - lAbhe sukhe duHkhe zatrau mitre priye'priye / mAnApamAnayostulyo mRtyujIvitayorapi // 26 // - amita0 zrAva0, pari0 15 / 9. priyApriyavastUpanipAte cittasyAvikRtiH dhRtiH / sarvasattvAnabhidrohabuddhi: maitrI / Atmavat parasyApi hitApAdanavRttirdayA / 10. vinA / 11. satyaM vadet athavA maunI syAt / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 646saMyoge vipralambhe ca nidAne paridevane / hiMsAyAmanRte steye bhogarakSAsu tatpare // 646 / / jantoranantasaMsArabhramainorathavarmanI / 'Artaraudre tyajeyAne durantaphaladAyinI // 647 // pATha hai usake anusAra dhyAnI puruSako zAstrAnukUla vacanoMke sivA anyatra apane vacanako vazameM rakhanA cAhie / arthAt use zAstrAnukUla vacana vyavahAra karanA cAhie // 645 // bhAvArtha-priya aura apriya vastukI prApti honepara cittameM rAga-dveSakA nahIM honA dhairya hai / saba prANiyoMmeM dveSabhAvakA na rakhanA maitrI hai| aura apanI taraha dUsaroMkA bhI hita karanemeM tatpara rahanA dayA hai / dhyAnIko sadA ina bhAvoMse yukta honA caahie| ___Ata aura raudradhyAnakA svarUpa tathA unako tyAganekA upadeza saMyoga, viyoga, nidAna, vedanA, hiMsA, jhUTha, corI aura bhogoMkI rakSAmeM tatparatAse honevAle Arta aura raudradhyAna bure phaloMko denevAle haiM aura jIvako ananta saMsArameM bhramaNa karAnevAle pAparUpI rathake mArga haiM / inako tyAga denA cAhie // 646-647 // bhAvArtha-pahale dhyAnake tIna bheda batalAkara ArtadhyAna aura raudradhyAnako azubha dhyAna batalA Aye haiM / yahA~ una donoM dhyAnoMkA hI svarUpa batalAyA hai| ArtadhyAna cAra prakArakA hotA hai-eka, aniSTa vastukA saMyoga ho jAnepara usase chuTakArA pAneke lie jo rAta-dina aneka prakArake upAyoMkA cintana karanA hai use aniSTasaMyoga nAmakA ArtadhyAna karate haiM / jaise kisIko kurUpA kulaTA patnI mila gayI yA karkazA patnI mila gayI to kaise yaha mare yA kaise isase piNDa chUTe isa prakArakA nirantara cintana karate rahanA prathama ArtadhyAna hai / yadi kisI apriya vastukA saMyoga ho jAye to usase bacaneke lie rAta-dinakA kalapanA chor3akara aisA prayatnakaranA cAhie ki vaha apane anukUla ho jaaye| dUsarA, iSTavastukA viyoga ho jAnepara usakI prAptike lie jo rAta-dina cintana karate rahanA hai use iSTaviyoga nAmakA ArtadhyAna kahate haiN| tIsarA, AgAmI bhogoMkI prAptike lie satata cintA karanA nidAna nAmakA ArtadhyAna hai| cauthe, zarIrameM koI pIr3A ho jAnepara usake dUra karaneke lie jo rAta-dina cintana karatA hai use vedanA nAmakA ArtadhyAna kahate haiM / Azaya yaha hai ki kisI bhI prakArako mAnasika vedanAse pIr3ita hokara jo bure saMkalpa-vikalpa kiye jAte haiM vaha saba ArtadhyAna haiN| dUsarA azubha dhyAna raudradhyAna hai| isake bhI cAra prakAra haiM-pahalA, dUsaroMko satAnemeM, unakI jAna lenemeM Ananda mAnanA hiMsAnandI nAmakA raudradhyAna hai| dUsarA, jhUTha bolanemeM Ananda mAnanA mRSAnandI nAmakA raudradhyAna hai / tIsarA, corI karanemeM Ananda anubhava karanA, cauryAnandI nAmakA raudradhyAna hai / cauthA, viSaya-bhogakI sAmagrIkA 1. viyoge / 2. vedanAyAm / 3. bhramaNe pAparathamArgabhUte / 4. 'ArtamamanojJasya samprayoge tadviprayogAya smatisamanvAhAraH // 30 // viparItaM manojJasya // 31 // vedanAyAzca // 32 // nidAnaM ca // 33 // tadaviratadezaviratapramattasaMyatAnAm // 34 // hisAMnatasteyaviSayasaMrakSaNebhyo raudramaviratadezaviratayoH // 35 ||tttvaarthsuutr a. 9 / jJAnArNava pR0 256-271 / Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -652] upAsakAdhyayana 263 bodhyAgamakapATe te muktimArgArgale pare / sopAne zvabhralokasya taravekSAvRtipakSmaNI // 648 // lezato'pi mano yAvadete smdhitisstthtH| eSa janmatarustAvaduccaiH samadhirohati / / 646 // jvalannajanamAdhatte pradIpo na raviH punaH / tathAzayavizeSeNa dhyAnamArabhate phalam // 650 / / premANanayanitepaiH saanuyogairvishuddhdhiiH| matiM tanoti tattveSu dharmadhyAnaparAyaNaH // 651 // 'arahasye yathA loke satI kAJcanakarmaNI / arahasyaM tathecchanti sudhiyaH paramAgamam // 652 // yaH skhalatyalpabodhAnAM vicAreSvapi maadRshaam| saMcaya karanemeM Ananda mAnanA viSayAnandI nAmakA raudradhyAna hai / ye donoM hI prakArake dhyAna nahIM karane caahie| kyoMki ye donoM azubha dhyAna jJAnakI prAptiko rokaneke lie kivAr3ake tulya haiM, muktike mArgako banda karaneke lie sAMkalake tulya haiM, narakalokameM utaraneke lie sIr3hIke tulya haiM aura tattvadRSTiko DhA~kaneke lie palakoMke samAna haiM // 648 // jaba taka manameM ye donoM azubha dhyAna lezamAtra bhI rahate haiM taba taka yaha janmarUpI vRkSa barAbara U~cA hotA jAtA hai / arthAt ina donoM dhyAnoMke rahate hue janma-maraNarUpI saMsAracakrakA anta nahIM ho sakatA balki vaha uttarottara bar3hatA hI jAtA hai / / 649 // ___jaise dIpaka bhI jalatA hai aura sUrya bhI jalatA hai| kintu dIpakake jalanese kAjala banatA hai, sUryase nahIM / vaise hI dhyAna bhI dhyAna karanevAleke acche yA bure bhAvoMke anusAra hI acchA yA burA phala detA hai // 650 // [aba dharmadhyAnakA varNana karate haiM-].. jo nirmala buddhi manuSya dharmadhyAna karatA hai vaha pramANa, naya, nikSepa aura anuyogadvAroMke sAtha tattvoMkA cintana karanemeM manako lagAtA hai // 651 // [dharmadhyAnake cAra bheda haiM-AjJAvicaya, apAyavicaya, loka yA saMsthAnavicaya aura vipAkavicaya / inameMse pratyekakA svarUpa batalAte haiM-] AjJAvicayakA svarUpa jaise saMsArameM sonemeM do kAma khule rUpameM hote haiM-eka, use kasauTIpara kasA jAtA haidUsare, use chainIse kATakara dekhA jAtA hai| ina do kAmoMse sonekI pahacAna bhalIbhA~ti ho jAtI hai| vaise hI buddhimAn manuSya paramAgamako bhI gUr3hatArahita hI pasanda karate haiN| Azaya yaha haiM ki sonekI taraha paramAgama bhI aisA honA cAhie jise satyakI kasauTIpara kasA jA sake / aisA paramAgama 1. 'pramANanayanikSepanirNItaM tatvamaJjasA / sthityutpattivyayopetaM cidacillakSaNaM smaret // 8 // jJAnArNava pR0338 / 2. agUDhe / 3. vidyamAne bhavataH / 4. suvarNasya dve karmaNI ksschedlkssnne| 5. prakaTArtham / 6. parakIya AgamaH / 'niHzeSanayanikSepanikaSagrAvasannibham / syAdvAdapavinirghAtabhagnAnyamatabhUdharam // 17 ||'-jnyaanaarnnv pR. 339 / dharmadhyAna Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 653 sa saMsArArNave majajansvAlambaH kathaM bhavet // 65 // (ityAjJA) aho 'mithyAtamaH pusA yuktidyotaiH (te) sphuratyapi / yadandhayati cetAMsi ratnatrayaparigrahe // 654 / / zrAzAsmahe tadeteSAM dinaM yatrAstakalmaSAH / idamete prapazyanti tattvaM duHkhanibaheNam / / 655 / / (ityapAyaH) hI zreSTha samajhA jAtA hai aura usameM jo kucha kahA gayA hai vaha ThIka mAnA jAtA hai / kintu jo Agama hamAre sarIkhe alpajJAniyoMke vicAroMkI kasauTIpara bhI kharA nahIM utaratA, vaha saMsArarUpI samudrameM DUbate hue jIvoMkA sahArA kaise ho sakatA hai // 652-653 // bhAvArtha-dharmayukta dhyAnako dharmadhyAna kahate haiM / usa dhyAnake kaI eka bAdhaka kAraNa haiN| kabhI-kabhI to dhyAnI AtmAke svarUpako ThIka-ThIka jAnatA huA bhI mohake udayase yA abhyAsa na honese AtmasvarUpameM apaneko sthira nahIM kara pAtA / kabhI ajJAnake vazIbhUta honeke kAraNa dhyAnIkA mana prayatna karanepara bhI apanemeM sthira nahIM ho pAtA / ina bAdhaka kAraNoMko dUra karaneke lie yaha Avazyaka hai ki vastukA yathArtha svarUpa jAnA jaaye| jisase moha aura ajJAnakA pardA haTakara AtmA paramAtma svarUpameM sthira ho sake / asalameM dRzyavastuke sambandhase adRzya vastukA dhyAna karanA batalAyA gayA hai| kintu paramAtmA to arhanta aura siddha parameSThI haiN| alpajJAnIke lie ve adRzya haiN| apanA svarUpa yadyapi unake samAna batalAyA hai kintu vaha zaktirUpa hai, vyaktirUpa nahIM hai isalie chadmasthake lie vaha bhI agocara hai / chadmastha to apane kSAyopazamika jJAnakA upayoga kara sakatA hai / ataH kSAyopazamika jJAnake dvArA sarvajJa bhagavAnke dvArA pratipAdita paramAgamase paramAtmAke svarUpakA nizcaya karake paramAtmAkA dhyAna karanA cAhie / isIse paramAtma-padakI prApti hotI hai / jisa dhyAnameM jaina siddhAntameM pratipAdita vastusvarUpakA cintana sarvajJa bhagavAnako pramANa mAnakara-unakI AjJAko hI pradhAna karake kiyA jAtA hai, use AjJAvicaya dharmadhyAna kahate haiN| cUMki chadmasthakA kSApopazamika jJAna sarvajJapratipAdita vastusvarUpakA nirNaya svayaM jAnakara to kara nahIM sakatA / ataH vaha 'jinendra bhagavAn vItarAga haiM ataH vaha anyathA nahIM kaha sakate' yaha mAnakara hI paramAgamameM pratipAdita vastusvarUpakA dhyAna karatA hai / cU~ki isa dhyAnameM AjJAkI pradhAnatA rahatI hai isa lie use AjJAvicaya kahate haiN| apAyavicayakA svarUpa Azcarya hai ki yuktirUpI prakAzake phaile rahate bhI mithyAtvarUpI andhakAra ratnatrayako grahaNa karanemeM manuSyoMke cittoMko andhA banAtA hai| hama usa dinakI AzA karate haiM jaba ye manuSya pApoMko dUra karake duHkhoMse chur3AnevAle tattvako dekha sakeMge // 654-655 // 1. jAtyandhavanmithyAdRSTayaH sarvajJapraNItamArgAd vimukhA mokSArthinaH samyaGmArgAparijJAnAtsudUramevA. pantIti snmaargaapaaycintnmpaayvicyH| athavA mithyAdarzanajJAnacAritrebhyaH kathaM nAma ime prANino'peyuriti smatisamanvAhAro'pAyavicayaH-sarvArthasiddhi 9-36 / jJAnANaMva 34vAM prakaraNa / Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -656 ] upAsakAdhyayama 'akRtrimo vicitrAtmA madhye ca sarAjimAn / maruyIvRto lokaH prAnte taddhAmaniSThitaH // 656 // 265 ( iti lokaH ) reNuvajjantavastatra tiryagUrdhvamadho'pi ca / bhAvArtha - prakAzake rahate hue andhakAra nahIM ThaharatA kintu yuktirUpI prakAzake rahate hue bhI mithyAtvarUpI andhakAra ThaharA huA hai, yaha Azcarya kI bAta hai / paramAgamameM aneka yuktiyoMse yaha pramANita kiyA gayA hai ki samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritra hI duHkhoMse chUTane kA mArga hai; kintu manuSyoM ke cittameM jo mithyAtvarUpI andhakAra chAyA huA hai usake kAraNa ve ratnatrayako svIkAra nahIM kara pAte aura isIse unakA duHkhoMse chuTakArA nahIM hotA / hama usa dinakI pratIkSA meM haiM jaba inakA yaha mithyAtvarUpI andhakAra dUra hogA aura ve ratnatraya ko aMgI - kAra kareMge / isa prakAra sanmArgase bhraSTa hue manuSyoM kA uddhAra karaneke bAremeM jo cintana kiyA jAtA hai use apAyavicaya dharmadhyAna kahate haiM / lokavicayakA svarUpa yaha loka akRtrima hai - ise kisIne banAyA nahIM hai| tathA isakA svarUpa bhI vicitra haikoI manuSya donoM paira phailAkara aura donoM hAtha donoM kUlhoMpara rakhakara khar3A ho to usakA jaisA AkAra hotA hai vaisA hI AkAra isa lokakA hai| usake bIcameM caudaha rAjU lambI aura eka rAjU caur3I sAlI hai / sajIva usI trasanAlI maiM rahate haiM / yaha loka cAroM orase tIna vAtavalayoMse ghirA huA hai / una vAtavalayoMkA nAma ghanodadhivAtavalaya, ghanavAtavalaya aura tanuvAtavalaya hai / valaya kar3eko kahate haiM / jaise kar3A hAtha yA pairako cAroM ora se ghera letA hai| vaise hI ye tIna vAyu bhI lokako cAroM orase ghere hue haiN| isalie unheM vAtavalaya kahate haiM / tathA lokake Upara usake agrabhAga meM siddha sthAna hai, jahA~ mukta hue jIva sadA nivAsa karate haiM / isa prakAra lokake svarUpakA cintana karaneko lokavicaya yA saMsthAnavicaya dharmadhyAna kahate haiM // 656 // bhAvArtha - lokake svarUpakA cintana usake AkArakA cintana kiye binA nahIM ho sakatA, isalie use saMsthAnavicayake nAmase bhI pukArA jAtA hai / zAstrAntaroMmeM yahI nAma pAyA jAtA hai / kintu yahA~ lokavicaya nAma diyA hai, so donoMmeM kevala nAmakA antara hai vAstavika antara nahIM hai / lokakA svarUpa saMkSepameM Upara batalAyA hI hai / jo vizeSarUpase jAnanA cAheM unheM trilokasAra yA triloka prajJaptise jAna lenA cAhie / 1 vipAkavicayakA svarUpa usa lokake Upara nIce aura madhyameM sarvatra apane karmarUpI vAyuse prerita hokara dhUlike 1. 'lokasaMsthAnasvabhAvavicayAya smRtisamanvAhAraH saMsthAnavicayaH / sarvArthasiddhi / jJAnArNava 36 va prakaraNa / 2. ' tato'gre zAzvataM dhAma janmajAtakavicyutam / jJAninAM yadadhiSThAnaM kSoNaniHzeSakarmaNAm // 182 // / ' - jJAnArNava / 3. 'karmaNAM jJAnAvaraNAdInAM dravyakSetrakAlabhavabhAvapratyayaphalAnubhavanaM prati praNidhAnaM vipAkavicayaH / - sarvArthasi0 9,36 / jJAnArNava 35va prakaraNa / 34 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 1657 manArata bhramantyete nijakarmAnileritAH // 65 // (iti vipAkaH) iti cintayato dharmya ytaatmendriycetsH| tamAMsi'dravamAyAnti 'dvAdazAtmodayAdiva / / 18 / / bhedaM vivarjitAbhedamabhedabhedavarjitam / dhyAyansUkSmakiyAzuddho niSkriya yogamAcaret // 66 // vilInAzayasambandhaH shaantmaarutsNcyH| dehAtItaH paraMdhAma kaivalyaM pratipadyate // 660 // samAna jIva sadA bhramaNa karate rahate haiN| isa prakAra koMke vipAka yAMnI udayakA cintana karaneko vipAkavicaya dharmadhyAna kahate haiM // 657 / / bhAvArtha-jaise vAyuke jhoMkese dhUla ke kaNa ur3ate phirate haiM vaise hI apane-apane acche yA bure karmoke prabhAvase jIva bhI tInoM lokoMmeM sadA bhramaNa karate rahate haiM / apane-apane upArjana kiye hue karmake phalakA jo udaya hotA hai use vipAka kahate haiN| vaha vipAka pratikSaNa hotA rahatA hai aura aneka rUpa hotA hai| usakA vicAra karanA vipAkavicaya dharmadhyAna kahA jAtA hai| dharmadhyAnakA phala isa prakAra apanI indriyoMko aura cittako saMyata karake jo dharmadhyAna karatA hai usakA bajJAna aisA vinaSTa hotA hai jaise sUryake udayase andhakAra naSTa hotA hai // 658 // zukladhyAnakA svarUpa [dharmabhyAnake bAda zukladhyAna hotA hai| ataH zuklabhyAnakA svarUpa batalAte haiM-] abhedarahita bheda arthAt pRthaktvavitarka aura bhedarahita abheda arthAt ekatvavitarka zukladhyAnako karake jIva sUkSmakriyApratipAti nAmaka dhyAnako karatA hai aura phira kriyAnivRtti nAmaka cauthe zukladhyAnako karatA hai / isake karate hI jAtmAse samasta kamoMkA sambandha chUTa jAtA hai / zvAsocchvAsa ruka jAtA hai aura azarIrI AtmA paraMdhAma-mokSako prApta karatA hai // 656-660 // bhAvArtha-jo dhyAna kriyArahita indriyAtIta jaura antarmukha hotA hai use zukladhyAna kahate haiN| kaSAyarUpI malake kSaya honese athavA upazama honese aAtmAke pariNAma nirmala ho jAte haiM aura una pariNAmoMke hote hue hI yaha dhyAna hotA hai, isa lie AtmAke zuci guNake sambandhase ise zukladhyAna kahate haiN| usake cAra bheda haiM-pRthaktvavitarka, ekatvavitarka, sUkSmakriyA pratipAti aura kriyA nivRtti / inameM-se pahaleke do zukladhyAna upazamazreNI yA kSapakazreNIvAle jIvoMke hote haiM aura zeSa do zukladhyAna kevalajJAniyoMke hote haiN| pahalA zukla 1. vinAzam / 2. suury| 3. pRthaktvam / 4. ekatvarahitam / 5. ekatvam / 6. pRthaktvarahitam / anena ekatvavitarkavIcArAkhyaM zukladhyAnamuktam / 7. anena sUkSmakriyApratipAtizukladhyAnamuktam / 8. sakalayogakriyArahitaM, anena samucchinnakriyAnivartidhyAnamuktam / Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -661] upAsakAdhyayana prakSINobhayakarmANaM janmadoSairvivarjitam / labdhAsmaguNamAtmAnaM mokSamAhurmanISiNaH // 661 // mArgasatramanuprekSAH saptatattvaM jinezvaram / dhyAna vitarka vIcAra aura pRthaktvasahita hotA hai| isameM pRthaka-pRthak rUpase zrutajJAna aura yoga badalatA rahatA hai| isalie ise pRthaktvavitarka vIcAra kahate haiN| pRthaktva anekapaneko kahate haiN| vitarka zrutajJAnako kahate haiM aura vIcAra dhyeya, vacana aura yogake saMkramaNako kahate haiN| jisa zukladhyAnameM ye tInoM bAteM hotI haiM use pahalA zukladhyAna jAnanA caahie| dUsarA zukladhyAna vitarkasahita vIcArarahita ataeva ekatvaviziSTa hotA hai| isa dhyAnameM dhyAnI muni eka dravya athavA eka paryAyako eka yogase cintana karatA hai| isameM artha, vacana aura yogakA saMkramaNa nahIM hotA / isa lie ise ekatva vitarka kahate haiM / isa dhyAnase ghAtikarma zIghra hI naSTa ho jAte haiM aura dhyAnI muni sarvajJa aura sarvadarzI bana jAtA hai| usake bAda bhAyu jaba antarmuhUrta pramANa zeSa rahatI hai taba tIsarA zukladhyAna hotA hai| ise karaneke lie pahale kevalI bAdara kAyayogameM sthira hokara bAdara vacanayoga aura vAdara manoyogako sUkSma karate haiM / phira kAyayogako chor3akara vacanayoga aura manoyogameM sthiti karake bAdara kAyayogako sUkSma karate haiN| pazcAt sUkSma kAyayogameM sthiti karake vacanayoga aura manoyogakA nigraha karate haiM / taba sUkSmakriya nAmaka dhyAnako karate haiN| isake bAda ayogakevalI guNasthAnameM yogakA abhAva ho jAnese AsravakA nirodha ho jAtA hai / usa samaya ve ayogI bhagavAn samucchinnakriyAnivRtti zukladhyAnako dhyAte haiN| isa dhyAnameM zvAsocchavAsakA saMcAra aura samastayoga tathA AtmAke pradezoMkA halana calana Adi kriyAe~ naSTa ho jAtI haiM / isalie ise samucchinnakriya yA kriyAnivRtti zukladhyAna kahate haiM / isake prakaTa honepara ayogakevalI guNasthAnake upAntya samayameM kamoM kI 72 prakRtiyA~ naSTa ho jAtI haiN| anta samayameM bAkI bacI 13 prakRtiyA~ bhI naSTa ho jAtI haiM aura yogI siddhaparameSThI bana jAtA hai| mokSakA svarUpa [ zukladhyAnase hI mokSako prApti hotI hai, ataH mokSakA svarUpa batalAte haiM-] ___ jisake dravyakarma aura bhAvakarma naSTa ho gaye haiM, ataeva jo janma, jarA, mRtyu SAdi doSoMse rahita hai tathA apane guNoM ko prApta kara cukA hai usa AtmAko buddhimAn manuSya mokSa kahate haiN||661|| bhAvArtha-mokSa AtmAkI hI eka avasthAkA nAma hai| jo AtmA koMke bandhanase chuTa cukA hai vahI mokSa hai / mokSa zabdakA artha chUTanA hotA hai| jaba AtmA kose chUTa jAtA hai to usake saba doSa haTa jAte haiN| kyoMki ve doSa kamoMke kAraNa hI utpanna hote haiN| jaba kAraNa nahIM rahA to kArya bhI nahIM rahA / tathA doSoMke kAraNa hI AtmAke svAbhAvika guNa malina par3a jAte haiM aura unameM vikAra paidA ho jAtA hai| doSoMke cale jAnese AtmAke saba svAbhAvika guNa camaka uThate haiM, jaise sonemeM-se mailake nikala jAnepara sonA camaka uThatA hai / ataH karmoMse mukta AtmAkA nAma hI mokSa hai| kisakA dhyAna karanA cAhie ? zAstradraSTA dhyAnI puruSako 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' isa sUtrakA bAraha Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 [ kalpa 31, zlo0 662 somadeva viracita dhyAyedAgamacakSuSmAnprasaMkhyAnaparAyaNaH // 662 // jAne tattvaM yathaitiyaM zraddadhe tadananyadhIH / muce'haM sarvamArambhamAtmanyAtmAnamAdadhe // 663 // AtmAyaM bodhisaMpatterAtmanyAtmAnamAtmanA / yadA sUte tadAtmAnaM labhate paramAtmanA // 664 // dhyAtAtmA dhyeyamAtmaiva dhyAnamAtmA phalaM tathA / AtmA ratnatrayAtmokto yathAyuktiparigrahaH // 665 // sukhAmRtasudhAsUtistadraverudayAcalaH / paraM brahmAhamaMtrI se tamaHpAzavazIkRtaH // 666 // yadA cakAsti me cetastaddhayAnodayagocaram / tadAhaM jagatAM cakSuH syAmAditya ivAtamAH // 667 // zrAdau madhvamadhu prAnte sarvamindriyajaM sukham / prAtaH snAyiSu hemante toyamuSNamivAGgiSu // 668 // yo durAmadurhazobaddhagrAso yamo 'Ggini / svabhAvasubhage tasya spRhA kena nivAryate // 666 // anuprekSAoM kA, sAta tattvoMkA aura jinendra bhagavAn kA dhyAna karanA cAhie || 662 // dhyAnIko kyA vicAra karanA cAhie maiM AgamAnusAra tatvoMko jAnatA hU~ aura ekAgra mana hokara unakA zraddhAna karatA hU~ / tathA samasta Arambhako chor3atA hU~ aura apanemeM apaneko lagAtA hU~ || 663 || jaba yaha jJAnarUpa sampattikA svAmI AtmA AtmAse AtmA meM AtmAko dhyAna karatA hai taba AtmAko paramAtmarUpase pAtA hai // 664 // AtmA dhyAna karanevAlA hai, AtmA hI dhyeya hai, AtmA hI dhyAna hai aura ratnatrayamayI AtmA hI dhyAnakA phala hai / arthAt dhyAtA dhyAna, dhyeya aura usakA phala ye saba AtmasvarUpa hI par3ate haiM / yukti ke anusAra usako grahaNa karanA cAhie // 665 // maiM sukharUpI amRtake lie candramA huuN| tathA sukharUpI sUryake lie udayAcala hU~ / arthAt sukha AtmAkI hI vastu hai, usIse vaha utpanna hotA hai / maiM parabrahma svarUpa hU~ kintu ajJAnAndhakArarUpI jAla meM pha~sakara isa zarIra meM ThaharA huA hU~ || 666 // jaba mere cittameM usa dhyAnakA udaya hogA taba maiM andhakArarahita sUryake samAna saMsArakA dRSTA ho jAU~gA ||667 // jitanA bhI indriyajanya sukha hai, vaha prArambha meM mIThA pratIta hotA hai kintu antameM kaTuka lagatA hai / jaise jo loga zItaRtu meM prAtaH snAna karate haiM unheM pAnI uSNa pratIta hotA hai // 668 // jo yamarAja roga se grasta aura dekhane meM asundara prANIko khAneke lie taiyAra rahatA hai, svabhAvase hI sundara manuSyameM usakI ruciko kauna haTA sakatA hai ? arthAt vaha sundara manuSyako chor3a nahIM detA hai kintu use bhI khA jAtA hai || 666 // 1. dhyAnatatparaH / 2. aham / 3. ekAgracittaH / 4 janayati dhyAyati vA / 5. sukhasUryasya / 6. dehe tiSThAmi / Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAmyayana 266 janmayauvanasaMyogasukhAni yadi dehinAm / nirvipakSANi ko nAma sudhIH saMsAramutsRjet // 670 // anuyAceta nAyUMSi nApi mRtyumupAharet / bhRto bhRtya ivAsIta kAlAvadhimavismaran // 671 // mahAbhAgo'hamadyAsmi yattattvacitejasA / suvizuddhAntarAtmAse tamaHpAre pratiSThitaH // 672 // . tanAsti yadahaM loke sukhaM duHkhaM ca nAptavAn / / svapne'pi na mayA prApto jainAgamasudhArasaH // 673 // samyagetatsudhAmbhodhebindumapyAlihanmuhuH / janturna jAtu jAyeta janmajvalanabhAjanaH // 674 // devaM devasabhAsInaM paJcakalyANanAyakam / catunizadguNopetaM prAtihAryopazobhitam // 675 // niraJjanaM jinAdhIzaM paramaM ramayAzritam / / acyutaM cyutadoSaughamabhavaM bhavabhRdgurum // 676 // yadi prANiyoMke janma, yauvana, saMyoga aura sukhake vipakSI mRtyu, bur3hApA, viyoga aura duHkha na hote to kauna buddhimAn saMsArako chor3atA ? // 670 // ataH na to AyukI yAcanA karanA cAhie ki maiM aura adhika dinoM taka jItA rahU~, aura na mRtyuko bulAnA cAhie ki maiM jaldI mara jAU~ / kintu apane jIvanakI avadhiko na bhUlakara vetanapAnevAle naukarakI taraha rahanA cAhie // 671 // Aja maiM bar3A bhAgyazAlI hU~; kyoMki tattvarucirUpI tejase merA antarAtmA suvizuddha ho gayA hai aura maiM mithyAtvarUpI andhakArako pAra kara cukA hU~ // 672 // saMsArameM aisA koI sukha aura duHkha nahIM hai jo maiMne nahIM bhogaa| kintu jainAgamarUpI amRtakA pAna maiMne svapnameM bhI nahIM kiyA // 673 / / isa amRtake sAgarako eka bU~dako bhI jo cakha letA hai vaha prANI phira kabhI bhI janmarUpI agnikA pAtra nahIM banatA arthAt jainazAstroMkA thor3A-sA bhI svAda jise laga jAtA hai vaha unakA AloDana karake usa zAzvata sukhako prApta kara letA hai aura phira use saMsArameM bhramaNa karanA nahIM pdd'taa| [aba arhantadevakA dhyAna karanekI preraNA karate haiM-] ___ samavasaraNameM virAjamAna, pA~ca kalyANakoMke nAyaka, cauMtIsa atizayoMse yukta, ATha prAtihAryoMse suzobhita, ghAtiyAkarmarUpI malase rahita, utkRSTa antaraMga aura bahiraMga lakSmIse veSTita, jinazreSTha, AtmasvarUpase kabhI cyuta na honevAle, doSasamUhase rahita, saMsArAtIta kintu saMsArI prANiyoMke guru, svayaM sabake dvArA stuti karaneke yogya kintu jinake lie koI bhI stuti-yogya 1. 'catustrizanmahAzcaryaH prAtihAryazca bhUSitam / munitiryaGnarasvargisabhAbhiH sanniSevitam / / 125 / / jammAbhiSekapramukhaprAptapUjAtizAyinam / kevalajJAnanirNItavastutattvopadezinam // 126 ||'-tttvaanushaasn / jJAnArNava 29vAM prkrnn| catustrizadguNopetam-niHsvedatvAdayo daza shjaaH| gavyUtizatacatuSTayaM subhikSAdayo ghAtikSayajA daza, ardhamAgadhIbhASAdayo devopanItAzcaturdaza / 2. janAdhI-a. j.| Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 - somadeva viracita rUpa 36, zlo0677 sarvasaMstutyamastutyaM sarvezvaramanIzvaram / sarvArAjyamanArAbhyaM sarvAzrayamanAbhayam // 677 // prabhavaM sarvavidyAnAM sarvalokapitAmaham / sarvasaravahitArambha gatasarvamasarvagam // 678 // nghraamrkiriittaaNyuprivessnbhstle| bhavatpAdavayacotinabanakSatramaNDalam // 6 // stuuymaanmnuucaanjhopebrhmkaamibhiH| madhyAtmAnamavedhobhiyoMgimukhyamaharjimiH // 680 // nIrUpaM pitAzeSamazabdaM zabdaniSThitam / masparza yogasaMsparzamarasaM sarasAgamam // 681 // guNaiH surabhitAtmAnamagandhaguNasaMgamam / vyatItendriyasaMbandhamindriyArthAvabhAsakam // 682 // bhuvamAnandasasyAnAmambhastRSNAnalArciSAm / . pavanaM doSareNUnAmagnimenovanIruhAm // 683 // yajamAna sadarthAnAM vyomAlepAdisaMpadAm / bhAnuM bhavyAravindAnAM candraM mokSAmRtazriyAm // 684 // nahIM, svayaM sabake svAmI kintu jinakA svAmI koI nahIM, sabake ArAdhya kintu jinakA koI ArAdhya nahIM, sabake Azraya kintu jinakA koI Azraya nahIM, samasta vidyAoMke utpattisthAna, saba lokoMke pitAmaha, saba prANiyoMke hitU , sabake jJAtA, svazarIra pramANa, namaskAra karate hue devoMke mukuToMke kiraNa jAlarUpI AkAzameM jinake donoM caraNoMke prakAzamAna nakha nakSatramaNDalake samAna pratIta hote haiM, brahmavettA brahmako pAneke icchuka adhyAtma zAstrake racayitA RddhidhArI RSigaNa jinakI stuti karate haiM, una rUparahita kintu sabakA nirUpaNa karanevAle, svayaM zabdarUpa na hote hue bhI zabda yAnI Agamake dvArA kahe jAnevAle, sparzaguNase rahita kintu dhyAnake dvArA spRSTa, rasa guNase rahita kintu sarasa upadezake dAtA, gandha guNase rahita kintu guNoMkI sugandhase viziSTa, indriyoMke sambandhase rahita kintu indriyoMke viSayoMke prakAzaka, AnandarUpI dhAnyakI utpattike lie pRthvIkI tRSNArUpI agnikI upaToMko zAnta karaneke lie pAnI, doSarUpI dhUliko haTAneke lie vAyu, pAparUpI vRkSoMko jalAneke lie agni, bAkAzakI taraha nirlipta rahanA Adi uttamottama sampattiyoMke dAtA, bhavyarUpI kamaloMke vikAsake lie sUrya, mokSarUpI amRtake lie candramA, alaukika guNazAlI, samasta guNoMke bhAjana, saba manorathoMko pUrNa karanevAle, kAmavikArako dUra karanevAle, neyAyika matameM nirvANakA svarUpa AkAzakI taraha mAnA gayA hai kyoMki mukta avasthAmeM AtmAke vizeSa guNoMkA uccheda ho jAtA hai| sAMkhya matameM nirvANakA svarUpa soye hue 1. na vidyate stutyo ysy| 2. na vidyate IzvaraH svAmI yasya / 3. jJAtaM sarva yena / 4. na sarva gacchatIti zarIrapramANamityarthaH / 5. zrUyamAna-a. ja. / 6. brhmvidbhiH| 7. AgamakartRbhiH / 8. Agamena niSThA yasya / 9. dhyAna / 10. dAtAraM uttamArthAnAm / Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 271 upAsakAdhyayana atAvakaguNaM sarva tvaM sarvaguNabhAjanaH / tvaM sRSTiH sarvakAmAnAM' kAmasRSTinimIlanaH // 685 // basuptadIpanirvANeprAkRte vA tvayi sphuTam / basuptedIpanirvANaM prAkRtaM syAjagattrayam // 686 // prayImArga trayIrUpaM trayImuktaM trayIpatim / prayIvyAptaM trayItattvaM"prayIcUDAmaNisthitam // 687 // jagatAM kaumudIcandraM kAmakalpAvanIruham / guNacintAmaNikSetraM kalyANAgamanAkaram // 688 // praNidhAnapradIpeSu sAkSAdiva cakAsatam / dhyAyejagattrayAhimarhantaM sarvatomukham // 66 // pAhustasmAtparaM brahma tasmAdaindraM padaM kre| imAstasmAdayatnApyo zcakrAkA kSitipabhiyaH // 660 // yaM yamadhyAtmamArgeSu bhaavmsmymtsraaH| tatpadAya dadhatyantaH sa sa tatraiva lIyate // 661 // manuSyakI taraha mAnAgayA hai kyoMki muktAvasthAmeM jJAna nahIM rahatA, bauddha matameM dIpakake nirvANakI taraha AtmAkA nirvANa mAnA gayA hai kintu arhanta bhagavAnmeM tInoM prakArake nirvANa apane prAkRta svarUpameM vidyamAna haiN| rAga-dveSa aura mohase rahita honeke kAraNa ve prAyaH AkAzakI taraha zUnya hai, dhyAnameM lIna honeke kAraNa supta haiM aura dIpakI taraha kevalajJAnake dvArA samasta padArthoke prakAzaka haiM, ratnatraya jinakA mArga hai, sattA, sukha aura caitanyase viziSTa honeke kAraNa jo trayIrUpa haiM, rAga-dveSa aura mohase mukta haiM, svargaloka, martyaloka aura pAtAlalokake svAmI haiM, tInoM lokoMko jAna leneke kAraNa tInoM lokoMmeM vyApta haiM, athavA sadA rahanese tInoM kAloMmeM vyApta haiM, utpAda, vyaya aura dhrauvyayukta haiM, tInoM lokoMke zikharapara virAjamAna haiM tathA jagatke lie pUrNimAsIke candramA haiM, icchita vastuke lie kalpavRkSa haiM, guNarUpI cintAmaNike sthAna, kalyANakI prAptike lie khani, tInoM lokoMse pUjanIya aura dhyAnarUpI dIpakoMke prakAzameM sAkSAt camakanevAle arhanta bhagavAnkA dhyAna karanA cAhie // 674-689 // una arhantakA dhyAna karanese parabrahmakI prApti hotI hai, unakA dhyAna karanese indrapada to hAthameM hI samajhanA caahie| tathA cakravartIkI vibhUti bhI binA prayatnake prApta ho jAtI hai // 610 // mAna aura IrSAse rahita puruSa adhyAtma-mArgameM apane antaHkaraNameM arhantapadakI 1. yattu vastu tatsarva tAvakaguNaM tvatsvarUpaM na / 2. vAJchitavastUnAm / 3. saMkocanaH / 4. alokike| 5. khanirvANaM vaizeSikANAM jJAnAdyamAvAbhyupagamAt / suptanirvANaM sAMkhyAnAM cittamAtrAbhyupagamAt / dIpanirvANaM bauddhAnAM niranvayavinAzAmyupagamAt / 6. ratnatrayaM mArgo yasya / 7. ratnatrayarUpam / athavA sattA sukhacaitanyarUpam / 8. rAgadveSamoharahitam athavA jAtijarAmaraNamuktam / 9. jagattrayapatim / 10. kAlatrayavyA.ptam / 11. utpAdavyayadhovyamevaM tattvaM yasya / 12. dhyAna / 13. sarvato sukham-a. j.| 14. prApyAH / "prAhastasmAtparaM brahma tsmaadndrpdodryH| tasmAdapi lamyante zarmadAH sarvasampadaH ||205||"-prbodhsaar / Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 somadeva viracita anupAyAnilo grAntaM puMstarUrNA manodalam / tadbhUmAveva bhajyeta lIyamAnaM cirAdapi // 662 // jyotirekaM paraM veSaH' karISAzmasamitsamaH / tatprAptyupAyadiGmUDhA bhramanti bhavakAnane // 613 // parAparaparaM devamevaM cintayato yateH / bhavantyatIndriyAste te bhAvA lokottarazriyaH // 664 // vyoma cchAyAn2arotsaGgi yathAmUrtamapi svayam / yogayogAttathAtmA'yaM bhavetpratyakSavIkSaNaH // 665 // [ kalpa 31, zlo0 692 prApti ke lie jo-jo bhAva rakhate haiM vaha vaha bhAva usImeM lIna ho jAtA hai // 691 // puruSarUpI vRkSoM kA manarUpI pattA mokSake lie jo upAyarUpa nahIM hai aise mithyAdarzana Adi rUpa vAyuse sadA caMcala banA rahatA hai / kintu arhantarUpI bhUmimeM pahu~cakara vaha manarUpI pattA TUTakara usImeM cirakAlake lie lIna ho jAtA hai // 692 // bhAvArtha - puruSa eka vRkSa hai aura mana usakA pattA hai| jaise vAyuse pattA sadA hilatA rahatA hai vaise hI nAnA prakAra ke saMsArika dhandhoM meM pha~se rahaneke kAraNa manuSyakA mana bhI sadA caMcala banA rahatA hai / kintu jaba manuSya mokSake upAyameM lagakara apane manako sthira karanekA prayatna karatA hai aura arhantakA dhyAna karatA hai to usakA mana usImeM lIna hokara use arhanta banA detA hai aura taba manarUpI pattA TUTakara gira par3atA hai kyoMki arhanta avasthAmeM bhAva mana nahIM rahatA / jaise Aga eka hai kintu kaNDA, patthara aura lakar3Ike rUpameM vaha vibhinna AkAra dhAraNa kara letI hai| vaise hI AtmA eka hai kintu strI, napuMsaka aura puruSake veSameM vaha tIna rUpa pratIta hotI hai / usa Aga yA AtmAkI prAptike upAyoMse anajAna manuSya saMsArarUpI jaMgala meM bhaTakate phirate haiN| Azaya yaha hai ki jaise kaNDese AgakA prakaTa honA kaThina hai vaise vikAsa honA kaThina hai / jaise pattharase Aga jaldI prakaTa ho jAtI hai vaise kA vikAsa jalda ho jAtA hai| aura jaise lakar3Ise AgakA prakaTa honA napuMsaka - zarIrameM AtmAkA vikAsa atikaThina hai // 663 // hI strI- zarIra meM AtmAkA hI puruSa - zarIrameM AtmAatikaThina hai vase hI dhyAna karatA hai usake isa prakAra jo muni para aura aparase bhI zreSTha zrI arhantadevakA bar3e ucca alaukika bhAva hote haiM jinheM hama indriyoMse nahIM jAna sakate || 694 // jaise AkAza svayaM amUrtika hai phira bhI puruSakI chAyAke saMsargase zUnya AkAzameM bhI puruSakA darzana hotA hai vaise hI yadyapi AtmA amUrtika hai phira bhI dhyAnake sambandhase usakA pratyakSa darzana ho jAtA hai // 695 // 1. pRthak veSaH ba. / AkAraH pRthak strIpunnapuMsakabhedAt / 2. gomaye'gniH zIghraM prakaTo na syAttathA strISu AtmA pAramparyeNa prakaTo bhavati / pASANe'gniH zIghraM prakaTaH syAttadvat puMsyAtmA / samidhiviSaye zIghraM na syAttadvannapuMsake / 3. AtmanaH agnezca / 4. kazcit nimittI puruSaH svazarIrachAyAlokanaM karoti / chAyAlokanAbhyAsavazAt AkAze zUnye'pi naro dRzyate, tathA dhyAnAbhyAsAt AtmA dRzyate ityarthaH / 'nira gaganaM devi yadA bhavati nirmalam / tadA chAyAmukho bhUtvA nizcalaM prayato dhiyA / svacchAyAkaNThamAlokya svagurUktakrameNa vai / sammukhaM gaganaM pazyenniSastathaikadhIH // zuddhasphaTikasaGkAzaH puruSastatra dRzyate / " - yogapradIpikAyAM umAmahezvarasaMvAde chAyApuruSalakSaNaM nAma paJcamaH paTalaH / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -667 ] upAsakAdhyayana guNAna tajjJAnaM na sA dRSTirna tatsukham / yadyogadyotane na syAdAtmanyastatamazcaye // 666 // devaM jagattrayInetraM vyantarAdyAzca devatAH / samaM pUjAvidhAneSu pazyan dUraM vrajedadhaH // 667 // tAH zAsanAdhirakSArtha kalpitAH paramAgame / 273 1 bhAvArtha - chAyAnarakA dRSTAnta granthakArane anya matakI apekSAse diyA jAna par3atA hai / yogapradIpikA ke antargata umAmahezvara ( ziva-pArvatI) saMvAda meM chAyA puruSa lakSaNa nAmakA pA~cavA~ paTala hai / usameM pArvatI zivajIse prazna karatI haiM ki bhagavan ! pApI manuSyoMke pApase mukta honekA kyA upAya hai aura kaise manuSya apanI mRtyuke kAlakA jJAna kara sakatA hai ? prAyaH manuSyoMkI Ayu alpa hotI hai aura yogAbhyAsa to aneka varSa sAdhya hai, usake karane meM manuSya asamartha hote haiM / taba zivajI bole- yaha bAta bahuta gopanIya hai / pApI aura bhaktihInako ise nahIM batalAnA cAhie / jo bhakta aura sevaka hoM unheM hI batalAnA cAhie / zuddha manase AkAzameM apane chAyApuruSako dekhanA caahie| usake dekhanese pAparAzi naSTa ho jAtI hai, aura chaha mAsa taka use dekhanese kAlakA jJAna bhI ho jAtA hai / taba pArvatIne punaH prazna kiyA ki manuSyakI chAyA to jamInapara par3atI hai use AkAzameM kaise dekhA jA sakatA hai ? aura usake dekhane se kAlakA jJAna kaise hotA hai ? taba zivajIne kahA-devi ! jaba AkAza svaccha ho, usameM bAdala vagairaha na hoM, taba manuSya apanI chAyA kI ora mukha karake nizcala khar3A ho aura apane guruke dvArA batalAyI gayI rItike anusAra apanI chAyAko dekhakara ekAgramanase sAmane AkAzako TakaTakI lagAkara dekhe | to use vahA~ zuddha sphaTikake tulya puruSa dikhalAyI degA / yadi na dikhAyI de to punaH vaisA hI kare / bArambAra aisA karanese nizcaya hI usakA darzana hotA hai| isI kathanako dRSTAntake rUpameM upasthita karate hue granthakArane kahA hai ki jaise yogAbhyAsase AkAzameM chAyApuruSakA sAkSAtkAra ho sakatA hai usI taraha abhyAsa se AtmAkA bhI sAkSAtkAra ho sakatA hai / aise koI guNa haiM, na koI jJAna hai, na aisI koI dRSTi hai aura na aisA koI sukha hai jo ajJAna Adi rUpa andhakArake samUhakA nAza ho jAnepara dhyAnase prakAzita AtmAmeM na hotA ajJAnarUpa andhakArake naSTa ho jAnepara jJAnAdi sabhI guNa I ho / arthAt dhyAnake dvArA AtmAmeM prakAzita ho jAte haiM // 696 // zAsana - devatA kI kalpanA [ kucha vyantarAdika devatA jinazAsana ke rakSaka mAne jAte haiN| kucha loga unakI bhI pUjA karate haiN| usake viSaya meM granthakAra batalAte haiM - ] jo zrAvaka tInoM lokoMke draSTA jinendra devako aura vyantarAdika devatAoM ko pUjAvidhAnameM samAna rUpase mAnatA hai arthAt donoMkI samAna rUpase pUjA karatA hai vaha narakagAmI hotA hai| // 697 // paramAgamameM jinazAsanakI rakSA ke lie una zAsana-devatAoMkI kalpanA kI gayI hai 1. atizayena adhogAmI syAt / tena kAraNena anyadevatA jinasadRzA na mAnanIyAH, kintu jinAd hInA jJAtavyA ityarthaH / 35 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 somadeva viracita [kalpa 36, zlo0 618ato yajJAMzadAnena mAnanIyAH sudRSTibhiH // 8 // tacchAsanakabhaktInAM suhaza suvratAtmanAm / svayameva prasIdanti tAH puMsAM sapurandarAH // 666 // utadhAmabaddhakakSANAM ratnatrayamahIyasAm / ubhe kAmadudhe syAtAM cAvAbhUmI manorathaiH // 700 // ataH pUjAkA eka aMza dekara samyagdRSTiyoMko unakA sammAna karanA cAhie // 698 // jo vratI samyagdRSTi jinazAsanameM acala bhakti rakhate haiM unapara ve vyantarAdika devatA aura unake indra svayaM hI prasanna hote haiM // 696 // jo ratnatrayake dhAraka mokSadhAmakI prApti ke lie kamara kasa cuke haiM, bhUmi aura AkAza donoM hI unake manorathoMko pUrNa karate haiM // 700 // bhAvArtha-jinazAsanakI rakSAke lie zAsana-devatAoMkI kalpanA kI gayI hai aura isalie pratiSThApAThoMmeM pUjAvidhAnake samaya unakA bhI satkAra karanA batalAyA hai| kintu kucha nAsamajha loga unako hI saba kucha samajha baiThate haiM aura unakI hI ArAdhanA karane laga jAte haiN| jaise Ajakala aneka sthAnoMmeM padmAvatI devIkI bar3I mAnyatA dekhI jAtI hai / unakI mUrtike mukuTapara bhagavAn pArzvanAthakI mUrti virAjamAna rahatI hai, kyoMki unake hI NamokAra mantrake dAnase nAga-nAganI marakara dharaNendra-padmAvatI hue the| aura jaba bhagavAn pArzvanAthake Upara kamaThake jIva vyantarane upasarga kiyA to donoMne pUrva bhavake upakArako smaraNa karake bhagavAnkA upasarga dUra kiyA thaa| ataH padmAvatIkI mUrtike sAmane bhI kucha loga aSTa dravyase pUjA karate hue dekhe jAte haiN| unake Age dIpaka jalAte haiM, padmAvatI stotra par3hate haiM "bhuja cArase phala cAra do padamAvatI mAtA' / una nAsamajha logoMko lakSya karake hI granthakArane batalAyA hai ki jo ina devI-devatAoMkI pUjA jinendra bhagavAnkI taraha karate haiM unakA kalyANa nahIM ho sakatA / yaha to vaisA hI hai jaisA koI kisI mahArAjAke caparAsIkI hI mahArAjAkI taraha Avabhagata karane lge| dUsare, padmAvatI Adi devatA to jinazAsanake bhakta haiM aura jinazAsanake bhakta ve isalie haiM ki usakI ArAdhanA karanese hI Aja unheM vaha pada prApta huA hai| ataH jo koI jinazAsanakA bhakta saMkaTagrasta hotA hai, dharma-premavaza ve usakI sahAyatA karate haiN| ve apanI stutise prasanna nahIM hote kintu apane ArAdhyakI ArAdhanAse svayaM prasanna hote haiM / ataH jo vratI samyagdRSTi haiM ve una devatAoMkI ArAdhanA nahIM krte| isIlie paM0 AzAdharajIne apane sAgAradharmAmRtakI TIkAmeM likhA hai ki pahalI pratimAkA dhAraka zrAvaka jApatti Anepara bhI usako dUra karaneke lie kabhI bhI zAsana-devatAoMkI ArAdhanA nahIM karatA, hA~, pAkSika zrAvaka bhale hI aisA kara le| ataH jo loga kevala mokSakI abhilASA rakhakara dharmAcaraNa karate haiM, unheM mokSa to yathAsamaya prApta hotA hI hai, kintu laukika vastuoMkI prApti bhI 1. na tu jinavat snpnaadinaa| 2. 'ApadAkulito'pi darzanikastanivRttyartha zAsanadevatAdIn kadAcidapi na bhajate / pAkSikastu bhajatyapotyevamarthamekagrahaNam' |-saagaardhrmaamRt TIkA a. 3-7,8 zlo. / 'tatra kSudhAdyaSTAdazadoSarahitamanantajJAnAdyanantaguNasahitaM vItarAgasarvajJadevatAsvarUpamajAnan khyAtipUjAlAbharUpalAvaNyasaubhAgyaputrakalatrarAjyAdivibhUtinimittaM rAgadveSopahatAtaraudrapariNatakSetrapAlacaNDikAdimithyAdevAnAM yadArAdhanaM karoti jIvastaddevatAmUDhatvaM bhaNyate |'-drvysNgrh TIkA, gAthA 41 / 3. mokSa / Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 275 -705] upAsakAdhyayana kuryAttapo japenmantrAnnamasyedvA'pi devtaaH| saspRhaM yadi tacceto riktaH so'mutra ceha va // 701 // dhyAyedvA vAGmayaM jyotirmurupaJcakavAcakam / etaddhi sarvavidyAnAmadhiSThAnamanazvaram // 702 // dhyAyan vinyasya dehe'sminnidaM mndirmudryaa| sarvanAmAdivarNArha varNAdyantaM sabIjam // 703 // tapAzrutavihIno'pi taddhayAnAviddhamAnasaH / na jAtu tamasAM sraSTA tattattvarucidIptadhIH // 704 // adhItya sarvazAstrANi vidhAya ca tapaH param / imaM mantraM smarantyante munayo'nanyacetasaH // 705 // anAyAsa ho jAtI hai / ataH vipattimeM par3akara bhI rAgA, dveSI devatAoMkI ArAdhanA nahIM karanI caahie| niSkAma hokara dharmAcaraNa karanA cAhie tapa karo, mantroM kA jApa karo athavA devoMko namaskAra karo, kintu yadi cittameM sAMsArika vastuoMkI cAha hai ki hameM yaha mila jAye to vaha isa lokameM bhI khAlI hAtha rahatA hai aura paralokameM bhI khAlI hAtha rahatA hai // 701 // bhAvArtha-vaise to icchA mAtra hI burI hai kyoMki vaha mohakI paryAya hai| kintu sAMsArika bhogoMkI cAha to ekadama hI burI hai; kyoMki vaha manuSyako pathabhraSTa kara detI hai| yadi cAha pUrI na huI to ArAdhaka usa mArgako vyartha samajhakara chor3a detA hai aura yadi pUrI ho gayI to viSaya bhogameM magna hokara prANI svayaM pathabhraSTa ho jAtA hai| ataH dharma jisa cIjako tyAjya batalAtA hai dharma karake usIko cAhanA karanA nAsamajhI hai| phira cAha karanese koI cIja mila hI jAye isakI kyA gAraNTI hai ? kyoMki cAha karanepara bhI kisI vastukA milanA apane lAbhAntarAya karmake kSayopazamapara nirbhara hai / yadi kSayopazama huA to binA cAhake bhI vastu mila jAtI hai aura yadi kSayopazama na huA to lAkha cAha karanepara bhI kucha nahIM miltaa| ataH japa tapa yA devapUjA nispRha hokara hI karanA caahie| - athavA paJca parameSThIke vAcaka maMtrakA dhyAna karanA cAhie; kyoMki yaha maMtra saba vidyAoMkA avinAzI sthAna hai // 702 // jisameM paJca namaskAra maMtrake pA~coM padoMke prathama akSara sanniviSTa haiM aise 'ahaM' isa mantrako isa zarIrameM sthApita karake mandira mudrAke dvArA dhyAna karanevAlA manuSya tapa aura zrutase rahita honepara bhI kabhI ajJAnakA janaka nahIM hotA; kyoMki usakI buddhi usa tattvameM ruci honese sadA prakAzita rahatI hai / / 703-704 / / saba zAstroMkA adhyayana karake tathA utkRSTa tapasyA karake munijana anta samaya mana lagAkara isI mantrakA dhyAna karate haiN:|| 705 // ___1. mastakopari hastadvayena zikharAkArakuDnalaH kriyate sa eva mandiraH / 2. paJcapadaprathamAkSareNa yogyam / arhan-zabdasya arha iti gRhyate / azarIra ara, arya ara, adhyApaka a, muni m / pazcAt rUpe rUpaM praviSTamiti vacanAt akArarakArAzca lupyante / tadanantaraM arha ityatra uccAraNArtham akAra: vipyate / mo'nusvAra vyajane arha iti tattvaM niSNanam / 3. aham / 4. sAkSaraM dhyAnamidam / 'akArAdi hakArAntaM rephamadhyaM sabindukam / tadeva paramaM tattvaM yo jAnAti sa tattvavit ||'-jnyaanaarnnv pR. 291 para uddhRta / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 somadeva viracita [kalpa 36, zlo076 mantro'yaM smRtidhArAbhizcittaM yasyAbhivarSati / tasya sarve prazAmyanti tudropadravapAMsavaH // 706 // apavitraH pavitro vA susthito duHsthito'pi vA / bhavatyetasmRtirjanturAspadaM sarvasaMpadAm // 707 // yaha mantra jisake cittameM smRtirUpI dhArAoMke dvArA barasatA hai arthAt jo bArambara apane cittameM isa mantrakA smaraNa karatA hai, usake choTe-moTe saba upadravarUpI dhUla zAnta ho jAtI hai / / 706 // apavitra yA pavitra, ThIka tarahase sthita yA duHsthita jo prANI isa mantrakA smaraNa karatA hai use saba sampattiyA~ prApta hotI haiM // 707 // bhAvArtha-japameM aura dhyAnameM antara hai| mantrakA japa to svAdhyAyameM garmita hai, kintu dhyAna usase bhinna hai / yadyapi japa bhI dhyAnakI ora le jAnevAlA hai| mokSake jo kAraNa batalAye gaye haiM unameM bhI dhyAna hI pradhAna hai / ataH zAstrakAroMne mumukSuke lie dhyAnAbhyAsapara vizeSa jora diyA hai| manake ekAgra karanekA nAma dhyAna hai| manakI ekAgratA sAMsArika iSTaviyoga, aniSTa saMyoga, hiMsA, corI Adi kAmoMmeM bhI dekhI jAtI hai| aisI ekAgratA durdhyAna kahalAtI hai / ataH dhyAnake cAra bhedoMmeM-se Arta aura raudradhyAnako saMsArakA kAraNa kahA hai aura dharma tathA zukladhyAnako mokSakA kAraNa kahA hai| inameM se zukladhyAna to Aja-kala honA saMbhava nahIM hai kyoMki zukladhyAna AThaveM Adi guNasthAnavartI muniyoMke hI hotA hai aura Aja-kala sAtaveM guNasthAnase Age honA saMbhava nahIM hai kyoMki na to Aja-kala vaisA saMhanana honA saMbhava hai aura utanA jJAna hI honA saMbhava hai| kevala dharmadhyAna hI Ajakala ho sakatA hai| aura usIkA vizeSa varNana upAsakAdhyayanameM, jJAnArNavameM tathA tatvAnuzAsana Adi granthoM meM pAyA jAtA hai / dharmadhyAnake lie bhI abhyAsakI AvazyakatA hai| dhyAnakA sthAna bahuta zAnta aura ekAnta honA cAhie, jahA~ kisI prakArakA vighna upasthita honekI AzaMkA na ho / aise sthAnameM jamInapara yA zilA vagairahapara sukhAsanase baiThakara yA kAyotsarga mudrAmeM khar3e hokara, apanI dRSTiko nAkake agrabhAgapara sthita karake, aura zarIrako sIdhA sarala rUpase nizcala karake, manda-manda zvAsocchvAsapUrvaka apane manako dhyeyameM ekAgra karanA cAhie aura antaraMgakI vizuddhike lie svarUpa yA pararUpakA cintana karanA caahie| dhyAna bhI nizcaya aura vyavahArake bhedase do prakArakA hai| svarUpake dhyAnako nizcaya aura pararUpake dhyAnako vyavahAra kahate haiN| vyavahAra nizcayakA sAdhaka hai ataH pahale vyavahAra dhyAnakA hI abhyAsa karanA Avazyaka hai| pahale jo AjJAvicaya, apAyavicaya, saMsthAnavicaya aura vipAkavicaya nAmake dharmadhyAna batalAye haiM unakA cintana karanA caahie| unake sivA bhI nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase dhyeya (dhyAna karaneke yogya) ke cAra bheda kahe haiN| apane hRdayameM cAra pAMkhuDIkA kamala kalpita karake aura usakI kaNikA tathA cAroM patroMpara kramase paMcaparameSThIke vAcaka a si A u sA mantrakA dhyAna karanA yA isI prakArake anya mantroMkA dhyAna karanA yaha nAmadhyeya hai / jinendra bimbakA dhyAna karanA sthApanA dhyeya hai| yathArthameM to pA~coM parameSThIkA dhyAna karaneke yogya hai / arhanta AdikA jaisA svarUpa zAstroMmeM batalAyA hai vaisA hI apane manameM Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -712] upAsakAdhyayana 277 uktaM lokottaraM dhyAnaM kiJcillaukikamucyate / prakIrNakaprapaJcena dRSTA'dRSTAphalAzrayam // 708 // paJcamUrtimayaM bIjaM nAsikAne vicintayan / nidhAya saMgame ceto divyajJAnamavApnuyAt // 706 // yatra yatra hRSIke'sminnidadhItAcalaM manaH / tatra tatra labhetAyaM bAhyagrAhyAzraya sukham // 710 // sthUla sUkSmaM dvidhA dhyAnaM tattvabIjasamAzrayam / zrAdyena labhate kAmaM dvitIyena paraM padam // 711 // 'padmamutthApayetpUrva nADI sNcaalyetttH| maruJcatuSTayaM pazcAtpracArayatu cetasi // 712 // cintana karanA cAhie / aisA karanese yadi mana sthira ho to dhyeya arhanta Adike na hote hue bhI dhyAtAko aisA pratibhAsa hotA hai mAno vaha sAkSAt arhantakA darzana kara rahA hai| aisA karate-karate dhyAtA svayaM tadra pa hokara eka dina vAstavameM arhanta bana jAtA hai / laukika dhyAnakA varNana alaukika dhyAnakA varNana ho cukA / aba usakI cUlikAke rUpameM dRSTa aura adRSTa phalake dAtA laukika dhyAnakA kucha varNana karate haiM // 708 // ___ nAkake agra bhAgameM dRSTiko sthira karake aura manako bhauMhoMke bIcameM sthApita karake jo paMcaparameSThIke vAcaka 'oM' mantrakA dhyAna karatA hai vaha divya jJAnako prApta karatA hai // 709 // jisa-jisa indriyameM yaha manako sthira karatA hai, ise usa-usa indriyameM bAhya padArthoke Azrayase honevAlA sukha prApta hotA hai / / 710 // dhyAnake do bheda haiM-eka sthUladhyAna, dUsarA sUkSmadhyAna / sthUladhyAna kisI tattvakA sAhAyya lekara hotA hai aura sUkSmadhyAna bIjapadakA sAhAyya lekara hotA hai / sthUladhyAnase icchita vastuko prApti hotI hai aura sUkSmadhyAnase uttama pada mokSa prApta hotA laukika dhyAnakI vidhi pahale nAbhimeM sthita kamalakA utthApana kare / phira nADIkA saMcAlana kre| phira jo pRthvI, agni, vAyu aura jala ye cAra vAyumaNDala sthita haiM unako AtmAmeM pracArita kare // 712 // bhAvArtha-yoga athavA dhyAnake ATha aMga haiM--yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNA,dhyAna aura samAdhi / dhyAnakI siddhi aura antarAtmAkI sthiratAke lie prANAyAmako bhI prazaMsanIya batalAyA hai| prANAyAmake tIna bheda haiM-pUraka, kumbhaka aura recaka / nAsikAke dvArA vAyuko 1. cUlikAvyAkhyayA / 2. OMkAram / 3. bhrUmadhye / 4. sprshnaadau| 5. Aropayet / 6. nAbhI svabhAvena sthitaM kamalaM caalyet| pazcAnnAlAkAreNa nADauM nAlikA saMcAlayet / nADyA marutaH hRdayaM prati prApayet / pazcAt maruccatuSTayaM pRthvo-apa-tejo-vAyumaNDalAni nAsikAmadhye sakSmAni sthitAni santi tAni cetasi AtmaviSaye pracArayatu yojayatu / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 somadeva viracitaM [kalpa 36 zlo0713dIpahasto yathA kazcitkicidAlokya taM tyajet / zAnena zeyamAlokya pazcAttaM zAnamutsRjet // 73 // sarvapApAnave kSINe dhyAne bhavati bhAvanA / pApopahatabuddhInAM dhyAnavArtA'pi durlabhA // 714 // dadhibhAvagataM kSIraM na punaH kSIratAM vrajet / tattvajJAnavizuddhAtmA punaH pApairna lipyate // 715 // mandaM mandaM tipedvAyuM mandaM mandaM vinikSipet / na kvacidvAryate vAyunaM ca zIghraM pramucyate // 716 // andarakI ora le jAkara zarIrameM pUraneko pUraka kahate haiN| usa pUraka vAyuko sthira karake nAbhikamalameM ghar3ekI taraha bharakara roke rakhanekA nAma kumbhaka hai / aura phira usa vAyuko yatnapUrvaka dhIredhIre bAhara nikAlaneko recaka kahate haiN| isake abhyAsase mana sthira hotA hai| manameM saMkalpavikalpa nahIM uThate, aura kaSAyoMke sAtha viSayoMkI cAha bhI ghaTa jAtI hai / prANAyAmake abhyAsI yogIko cAra pavanamaNDaloM ko bhI jAnanA Avazyaka hai| ye cAroM pavanamaNDala nAsikAke chidrameM sthita haiM / inakA jJAna sarala nahIM hai / prANAyAmake mahAn abhyAsase hI ina cAra pavanamaNDaloMkA anubhava ho sakatA hai| ye cAra pavanamaNDala haiM-pArthiva, vAruNa, mAruta aura Agneya / inakA svarUpa jJAnArNavake 29veM prakaraNameM varNita hai / vahA~ se jAnA jA sakatA hai / ina pavanamaNDaloMkI sAdhanAke dvArA laukika zubhAzubha jAnA jA sakatA hai| yaha Upara kahA hI hai ki laukika dhyAnakA varNana karate haiM so yaha saba vazIkaraNa, stambhana, uccAraNa Adi laukika kriyAoMke lie upayogI haiN| jaise koI AdamI dIpaka hAthameM lekara aura usake dvArA Avazyaka padArthako dekhakara usa dIpakako chor3a detA hai vaise hI jJAnake dvArA jJeya padArthako jAnakara pIche usa jJAnako chor3a denA cAhie // 713 // samasta pApakarmokA Asrava ruka jAnepara hI manuSyako dhyAna karanekI bhAvanA hotI hai / jinakI buddhi pApakarmameM lipta hai unake lie to dhyAnakI carcA bhI durlabha hai / arthAt pApI manuSya dhyAna karanA to dUra rahA, dhyAnakA nAma bhI nahIM le pAte // 714 // tathA jaise jo dUdha dahIrUpa ho jAtA hai vaha phira dUdharUpa nahIM ho sakatA, vaise hI jisakA AtmA tattvajJAnase vizuddha ho jAtA hai vaha phira pApoMse lipta nahIM hotA // 715 / / bhAvArtha-Azaya yaha hai ki pApakoMko chor3akara hI manuSya samyaga dhyAnakA pAtra hotA hai| aura dhyAnake dvArA vizuddha AtmAkI pratIti ho jAnepara phira vaha pApapaMkameM nahIM phNstaa| dhyAna karate samaya vAyuko dhIre-dhIre chor3anA cAhie aura dhIre-dhIre grahaNa karanA caahie| na vAyuko haThapUrvaka rokanA hI cAhie aura na jaldI nikAlanA hI cAhie / arthAt zvAsocchvAsakI gati bahuta manda honI cAhie // 716 // Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 273 -718] upAsakAdhyayana rUpaM sparza rasaM gandhaM zabdaM caiva viduurtH| aAsannamiva gRhanti vicitrA yoginAM gtiH||717|| degdhe bIje yathAtyantaM prAdurbhavati naangkrH| karmabIje tathA dagdhe na rohati bhavAGkaraH // 718 // yogakA mAhAtmya yogiyoMkI gati bar3I vicitra hotI hai / ve dUravartI rUpa, rasa, sparza, gandha aura zabdako aise jAna lete haiM mAno vaha samIpa hI hai // 717 // bhAvArtha--yogakI zakti adbhuta hai / isIse yogiyoMko aneka prakArakI RddhiyA~ prApta ho jAtI haiM / unakA kSayopazama prabala ho jAtA hai aura usake kAraNa ve anya prANiyoMkI zaktise bAharake padArthoMko bhI jAna lete haiN| Ajakala jar3a zaktise prabhAvita janasamUha AdhyAtmika zaktiko bhulA baiThA hai aura vaha zAstroMmeM varNita RddhiyoMko kapola-kalpanA mAnatA hai / kintu vaha yaha nahIM samajhatA ki jo manuSya jar3a zaktike AviSkAra aura usake niyantraNameM paTu hai vaha svayaM kitanA zaktizAlI hai ? yadi vaha apanI usa zaktiko kendrita kara sake to vaha kyA nahIM kara sktaa| yoga yA dhyAna Atmika zaktiko kendrita aura vikasita karanekA sAdhana hai| jo yogI bAhya pravRttiyoMse prerita hokara yogakI sAdhanA karate haiM, unameM bhI aneka camatkArika bAteM pAyI jAtI haiN| 14vIM zatImeM ibnabatUtA nAmakA eka videzI musalamAna yAtrI bhArata bhramaNake lie AyA thA / usane apane yAtrAvivaraNameM aneka bhAratIya yogiyoMke AkhoM dekhe camatkArika prayogoMkA ullekha kiyA hai aura likhA hai ki maiM unake Azcaryajanaka kAmoMko dekhakara bhayase macchita ho gyaa| ataH jaba bAhya sAdhanAse isa prakArake camatkArika prayoga sambhava haiM taba yaha mAnanA par3atA hai ki AdhyAtmika sAdhanAse kyA nahIM kiyA jA sktaa| ataH yogameM adbhuta zakti hai aura vaha AtmAko paramAtmA banA sakatA hai| ___jaise bIjake jalakara rAkha ho jAnepara usase aMkura utpanna nahIM ho sakatA vaise hI karmarUpI bIjake jalakara rAkha ho jAnepara saMsArarUpI aMkura nahIM ugatA / / 718 // bhAvArtha-bIjase aMkura paidA hotA hai aura vaha aMkura bar3hakara nava vRkSakA rUpa letA hai to usase bIja paidA hotA hai / isa taraha bIjase aMkura aura aMkurase bIja paidA hotA calA AtA hai aura usako santAna anAdi hai| kintu yadi bIjako jalAkara rAkha kara diyA jAye to phira vaha bIja uga nahIM sakatA aura isa taraha anAdikAlase calI AyI bIja-aMkurakI paramparA naSTa ho jAtI hai / usI taraha karmase saMsAra aura saMsArase karmakI santAna bhI anAdikAlase calI AtI hai| kintu karmarUpI bIjake naSTa ho jAnepara saMsArarUpI aMkura utpanna nahIM hotA aura isa taraha karma aura saMsArakI anAdi santAnakA mUloccheda ho jAtA hai| 1. 'saMsparzanaM saMzravaNaM ca dUrAdAsvAdanAghrANavilokanAni / divyAnmatijJAnabalAda vahantaH svastikriyAsu paramarSayo naH |'-sNskRtdevshaastrgurupuujaa| 2. umAsvAtiracita tattvArthabhASyake antameM, tattvArthavAtikako antima kArikAoMmeM, jayadhavalAke anta meM aura tattvArthasAra ( mokSatattva 7 zlo. ) meM yaha zloka pAyA jAtA hai| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 somadeva viracita [kalpa 36, zloka0716 'nAbhau cetasi nAsA dRSTau bhAle ca mUrdhani / vihArayanmano haMsaM sadA kAyasarovare // 716 // yAyAvyomni jale tiSThenniSIdedanalAciSi / manomarutprayogeNa zastrairapi na bAdhyate // 720 // jIvaH zivaH zivo jIvaH kiM bhedo'styatra kazcana / pAzabaddho bhavejovaH pAzamuktaH zivaH punaH // 721 // sAkAraM nazvaraM sarvamanAkAraM na dRshyte| pakSadvayavinimuktaM kathaM dhyAyanti yoginaH // 722 // atyantaM malino dehaH pumaantyntnirmlH| dehAdenaM pRthakkRtvA tasmAnityaM vicintayet // 72 // toyamadhye yathA tailaM pRthagbhAvena tiSThati / tathA zarIramadhye'sminpumAnAste pRthaktayA / / 724 // kAyarUpI sarovarake nAbhidezameM,cittameM, nAkake agrabhAgameM, dRSTimeM, mastakameM athavA zirodezameM manarUpI haMsakA vihAra sadA karAnA cAhie / arthAt ye saba dhyAna lagAneke sthAna haiM,inameMse kisI bhI eka sthAnapara manako sthira karake dhyAna karanA cAhie // 719 // jo mana aura vAyuko sAdha letA hai vaha AkAzameM vihAra kara sakatA hai, jalameM sthira raha sakatA hai aura AgakI lapaToMmeM baiTha sakatA hai| adhika kyA ? zastra bhI usakA kucha vigAr3a nahIM kara sakate // 720 // jIva ziva arthAt paramAtmA hai aura paramAtmA jIva hai / ina donoMmeM kyA kucha bhI bheda hai ? jo karmarUpI bandhanase ba~dhA huA hai vaha jIva hai aura jo usase mukta ho gayA vaha paramAtmA hai arthAt AtmA aura paramAtmAmeM zuddhatA aura azuddhatAkA antara hai, anya kucha bhI antara nahIM hai| zuddha AtmAko hI paramAtmA kahate haiM // 721 // AtmadhyAnake viSayameM prazna aura uttara jo sAkAra hai vaha vinAzI hai aura jo nirAkAra hai vaha dikhAyI nahIM detaa| kintu AtmA to na sAkAra hai aura na nirAkAra hai, usakA yogIjana kaise dhyAna karate haiM ? // 722 // zarIra atyanta gandA hai kintu AtmA atyanta nimala hai| ataH zarIrase AtmAko judA karake sadA usakA dhyAna karanA cAhie / / 723 / / zarIra aura AtmAkI bhinnatAmeM udAharaNa jaise pAnIke bIcameM rahakara bhI tela pAnIse judA rahatA hai, vaise hI isa zarIrameM rahakara bhI 1. 'netradvandve zravaNayugale nAsikAgre lalATe, vaktre nAbhI zirasi hRdaye tAluni bhrUyugAnte / dhyAnasthAnAnyamalamatibhiH kIrtitAnyatra dehe, teSvekasmin vigataviSayaM cittamAlambanIyam ||13||'-jaanaarnnv pR. 306 / 'tannAbhau hRdaye vaktre lalATe mastake sthitam / guruprasAdato buddhvA cintanIyaM kuzezayam // 34 // ' -amita zrAva.. 15 pri.| 2. gacchet / 3. prANAyAmAdinA / Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -726 ] dadhnaH sapiriSAtmAnamupAyena shriirtH| pRthakriyeta tasvIviraM saMsargacAmapi IIRAM puSpAmodau tarucchAye yaaskaamiyaale| tahattI deharehasthI yahA lapavimbavat // 26 // AtmA usase alaga hI rahatA hai // 724 // jaise ghI aura dahIkA sambandha purAnA hai phira bhI jAnakAra loga upAyake dvArA dahIse ghIko alaga kara lete haiM vaise hI isa AtmAkA zarIrake sAtha yadyapi bahuta purAnA sambandha hai, phira bhI tattvake jJAtA puruSa upAyake dvArA AtmAko zarIrase alaga kara lete haiM / / 725 // athavA jaise puSpa sAkAra hai kintu usakI gandha nirAkAra hai, yA vRkSa sAkAra hai kintu usakI chAyA nirAkAra hai athavA mukha sAkAra hai kintu usakA pratibimba nirAkAra hai vaise hI zarIra aura zarIrameM sthita AtmAko jAnanA cAhie / / 726 // ____ bhAvArtha-praznakartAkA kahanA hai ki jo sAkAra hotA hai vaha vinAzI hotA hai jaise ghaTa paTa vagairaha, aura jo nirAkAra hotA hai vaha dikhAyI nahIM detA jaise AkAza / kintu AtmA na to sAkAra hai kyoMki vaha nitya hai aura na nirAkAra hai; kyoMki vaha pratyakSa gamya hai / aisI avasthAmeM yogIjana usakA dhyAna kaise karate haiM ? isa praznakA samAdhAna aneka dRSTAntoMke dvArA granthakArane kiyA hai| unakA kahanA hai ki saMsAra dazAmeM AtmA zarIrake binA nahIM rhtaa| kintu isakA yaha matalaba nahIM hai ki zarIra aura AtmA donoM eka haiN| jaise pAnI meM par3A huA tela pAnImeM rahakara bhI usase alaga hai, vaise hI zarIrameM rahakara bhI AtmA usase alaga hai| isapara yaha prazna ho sakatA hai ki AtmA to zarIrase alaga pratIta nahIM hotaa| zarIrameM kaSTa honepara AtmAko bhI kaSTakA anubhava hotA hai phira donoMkA sambandha bhI anAdi hai| isa praznako manameM rakhakara granthakArakA kahanA hai ki dekho, dahI aura ghIkA sambandha anAdi hai; phira bhI jAnakAra loga dahIko mathakara usameMse ghIko alaga kara lete haiM / kintu AtmA aura zarIra to dahI aura ghIkI taraha ekameka nahIM hai, taba yadi tattvadraSTA puruSa zarIrase AtmAko pRthaka kara leM to isameM kauna-sI anokhI bAta hai ? isa taraha zarIrase bhinna AtmAko mAnakara bhI praznakartAkA yaha prazna khar3A hI rahatA hai ki jo na sAkAra hai aura na nirAkAra, usakA dhyAna kaise kiyA jAtA hai| usake samAdhAnake lie granthakArane vAtmAkI sAkAratA athavA nirAkAratAkA upapAdana karaneke lie tIna dRSTAnta diye haiN| puSpa aura usakI gandha, vRkSa aura usakI chAyA tathA mukha aura usakA pratibimba / jaise puSpa, vRkSa aura mukha sAkAra haiM vaise hI zarIra bhI sAkAra hai / tathA jaise puSpakI gandha, vRkSakI chAyA aura mukhakA pratibimba nirAkAra hai vaise hI AtmA bhI nirAkAra hai / yadi dekhA jAye to gandha, chAyA aura prativimba bhI sAkAra haiM, kintu puSya, vRkSa aura mukhakI tulanAmeM to ve nisakAra hI Thaharate haiN| vaise hI eka dRSTi se to AlmA bhI sAkAra hai, kyoMki bAtmAko zarIrAkAra mAnA gayA hai| kintu zarIrako tulanAmeM to vaha nirAkAra hI ThaharatA hai| ataH jaise puSpakI gandha puSparUpa honese, vRkSakI chAyA vRkSAkAra honese aura mukhakA prativimba mukhakI AkRtiko dhAraNa karanese sAkAra hai aura svataH nirAkAra hai vaise hI AtmA zarIra pramANa honeke kAraNa sAkAra hai aura zarIrako taraha usameM akyaba 1. puSpaM sAkAraM, parimalo nirAkAraH / Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ w somadeva virabrita [kalpa 36, zlo0727 ekastambha navAraM paJcapaJcajanAdhitam / anekakSamevedaM zarIraM yoginAM gRham / / 727 // dhyAnAmRtAmatRptasya kSAntiyoSitasya ca / atraiva ramate cittaM yogino yogabAndhave // 728 / / rajjubhiH kRSyamANaH syAdyathA pAritavo hyH|| kRSTastayendriyairAtmA dhyAne lIyeta nakSaNam // 726 / / rakSA saMharaNaM sRSTiM gomurdaamRtvrssnnm| .. vidhAya cintayedAptamAptarUpadharaH svayam / / 730 // nahIM haiM isalie nirAkAra hai| ataH sAkAra hote hue bhI zarIrakI taraha avayavaviziSTa na honese vaha naSTa nahIM hotA aura sarvathA nirAkAra na honese adRzya bhI nahIM tthhrtaa| yaha zarIra hI yogiyoMkA ghara hai / yaha ghara eka AyurUpI stambhapara ThaharA huA hai / isameM nau dvAra haiM-donoM A~khoMke do chidra, donoM kAnoMke do chidra, nAkake do chidra, mukhakA eka chidra, aura mala-mUtra tyAgake do chidra / pA~coM indriyarUpI manuSya isameM vAsa karate haiM aura yaha aneka koThariyoMse yukta hai // 727 // cU~ki yaha zarIra yogakA sahAyaka hai isalie jo yogI dhyAnarUpI anna-jalase santuSTa rahate haiM aura kSamArUpI strImeM Asakta hote haiM unakA mana isImeM ramatA hai, isase bAhara nahIM jAtA // 728 // _bhAvArtha-binA zarIrakI dRr3hatAke yogAbhyAsa nahIM ho sktaa| isalie zarIra yogakA mitra hai / ataH yogI puruSa apane manako usase bAhara bhaTakane nahIM dete, usIke nAbhi Adi pradezoMmeM manako sthira karake dhyAnameM lIna rahate haiM; kintu jo zarIrake mohameM par3akara usIkI puSTimeM Asakta ho jAte haiM ve yogakA sAdhana nahIM kara sakate / jaise rAsake khIMcanese ghor3A caMcala ho jAtA hai vaise hI indriyoMke dvArA AkRSTa AtmA kSaNabhara bhI dhyAnameM lIna nahIM ho sakatA / ataH dhyAnI puruSako indriyoMko vazameM rakhanA cAhie, svayaM unake vazameM nahIM honA cAhie // 729 // rakSA, saMhAra, sRSTi, gomudrA aura amRtavRSTiko karake svayaM Apta svarUpadhArI manuSyako Aptake svarUpakA dhyAna karanA cAhie // 730 // vizeSArtha-dharmadhyAnake saMsthAnavicaya nAmaka bhedake bhI cAra avAntara bheda haiM-piNDastha padastha, rUpastha aura rUpAtIta / piNDasthadhyAnameM pA~ca dhAraNAe~ hotI haiM-pArthivI, AgneyI, mArutI, vAruNI aura tattvarUpavatI / pArthiva dhAraNAkA svarUpa isa prakAra hai-prathama hI yogI niHzabda, taraMgarahita kSIrasamudrakA dhyAna karatA hai| usake madhyameM eka sunahare raMgake sahasradala kamalakA dhyAna karatA hai / phira usa kamalake madhyameM meruke samAna eka karNikAkA dhyAna karatA 1. AyuSA dhRtam / 2. chidram / 3. paJcendriyANi eva paJcajanAH manuSyAstairAzritam / 4. nAbhikamalabrahmarandhrAdibhedena / 5. Asaktasya / 'dhyAnAmatAnnataptAnAM maitrIrAmAmupeyuSAm / tatraiva ramate svAntaM tattvavidyArasAthinAm' ||-prbodhsaar / / 219 / / 6. caJcalaH / 7. sakalIkaraNe yathApUrva zarIrarakSA kriyate pazcAdagnitattve dahanalakSaNaM saMharaNaM candrAd varuNamaNDalAt amRtavarSeNa sRSTim / 8. surabhimudrA / Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 -732] upAsakAdhyayana dhUmapacirvametpApaM gurubIjena taahshaa| gRkhoyAdamRtaM tena tadvarNena muhurmuhuH // 31 // 'saMnyastAbhyAmaghohi bhyAmUrvorupari yuktitH| . hai aura phira usa karNikAke Upara sthita siMhAsanapara apaneko baiThA huA vicAratA hai / yaha pArthivI dhAraNA hai / aba AgneyI dhAraNAko kahate haiM-phira vaha yogI apane nAbhimaNDalameM solaha patroM ke eka kamalakA cintana karatA hai| phira una solaha patroMpara a A i I u U R R la la e ai o au aM aH| ina solaha akSaroMkA dhyAna karatA hai aura kamalakI karNikApara 'I' kA dhyAna karatA hai phira 'ha' kI rephase nikalatI huI dhamakI zikhAkA cintana karatA hai| phira usameM se nikalate hue sphuliMgoMkA cintana karatA hai| phira usameM-se nikalatI huI jvAlAkI lapaToMkA aura una lapaToMke dvArA hRdayasthita kamalako jalatA huA cintana karatA hai| usa kamalake jala cukaneke pazcAt zarIrake bAhara bar3avAnalakI taraha jalatI huI agnikA cintana karatA hai| yaha prajvalita agni usa nAbhistha kamalako aura zarIrako bhasma karake jalAneke lie kucha zeSa na rahanese svayaM zAnta ho jAtI hai aisA cintana karatA hai| aba mArutI dhAraNAko kahate haiM-phira yogI AkAzako pUrakara vicarate hue mahAvegazAlI aura mahAbalavAna vAyumaNDalakA cintana karatA hai| usake bAda aisA cintana karatA hai ki usa mahAvAyune zarIrAdikake saba bhasmako ur3A diyA hai| Age vAruNI dhAraNAko kahate haiM-phira vaha yogI bijalo garjana Adi sahita meghoMke samUhase bhare hue AkAzakA cintana karatA hai| phira unako barasate hue cintana karatA hai| phira usa jalake pravAhase zarIrAdikI bhasmako bahatA huA cintana karatA hai / aba tattvarUpavatI dhAraNAko kahate haiMphira vaha yogI pUrNa candramAke samAna nirmala sarvajJa AtmAkA cintana karatA hai| phira vaha aisA cintana karatA hai ki vaha AtmA siMhAsanapara virAjamAna hai, divya atizayoMse sahita hai aura devadAnava usakI pUjA kara rahe haiN| phira vaha use ATha kose rahita puruSAkAra cintana karatA hai| yaha tattva-rUpavatI dhAraNA hai / isa prakAra piNDastha dhyAnakA abhyAsI yogI zIghra hI mokSa sukhako prApta kara letA hai / ukta zlokake dvArA granthakArane inhI dhAraNAoMkA kathana kiyA hai| usa prakArake bIjAkSara 'I' se dhUmakI taraha pApako naSTa karanA cAhie / arthAt Agneyo dhAraNAmeM I kI rephase nikalatI huI dhUmazikhAkA cintana karanese dhUmakI taraha pApakA kSaya hotA hai / tathA usa amRta varNa pakArase bArambAra amRtako grahaNa karanA cAhie / / 731 / / [isakA bhAva aspaSTa nahIM ho sakA hai|] dhyAnake AsanoMkA svarUpa jisameM donoM paira donoM ghuTanoMse nIce donoM piNDaliyoMpara rakhakara baiThA jAtA hai use padmA 1. nivatet aa.| 2. huMkAreNa ! haMkAreNa ( ? ) / 3. amRtavarNena pakAreNa / 4. sakthyoradhaHpAdI tadA padmAsanam / sakthyorupari tadA vIrAsanam / cUMTA upari ghuTA tadA sukhAsanama / 'jaGgAyA jaGgayA zleSo samabhAge prakIrtitam / padmAsanaM sukhAvAyi sumAdhyaM sakalajanaH // 45 // budharuparyadhobhAge jaGgayorubhayorapi / samastayoH kRte jJayaM paryaGkAsanamAsanam / / 46 / / Urvopari nikSepe pAdayovihite sati / vIrAsanaM ciraM kartuM zakyaM vIrana kAtaraiH / / 47 ||-amit zrA0, 8 pa0 / 'padmAsanaM sthitI pAdau jaGkAbhyAmuttarAdhare / te paryaGkAsanaM nyastAvoM vorAsanaM kramau // 83 // ' -anagAradharmAmata 8 a.| Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 somadeva viracita [kalpa 36, zlo07RbhaveSa samagulphAbhyAM pAvorasukhAsanam / / 732 // tatra sukhAsanasyedaM lakSaNam gulphotaankraaddretaaromaalinaasikaaH| samaSTiH samAH kuryAAtistabdho na vAmanaH // 73 // tAlatribhAgamabhyAti: sthirshiirssshirodhrH|| smnimpndpaayeprjaanubhruuhstlocnH / / 734 // na sAskRtina kaiti STabhaktirna kmpitiH| na parvapaNitiH kAryA noktirandolitiH smitiH // 73 // na kuryA rahasyAtaM naiva "kekaravIkSaNam / na spandaM paramamAlAnAM tiSThevAsApradarzanaH // 736|| vikSapApasaMmohadarIharahite idi| labdhatatve karastho'yamazeSo dhyAnajo vidhiH // 737 / / ityupAsakAdhyayane dhyAnavidhirnAmaikonacatvArizaH kalpaH / sana kahate haiN| jisameM donoM paira donoM ghuTanoMke Uparake hissepara rakhakara baiThA jAtA hai arthAt bAyIM UrUke Upara bA~yA paira aura dAyIM usake Upara dA~yA paira rakhA jAtA hai use vIrAsana kahate haiM / aura jisameM pairoMkI gA~The barAbarameM rahatI haiM use sukhAsana kahate haiM / / 732 // bhAvArtha-uttara bhAratameM baiThI huI jinavimboMmeM jo bhAsana pAyA jAtA hai vahI padmAsana hai; kyoMki usameM donoM paira ghuTanoMse nIce piDaliyoMke Upara rahate haiM / yadi donoM paira donoM ghuTanoMse Uparake bhAgapara rakhe hoM to use vIrAsana samajhanA cAhie / vIrAsanase padmAsana sarala hai kyoMki jAMghoMke Upara paira honese khiMcAva kama par3atA hai / aura padmAsanase bhI sarala sukhAsana hai kyoMki usameM pairake Upara paira rahatA hai| isalie khiMcAva bilakula nahIM pdd'taa| isIse isakA nAma sukhAsana rakhA gayA hai / gRhasthoM ko dhyAna karate samaya isI sukhAsanase baiThanA caahie| isIse Age sukhAsanakA svarUpa batalAte haiN| pairoMkI gAThoMpara vAyI hathelIke Upara dAyIM hathelIko sIdhA rakhe / agUThoMkI rekhA, nAmise nikalakara Uparako jAnevAlI romAvalI aura nAka eka sIdhameM hoN| dRSTi sama ho / zarIra na ekadama tanA huA ho aura na ekadama jhukA huA ho| khaDgAsana abasthAmeM donoM caraNoMke bIcameM cAra aMgulakA antara honA cAhie / sira aura gardana sthira hoN| er3I, ghuTane, bhrukuTi, hAtha aura A~kheM samAna rUpase nizcala hoN| na khAMse, na khujAye / na oTha calAye, na kA~pe, na hAthake parvopara gineM, na bole, na hile-Dule, na musakarAye, na dRSTiko dUra taka le jAye aura na kaTAkSase hI dekhe / A~khake palakoMko na mAre aura nAkake agrabhAgameM apanI dRSTiko sthira rkhe| hRdayameM caMcalatA, tiraskAra, moha aura durbhAvanAke na honepara tathA tattvajJAnake honepara yaha samasta dhyAnakI vidhi karameM sthita arthAt sulama hai // 733-737 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM dhyAna vidhi nAmaka unatAlIsavA~ kalpa samApta huaa| 1. vitastestRtIyabhAgazcaturaGgulaH / 2. provA / 3. kharjanam / 4. kampanam / 5. kaTAkSa / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAmyayana 285 yasyAM pAyamasaMkRtiyugmayonyaM lokatrayAmbujasaraH prvihaarhaari| tAM vAgvilAsavasati salilena devIM seve kaviyusmanTanakAlpavatIm // 738 // (zAta toyam ) yAmantareNa sakalArthasamarthano'pi yodho'vakezitaruSatra phlaarthisevyH| so'tyalpavecapi yayAnugataritralokyA''sevyaH surariva taM prayajeya gandhaiH / / 736 // (iti gandham ) yA svalpaMSasturacanApi mirtapravRttiH saMskArato bhavati tadviparItale kmiiH| svarvallarIvanalaseva sudhAnubandhAtAmaddhatasthitimahaM sabakaiH zrayAmi // 740|| (ityakSatam ) [aba aSTa dravyase zAstrakA pUjana kahate haiM-] jisake subanta aura tiGantarUpa athavA zabda aura dhAturUpa donoM pada ( caraNa ) zabdAlaMkAra aura arthAlaMkArake yogya haiM, tathA tInoM lokarUpI kamalasarovarameM vicaraNa karanese manohara haiM usa kavirUpI kalpavRkSoMko zobhita karaneke lie kalpalatAke tulya sarasvatI devIko maiM jalase pUjatA hU~ // 738 // bhAvArtha-jinavANI sarasvatI devI hai, usake do caraNa haiM-eka zabdarUpa aura eka dhAturUpa, una donoMke melase hI to vANIkI racanA hotI hai jaise-'muni jAte haiN|' yahA~ 'muni' zabdarUpa pada hai aura 'jAte haiM' dhAturUpa pada haiN| ye donoM pada do alaMkAroM (AbhUSaNoM) se yukta hote haiN| unameM se ekakA nAma zabdAlaMkAra hai aura dUsarekA nAma arthAlaMkAra hai / tathA sarasvatI kaviyoMkA bhUSaNa hotI hai| jisake binA samasta padArthoMkA samarthana karanevAlA bhI jJAna phalahIna vRkSakI taraha phalArthI puruSoMke dvArA sevanIya nahIM hotA, aura jisakA anusaraNa karanevAlA atyanta alpajJAnI bhI manuSya kalpavRkSakI taraha tInoM lokoMse pUjita hotA hai, usa jinavANIko maiM gandhase pUjatA hU~ // 73 // bhAvArtha-jinavANI sva aura parakA jJAna karAkara jIvoMko hitama lagAtI hai aura ahitase bacAtI hai / ataH hitAhitake vivekase rahita bahuta jJAna bhI mokSAbhilASiyoMke lie bekAra hai / aura hitAhitake vivekase yukta alpajJAna bhI pUjanIya hai; kyoMki usIke dvArA jIva siddha-buddha banakara trilokapUjita hotA hai| . . jisa jinavANIke saMskAravaza alpa arthavAlI aura alpa zabdavAlI racanA bhI mahAn arthazAlI aura mahAzabdavAlI ho jAtI hai, jaise amRtake siJcanase vanakI latA bhI kalpalatA ho jAtI hai / usa adbhuta sthitivAlI jinavANIko maiM akSatase pUjatA hU~ // 740 // 1 zabdAlaGkAra-arthAlaGkAra / 2. kavireva kalpatarustasyAlaGkaraNe / 3. vandhyavRkSavat / 4. naraH / 5. vaannyaa| 6. suradruma iva / 7. alpaarthaa'pi| 8. alpazabdasahitA'pi / 9. abhyAsavazAt / 10. amitaavhaa| Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 somadeva viracita [ kalpa 40, zlo0 741'yadvIjamalpamapi sajjanadhI dharAyAM labdhapravRddhivividhAnavadhiprabandhaiH / 'sasvairapUrvarasavRttibhireva rohatyAccarya gocaravidhi' prasavairbhaje khAm // 749 // (iti puSpam ) yAspaSTatAdhikavidhiH "paratantranItiH prAyaH kalAparigatApi manaH prasUte / spaSTaM svatantramupazAntakalaM ca nRNAM citrA hi vastugatiranaeNvidhairyaje tAm // 742 // ( iti carum ) varNabhAjam / dIpaH // 743 // ( iti dIpam ) ekaM padaM bahupadApi dadAsi tuSTA 'varNAtmikApi ca karoSi na seve tathApi bhavatImathavA jano'rthI doSaM na pazyati tadastu tavaiSa catuH paraM karaNaM kandaradUrite'rthe mohAndhakAravidhutau paramaH prakAzaH / tadbhAmagAmipathavIkSaNaratnadIpastvaM sevyase tadiha devi janena dhUpaiH // 744 // ( iti dhUpam ) jisa jinavANIkA choTA-sA bhI bIja sajjanakI buddhirUpI bhUmimeM aneka prakArake asIma vRddhiMgata prabandhoMke dvArA aura apUrva rasase yukta phaloMke sAtha ugatA hai, tathA jisakI vidhi AzcaryakA viSaya hai usa jinavANIko maiM phUloMse pUjatA hU~ ||741 // jo zabdarUpa honese netrakA viSaya nahIM hai ataeva ati aspaSTa hai, tathA jo kaNTha tAlu Adi sthAnoMse utpanna honeke kAraNa paratantra hai aura mUrtisahita hai- sAkAra hai, usa vANIko manuSyoM kA mana spaSTa svatantra aura zarIrarahita prakaTa karatA hai / Azaya yaha hai ki jinavANI zruta jJAnarUpa hai aura zrutajJAna aspaSTa hotA hai tathA zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazamake adhIna honese paratantra bhI hotA hai / kintu kevalajJAna hone para vahI vANI spaSTa, svatantra aura nirAkAra rUpameM avatarita hotI hai| saca hai vastuoMkI gati bar3I vicitra hai usa vANIko maiM caruse pUjatA hU~ // 742 // he jinavANI mAtA ! Apa bahuta padavAlo honepara bhI santuSTa honepara eka pada detI haiM, varNAtmaka honepara bhI varNa pradAna nahIM karatIM, isa taraha Apa bahuta kRpaNa haiM, phira bhI maiM ApakI sevA karatA hU~; kyoMki arthI manuSya doSa nahIM dekhatA / yaha virodhAbhAsa alaMkAra hai / isakA parihAra isa taraha hai / dvAdazAMga rUpa jinavANI ke padoMkI saMkhyA eka sau bAraha karor3a terAsI lAkha aTThAvana hajAra pA~ca hai / ataH vaha bahupadA hai / aura usake dvArA eka pada - advitIya mokSa prApta hotA hai| tathA vaha jinavANI akSarAtmaka hai magara AtmAko brAhmaNAdi vargoMse mukta kara detI hai / ataH maiM use dIpa arpita karatA hU~ || 743 // 1 devi sarasvatI ! guphA ke samAna ina indriyoMse dUravartI padArthako dekhaneke lie Apa cakSuke samAna haiM, arthAt jo padArtha indriyoMke agocara haiM unheM jinavANIke prasAdase jA sakatA hai, aura moharUpI andhakArako naSTa karaneke lie Apa parama prakAzake tulya haiM / tathA mokSa mahalako jAnevAle mArgako dikhAne ke lie Apa ratnamayI dIpaka haiM / isalie loga dhUpase ApakA pUjana karate haiM ||744 // 1. yasyA: bIjam / 2. phalaiH / 3. AzcaryeNa gocarA gamyA vidhiryasyAH sA tAm / 4. zabdarUpa - tvAnnetrANAmagamyA tathApi manaH AtmA spaSTaM prasUte prakaTIkaroti / 5. aSTasthAnApekSayA / 6. mUrtisahitA'pi / 7. caprakAraH / 8. advitIyaM mokSam / 9. akSarasvarUpA / 10. viprAdi / 11. karaNAnyeva kandarANi guphA: teSAM kandarANAM dUre padArthe tvaM sarasvatI cakSuH / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -Cue] upAsakAdhyayana cintAmaNitridivadhenusuradrumAdyAH puMsAM manorathapathaprathitaprabhAvAH / bhAvA bhavanti niyataM tava devi samyaksevAvidhestadidamastu mudde phalaM te // 745 // (- iti phalam ) kaladhautakamalamauktikadukulamaNijAlacAmaraprAyaiH / zrArAdhayAmi devIM sarasvatIM sakalamaGgalairbhAvaiH // 746 // syAdvAdabhUdharabhavA munimAnanIyA devairananyazaraNaiH samupAsanIyA / svAntAzritAkhilakalaGkahara pravAhA vAgApagAstu mama bodhagajAvagAhA // 747 || 'mUrdhAbhiSikto'bhiSavAjjinAnAmaryyo'rcanAtsaMstavanAt stavArhaH / 'japI japAyAnavidhera bAdhyaH zrutAzritazrIH zrutasevanAcca // 748 || stvaM jina sevito'si nitarAM bhAvairananyAzrayaiH " snigdhastvaM na tathApi yatsamavidhirbhakte virakte'pi ca / maccetaH punaretadIza bhavati premaprakRSTaM tataH kiM bhASe paramatra yAmi bhavato bhUyAtpunardarzanam // 746 // ityupAsakAdhyayane zrutArAdhanavidhirnAma catvAriMzattamaH kalpaH / 287 he devi ! ApakI vidhipUrvaka sevA karanese manuSyoMke manorathoMko pUrNa karanevAle cintAmaNiratna, kAmadhenu aura kalpavRkSa Adi padArtha niyamase prApta hote haiM ataH yaha phala ApakI prasannatA ke lie ho ||745 // maiM svarNakamala, motI, rezamI vastra, maNiyoMkA samUha aura camara vagairaha mAMgalika padArthoMse sarasvatI devIkI ArAdhanA karatA hU~ // 746 // syAdvAdarUpI parbatase utpanna honevAlI, muniyoMke dvArA AdaraNIya, anyakI zaraNameM na jAnevAle devoMke dvArA samyak rUpase upAsanIya aura jisakA pravAha antaHkaraNake samasta doSoM ko haranevAlA hai, aisI vANIrUpI nadI mere jJAnarUpI hAthIke avagAhanake lie ho, arthAt maiM jJAna dvArA usa jinavANIkA avagAhana karU~ - usameM DubakI lagAU~ ||747|| jinabhagavAn kA abhiSeka karanese manuSya mastakAbhiSekakA pAtra hotA hai, pUjA karanese pUjanIya hotA hai, stavana karanese stavanIya ( stavana kiye jAneke yogya) hotA hai, japase japa kiye jAneke yogya hotA hai, dhyAna karanese bAdhAoMse rahita hotA hai aura zrutakI sevA ( svAdhyAyAdi) karanese mahAn zAstrajJa hotA hai // 748|| he jinendra ! maiMne tumhArA darzana kiyA aura jinakA anya Azraya nahIM hai aise bhAvoM se tumhArI atizaya sevA (pUjA) kI / yadyapi prabhu rAga-dveSase rahita honeke kAraNa nisneha ( sneharahita ) ho, tathApi bhaktameM aura virakta meM tumhArA samabhAva hai arthAt jo tumhArI sevA karatA hai| tumheM rAga nahIM hai aura jo tumhArI sevA nahIM karatA, usase dveSa nahIM hai / phira bhI merA yaha citta he svAmin ! Apake prati premase bharA hai| adhika kyA kahU~ aba maiM jAtA hU~ / mujhe ApakA punaH darzana prApta ho // 746 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM zru tArAdhanavidhi nAmaka cAlIsavA~ kalpa samApta huA / 1. rAjA bhavati / 2. japyaH syAt / 3. bAdhArahitaH / 4. padArthaH aSTaprakArapUjanaiH / vItarAgadveSatvAnniH snehaH / 6. samatA yuktaH madhyasthaH / 5. tvaM Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ devaka niSita cipa 50, lokapANi 'propavAnyAturmAse cApArivArika pUjAkiyAmatAdhiSayAvarmakarmAvat // 50 // rasatyAgaikamakaikasthAnopavasanakriyAH / yathAzaktirvidheyAH syuH parvasandhau ca prvnni||751|| torntrysaanttithitiirthHpuurvkH|| upavAsavidhizvitramityaH zrutasamAzrayaH // 52 // [isa prakAra zikSAvratake cAra bhedoM meM se prathama bheda sAmAyikakA svarUpa batalAkara aba granthakAra dUsare proSadhopavAsa vratakA svarUpa batalAte haiM ] proSadhopavAsa vratakA svarUpa __ proSadha parvako kahate haiN| ve parva pratyeka mAsameM cAra hote haiM / ina parvomeM vizeSa pUjA, vizeSa kriyA aura vizeSa vratoMkA AcaraNa karake dharma-karmako bar3hAnA cAhie // 750 // parva tathA parva sandhi dinoMmeM rasoMkA tyAga, ekAzana, ekAnta sthalameM nivAsa, upavAsa Adi kriyAe~ yathAzakti karanI cAhie / / 751 // lagAtAra yA bIcameM antarAla dekarake tithi tIrthakkaroMke kalyANaka tathA nakSatra vagairahakA vicAra karake bhAgamAnusAra aneka prakArake upavAsakI vidhiko vicAra lenA caahie| arthAt rasatyAga, ekabhakta, upavAsa Adi koI to sadA karate haiM, koI amuka tithiko karate hai, koI tIrthakaroMke kalyANakake dina karate haiM, isa prakAra aneka prakArake upavAsakI vidhikA AgamAnusAra vicAra kara lenA cAhie / / 752 // bhAvArtha-proSadha parvako kahate haiN| pratyeka mAsameM do aSTamI aura do caturdazI isa taraha cAra parva hote haiN| unameM upavAsa karaneko proSadhopavAsa kahate haiN| naumI aura amAvasyA yA pUrNamAsI parvake sandhi dina kahalAte haiN| unameM bhI yathAzakti ekAzana vagairaha kiyA jAtA hai| yathArthameM prokyopavAsakI vidhi parvake pahale dinase hI prArambha ho jAtI hai / saptamI yA trayodazIko madhyAhakA bhojana karake hI upavAsakI pratijJA le lI jAtI hai aura samasta gArhasthika kAryoMse nivRtta hokara gRhastha ekAnta sthAnameM calA jAtA hai tathA solaha pahara taka yAnI do pahara saptamI yA trayodazIke cAra pahara rAtake, cAra pahara aSTamI yA caturdazIke, cAra pahara usakI rAtake aura do pahara naumI yA pandrasake isa taraha solaha pahara takakA samaya dharmadhyAnapUrvaka bitAkara ekabAra 1. 'caturAhAravisarjanamupavAsa: proSadhaH sakRdbhuktiH / sa proSadhopavAso yadupoSyArambhamAcarati // 109 // -' ratnakaraMDazrA0 / 'proSadhazabdaH parvaparyAyavAcI""proSadhe upavAsaH prossdhopvaasH'| sarvArthasiddhi, tatvArthakArtika 7-21 / 'muktasamastArambhaH proSavadinapUrvavAsarasyArthe / upavAsaM grahIyAnmamatvamapahAya dehAdI // 152 // ' puruSArthasiddhaghuyAya / 'hetvorAtmasvabhAvasya pUraNAt parva gIyate / pUjA kriyAvratAdhikyadharmakarmAtra vRhayet ||-dhrmrtnaakr pR0 113 / 'sa proSadhopavAso yaccatuSpavyA yathAgamam / sAmyasaMskAradADharyAya caturyuktyugmana sadA ||-saagaardhrmaamRt 4-34 / 'siddhAntasammataM parva proSadhaM taM vidurbudhAH / tatra tatropavAsAdividheyo viSivadvidhiH ||1||-prbodhsaar 3 adhyAya / 'proSadhaH parvavAcIha caturdAhAravarjanam / tatproSadhopavAsAsyaM vrataM sAmyasya siddhaye ||60||"-dhrmsNgrh zrAva0, pu. 169 / 2. aSTamyAma / 'saparyA niyamaM dAnaM zIlavrataprabhAvanAm / vratavidyAtapovRttazrutAdIn tatra bahayet ||2||-prbosssaar pR0 181 / 2. 'sthAne vane zmazAne vA devasthAnAdribhUmiSu / dharmadhyAnAya saMvAsaH proSadhasyopavAsinAm ||4||-prbodhsaar, pu. 182 / 3. tannerantayatithi-a0 ja0 m0|4. nakSatra / 5. nAnA prakAraH / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 289 -754] upAsakAdhyayana snAnagandhAlasaMskArabhUpAyocAvikadhIH / 'nirastasarvasAkyakriyA saMyamatatparaH // 753|| devAmAre girau cApi gRhe yA mahane'pi vaa| upoSito bhavennityaM dharmadhyAnaparAyaNaH // 74 / / bhojana karatA hai / taba vaha proSadhopavAsa kahA jAtA hai / jo proSadhopavAsa nahIM kara sakate, ve anupavAsa kara sakate haiM / anupavAsameM eka bAra kevala jala liyA jAtA hai| aura jo upavAsa bhI nahIM kara sakate ve eka bAra halakA sAttvika AhAra le sakate haiM / ise ekAzana kahate haiN| ekAzanakA matalaba hai eka bAra bhojana / isI taraha tithi, nakSatra vagairahakA vicAra karake AgamameM batalAye gaye anya upavAsa bhI yathAzakti zrAvakako karane cAhie / [Age upavAsakI vidhi batalAte haiM-]. upavAsa karanevAlA gRhastha snAna, itra-phulela, zarIrakI sajAvaTa, AbhUSaNa aura strIse manako haTAkara tathA samasta sAvadya kriyAoMse virakta hokara saMyamameM tatpara ho aura devAlayameM, pahAr3apara yA gharameM athavA kisI durgama ekAnta sthAnameM jAkara dharmadhyAnapUrvaka apanA samaya bitAve // 753-754 // ___ bhAvArtha-upavAsake dina snAnakA bhI niSedha kiyA gayA hai| isapara prAyaH kucha bhAI yaha Apatti karate hue dekhe jAte haiM ki binA snAna kiye pUjA kaise kI jA sakatI hai| aisI Apatti karanevAle upavAsakA mahattva nahIM samajhate / upavAsakA mahattva pUjanase bhI adhika hai| pUjana dravyakA Alambana lekara mana, vacana aura kAyakI ekAgratAke lie kiyA jAtA hai / usase sAmAyika U~cA hai; kyoMki sAmAyikameM dravyAdika paravastukA Alambana na lekara amuka samaya taka mana, vacana aura kAyako ekAgra kiyA jAtA hai, kintu upavAsa sAmAyikase bhI U~cA hai, kyoMki usameM samasta sAvadha kAyoMko chor3akara upavAsake samaya taka mana, vacana aura kAyakI ekAgratA rakhI jAtI hai| kevala peTako hI bhUkhe rakhanekA nAma upavAsa nahIM haikintu jisameM pA~coM indriyA~ apaneapane viSayoMse nivRtta hokara upavAsI rahatI haiM vahI saccA upavAsa hai| ataH upavAsake dina gRhasthako bhAvapUjA karanI cAhie; kintu cUMki adhikatara gRhastha loga itanI UMcI pariNatike nahIM hote, jo isa prakArakA Adarza upavAsa kara sakeM, ataH ve snAna karake prAsuka dravyase pUjA kara sakate haiN| 1. "paJcAnAM pApAnAmalaThThiyArambhagandhapuSpANAm / snAnAjananasyAnAmupavAse parihRtiM kuryAt // 107 // dharmAmRtaM satRSNaH zravaNAbhyAM pibatu pAyayedvA'nyAn / jJAnadhyAnaparo vA bhavatUpabasannatandrAluH // 108 // " ratnakaraNDazrA0 / "svazarIrasaMskArakAraNasnAnagandhamAyAbharaNAdivirahitaH zubhAvakAze sAdhunibAse caMtyAlaye svaproSadhopavAsagRhe vA dharmakathAcintanAvahitAntaHkaraNa: sannupavaset nirArambhaH zrAvakaH |"-srvaarthsiddhi 7-21 // "muktasamastArambhaH proSadhadinapUrvavAsarasyAH / upavAsaM gRhNIyAn mamatvamapahAya dehAdI // 152 // zritvA viviktavasati samastasAvadyayogamapanIya / sarvendriyArthavirataH kAyamanovacanaguptibhistiSThet. // 153 // dharmadhyAnAzakto vAsaramativAhya vihitasAndhyavidhiH / zuciMsaMstare triyAmAM gamayet svAdhyAyajitanidraH // 154 // prAtaH protthAya tataH kRtvA tAtkAlika kriyAkalpam / nirvartayedyathoktaM jinapUjAM prAsukadravyaH // 155 / / uktena tato vidhinA nItvA divasaM dvitIyasatri ca / ativAhayet prayatnAdadhaM ca tRtIyadivasasya // 156 // iti yaH SoDazayAmAn gamayati primuktsklsaavdyH| tasya tadAnIM niyataM pUrNamahiMsAvataM bhvti||157||"-purussaarthsi0 / "tAmbUlagandhamAlyasnAnAbhyaGgAdisarvasaMskAram / brahmavratagatacitta:sthAtavyamupoSitastyaktvA ||89||"-amit. zrAva0, pari0 6 / 2. nivRttisarva-a0 ja0 mU0 / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 somadeva viracita [kalpa 41, zlo0 755 puMsaH kRtopavAsasya baarmbhrtaatmnH| kAyaklezaH prajAyata gajasnAnasamakriyaH // 755 // 'anveshaaprtilekhndusskrmaarmbhdurmnskaaraaH| 'AvazyakaviratiyutAzcaturthamete vinighnanti // 756 // vizuddhanAntarAtmAyaM kAyaklezavidhi vinaa| kimagneranyadastIha kAJcanAzmavizuddhaye / / 757 // haste cintAmaNistasya duHkhadrumadavAnalaH / pavitraM yasya cArizcittaM sukRtajanmanaH // 758 / / ityupAsakAdhyayane proSadhopavAsavidhi maikacatvAriMzattamaH kalpaH / jo puruSa upavAsa karake bhI aneka prakArake ArambhoMmeM phaMsA rahatA hai, usakA upavAsa kevala kAyaklezakA hI kAraNa hotA hai aura usakI kriyA hAthIke snAnakI taraha vyartha hai ||755 / / bhASArtha-hAthI snAna karaneke bAda saiMDameM dhUla bhara-bharakara apane Upara DAla letA hai ataH usakA snAna vyartha hotA hai| usI taraha jo upavAsa karake bhI gArhasthika dhandhoMmeM phaMsA rahatA hai usakA upavAsa kevala zarIrako kaSTa detA hai, AtmAkA usase kucha bhI lAbha nahIM hotaa| binA dekhe aura binA sApha kiye kisI bhI pApakAryase yukta Arambhako karanA, bure vicAra lAnA aura sAmAyika, vandanA, pratikramaNa Adi SaTakoko na karanA, ye kAma proSadhopavAsavratake ghAtaka haiN| ataH upavAsake dina isa prakArakI asAvadhAnI nahIM karanI cAhie // 756 // [yaha kahA jA sakatA hai ki upavAsa karanese zarIrako kaSTa hotA hai aura zarIrako kaSTa denese AtmAkA kucha lAbha nahIM hai / ataH upavAsa nahIM karanA cAhie / isa prakArako Apatti karanevAloMko granthakAra uttara dete haiM-] zarIrako kaSTa diye binA zarIrameM rahanevAlI AtmA vizuddha nahIM ho sktii| suvarNa pASANako zuddha karake usameM-se sonA nikAlaneke lie kyA agnike sivA dUsarA koI upAya hai ? agnimeM tapAnese hI sonA zuddha hotA hai, vaise hI zarIrako kaSTa denese AtmA vizuddha hotI hai // 757 // jisa puNyAtmA puruSakA citta cAritrase pavitra hai, cintAmaNiratna usake hAthameM hai, jo duHkharUpI vRkSa ko jalAneke lie agnike samAna hai| cAritra hI vaha cintAmaNi ratna hai jo duHkhoMko naSTa karanevAlA hai // 758 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM proSadhopavAsavidhi nAmaka ekatAlIsavA~ kalpa samApta huaa| 1. "apratyavekSitApramAjitotsargAdAnasaMstaropakramaNAnAdarasmatyanupasthAnAni ||34||"-tttvaarthsuutr 7-34 / "grahaNavisargAstaraNAnyadRSTamaSTAnyanAdarAsmaraNe / yatproSadhopavAse vyatilaGganapaJcakaM tadidam // 110 // " rtnkrnnddshraa0| "anavekSitApramAjitamAdAnaM sNstrstthotsrgH| smRtyanupasthApanamanAdarazca paJcopavAsasya ||193||"-purussaarthsi0 / 2. ssddaavshykrhitaaH| 3. upavAsam / 4. sukRtajanmanaH |-dhrmrtnaakr pR0 114 / / sukRtija-a0 ja0 mu0| Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -762] upAsakAcyayana 261 yaH 'sakRtsevyate bhAvaH sa bhogo bhojanAdikaH / bhUSAdiH paribhogaH syAtpaunaHpunyena sevanAt // 756 // parimANaM tayoH kuryAzcittavyAptinivRttaye / prApte yogye ca sarvasminnicchayA niyamaM bhajet / / 760 / / yamezca niyamazceti dvau tyAjye vastuni smRtau / yAvajjIvaM yamo zeyaH sAvadhiniyamaH smRtaH / / 761 / / palANDuketakInimbasumanaHsUraNAdikam / tyajedAjanma tadvapabahaprANisamAzrayam // 762 // duSpakasya niSiddhasya jntusNbndhmishryoH| bhogaparibhogaparimANavata [aba bhogaparibhogaparimANavratako kahate haiM-] jo padArtha eka bAra hI bhogA jAtA hai jaise bhojana vagairaha, use bhoga kahate haiN| aura jo bAra-bAra bhogA jAtA hai jaise bhUSaNa vagairaha, use paribhoga yA upabhoga kahate haiM // 759 // cittake phailAvako rokaneke lie bhoga aura upabhogakA parimANa kara lenA caahie| aura jo kucha prApta hai aura prApta honeke sAtha-hI-sAtha jo sevana karaneke yogya hai usameM bhI apanI icchAnusAra niyama kara lenA cAhie // 760 // bhogaparibhogakA parimANa do prakArase kiyA jAtA hai-eka yamarUpase, dUsare niyama rUpase / jIvana paryanta tyAga karaneko yama kahate haiM aura kucha samayake lie tyAga karaneko niyama kahate haiM // 761 // pyAja Adi jamIkanda, ketakI aura nImake phUla tathA sUraNa vagairaha to jIvana paryanta chor3a dene cAhie; kyoMki inameM usI prakArake bahuta jIvoMkA vAsa hotA hai // 762 // jo bhojana kaccA hai yA jala gayA hai, jisakA khAnA niSiddha hai, jo jantuoMse 1. "bhuktvA parihAtavyo bhogo bhuktvA punazca bhoktvyH| upabhogo'zanavasanaprabhRtipAJcendriyo viSayaH ||83||"-rtnkrnndd zrA0 / "upabhogo'zanapAnagandhamAlyAdiH / paribhogaH AcchAdanaprAvaraNAlaGkArazayanAzanagahayAnavAhanAdiH tayoH parimANamupabhogaparibhogaparimANam |"-sthisi07-21| 2. niyamA yamazca vihito dvadhA bhogopabhogasaMhArAta / niyamaH parimitakAlo yAvajjIvaM yamo dhriyate / / 87 // " -ratnakaraNDazrA0 / 3. "sahatipariharaNArtha kSaudraM pizitaM prmaadprihRtye| madyaM ca varjanIyaM jinacaraNI zaraNamupayAtaiH // 84 // alpaphalabahuvighAtAnmUlakamA Ni zRGgaverANi / navanItanimbakusumaM ketakamityevamavaheyam / / 85 / / yadaniSTaM tad vratayedyaccAnupasevyametadapi jahyAt / " ratnakaraNDa zrA0 / "madhu mAMsaM madyaJca sadA parihartavyaM saghAtAnnivattacetasA / ketakyajanapuSpAdIni zRGgaveramalakAdoni bahujannuyonisthAnAnyanantakAyavyapadezAhANi parihartavyAni bahughAtAlAphalatvAt / yAnavAhanAbharaNAdiSvetAvadeveSTamato'nyadaniSTamityaniSTAntrivartanaM kartavyaM kAlaniyamena yAvajjovaM vA yathAzakti |"-srvaarthsiddhi 7-21 / "bhogaparisaMkhyAnaM paJcavidhaM saghAta-pramAda-bahubadhAniSTAnupasevyaviSayabhedAt ||27||"-tttvaarthvaartik pR0 550 / puruSArthasi0, 162-166 zlo0 / "nAlosUraNakAlindadroNapuSpAdi varjayet / Ajanma tadbhujAM hyalpaM phalaM ghAtazca bhUyasAm ||16||....aamgorssNghktN dvidalaM prAyazo'navam / varSAsvadalitaM cAtra patrazAkaMca nAharet ||18||saagaardhrmaa0 5 a0| 4. 'scittsmbndhsmmishraabhissvduHpkvaahaaraaH|"-tttvaarthsuutr 7-35 / "AhAro hi sacittaH sacittamizraH sacittasambandhaH / duHpakvo'bhiSavo'pi ca paJcAmI SaSThazIlasya ||193||"-purussaarthsi0 / "sahacittaM saMbaddhaM mizra duHpakvamabhiSavAhAraH / bhaugopabhogavirateraticArAHpaMca parivAH ||13||"amit0 zrA0 7-13 / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 somadeva viracita [kalpa 42, bo0 763 svIkSitasya ca prAzastassaMkhyAkSatikAraNam // 763|| itthaM niyatavRttiH syAdaniccho'pyAzrayaH zriyAm / naro nareSu deveSu muktizrIsavidhAgamaH // 764 // ityupAsakAdhyayane bhogaparibhogaparimANavidhirnAma dvicatvAriMzattamaH kalpaH / chU gayA hai yA jisameM jantu jA par3e haiM, tathA jise hamane dekhA nahIM hai aise bhojanako khAnA bhogaparibhogaparimANavatako kSatikA kAraNa hotA hai // 763 // bhAvArtha-bhogopabhogaparimANavatameM bhomya aura upabhogya vastuoMkA yAvajjIvana yA kucha samayake lie parimANa kiyA jAtA hai| parigrahaparimANavratameM to sampattikA hI parimANa kiyA jAtA hai, kintu isameM una vastuNoMkA parimANa kiyA jAtA hai jinheM manuSya pratidina apane sevanameM lAtA hai / inakA parimANa kara lenese manuSyakI cittavRtti eka sImAmeM baddha ho jAtI hai aura phira vaha jyAdA idhara-udhara nahIM bhaTakatI / prAyaH aisA dekhA jAtA hai ki nayI vastuko dekhate hI mana caMcala ho uThatA hai / aura taba hameM AvazyakatA na honepara bhI nayI vastuoMkA saMgraha karanA par3atA hai| isase ekake pAsa anAvazyaka saMgraha hotA hai aura dUsare jinheM usakI AvazyakatA hai ve usake binA kaSTa bhogate rahate haiN| kintu parimANa kara lenese eka ora hama anAvazyaka vastuoMke saMcayake bhArase baca jAte haiM dUsarI ora dUsare loga unase apanA kAma calAte haiM / ataH khAna-pAna, viSaya-bhoga, savArI, kapar3A Adi sabhI vastuoMkI eka maryAdA kara lenI caahie| isase tRSNA zAnta hotI hai aura tRSNA zAnta honese manuSyako zAnti milatI hai| zAnti milanese usake pariNAma nirmala hote haiN| parimANa karate samaya aisI vastue~ jo akhAdya haiM yA sevana karaneke yogya nahIM haiM, klikula tyAga denI caahie| jinake sevanase svAsthya ThIka nahIM rahatA unheM bhI chor3a denA cAhie aura khAna-pAna aisA honA cAhie jisase zarIra aura indriyA~ sabhI svastha raheM aura kAmabhoga zAdi vikAroMko bala na mila ske| yadi aisI vastuoMkA sevana kiyA gayA jo rogakAraka haiM yA vikArakAraka haiM to bhogopabhogaparimANavratakI maryAdA surakSita nahIM raha sakegI; kyoMki yadi hama rogI ho gaye to hamAre vrata, niyama saba rakhe raha jAyeMge aura hama apanA pratidinakA bhI dharmasAdhana na kara skeNge| ataH khAna-pAna, rahana-sahana saba sAdA honA caahie| isa prakAra jo bhogopabhogakA parimANa karatA hai vaha manuSya aura devaparyAyameM janma lekara binA cAhe hI lakSmIkA svAmI banatA hai aura mukti bhI use mila jAtI hai // 764 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM bhogopabhogaparimANa nAmaka bayAlIsavA~ kalpa samApta huaa| 1. "syAditthaM niyatA vRttiryasya sarveSu vastuSu / sa sarvAsAM zriyAmIzaH sarvavizveSu vartatAm // 12 // " -prabodhasAra pR. 186 / Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -768 ] upAsakAdhyayana yathAvidhi yathAdezaM yathAdravyaM yathAgamam / thApAtraM yathAkAlaM dAnaM deyaM gRhAbhramaiH // 765 // zrAtmanaH zreyase'nyeSAM ratnatrayasamRddhaye / svarAnugrahAyetthaM yatsyAttaddAnamiSyate // 766 || dAdapAtravidhidravyavizeSAntadviziSyate / yathA ghanAghanodgIrNa toyaM bhUmisamAzrayam // 767 // dAtAnurAgasaMpanaH pAtraM ratnatrayocitam / sarakAraH svAdhiSyaM tapaHsvAdhyAyasAdhakam // 768 // dAnakA svarUpa 263 [ aba dAnakA varNana karate haiM- ] gRhasthoMko vidhi, deza, dravya, Agama, pAtra aura kAlake anusAra dAna denA cAhie ||765|| jisase apanA bhI kalyANa ho aura anya muniyoMke ratnatraya - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakI unnati ho, isa taraha jo apane aura dUsaroMke upakArake lie diyA jAtA hai use hI dAna kahate haiM ||766 // jaise meghoMse barasA huA pAnI bhUmiko pAkara viziSTa phaladAyI ho jAtA hai vaise hI dAtA, pAtra, vidhi aura dravyakI vizeSatA se dAnameM bhI vizeSatA A jAtI hai ||767 // dAtA AdikA svarUpa jo premapUrvaka de vaha dAtA hai, jo samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrase bhUSita hai vaha pAtra hai / AdarapUrvaka denekA nAma vidhi hai aura jo tapa aura svAdhyAyameM sahAyaka ho vahI dravya hai || 768 // bhAvArtha-sArAMza yaha hai ki yadi denevAlA yogya pAtrako premase AdarapUrvaka aisI vastu de jo usake AtmakalyANake mArgameM sahAyaka ho vaha dAna uttama dAna hai / aura jisa kisIko jo kucha bhI nirAdarapUrvaka deM DAlanA dAna nahIM hai / jisakA mana dAna dete hue duHkhI hotA hai yA jo nAma Adike lobhase dAna detA hai vaha dAtA nahIM hai| jo sva-parakalyANameM rata nahIM hai vaha pAtra nahIM hai / aura na nirAdarapUrvaka denA denA hai| tathA aisA bhojana, jo ghI tathA svAdakI dRSTi bahumUlya hote hue bhI sAdhuke jJAna, dhyAnakA sAdhaka nahIM hai, vaha sAdhuoMke yogya dravya nahIM hai| 1. " pAtrAnamavidhidravyadezakAlAnatikramAt / dAnaM deyaM gRhasthena tapazcayaM ca zaktitaH // 48 // | - sAgAdharmAmRta 20 / "yayAdravyaM yathAdezaM yathA pAtraM yayApatham / yayAvidhAnasampatyA dAnaM deyaM tadarthanAm || 13|| " - prabodhasAra pR0187 / 2. " anugrahArthaM svasyAtisargo dAnam // " - tattvArthasUtra 7-38 / 3. "vidhidravyadAtu - pAtravizeSAttadvizeSaH / / "-- tasvArthasUtra 7 - 39 / "pAtradAtRvidhidravyavizeSaistadviziSyate / yathAmbu toyadairvAntaM sthAne sthAne viziSyate / / 15 / / " - prabodhasAra pR0 188 / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 somadeva viracita [kalpa 43, zlo0 766paralokadhiyA kshcitkshcidaihikcetsaa|| aucityamanasA kazcitsatAM vittavyanidhA // 766 // paralokaihikaucityeSvasti yeSAM na dhIH smaa| dharmaH kArye yazazceti teSAmetat prayaM kutaH // 770 // abhayAhArabhaiSajyazrutabhedAccaturvidham / dAnaM manISibhiH proktaM bhaktizaktisamAzrayam // 771 // saurUpyemabhayAdAhurAhArAgogavAn bhvet| . ArogyamauSadhAjJayaM zrutAtsyAcchU takevalI // 772 // sajjana puruSa tIna prakArase apane dhanako kharca karate haiM : koI paralokako buddhise ki paralokameM hameM sukha prApta hogA, dhana kharacate haiM / koI isa lokake lie dhana kharacate haiM aura koI ucita samajhakara dhana kharacate haiM / kintu jinheM na paralokakA dhyAna hai, na ihalokakA dhyAna hai aura na aucityakA hI dhyAna hai ve na dharma kara sakate haiM, na apane laukika kArya kara sakate haiM aura na yaza hI kamA sakate haiM // 769-770 // . bhAvArtha-isa lokakI buddhise dhana kharacanese laukika kAma vivAha-zAdI, rojagArameM saphalatA, lokasammAna Adi kArya hote haiN| tathA paralokakI buddhise yA ucita samajhakara dAna denese dharma aura yaza hotA hai| jaise muniyoMko dAna denA Adi, bAr3hapIr3itoMko yA durbhikSapIr3itoMko madada denA, zikSA-auSadhAlayakI AvazyakatA samajhakara dAna denA Adi / jo ina tInoMmeM dhana nahIM kharacate, na unake laukika kArya saphala hote haiM aura na pAralaukika / tathA unheM yaza bhI nahIM miltaa| dAnake bheda buddhimAn puruSoMne cAra prakArakA dAna batalAyA hai-abhayadAna, AhAradAna, auSadhadAna aura zAstradAna / ye cAroM dAna apanI zakti aura zraddhAke anusAra dene cAhie // 771 // cAroM dAnoMkA phala abhayadAnase sundara rUpa milatA hai / AhAra dAnase bhoga milate haiN| auSadhadAnase Arogya prApta hotA hai aura zAstradAnase zrutakevalI hotA hai // 772 // 1. "AhAroSadhayorapyupakaraNAvAsayozca dAnena / vaiyAvRtyaM bruvate caturAtmatvena caturasrAH ||117||"rtnkrnndd zrA0 / "tyAgo dAnam / tatrividhaM AhAradAnamabhayadAnaM jJAnadAnaM ceti |"-srvaarthsi06-24 / "AhArosahasatthAbhayabheo jaM cauvihaM dANaM / taM vuccai dAyavvaM NiddiTTamavAsayajjhayaNe ||233||"--vsunndi zrAva0 / 'abhayAnnauSadhajJAnabhedatastaccaturvidham / dAnaM nigadyate sadbhiH prANinAmupakArakam ||83||"-amit0 zrAva0,9 pari0 / "nirbhyaahaaryonimaussdhshrutyorpi| sadA manISibhirdeyaM zuddhadharmapravartanam ||17||"--prbodhsaar pR0 190 / 2. "abhItito'nuttamarUpavattvamAhArato bhogavibhUtimattvam / bhaiSajyato roganirAkulatvaM zrutAdavazya zrutake valitvam ||"-dhrmrtnaakr pR0 123 / "saurUpyamabhayAt prAhurAhArAt srvsusthtaa| zrutAt zrutamatAmozo nirvyAdhitvaM tathauSadhAt ||18||"-prbodhsaar 10 190 / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -776 ] upAsakAdhyayana zrameyaM sarvasattvAnAmAdau dadyAtsudhIH sadA / taddhIne hi vRthA sarvaH paralokocito vidhiH / 773 || dAnamanyadbhavenmA vA narazvedabhayapradaH / sarveSAmeva dAnAnAM yatastaddAnamuttamam // 774 // tenAdhItaM zrutaM sarva tena taptaM tapaH param / tena kRtsnaM kRtaM dAnaM yaH syAdabhayadAnavAn // 775 // navopacArasaMpannaH sametaH saptabhirguNaiH / naizcaturvidhaiH zuddheH sAdhUnAM kalpayetsthitim // 776 // pratigrahoccAsanapAdapUjApraNAmavAkkAyamanaH prasAdAH / 265 abhayadAnakI zreSThatA sabase prathama saba prANiyoMko abhayadAna denA caahie| kyoMki jo abhayadAna nahIM de sakatA usa manuSyakI samasta pAralaukika kriyAe~ vyartha haiM || 773 || aura koI dAna do yA na do, kintu abhayadAna jarUra denA cAhie; kyoMki saba dAnoMmeM abhayadAna zreSTha hai || 774|| jo abhayadAna detA hai, vaha saba zAstroMkA jJAtA hai, parama tapasvI hai aura saba dAnoMkA kartA hai / / 775 // bhAvArtha - prANImAtrakA bhaya dUra karake unake jIvanakI rakSA karanA abhayadAna hai / jo isa dAnako karatA hai vaha saba dAnoMko karatA hai; kyoMki jIvanakI rakSA saba cAhate haiM / sabako apanA-apanA jIvana priya hai / yadi jIvanapara hI saMkaTa ho to AhAradAna yA auSadhadAna yA zAstradAna kisa kAmakA / jo manuSya apanese dUsaroMkI rakSA nahIM kara sakatA arthAt jo ahiMsA dharmakA pAlana nahIM karatA vaha yadi paraloka ke lie dharmakarma kare bhI to vaha saba vyartha hai / kyoMki dharmakA mUla jIvarakSA hai / yadi mUla hI nahIM to dharma kahA~ se ho sakatA hai / ataH prANimAtrako yathAzakti jIvanadAna denA hI sarvottama dAna hai / [ aba hAradAnako kahate haiM- ] sAta guNoMse yukta dAtAko navadhA bhaktipUrvaka sAdhujanoMko anna, pAna, khAdya, leAke bhedase cAra prakArakA zuddha AhAra denA cAhie || 776 // [ aba navadhA bhakti batalAte haiM - ] gRhasthako muniyoMkI navadhA bhakti karanI caahie| sabase pahale apane dvArapara muniko 1. " dharmArthakAmamokSANAM jIvitavye yataH sthitiH / taddAnatastato dattAste sarve santi dehinAm // 84 // devairukto vRNISvaMkaM trailokyaprANitavyayoH / trailokyaM vRNute ko'pi na parityajya jIvitam // 85 // trailokyaM na yato mUlyaM jIvitavyasya jAyate / tadrakSatA tato dattaM prANinAM kiM ca kAMkSitam / nAbhItidAnato dAnaM samastAdhArakAraNam / mahIyo nirmalaM nityaM gaganAdiva vidyate // 87 // " - amita0 zrA0, 9 pari0 / "jaM kIrai parirakkhA NiccaM maraNabhayabhIrujIvANaM / taM jANa abhayadANaM sihAmaNi sambadANANaM // 238 // " - vasunandizrA0 / 2. annapAnakhAdyale hyabhedaH / " navapuNyaiH pratipattiH sattaguNasamAhitena zuddhena / apasUnArambhANAmAryANAmiSyate dAnam // 113 // " - ratnakaraNDa0 / 3. " pratigraha uccadezasthApanaM pAdaprakSAlanam arcanaM praNamanamityevamAdikriyAvizeSANAM kramo vidhiH / " tattvArthavArtika, pR0 559 / "pratigrahaNamatyuccaiH sthAne'sya vinivezamam / pAdapradhAvanaJcAca natiH zuddhizca sA trayI // 86 // vizuddhizcAzanasyeti navapuNyAni dAninAm / " - mahApurANa / Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 somadeva viracita vidhovizuddhizca navopacArAH kAryA munInAM gRhasaMzritena // 777 // zraddhA tuSTirbhaktirvijJAnamalubdhatA kSamA zaktiH / yatraite sapta guNAstaM dAtAraM prazaMsanti ||778 || [ kalpa 42, zlo0 777 Ate dekhakara unheM AdarapUrvaka grahaNa karanA cAhie ki svAmI ! Thaharie, Thaharie, tthhrie| yadi ve Thahara jAyeM to ghara meM le jAkara unheM U~ce Asanapara baiThAnA cAhie / phira unake caraNoMkI pUjA karanI cAhie / phira unheM praNAma karanA cAhie / phira unase nivedana karanA cAhie ki merA mana zuddha hai, vacana zuddha hai, kAya zuddha hai aura anna jala zuddha hai| ye navadhA bhakti haiM ||777 || bhAvArtha - 3 - Ajakala kucha loga isa navadhA bhaktiko vyarthaM batalAte haiM / kintu yaha vyarthaM nahIM hai| isase eka to sAdhuko sadgRhasthakI pahacAna ho jAtI hai / ve jAna jAte haiM ki yaha gRhastha kaisA hai / isake yahA~ jo bhojana banA hai vaha usane vidhipUrvaka banAyA hai yA nahIM / isake manameM dete hue kucha saMkleza to nahIM ho rahA hai ? Adi / dUsare, lenevAlese denevAlekA pada U~cA samajhA jAtA hai / ataH yadi navadhA bhakti na karAyI jAye to gRhastha apaneko U~cA mAnane lage aura sAdhuko nIcA mAnane lage / aura aisA mAnanese dharmakI sAkSAt mUrti sAdhujanoMke prati avajJA - kA bhAva A jAnese dharmake prati bhI zraddhA uTha jAye, ataH maiM jo kucha detA hU~ vaha apanI zraddhAbuddhise detA hU~ aura mujhase lekara bhI yahI bar3e aura pUjya haiM / ityAdi bhAvako banAye rakhane ke lie navadhA bhaktipUrvaka hI AhAradAna kI vidhi batalAyI gayI hai / [ aba dAtAke sAta guNa batalAte haiM- ] jisa dAtAmeM zraddhA, santoSa, bhakti, vijJAna, alobhIpanA, kSamA aura zakti ye sAta guNa pAye jAte haiM vaha dAtA prazaMsA ke yogya hotA hai || 778 // 1 bhAvArtha- pAtradAnako acchA samajhanA zraddhA hai / dete hue prasannatAkA honA santoSa hai / pAtrake guNoMmeM anurAgakA honA bhakti hai / kaisA dravya denA cAhie ityAdi bAtoMkA jJAna honA vijJAna hai| dAna dekara kisI sAMsArika phalakI icchA na karanA alobhIpanA hai / krodhake kAraNa 20 parva | " uktaM hi -- pratigrahoccasthAne ca pAdakSAlanamarcanam / praNAmo yogazuddhizca bhikSAzuddhizca te nava / " - cAritrasAra pR0 14 / "saMgrahamuccasthAnaM pAdodakamarcanaM praNAmaJca / vAkkAyamanaH zuddhi reSaNazuddhizca vidhimAhuH // 168 // |" - puruSArthasi0 / "paDigahamuccadvANaM pAdodayamaccaNaM ca paNamaM c| maNavayaNakAyasuddhI saNasuddhI ya dANavi // 225 // " vasunandizrA0 / pratigrahoccAsanapAdapUjApraNAmavAkkAyamanaH prasAdAH / vidhAya zuddhizca navopacArAH kAryA yatInAM gRhamedhineti dharmaratnAkara / pR0 162 / 1. AhAra / 2. "pratigrahItari anasUyAtyAge'viSAdaH ditsato dadato dattavatazca prItiyogaH kuzalAbhisandhitA dRSTaphalAnapekSitA niruparoSatvamanidAnatvamityevamAdiH dAtRvizeSo'vaseyaH / " tattvArthavArtika pR0 559 / "zraddhA zaktizca bhaktizca vijJAnaJcApyalubdhatA / kSamA tyAgazca saptaite proktA dAnapaterguNAH // 82 // " mahApurANa, 20 parva / "ehikaphalAnapekSA kSAntiniSkapaTatAnasUyatvam / aviSAditvamuditve nirahaGkAritvamiti hi dAtRguNAH // 169 // " - puruSArthasi 0 / " uktaM hi - zraddhA zaktiralubdhatvaM bhaktirjJAnaM dayA kSamA / iti zraddhAdayaH sapta guNAH syurga hamedhinAm / " -- cAritrasAra pR0 14 / "saddhA bhattI tuTThI viSNANa maluddhayA khamA sattI / jatthe sattaguNA taM dAyAraM pasaMsaMti // 224 // - vasunandizrA0 / amitagatizrA0 9 - 3 / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -784] tatra vijJAnasyedaM lakSaNam vivaNe virasaM viddhamasAtmyaM premRtaM ca yat / munibhyo'naM na taddeyaM yacca bhuktaM gadAvaham / / 776 / / ucchiSTaM nIcalokArhamanyoddiSTaM vigahitam / na deyaM durjanaspRSTaM devayakSAdikalpitam // 780 // prAmAntarAtsamAnItaM mantrAnItamupAyainam / na deyamApaNakrItaM viruddhaM vA'yathartukam / / 781 // dadhisarpipayobhakSyaprAyaM paryuSitaM matam / gandhavarNarasabhraSTamanyatsarve vininditam // 782 // bAlaglAnatapaHkSINavRddhavyAdhisamanvitAn / munInupacarennityaM yathA te syustapaHkSamAH // 783 // . zAThayaM garvamazAnaM pAriplavemasaMyamam / vAkpAruSyaM vizeSeNa varjayedbhojanakSaNe // 784 // milanepara bhI krodha na karanA kSamA hai| aura pAsameM thor3A dhana hote hue bhI dAnameM vizeSa abhiruci honA zakti hai / dAtAke ye sAta guNa batalAye haiN| [ina guNoMmeM-se vijJAnaguNakA svarUpa granthakAra svayaM batalAte haiM-] dAtAke vijJAnaguNakA svarUpa jo bhojana virUpa ho, calitarasa ho, pheMkA huA ho, sAdhukI prakRtike viruddha ho, jala gayA ho, tathA jo khAnese roga paidA kare, vaha bhojana muniko nahIM denA cAhie // 779 // jo ucchiSTa ho-khAnese baca gayA ho, nIca logoMke khAne yogya ho, dUsaroMke lie banAyA ho, nindanIya ho, durjanase chU gayA ho yA kisI devatA athavA yakSake uddezyase rakhA ho, vaha bhojana muniko nahIM denA cAhie // 780 // jo dUsare gA~vase lAyA gayA ho, yA mantrake dvArA lAyA gayA ho, yA bheTameM AyA ho yA bAjArase kharIdA ho yA Rtuke pratikUla ho, vaha bhojana muniko nahIM denA cAhie // 781 // dahI, ghI, dUdha vagairaha jo vAsI bhI khAneke yogya hai (?) kintu jisakA rUpa, gandha aura svAda badala gayA ho vaha muniko deneke yogya nahIM hai / / 782. avasthAmeM choTe, rogase durbala, tapase durbala, bUr3he aura kor3ha Adi vyAdhiyoMse pIr3ita muniyoMkI. sadA sevA karanI cAhie, jisase ve tapa karanemeM samartha ho sakeM // 783 // bhojanake samaya kapaTa, ghamaNDa, nirAdara, caMcalatA, asaMyama aura kaThora vacanoMko vizeSa rUpase chor3anA cAhie arthAt vaise to inako sadA hI chor3anA cAhie, kintu bhojanake samaya to khAsa taurase chor3a denA cAhie; kyoMki ina sabakA manapara acchA asara nahIM par3atA aura mana kharAba honese bhojanakA bhI paripAka ThIka nahIM hotA // 784 // 1. atijIrNam / 2. rogakAri / 3. prAbhRtam / 4. bAsI / 5. abhISTaM dAtum / 6. rujAdikliSTazaroraH / 7. kapaTatvam / 8. niraadrH| 9. caJcalatvam / Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 219 somadeva viracita [kalpa 43. zlo0 785abhaktAnAM karyANAmavratAnAM ca samasu / . na bhujIta tathA sAdhudainyakAruNyakAriNAm // 785 // nAharanti mahAsattvAzcittenApyanukampitAH / kiM tu te dainyakAruNyasaMkalpojjhitavRttayaH // 786 // dharmeSu svAmisevAyAM sutotpattau ca kaH sudhiiH| anyatra kAryadaivAbhyAM pratihastaM samAdizet / / 787 / / zrAmavittaparityAgAtparairdharmavidhAyane / ...niHsaMdehamavApnoti parabhogAya tatphalam / / 788 / / bhojyaM bhojanazaktizca rtishktirvrstriyH| vibhavo dAnazaktizca svayaM dharmakRteH phalam // 786 jo bhaktipUrvaka dAna nahIM dete, yA atyanta kRpaNa haiM athavA avatI haiM yA dInatA aura karuNA utpanna karate haiM arthAt apanI dInatA prakaTa karate haiM, yA karuNA buddhise dAna dete haiM, unake gharapara sAdhuko AhAra nahIM lenA cAhiye / / 785 // ve sAdhu bar3e sattvazAlI hote haiM, cittase bhI bar3e dayAlu hote haiM, unakI vRtti dInatA aura karuNAjanaka saMkalpoMse rahita hotI hai| ataH ve dInoM aura dayApAtroMke gharapara AhAra nahIM karate // 786 // [jo loga svayaM dAna na dekara dUsaroMse dAna dilAte haiM unake bAremeM granthakAra kahate haiM-] ___jo kAma dUsaroMse karAne lAyaka hai, yA jo bhAgyavaza ho jAtA hai unako chor3akara dharmake kArya, svAmIkI sevA aura santAnotpattiko kauna samajhadAra manuSya dUsareke hAtha sauMpatA hai ? // 787 // jo apanA dhana dekara dUsaroMke dvArA dharma karAtA hai vaha usakA phala dUsaroMke bhogake lie hI upArjita karatA hai isameM sandeha nahIM hai // 788 // khAdya padArtha, bhojana karaneko zakti, ramaNa karanekI zakti, sundara striyA~, sampatti aura dAna karanekI zakti, ye cIjeM svayaM dharma karanese hI prApta hotI haiM / / 786 // bhAvArtha-bahutase ArAmatalaba dhanI loga svayaM dharma na karake dUsaroMse dhArmika kRtya karAte haiM / bhagavAnkI pajAke lie pujArI rakha lete haiN| paisA dekara dUsaroMse vidhAna vagairaha karAte haiN| koI sAdhu vagairaha Ate haiM to apane naukaroMko dvArapara khar3A kara dete haiM aura unase hI AhAra bhI dilAte haiN| aura yaha samajhate haiM ki cU~ki isameM hamArA dravya kharca hotA hai isalie isakA phala hameM hI milegaa| aisA samajhanevAle amameM haiN| phala dravya kharacanese nahIM milatA kintu bhAvoMse milatA hai / jo apanA dravya kharacakara Apa hI dAnAdika dete haiM usakA phala bhI ve svayaM hI 1. lubdhAnAm "AtmAnaM dharmakRtyaJca putradArAMzca pIDayan / yo lobhAt saJcinotyarthaM sa kadarya iti smRtaH // " iti smRtiH| "asammatAbhaktakadaryamartyakAruNyadainyAtizayAnvitAnAm / eSAM nivAseSu hi sAdhuvarga: parAnukampAhitadhIna bhuGvate / / 39 / / uktaM ca-nAharanti mahAsattvAzcitte nApyanukampitAH / kintu te dainyakAruNyasaMkalpojjhitavRttayaH ||"-dhrmrtnaakr pR0 124 / 2. kiM nu-a0 ja0 / 3-lpotritavR-a0 ja0 mu0 / vRttayaH santaH kiM Aharanti ? api tu na / 4. preSaNa / 5. yatkimapi iSTamaniSTaM ca devaH karoti tatra svahaste kimapi kartuM zaknoti atastatra svahastaniyamo nAsti / 6. nijadhanena parahastena dharma kArayati / Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -762] 266 upAsakAdhyayana zilpikorukavAkpaNyasaMbhailIpatitAdiSu / dehasthitiM na kurvota "liGgilikopajIviSu // 760 // dIkSAyogyAstrayo varNAzcatvArazca vidhocitaa| manovAkAyadharmAya matAH sarve'pi jantavaH // 7 // puSpAdirazanAdirvA na svayaM dharma eSa hi|| tityAdiriva dhAnyasya kiM tu bhAvasya kAraNam / / 762 / / bhogate haiN| kintu jo apanA dhana kharacakara dUsaroMse dAnAdika dilAte haiM usakA phala bhI dUsare hI bhogate haiM / aisA dekhA jAtA hai ki bahutase manuSyoM ke pAsa khUba dhana hotA hai magara ve na use khA sakate haiM aura na dUsaroMko de sakate haiM / sundara strI hotI hai magara zarIrameM bhoga zakti nahIM hotI hai / ye saba dUsaroMse dharma karAnekA hI phala hai / khAneko bhI ho aura hajama karanekI zakti bhI ho, sundara strI ho aura ramaNa karanekI zakti bhI ho, khUba dhana ho aura dAna denekI zakti bhI ho, ye bAteM to svayaM dharma karanese hI prApta hotI haiN| ataH dharmake kArya svayaM hI karane caahie| muniyoMke AhAra leneke ayogya ghara nAI, dhobI, kumhAra, luhAra, sunAra, gAyaka, bhATa, durAcAriNI strI, nIca logoMke gharameM tathA jo muniyoMke upakaraNa becakara unase AjIvikA karate haiM unake gharameM muniko AhAra nahIM karanA cAhie // 790 // jina-dIkSAtathA AhAradAnake yogya varNa brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ye tIna varNahI jinadIkSAke yogya haiM kintu AhAra dAna deneke yogya cAroM hI varNa haiM; kyoMki sabhI prANiyoMko mAnasika, vAcanika aura kAyika dharmakA pAlana karanekI anumati hai / / 791 // puSpa vagairaha aura bhojana vagairaha svayaM dharma nahIM hai, kintu jaise pRthvI vagairaha dhAnyakI utpattimeM kAraNa haiM vaise hI ye cIjeM zubha bhAvoMke honemeM kAraNa haiM // 792 // bhAvArtha-pajAmeM jo puSpa vagairaha car3hAye jAte haiM aura muniko jo AhAra diyA jAtA hai so ye puppa vagairaha dravya yA bhojana svayaM dharma nahIM hai| kintu inake nimittase jo zubha bhAva hote haiM ve dharmake kAraNa haiM kyoMki unase zubha karmakA bandha hotA hai| 1. "teSAM zuzrUSaNAcchUdrAste dvidhA kAryakAravaH / kAravo rajakAdyAH syuH tato'nye syurakAravaH // 185 // kAravo'pi matA dvedhA spRzyA'spRzyavikalpataH / tatrAspRzyAH prajAbAhyAH spazyAH syuH kartakAdayaH ||186||"mhaapuraann, 16 parva / 2. vandijana / 3. kuttinii| 4. jAtibAhya / 5. yatInAmupakaraNajIvitaM gRhe AhAro na kartavyaH / "gAyakasya talArasya nocakarmopajIvinaH / mAlikasya viliGgasya vezyAyAstailikasya ca // 38 // donasya sUtikAyAzca chipakasya vizeSataH / madyavikrayiNo madyapAnasaMsagiNazca na // 39 // kriyate bhojanaM gehe yatinA bhoktumicchunA / evamAdikamapyanyaccintanIyaM svacetasA ||40||"-niitisaar / 12. varNAH / 6. zUdrajanAnAmapi vidhA-AhAra ucito yogyaH dIyate ityarthaH / 7. cANDAlAdayo'pi manovAkkAyaH kRtvA puNyamupArjayanti doSo nAsti / 8. -dirAsanAdirvA A0 / "puSpAdiH stavanAdirvA naiva dharmasya sAdhanam / bhAvo hi dharmahetuH syAttadatra prayato bhavet ||31||"--prbobsaar pR0 195 / 9. pariNAmanirmalatAyAH / Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 somadeva viracita [kalpa 43, zlo073yuktaM hi zraddhayA sAdhu sakRdeva manI nRNAm / parAM zuddhimavApnoti lohaM viddhaM rasairiva // 763|| tapodAnArcanAhInaM manaH sadapi dehinAm / tatphalaprAptaye na syAtkuzUlasthitabIjavat / / 764|| AvezikAzritazAtidInAtmasu yathAkramam / yathaucityaM yathAkAlaM yApazcakamAcaret // 765 // kAle kalau cale citte dehe cAnnAdikoTake / etacitraM yadadyApi jinarUpadharA narAH // 766|| yathA pUjyaM jinendrANAM rUpaM lepAdinirmitam / tathA pUrvamunicchAyA pUjyAH saMprati saMyatAH // 767 / / tarduttamaM bhavetpAtraM yatra ratnatrayaM nre| dezavatI bhavenmadhyamanyaJcAsaMyataH sudRk // 768 // manuSyoMkA mana yadi eka bAra bhI saccI zraddhAse yukta ho to vaha utkRSTa vizuddhiko prApta hotA hai / jaise pAradake yogase lohA atyanta zuddha ho jAtA hai / / 793 // aura prANiyoMke mana hote hue bhI yadi vaha mana tapa, dAna aura pUjAmeM rata na ho to jaise khattImeM par3A huA bIja dhAnyako utpanna nahIM kara sakatA / vaise hI vaha mana bhI utkRSTa vizuddhiko prApta nahIM kara sakatA / ataH yadi mana hai to use zubha kAryoMmeM lagAnA cAhie / / 794 // apane gharapara Aye hue atithiko, apane Azritako, sajAtIyako aura dIna manuSyoMko samayake anusAra yathAyogya pA~ca dAna kramazaH dene cAhie / / 795 // kalikAlameM jinarUpadhAriyoMke darzana durlabha haiM yaha bar3A Azcarya hai ki isa kalikAlameM jaba manuSyoMkA mana caMcala rahatA hai aura zarIra annakA kIr3A banA rahatA hai, Aja bhI jinarUpake dhAraka manuSya pAye jAte haiM / / 796 // jaise pASANa vagairahameM aMkita jinendra bhagavAnkI pratikRti pajane yogya hai, loga usakI pUjA karate haiM, vaise hI Ajakalake muniyoMko bhI pUrvakAlake muniyoMkI pratikRti mAnakara pUjanA cAhie / / 797 / / pAtrake tIna bheda samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrase vibhUSita muni uttama pAtra haiN| aNuvratI 1. atithiH / 2. dAnapaJcakam / "RSiyajJaM devayajJaM bhUtayajJaM ca sarvadA / nRyajJaM pitRyajJa ca yathAzakti na hApayet ||21||"-mnusmRti, a0 4 / "AvezikajJAtiSu saMsthiteSu donAnukampeSu yathAyathaM tu / dezocitaM kAlabalAnurUpaM dadyAcca kiMcita svayameva baddhavA ||"-dhrmrtnaakr pa0 126 / 3. "kAle kalo saMtatacaJcale ca citte sadAhAramaye ca kaaye| citraM yadadyApi jinendrarUpadharA narA dRSTipathaM prayAnti // 62 // ato yathA kevalanAyakAnAM lepAdikluptaM prativimbamaya'm / tathaiva pUrvaprativimbavAhAH sampratyupAyA' yataya: sudhIbhiH ||63||"-dhrmrtnaakr patra 126 / "vandyaM yathArhatAM rUpaM zilAlepAdinirmitam / tathA pUrvaSirUpasthA vandyA: saMprati saMyatAH ||34||"-prbodhsaar pR0 197 / "vinyasyadaMyugIneSu pratimAsu jinAniva / bhaktyA pUrvamunInarcet kutaH zreyo'ticinAm // 64 // " sAgAradharmA0 20 / 4. 'pAtraM rAgAdibhirdoSaH aspRSTo guNavAn bhavet / taca tredhA jaghanyAdibhedarbhedamupeyivat // 139 / / jaghanyaM zIlavAn mithyAvRSTizca puruSo bhavet / sadRSTimadhyamaM pAnaM Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -804] 301 upAsakAdhyayana yatra tatrayaM nAsti tadapAtra vidurghaSAH / utaM tatra vRthA sarvamUSarAyAM hitAviva ||766 // pAtre dattaM bhavedanaM puNyAya gRhamedhinAm / zuktAveva hi meghAnAM jalaM muktAphalaM bhavet // 800 // miotvagrastacitteSu caaritraabhaasbhaagissu| doSAyaiva bhavehAnaM payaHpAnamivAhiSu // 801 // kAruNyAdathavaucityAtteSAM kiJcidizannapi / dizeduddha tamevAnnaM gRhe bhuktiM na kArayet // 802 // satkArAdividhAveSAM darzanaM dUSitaM bhavet / yathA vizuddhamapyambu viSabhAjanasaMgamAt // 803 / / shaakynaastikyaagrjaattlaajiivkaadibhiH| sahAvAsaM sahAlApaM tatsevAM ca vivarjayeta // 804 // zrAvaka madhyamapAtra hai aura asaMyata samyagdRSTi jaghanyapAtra hai // 798 // jisa manuSyameM na samyagdarzana hai, na samyagjJAna hai aura na samyakacAritra hai use vidvajjana apAtra samajhate haiN| jaise Usara bhUmimeM kucha bhI bonA vyartha hotA hai vaise hI apAtrako dAna denA bhI vyartha hai // 766 // pAtrako AhAra dAna denese gRhasthoMko puNya phala prApta hotA hai; kyoMki meghakA pAnI sIpameM hI jAnese motI banatA hai, anyatra nahIM // 800 // jinakA citta mithyAtvameM pha~sA hai aura jo mithyA cAritrako pAlate haiM, unako dAna denA burAIkA hI kAraNa hotA hai, jaise sA~pako dUdha pilAnese vaha jahara hI ugalatA hai // 801 // aise logoMko dayAbhAvase athavA ucita samajhakara yadi kucha diyA bhI jAye to bhojanase jo avaziSTa rahe vahI denA caahie| kintu gharapara nahIM jimAnA cAhie // 802 // jaise viSaile baratanake sambandhase vizuddha jala bhI dUSita ho jAtA hai vaise hI ina mithyAdRSTi sAdhuveSiyoMkA Adara-satkAra karanese zraddhAna dUSita ho jAtA hai / / 803 // ataH bauddha, nAstika, yAjJika, jaTAdhArI tapasvI aura AjIvaka Adi sampradAyake sAdhuoMke sAtha nivAsa, bAtacIta aura unakI niHzIlavatabhAvanaH / / 140 // saSTiH zolasampannaH pAtramuttamamiSyate / kudRSTiyoM vizIlazca naiva pAtramaso mataH // 141 / / kumAnuSatvamApnoti janturdadadapAtrake / azodhitamivAlAmbu taddhi dAnaM pradUSayet // 142 / / AmapAtre yathAkSiptaM maGkSa kSIrAdi nazyati / apA'pi tathA dattaM taddhi svaM tacca nAzayet ||143||"-mhaapuraann, 20 parva / "pAtraM tribhedamuktaM saMyogo mokSakAraNaguNAnAm / avirata samyagdRSTiviratAviratazca sakalaviratazca ||171||"-purussaarthsi0 / amitagatizrAvakAcAra pari0 10 / 1. "kAle dadAti yo'pAtre vitIrNa tasya nazyati / nikSiptamUSire bIjaM kiM kadAcidavApyate // 36 // " -ami0 zrA0,9pari0 / "jassa Na tao Na caraNaM Na cAvi jassatthi varaguNo koii| taM jANeha apattaM aphalaM dANaM kayaM tassa // 531 // Usarakhite bIyaM sukkhe rukkhe ynniirhiseo| jaha taha dANamavate diNNaM khu niratthayaM hoI ||532||"-bhaavsNgrh| 2. "mithyAtvavAsitamanassu tathA caritrAbhAsapracAriSu kudarziniSu pradAnam / prAyo hyanarthajananapratighAtihetuH kSIraprayANamiva viyanilAzaneSu ||66||"-dhrmrtnaa0 50 126 / 3. svabhojanAnantaramuddhRtaM adhikaM sthitaM tadeva na tu pUrvaM samIcInam / 4. kudRzAm / 5. "pASaNDino vikarmasthAn vaiDAlapratikAJchaThAn / haitukAn bakavRttIMzca vAGmAtreNApi nArcayet // 30 // "- manusmRti a0 4 / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 somadeSa viracita [kalpa 45, shlo0804ashaattttvcetobhirduraagrhmliimsaiH| yuddhameva bhavedgoSThayAM daNDAdaNDi kacAkaci // 805 // bhayalobhoparodhAdyaiH kuliGgi nissevnne| avazyaM darzanaM mlAyenIrAcaraNe sati // 206 / / buddhipauruSayukteSu daivaayttvibhuutissu|| nRSu kutsitasevAyAM dainyamevAtiricyate // 807 // sevA vagairaha nahIM karanA cAhie // 804 // tattvoMse anajAna aura durAgrahI manuSyoMke sAtha bAtacIta karanese lar3AI hI hotI hai jisameM DaNDA-DaNDI aura jUtama bAjAra takakI naubata A sakatI hai // 805 // jo strI-puruSa kisI aniSTake bhayase yA putra vagairahake lAlacase yA dUsaroMke Agrahase kuliGgI sAdhuoMkI sevA karate haiM, unakA zraddhAna nIca AcaraNa karanese avazya malina hotA hai // 806 // sabhI manuSya buddhizAlI haiM aura yathAyogya pauruSa-udyoga bhI karate haiM kintu sampattikA milanA to bhAgyake adhIna hai| phira bhI yadi manuSya bure manuSyoMkI sevA karatA hai to yaha to dInatAkA atireka hai / / 807 // bhAvArtha-jo svayaM sanmArgameM lage hue haiM aura dUsaroMko sanmArgameM lagAte haiM yA sanmArgapara saccI AsthA rakhate haiM ve pAtra kahalAte haiN| unheM zraddhA aura bhaktipUrvaka dAna denA cAhie / kintu jo sAdhukA to veSa dhAraNa kiye haiM kintu sacce sAdhukA eka bhI cihna jinameM nahIM hai aise gaMjer3I, bhaMger3I, jaTAjUTadhArI, bhikhamaMge sAdhu pAtra nahIM haiM kintu apAtra haiM / unheM sAdhu samajhakara dAna denA mUrkhatA hai / aise logoMko yadi kucha diyA jA sakatA hai to pAtra-buddhise nahIM, kintu dayA-buddhise / aura dayA-buddhise yA AvazyakatA samajhakara bhI jo diyA jAye vaha isI rUpameM diyA jAnA cAhie ki hama eka bhUkhe manupyakI yA duHkhI manuSyakI madada kara rahe haiM, na ki isa rUpameM, jisase aisA lage ki hama kisI sAdhukI abhyarthanA kara rahe haiM; kyoMki aisA karanese apanI santAnapara yA dUsaroMpara galata prabhAva par3anekA bhaya nahIM rahatA, aura isase una sAdhu-veSiyoM ko dUsaroMpara raMga jamAnekA maukA nahIM miltaa| aisA dekhA gayA hai ki sAdhukA veSa banAkara ghara-ghara bhIkha mA~ganevAle manuSyoMkI kamajorIkA lAbha uThAkara kabhI-kabhI unheM khUba Thagate haiM / udAharaNake lie gharameM koI bImAra huA to bhaya dikhAkara apanI bhabhUta vagairahake dvArA gharavAloMpara raMga jamA lete haiN| kabhI sonA, cA~dI dUnA karanekA lobha dikhAkara gaharA hAtha mAra dete haiN| pahale manupya lobhameM Akara pha~sa jAtA hai aura pIche pachatAtA hai| isIlie granthakArane bhaya, lobha aura dUsaroMke kahanese bhI ina prapaMcI sAdhuoM kI sevA karanekA kar3A niSedha kiyA hai / manuSyoMko yaha dRr3ha vizvAsa rakhanA cAhie ki jo kucha manuSyako milatA hai vaha usake pUrva janmameM kiye hue yA isa janmameM kiye hue zubhAzubha karmAkA phala hai / apane zubhAzubha karmoMke sivA koI kisIko na kucha de sakatA hai aura na usakA koI kucha bhalA yA burA kara sakatA hai| isalie use yaha bhAva apane manase nikAla hI denA cAhie, koI dUsarA kucha de sakatA hai| 1. Agraha / 2. sevAyAM satyAM / "bhayAzAsnehalobhAcca kudevAgamaliGginAm / praNAmaM vinayaM caiva na kuryuH guddhadRSTayaH ||30||"-rtn karaMNDa zrA0 / Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -811] upAsakAdhyayana 303 samayI sAdhaka sAdhuH sUriH samayadIpakaH / tatpunaH paJcadhA pAtramAmananti manISiNaH // 808 // gRhastho vA yatirvApi jaina samayamAsthitaH / yathAkAlamanuprAptaH pUjanIyaH sudRSTibhiH // 806 // jyotirmantranimittAH suprazaH kAryakarmasu / mAnyaH samayibhiH samyakparokSArthasamarthadhIH // 10 // dIkSAyAtrApratiSThAcAH kriyAstadvirahe kutH| tadartha parapRcchAyAM kathaM ca samayonnatiH // 11 // jo aisA dRr3ha vizvAsa karake prayatnazIla rahegA vaha kabhI kisIke cakkarameM nahIM pha~segA / ataH dInatAko dUra karake sadA sacce niHspRhI digambara guruoMkI hI sevA-bhakti karanI cAhiye / kyoMki ve kisIse kucha mA~gate nahIM haiM aura na denevAlese prasanna hote haiM aura na na denevAlepara krodha karate haiM / ve bhojanake lie nahIM jIte kintu jIneke lie bhojana karate haiM / aura unakA jInA jIneke lie nahIM hai kintu sva aura parake kalyANake lie hai| [aba dUsarI tarahase pAtrake pA~ca bheda aura unakA svarUpa batalAte haiM-] buddhimAn puruSa samayI, sAdhaka, sAdhu, AcArya aura dharmake prabhAvakake bhedase pAtrake pA~ca bheda mAnate haiM // 808 // gRhastha ho yA sAdhu, jo jaina dharmakA anuyAyI hai use samayI yA sAdharmI kahate haiM / ye sAdharmI pAtra yathAkAla prApta honepara samyagdRSTi bhAiyoMko unakA Adara-satkAra karanA cAhie // 809 // jinakI buddhi parokSa arthako bhalI prakArase jAnanemeM samartha hai una jyotiSazAstra, mantrazAstra aura nimittazAstrake jJAtAoMkA tathA kAryakrama arthAt pratiSThA Adike jJAtAkA sAdharmI bhAiyoMko sammAna karanA cAhie // 10 // ___ bhAvArtha-prati a. A. aura ja. meM 'kAyakarmasu' pATha hai| aura TippaNameM usakA artha zArIrika cikitsA karanevAlA vaidya diyA hai aura prabodhasArameM bhI vaidya hI artha liyA hai| kintu dharmaratnAkarameM aura sAgAradharmAmRtameM uddhRta zlokameM 'kAyakarmasu' pATha hai| hameM yahI pATha ThIka pratIta hotA hai kyoMki Ageke zlokameM kahA hai ki usake abhAvameM dIkSA, yAtrA, pratiSThA Adi kriyA kaise ho sakatI haiM / ina kriyAoMko to vahI karA sakatA hai jo kriyAkANDameM kuzala ho / ataH yahI pATha samucita pratIta hotA hai| yadi vaha na ho to jinadIkSA, tIrthayAtrA aura jina vimbapratiSThA vagairaha kriyAe~ kaise ho sakatI haiN| kyoMki inameM muhUrta dekhaneke lie jyotiSavidyA aura kriyAkarma karAneke lie pratiSThAzAstrake jJAtAkI AvazyakatA hotI hai / zAyada kahA jAye ki dUsare logoMmeM jo jyotiSI yA mantrazAstrI haiM unase kAma calA liyA jaayegaa| kintu isa taraha dUsaroMse pUchanese apane dharmakI unnati kaise ho sakatI hai // 811 // 1. "samayikasAdhakasamayadyotakanaiSThikagaNAdhipAn ghinuyAt / dAnAdinA yathottaraguNarAgAt sadgrahI nityam ||51||"-saagaardhrmaa0, a0 2 / 2 srAvakaH a0 ja0 / zrAvaka: mu0 / 3. kAyakarmasua0, A0, ja0 / vadyaH / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 203 [kalpa 43, zlo0 812 somadeva viracita mUlottaraguNazlAghyaistapobhirniSTitasthitiH / sAdhuH sAdhu bhavetpUjyaH puNyopArjitapaNDitaiH // 812 // jJAnakANDe kriyAkANDe cAturvarNyapuraHsaraH / sUrirdeva ivArAdhyaH saMsArAbdhitaraNDakaH ||813|| lokavitvakavitvAdyairvAdavAgmitvakauzalaiH / mArgaprabhAvanodyuktAH santaH pUjyA vizeSataH // 814|| 'mAnyaM jJAnaM tapohInaM jJAnahInaM tapo'rhitam / dvayaM yatra sa devaH syAd dvihIno gaNapUraNaH // 81 // pe namo'stu syAdviratau vinayakriyA / anyonyaM tullake cAhamicchAkAravacaH sadA ||816 // bhAvArtha - apane dharmakI unnati to tabhI ho sakatI hai jaba apane meM bhI saba Avazyaka bAtoMke jAnanevAle hoN| tathA apane muhUrtavicArameM bhI dUsaroMse antara hai aura pratiSThA Adi vidhito bilakula hI alaga hai / ataH jaina jyotiSa aura jaina mantrazAstra ke aura pratiSThAzAstra ke vettAoM kA bhI sammAna karanA cAhie, jisase ve bane raheM aura hamAre dharmakI kriyAe~ zuddha vidhipUrvaka cAlU raheM / mUlaguNa aura uttaraguNoMse yukta tapasvI mahAtmAko sAdhu kahate haiM / jo puNyako kamAnemeM catura haiM unheM sAdhukI bhaktibhAvase pUjA karanI cAhie // 812 // jo jJAnakANDa aura kriyAkANDameM caturvidha saMghake mukhiyA hote haiM tathA saMsArarUpI samudrase pAra utAranemeM samartha haiM unheM AcArya kahate haiM / unakI devake samAna ArAdhanA karanI cAhie / / 813 // jo lokajJatA tathA kavitva Adike dvArA aura zAstrArtha tathA vaktRtvazaktike kauzala-dvArA jaina dharmakI prabhAvanA karane meM sadA saMlagna rahate haiM una sajjana puruSoMkA vizeSarUpase samAdara karanA cAhie // =14 // bhAvArtha - jaina dharmakI prabhAvanA karaneke lie loka catura vyakti, suyogya kavi, zAstrArthI vidvAn aura kuzala vaktA bhI Avazyaka haiN| ataH unakA bhI samAdara honA Avazyaka hai / tapase hIna jJAna bhI samAdarake yogya hai / aura jJAnase hIna tapa bhI pUjanIya hai / kintu jisameM jJAna aura tapa donoM haiM vaha devatA hai aura jisameM donoM nahIM haiM vaha kevala saMghakA sthAna bharanevAlA hai / / 815 / / abhivAdanakI vidhi jana- mudrA ke dhAraka sAdhuoMko 'namo'stu' kahakara abhivAdana karanA cAhie / tyAgiyoMkI vinaya karanA cAhie | aura kSullaka tyAgI paraspara meM eka dUsarekA sadA 'icchAmi' kahakara 1. "jJAnaM tapohInamapi prapUjyaM jJAnaM prahINaM sutapo'pi pUjyam / yatra dvayaM devavadeSa pUjyo dvayena hono gaNapUraNaH syAt // 68 // "- dharmaratnA0 10 127 / " mAnyo bodhastapohIno bodhahIno tapo'hitam / dvayaM yatra sa devaH syAt dvihIna vrataveSabhUt // 46 // | " - prabodhasAra pR0 202 / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -824]] upAsakAdhyayana 105 anuvIcIvaco bhASyaM sadA pUjyAdisaMnidhau / yatheSTaM hasanAlApAna varjayedgurusaMnidhau // 817 // bhuktimAtrapredAne hi kA parIkSA tapasvinAm / te santaH santvasanto vA gRhI dAnena zuddha yati // 18 // sarvArambhaprevRttAnAM gRhasthAnAM dhanavyayaH / bahudhAsti tato'tyartha na kartavyA vicAraNA // 16 // yathA yathA viziSyante tapozAnAdibhirguNaiH / tathA tathAdhikaM pUjyA munayo gRhamedhibhiH // 20 // daivAlabdhaM dhanaM dhanyairvaptavyaM samayAzrite / eko munirbhavellabhyo na labhyo vA yathAgamam // 821 // uccAvacajanaprAyaH samayo'yaM jinezinAm / naikasminpuruSe tiSThedekastambha ivAlayaH // 22 // te nAmasthApanAdravyabhAvanyAsaizcaturvidhAH / bhavanti munayaH sarve dAnamAnAdikarmasu // 823 // uttarottarabhAvena vidhisteSu viziSyate / puNyArjane gRhasthAnAM jinapratikRtiSviva // 24 // abhivAdana karate haiM / pUjya puruSoM ke sAmane sadA zAstrAnukUla vacana bolanA cAhie / tathA gurujanoM ke samIpameM svacchandatApUrvaka ha~sI-majAka nahIM karanA cAhie // 816-817 // kevala AhAradAnake lie sAdhuoMkI parIkSA nahIM karanI caahie| cAhe ve sajjana hoM yA durjana hoN| gRhastha to dAna denese zuddha hotA hai // 818 // gRhastha loga aneka ArambhoMmeM phaMse rahate haiM aura unakA dhana bhI aneka prakArase kharca hotA hai| isase tapasviyoMko AhAradAna denemeM jyAdA soca-vicAra nahIM karanA cAhie / / 816 // munijana jaise-jaise tapa, jJAna Adi guNoMse viziSTa hoM vaise-vaise gRhasthoMko unakA adhika samAdara karanA cAhie // 820 // dhana bhAgyase milatA hai, ataH bhAgyazAlI puruSoko AgamAnukUla koI muni mile yA na mile, kintu unheM apanA dhana jaina dharmAnuyAyioMmeM avazya kharca karanA cAhie // 821 / / jina bhagavAnkA yaha dharma aneka prakArake manuSyoMse bharA hai / jaise makAna eka khambhepara nahIM Thahara sakatA vaise hI yaha dharma bhI eka puruSake Azrayase nahIM Thahara sakatA / / 822 // muniyoMke cAra meda nAma, sthApanA, dravya aura bhAvanikSepakI apekSAse muni cAra prakArake hote haiM aura ve sabhI dAna, sammAnake yogya haiM / / 823 // kintu gRhasthoMke puNya upArjanakI dRSTise jinavimboMkI taraha una cAra prakArake muniyoMmeM uttarottara rUpase viziSTa vidhi hotI jAtI hai // 824 // 1. "bhuktimAnapradAne tu""zUdro dAnena zuddhadhati"-sAgAradharmAmRta a0 2-64 zlokakA TippaNa / "anekadhArambhavimbhitAnAM vittavyayo harmyavatAmagaNyaH / tadbhuktimAtrAM hataye (?) na yogyA vicAraNA liGgiSu tIrthahantrI ||7||"-dhrmrtnaa0, 50 127 / 2. "devAyattAM dhanalavabhavAM prApya bhUti gRhasthAH vaptavyAso jinpsmyaadhyaasitpraannibhuumii| sAdhuH zuddhavrataguNagaNaH sUtramArgAnusArI caiko lakSe kSapitakalilo labhyate vA na veti ||71||"-dhrmrtnaa0 50 127 / 3. -janagRha-a0 ja0, mu0| 4. jinprtimaavt|| 39 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 somadeva viracita [kalpa 43, zlo0 825 atadguNeSu bhAveSu vyavahAraprasiddhaye / yatsaMzAkarma tamAma narecchAvazavartanAt // 825 // sAkore vA nirAkAre kASThAdau yannivezanam / so'yamityavadhAnena sthApanA sA nigadyate // 26 // AgAmiguNayogyo'rtho dravyanyAsasya gocrH| tatkAlaparyayAkAntaM vastu bhAvo vidhIyate // 827 // bhAvArtha-aisA pratIta hotA hai ki granthakArake samayameM muniyoMmeM zithilAcAra adhika bar3ha gayA thA, jisake kAraNa gRhastha loga unheM AhAra dete hue bhI jhijhakate the aura parIkSA karake hI AhAra dete the / isIlie granthakArako yaha likhanA par3A ki bhojana denemeM muniyoMkI kyA parIkSA karate ho, gRhastha to dAna denese zaddha hotA hai aadi| unhoMne cAra nikSepoMkI apekSAse muniyoMke cAra bheda karake nAmake muniyoMko bhI dAna sammAnake yogya batalAyA hai| ye saba unhoMne sAdharmI premavaza hI likhA pratIta hotA hai| isameM to sandeha nahIM ki granthakArakI dRSTi udAra hai aura vaha yaha khUba samajhate haiM ki dhArmika saMsthAkI sthiti kaise raha sakatI hai / isIse ve likhate haiM ki jina bhagavAnkA dharma eka AdamIke Upara nirbhara nahIM raha sakatA / isameM to taraha-tarahake AdamI bhare haiM aura una sabakA hI dhyAna rakhanA jarUrI hai| usake binA vaha cala nahIM sktaa| ataH gRhasthoMko bhojana to sabhIko denA cAhie kintu jaise-jaise jisameM guNa adhika hoM vaise-vaise usakA viziSTa samAdara karanA cAhie / jo nAmase muni haiM vA sthApanAse muni haiM unase dravyamuni uttama haiM aura dravyamunise bhAvamuni uttama haiN| ataH nAmase muni aura sthApanAse munikI apekSA dravyamuni aura bhAvamunikA viziSTa samAdara karanA cAhie / 'saba dhAna bAIsa paserI'kI kahAvata nahIM caritArtha karanA caahie| [aba kramazaH cAroM nikSepoMkA svarUpa batalAte haiM-] nAmanikSepa ___nAmase vyakta honevAle guNase hIna padArthoMmeM loka-vyavahAra calAneke lie manuSya apanI icchAnusAra jo nAma rakha lete haiM use nAmanikSepa kahate haiM / / 825 // sthApanAnikSepa tadAkAra yA atadAkAra lakar3I vagairahameM 'yaha amuka hai' isa prakArake abhiprAyase jo sthApanA kI jAtI hai use sthApanAnikSepa kahate haiM // 826 // dravya aura bhAvanikSepa jo padArtha bhaviSyameM amuka guNoMse viziSTa hogA use abhI hI se usa nAmase pukAranA dravyanikSepa hai| aura jo vastu jisa samaya jisa paryAyase viziSTa hai use usa samaya usI rUpa 1. "atadguNe vastuni savyavahArArtha puruSAkArAnniyujyamAnaM saMjJAkarma nAma / " sarvArthasiddhi, tattvArthavAtika, zlokavArtika 1-5 / 2. "kASThapustacitrakarmAkSanikSepAdiSu so'yamiti sthApyamAnA sthaapnaa|"srvaarthsi0. tattvArthavAtika 1-5 / 3. "anAgatapariNAmavizeSa prati gRhItAbhimakhyaM dravyam / atadabhavaM vaa"tttvaarthvaatik1-5| 4. "vartamAnatatparyAyopalakSitaM dravyaM bhaavH|"-srvaarthsi0, tattvArthavArtika 1-5 / 5. 'vo'bhidhIyate' iti pAThaH pratibhAti / Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -826] upAsakAdhyayana 307 yadAtmavarNanaprAyaM kSaNikAhAryavibhramam / parapratyayasaMbhUtaM dAnaM tadrAjesaM matam // 28 // pAtrApAtrasamAvekSyamasatkAramasaMstutam / dAsabhRtyakRtodyogaM dAnaM tAmasamUcire // 826 // kahanA bhAvanikSepa hai / / 827 // bhAvArtha-lokameM pratyeka vastukA cAra rUpase vyavahAra pAyA jAtA hai / ve cAra rUpa haiMnAma, sthApanA, dravya aura bhaav| jaise muniko le liijie| 'muni' padakA vyavahAra cAra rUpase dekhA jAtA hai / aneka loga apane lar3akoMkA nAma muni rakha lete haiN| ve lar3ake guNoMse muni nahIM haiM kintu nAmase muni haiN| muniyoMkI mUrtiyA~ sthApanAse muni haiM unameM muniyoMko sthApanA kI gayI hai / nAma aura sthApanAmeM yaha antara hai ki yadyapi sthApanA hotI to nAmapUrvaka hI hai kintu jisa vyaktikI sthApanA kI gayI ho usake padake anusAra usakA Adara vagairaha bhI kiyA jAtA hai, parantu nAmameM yaha bAta nahIM hai| jisa baccekA nAma muni hai usakA munikI taraha koI samAdara nahIM karatA kintu munikI mUrtiko saba koI pUjate haiN| aura jo vyakti bhavipyameM muni honevAlA hai aura usake lie prayatnazIla hai vaha dravyakI apekSA muni hai| usameM munipanA dravyarUpase hai bhAva rUpase nahIM hai| kintu jo bAhya aura antarase munipadakA dhArI hai vaha bhAvase muni hai| isa prakAra munike cArarUpa lokameM pAye jAte haiM inameM-se nAmarUpako chor3akara zeSa tIna rUpa mAnya haiM; kyoMki unameM kisI-na-kisI rUpameM munipadakI buddhi yA usakI yogyatA pAyI jAtI hai| vartamAnake jina muniyoMmeM munipadake anukUla AcaraNa nahIM pAyA jAtA, granthakArane unameM bho pUrva muniyoMkI sthApanA karake unakA samAdara karanekA vidhAna kiyA hai / [aba prakArAntarase dAnake tIna bheda batalAte haiM-] rAjasa dAna jo dAna apanI khyAtikI bhAvanAse kabhI-kabhI kisIko taba diyA jAtA hai jaba dUsare dAtAko vaise dAnase milanevAle phalako dekha liyA jAtA hai, usa dAnako rAjasa dAna kahate haiN| arthAt use svayaM to dAnapara vizvAsa nahIM hotA kintu kisIko dAnase milanevAlA phala dekhakara ki isane yaha diyA thA to usase ise amuka-amuka lAbha huA, dAna detA hai| aisA dAna rajoguNa pradhAna honese rAjasa kahA jAtA hai // 28 // - tAmasa dAna pAtra aura apAtrako samAnarUpase mAnakara yA pAtrako apAtrake samAna mAnakara vinA kisI Adara-sammAna aura stutike, naukara-cAkaroMke udyogapUrvaka jo dAna diyA jAtA hai usa 1. svacitte dAnasya vizvAso nAsti parantu kasyaviddAnasya phalaM dRSTvA anena IdRzaM prAptaM pazcAt dadAti / 2. "nijastavanalAlasairalasasAdaraiH sAntaraM yazolavasamAkula: kalitalokasampratyayam / sagarvamavibhAvitAtithiguNaM ca yaddIyate vihAyitamitIritaM matimatAM matai rAjasam ||79||"-dhrmrtn. 50 127 / 3. "pAtrAvicAraNAvirahitaM dUrAdapAstAdaraM, bhAryAsUnuniyogibhiviracitaM cittAdizuddhicyutam / mAtsaryopahataM vivekavikalaM yatkimcanA'pi ca, etattAmasamAmananti munayo dAnaM gataprArcanam // 80||"-dhrmrtnaa0, pa0 127 / -.---- -- Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 somadeva viracita [kalpa 43, zlo0 830. atitheyaM 'svayaM yatra yatra pAtranirIkSaNam / guNAH zraddhAdayo yatra dAnaM tatsAttvikaM viduH // 30 // uttamaM sAttvikaM dAnaM madhyamaM rAjasaM bhavet / dAnAnAmeva sarveSAM jaghanyaM tAmasaM punaH // 831 // yahattaM tadamutra syAdityasatyaparaM vcH| gAvaH payaH prayacchanti kina toyataNAzanAH // 32 // munibhyaH zAkapiNDo'pi bhaktyA kAle prakalpitaH / bhavedagaNyapuNyArtha bhaktizcintAmaNiryataH // 33 // abhimAnasya rakSArtha vinayAyAgamasya ca / bhojanAdividhAneSu maunamUcurmunIzvarAH // 834 // laulyatyAgAttapovRddhirabhimAnasya rakSaNam / tatazca samavApnoti manaHsiddhi jagattraye // 835 // dAnako tAmasa dAna kahate haiM // 29 // sAvika dAna jisa dAnameM svayaM pAtrako dekhakara svayaM usakA atithi-satkAra kiyA jAtA hai tathA jo zraddhA vagairahake sAtha diyA jAtA hai usa dAnako sAttvika dAna kahate haiM // 830 // ina tInoM dAnoMmeM-se sAttvika dAna uttama hai, rAjasa dAna madhyama hai aura tAmasa dAna saba dAnoMmeM nikRSTa hai // 31 // jo diyA jAtA hai paralokameM vahI milatA hai, aisA kahanA jhUTha hai / kyA pAnI aura ghAsa khAnevAlI gAyeM dUdha nahIM detI haiM ? ataH muniyoMko samayapara bhaktipUrvaka diyA gayA zAka-pAta bhI aparimita puNyakA kAraNa hotA hai; kyoMki bhakti hI cintAmaNi hai / / 832-833 // bhAvArtha-sArAMza yaha hai dAnakI kImata diye jAnevAle dravyakI kImatase nahIM A~kI jAtI, kintu dAtAkI zraddhA aura bhaktise A~kI jAtI hai| binA bhaktike diyA gayA khIrakA bhojana bhI vyartha hai aura bhaktipUrvaka diyA gayA zAka-pAta bhI bahuphaladAyI hai| [aba bhojanake samaya maunakA vidhAna karate haiM-] jinendra bhagavAnne abhimAnakI rakSAke lie aura zrutakI vinayake lie bhojana vagairahake samaya mauna karanA batalAyA hai / bhojanakI lipsAke tyAganese tapakI vRddhi hotI hai aura abhimAna 1. "atitheyaM hitaM yatra"-sAgAradharmAmRta, a0 5-47 ko TIkAmeM uddhRta / 2. "yatrAtitheyaM svayameva sAkSAt jJAnAdayo yatra guNAH prakAzAH / pAtrAdyavekSAparatA ca yatra tatsAttvikaM dAnamudAharanti ||78||"dhrmrtnaa0 pR. 127 / 3. "dattaM paratrava phalatyavazyaM naikAntikaM hanta vaco yatobhiH (?) / gAvaH prayacchanti na ki payAMsi tuNAni toyAnyapi saMprabhujya // 82. / ye bhaktisAravinatAH kila zAkapiNDaM saMkalpayanti samayAnuguNaM munibhyaH / te'gaNyapuNya-guNasantatisannivAsAzcintAmaNinigaditA'vicalAd vibhakteH ||83||"dhrmrlaa. pR0 128 / 4. rakSaNe a0, ja0, mu0 / Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -88 ] 306 upAsakAdhyayana zrutasya' prazrayAcchrayaH samRddheH syAtsamAzrayaH / tato manujalokasya prasIdati sarasvatI // 836 // zArIramAnasAgantuvyAdhi saMbAdhasaMbhave / sAdhuH saMyaminAM kAryaH pratIkAro gRhAzritaiH // 837 // tatra doSadhAtumalavikRtijanitAH zArIrAH, daurmanasyaduHsvapna sAdhya saudisaMpAditA mAnasAH, zItavAtAbhighAtAdikRtA bhAgantavaH / munInAM vyAdhiyuktAnAmupekSAyAmupAsakaiH / samAdhirbhavetteSAM svasya nAdharmakarmatA ||38|| kI rakSA hotI hai aura unake honese mana vazameM hotA hai| zrutakI vinaya karanese kalyANa hotA hai, sampatti milatI hai aura usase manuSyapara sarasvatI prasanna hotI hai / / 834 -836 // 1 1 bhAvArtha - bhojana ke samaya mauna karanese jUThe mu~ha vANIkA uccAraNa nahIM karanA par3atA / yaha vANIkI vinaya hai / isake karanese vANIpara asAdhAraNa adhikAra prApta hotA hai / jo loga dina-bhara bakajhaka karate haiM unake vacanakI kImata jAtI rahatI hai| dUsarA lAbha yaha hai ki mA~ganA nahIM par3atA / mA~ganese svAbhimAnakA ghAta hotA hai aura na mA~ganese usakI rakSA hotI hai| tathA apanI icchA ko rokanA par3atA hai aura icchAkA rokanA tapa hai ataH maunase tapakI vRddhi hotI hai aura mana vaza meM hotA hai, ataH maunapUrvaka bhojana karanA cAhie / rogI-muniyoMkI paricaryAkA vidhAna munijanoM ko zArIrika, mAnasika yA koI Agantuka rogAdikakI bAdhA honepara gRhasthoM ko usakA pratIkAra karanA cAhie || 837 // vAta, pitta, kapha, rudhirAdi dhAtu aura malake vikAra se jo roga hote haiM unheM zArIrika kahate haiM / manake dUSita honese, bure svapnoMse yA bhaya Adike kAraNase jo roga hote haiM ve mAnasika haiM, ThaNDa vAyu vagairahake laga jAnese jo Akasmika bAdhA ho jAtI hai use Agantuka kahate haiN| ina bAdhAoM ko dUra karanekA prayatna gRhasthoMko karanA cAhie; kyoMki rogagrasta muniyoMkI upekSA karanese muniyoM kI samAdhi nahIM banatI aura gRhasthoM kA dharma-karma nahIM banatA || 838|| bhAvArtha - Azaya yaha hai ki muniyoM ko kisI taraha kI bAdhA honepara yadi gRhastha usakA nivAraNa na kareM to vyAdhigrasta hone ke kAraNa munijana ThIka rItise AtmasAdhanA nahIM kara sakate aura cU~ki gRhastha apane kartavyapAlanameM pramAda karate haiM ataH ve bhI apane dharma-karmase cyuta kahe jAyeMge yA ho jAyeMge; kyoMki dharma to munijanoMke hI Azrayase calatA hai / ataH gRhasthoM ko rugNa sAdhuoMkI upekSA nahIM karanI cAhie / 1. " zrayAdhikatayA zrutasya ve zreyasAM ca vibhavasya bhAjanam / saMbhavanti manujAH prasannatAmetthato bhavabhave sarasvatI // 86 // " - dharmaratnA0, pa0 128 / amita0 zrAva0 12 pari0 101-116 zlo0 / " abhimAnAvane gRddhirodhAt vardhayate tapaH / maunaM tanoti zreyazca zrutaprazrayatAyanAt / / 35 / / " - sAgAradharmA0 a04 / 2. vAtapittazleSma / 3. - sAdhi- A0 / "zarIrAH jvarakuSTAdyAH krodhAdyA mAnasAH smRtAH / Agantavo'bhighAtotthAH sahajAH kSuttRSAdayaH // 88 // " - dharmaratnA0, 10 128 / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 somadeva viracita [kalpa 43 zlo0836saumanasyaM sadA carya vyAkhyAtRSu paThatsu ca / zrAvAsapustakAhArasaukaryAdividhAnakaiH // 836 // aGgapUrvaprakIrNoktaM sUktaM kevalibhASitam / / nazyennirmUlataH sarve zrutaskandhadharAtyaye // 840 // prazrayotsAhanAnandasvAdhyAyocitavastubhiH / zrutavRddhAnmunInkurvaJjAyate zrutapAragaH // 841 // zrutAttattvaparikSAnaM zrutAtsamayavardhanam / zrutakI rakSAke lie zrutadharoMkI rakSA Avazyaka hai jo jinazAstroMkA vyAkhyAna karate haiM yA unako par3hate haiM unheM, rahaneko nivAsa sthAna, pustaka aura bhojana AdikI suvidhA dekara gRhasthoMko sadA apanI sadAzayatAkA paricaya dete rahanA cAhie // 836 // kyoMki zrutake vyAkhyAtA aura pAThaka zrutasamUhake dhAraka haiM-unake naSTa ho jAnese kevalI bhagavAnke dvArA upadiSTa gyAraha aMga aura caudaha pUrva rUpa samasta zrutajJAna jar3ase naSTa ho jAyegA // 840 // jo Azraya dekara, utsAha bar3hAkara, ArAma dekara tathA svAdhyAyake yogya zAstra Adi vastuoMko dekara muniyoMko zAstrameM nipuNa banAnekA prayatna karate haiM ve svayaM zrutake pAragAmI ho jAte haiM // 841 // bhAvArtha-vAstavameM jainadharma tabhItaka kAyama hai jabataka jainazAstroMke jJAtA jana maujUda haiM aura logoMmeM jainazAstroMkA paThana-pAThana cAlU hai| kyoMki yadi logoMmeM-se zAstrajJAna lupta ho gayA to ve apane dharma-karmako bhI bhUla baiTheMge aura dharma-karmake bhUla baiThanese ve kevala nAmake jainI raha jAyeMge aura kucha samaya bAda yaha bhI bhUla jAyeMge ki hama jainI haiN| ataH isa bAtakA prayatna apane bharasaka karanA cAhie ki jainazAstroMkA paThana-pAThana cAlU rahe / aura usake lie una logoMko barAbara sAhAyya dete rahanA cAhie jo apanA jIvana isa kAmameM lagAye hue haiN| pahale samayameM to munisaMgha hote the aura gRhastha loga bhI apane baccoMko par3haneke lie saMghameM bheja dete the| kintu aba to virale hI muni dRSTigocara hote haiM aura jo hote haiM unameM bhI jJAnakA vikAsa bahuta kama pAyA jAtA hai| ataH jo gRhastha loga isa kAmameM apane jIvanako lagAkara zrutakI rakSA karate haiM, svayaM zrutAbhyAsa karate haiM aura dUsaroM ko karAte haiM yA jo vidyArthI vidyAlayoM yA pAThazAlAoMmeM par3hate haiM una sabako yathAyogya sAhAyya dete rahanA cAhie aura jo saMsthAe~ isIlie khulI huI haiM ki jainazAstroM kA paThana-pAThana cAlU rahe unakI rakSA aura pracAra ho, unheM bhI bharapUra madada dete rahanA caahie| zrata yA zAstrakA mahatva zruta yA zAstrase hI tattvoMkA jJAna hotA hai aura zAstrase hI jina-zAsanakI vRddhi hotI 1. "AvAsapustakAdInAM saukaryAdividhAnataH ||90||"-dhrmrtnaa0, pa0 128 / saukAryA- a0 ja0 mu0| 2. "aGgapUrvaracitaprakIrNakaM vItarAgamukhapadmanirgatam / nazyatIha sakalaM sudurlabhaM santi na zrutadharA yadarSayaH / / 91 // ttprshryotsaahnyogydaanaanndprmodaadimhaakriyaabhiH| kurvan munInAgamaviddhacittAn svayaM naraH syAcchratapAragAmI ||92||"-dhrmrtnaa0 50 128 / 3. "zrutena tattvaM puruSaiH prabudhyate, zrutena vRddhiH samayasya jAyate / bhUtaprabhAvaM parivarNaya jinaH zrutaM vinA sarvamidaM vinazyati ||93||"-dhrmrtnaa0, 50 129 / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -848] upAsakAbhyayana zreyo'rthinAM zrutAbhAve sarvametattamasyate / / 842 / / bhadhAraNavadvAo kleze hi sulabhA nraaH| yathArthajJAnasaMpannAH zauNDIrA iva durlabhAH / / 843 / / zAnabhAvanayA hIne kAyaklezini kevalam / karmavAhIkavatkiJcidvyeti kiJcidudeti ca // 844 // sRNivajJAnamevAsya vazAyAzayadantinaH / tahate ca bahiH klezaH kleza eva paraM bhavet / / 845 / / bahistapaH svato'bhyeti jJAnaM bhAvayataH stH| kSetrale yanimagne'tra kutaH syuraparAH kriyaaH||846|| yadazAnI yugaiH karma bahubhiH kSapayena vaa| tajjJAnI yogasaMpannaH kSapayetkSaNato dhruvam / / 847 / / zAnI paTustadaiva syAbahiH kleSTa vrate'khile / zAtunilave'pyasya na paTutvaM yugairapi // 48 // hai| yadi zAstra na hoM to apane kalyANake icchuka janoMko sarvatra andhakAra hI dikhalAyI de // 842 // jaise talavAra vagairaha bA~dhanekA kaSTa uThAnevAle manuSya to saralatAse mila jAte haiM, kintu sacce zUravIroMkA milanA durlabha hai| vaise hI bAhya kaSTa uThAnevAle manuSya sulabha haiM kintu sacce jJAnI durlabha haiM // 843 // jo manuSya jJAnakI bhAvanAse zUnya hai aura kevala zarIrako kaSTa detA hai, bojha DhonevAle manuSyakI taraha usakA eka kaSTa jAtA hai to dUsarA A jAtA hai aura isa taraha vaha kevala kAyakleza hI uThAtA rahatA hai // 844 // sacce jJAnakI mahattA manuSyake manarUpI hAthIko vazameM karaneke lie jJAna hI aMkuzake tulya hai arthAt jaise aMkuza hAthIko rokatA hai vaise hI jJAna manuSyake manako burI tarapha jAnese rokatA hai| usa jJAnake binA jo zArIrika kaSTa uThAyA jAtA hai vaha kaSTa kevala kaSTa hI ke lie hai, usase kucha bhI lAbha nahIM hotA // 845 // jo jJAnakI bhAvanA karatA hai use bAhya tapa svayaM prApta ho jAtA hai / kyoMki jaba AtmA jJAnameM lIna ho jAtA hai to anya kriyAe~ kaise ho sakatI haiM ?||846 // ajJAnI jisa karmako bahutase yugoMmeM bhI nahIM naSTa kara pAtA, dhyAnase yukta jJAnI puruSa usa karmako nizcayase kSaNa-bharameM hI naSTa kara detA hai // 847 // samasta bAhya vratoMmeM kleza uThAnevAle ajJAnI yatise jJAnI puruSa tatkAla kuzala ho jAtA hai, kintu bAhya vratoMko karanevAlA ajJAnI, 1. "zAstrANi yadaddadhato varAkAH kleze hi bAhye sulabhA mnussyaaH| sudurlabhAH santi suDIravacca yathArthavijJAnadhanA: jagatyAm ||94||"-dhrmrtnaa0, 10 129 / 2. vinazyati / 3. udayamAyAti / 4. aMkuzavata / 5. jJAnaM vinaa| 6. Agacchati / 7. Atmani / 8. jJAne / 9. bAhyAH / "bAhyaM tapo prArthitameti puMso jJAnaM svayaM bhAvayataH sadaiva / kSetrajJaratnAkarasannimagne bAhAH kriyAH santu kutaH samastAH ||96||"dhrmrtnaa0 patra 129 / 10. "jaM aNNANI kamma khavedi bhavasayasahassakoDIhiM / taM NANI tihiM gatto khavedi ussAsametteNa ||"-prvcnsaar 3-38 / aMtomahatteNa / bhagavatI ArAdhanA gA0108 / "prasiddhaM ca-yadajJAnI kSapetkarma bahvobhirbhavakoTibhiH / tajjJAnavAMstribhirguptaH kSapayedantamuha tataH ||97||"-dhrmrtnaakr, pa0 129 / 11. klezaM kurvataH / kleSTe vrate'khile, A0 / 12. sampUrNa cAritre sati paTuH paripUrNajJAnI bhavet / na tu jJAnalavalezamAtreNa kevalI syAditi bhAvaH / 13.- lave yasmAnna a0, ja0, mu0 / Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 somadeva viracita [kalpa 43, zlo0 846 zabdatiyana gIH zuddhA yasya zuddhA na dhiinyH| sa parapratyayAklizyanbhavedandhasamaH pumAn // 846 // yuga bIta jAnepara bhI jJAnake eka aMzameM bhI kuzala nahIM hotA // 848 // bhAvArtha-jJAnakA phala AtmakalyANa hai aura aisA jJAna vItarAga hitopadezI guruoMke dvArA upadiSTa zAstroMse hI prApta ho sakatA hai| yoM to saMsArameM pustakoMkI kamI nahIM hai, kintu unase bAhya bAtoMkA to vistArase jJAna hotA hai parantu maiM kauna hU~, merA kyA svarUpa hai Adi bAtoMkA kucha bhI jJAna nahIM hotaa| aura saba kucha jAnakara bhI jisase apanA jJAna nahIM hotA vaha apane kisa kAmakA / ataH zAstroMke dvArA AtmasvarUpakA jJAna pahale karanA cAhie / bahuta-se loga apaneko to jAnate nahIM aura rAta-dina bAhya kriyAkANDakA kaSTa uThAte rahate haiN| aise AtmajJAna-vimukha logoMkA bAhya kriyAkANDa kevala klezakA kAraNa hai| usase vaha kucha bhI lAbha nahIM uThA skte| kyoMki sacce jJAnake honepara bAhya AcArameM to jIvakI pravRtti svayaM ho jAtI hai kintu bAhya AcArameM lage-lage sacce jJAnakI prApti nahIM ho sktii| isakA kAraNa yaha hai ki jaba jIvako yathArthajJAna ho jAtA hai to usakI pravRtti bAhyamukhI na rahakara svayaM antarmukhI ho jAtI hai aura pravRttikA antarmukha ho jAnA hI to tapa hai| kintu pravRttike bahirmukha rahanese yathArthajJAna nahIM ho pAtA hai| aura yathArthajJAnakA hI saccA mahattva hai jaisA ki Upara batalAyA hai / ataH yathArthajJAnakI prApti karanI cAhie / ___ jisakI vANI vyAkaraNake dvArA zuddha nahIM huI aura buddhi nayoMke dvArA zuddha nahIM huI vaha manuSya dUsaroMke vizvAsake anusAra calanese kaSTa uThAtA huA andheke samAna AcaraNa karatA hai / / 849 // bhAvArtha-Azaya yaha hai ki zAstrakI zuddhi yA kathamakI zuddhi kevala zabdaprayoga vagairahakI zuddhatApara nirbhara nahIM hai kintu vaktAkI nayajJatApara nirbhara hai / kauna bAta kahA~ kisa dRSTi se kahI gayI hai yA kahanI cAhie, isa bAtameM jo nipuNa hai vahI yathArtha vaktA hai aura usake dvArA jo kucha kahA jAtA hai vaha zuddha hotA hai / kintu isa bAtako na samajhakara jo kevala zabdazuddhike bAhya sAdhana vyAkaraNAdikake prayogameM hI sAdhutva samajhate haiM aura usI meM lage rahate haiM unakA vacanavyavahAra zuddha nahIM kahA jA sktaa| jaise jaina-zAstroMmeM saMsArabhAvanAkA svarUpa batalAte hue yaha kahA hai ki isa saMsArameM kucha bhI nitya nahIM hai saba jalake bulabulekI taraha kSaNika hai| jo kevala zabdazAstrI hai aura yaha nahIM samajhatA ki yahA~ yaha kathana kisa apekSAse kahA gayA hai vaha to yahI samajhegA ki jaina dharma vastuko kSaNika mAnatA hai aura isalie vaha kSaNikavAdI hai tathA aisA hI vaha dUsaroMko smjhaayegaa| kintu nayaprayogakA jAnakAra aisI galatI nahIM kara sakatA, vaha barAbara yaha samajha jAyegA ki vairAgya utpanna karAneke lie paryAyadRSTi se aisA kathana kiyA gayA hai| dravyadRSTise to sabhI nitya hai| ataH zuddha zabda prayogake lie vaktAko apanI buddhi nayajJAnase bhI zuddha karanI caahie| 1. vyaakrnnaiH| "zabdAnuzAsanasamabhyasanAnna yasya naitihyato'pi dhiSaNA na tathA nayebhyaH / saMprApazuddhimasamAM sa parapratIteH klizyan pumAn bhavati netravihInatulyaH ||99||"-dhrmr0 10, 129 / Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -852 ] upAlakAnyavana svarUpaM racanA zudhibhuSArthazca smaastH| pratyekamAgamasyaitadvaividhyaM pratipadyate // 50 // tatra svarUpaM ca dvividham-akSaram , anataraM ca / racanA dvividhA-gadham , pacaM ca / zuddhirdvividhA-pramAdaprayogavirahaH, arthavyaJjanavikalatAparihArazca / bhUSA dvividhAvAgalaMkAraH, arthAlaMkArazca / artho dvividhaH-cetano'cetanazca jAtiya'ktizceti vA / sArdhaM saMcittanikSiptavRttAbhyAM daanhaanye| . anyopadezamAtsaryakAlAtikramaNakriyAH // 51 // . nategotraM zriyo dAnAdupAsteH sarvasevyatAm / bhakteH kIrtimavApnoti svayaM dAtA yatInmajan / / 852 // ityupAsakAdhyayane dAnavidhirnAma tricatvAriMzattamaH kalpaH / pratyeka zAstrameM saMkSepase itanI bAteM hotI haiM- svarUpa, racanA, zuddhi, alaMkAra aura varNita viSaya / ye pratyeka do-do prakArake hote haiM / / 850 // svarUpa do prakArakA hotA hai-akSararUpa aura ankssrruup| racanA do prakArakI hotI hai gadyarUpa aura pdyruup| zuddhi do prakArakI hotI hai-eka to pramAdase koI prayoga na kiyA gayA ho, dUsare na usameM koI artha chUTA ho aura na koI zabda chUTA ho / alaMkAra do tarahake hote haiM-eka zabdAlaMkAra aura dUsarA arthAlaMkAra / varNita viSaya do prakArakA hotA hai cetana aura acetana yA jAti aura vyakti / munidAnake aticAra sacitta patte vagairahameM AhArako rakhanA, sacitta patte vagairahase AhArako DhA~kanA, yaha dAtA hai aura yaha AhAra bhI isIkA hai isa prakAra kahakara dAna denA, dAna dete hue bhI AdarapUrvaka na denA yA anya dAtAoMse IrSyA karanA aura sAdhuoMke bhikSAke samayako TAlakara usase pahale yA usake bAdameM bhojana karanA ye pA~ca bAteM munidAna vratameM doSa lagAnevAlI haiN| ataH zrAvakako inheM nahIM karanA cAhie / / 851 // jo dAtA svayaM yatiyoMko dAna detA hai use muniko namaskAra karanese ucca gotra milatA hai, dAna denese lakSmI milatI hai, unakI upAsanA karanese saba loga usakI sevA karate haiM, aura unakI bhakti karanese saMsArameM yaza hotA hai / / 852 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM 'dAnavidhi' nAmakA taitAlIsavA~ kalpa samApta huaa| 1. yatra jIvAnAM vyAkhyA kriyate so'rthshcetnH| yatra parvatAdInAM vyAkhyA so'rtho'cetanaH / 2. jAtiliGgam / vyaktirekavacana dvivacanabahavacanama / 3. "sacittanikSepApidhAnaparavyapadezamAtsaryakAlAtikramAH ||"-tttvaarthsuutr 7-36 / "haritapidhAnaniSAne hyanAdarAsmaraNamatsaratvAni / vaiyAvRtyasyaite vyatikramAH paJca kathyante ||121||"-rtnkrnnddshraa0 / "paradAtRvyapadezaH sacittanikSepatatpidhAne ca / kAlasyAtikramaNa mAtsarya cetyatidhidAne ||194||"-purussaarthsi| amita zrA0 7-14 / 4. "uccairgotraM praNaterbhogo dAnAdapAsanAt pUjA / bhavateH sundararUpaM stavanAt kIrtistaponidhiSu ||115||"-rtnkrnnddshraa / 40 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 [ kalpa 44, zlo0 853 somadeva viracita mUla taM vratAnyacaparva karmAkRSikriyAH / divA navavidhaM brahma sacittasya vivarjanam ||853 // parigrahaparityAgo bhuktimAtrAnumAnyatA / taddhAnau ca vadantyetAnyekAdaza yathAkramam // 854 // gyAraha pratimAe~ [ aba zrAvakakI gyAraha pratimAe~ batalAte haiM- ] samyagdarzana ke sAtha aSTamUlaguNakA niraticAra pAlana karanA pahalI pratimA hai / pA~ca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvratoMko niraticAra pAlana karanA dUsarI vrata pratimA hai / niyamase tInoM sandhyAoM ko vidhipUrvaka sAmAyika karanA tIsarI sAmAyika pratimA hai / [ granthakArane usake lie arcA zabdakA prayoga kiyA hai jisakA artha pUjA hotA hai / unhoMne sAmAyikameM pUjanapara vizeSa jora diyA hai / isIse arcA zabdakA prayoga kiyA jAna par3atA hai / ] pratyeka aSTamI aura caturdazIko niyamase upavAsa karanA cauthI proSadhopavAsa pratimA hai / khetI AdikA na karanA pA~cavIM pratimA hai / dinameM brahmacarya kA pAlana karanA chaThI divAmaithunatyAga pratimA hai / mana, vacana, kAya aura kRta, kArita, anumodanA se strIsevanakA tyAga sAtavIM brahmacarya pratimA hai| sacitta vastuke khAnekA tyAga karanA AThavIM sacittatyAga pratimA hai / samasta parigrahakA tyAga denA nauvIM parigrahatyAga pratimA hai / kisI Arambha udyoga yA vivAhAdi kAryameM anumati na dekara kevala bhojana mAtrameM anumati denA dasavIM ArambhatyAga pratimA hai aura apane bhojana meM bhI kisI prakArakI anumati nahIM denA gyArahavIM pratimA hai ye kramase 11 pratimAe~ haiM // 853-854 // 1 bhAvArtha-ye zrAvaka ke gyAraha darje haiM, jinapara zrAvaka kramavAra Age-Age bar3hatA hai / sabase prathama samyagdarzana aura AThamUla guNoMkA honA Avazyaka hai / usake bAda bAraha vrata pAlane cAhie / phira tInoM sandhyAoMko sAmAyika karanI caahie| usake bAda parvake dina niyamase upavAsa karanA cAhie / yahA~ yaha bAta dhyAnameM rakhanI cAhie ki sAmAyika aura proSadhopavAsa vrata vratapratimA meM bhI kiye jAte haiM kintu vahA~ ve abhyAsarUpameM hote haiM aura tIsarI tathA cauthI pratimA meM avazya karane hote haiN| cAra pratimAoM meM pUrNa abhyasta ho jAneke bAda gRhastha brahmacaryakI ora apanA vizeSa lakSa detA hai aura usake lie sabase pahale vaha sacitta phala vagairahakA bhakSaNa karanA chor3a detA hai| hare sAma-sabjI, pake phala vagairahako sacitta kahate haiM / unake khAne se indriyamada adhika hotA hai jo brahmacaryakA ghAtaka hai| ataH unheM sukhAkara yA AgameM pakAkara yA cAkUse 1. "daMsaNa vaya sAmAiya posaha saccitta rAi bhattI ya / baMbhArambhapariggaha aNumaNa uddiTTha desavira dede || " - cAritapAhuDa 21, prA0 paJcasaMgraha 1 136 / bArasa aNuvekkhA 69 / go0 jIvakANDa 476 / vasunandizrA * 4 / "saddarzanaM vratodyotaM samatAM proSadhavratam / sacittasevAviratimahaH strIsaMgavarjanam / / 159 // brahmacaryamathArambhaparigrahaparicyutim / tatrAnumananatyAgaM svoddiSTaparivarjanam // 160 // sthAnAni gRhiNAM prAhuH ekAdazagaNAdhipAH / " - mahApurANa 10 parva / "darzaniko'tha pratikaH sAmayikI proSadhopavAsI ca / sacittadivA maithunavirato gRhiNo'NuyamiSu hInAH SaT / / 2 / / abrahmArambhaparigrahaviratA varNinastrayoM madhyAH / anumativiratohiSTaviratAvubhau bhikSuko prakRSTau ca // 3 // " - sAgAradharmA0 a0 3 / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -856 ] upAsakAdhyayana adhydhivtmaarohetpuurvpuurvvtsthitH| sarvatrApi samAH proktA mAnadarzanabhAvanAH / / 855 / / SaDatra gRhiNo kSeyAmayaH syurbrahmacAriNaH / bhikSuko dvau tu nirdiSTau tataH syAtsarvato yatiH / / 856 / / kATakara aura usameM namaka vagairaha milAkara pahale unheM acitta kara letA hai taba khAtA hai| aisA karanese unakA indriyamadakAraka aMza, jise viTAmina yA poSakatattva kahate haiM, naSTa ho jAtA hai| phira usake khAnese jIvana zakti to unase milatI hai kintu mAdakatA nahIM Ane pAtI aura taba vaha bhojana vikArI nahIM hotA / isa taraha brahmacaryake upayukta AhArakA abhyasta honepara vaha pahale dinameM brahmacarya pAlana karanekA niyama letA hai aura jaba usameM pakkA ho jAtA hai to rAtrimeM bhI brahmacArI rahanekI pratijJA le letA hai / brahmacarya le leneke bAda santAnotpatti ruka jAtI hai, isalie nayI santAnakA uttaradAyitva nahIM rhtaa| jaba pahalI santAna samajhadAra ho jAtI hai aura gharakA kAryavyavahAra samhAla letI hai to gRhastha apanA kArya-rojagAra apane lar3akoMpara chor3akara svayaM udharase chuTTI le letA hai / jaba lar3ake acchI taraha rojagAra samhAla lete haiM aura apane kAmameM catura pramANita ho jAte haiM to gRhastha apanI kula sampatti unako sauMpa kara nirdvandva ho jAtA hai| magara unheM salAha-mazavirA detA rahatA hai| jaba dekha letA hai ki aba lar3ake vinA merI salAhake bhI saba kAma karanemeM samartha ho gaye haiM to phira unheM salAha denA bhI banda kara detA hai / isa taraha apane kauTumbika uttaradAyitvase mukta hokara aba gRhastha AtmasAdhanAmeM apanA vizeSa dhyAna lagAtA hai aura usake lie vaha saba gharavAloMse pUcha-tAchakara ghara chor3a detA hai aura sAdhujanoMke satsaMgameM rahakara sAdhuoMkI hI taraha bhikSAvRttise bhojana karane lagatA hai| usake bAda yadi vaha zakti dekhatA hai to sAdhu bana jAtA hai| isa taraha isa kramika tyAgase pratyeka gRhasthakA ihalaukika aura pAralaukika jIvana sukha aura zAntise samRddha hotA hai| granthakArane pA~cavIM sacitta tyAgapratimAke sthAnameM AThavIM ArambhatyAga-pratimAko ginAyA hai aura usake sthAnameM pA~cavIMko / aisA vyatikrama anya kisI bhI zrAvakAcArameM nahIM pAyA jAtA aura na kramika tyAgakI dRSTise hI ThIka U~catA hai / isIse hamane ukta donoM zlokoMkA artha paramparAke anusAra hI likhA hai / pratimA dhAraNakA krama tathA unake dhArakoMkI saMjJAe~ jaba gRhastha pahale-pahalekI pratimA pakkA ho jAye taba Age-AgekI pratimA le / 'Ageko daur3a pIcheko chor3a' vAlI kahAvata caritArtha na kare / tathA sabhI vratoMmeM samyagjJAna aura samyagdarzana bhAvanAkA honA jarUrI hai / usake binA tyAga tyAga nahIM hai / / 855 / / ina gyAraha pratimAoMmeM-se pahaleko chaha pratimAke dhAraka gRhastha kahe jAte haiN| sAtavI, AThavIM aura nauvIM pratimAke dhAraka brahmacArI kahe jAte haiM tathA antima do pratimAvAle bhikSu kahe jAte haiM aura una sabase Upara muni yA sAdhu hotA hai / / 856 // 1. avadhi-a0 ja0 mu0 / darzanapratimApUrva ke pratimAmArAdhayet ityarthaH / 2. prathamapratimAdiSu krameNa ratnatrayabhAvanAH sadazAH / Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 [ kalpa 44, zlo0 857 somadeva viracita tatadguNapradhAnatvAdyatayo'nekadhA smRtAH / nirukti yuktitasteSAM vadato mannibodhata // 857|| jitvendriyANi sarvANi yo vettyAtmAnamAtmanA / gRhastho vAnaprastho vA sa jitendriya ucyate // 858 || mAnamAyAmadAmarSakSapaNAtkSapaNaH smRtaH / yo na zrAnto bhaveddhAntestaM viduH zramaNaM budhAH // 856 // yo hatAzaH prazAntAzastamAzAmbaramUcire / yaH sarvasaGgasaMtyaktaH sa nagnaH parikIrtitaH // 860 // reNAtklezarAzInAmRSimAhurmanISiNaH / mAnyatvAdAtmavidyAnAM mahadbhiH kIrtyate muniH // 861 // yaH pApapAzanAzAya yatate sa yatirbhavet / saint dehagehe'pi so'nagAraH satAM mataH // 862 // AtmAzuddhikarairyasya na saMgaH karmadurjanaiH / sa pumAzucirAkhyAto nAmbusaMplutamastakaH // 863 // dharmakarmaphalesarat nivRtto'dharmakarmaNaH / muniyoMke vividha nAmoMkA artha una-una guNoM kI pradhAnatA ke kAraNa muni aneka prakArake batalAye haiM / aba unake una nAmoM kI yuktipUrvaka nirukti batalAte haiM, use mujhase sunie || 857|| jo saba indriyoMko jItakara apane se apane ko jAnatA hai vaha gRhastha ho yA vAnaprastha, use jitendriya kahate haiM || 858 || mAna, mAyA, mastI aura krodhakA nAza kara denese kSapaNa kahate haiM aura jagaha-jagaha vihAra karatA huA vaha thakatA nahIM hai isalie use zramaNa kahate haiM / / 859 / / usane apanI lAlasAoM ko naSTa kara diyA hai athavA usakI lAlasAe~ zAnta ho gayI haiM isalie use AzAmbara kahate haiM aura vaha antaraMga tathA bahiraMga saba parigrahoMse rahita hai isalie use nagna kahate haiM / / 860 // kleza samUhako rokane ke kAraNa vidvAn loga use RSi kahate haiN| aura AtmavidyA meM mAnya hone ke kAraNa mahAtmA loga use muni kahate haiM / / 861 / / cU~ki vaha pAparUpI bandhana ke nAza karane kA yatna karatA hai isalie use yati kahate haiM aura zarIrarUpI gharameM bhI usakI ruci nahIM hai, isalie use anagAra kahate haiM // / 862 / / jo AtmAko malina karanevAle karma rUpI durjanoMse sambandha nahIM rakhatA, vahI manuSya zuci yA zuddha hai, sirase pAnI DAlanevAlA nahIM / arthAt jo pAnIse zarIrako malamalakara dhotA hai vaha pavitra nahIM hai kintu jisakI AtmA nirmala hai vahI pavitra hai / athAt yadyapi muni snAna nahIM karate kintu unakI AtmA nirmala hai isalie unheM pavitra yA zuci kahate haiM / 863 / / jo dharmAcaraNake phalameM icchA nahIM rakhatA tathA adharmAcaraNakA tyAgI hai aura kevala AtmA hI jisakA parivAra yA sampatti hai use nirmama kahate haiM / arthAt muni adhArmika kAma nahIM I 1. saMvaraNAt / Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M -861] upAsakAbhyayana 317 taM nirmamamuzantIha kevalAtmaparicchadam // 864 // yaH karmadvitayAtItastaM mumucu prckssaale| pAzailohasya helo vA yo baddho baddha eva sH||86|| nirmamo nirahaMkAro nirmaanmdmtsrH| nindAyAM saMstave caiva samadhIH shNsitvrtH||866|| yo'vagamya vAmnAyaM tattvaM taravaikabhAvanaH / vAcaMyamaH sa vijJa yo na maunI pazuvannaraH / / 867 // zrute vrate prasaMkhyAne saMyame niyame yme| . yasyoccaiH sarvadA cetaH so'nUcAnaH prakIrtitaH // 868 / / yo'steinecavizvastaHzAzvate pathi niSThitaH / samastasattvavizvAsyaH so'nAzvAniha gIyate // 66 // karate, kevala dhArmika kAma karate haiN| kintu unheM bhI kisI laukika phalakI icchAse nahIM karate, apanA kartavya samajhakara karate haiN| aura unake pAsa apanI AtmAke sivA aura kucha rahatA nahIM hai, zarIra hai kintu usase bhI unheM koI mamatA nahIM rahatI, isIlie unheM 'nirmama' kahate haiM / / 864 // jo puNya aura pApa donoMse rahita hai use mumukSu kahate haiN| kyoMki bandhana loheke hoM yA soneke hoM, jo unase ba~dhA hai vaha to baddha hI hai| arthAt puNyakarma soneke bandhana haiM aura pApakarma loheke bandhana haiN| donoM hI jIvako saMsArameM bA~dhakara rakhate haiM / ataH jo pApakarmako chor3akara puNyakarmameM lagA hai vaha bhI karmabandha karatA hai, kintu jo puNya aura pApa donoMko chor3akara zuddhopayogameM saMlIna hai vahI mumukSu hai / / 865 // jo mamatArahita hai, ahaMkArarahita hai, mAna, mastI aura DAhase rahita hai tathA nindA aura stutimeM samAna buddhi rakhatA haiM [ vaidika dharmameM yaha bhI sAdhukI eka saMjJA hai ] / / 866 // jo AmnAyake anusAra tattvako jAnakara usIkA ekamAtra dhyAna karatA hai use maunI jAnanA cAhie / jo pazukI taraha kevala bolatA nahIM hai vaha maunI nahIM hai / / 867 // jisakA mana zratameM, vratameM, dhyAnameM, saMyamameM tathA yama aura niyamameM saMlagna rahatA hai use anUcAna kahate haiM / arthAt vaidika dharmameM sAga vedake pUrNa vidvAnko anUcAna kahate haiM / kintu granthakArakA kahanA hai ki jo zruta, vrata-niyamAdikameM rata hai vahI anUcAna hai / aura isalie jainamuni hI 'anUcAna' kahe jA sakate haiM / / 868 / / ...--jo indriyarUpI coroMkA vizvAsa nahIM karatA tathA sthAyI mArgapara dRr3ha rahatA hai aura saba prANI jisakA vizvAsa karate haiM arthAt jo kisIko bhI kaSTa nahIM pahu~cAtA use anAzvAn kahate haiM / arthAt vaidika dharmameM jo bhojana na kare use anAzvAn kahA jAtA hai / kintu granthakAra kahate haiM ki jisameM ukta bAteM hoM usIko anAzvAn kahanA cAhie / / 866 // 1. yayAnyAyaM a., ja0 / 2. dhyAne / 3."anUcAno vinIte syAt sAMgavedavicakSaNe"-iti medinI / 4. indriyacaureSu / Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ somadeva viracita [kalpa 44, zlo0 870tatve pumAnmanaH puMsi manasyakSakadambakam / / yasya yuktaM sa yogI syAnna precchaaduriihitH||870|| kAmaH krodho mado mAyA lobhazcetyagnipazcakam / / yenedaM sAdhitaM sa syAtkRtI pazcAgnisAdhakaH // 871 / / bAnaM brahma dayA brahma brahma kAmavinigrahaH / samyagatra vasannAtmA brahmacArI bhavennaraH / / 872 / / zAntiyoSiti yo saktaH samyagjJAnAtithipriyaH / sa gRhastho bhavennanaM manodaivatasAdhakaH // 873 // prAmyamartha bahizcAntaryaH parityajya sNymii| vAnaprasthaH sa viyona vanasthaH kaTambavAn // 874 // saMsArAgnizibAcchedo yena jJAnAsino kRtH|| taM zikhAcchedinaM prAhuna tu muNDitamastakam // 875 // karmAtmanovivektA yaH kssiirniirsmaanyoH| jisakA AtmA tattvameM lIna hai, mana AtmAmeM lIna hai aura indriyA~ manameM lIna haiM use yogI kahate haiM / arthAt jisakI indriyA~ manameM, mana AtmAmeM aura AtmA tattvameM lIna hai vaha yogI hai / jo dUsarI vastuoMkI cAharUpI duSTa saMkalpase yukta hai vaha yogI nahIM hai / / 870 / / ____ kAma, krodha, mada, mAyA aura lobha ye pA~ca agniyA~ haiM / jo ina pA~coM agniyoMko apane vazameM kara letA hai use paJcAgnikA sAdhaka kahate haiN| arthAt vaidika sAhityameM pA~ca agniyoMkI upAsanA karanevAleko paJcAgnisAdhaka kahate haiN| kintu granthakArakA kahanA hai ki saccI agni to kAma, krodhAdika haiM jo rAta-dina AtmAko jalAtI haiM / unhIMkA sAdhaka paJcAgnikA sAdhaka hai| bAhya agniyoMkI upAsanAvAlA nahIM // 871 / / jJAnako brahma kahate haiM / dayAko brahma kahate haiN| kAmako vazameM karaneko brahma kahate haiM / jo AtmA acchI rItise jJAnako ArAdhanA karatA hai yA dayAkA pAlana karatA hai athavA kAmako jIta letA hai vahI brahmacArI hai // 872 // jo kSamArUpI strImeM Asakta hai, samyagjJAnarUpI atithikA pyArA hai aura manarUpI devatAkI sAdhanA karatA hai vahI saccA gRhastha hai / arthAt jo kSamAzIla hai, jJAnI hai aura manojayI hai vahI vAstavameM gRhastha hai / / 873 // jo andarase aura bAharase azlIla bAtoM ko chor3akara saMyama dhAraNa karatA hai use vAnaprastha jAnanA cAhie / jo kuTumbako lekara jaMgalameM jA basatA hai vaha vAnaprastha nahIM hai // 874 // jisane jJAnarUpI talavArake dvArA saMsArarUpI agnikI zikhA yAnI lapaToMko kATa DAlA use zikhAchedI kahate haiM, sira ghuTAnevAleko nahIM // 875 // ___ saMsAra avasthAmeM karma aura AtmA dUdha aura pAnIkI taraha mile hue haiM / jo dUdha aura 1. "udare gArhapatyAgnimadhyadeze tu dakSiNaH / Asya Ahavano'gnizca satyaH parvA ca muurdhni| yaH paJcAgnInibhAn veda AhitAgniH sa ucyate |"-gruddpuraann / 2. caranAtmA ityapi pAThaH / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -881] upAsakAmyayana 311 bhavetparamahaMso'sau nAmnivatsarvabhakSakaH // 86 // zAnamano vapurva tairniyamairindriyANi ca / nityaM yasya pradIptAni sa tapasvI na veSavAn // 877 // paJcendriyapravRttyAcyAstithayaH paJca kiirtitaaH| saMsaurAzrayahetutvAttAbhirmukto'tithirbhavet // 878 // zradrohaH sarvasatveSu yo yasya dine dine| sa pumAndIkSitAtmA syAnnatvajAdiyamAzayaH / / 876 / / duSkarmadurjanAsparzI sarvasattvahitAzayaH / sa zrotriyo bhavetsatyaM na tu yo bAhyazaucavAn / / 880 // adhyAtmAgnau dayAmantraiH samyakarmasamizcayam / yo juhoti sa hoto syAnna bAhyAgnisamedhakaH // 8 // pAnIkI taraha karma aura AtmAko judA-judA kara detA hai vahI paramahaMsa sAdhu hai| jo AgakI taraha sarvabhakSI hai, jo mila jAye vahI khA letA hai vaha paramahaMsa nahIM hai // 876 // jisakA mana jJAnase, zarIra cAritrase aura indriyA~ niyamoMse sadA pradIpta rahatI haiM vahI tapasvI hai, jisane korA veSa banA rakhA hai vaha tapasvI nahIM hai // 877 // pA~coM indriyoMkA apane-apane viSayameM laganA hI pA~ca tithiyA~ haiM / cU~ki indriyoMkA apane-apane viSayameM pravRtti karanA saMsArakA kAraNa hai| ataH jo unase mukta ho gayA use atithi kahate haiM // 878 // bhAvArtha-bhojanake lie AnevAle sAdhu atithi kahe jAte haiM / atithi zabdakA eka artha yaha bhI hotA hai ki jisake AnekI koI tithi ( miti ) nizcita nahIM hai vaha atithi hai| sAdhu AhArake lie kisa dina A jAyeMge yaha pahalese nizcita to hotA nahIM tathA sAdhuoMke aSTamI AdikA vicAra bhI nahIM hotaa| ataH ve atithi kahalAte haiM / granthakAra kahate haiM ki atithi zabdakA yaha artha to laukika hai / vAstavameM to pA~coM indriyA~ hI dvitIyA, paMcamI, aSTamI, ekAdazI aura caturdazI rUpa pA~ca tithiyA~ haiM aura jo unase mukta ho gayA, jisane pA~coM indriyoMko apane vazameM kara liyA vahI vAstavameM atithi hai| jo pratidina samasta prANiyoMmeM maitrIrUpI yajJakA AcaraNa karatA hai vaha manuSya dIkSita kahalAtA hai| jo bakare vagairahakA balidAna karatA hai vaha dIkSita nahIM hai // 879 // .....jo bure kAmoMko nahIM karatA aura na bure manuSyoMkI saMgati hI karatA hai tathA saba prANiyoMkA hita cAhatA hai vaha vAstavameM zrotriya hai, jo kevala bAhya zuddhi pAlatA hai vaha zrotriya nahIM hai // 880 // jo AtmArUpI agnimeM dayArUpI mantroMke dvArA karmarUpI kASTha-samahase havana karatA hai vaha hotA hai; jo bAhya agnimeM havana karatA hai vaha hotA nahIM hai // 881 // jo 1. pravRttA-a0, jA, mu0 / 2.saMsAre zreya-a0, ja0, mu0 / 3."sa somavati dIkSitaH" ityamaraH / 4. chAgAdInAM ghAtakaH / 5. homkrtaa| Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 somadeva viracita [karupa 44, zlora bhAvapuSpairyajehevaM pratapuSpairvapurraham / . samApuSpairmano vahiM yaH sa yaSTA satAM mataH // 882 // SoDazAnAmudArAtmA yaH prabhu vanavijAm / so'dhvaryuriha boddhavyaH zivazarmAdhvaroddharaH // 883 // vivekaM vedayedudhairyaH shriirshriirinnoH| sa prItyai viduSAM vedo nAkhilakSayakAraNam // 8 // jAtirjarA mRtiH pusAM trayI saMsRtikAraNam / eSA yI yatastrayyAH kSIyate sA trayI matA // 885 // ahiMsaH sadbato zAnI nirIho niSparigrahaH / bhAvarUpI puSpoMse devatAkI pUjA karatA hai, vratarUpI puSpoMse zarIrarUpI gharakI pUjA karatA hai aura kSamArUpI puSpoMse manarUpI agnikI pUjA karatA hai use sajjana puruSa yaSTA arthAt yajJa karanevAlA kahate haiM / jo mahAtmA solaha kAraNa bhAvanArUpI yajJa karAnevAle RtvijoMkA svAmI ha, mokSa-sukharUpI yajJake uddhAraka usa puruSako adhvaryu jAnanA cAhie / / 882-883 // - bhAvArtha-dIkSita, zrotriya, hotA, yaSTA, adhvaryu ye saba vaidika yajJase sambandha rakhate haiM / vedoMmeM mantroMke dvArA jo havana kiyA jAtA hai use yajJa kahate haiM / purAne yugameM vaidika yajJoMkA bar3A calana thA aura unameM bakare vagairahakA balidAna kiyA jAtA thA tathA unake aneka bheda the / jo somayajJa karatA thA use dIkSita kahate the| isa yajJameM somarasa piyA jAtA thA tathA balidAna hotA thaa| jo vedakA jJAtA hotA thA use zrotriya kahate the / yaha bAhya zuddhikA bar3A dhyAna rakhatA thA / jo homa karatA thA use hotA kahate the / jo yajJakA pradhAna hotA thA sabako apane-apane kAmakI AjJA detA thA use yaSTA yA yajamAna kahate the / jo yajurvedakA jJAtA hotA thA use adhvaryu kahate the| ye saba kriyAkANDI hote the| vaidika kriyAkANDameM bAhya AcaraNa hI saba kucha hai / ataH granthakArane Atma-yajJako hI saccA yajJa batalAkara jo usIko karatA hai use hI dIkSita Adi nAmoMse pukAraneke lie kahA hai| jo AtmA aura zarIrake bhedako joradAra zabdoMmeM batalAtA hai vahI saccA veda hai aura vidvAn loga usase hI prema karate haiM / kintu jo saba pazuoMke vinAzakA kAraNa hai vaha veda nahIM hai // 884 // ___ janma, bur3hApA aura mRtyu ye tInoM saMsArake kAraNa haiN| isa trayI arthAt tInoMkA jisa trayIse nAza ho vahI trayI hai / Azaya yaha hai ki Rkveda, sAmaveda aura yajurvedako trayI kahate haiN| kintu granthakArakA kahanA hai jo saMsArake kAraNa jIvana, mRtyu aura bur3hApeko naSTa kara de, jisase saMsArameM na janma lenA par3e aura na mRtyukA duHkha uThAnA par3e vahI samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritra hI saccI trayI hai // 885 // jo ahiMsaka hai, samIcIna vratoMkA pAlana karatA hai, jJAnI hai, sAMsArika cAhase dUra hai aura 1. SoDazA bhAvanA eva RtvijaH, teSAM madhye'dhvaryuH yajurvedajJAtA mukhyaH / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 321 -860 ] upAsakAdhyayana yaH svAtsa brAhmaNaH satyaM na tu jAtimadAndhalaH // 886 // sA jAtiH paralokAya yasyAH sddhrmsNbhvH|| na hi sasyAya jAyata zuddhA bhUrtIjavarjitA // 887 // sa zaivo yaH zivazAtmA sa bauddho yo'ntarAtmabhRt / sa sAMkhyo yaH prasaMkhyAvAnsa dvijo yo na janmavAn // 888 // jJAnahIno durAcAro nirdayo lolupaashyH| dAnayogyaH kathaM sa syAdyazcAkSAnumatakriyaH // 8 // anumAnyA saMmuddezyA trizuddhA bhrAmarI tathA / bhikSA caturvidhA ze yA yatidvayasamAzrayA // 860 // ityupAsakAdhyayane yatinAmanirvacanazcatuzcatvAriMzaH kalpaH / kAma, krodha, moha Adi tathA jamIna-jAyadAda, dhana Adi antaraMga aura bahiraMga parigrahase rahita hai vahI saccA brAhmaNa hai / jo jAtike madase andhA hai, apaneko sabase U~cA aura dUsaroMko nIca samajhatA hai vaha brAhmaNa nahIM hai // 886 // vahI jAti paralokake lie upayogI hai jisase sacce dharmakA janma hotA hai, jamIna zuddha bhI ho kintu yadi usameM bIja na DAlA gayA ho to anAja paidA nahIM ho sktaa| arthAt brAhmaNa jAti zuddha bhI ho kintu usameM yadi samIcIna dharmake pAlanakI paripATI na ho to vaha zuddha jAti bhI vyartha hai // 887 // _jo ziva arthAt apane kalyANarUpa muktiko jAnatA hai vahI saccA zaiva-zivakA anuyAyI hai / jo apanI antarAtmAkA poSaka hai vahI vAstavameM bauddha hai| jo AtmadhyAnI hai vahI sAMkhya hai aura jise phira saMsArameM janma nahIM lenA hai vahI dvija arthAt brAhmaNa hai // 888 // jo ajJAnI hai, durAcArI hai, nirdaya hai, viSayoMkA lolupI hai tathA indriyoMkA dAsa hai vaha dAnakA pAtra kaise ho sakatA hai ? arthAt aise AdamIko kabhI bhI dAna nahIM denA cAhie // 889 // bhikSAke meda dezavirata aura sarvaviratakI apekSAse bhikSA cAra prakArakI hotI hai- anumAnyA, samuddezyA, trizuddhA aura bhrAmarI // 890 // - bhAvArtha-munisambandhI bhikSAke lie to bhrAmarI zabda zAstroMmeM ati prasiddha hai| kintu zrAvakasambandhI bhikSAke ina bhedoMkA ullekha anyatra hamAre dekhanemeM nahIM aayaa| TippaNakArane anumAnyA bhikSAko dasa pratimAparyanta batalAyA hai aura AmantraNapUrvaka bhojanako samuddezya batalAte hue chaThI pratimAparyanta batalAyA hai / chaThI pratimAparyanta gRhI saMjJA hai / chaThIke pazcAt navIM pratimA paryanta brahmacArI saMjJA hai aura bhikSuka saMjJA kevala antima do pratimAdhAriyoMkI hai / dasavIM pratimAkA dhArI ghara chor3akara bAhara rahane lagatA hai aura AmantraNadAtAke ghara bhojana karatA hai| ataH 1. na jAtu a0, j0| 2. paJcendriyavazaH / 3. dazapratimAparyantam / 4. AmantraNapavikA SaTpratimAparyantam / 41 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 somadeva viracita [kalpa 45, zlo0 861tarudalamiva paripakvaM sneha vihInaM pradIpamiva deham / svayameva vinAzonmukhamavabudhya karotu vidhimantyam // 861 // 'gahanaM na zarIrasya hi visarjanaM kiM tu gahanamiha vRttam / tanna sthAsnu vinAzyaM na nazvaraM zocyamidamAhuH // 862 // pratidivasaM vijahadbalamujjhadabhuktiM tyajatpratIkAram / vapureva nRNAM nigiti caramacaritrodayaM samayam // 863 // savidhA pApakRteriva [yApakRtiriva janitAkhilakAyakampanAtakA / vaha uddiSTa bhojana karatA hai kyoMki dAtA usake uddezyase bhojana taiyAra karatA hai / isalie usakI bhikSA samuddezyA honI caahie| vaha anumati-tyAgI hotA hai ataH bhojanake viSayameM kisI prakArakI anumati nahIM de sktaa| kintu nauvIM pratimA takake dhArI bhojanake viSayameM anumati de sakate haiM, ataH unakI bhikSA anumAnyA honI caahie| granthakArane bhikSAke bhedoMkA jo krama rakhA hai usase bhI yahI dhvanita hotA hai ki prArambhika pratimAvAle anumAnyA bhikSA karate haiM, dasavIM pratimAvAle samuddezyA aura antima pratimAvAle trizuddhA bhikSA karate haiM, tathA sAdhu bhrAmarIbhikSA karate haiN| hamArI dRSTise to chaThI pratimA takake lie bhikSA bhojanakA vyavahAra hI ucita nahIM hai / ve to gRhI hote haiN| isa prakAra upAsakAdhyayanameM, munike nAmoMkI vyutpatti batalAnevAlA cauvAlIsavA~ kalpa samApta huzrA [aba samAdhimaraNakI vidhi batalAte haiM-] ___ vRkSake pake hue pattekI taraha yA telarahita dIpakakI taraha zarIrako svayaM hI vinAzonmukha jAnakara antima vidhi ( samAdhimaraNa) karanA cAhie // 891 // kintu yaha dhyAna rakhanA cAhie ki zarIrako tyAga denA kaThina nahIM hai kintu usameM saMyamakA dhAraNa karanA kaThina hai| ataH yadi zarIra Thaharane yogya ho to use naSTa nahIM kara DAlanA cAhie aura yadi vaha naSTa hotA ho to usakA raMja nahIM karanA cAhie / / 892 // [ yaha kahA jA sakatA hai ki yaha hameM kaise mAlUma ho ki samAdhimaraNakA samaya A gayA hai ? isakA uttara granthakAra svayaM dete haiM-] jaba zarIrakI zakti pratidina ghaTane lage, khAnA-pInA chUTa jAye aura koI upAya kAragara na ho to svayaM zarIra hI manuSyoMko yaha batalA detA hai ki aba samAdhimaraNa karanekA samaya A gayA hai // 893 // jaba sannikaTavartI apakArakI taraha samasta zarIrameM ka~paka~pI paidA karanevAlA bur3hApA 1. "gahanaM na tanoniM puMsaH kintvatra saMyamaH / yogAnuvRttAvRtya tadAtmA'tmani yujyatAm" // 24 // -sAgAradharmA0 8 0 / 2. "na dharmasAdhanamiti sthAsnu nAzyaM vapurbudhaH / na ca kenA'pi no rakSyamiti zocya vinazvaram" / / 5 / / - sAgAradharmA0, a0, 8 / 3. 'zocyamityAhu.'-sAgAradharmAmRta TIkA 8.5 meM uddhRta / 4. nigadati-sAgA. TI. 8-12 meM uddhRta / 5. samIpavartinI apakRtiriva yA savidhA-dharmaratnA0 p0132| Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -868 ] upAsakAdhyayana yamadUtIva jarA yadi samAgatA jIviteSu kasterSaH // 864 // karNAntakezapAzagrahaNavidherbodhito'pi yadi jarayA / svasya hitaiSI na bhavati taM kiM mRtyurna saMgrasate // 85 // upavAsAdibhiraGge kaSAyadoSe ca bodhibhAvanayA / kRta sallekhana karmA prAyAya yateta gaNamadhye ||866 // yamaniyama svAdhyAyAstapAMsi devArcanAvidhirdAnam / etatsarvaM niSphalamavasAne cenmano malinam // 867 // dvAdazavarSANi nRpaH zikSitazastro raNeSu yadi muhyet / kiM syAttasyAstravidheryathA tathAnte yateH purAcaritam ||868|| 323 yamake dUtakI taraha Akara khar3A ho gayA to phira jIne kI kyA lAlasA ? || 864 // bur3hApe ke dvArA kAna ke samIpake bAloMko pakar3akara samajhAye jAnepara bhI arthAt bur3hApeke cihnasvarUpa kAnake pAsa ke bAloMke sapheda ho jAnepara bhI jo apane hita meM nahIM lagatA hai| kyA use mauta nahIM khAtI ? || 865 // bhAvArtha - --Azaya yaha hai ki bur3hApA A jAnepara jIvanameM koI aisA rasa nahIM rahatA jisake lie manuSya jIne kI icchA kare / ataH bur3hApA Anepara Atma-kalyANa meM laganA hI hitakara hai; kyoMki usake bAda mauta ke mu~ha meM jAnA sunizcita hai / samAdhimaraNakI vidhi jo samAdhimaraNa karanA cAhatA hai, use upavAsa vagairaha ke dvArA zarIrako aura jJAnabhAvanAke dvArA kaSAyoM ko kRza karake kisI munisaMghameM calA jAnA cAhie / / 896 // bhAvArtha-samAdhimaraNako sallekhanA vrata kahate haiM / sallekhanA kA artha hai yogya rIti se zarIra aura kaSAyoMkA kRza krnaa| yadi zarIra malase bharA ho aura manameM kuTumbavAloM kA moha samAyA ho to samAdhimaraNa ho nahIM sakatA / ataH zarIra aura AtmA donoMko zuddha karake samAdhimaraNa karanA cAhie aura unake lie gharavAloM ke phande se nikalakara tyAgI janoM meM cale jAnA cAhie / t yadi marate samaya mana mailA rahA to jIvana-bharakA yama, niyama, svAdhyAya, tapa, devapUjA aura dAna niSphala hai || 897 || jaise eka rAjAne bAraha varSa taka zastra calAnA sIkhA / jaba yuddhakA avasara AyA to vaha zastra nahIM calA sakA / usa rAjAkI zastrazikSA kisa kAmakI, vaise hI jo vratI jIvana-bhara dharmAcaraNa karatA rahA, kintu jaba anta samaya AyA to mohameM par3a gyaa| usa vratIkA pUrvAcaraNa kisa kAmakA || 868 // 1. kA tRSNA / 2. " upavAsAdibhiH kArya kaSAyaM ca zrutAmRtaiH / saMllikhya gaNimadhye syAt samAdhimaraNodyamI // " - sAgAradharmA0 8-15 / 3. -carnAdivi-dharmaratnA0 pa0 133 / 4. kiM tasya zastravi dhinA - dharmaratnA0 pa0 133 / " nRpasyeva yaterdharmo ciramabhyastino'stravat / yudhIva skhalito mRtyo svArthabhraMzo'yazaH kaTu / / 17 / / "-- sAgAradharmA0 a0 8 / Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 somadeva viracita [kalpa 45, zlo0 869snehaM vihAya' bandhuSu moha vimaveSu klusstaamhite| gaNini ca niveca nikhilaM durIhitaM tadanu bhajatu vidhimucitam // 16 // azanaM krameNa heyaM snigdhaM pAnaM tataH kharaM caiva / tadanu ca sarvanivRtti kuryAdgurupaJcakasmRtau nirataH // 600 // kadalIghAtavadAyuH kRtinAM sakRdeva viratimupayAti / tatra puna vidhiryaIve kramavidhirnAsti // 10 // sUrau pravevanakuzale sAdhujane yasnakarmaNi pravaNe / viteca samAdhirate kimihAsAdhyaM yaterasti // 602 // ___ kuTumbiyoMse sneha, sampattise moha aura jinhoMne apanA burA kiyA hai unake prati kaluSapaneko chor3akara AcAryase apane saba aparAdhoMko kaha de, aura usake bAda samAdhimaraNake yogya vidhikA pAlana kare // 899 // dhIre-dhIre bhojanako chor3a de aura dUdha, maThA vagairaha rakha le| phira unheM bhI chor3akara garma jala rakha le| usake bAda paJca namaskAra mantrake smaraNameM lIna hokara saba kucha chor3a de // 900 // yadi kisI puNyazAlI puruSakI Ayu kaTe hue kelekI taraha eka sAtha hI samApta hotI ho to vahA~ samAdhimaraNakI yaha vidhi nahIM hai, kyoMki daivavaza acAnaka maraNa upasthita honepara kramika vidhi nahIM bana sakatI // 901 // yadi samAdhimaraNa karAnevAle AcArya AgamameM kuzala hoM aura sAdhusaMgha prayatna karane meM kuzala ho tathA samAdhimaraNa karanevAlekA mana dhyAnameM lagA rahe to phira kucha bhI asAdhya nahIM hai // 902 // bhAvArtha-samAdhimaraNake icchuka manuSyako kisI pavitra tIrtha-sthAnapara cale jAnA cAhie, yadi aisA karanA zakya na ho to jinAlaya yA munisaMgha vagairahameM cale jAnA caahie| yadi tIrthakSetrake lie koI gharase cale aura rAstemeM hI usakA maraNa ho jAye to usakA maraNa samAdhimaraNa hI kahA jAtA hai kyoMki samAdhimaraNakI bhAvanA bhI phaladAyaka hai / jAnese pahale sabase apane aparAdhoMkI kSamA mA~ge aura jisane apanA aparAdha kiyA ho use kSamA kara de / phira samAdhimaraNake yogya sthAnapara pahu~cakara AcAryake sAmane apane saba doSa nivedana kara de aura 1. "snehaM vihAya......"vidhimantyam / " -dharmaratnAkara pa0 133 / vidhAya a0, ja0, mu0 / "snehaM vairaM saGgaM parigrahaM cApahAya zuddhamanAH / svajanaM parijanamapi ca kSAntvA kSamayet priyarvacanaiH // 124 // Alocya sarvamenaH kRtakAritamanumataM ca nirvyAjam / AropayenmahAvratamAmaraNasthAyI nizzeSam ||125||"--rtnkrnndd zrA0 / 2. "AhAraM parihApya kramazaH snigdhaM vivardhayet pAnam / snigdhaM ca hApayitvA kharapAnaM pUrayet kramazaH // 127 // kharapAnahApanAmapi kRtvA kRtvopavAsamapi zaktyA / paJcanamaskAramanAsta tyajet sarvayatnena / / 128 // " -ratnakara0 / 3. -badAyuSi a0, ja0, mu0 / "bhuzApavartakavazAt kadalIghAtavat sakRt / viramatyAyuSi prAyamavicAraM samAcaret ||11||"-saagaardhrmaa0, a0 8 / 4. neva-dharmaratnA0 50 133 / 5. "samAdhisAdhanacaNe gaNeze ca gaNe ca na / durdaivenApi sukaraH pratyUho bhAvitAsmanaH ||26||"--saagaardhrmaamRt 8 a0 / 6. -dhyaM samastIti-dharmaratnA0 50 133 / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -905] upAsakAdhyayana 325 jIvitamaraNAzaMse suhadanurAgaH sukhAnubandhavidhiH / ete sanidAnA syuH sallekhanahAnaye paJca // 10 // prArAdhya ratnatrayamitthamarthI samarpitAtmA gaNine yathAvat / samAdhibhAvena kRtAtmakAryaH kRtI jaganmAnyapadaprabhuH syAt // 604 / / ityupAsakAdhyayane sallekhanAvidhirnAma paJcacatvAriMzaH kalpaH // 45 // atha prakoNakam viprakIrNArthavAkyAnAmuktiruktaM prakIrNakam / uktAnuktAmRtasyandabindusvAdanakovidaH // 10 // AcArya jo prAyazcitta batalAyeM use karaka samAdhimaraNa karaneke lie pUraba yA uttarako sira karake zAntike sAtha caTAIpara virAjamAna ho jaaye| aura yadi vaha mahAvrata dhAraNa karanekI prArthanA kare to AcArya use samasta parigrahakA tyAga karAkara mahAvrata dhAraNa karA de / isake bAda vaha namna hokara mahAvrata aGgIkAra karake mahAvratakI bhAvanA bhAye aura jo mahAvrata dhAraNa na kara sakatA ho to vaha binA hI mahAvrata aGgIkAra kiye mahAvratakI bhAvanA bhAye / saMghameM jo zreSTha muni hoM unheM usakI sevAmeM dekara AcArya use sambodhate raheM / pahale usase yaha mAlUma kareM ki tumhArI kucha khAnekI icchA hai kyA ! yadi vaha kucha khAnA cAhe to use khilA deM, jisase usakA mana kisI khAdyameM ulajhA na rahe / aura yadi vaha usImeM Asakta ho to use samajhAkara usakA mana udharase haTAye / isa taraha usase bhojanakA tyAga karAkara dugdha vagairaha dete raheM / phira dhIre-dhIre bhojana bhI chur3Akara garma jala dete raheM / usake bAda jaba AcArya AjJA deM, to vaha jIvana-bharake lie saba prakArakA AhAra chor3a de / yadi use koI aisA roga ho jisake kAraNa use bAra-bAra pyAsa lagatI ho to pAnI rakha sakatA hai aura jaba mRtyu nikaTa mAlUma de taba use chor3a sakatA hai / samAdhimaraNake atIcAra jInekI icchA karanA, maranekI icchA karanA, mitroMko yAda karanA, pahale bhoge hue bhogoMkA smaraNa karanA aura AgAmI bhogoMkI icchA karanA, ye pA~ca bAteM samAdhimaraNavratameM doSa lagAnevAlI haiM / / 903 // isa prakAra AcAryake Upara vidhivat apanA bhAra sauMpakara tathA ratnatrayakI ArAdhanA kara jo samAdhimaraNa karatA hai vaha saMsArameM pUjanIya padakA svAmI hotA hai / / 904 // isa prakAra upAsakAdhyayanameM sallekhanAvidhi nAmaka paiMtAlIsavA~ kalpa samApta huaa| [aba kucha phuTakara bAteM batalAte haiN|] ukta-jinheM kaha cuke aura anukta-jinheM nahIM kahA, una saba viSayarUpI amRtase TapakanevAlI bUMdoMkA svAda lenemeM catura paNDitajanoMne phuTakara bAtoMkA kathana karaneko prakIrNaka kahA hai // 905 // 1. yadi stokaM kAlaM jIvyate tadA bhavyamiti jiivitaashNsaa| yadi zIghraM mriyate tadA bhavyamiti maraNAzaMsA / AzaMsA vaanychaa| "jIvitamaraNAzaMsA mitrAnurAgasukhAnubandhanidAnAni // " tattvArthasUtra 7-37 / "jIvitamaraNAzaMse bhayamitrasmatinidAnanAmAnaH / sallekhanAtIcArAH paJca jinendraH samAdiSTAH ||129||"rtnkrNddshraa0 / "jIvitamaraNAzaMse suhRdanurAgaH sukhAnubandhazca / sanidAnaH paJcaite bhavanti sallekhanAkAle ||195||"-purussaarthsi0 / amita0 zrAva0 7-15 sAgAradharmA0 8 / 45 / Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 somadeva viracita [kalpa 46, zlo0 606adurjanatvaM vinayo vivekaH parokSaNaM tattvavinizcayazca / ete guNAH paJca bhavanti yasya sa AtmavAndhamekathAparaH syAt // 906 // asUyakatvaM zaThatA'vicAro durAgrahaH sUktavimAnanA ca / puMsAmamI paJca bhavanti doSAstaravAvabodhapratibandhanAya // 907 // puMso yathA saMzayitAzayasya dRSTA na kAcitsaphalA prvRttiH| dharmasvarUpe'pi vimUDhabuddhastathA na kAcitsaphalA pravRttiH / / 608 // jaatipuujaakuljhaanruupsNpttpoble|... uzantyahaMyutodreka mdmsmymaansaaH||10|| yo madAtsamayasthAnAmavahAdena modate / sa nUnaM dharmahA yasmAnna dharmo dhArmikairvinA / / 610 // devasevA gurUpAstiH svAdhyAyaH saMyamastapaH / dAnaM ceti gRhasthAnAM SaT karmANi dine dine // 11 // dharmakathA karanekA adhikArI sajjanatA, vinaya, samajhadArI, hitAhitakI parIkSA aura tattvoMkA nizcaya jisameM ye pA~ca guNa hote haiM vahI viziSTa AtmA, dharma kathA, dhArmika carcA yA dharmopadezakA adhikArI hai // 606 // tattvako samajhane meM prativandhaka bAteM kisIke guNoMmeM doSa lagAnA, ThaganA, vicArahInatA, haThIpanA aura acchI bAtakA nirAdara karanA, manuSyoMke ye pA~ca doSa tattvako samajhanemeM rukAvaTa DAlate haiM / arthAt jisameM ye doSa hote haiM vaha tattvako samajhanekA prayatna nahIM karatA aura apanI hI hA~ke jAtA hai / / 907 // ___jaise pratyeka bAtako sandehakI dRSTise dekhanevAlA saMzayAlu manuSya kisI bhI kAmameM saphala hotA nahIM dekhA jAtA, vaise hI jo manuSya dharmake svarUpake viSayameM bhI maDhabuddhi hai usakI koI pravRtti saphala nahIM hotI // 908 // madoMkA niSedha garvase rahita gaNadharAdika deva, jAti, pratiSThA, kula, jJAna, rUpa, sampatti, tapa aura balakA sahArA lekara ahaMkAra karaneko mada yA ghamaMDa kahate haiM / arthAt lokameM ina ATha bAtoMko lekara loga ghamaMDa karate dekhe jAte haiN||909|| jo manuSya ghamaNDameM Akara apane sAdharmI bhAiyoMkA apamAna karake prasanna hotA hai vaha nizcayase dharmaghAtaka hai; kyoMki dhArmikoMke binA dharma nahIM hai // 910 // gRhasthake chaha karma devapUjA, gurukI sevA, svAdhyAya, saMyama, tapa aura dAna ye gRhasthoMke chaha dainika karma haiN| pratyeka gRhasthako pratidina ye chaha kAma avazya karane cAhie / / 911 // 1."dharmasvarUpe'pi tathAvidhasya kodRk kathaM kvAsu kadA prvRttiH|"-dhrmrtnaa0 50 139 / 2."jJAnaM pUjAM kulaM jAti balamRddhi tapo vapuH / aSTAvAzritya mAnitvaM smayamAhurgatasmayAH // 25 // smayena yo'nyAnatyeti dharmasthAn gavitAzayaH / so'tyeti dharmamAtmIyaM na dharmo dhArmikavinA ||26||"-rtnkrnnddshraa0 / 3 ayaM zlokaH padmanandipaJcaviMzatikAyAmapi vidyte| Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 115 ] upAsakAdhyayana snapanaM pUjanaM stotraM japo dhyAnaM zrutestavaH / SoDhA kriyoditA sadbhirdevasevAsu gehinAm // 112 // AcAryopAsanaM zraddhA zAstrArthasya vivecanam / tatkriyANAmanuSThAnaM zreyaHprAptikaro gaNaH // 113 // zucirbinayasaMpannastanuMcApalavarjitaH / zraSTadoSavinirmuktamadhItAM gurusaMnidhau // 14 // anuyogaguNasthAnamArgaNAsthAnakarmasu / adhyAtmatattvavidyAyAH pAThaH svAdhyAya ucyate // 15 // 327 devapUjA kI vidhi sujJa janoMne 'gRhasthoMke lie devapUjAke viSaya meM chaha kriyAe~ batalAyI haiM - pahale abhiSeka, phira pUjana, phira bhagavAnke guNoMkA stavana, phira paJca namaskAra mantra vagairahakA jApa, phira dhyAna aura anta meM jinavANIkA stavana / isI kramase jinendra devakI ArAdhanA karanI cAhie // 992 // kalyANakI prAptike sAdhana AcAryakI upAsanA, devazAstra gurukI zraddhA, zAstra ke arthakA vivecana, usameM batalAyI gayI kriyAoMkA AcaraNa ye saba kalyANakI prApti karanevAle haiM // 993 // apane kalyANake icchuka ziSyasamudAyako pavitra hokara tathA zArIrika capalatAko chor3akara vinayapUrvaka guruke samIpameM ATha doSoMse rahita adhyayana karanA cAhie / / 114 // bhAvArthaM--AcArya parameSThI yA upAdhyAya parameSThI guru kahalAte haiN| unase vinayapUrvaka adhyayana, zAstracacI, unakI AjJAkA pAlana Adi karanA caahie| jJAnArAdhanake ATha doSa hote haiM - svAdhyAyake samaya kA dhyAna na rakhanA pahalA doSa hai / zuddha uccAraNa na karanA, akSarAdiko chor3a jAnA dUsarA doSa hai / zAstrakA artha ThIka na karanA tIsarA doSa hai / na uccAraNa ThIka karanA aura na artha ThIka karanA cauthA doSa hai| jinase par3hA hai yA vicArA hai unakA nAma chipAnA pA~cavA~ doSa hai / jo par3hA hai usako avadhAraNa na karanA chaThA doSa hai / vinayapUrvaka adhyayana na karanA sAtavA~ doSa hai / aura gurukA Adara na karanA AThavA~ doSa hai| ina ATha doSoM ko TAlakara guruse adhyayana karanA cAhie / svAdhyAyakA svarUpa cAroM anuyogoMke zAstra tathA guNasthAna aura mArgaNAsthAnakA aura adhyAtma tattvarUpa vidyAkA par3hanA svAdhyAya hai // 995 // 1. zrutArAdhanam / 2. zarIra / 3. akAla 1, avinaya 2, anavagraha 3, abahumAna 4, nihnava 5, avyaMjana 6, arthavikala 7, arthavyaJjanavikala 8, ityaSTau doSAH / Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 somadeva viracita [kalpa 46, zlo0 916gRhI yataH svasiddhAntaM sAdhu budhyeta dhrmdhiiH| prathamaH so'nuyogaH syAtpurANacaritAzrayaH // 16 // adhomadhyordhvalokeSu caturgativicAraNam / zAstraM karaNamityAhuranuyogaparIkSaNam // 917 / / mamedaM syAdanuSThAnaM tasyAyaM rkssnnkrmH| itthamAtmacaritrArtho'nuyogazcaraNAzritaH // 18 // jIvAjIvaparizAnaM dharmAdharmAvabodhanam / bandhamokSakSatA ceti phalaM dravyAnuyogataH // 916 // jIvasthAnaguNasthAnamArgaNAsthAnago vidhiH / prathamAnuyogakA svarUpa dharmAtmA gRhastha jisase apane siddhAntoMko acchI taraha samajha sakatA hai vaha prathamAnuyoga hai| usameM tresaTha zalAkApuruSoMkA vRtAnta yA prasiddha puruSoMkA caritra pAyA jAtA hai // 916 // karaNAnuyogakA svarUpa adholoka, madhyaloka aura UrdhvalokameM cAroM gatiyoMkA vicAra jisameM kiyA gayA ho usako karaNAnuyoga kahate haiM / yaha karaNAnuyoga anya anuyogoMkI parIkSA karanekI kasauTI hai| arthAt isIparase anya sabake prAmANyakI parIkSA kI jAtI hai / / 917 // caraNAnuyogakA svarUpa ___ yaha merA anuSThAna-kartavyakarma hai aura usake pAlanakA yaha krama hai / isa prakAra AtmAke caritrakA varNana jisameM kiyA gayA ho use caraNAnuyoga kahate haiM // 918 // dravyAnuyogakA svarUpa dravyAnuyogase jIva aura ajIva dravyakA jJAna hotA hai, dharma aura adharma dravyakA jJAna hotA hai tathA bandha aura mokSakA jJAna hotA hai // 919 // jIvasamAsa, guNasthAna aura mArgaNA pratyeka caudaha-caudaha prakArake hote haiN| inakA svarUpa 1. "purANacaritAdikaH"- dharmaratnA0 50 140 / "prathamAnuyogamAkhyAnaM caritaM purANamapi puNyam / bodhisamAdhinidhAnaM bodhati bodhaH samIcInaH ||43||"-rtnkrNddshraa0| 2. "lokAlokavibhakte. yugaparivRttezcaturgatInAM ca / Adarzamiva tathAmatiravaiti karaNAnuyogaM ca ||44||"-rtnkrNdd0 / 3. "itthamAtmA critraarthe'nyogshcrnnaabhidhH|"-dhrmrtnaa0 50 140 / "gahamedhyanagArANAM cAritrotpattivatirakSAGgam / caraNAnuyogasamayaM samyagjJAnaM vijAnAti ||45||"-rtnkrNdd0 / 4."jIvAjIvasutattve puNyApuNye ca bandhamokSau ca / dravyAnuyogadIpaH zrutavidyAlokamAtanute ||46||"-rtnkrNdd0 / 5. "bAyarasuhumegidiya viti cauridiya asaNNI saNNI y| pajjatApajjattA evaM te codasA hoti ||34||-praa. pNcsNgrhH| 6. 'miccho sAsaNa misso avirada sammo ya desavirado ya / virado pamattaiyaro apuvva aNiyaTri suhamo ya // 4 // uvasaMta khoNamoho sayogikevalijiNo ajogI y| coisa guNaThANANi ya kameNa siddhA ya NAyavvA ||5||-praa0 paMcasaMgrahaH / 7. 'gai iMdiyaM ca kAe joe vee kasAsa NANe ya / saMjama daMsaNa lessA bhaviyA sammatta saNNi AhAra" ||57||--praa. pnycsNgrh| Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 329 -621] upAsakAdhyayana caturdazavidho bodhyaH sa pratyekaM yathAgamam // 20 // pAditaH paJca tirthakSu catvAri zvabhrimAkinoH / guNasthAnAni manyante nRSu caiva caturdaza // 21 // AgamoMse jAnanA caahie| tiryaJcoMmeM pahaleke pA~ca guNasthAna hote haiN| deva aura nArakiyoMmeM pahaleke cAra guNasthAna hote haiM aura manuSyoMmeM caudahoM guNasthAna hote haiM // 920-921 / / bhAvArtha-sAdhAraNa taurapara to jo kucha manoyogapUrvaka par3hA jAtA hai vaha svAdhyAya hai kintu vastutaH jo sva yAnI AtmAke lie par3hA jAtA hai vahI svAdhyAya hai| isIlie adhyAtmavidyAke granthoMkA adhyayana karaneko syAdhyAya batalAyA hai / AtmA kyA hai, usakA vAstavika svarUpa kyA hai, yaha saMsAra kaise hotA hai, mukti kaise hotI hai, AtmAke guNa kauma haiM Adi bAtoMkA jAnanA hI saccA jJAna hai / apaneko na jAnakara yadi sabako jAna bhI liyA to usase kyA ? saba zAstra cAra vibhAgoMmeM ba~Te hue haiN| una vibhAgoMko anuyoga kahate haiN| jina zAstroMmeM mahApuruSoMkA jIvanavRttAnta tathA kathAnakoMke dvArA puNya aura pApakA phala batalAyA gayA ho ve saba prathamAnuyogameM A jAte haiN| jinameM lokakA svarUpa cAroM gatiyoMkA varNana vagairaha ho ve karaNAnuyogameM A jAte haiN| jinameM AcArakA varNana ho ye caraNAnuyogameM A jAte haiM aura jinameM jIva ajIva Adi dravyoMkA yA sAta tattvoMkA varNana ho ve saba dravyAnuyogameM A jAte haiM / inameM se sabase pahale gRhasthako prathamAnuyogake zAstroMkA svAdhyAya karanA caahie| unase rocakatA bhI banI rahatI hai aura saba siddhAntoMkA jJAna bhI sugama rItise ho jAtA hai| usake bAda phira anya anuyogoMke zAstroMkA svAdhyAya karanA cAhie / aura jaba siddhAntoMkA acchA jJAna ho jAye to gommaTTasAra Adi granthoMse guNasthAna, mArgaNAsthAna tathA jIvasthAnakA anugama karanA caahie| sArAMza yaha ki pratyeka gRhasthako svAdhyAya avazya karanA cAhie / jaina siddhAntameM saMsArake saba jIvoMkA lekhA-jokhA rakhaneke lie jIva samAsa, guNasthAna aura mArgaNAoMkA varNana vistArase milatA hai / inameM se pratyekake caudaha-caudaha bheda haiM / ekendriya jIva bAdara aura sUkSmake bhedase do prakArake hote haiM / do indriya, trIndriya, caturindriya, paJcendriyaasaMjJI aura paJcendriyasaMjJI jIva bAdara hI hote haiM, ye sAtoM paryAtaka aura aparyAptakake bhedase caudaha hote haiM / jina jIvoMke kevala eka sparzana indriya hotI hai unheM ekendriya kahate haiM, jaise-pRthvIkAyika, jalakAyika Adi jIva / jinake sparzana aura ssanA do indriyA~ hotI haiM unheM do indriya jIva kahate haiM jaise-laTa / jinake sparzana, rasanA, ghrANa tIna indriyA~ hotI haiM una jIvoMko trIndriya kahate haiM, jaise ciuuNttii| jina jIvoMke sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSu cAra indriyA~ hotI haiM, unako caturindriya kahate haiM, jaise makkhI / aura jinake ukta indriyoMke sAtha kAna bhI hote haiM, unheM paJcendriya kahate haiM jaise manuSya / jina paJcendriyoMke mana bhI hotA hai, unheM saMjJI paJcendriya kahate haiM aura jinake mana nahIM hotA hai unheM asaMjJI paJcendriya kahate haiM / inameM saba saMsArI jIva garbhita ho jAte haiM, isalie unheM jIvasamAsa kahate haiM / isI taraha guNa 1. "suraNAraesu cattAri hoti tiriesu jANa paMceva / maNuyagaIe vi tahA coddasa guNaNAmadheyANi ||57||"-praa0pnycsNgrh 1 / 42 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 somadeva viracita [kalpa 46, zlo0 622anihitavIryasya kAyaklezastapaH smRtam / taSa mArgAvirodhena guNAya gaditaM jinaiH / / 22 / / athavA antarbahirmalaloSAdAtmanaH shuddhikaarnnm| / zArIraM mAnasaM karma tapaH prAhustapodhanAH // 12 // kaSAyendriyadaNDAnAM vijayo vrtpaalnm| sthAna bhI caudaha haiM / saba karmoMmeM mohanIya karma prabala hai / isIke kAraNa AtmAke svAbhAvika guNa vikRta ho rahe haiM / guNasthAnoMkI racanA jovoMke mohake hIna aura adhika honeke AdhArapara kI gayI hai / mithyAdRSTi, sAsAdana samyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, apramattasaMyata, apUrvakaraNa, anivRttivAdarasAmparAya, sUkSmasAmparAya, upazAntakaSAya, kSINakaSAya, sayogakevalI aura ayogakevalI ye caudaha guNasthAna haiN| saMsArake saba jIva apaneapane AdhyAtmika vikAsakI kamI-vezIke kAraNa ina caudaha guNasthAnoMmeM ba~Te hue haiM / inameM se prArambha ke cAra guNasthAna to nArakI, tiryaJca manuSya aura deva sabhIke hote haiN| pAcavA~ guNasthAna kevala samajhadAra pazu-pakSiyoM aura manuSyoMke hI hotA hai| Ageke saba guNasthAna saMyamI manuSyoMke hI hote haiN| caudahaveM guNasthAnase jIva siddhi yA mukti prApta karatA hai| gati, indriya, kAya, yoga veda, kaSAya, jJAna, saMyama, darzana, lezyA, bhavyatva, samyaktva, saMjJA aura AhAra ye caudaha mArgaNAe~ haiN| inake dvArA bhI saMsArI jIvoMko jAnA jAtA hai| jIvasthAna, guNasthAna aura mArgaNAsthAnoMkA kathana gomaTTasAra jIvakANDa tathA dhavalA TIkAke prathama bhAgase jAnanA cAhie / tapakA svarUpa apanI zaktiko na chipAkara jo kAyakleza kiyA jAtA hai, zArIrika kaSTa uThAyA jAtA hai use tapa kahate haiM / kintu vaha tapa jainamArgake aviruddha yAnI anukUla honese hI lAbhadAyaka ho sakatA hai / athavA antaraga aura bAhya malake saMtApase AtmAko zuddha karaneke lie jo zArIrika aura mAnasika karma kiye jAte haiM use tapasvIjana tapa kahate haiM // 922-923 // bhAvArtha-upavAsa karanA, bhUkhase kama khAnA, rasa Adi chor3anA ye saba aise tapa haiM jinheM gRhastha pAla sakatA hai| inase manakA bhI niyamana hotA hai aura zarIrako kaSTa bhI hotA hai / zarIrako kaSTa denekA prayojana itanA hI hai ki manuSya kaSTasahiSNu banA rahe aura kabhI acAnaka kaSTa A par3anepara ekadama ghabarA na utthe| kintu manako vazameM kiye binA zarIrako ho kaSTa denA vyartha hai| saMyamakA svarUpa AtmAkA kalyANa cAhanevAloMke dvArA jo kaSAyoMkA nigraha, indriyoMkA jaya, mana, vacana 2. "anigahitavIryasya maargaavirodhikaaykleshstpH|"-srvaarthsiddhi 6-24 / Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -625] upAsakAdhyayana 331 saMyamaH' saMyataiH proktaH zreyaH zrayitumicchatAm // 24 // asyAyamarthaH-kaSanti saMtApayanti durgatisaMgasaMpAdanenAtmAnamiti kaSAyAH krodhAdayaH / athavA yathA vizuddhasya vastuno naiyagrodhAdayaH kaSAyAH kAluSyakAriNaH, tathA nirmalasyAtmano malinatvahetutvAtkaSAyA iva kssaayaaH| tatra svaparAparAdhAbhyAmAtmetarayorapAyo'pAyAnuSThAnamazubhapariNAmajananaMvA krodhH| vidyAvijJAnezvaryAdibhiH pUjyapUjAtikramaheturahaMkAro yuktidarzane'pi durAgrahAparityAgo vA mAnaH / manovAkkAyakriyANAmayAthAtathyAtparavaJcanAbhiprAyeNa pravRttiH khyAtipUjAlAbhAbhinivezena vA maayaa| cetanAcetaneSu vastuSu cittasya mahAnmamedaM bhAvastadabhivRddhivinAzayomahAnsantoSo asantoSo vA lobhH| samyaktvaM ghnantyanantAnubandhinaste kssaaykaaH| aura kAyakI pravRttikA tyAga tathA vratoMkA pAlana kiyA jAtA hai use saMyamI puruSa saMyama kahate haiM // 924 // isakA khulAsA isa prakAra hai jo AtmAko durgatiyoMmeM le jAkara kaSTa deM unheM kaSAya kahate haiM / athavA jaise vaTavRkSa vagairahakA kasailA rasa sApha vastuko bhI kAlA kara detA hai vaise hI jo nirmala AtmAko malina karanemeM kAraNa ho use kasaile rasake samAna honese kaSAya kahate haiN| ve kaSAya cAra haiM-krodha, mAna, mAyA aura lobha / apanI yA dUsaroMkI galatIse apanA yA dUsaroMkA aniSTa honA yA aniSTa karanA athavA bure bhAvoMkA utpanna honA krodha hai / vidyA, jJAna yA aizvarya vagairahake ghamaMDameM Akara pUjya puruSoMkA Adara-satkAra nahIM karanA athavA yukti denepara bhI apane durAgrahako nahIM chor3anA mAna hai / dUsaroMko Thaganeke abhiprAyase athavA khyAti, Adara-satkAra yA dhanalAbha vagairahake abhiprAyase mana, vacana aura kAyakI mithyApravRtti karanA arthAt socanA kucha, kahanA kucha aura karanA kucha, ise mAyA kahate haiM / cetana strI-putrAdikameM aura acetana jamIna-jAyadAda vagairahameM 'yaha mere haiM' isa prakArakI jo atyanta Asakti hotI hai athavA ina vastuoMkI vRddhi honepara jo mahAn saMtoSa yA inakI hAni honepara jo mahAn asantoSa hotA hai vaha lobha hai| isa prakAra ye cAra kaSAya haiN| ina cAroM meM se pratyekakI cAra-cAra avasthAe~ hotI haiM-anantAnubandhi krodha, mAna, mAyA, lobha, apatyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha, pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha aura saMjvalana krodha, mAna, mAyA, lobha / inameM se jo 1. "vaya samidi-kasAyANaM daMDANaM iMdiyANa paMcaNhaM / dhAraNapAlaNaNiggahacAyajao saMjamo bhaNio ||127||"-praa0pnycsNgrh 1 / 2. "krodhAdipariNAmaH kaSati hinastyAtmAnaM kugatiprApaNAditi kaSAyaH / .... "athavA yathA kaSAyo nayagrodhAdiH zleSahetustathA krodhAdirapyAtmanaH karmazleSahetutvAt kaSAya iva kaSAya ityucyate |"-tttvaarthvaartik pR0 508 / 3. "tadabhivRdayAzayo vA mahAnasaMtoSaH kSobho vA lobhaH"-dharmara. pR0 141 / 4. "kapAyAH krodhamAnamAyAlobhAH / teSAM catasro'vasthAH anantAnubandhino'pratyAkhyAnAvaraNA: pratyAkhyAnAvaraNAH saMjvalanAzceti / anantasaMsArakAraNatvAnmithyAdarzanamanantaM tadanubandhino'nantAnubandhinaH krodhamAnamAyAlobhAH / yaddayAddezavirati saMyamAsaMyamAkhyAmalpAmapi kartuM na zakroti, te dezapratyAkhyAnamAvRNvanto'pratyAkhyAnAvaraNA: krodhmaanmaayaalobhaaH| yadudayAdviratiM kRtsnAM saMyamAkhyAM na zaknoti kartuM te kRtsnaM pratyAkhyAna Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 somadeva viracita [kalpa 46, zlo0 125 apratyAkhyAnarUpAzca dezavatavighAtinaH // 25 // pratyAkhyAnasvabhAvAH syuH saMyamasya vinaaykaaH| cAritre tu yathAkhyAte kuryuH saMjvalanAH patim // 626 // pASANabhUrajovArilekhAprakhyatvabhAgbhavana / krodho yathAkramaM gatyai zvabhratiryanunAkinAm // 27 // shilaastmbhaasthisaadhmvetrvRttiddhitiiykH| kaSAya samyagdarzanako ghAtatI haiM arthAt samyagdarzanako nahIM hone detIM unheM anantAnubandhI kaSAya kahate haiN| jo kaSAya samyagdarzanako to nahIM ghAtatIM kintu dezavatako ghAtatI haiM unheM apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahate haiM // 925 // jo kaSAya na to samyagdarzanako rokatI haiM aura na dezacAritrako rokatI haiM kintu saMyamako rokatI haiM, unheM pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kahate haiN| aura jo kaSAya kevala yathAkhyAta cAritrako nahIM hone detIM unheM saMjvalanakaSAya kahate haiM // 1926 // . cAroM krodha Adi kaSAyoMmeM se pratyekake zaktikI apekSAse bhI cAra-cAra bheda hote haiM / pattharakI lakIrake samAna krodha, pRthivIkI lakIrake samAna krodha, dhUlikI lakIrake samAna krodha aura jalakI lakIrake samAna krodha / jaise pattharakI lakIrakA miTanA duSkara hai vaise hI jo krodha bahuta samaya bIta jAnepara bhI banA rahatA hai vaha utkRSTa zaktivAlA hotA hai aura aisA krodha jIvako naraka gatimeM le jAtA hai / jaise pRthvIkI lakIra bahuta samaya bAda miTatI hai vaise hI jo krodha bahuta samaya bIta jAnepara miTe vaha anutkRSTa zaktivAlA krodha hai aisA krodha jIvako pazugatimeM le jAtA hai| jaise dhUlameM kI gayI lakIra kucha samayake bAda miTatI hai vaise hI jo krodha kucha samayake bAda miTa jAye vaha ajaghanya zaktivAlA krodha hai / aisA krodha jIvako manuSya gatimeM utpanna karatA hai| jaise pAnImeM kI gayI lakIra turanta hI miTa jAtI hai vaise hI jo krodha turanta hI zAnta ho jAye vaha jaghanya zaktivAlA krodha hai| aisA krodha jIvako devagatimeM utpanna karAnemeM nimitta hotA hai // 927 / / mAna kaSAyake bhI zaktikI apekSA cAra bheda haiM-pattharake stambhake samAna, haDDIke samAna, gIlI lakar3Ike samAna aura betake samAna / jaise pattharakA stambha kabhI namatA nahIM hai vaise hI jo mAna jIvako kabhI vinayI nahIM hone detA vaha utkRSTa zaktivAlA mAna hai, aisA mAna jIvako narakagatimeM jAnekA nimitta hotA hai / jaise haDDI bahuta kAla bIte binA namane yogya nahIM hotI vaise hI jo bahuta kAla bIte binA jIvako vinayI nahIM hone detA vaha anutkRSTa zaktivAlA mAna hai / aisA mAvaNvantaH pratyAkhyAnAvaraNAH krodhamAnamAyAlobhAH / samekIbhAve vartate / saMyamena sahAvasthAnAdekIbhaya jvalanti saMyamo vA jvalatyeSu satsvapIti saMjvalanAH krodhmaanmaayaalobhaaH|"-srvaarthsiddhi 8-10 / "sammatta desasaMjamasaMsadIghAikasAI pddhmaaiN| tesi tu bhave nAse saDAI cauhaM uppatti ||110||"-praa. paMcasaMgraha 1 / 1. vinAzakA:-dharmaratnA0 50 141 / 2. "silabheya puDhavibheyA dhUlorAI ya udayarAisamA / Nira-tiri-Nara devattaM uviti jIvA hu kohavasA ||111||"-praa0 paJcasaMgraha 1 / 3. "selasamo aTTi samo dAsajamo taha ya jaagvettsmo| Nira-tiri-Nara-devattaM uvitI jIvA ha mANavasA ||11||"-pN0 sN01| Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -630] upAsakAdhyayana 333 adhaH pazunarasvargagatisaMgatikAraNam // 628 // 'veNumUlairajATomUtraizcAmaraiH smaa| mAyA tathaiva jAyeta caturgativitIrNaye // 26 // 'kriminIlIvapurlepaharidvArAgasaMnibhaH / lobhaH kasya na saMjAtastadvatsaMsArakAraNam // 630 / / - - - mAna jIvako pazugatimeM utpanna honekA nimitta hotA hai| jaise gIlI lakar3I thor3e kAlameM hI namane yogya ho jAtI hai vaise hI jo thor3e samayameM hI zAnta ho jAtA hai vaha ajaghanya zaktivAlA mAna hai / aisA mAna jIvako manuSyagatimeM utpanna karAtA hai| jaise beta jaldI hI nama jAtA hai vaise hI jo jaldI hI zAnta ho jAye vaha jaghanya zaktivAlA mAna hai aisA mAna jIvako devagatimeM utpanna karAtA hai / / 928 // isI prakAra bA~sakI jar3a, bakarIke sIMga, gomUtra aura cAmaroMke samAna mAyA kramazaH cAroM gatiyoM meM utpanna karAnemeM nimitta hotI hai| arthAt jaise bA~sakI jar3a meM bahuta-sI zAkhA-prazAkhA hotI hai vaise hI jisameM itane chala-chidra hoM ki unakA koI hisAba hI na ho, use utkRSTa zaktivAlI mAyA kahate haiN| jaise bakarIke sIMga Ter3he hote haiM usa DhaMgakA Ter3hApana jisake vyavahArameM ho vaha anutkRSTa zaktivAlI mAyA hai / jaise baila kucha mor3A dekara mUtatA hai utanA Ter3hApana jisameM ho vaha ajaghanya zaktivAlI mAyA hai aura jaise cAmara Dhorate samaya thor3A mor3A khA jAte haiM kintu turanta hI sIdhe ho jAte haiM vaise hI jisameM bahuta kama Ter3hApana ho jo jalda hI nikala jAye vaha javanya zaktivAlI mAyA hai / cAroM prakArakI mAyA kramase jIvako cAroM gatimeM utpanna karAnemeM kAraNa hai // 929 / / __ kiramicake raMga, nIlake raMga, zarIrake mala aura haldIke raMgake samAna lobha zeSa kaSAyoMkI taraha kisa jIvake saMsAra-bhramaNakA kAraNa nahIM hotA / jaise kiramicakA raMga pakkA hotA hai vaise hI jo khUba gaharA aura pakkA ho vaha to utkRSTa zaktivAlA lobha hai| jaise nIlakA raMga kiramicase kama pakkA hotA hai magara hotA vaha bhI gaharA hI hai vaise hI jo kama pakkA aura gaharA rAga hotA hai vaha anutkRSTa zaktivAlA lobha hai / jaise zarIrakA mala halakA gaharA hotA hai vaise hI jo halakA gaharA rAga hotA hai vaha ajaghanya zaktivAlA lobha hai / tathA jaise haldIkA raMga halakA hotA hai aura jaldI hI ur3a jAtA hai vaise hI jo bahuta halakA rAga hotA hai vaha jaghanya zaktivAlA lobha hai| ye cAroM prakArake lobha jIvako kramazaH cAroM gatiyoMmeM utpanna karAnemeM nimitta hote haiM // 13 // 1. "vasImUlaM mesassa sigaM gomuttiyaM ca khoruppam / Niri-tiri-Nara-devattaM uviti jIvA hu mAyavasA ||113||''-pnycsN0 1 / 2. -rgomUtryA-dharmara0 50 141 / 3. "kimirAya cakkamala kaddamoya taha ceya jANa hAridaM / Nira-tiri-NaradevattaM uviti jIvA hu lohavasA ||114||"-pNcsN0 1 / Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 kiJca - somadeva viracita [ kalpa 46, zlo0 931 yathauSadhakriyA riktA rogiNo'pathyasevinaH / krodhanasya tathA riktAH samAdhizruta saMyamAH // 131 // mAnadAvAgnidagdheSu madoSe rakaSAyiSu / nRdrumeSu prarohanti na sacchAyocitAGkurAH // 132 // yAvanmAyAnizAlezo'pyAtmAmbuSu kRtAspadaH / na prabodhazriyaM tAvaddhatte cittAmbujIkaraH // 133 // lobhakIsacihnAni cetaH strotAMsi dUrataH / guNAdhvanyAstyajantIha caNDAlasarasImiva // 134 // tasmAnmanonikete'sminnidaM zalyacatuSTayam / yatetoddhartumAtmazaH kSemAya zamakIlakaiH ||35|| SaTsvartheSu visarpanti svabhAvAdindriyANi SaT / tatsvarUpaparijJAnAtpratyAvarteta sarvadA // 136 // jaise apathya sevana karanevAle rogIkA davA sevana vyartha hai vaise hI krodhI manuSyakA dhyAna, zAstrAbhyAsa tathA saMyama saba vyartha haiM // 931 // mAnarUpI vanakI Agase jale hue aura madarUpI khArI miTTIse sane hue manuSyarUpI vRkSoMmeM acchI chAyA denevAle naye aMkura nahIM ugate / arthAt jaise vanakI Agase jale hue aura khArI miTTIse sane hue vRkSameM naye aMkura paidA nahIM hote vaise jo manuSya ghamaMDI aura ahaMkArI hai| unameM bhI sadguNa prakaTa nahIM ho sakatA // 932 // mAyAkI burAI jaise thor3I-sI bhI rAtake rahate hue jalAzaya meM kamala nahIM khilate vaise hI AtmA meM thor3I-sI bhI mAyAke rahate hue citta bodhako prApta nahIM hotA / arthAt mAyAcArIke hRdayameM jJAnakA praveza nahIM hotA || 933 // lobhI burAI jaise guNI pathika cANDAloMke tAlAbako dUrase hI chor3a dete haiM kyoMki usake sotoM meM haDDiyA~ par3I hotI haiM vaise hI jisake cittameM lobhakA vAsa hotA hai use guNa dUrase hI chor3a dete haiM / arthAt lobhI manuSya ke sabhI guNa naSTa ho jAte haiM // 134 // 1 ataH AtmadarzI manuSyako apane kalyANake lie saMyamarUpI kIlake dvArA apane manarUpI mandirase ina cAroM zalyoMko nikAlane kA prayatna karanA cAhie || 135|| chahoM indriyA~ svabhAvase hI apane-apane viSayoM meM pravRtta hotI haiM / ataH una viSayoMke svarUpako jAnakara sadA una indriyoM ko 1. kSAraH / 2. kamalasamUhaH / 3. asthi / 4. pathikAH / Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -640] upAsakAdhyayana 335 apAte sundarArambhaivipAke virskriyH| viSairvA viSayaIste kutaH kuzalamAtmani // 37 // duzcintanaM durAlApaM durvyApAraM ca nAcaret / vratI vratavizuddhayartha manovAkkAyasaMzrayam // 638 // abhaGgAnaticArAbhyAM grahIteSu vrateSu yat / rakSaNaM kriyate zazvattadbhaved vratapAlanam // 636 // vairAgyabhAvanA nityaM nityaM tattvavicintanam / nityaM yatnazca kartavyo yameSu niyameSu ca // 640 // tatra dRSTAnuzrAvikaviSayavitRSNasya manovazIkArasaMzA vairAgyam / pratyakSAnumAnAgamAnubhUtaviSayA'saMpramoSasvabhAvA smRtistattvavicintanam / bAhyAbhyantarazaucatapaHsvAdhyAyapraNidhAnA niyamAH / ahiNsaastyaasteybrhmcryaaprigrhaaniymaaH| ityupAsakAdhyayane prakIrNakavidhirnAma SaTcatvAriMzattamaH klpH| unake viSayoM meM phaMsanese bacAnA cAhie // 936 // ye viSaya viSake samAna haiN| jaba prApta hote haiM to acche mAlUma hote haiM kintu jaba ve apanA phala dete haiM to atyanta viparIta ho jAte haiM / jo AtmA ina viSayoMke cakkarameM phaMsA huA hai usakI kuzala kaise ho sakatI hai ? // 137 // vratI puruSako apane vratoMko zuddha rakhaneke lie manameM bure vicAra nahIM lAnA cAhie / vacanase burI bAta nahIM kahanI cAhie aura zarIrase burI ceSTA nahIM karanI caahie| jo vrata grahaNa kiye hoM unameM na to aticAra lagane de aura na vratako khaNDita hone de / isa prakAra jo vratoMkI rakSA kI jAtI hai ise hI vratoMkA pAlana karanA kahA jAtA hai // 938-936 // bhAvArtha-jaba vratakA dhyAna rakhate hue usakA ekadeza khaNDita ho jAtA hai use aticAra kahate haiM / aura vratakA kataI dhyAna na rakhakara use tor3a DAlanA bhaMga kahalAtA hai / jo vrata lo use khUba soca-samajhakara lo, jo kucha socanA-vicAranA ho vaha vrata lenese pahale hI socavicAra lo| aura jaba vratako le lo to use pUre prayatnake sAtha pAlo, na to usameM koI doSa lagane do aura na vratako chor3anekI koziza kro| yadi kabhI ajJAna yA pramAdase vrata khaNDita ho jAye to yaha socakara ki aba to yaha TUTa hI gayA use chor3a mata baiTho balki prayatnapUrvaka use phira dhAraNa karo / aisI sAvadhAnatA rakhanese hI vratoMkA pAlana ho sakatA hai| . ataH sadA vairAgyako bhAnA caahie| sadA tattvoMkA cintana karate rahanA cAhie aura sadA yama aura niyamoM meM prayatna karate rahanA cAhie / / 640 // dekhe hue aura sune hue viSayoMkI tRSNAko chor3akara manako vazameM karaneko vairAgya kahate haiM / pratyakSase, anumAnase aura Agamase jAne hue padArthoMkA jo bhrAntirahita smaraNa hai use tatvacintana kahate haiN| bAhya aura Abhyantara zauca tathA santoSa, tapa, svAdhyAya aura dhyAnako yama kahate haiM aura ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigrahako niyama kahate haiM / isa prakAra upAsakAdhyayanameM vividha vidhiyoMko batalAnevAlA chiyAlIsavA~ kalpa samApta huaa| Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 somadeva virakhita [kalpa 46, zlo0 141 ityeSa gRhiNAM dharmaH proktaH kSitipatIzvaraH / yatInAM tu zrutAt zeyo mUlottaraguNAzrayaH // 41 // samApto'yaM granthaH isa prakAra he rAjan ! yaha gRhasthoMkA dharma khaa| yatiyoMkA dharma-unake mala guNa aura uttaraguNa-Agamase jAnanA cAhie // 141 // Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI: paM0 jinadAsaviracitA upAsakAdhyayanaTIkA jitadoSaM natadevaM dAtAraM sakalabhavyajIvebhyaH / muktisukhAnAM vande vIrajinaM sakalasadguNopetam // 1 // zrIsomadevaviracitamupAsakAdhyayanamasti hitakathakam / gRhiNAmupAsakAnAM jinadAsenAsya tanyate TokA // 2 // [pRSTha 1 ] dharmAditi-kileti nishcye| he bhagavan pUjya, eSa jantuH eSa prANI / kila nizcayena / dharmAtsukhI bhavati / jagati loke / sa ca dharmaH panaH kiMrUpaH kiMlakSaNaH / kiMbhedaH kiMprakAraH / kimpAyaH ke upAyaiH utpadyeta / kiMphalazca jAyeta-asya dharmasya ArAdhanAt ihalokasukhaM paralokasukhaM vA jAyeta utpadyeta // 1 // yasmAditi-yasmAt samyaktvajJAnacAritratrayAt / puMsAM narANAm / niHshreysphlaashryH| atizayena prazasya niHzreyasaM mokSaH tadeva phalaM tasya AzrayaH aadhaarH| abhyudayAdhAro vinA tasmAt sa na labhyate / indrapadatIrthakarapadAdi sAMsArikasUkhaM viziSTama aviziSTaM ca abhyudaya ucyate / viditAmnAyAH. jJAtAgamAH / dharmasUrayaH dharmAcAryAH / taM dharma vadanti // 2 // sa iti-sa gahasthetaragocaraH gRhasthayativiSayo dharmaH / pravRttinivRttyAtmA pravRttizca nivRttizca te AtmA svarUpaM yasya sH| sa dharmaH pravRttisvarUpaH nivRttisvarUpazca asti / muktiheto mokSaprAptikAraNe ratnatraye tatparatA pravRttiH / bhavakAraNAta saMsArahetoH mithyAtvAdeH nivRttiH tyAgaH / iti dharmasya dvividhasyApi svarUpam // 3 // samyaktveti-samyagdarzanama, samyagjJAnam, samyakcAritraM ca etattrayaM mokSasya sakalakarmaNAm atyantakSayasya kAraNaM bhavati / mithyAtvama aviratiH kaSAyAH yogAzca mithyAtvAdicatuSTayam ucyate / etaccatuSkaM saMsArasya caturgatiparivartanarUpasya bhavasya heturUpaM mImAMsyaM vimarzanIyaM vicAraNIyam iti // 4 // samyaktvamiti-yuktiyukteSu pratyakSAdipramANasiddheSu, nayasiddheSu ca / vastuSa jIvAdinavapadArtheSu bhAvanA dRDhaM zraddhAnaM samyaktvaM samyagdarzanam AhuH / yuktametat lakSaNam / 'tatvArthazraddhAnaM samyagdarzanam' [ tattvArthasU0 111 ] iti umAsvAmivacanAt / mohasaMdehavibhrAntijitaM mohaH idaM kiMcit syAt iti padAryAnavabodhaH / idaM rajataM syAduta zuktizakalam iti calantI pratItiH saMdehaH saMzayaH / vibhrAntiH vibhramaH viparyayaH zaktikAzakale rajatajJAnam / etat trayam ajJAnam ucyate satyapadArthAnavabodhanAt / ebhiH tribhiH ajJAnaiH vajitaM yat jJAnaM tat samyagjJAnam ucyate // 5 // karmAdAneti-karmAdAne jJAnAvaraNAdikarmaNAm AdAne grahaNe / nimittAyAH hetubhUtAyAH vAcaH manasaH na kriyAyAH pravRtteH zama: nirodhaH, upazAntiH nAzo vA / cAru uttamaM cAritram Ucire babhASire / ke cAritrocitacAturyAH cAritre cAritradhAraNe ucitaM yogya cAturya yeSAM te gaNadharadevAdayaH / etat cAritraM triyogarahite ayogikevalini yathAkhyAtasaMjJaka labhyate // 6 // [pRSTha 2samyaktveti-samyaktve jJAne cAritre ca viparyayaparaM viparItabhAvayuktaM manaH / 'sarvavedina: sarvajJAH bhASante bruvate / triSu samyaktvAdiSu / atattve tattvam iti bhAvanA samyaktve mithyAtvam / mohasaMdehavibhrAntiH jJAne mithyAtvam / ahiMsAde viparItam AcaraNaM cAritre mithyAtvam / iti mithyAtvaM triprakArama // 7 // atreti-paravAdinAM pravRttayaH bahuvRttayaH nAnAvidhAH santi / kathaMbhUtAnAm / durAgameti-durAgamo mithyAmnAyastasya vAsanA saMskAra : saiva vilAsinI mohayantI nArI tayA vAsitaM vihvalaM ceto mano yeSAM tessaam| punaH kathaMbhUtAnAm / pravartiteti-pravartitAni pracAritAni prAkRtalokA ajJajanA eva anokahA vRkSAsteSAm unmUlane utpATane 43 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR02samayA durmatAni eva srotAMsi jalapravAhAH yasteSAm / punaH kathaMbhUtAnAm-sadAcAreti-sadAcArAH ahiMsAnuvartinaH dAnatapovratAdayaH na tu azvamedhAdikAH / teSAm AcaraNasya yA cAturI nipuNatA tasyAH vidUravartinaH atidUragAminaH teSAM mukteH upAye mokSAptisAdhane mokSasvarUpe ca bahuvRttayaH anekarUpAH khalu pravRttayaH / tathA hi-sakaleti-sakalaH kalAbhiH zarIrAvayavaiH sahitaH AptaH sakalAptaH / saiddhAntavaizeSikaH kazcanAptaH IzvaraH sazarIraH kaizcana azarIrazca manyate / - IdazAta IzvarAta prAptAni yAni mantratantrANi taiH upetAyAH dIkSAyAH mokSo bhavatIti / dIkSAlakSaNAcchadAnasaraNAta mokSaprAptiH iti saiddhAntavaizeSikA manyante / dravyamiti-sAdhayaM sAdRzyam / vaidhamyaM visdshtaa| sadRzavisadRzadharmasahita-dravyAdipadArthAvabodhakazAstrajJAnamAtrAt jJAnAta mokSo bhavati / trikAleti-prAtaH madhyAhve sAyaM ca zarIre bhasmalepanam / ijyA zivaliGgapUjanam / gaDukapradAnaM zivaliGgasya purataH jalapAtrasthApanam / zivaliGga paritaH pradakSiNIkaraNam / AtmaviDambanAdikripAkANDamAtrAdhiSThAnaM paJcAgnitapazcaraNAdikriyAsamUhAzrayAt kAryAt mokSaH iti pAzupatamatAvalambino nigadanti / paya iti-payaH peyaM madirA na peyA iti vicAram akRtvA ubhayatra niHzaGkA pravRttiH karaNIyA / mAMsam abhakSyabha annaM bhakSyam iti vimarzam akRtvA ubhayayo: asaMzayA prvRttiH| Adizabdena gamyAgamyAdika grAhyam / eteSu kRteSu pApaM bhavetpuNyaM veti avimRzya pravRtti kurvato muktirbhavatIti kulAcAryakA jalpanti // tathA ca trikamatoktiH-madireti-madirAyAH Amodena atyantasamAkarSiNA gandhena vAsitamukhaH, tarasasya mAMsasya bhakSaNena sarasahRdayaH muditamanAH, vAmapAvasthApitastrIzaktiH, zaktimudrAyAH yonimudrAyAH Asanasya ca dhArakaH / svayamiti-svayaM pArvatIparamezvara iva Acaran, kRSNayA madirayA zarvANIzvaraM pArvatyA dhavaM mahAdevam ArAdhayet upAsIta / sAMkhyA evaM vadanti-ahaM puruSaH idaM zarIrAdikaM prakRteH udbhUtam / na tanme svarUpam iti vivekajJAnAt puruSaH prakRteH pRthagjAyate / tadA tasya mokSo bhavati iti / nairAtmyAdIti -rAtmyasya bhAvanAyAH rAgadveSo vinazyataH tatazca mokSo bhavatIti saugatAnAM matam / [pRSTha 3] aGgArAJjanAdivaditi-praGgAravat athavA ajanavat svabhAvAdeva kAluSyasya kopAdimAlinyasya utkarSAt pravRttasya cittasya na kutazcidvizuddhiH kutazcittapodhyAnAdeH cittanamalyaM na jAyate iti jaiminIyA vadanti / sati dharmiNoti-sati vidyamAne dhamiNi caitanyavadAtmani dharmAH jJAnasukhAdayaH cintyante vimRzyante / tataH paralokinaH jIvasya abhAvAt paralokasya svarganarakAdeH tatkAraNasya puNyapApAdeH abhAve kasyAso mokSaH / iti samavAptaM labdhaM samastAnAM nAstikAnAm adhikam AdhipatyaM svAmitvaM yaste bArhaspatyAH bRhaspateH ziSyAzcArvAkAH evaM vdti| paramabrahmeti-paramabrahmaNo darzane anubhave jAte sati azeSabhedadarzinyA avidyAyA vinAzo jAyate tatazca mokSo labhyate iti vedAntavAdino vadanti / zAkyavizeSAH pazyatoharAH dRzyamAnaM vizvam apalapantaH prakAzitazUnyakAntatimirAH prakaTokRtazUnyakAntatamasaH zAkyavizeSA bauddhavizeSAH evaM vadanti naiveti-antastattvam AtmAkhyaM nAstyeva / bahistattvaM ghaTAdikam aJjasA paramArthataH navAsti na vidyate ev| ubhAvapi cetanAcetanau padArthoM vicAraviSayo na bhavataH yataH tataH zUnyatA sarva zUnyaM zUnyam iti vAdaH zreyAn / ___ kANAdAH yogA evaM vadanti 'jJAnasukhaduHkhecchAdveSaprayatnadharmAdharmasaMskArANAM navasaMkhyAvasarANAM navasaMkhyAyuktAnAm AtmaguNAnAM jIvaguNAnAm atyantavinAzaH muktiH' iti / punastaireva uktam-bahiriti-dehAna bahiH jIvasya yadpaM jJAyate tadeva kaNabhojinA muninA vaizeSikadarzanasya praNetrA muktasya navaguNarahitasya jIvasya acetanaghaTAditulyasya uktamiti // 9 / / [pRSTha 4] tAthAgatA baudAH evaM mukteH svarUpam AcakSate / 'nirAsravacittotpattilakSaNo mokSaH' rAgadveSarahitatA nirAsravatA tayA anvitasya cittasya utpAdo mokSaH / taduktam-dizamiti-yathA pradIpaH tailakSayAt kevalaM zAntim abhAvam eva yAti / sa kAMcana dizaM, vidizaM, pRthvoM, nabho vA naiva yAti tathA jIvaH klezakSayAt muktaH zAntim abhAvaM pratipadyate // 10-11 // kApilA evaM varNayanti muktim-'buddhimano Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAbhyayanaTokA 334 haMkAravirahAdakhilendriyopazamAvahAttadA draSTuH svarUpe'vasthAnaM muktiH' iti / buDhyAdInAm indriyANAM ca prazame jAte draSTu: AtmanaH svarUpe avasthAnaM sthiti: muktiH| tathA brahmAdvaitavAdinaH yathA ghaTavighaTane ghaTastha kumbhasya vighaTane nAze ghaTAkAzaM ghaTarahitaM bhUtvA nijasvarUpe tiSThati, kevalam AkAzamayam eva jAyate tathA dehocchedAt dehasya zarIrasya AtyantikavinAzAt sarvaH prANI jIvaH pare brahmaNi parapuruSe loyate iti vadanti / ajJAteti-ajJAta: paramArtho yaH teSAM yathArthavastusvarUpAnabhijJAnAM mithyAdRSTInAM ye durNayA: upari pradarzitAH tebhyo anye'pi bahavaH santi te sarve na gaNayitaM zakyante / yathA ajJAtagajasvarUpANAM janmanA andhAnAM sarve gaNayituM na zakyA bhavanti // 12 // prAya iti-yathA kRtaghrANasya narasya nirmaladarpaNadarzanaM kopAya bhavati, tathA paramArthapathapratipAdanaM durAgrahaM bibhrati nare bahuzaH kopaheturbhavati // 13 // [pRSTha 5 ] dRSTAntati-nidarzanAni bahUni bhavanti / tai: buddhirjanAnAM vazIkriyate dhUrteH / te imAM mahIM pRthvI ( AdhAre AdheyopacArAt ) vivekarahitAM kiM na kurvanti / api tu kurvantyeva // 14 // durAgrahetiyathA toyadaH toyaM jalaM dadAti iti toyada: meghaH sa zyAmAzmazakaleSu mArdavaM mRdutvaM notpAdayati tathA durAgrahagrahapraste viparItAgrahapizAcAviSTe puMsi nare vidvAn kiM karotu / tatra puruSe paramArthapadArthapratipAdanaM tena viduSA kriyamANaM viphalaM bhavati // 15 // Irte iti-atra asminviSaye / yadeva vastu yuktim Irte gacchati tadeva sat paramArtharUpam / yataH bhAnudIptivat sUryaprakAza iva / tasyAH yuktaH kvacitpakSapAto na bhavati / sUryaprakAzo honAni uttamAni ca vastUni prakAzayati vinA pakSapAtam / tathA yuktyA sadasattvaM vastunaH siddhayatIti jJeyam // 16 / / zraddheti-kevalA zraddhA zreyo'thinAM mumukSUNAM zreyaHsaMzrayAya mokSadAnAya heturna bhavati / bubhukSitavazAt bhoktum icchukasya narasya icchayA udumbaraphale pAkaH utpadyeta kim / icchA yadi saphalA syAt jagat adaridraM bhavet icchA mokSadAne na kSamA // 17 // mantro'pi na mokSakAraNama iti nigadati-pAtreti-yathA pAtre nare nAyaryA vA pizAvaH pravizati tathA yadi mantrAta Atmano rAgAdidoSanAzo dazyata ko nAma kRtI vidvAna saMyama: tapogratAdibhiH AtmAnaM klizyeta pIDayet // 18 // dIkSApi na muktikAraNam-dIkSeti-yasminkSaNe dIkSA gahotA tatkSaNAtpUrva ye bhavasaMbhavA: saMsArodbhUtAH doSA: te dIkSAyAH pazcAt api dRzyante / ataH sA mokSaheturna bhavati // 19 / / jJAnAt mokSaH ityapi vacanam anucitam [pRSTha 6] jJAnAditi-jJAnAt vastUnAM bodho bhavati paraM teSAM prAptiH tasmAnna bhavati / vastunaH yata kArya jAyate tasya prAptiH jJAnAnna bhavati / yadi jJAnAdeva kAryalAbho'pi bhavet tahi dRSTameva payaH jalaM darzanasamakAlaM tarSApakarSayogi tRSNAvinAzakaM syAt / ataH jJAnAdeva mokSo na bhavati iti jJeyam // 20 / / jJAnena vinA kriyApi na kAryakAriNI / jJAnahIne iti-jJAnahIne bodhazUnye / puMsi puruSe / vidyamAnA kriyA phalaM na Arabhate / sA niSphalA bhavati / dRSTAntam Aha-naSTadRSTibhi: naSTe dRSTI locane yeSAM te naSTadRSTayaH andhAH taiH taroH vRkSasya chAyeva phalazrIH labhyA kim / chAyAM tu andhAH prApnuyuH paraM vRkSe phalazobhA taiH na draSTuM zakyA // 21 // jJAnakriyAzraddhAbhya eva phalotpattiriti pratipAdayati-jJAnamiti-pato pAdahIne nari jJAnaM padArthAvagamaH vyarthaM viphalam / andhe kriyA gamanaM viphalA jJAnAbhAvAt / niHzraddhe zraddhAhIne / dvayaM jJAnaM kriyA ca arthakRt artha prayojanaM karoti iti arthakRt na bhavati ityarthaH / tataH jJAnakriyAzraddhAtrayaM tatpadakAraNaM muktipadadAnahetuH bhavati / naikaikaM na dve dve pratyuta trayaM militvA eva arthakRd bhavati / uktaM ca-hatamitikriyAzUnyaM jJAnaM na phalaprApakam / ajJAnino mUrkhasya kriyA ca arthalAbhahetuH na bhavati / katham / dhAvan api palAyamAno'pi andha: naSTaH agnidagdhaH abhavat / pazyan api ca paGgakaH agnim avalokamAno'pi pAdahIna: naraH tena agninA dagdhaH // 23|| bhakSyAbhakSyAdiSu niHzaGkA pravatti kurvANasya mokSaH iti kaulavacanam api daSayati-niHzaGaketi-niHzakAma akRtobhIti pravRtti kuNisya narasya / yadi mokSasamIkSaNaM mokSasya avalokanaM muktiprAptiH syAt tahi pUrva TasUnAkRtAM TaDka: khaDgaH tasmAt sUnAM hiMsAM kurvanti iti TaGkasUnAkRtaH jIvaghAtakAH teSAm / pUrva prathama muktiH syAt / yataH tatra niHzakAtmapravRtteH darzanAt / ThakasUnA kRtAm iti pAThe tu ThakAH khArapaTikAH te tu niHzaka sadhanagabhiNyAdInAM vadhaM kurvanti ataH teSAM Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 paM0 jinadAsaviracitA prathamaM mokSo bhavet / pazcAt tadanantaram / aso muktiH| koleSu kolamatAnuyAyiSu bhavet / hiMsAdinA mokSo na labhyate ityarthaH // 24 // sAMkhyamataM dUSayati / avyaktati-nityaM nityavyApisvabhAvayoH nityaM satatam / nityayoH vyApisvabhAvayoH avyaktanarayoH prkRtipurussyoH| vivekena prakRteH puruSo bhinna: iti jJAnaM vivekaH tena / khyAti muktim / sAMkhyamukhyAH kapilAdayaH / kathaM pracakSate bruvanti / 'bhapracyutAnutpanasthiraikasvabhAvaM kUTasthanityam' iti nityasya lakSaNam / kuTasthanitye arthakriyA na bhavati / kramayogapadyenApi pariNAmo na jAyate / ataH pUrvasvarUpatyAgo'nyasvarUpaprAptizca tayona bhavati / ataH tayormuktikalpanA vyarthA // 25 // [pRSTha 7 ] narAtmyAdibhAvanAto muktiriti mataM nirAkurute / sarvamiti-sarva vastu jIvAdikam / bhAvanayA zubhAzubhayA tatsvarUpasya punaH punazcetasi cintanena / sphuTaM vyaktam / bhAseta jJAyeta / tAvanmAtreNa spaSTAvalokanenaiva / yadi muktatve moksspraaptau| vipralambhinAM vaJcakAnAm, virahiNAM vA muktiH syAt // 26 // uktaM ca-pihite iti-kArAgAre bandhanAlaye / pihite kapATaniruddhe sati / sUcImukhAgranirbhede sUcImukhAgreNa vyadhanIvadanAgreNa nirbhede nirgato bhedo yasya evaMvidhe tamasi vidyamAne / mayi ca nimIlitanayane mayi ca caure jAre vA pihitalocane sati / tathApi kAntAnanaM vyaktam kAntAyA ramaNyAH mukhaM vyaktaM vizadatayAham avlokyaamiityrthH||27|| aGgArAjanavaccittazuddhina bhavatIti ayuktam-svabhAveti-yatra yasmin / svabhAvAntarasaMbhUtiH anyaH svabhAvaH svabhAvAntaram / pUrvasvabhAvatyAgaH uttrsvbhaavpraaptiyogytaa| sA yatra asti tatra malakSayo bhavati katuM zakyaH / kebhyaH sa bhavet / svahetubhya: svakAraNataH / maNimuktAphaleSviva ratnamauktikeSu yathA malanirmuktirjAyate / tadaharja iti padyaM vyAkhyAyate-tacca ahaH tadahaH tadahani taddine jAyate smeti tadaharja: taddinajAtabAlakaH tasya stanehA stanapAnAbhilASaH tasmAt hetoH ayam AtmA sanAtanaH nityaH vartate / yadi kSaNika AtmA syAtahi jAtabAlako jananakSaNe eva vinaSTo'parastatsthAne sthitastasya stanAbhilASo jAtaH, evaM yadi kalpanA kriyate tadA kRtanAzAkRtAbhyAgamadoSo bhavetAm / atastahinajabAlakastanAbhilASato hetoH abhilASasaMskAro na sadyastanaH sa prAktana eveti abhyuhyatAm / asmAddhetozca AtmanaH sanAtanatvaM siddhayati / rakSodRSTeH rakSaso darzanAt-mAnavo mRtvA rakSo jAtaH tasya darzanAt AtmA nityo mntvyH| bhavasmRteH-pUrvabhave ahaM deva Asam, adhunA ahaM mAnavo. jAta ityAdi pUrva bhavasya smaraNAt sanAtanatvamAtmanaH / bhUtAnanvayanAt-caitanyAkhyo guNo bhUteSu pRthivyAdiSu nopalabhyate sa jIva eva vidyate / tasya bhUteSu anugamanam anvayaH sa na dRzyate / bhUtAnanugamanAt jIva: prakRtijJaH prakRti svabhAvaM ghaTapaTAdInAM jAnAtIti prakRtijJaH AtmA sa ca sanAtanaH anAdinidhanaH jJeyaH // 29 // evaM paralokino'bhAvAt paralokAbhAve kasyAsau mokSaH iti cArvAkamataM prativihitam // vedAntinAm abhedavAdo nirasyate [pRSTha 8] bhedo'yamiti-mAnavatibhiH pratyakSAnumAnAdipramANasiddhaH / janmamRtyusukhaprAyaH punrutpttirjnm| prANApAnAdikriyAvizeSavyucchedo mRtyuH maraNam / prItirUpapariNAmaH sukham / ityAdi parivarta: paryAyaH avasthAbhiH / jagataH trilokasya / vaicitryaM nAnAvidhatvam kutaH syAt / yadi ayaM bhedaH avidyA goyeta mAyeti kathyeta / ato jagato vaicitryAdbhedaH satya eva // 30 // zUnyavAdinAM matanirasanam / zUnyamitiahaM vAdI zUnyaM tattvaM pramANataH pratyakSAdibhyaH sAdhayAmi iti AsthAyAM pratijJAyAM tena ( vAdinA ) kRtAyAM sarvazUnyatA virudhyeta / vAdinaH sAdhyasAdhanAdInAM ca vidyamAnatvAt azUnyavAda eva sidhyet / kathaM vAdI zUnyavAdaM sAdhayet / vastuni nijasvarUpe anyavastunaH abhAvo yadi tahiM tadapekSayA zUnyatvaM na kenApi avamanyeta / sarve bhAvAH parasvabhAvena rahitatvAcchnyA ityabhyupagamaH nirdoSa eva // 31 // navAnAM guNAnAM nAzAnmuktiriti kANAdamatamucchinatti-bodho veti-muktI mokSe / AtmanaH bhavodbhavaH saMsAre jAyamAnaH bodhaH jJAnam / indriyajJAnam / saMsArodbhavo vA Ananda: indriyaviSayasukhaM vA / yadi nAsti tahi asmAkamapi janAnAm api siddhasAdhyatayA na kAciddhAniH / vayamapi jainAH muktau indri yajJAnasukha na staH iti manyAmahe / etadabhimato nAsmAkaM kAcit hAniH avalokyate // 32 // Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayanaTIkA 341 [pRSTha 9] nyakSeti-nyakSavIkSAvinirmokSe nirgatAni akSANi yasyAH sA athavA nirgatA akSebhyo yA sA nyakSA atIndriyA sA cAsau vokSA viziSTaza IkSA vokssaa| indriyavIkSAmA bhinnA atIndriyajJaptirityarthaH / tasyAH vinirmokSe tasmAdahite mokSe yadi mate tahi ki mokSilakSaNam / mokSaH asya astIti mokSI tasya lakSaNaM kiM syAt / na kimapi / yataH jJAnam AtmalakSaNaM tasya sarvathA ucchede mokSiNa: Atmano lakSaNaM nazyet / yathA agnau uSNatvAt anyat itarat lakSyalakSaNaM vicakSaNaH vidvadbhiH na lakSyaM lakSayituM na yogyam / auSNyameva agnelakSaNaM tadabhAve agneH abhAvaH / tathA caitanyam eva AtmanaH lakSaNam / tadabhAve abhAva: AtmanaH syAt // 33 // kiM ceti-kiM ca, sadA zivezvarAdayaH saMsAriNaH muktA vaa| saMsAritve kthmaapttaa| saMsAriSu doSA rAgAdayaH santi / teSAM sadbhAve sarvajJatA na syAt / vinA sAvazyaM mokSamArgapraNIteH asaMbhavAt / muktatve 'klezakarmavipAkAzayaH aparAmRSTaH puruSavizeSa IzvaraH tatra niratizayaM sarvajJabIjam' iti pataJjalijalpitam / klezadAyakAnAM karmaNAm ajJAnAdInAM vipAka: udayastasmAt jAtaiH AzayaH rAgadveSapariNAmaiH aparAmRSTaH rahitaH puruSavizeSaH IzvaraH, tatra niratizayaM tAratamyarahitaM sarvajJabIjam iti pataJjalibhASitam / aizvaryatyAdiaizvaryam apratihatam aNimAmahimAdirUpam aSTavidhaM kenApi apratiruddham / sahajo virAgaH svAbhAvikI vissyvirktiH| nisargajanitA tAptiH svabhAvAjjAta: sNtossH| indriyeSu vazitA jitendriyatvamiti bhAvaH / AtyantikaM sukham antaM vinAzam atikrAntam atyantaM vinAzarahitaM tatra bhavam AtyantikaM sukham avinAzisukham / vaiyikasukhavyatiriktamAtmAnandajaM sukham / anAvaraNA AvaraNarahitA zaktiH apratihatavIryam / tathA sarvaviSayaM jJAnaM sUkSmAntaritadUrArtheSu pratyakSaM jJAnam / he bhagavan, tvayi eva vidyate / ityetadAptalakSaNaM rAgAdibhiH upadrute rudre AptatvapraklaptI virudhyate // 34 // aneketi-anekajanmasaMtate: anekAni ca tAni janmAni ca anekajanmAni teSAM saMtatiH paraMparA tasyAH anekajanmasaMtateH / asya puMsaH saMsAre caturgatiSu bhramataH anantAni janmAni vyatItAni / tathApi yAvadadya akSayaH kSayarahitaH asau jIvaH asti yadi / muktyavasthAyAM kuto hetutaH kasmAtkAraNAt kSIyeta kSayaH tasya jIvasya syAt / puMsaH anAdinidhanatvAt tasya muktyavasthAyAM nAzAbhimananaM malakSayAt suvarNanAzAbhimananavata ayuktaM pratibhAti // 35 // [pRSTha 10 ] kApilA draSTuH svarUpe'vasthAnaM muktiriti manyante tadabhimataM dUSayati-bAhye grAhye iti-malApAyAt vAtapittakaphAdInAM vaiSamyAbhAvAt bAhye grAhye bAhye vastuni yathA satyasvapno bhavati tathA malApAyAt karmamalavinAzAt bAhye grAhye iva draSTuH AtmanaH svarUpe avasthAnaM bhavati / paraM draSTuH svarUpe eva avasthAnaM anubhavo bhavati na bAhye iti kathanam amAnakaM pramANarahitam / caitanyaM khalu svaparAvabhAsakam / malApagame tu sakalaM vastujAtam antarbAhyaM tadvetyeva pratibandhakApAyAt // 36 // na cAyamiti-na cAyaM satyasvapnaH aprasiddhaH, svapnAdhyAye'tIva suprasiddhatvAta / tathA hi-yastviti-rAjyante nizAyAH carame yAme yo naraH napaM rAjAnama / kUjara gajama / hayaM azvama / sUvarNa balovadaM dhenuM mahIM ca pazyati tasya kuTumba vardhate // 37 // yatreti-yatra yasmina maktAtmani nevAdika netrAdikAni indriyANi na santi tatra muktAtmani matiH jJAnaM nAsti iti sAMkhye vadati sati sUribhirucyate tanna, yataH andho'pi svapnaM vIkSate pazyati / netrAbhyAM vinApi andho yathA svapne pazyati tathA indriyAbhAve'pi azarIraH muktAtmA sacarAcaraM jagat jAnAti pazyati ca // 38 // puruSatvAt pANyAdimattvAt naraH sarvajJo na bhavatIti mImAMsakamataM nirasyati-jiminyAdeH iti. jiminyAdeH puruSatve'pi yadi tasya matiH jJAnaM prakRSyeta prakarSa yAyAt tarhi tasyA mateH kvacinnari mAnave sarvaklezakarmarahite mahAtmani prakarSaH parAkASThApi syAt / yathA parimANaM paramANum Arabhya khe vizrAmyati / AkAze parimANasya prakarSaH samApti yAti // 39 // [pRSTha 11] tucchAbhAva iti-kasyApi vastunaH tucchAbhAvaH sarvathA abhAva: vinAzaH na / hAniH na / dIpaH sarvathA nazyati ityapi na yuktam / dope vAyunA prazAntimite tasya sarvathA nAzo jAtaH iti vacanaM na yuktam / dIpastadA tamasA anvayI tamaHsvarUpaM yAti dIpaH / dharAdiSu pRthivyappavanAdiSu dhiyaH buddhaH hAnI satyAM vizleSo bhavati iti siddhasAdhyatA bhavet / yAvatkAlaM dharAdayaH jIvena zarIrarUpeNa gRhItAstAvatkAlaM Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 11 teSu dhiyaH santi paraM yadA jIvena gharAdirUpaM zarIraM tyajyate tadA te dharAdayaH buddhyA vizliSyante tadA buddheH hAniH tAratamyena bhavantI acetaneSu dharAdiSu tasyAH hAneH parAkASThA bhavati tadA siddhasAdhyatA bhavet / jainaiH acetaneSu dharAdiSu buddheH abhAvaH manyate ||40|| tadAvRtihatau iti - yathA tapanasya sUryasya dISitiH prakAzaH tadAvRtihatI prakAzAvaraNasya meghAdeH hatau vinAze sarva vastu prakAzayati tathA zemuSI buddhiH tadAvRtihato tasyAH AvRteH jJAnAvaraNakarmaNaH vighAte sati sA buddhiH yat vastu carAcaraM kathaM na sarva prakAzayati / api tu nikhilaM vastujAtaM sA prakAzayati eva // 41 // brahmAdvaitavAdino muktitattvaM nirAkurvanti -- brahmeti - yadi brahma paramapuruSaH ekam abhedarUpaM vidyate tarhi tat brahma kutaH kasmAt kAraNAt pramANAt nistaraGgaM vivartarahitaM na siddhayati / yadi vivartarahitaM syAt ekaM tat siddhayet / yathA ghaTAkAzam AkAze lIyate tathA idaM jagat tatra parabrahmaNi lIyatAm apRthagrUpeNa vartatAm / paraM tathA apRthagrUpaM na dRzyate // 42 // atha matam eka evetidehe dehe pratizarIram eka eva hi bhUtAtmA paramapuruSaH vyavasthitaH vidyate / paraM jalacandra iva ekadhApi anekadhA nAnArUpeNa dRzyate // 43 // [ pRSTha 12 ] tadayuktam / ekaH khe iti - janaiH khe AkAze induH candraH ekaH vedyate jJAyate / anyatra jalAdI anekadhA vedyate tathA brahma bhedebhyo anyat abhedarUpaM kutrApi na vedyate na jJAyate // 44 // alam ativistareNa / Ananda iti - AnandaH anantaM sukham / jJAnaM kSAyikaM kevalajJAnam / aizvaryam sakalaguNAnAm Atyantiko nirmalatA / vIryam anantazaktiH / paramasUkSmatA amUrtatvam / etat AnandAdipaJcakam Atyantikam antam atikrAntam avinAzi / yatra vidyate sa mokSaH parikIrtitaH kathitaH // 44 // etat AnandAdipaJcakam AtyantikaM antamatikrAntamavinAzi yatra vidyate sa mokSaH parikIrtitaH kathitaH || 45 || jvAleti -- jvAlA agnizikhA, uruvUkabIjAdeH eraNDabIjAde: Adizabdena vyapagatalepAlAbvAdInAM grahaNam / eteSAM yathA svabhAvAdUrdhvagatiH / niyatA yathA nizcitA tathA muktasyApi AtmanaH svabhAvAdUrdhvagatirdRSTA // 46 // tathApyatreti -- karmakSaye jAte'pyatra tadAvAse muktajIvasyAzravAvasthAne nivAse abhimate cet puNyapApAtmanAM puNyopetAtmanAM pApopetAtmanAM ca svargazvabhrAgamo na syAt svarge devaloke zvabhre narake ca Agamo gamanaM mA bhavatu atraiva teSAM vasatirbhavatu / tathA ca te tavAlokAntareNa anyo loko lokAntaraM svargAdikaM tena alaM syAt tadvArtayA na kimapi prayojanam ||47|| ityupAsakAdhyayane samasta samayasiddhAntAvabodhano nAma prathamaH kalpaH / 2. AptasvarUpamImAMsano dvitIyaH kalpaH / [ pRSTha 12-13 ] aho dharmArAdhanaikamate vasumatIpate dharmArAdhane ekA kevalA matirbuddhiryasya tatsaMbodhanaM he dharmArAdhanaparAyaNabuddhe vasumatIpate bhUpate, hi nizcayena samyaktvaM nAma narANAM puruSANAM saMjJipancendriyajIvAnAM mahatI ananyasAdhAraNA puruSadevatA sAmarthyadevatAsti / asyAH pauruSaM vyanakti yadyasmAtkAraNAt sakRt ekadA ekameva asahAyameva / yathoktaguNameva yathAgamaM tasya guNAH proktAstathaiva praguNatayA tathaiva guNasahitatvena saMjAtaM labdhAtmalAbhaM, azeSakalmaSa kaluSadhiSaNatayA sakalapApapariNAmaiH malina buddhitvAt / narakatiryaGmanuSyagatiSu na bhavati saMbhUtihetuH na jAyate janane kAraNam / puSyadAyuSAmapi manuSyANAM puSTiM vrajadAyuryeSAM teSAmapi narANAM yeSAM nRsuranArakatiryagAyurbandho jAtasteSAmapi narANAmityarthaH / yeSAM narakAyurbandho jAtaste samyagdRSTayaH SaTsu talapAtAleSu prathamAM narakabhUmiM vihAya anyAsu SaTsu nArakabhUmiSu na jAyante / tatsamyaktvaM tatra saMbhUtiheturjanmakAraNaM na bhavati / aSTavidheSu vyantareSu kinara kiMpuruSa mahoraga gandharvayakSarAkSasabhUtapizAceSu na saMbhUtihetuH / dazavidheSu bhavanavAsiSu asuranAgavidyutsuparNAgnivAtastanitodadhidvIpa divakumAreSu na saMbhUtihetuH / paJcavidheSu jyotiSkeSu 'sUryAcandramasau grahanakSatraprakIrNatArakAiceti' sUtrovateSu na saMbhUtihetuH / trividhAsu strISu nRtiryagdevastrIpu, vikalakaraNeSu dvIndriyatrondriyacaturindriyeSu vikalatrayajIveSu asaMjJipaJcendriyeSu Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 343 -pR015] upAsakAdhyayanaTokA ca, pRthvIjalAgnivAyukAyikeSu vanaspatiSu ca na bhavati janmakAraNam / (idaM samyaktvaM) sAvAdha samaryAdaM vidadhAti karoti AjavaMjavIbhAvaM saMsArabhAvam / niyamena saMpAdayati kaMcitkAlaM (jIvasya saMsArasukham) sAdhutvasaMpAdanasAraH sAdhuguNAnAM bhAvaH sAdhutvaM tasya saMpAdanameva sAro yasminsa saMskAraH yathA jIveSu janmAntare'pi anyajanmanyapi AtmanaH svasya anuvRttim anuyAyitvaM na jahAti / tathA cAritre cAva: nirdoSAM anuvRttim anugamanam upalabhya labdhvA janmAntare'pi na jahoti na tyajati samyaktvam / siddhaH mantrArAdhanAdibhilabdhazcintAmaNiryathA samyaktvaM asImam atimaryAda kAmitAni svayAcitAni phalati dadAti / vratAni ahiMsAdoni punaryathA oSadhyaH brohyAdayaH phalapAkAvasAnAni phalapAkAntAni phalaM dattvA nazyanti, pAtheyavaniyatavattoni ca pathi hitaM pAtheyaM tadiva pAtheyavat saMbalavat mArge kSutparihArArtha yadazitavyamannaM tadvat / niyatavRttoni kaMcitkAlaM sukhajanakAni / yayA siddharasavedhasaMbandhAt siddhapAradavyadhasaMparkAt / uSarbudhasaMnidhAnamAtrajanmani agnisAMnidhyenaiva janma utpattiyasya tasmin jAmbUnada itra suvarNe yathA parizrama AyAso na samAzrayaNIyo nAvalambanopaH / tathA atra samyaktve padArthayAthAtmyasamavagamAt jIvAdinavapadArthAnAM yatsvarUpam Agame proktaM tathA tasyAvagamAjjJAnAta / manomananamAtratantra manasA mananaM cintanam eva manomananamAtraM tasya tantre AdhIne kevalaM manaHzraddhAnAdhone samyagdarzane / na zrutazravaNaparizramaH AgamAkarNanAyAsaH AzrayaNIyaH avalambyaH / etatsamyaktvaprAptaye zarIraM nAyAsayitavyaM zarIrakhedaM vinApi samyaktvamatpadyate iti bhAvaH / na dezAntaraM gantavyam / dezAntare kenApi tatsamyaktvaM vastu na hi sthApitaM yat tatra gatvA tdaaniiyet| na kAlakSepakukSiH apekSitavyaH na kAlayApanApekSA kartavyA / tasmAt prAsAdasya rAjagRhasya adhiSThAnamiva gartapUraNamiva / rUpasaMpadaH saundaryasaMpatteH kAraNaM subhagatvaM yathA / bhogAyatanasya zarIrasya upacAraH sthAnagamanAdikaM tasya kAraNaM prANitaM zvAsocchvAsaH / vijayaprApteH kAraNaM yatho mUlabalaM mukhyaM sainyam / AbhijAtyasya kulInatvasya vinItatvaM vinayaH zAstrasaMskAro vaa| nayAnuSThAnamiva rAjyasthiteH rAjyasthiratAyAH nayasya sAmAdhupAyacatuSTayasya anuSThAnam AcaraNaM yathA / akhilasyApi paralokodAharaNasya sakalasyApi paralokaprApterudAharaNaM nidarzanamiva garIyAMsaH mahApuruSAH nanu nizcayena samyaktvameva prathamaM kAraNaM gRNanti kathayanti / tasya cedaM lakSaNam / Apteti-AptaH sarvajJaH, AgamaH sarvajJasyAhato mukhAgnirgataH divyadhvanirAcArAdidvAdazAGgarUpa upadezaH / padArthAH jIvAjIvAsravabandhasaMvaranirjarAmokSapApapuNyAtmakAH / eteSAM kAraNadvayAt zraddhAnaM samyaktvam / antaraGga kAraNaM darzanamohasya upazamaH, kSayaH kSayopazamo vA / tasmin prApte sati yadbAhyopadezAdvinA prAdurbhavati tanaisargikasamyagdarzanam / yacca paropadezapUrvakam AptAgamapadArthazraddhAnaM jAyate tadadhigamajam / AsannabhavyatA', karmahAniH, saMjJitvam, zuddhiH-vizuddhapariNAma: ete samyagdarzanaprApterantaraGgahetavaH / samyaggurUpadezaH, jAtismaraNaM, jinapratimAdarzanAdiH ete bAhyahetavaH / etAna itanAsAdya jIve samyaktvaM jAyate / tacca maDhAdyapoDhaM deva-loka-gurumaDhatAbhI rahitama, niHzakhitAdyaSTA gopetam, prazamAdibhAk ca / prazamasaMvegAnukampAstikyAghabhivyaktilakSaNam / prazamAdIna bhajatIti prazamAdibhAk / prazamAdInAM lakSaNAni granyakAro'gre vakSyati // 48 // AptalakSaNam [15] sarvajJati-AptamatocitAH ahanmatapratipAdane ucitAH yogyA vidvAMsa AptaM sarvajJaM trikAlagovarAnantaparyAyapariniSThitaM jagat sarvazabdenocyate tat jAnAtIti sarvajJastam / sarvalokezaM, sarve ca te lokAzca sarvalokAH UrdhvA-'dho-madhyalokAsteSAmozastam / sarvadoSavivajitaM sarve ca te kSutpipAsAdayo'STAdaza doSAstavivarjitaH vizeSeNa vajito rahita: te doSAH kadAcanApi taM yathA na spRzanti tathA sa te rahitastam / sarvasattva 1. bhAsacamaNyatA bhanyo ratnatrayAvirbhAvayogyo jIvaH mAsaH- katipayamavaprApyanirvANapadaH / mAsabAsI mabyazra Asanamavyastasya bhAva bhaasaamnytaa| 2. karmahAniH mithyAtvAdInAM samyaka pratibandhakarmaNAM yathAsaMbhavamupazamaH kSayopazamaH bhayo vaa| 3. saMjJitvam-saMjJA-zikSAkriyAlApopadezaprAhitvam / saMjJA asya bhastIti saMjJI saMjhino mAvaH saMzitvam / sA0 dha0, a0 1, zlo0 6 / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 paM0 jinadAsaviracitA [pR015hitam duSkarmavipAkavazAnnAnAyoniSu sodantoti sattvA jomastebhyo hitaH mokSamArgadarzaka ityarthaH // caturvizeSaNanirdiSTa Apto bhavatItyarthaH // 49 // Aptena sarvajJenava bhavitavyamiti kathayati / jJAnavAniti-ajJena upadezasya karaNe vipralambhanaM vaJcanaM pratAraNaM syAditi zaGkAM kurvaddhividvadbhiH kazcit narojJAnavAn mRgyate anviSyate / jJAnaM tU sarveSAM jIvAnAM vidyate, prazastaM tu nAsti ato yasya prazastaM virodhAdidoSarahitaM vidyate jJAnaM so'tra jJonavAn kathyate / tena jJAnavatA uktaM taduktaM zAstrama AmamaH tasya pratipattaye sarvajJavacanAGgokArArtham / anyathA mUrkhavacanapramANakaraNe vipralambha upAlambho bhavati // 50 // sarvalokezatvaM vivRNoti-yaH itiyaH AptastattvopadezanAt jovAdisaptatatvopadezaM kRtvA / duHkhavArdheH duHkhasamudrAt / jagat lokam uddharati uttArayati / prahvIbhUtajagattrayaH nabhrIbhUtalokatritayaH / saH sarvalokezaH kathaM na / sa eva lokAdhipaH paramArthato bhavati // 51 // Aptasya doSarahitatvaM tribhiH padyaH nigdyte| kSutpipAsetikSut kSuSA, pipAsA jalaM pAtum icchA tRSA / bhayaM bhotiH / dveSo vairam / cinanaM cintA / mUDhatAgamaH mUrkhatvam / rAgaH prItiH / jarA vRddhatvam / rujA rogaH / mRtyuH maraNam / krodhaH kopaH / khedaH zramaH / mado garvaH / ratiH AsaktiH / vismayaH Azcaryama / jananaM janma / nidrA svApaH / viSAdaH vissnnnntaa| ete aSTAdaza doSAH dhruvAH nityaM santi / keSAm / trijagatsarvabhUtAnAM triloke sakalajantUnAM saMsAriNAm / ime sAdhAraNA doSAH sarvasaMsAriSu saMbhUtatvAt / paramebhirdoSaivinirma ktaH sarvathA rhitH| so'yamApto niraJjanaH nirgatAni ajanAni dUSaNAni yasmAtsa nirajano'STAdazadoSarahitaH / sa eva doSarahitaH / kevalajJAnalocanaH kevalajJAnaM carAcarapadArthanivahaM pratyakSaM kurvata jJAnameva locanaM cakSaryasya saH AptaH saktInAM parvAparavirodhAdidoSarahitAnAM vAcA hetarutpattikAraNamasti // 52-54 // kimanatabhASaNakAraNama / ucyate-rAgAdveti-rAgAdvA prItikAraNAt vA, dveSAdvA, mohAdvA ajJAnAdvA anatam asatyaM vAkyamucyate / yasya tu ete rAgadveSamohAdayo doSAH na santi tasyAnRtakAraNam asatyabhASaNaM kAraNaM nAsti // 55 / / jagatpatitvaM vyanakti uccAvaceti-udaka utkRSTA avAka apakRSTA prasatini: utpattiryeSAM teSAM sattvAnAM prANinAM sadRzAkRtiH samAnabhAvaM bibhrANaH ye utkRSTaphalodbhavAH ye cApakRSTavaMzyAsteSAM prANinAM rAgadveSarahitaH, Adarza iva darpaNo yathA yo bhAti dazyate sa eva jagatAM patiH svAmI jJeyaH // 56 / / satAmanumatasyAptasya svarUpaM nirdizatiyasyeti-yasya Atmani zuddhajIvatattve / zrute Agame tattve jIvA jIvAdisaptatattvasvarUpe / caritre sAmAyikAdipaJcavidhe cAritre / muktikAraNe samyagdarzanajJAnacAritrarUpe / ekavAkyatayA ekAdRzArthapratipAdakatvena vRttiH pravRttirasti / sa satAM gaNadharAdInAM Apta: anumataH prshsyH| uparyukteSu bhAveSu yasya vacanapaGktiH pUrvAparavirodhadoSarahitA vidyate sa AptaH jJeyaH / 57 / / atyakSe'pi iti-akSANi indriyANi atikrAntaH atyakSaH tasmina anyakSe atIndriyajJAnagamye'pi si puruSe sarvajJe ityarthaH / AgamAta Aptavacanena viziSTatvaM hariharAdimyo vipratIyate jJAyate / hariharAdInAM rAgAdidoSayuktatvamagre vakSyate / yathA dhvaneH zabda zrutvA pakSiNAm ucAmadhyavRttInAM upavanamadhye vRttiH sthitiryeSAM te udyAnamadhyavRttayasteSAm / upavane sthitAnAM nagokasAM nage okAMsi yeSAM teSAM pakSiNAmityarthaH / 'nagaukovAjivikiraviviSkirapatattrayaH' ityamaraH / viziSTatvaM pratIyate jJAyate / yathA ayaM mayUraravo'yaM sArasarava iti tathA AgamAt hariharAderapi jinapateviziSTa. tvaM pratIyate // 58 // svaguNairiti-jano lokaH svaguNaiH satyavaktRtvAdibhiH zlAghyatAM stutibhAjanatAM yAti gacchati / tathA jano lokaH svadoSanindyavacanAdidoSaduSyatAM doSaduSTatvAvasthAM yAti gacchati tatra sujane durjane ca kaladhautAyasoriva suvarNalohadhAtvoriva roSatoSau dveparAgo vRthA // 59 // drahiNeti-druhiNo brahmA, adhokSajo viSNuH, IzAnaH mahAdevaH, zAkyo buddhaH, sUrapuraHsarAH sUraH sUryaH te puraHsarAH yeSAM te devAH / yadi rAgAdyadhiSThAnaM rAgAdidoSANAM bhAjanaM santi / kathaM tatra AptatA bhavet / sarvajJatvaM, mokSamArgapraNetRtvaM, karmaparvatabhedakatvaM ca kathaM bhavet / // 60 // rAgAdIti-amISu hariharAdiSu rAgAdidoSotpattistadAgamAt tatpraNItazAstrAdeva taccaritapurANAdikAt jJAtavyA / yataH avidyamAnasya paradoSasya gRhIto grahaNe pAtakaM mahat bRhat bhavaMta / avarNavAdena darzanamohanIyakarmabandho jAyate // 6 // ajeti-ajaH na jAyate iti ajaH brahmA Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 21 ] upAsakAdhyayanaTIkA tilottamAyAm AsaktaH / zrIpativiSNuH zrIrataH lakSmyAM lampaTaH / zaMbhuH ardhanArIzvaraH ardhAGge yA nArI tasyA IzvaraH patiH / smRtaH tatkRtAdAgamAdeva / tathApi kiletyarucI AptatA eSAM praNigadyate // 6 yasya hareviSNoH pitA janakaH vasudevaH / devako savitrI maataa| svayaM ca rAjadharmasthaH nRpatidharmasthitaH / tathApi sa devaH Aptazcitram Azcaryam / / 63 // yamiti-yasya jaThare udare trailokyaM vrtte| yazca sarvatra vyApya vidyate vrtte| tathApi tasya kvacita mathurAyAm utpattiH vane ca vipattimaraNaM sto bhavataH iti cintyatAM bhavadbhiH / lokatrayam abhivyApya tiSThatastasya janmamaraNe yuktyA naiva ghaTete ityarthaH // 64 // kapardI-eSa kapardI kapardo jaTAjUTaH sa yasyAstIti kapardo zaMkaraH doSavAn / sadAzivo niHzarIraH deharahitaH / doSavattvAttatra kapardini prAmANyAnupapatteH / tatra katham AgamAgamaH Agamasya AgamaH utpttiH| yo rAgAdidoSavAn zivaH saMsArI sa tAvat apramANam / tatkRta Agamo'pi na pramANam / yastu sadAzivaH sa AgamaM kartumazaktaH jihvAkaNThAdhupakaraNAbhAvAt / yathA ahastaH kulAlaH kumbhakaraNe // 65 // paraspareti-IzvaraH sadAzivaH paJcabhirmukhaiH parasparaviruddhArtham anyonyaviruddhAbhiprAya zAstram AgamaM zAsti upadizati bhaktAn / tatra teSu abhiprAyeSu katamArthavinizcayaH katamasya abhiprAyasya saMvAditvaM jJAtavyam // 66 // sadAziveti-yadi yuge yuge kRtatretAdvAparayugAdiSu / sadAzivakalA IzvarasyAMzo yadi rudre AyAti Agacchati tatra kathaM svarUpabhedaH syAt suvarNasya yA kalA aMzaH tasyAm azinaH suvarNAt bhedo na dRzyate / tathaiva aMzinaH sadAzivAt aMzarUpe rudre bhedo na bhavet sadAzivavat / tathA ca rudreNApi azarIreNa bhayeta / sadAzivo virAgaH rudraH sarAga iti bhedo na bhavet kAraNasadRzaM kArya bhavatIti // 67 // . [pRSTha 18] bhaikSeti-bhikSANAM samUho bhaikSam, nartanam, nagnatvaM, daityAnAM nagaratrayavinAzitvam, brahmaNo mastakakartanama, tathA haste kapAladhAraNam etAH kroDAH kila Izvare vidyante iti / tathApi tatrAptatvAbhimananamadbhataM pratibhAti // 68 // [pRSTha 19] siddhAnteti-zaivadarzanaM vicitraM vismayAvaham / kathaM vismayAvaham siddhAnte Agame tattvaM ca AptasvarUpam anyat bhinna pratipAditam / pramANe nyAyazAstre ca anyat pratipAditam / kAvye anyat / Ihite laukike ca anyat pRthak pratipAditam / ataH parasparavisaMvAdAdvicitraM tajjJAtavyam // 69 // ekAnta ititattvaparigrahe vastusvarUpaparAmarzasamaye ekAntaH idaM tattvaM bhedarUpamevAbhedarUpameva vetyAdikakalpanam ekAntaH / sa ca vastunirNaye vRthA bhavati / zapathazca vizvAsazca vRthaa| yayA yuktyA anumAnAdipramANena tattvasiddhinirdoSA syAttathaiva tena ca vastusvarUpaM saMvAdi jJAtavyam / tatra ekAntaH zapathazca vRthA tattvajJAnapratighAtitvAt / santaH vidvAMsa AhetAH parapratyayamAtrataH anAhatoktayuktyA eva tattvaM na hocchanti na manyante tadyuktyA vastunirNayAbhAvAt sarvayA ekAntaparigrahAt // 70 // dAheti-dAhaH agnau suvarNasya nikSepaH, chedaH suvarNazalAkAyAM suvarNapaTTikAyAM vA randhra jananaM tathA tadaMzakartanaM vaa| kaSopale tadgharSaNaM vA ebhirupAyaiH suvarNasya zuddhI pratItAyAM tasmina kA zapathakriyA vizvAsajananopAyasya nAvazyakatA / yadyebhirupAyaiH parIkSite sati hemni azuddhAbupalabdhAyAM vizvAsajananopAyo vyartha eva // 71 // yadRSTamiti-yattattvaM dRSTa pratyakSa bhajet tasmAt tasya saMvAdo jAyeta, yat anumAnaM ca bhajet tenApi tasya nirNayo bhavet / yacca laukikoM pratIti ca avalambeta / lokavizvAsenApi avirodhaM bhajet / vidaH jJAtAraH paNDitAstattattvamAhubruvanti sma / tadeva rahovajitaM pracchannatayA rahitam / sarveSAM viduSAM purato niHzaGkatayA pratipAdayitumucitamiti bhAvaH / kuhakavajitaM ca kapaTarahitaM ca // 72 // [pRSTha 20-21] nirbIjateveti-yathA agneH sparzamAsAdya bIja nirbIjaM bhvti| aGakurotpAdanazaktivikalaM jAyate tathA tantreNa yadi prANino muktiH bhavet tahi mokSAbhilASavati nari agnisparTI vidheyaH / yena so'pi naraH bojavat vipattyutpattibhyAM vimukto bhavet // 73 // viSasAmarthyeti-iha mantrAt viSasAmarthyakSayavakarmaNaH kSayazcet tarhi tanmantramAnyasya sa mantro mAnyo yasya sa tanmantramAnyastasya narasya bhavodbhavAH sAMsA. rikA rAgAdayo doSA na syuna bhaveyuH / mantrAdviSamayo bhavati na karmakSayaH sa tadupAyo naiva / / 74 // grahagotreti Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR022grahANAM ravyAdinavagrahavaMze gato'pi bhUto'pi pUSA sUryaH pUjyaH arcanIyo na candramAH atra kA yuktiH / sUryo yadi janAnAM pUjyastahi candraH kathaM n| avicAritatatvasya avimaSTavastusvarUpasya jantoH vRttiH prANinaH pravattiH niraGakazA avicAritaramaNIyA bhavati // 75 // dvaitAdvaiteti-zaMkarAnakRtAgamaH zaMkareNa anakRtaH anusRtaH AgamaH yasya saH zaMkarAnukRtAgamaH zAkyaH baddhaH / tasya Agamo dvaitAdvaitAzrayaH / bauddhamataM drutamapyAzrayate yataH tanmate saMyamaH tapAMsi indriyavinigrahazca samupadiSTaH / tataH AsravanirodhaH, vAsanAkSayazca jAyate iti kathanamasti tatra / tathA vijJAnAdvaitapratipAdako'pyasti tadAgamaH / tathA sarvatra pravRttiniraGkuzatvam advaitam / tadapi zAkye saMbhavati yataH sa tarasAsavasaktadhIH tarase mAMse, Asave madirAyAm AsaktA lundhA dhIH buddhiH yasya evaMbhUtaH kathaM manISibhiH budhaH mAnyaH // 76 // adhunA jainamataM praticikIrSavaH evaM vadantiathaivamiti-athavaM vayaM pratyavatiSThAsavaH bhavanmatasya pratividhAnaM kartumicchAmaH / bhavatAM janAnAM mate kila nizcayena manujaH san na AptaH na sarvajJo bhavati / tasya ca AptatA atIva durghttaa| yuktyA naiva siddhim aJcati / saMjAta janavaTA AdhunikamanuSyo yathA sarvajJo na bhavati / tathA tasya abhilaSitatattvAvabodho na svato bhavati tathA darzanAbhAvAt / guruM vinA tatvajJAnaM na bhavatItyarthaH / parazcet ko'sau prH| tIrthakaro'nyo vaa| tIrthakarazceta tatrApyayaM paryanayogaH / arthAta tIrthakarasyApi svato'bhilaSitatattvAvabodho na syAt parazceta ko'sau para iti punaH punaH paryanayoge anvsyaa| so'pi tIrthakaro yadi manuSyaH so'pi svataH sarvajJo na bhavati / tasmAt tadbhAvam AptasaddhAvaM ca vAJchaddhiH tadbhAvam abhilaSitatattvAvabodhaM sarvajJasadbhAvaM ca icchaddhiH sadA. zivaH zivApatiH zaMkaro vA tasya manuSyasya tattvopadezakaH pratizrotavyaH pratijJAtavyaH / tadAha pataJjali: "sa pUrveSAmapi guruH kAlena anavacchedAt / " sa sadAzivaH pUrveSAm api cirantanAnAm api maharSINAM guruH kAlena avacchinnatvAbhAvAt / amukasminkAle saH abhavat, tataH pUrva sa nAsIt iti kAlena maryAdIkRtaH tathA hiadRSTavigrahAditi-adRSTavigrahAta na dRSTo vigrahaH kAyo yasya sa adRSTavigrahaH tasmAt deharahitAdityarthaH / zAntAt sakalakarmarahitAt pApapuNyarahitAt ityarthaH / paramakAraNAt sakala jagato'sAdhAraNahetubhUtAt zivAt paramadurlabhaM nAdarUpaM dhnanirUpaM zAstraM samutpannam // 77 // tathAptenaikeneti tathA Aptena ekena bhavitavyam / eka eva AptaH sarvajJo bhavati / nahi AptAnAm itaraprANivadgaNaH samasti / saMsAriprANinAM yathA gaNaH vRndaM bhavati tathA AptAnAM sarvajJAnAM gaNo na bhavati / saMbhave vA caturvizatiriti niyamaH kotaskutaH kRtaH kuto bhavaH kautskutH| iti IzvaravAdino bravate / tatkhala vandhyAstanaMdhayadharyavyAvarNanam / vandhyAsUtadhIratAvarNanamiva phalga viphalam / udorNamohArNavavilayanaM ca pareSAma / utthitamohasAgare vilayanaM vilInIbhavanam eva pareSAma IzvaravAdinAM jJAtavyam / yataH-vaktati-vikaraNaH anAdita eva karmabandhanarahitaH ata eva sadAzivaH / vigatAni karaNAni sparzanAdIni indriyANi yasya saH azarIraH sadAzivo vaktA naiva mukhAdyavayavAbhAvAt / kathametAdRkSAtsadAzivAt Agama utpadyeta / vikaraNAtsadAzivAtparaH sa zaMbhuH rAgavAn rAgadveSAdyupahatastasmin sadoSe zaMbho sArvajJaM nAsti / tatastasmAdAgamotpattidurghaTA anyathA rathyApuruSAdapi sA syAt / sadAzivAt zaMbhoH ca aparaM tRtIyam abhUt / dvAbhyAM militvA tRtIyaM zAstra viracitaM cet tat kasya hetoH ajAyata / AgamaracanAkAraNabhUtayA zaktyA ziva AgamaM racayati cet sA zaktiH tataH zivAtparA bhinnA tayA sa zivaH kathaM tadvAn bhavet asaMbandhAt / tena tasyAH saMbandho'pi na jAghaTIti naiva ghaTate / ato bhavatAM vaizeSikANAM zAstraM nirAlambanaM nirAzrayam / AptapraNItaM na bhavatIti bhAvaH / / 78 // [pRSTha 22-23 ] saMbandha iti-saMbandho hi sadAzivasya zaktyA saha na bhavati / saMbandho bhinnasya dravyasya bhavati / na zaktivyam / navasu dravyeSu zakte: anirdezAd zaktaH adravyatvAt / "dravyayoreva saMyogaH" iti yogasiddhAntaH / samavAyalakSaNo'pi na saMbandhaH zakteH pRthak siddhatvAt / zaktirguNarUpApi nAsti / guNAnAM dravyeNa saMbandhaH ayutasiddho'bhimataH / tathA ca vaizeSikamataitihyam-"ayutasiddhAnAM guNaguNyAdInAM samavAyaH saMbandhaH" paraM zaktyA saha dvidhApi saMbandho nAsti iti sadAzivo vaktA na bhavati / vikaraNatvAcca tasmin vaktatvaM na vidyate / rAgavAna pArvatIpatistu sarvajJo naiva bhavitumarhati rathyApuruSavat / jinAnAM sarvajJatvaM manuSyasve Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 25 ] upAsakAdhyayanaTIkA 347 pi na parataH prAptaM yato'navasthA syAt / te tu jJAnatrayeNaiva saha janma labhanta / etadeva vyanakti-tattva - bhAvanayeti-ya -yasya jinasya janmAntarasamutthayA / prAk tRtIyajanmanaH samutthA yasyAH sA evaMrUpayA tattvabhAvanayA, jIvAditattvabhAvanayA darzanavizuddhayAdiSoDazabhAvanAntargatayA abhIkSNajJAnopayogAkhyayA tattvabhAvanayA udbhUtaM paraM jJAnatrayam anyajanasudurlabhaM hitAhitavivekAya bhavati / tena hite ratnatrayarUpe mokSamArge pravRttibhavati / ahitAcca bhavavardhanakAraNAnmithyAtvAdenivRttirbhavati / / 79 / / jine jJAnatrayasadbhAvAt na tasya parApekSateti nigadati / dRSTAdRSTamiti - asau jina: dRSTam adRSTam artha padArtham avaiti jJAnatrayeNa matyA, zrutena avadhinA ca jAnAti / avadheH avadhijJAnamAlambya jina: rUpavantam artham eva jAnAti / atha dezAvadhijJAnAvaraNakSayopazamaprakarSAt jino rUpavantaM dravyakSetrakAlabhAvamaryAdIbhUtam atIndriyaM padArthanivahaM jAnAti / zrutajJAnAvaraNakSayopazamaprakarSAt zruteH AcArAGgAdidvAdazAGgajJAnaM yat zrutisamAzreyaM zrutiH AgamastayA samAzreyam avalambanIyam / evaMrUpaM tasya jinasya jJAnaM bhavati tataH kvAsau param apekSatAM kva kasminviSaye / asau jinaH anyaM jJAninam avalambate // 80 // na caitadasArvatrikam - etajjJAnaM sarvatra nopalabhyate iti na, anyathA kathametadvaco vakSyamANaM saMgaccheta / vArANasyAM svata eva saMjAtaSaTpadArthAvasAyaprasare kaNacare saMjAtaH SaTpadArthAnAM dravyaguNakarmasAmAnyasamavAyavizeSANAm avasAyaprasaraH jJAnasamUho yasya evaMrUpe kaNacaramaharSI kaMNAdaRSI akSapAde ulUkasAyujyasarasya mahezvarasya ulUkAvatAreNa sAyujyam aikyaM saratIti saraH tasya sarasya gacchataH ulUkAvatAravataH mahezvarasya idaM vacanaM stutivacanaM kathaM saMgacchet yuktiyuktaM bhavet / kiM tadvacanam / ucyate / brahmeti -- mahezvaraH kaNacaraSimevamuvAca - he vidvan, tvayi divaukasAM divaM svarga AkAzo vA oko gRhaM yeSAM te divaukasaH teSAM svagiNAM devAnAmityarthaH / divyaM narapazvAdidurlabham ata eva adbhutaM vismayajanakaM brahmatulA nAmedaM jagatolane parijJAne tulAprAyaM jJAnaM tvayi prAdurbhUtam iha vArANasyAm / tat tasmAt kAraNAt he vatsa, tat jJAnaM viprebhyaH dvijebhyaH vidhatsva dehi / upAye iti -- upAye sani upeyasya labdhavyasya padArthasya prApteH kA pratibandhitA prAptipratirodhaH kathaM syAt / yantrAt yantra sAhAyyAt / pAtAlasthaM jalaM karasthaM kriyate, hastena grahItuM zakyate yataH // 81 // azmeti- - azmA pASANaH / hema suvarNa bhavati / taddhetuprApteH suvarNabhavanakAraNaprApteH / evaM muktAvahnimaNivaniyojyam / tadyathA-- jalaM muktA mauktikaM saMjAyate tAdRkkAraNalabdheH / svAtyAM zuktipuTe patitaM mebajalaM mauktikaM saMpadyate iti viditameva / drumo vRkSo vahnirbhavati zAkhAnAM gharSaNAt agnerudbhUtiravalokyate / kSitibhUmirmaNiH ratnaM jAyate / tattaddhetutayA tattatkAraNatAlabdheH / bhAvA: padArthAH / adbhutasaMpadaH vismayajana kasaMpadyuktAH bhavantIti bhAvaH / iti padyadvayena manuSyo'pi tattvabhAvanayA sarvajJa : Apto bhavatyeveti jJAtavyam // 82 // sargeti -- sarga utpattiH / avasthitiH avasthAnaM dhruvatvam / saMhAraH pralayaH / utpAdavyayadhIvyamityarthaH / tathA grISma uSNakAla: / varSA parjanyakAlaH / tuSAro himakAlaH / eteSAM SaNNAM yathA anAdyantabhAtraH AdibhAvaH antabhAvazca nAsti / anAdikAlam eteSAM pravRttirasti / yaMtra AzrutasamAzrayaH anAdyantabhAvaH zrutasamAzrayAt Apto jAyate / Aptazca zrutam utpAdayati / etram AptazrutayorjanyajanakabhAvo'nAdinidhano'sti / ataH AptaH na param AzrayitvA jJAnaM labhate yenAnavasthAdUSaNaM syAt / / 83 || AptAnAM bahutvaM na doSAyeti pratipAdayati - niyatamiti - bahutvam, caturviMzatiH jinezvarAH iti jinasaMkhyAyA bahutvaM niyataM niyamitaM na cet ete paJcadaza tithayaH, nava grahAH, caturudadhayaH, SaT kulAcalAH ityAdayaH padArthAH bahvo'pi niyatasaMkhyAH katham // 84 // [pRSTha 24-25] anayaiveti-anayaiva dizA uparyuktaprakAreNaiva sAMkhyazAkyAdizAsanaM kapilasogata - cArvAkAdidarzanaM cintyam vicAraNIyam / teSAM tatvAgamAnAm AptAnAM ca nAnAtvasya bahutvasya avizeSasvAt / / 85 / / jaineti - eka jainamataM muktvA sarvAbhyupagamAgamAH dvaitAdvaitasamAzrayI mArgoM samAzritAH ityanvayaH / sAMkhyazAkyAdidarzaneSu kAnicid dvaitaM kAnicid advaitam avalambante / tathA teSu darzaneSu kAnicittattvAni sarvalokAbhimatAni santi / ataH sarve sarvAbhyupagamAgamAH iti uktam // 86 // vAmeti - zaMbho: AgamaH zaivAgamaH / zAkyasya sugatasya AgamaH siddhAntaH / dvijasya yAjJikasya vedAntinazca Agama: dvijAgamaH / eteSAM trayANAm AgamA: vAmadakSiNamArgayoH tiSThanti / vAmamArgaH mantratantrapradhAnaH / tathA kriyAkANDapratipAdakazca / na tathA Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 paM0 jinadAsaviracitA [pR025 dakSiNamArgaH zavamataM vAmamArgapradhAnam / yAjJikAgamo'pi pazvAdiyajJapravartakaH / ataH karmagataH / vedAntinAmAgamaH jJAnagataH brahmAdvaitapratipAdakaH / zAkyAgamo'pi vAmamArgasthaH mantratantrapradhAnatvAt / sugataH khalu tarasAsavasaktadhIrAsIt / mahAyAnasaMpradAyAdvAmamArgo jAtaH // 8 // yaccaitat-zrutimiti-iha zaMbhvAdidarzaneSu vedaM zrutim AhuH / vedaH zrutiriti nAmadvayaM shNbhvaadiinaamaagmaanaam| smRtistu dharmazAstramiti kathyate / zrutismRtI sarvArthaSu yajJAdiSu amomAMsya avicAraNoye / tAbhyAM zrutismRtibhyAM hi yasmAt dharmo nirbabhau nitarAM zuzubhe / zrutI smRtau ca yatpratipAditaM tatsarvaM pramANameveti mantavyam / / 88 / / te viti-yaH dvijaH hetoH zAstrAdAgamAt te zrutismRtI avamanyeta tiraskurvIta, sa sAdhubhiH bahiH kAryo yato bedanindako nAstiko bhavati // 89 / / tadapi na sAdhu tadapi vacanaM sAdhu sundaraM na / yataH yasmAtkAraNAt / samasteti-samastayuktinirmuktaH pratyakSAdipramANarahitaH kevalAgamalocanaH kevalaM zratismatinetra: yadi . kevalenAgamenaiva tattvamicchan sa vAdI iha kasya jayAvaho bhavet / na kasyApi / yukti hetuvAdaM tyajan vAdI kevalena Agamena tattvasiddhi na kartuM zaknoti / yukti vinA kevalam AgamAdeva tattvasiddhi icchan vAdo jayaM na labhate pratyuta parAbhavapadaM yAti // 90 // santa iti-santo vidvAMso gaNeSu tuSyanti yanmataM guNavatpramANasiddhaM tatraiva tuSyanti, na avicAreSu pramANena siddhimanadhigateSu vastupu na tuSyanti / yato nirguNo grAvA azmA pAdena kSipyate dUramasyate / paraM ratnaM maNiH maulo kirITe nidhoyate sthApyate // 91 / / zreSTha iti-gRhasthaH guNaiH ahiMsAdibhiraNuvrataiH zreSThaH pUjyaH syAt / tataH gRhasthAdapi zreSThataraH pUjyataro yatirbhavet mahAvratadhArakatvAt / yateH zreSThataro devaH, yateH munerapi pUjyataraH devaH jinapatiH / ratnatrayasya paramaprakarSa gatatvAt / devAdadhikaM paraM zreSThaM loke kimapi na // 92 / / gehineti-hinA gRhasthena samavRttasya samAnAcaraNasya / yateH tapasvino'pyadharasthitaH muneH sadRzaM caritraM yasya naiva bhavati evaMvidhasya devasya yadi devatvaM na devo durlabho bhavet / yadi devo'pi gRhasthasadRzaH syAttahi sarve'pi janA devA bhaveyaryena devAnAM durlabhatA na syAt / / 93 // ityupAsakAdhyayane prApta svarUpamImAMsano nAma dvitIyaH kalpaH / ___3. AgamapadArthaparIkSaNo nAma tRtIyaH klpH| [pRSTha 25-26] devamiti-AdI prathamaM devaM parIkSeta, ka Apto bhavitumarhati iti vicAraH kAryaH / pazcAttadvacanakrama devasvarUpavicArAnantaraM tasya vacanakramam Agamasya kramo vicAraNIyaH / tatastadvicAreNa Agame nirNote tasya anuSThAnam etadAgamaproktAcaraNaM parIkSeta / etatproktam AcaraNaM pApAnubandhi puNyAnubandhi veti parIkSa. NIyam / tatpazcAt tatra budhaH matiM kuryAt / tatsvIkAraparAM mati buddhi vidadhyAt / / 94 // ye'vicAryeti-ye narAH devam avicArya devamaparIkSya tadvAci ruci kurvate tatprovate vedAdyAgame ruci zraddhAnaM kurvate vidadhati te'ndhA vicArazUnya matayastatskandhavinyastahastAstatskandhe devabhuje sthApitahastAH kRtazraddhAnAH sadgati vAJchanti tato mokSamabhilaSanti / yathA andhaskandhe hastaM sthApayanto'ndhAH sadgati vAJchanto na tAM labhante tathA devasvarUpamavimRzanto narAH tadAgamaM zraddadhataH sadgati satI zobhanAM karmakSayajA muktigati na prApnuvanti // 95 // pitroH zuddhau iti-jananIjanakayoH kulazuddhau vidyamAnAyAM yathA'patye putre putryAM vA vizuddhiriha dRzyate / tathAptasya vizuddhatve aSTAdazadoSarAhitye, muktimArganetRtve, karmabhedakatve etadrUpe vizuddhatve sati tanmukhanirgatAgamasyApi zuddhatA bhavati // 96 // vAgvizaddhati-vizuddhApi vAka jina mukhotpannamapi zrutaM pAtradoSataH darzanamohAkrAntapuruSacittasthA yadi bhavet tarhi sA duSTA bhavet ahitakaraM bhavet / kiMvat vRSTivat meghodgIrNajaladhArA yathA pAtradoSataH viSavRkSavanarAjoM prApya duSTA prANiprANaharaNapaTvo bhavati / paraM tIrthasaMzrayaM pavitrajalAzayAzritaM tadeva jalaM vandyaM bhavati tathA tadeva jinavacanam aduSTapuruSacittAzritaM vandyaM bhavet // 97 // dRSTe'rthe iti- dRSTe pratyakSapramANagrahaNayogya arthe jIvAdivastuni adhyakSataH pratyakSeNa vacasaH pramANatA prAmANyaM bhavati / dRSTArthapratipAdakasya vacasaH prAmANyam adhyakSAtpramANAjjAyata anumaya anumAnagrahaNayogya artha vacasaH pramANata anumAnata: sAdhanAta sAdhyavijJAnena pramANatA jJAtavyA / tathA parokSe asmadAdipratyakSalaiGgika Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 35 ] upAsakAdhyayanaTokA grahaNAyogye'rthe atIndriyaviSaye vacasaH pUrvAparAvirodhena pramANatA prAmANyaM bhavati / / 98 / AgamAbhAsasyApramANatAM vadati - pUrvApareti - sa AgamaH kiM pramANaM bhavati / api tu na bhavati / kIdRzaH AgamaH na pramANam ucyate yaH pUrvAparavirodhena doSeNa yuktaH sa nAgamaH pramANam / yastu yuktyA pratyakSAdipramANena bAdhyate so'pramANamAgamaH / evaMvidha Agamo mattonmattavacaH prakhyaH mattaH surAdhattUrAdiprAzanAt / kAmAdivikArAdunmatastasya vacasA prakhyastulyaH sa na pramANaM bhavati / / 99 / / Agamasya nirukti kathayanti sUripAdA: - heyopAdeyeti - caturvargasamAzrayAt dharmArthakAmamokSAH catuHpuruSArtha vargaH tasya samAzrayaNAt avlmbnaat| heyopAdeyarUpeNa jIvAdisaptapadArtheSu jIvaH, saMvaraH, nirjarA mokSazceti grAhyA upAdeyAH padArthAH muktikAraNatvAt / ajovaH, Asravo bandhazca heyArthAH saMsArakAraNatvAt / etAn bhUtabhAvibhavatkAlagatAn heyopAdeyArthAn gamayajJApayanAgamaH smRtaH pratipAdito jJAtavyaH // 100 // AtmAnAtmeti -- tatvavedibhiH tattvaM vidantIti tattvavedinaH vidvAMsastaiH Agamasya padArthA evaM nigadyante bhASyante - AtmAnAtmasthitiH AtmA ca anAtmA ca tayoH sthitiH jIvAjIvayoH sthitiryatra sa lokaH lokyante jIvapudgaladharmAdharmAkAzakAlA yatra sa lokaH, bandhazca mokSazca bandhamokSa sahetuko kAraNasahitau bandhasya kAraNAni mithyAtvAdIni mokSasya kAraNAni samyagdarzanajJAnacAritrANi ete padArthA nigadyante kathyante // 101 // 346 [ pRSTha 27-35 ] utpattisthitiriti -- utpattirutpAdo jananaM sthitighravyam, vinAzaH saMhAro etaiH sArA: balavantaH sarve padArthAH svabhAvata eva / yathA toyadheH samudrasya taraGgAH kallolAH taTadvayAzritAH bhavanti tathaite padArthA nayadvayAzritAH dravyArthikaparyAyArthikanayo Azritya vartante / taMtra vastuni dhaubhyaM dravyArthikanayAzritam, utpattivyayo ca paryAyArthikanayAzritau // 102 // kSayAkSayaikapakSatve iti -- kSayazca akSayazca kSayAkSayo / ekapakSatvazabdaH kSayeNa akSayeNa ca kramazo yojyaH / tena kSayaikapakSatvam, akSayaikapakSatvam iti bhavati / kSayaikapakSatve aGgIkriyamANe vastu sarvathA vinAzi eva syAt tatazca bandhakSayasya AgamaH prAptiH bhavet, mokSakSayasya Agama: prAptirbhavet / tato bandho mokSazca naiva siddhayataH / vastu utpadya pazcAt anantarasamaya eva vipadyeta tarhi tasya vastunaH na kenApi saMyogo bhavet / sarvathA vinAzazIlasya AtmanaH karmabandho na bhavet / sarvathA vastu akSayi eva yadi tarhi pariNAmitvAbhAvAt mokSakSayAgamaH bhavet / baddha AtmA bandhanaparyAyapariNata eva sarvadA bhavet / tasya muktiH kadApi na syAt / ataH tAttvikaikatvasadbhAvo bhavet yadi svabhAvAntarahAniH syAt / sarvathA ekarUpatA vastunaH syAdyadi tatra svabhAvAntaraprAdurbhAvaH kadApi na bhavet / yaH AtmA kruddhaH sa krodhe gate prasaktibhAk dRzyate / ataH vastuni tAttvikaikatvasadbhAve aGgIkriyamANe svabhAvAntaradarzanaM na syAt / kathaMcit jIvAdivastu paryAyApekSayA kSayi / dravyapekSayA tat akSaya manyatAm / evaM vastusvarUpAbhimanane svabhAvAntarahAnyAkhyo doSaH na saMsakto bhavet / / 103 / / AtmanaH svarUpaM nigadati --- jJAteti - pumAn AtmA jJAtA draSTA ca ata eva jJAnadarzanalakSaNa AtmA gIyate / mahAn AtmA kevalasamudghAtApekSayA lokavyApako bhavati ataH mahAn / sUkSmaH sparzAdiguNarahitatvAt amUrtaH sUkSmaH ucyate / kRtibhuktyoH svayaM prabhuH "svayaM karma karotyAtmA svayaM tatphalamaznute / " ataH svayaM prabhutvAt sa kartA bhoktA ca bhavati / Izvaraprerito na gacchati svargaM zvabhraM vA / bhogAyatanamAtro'yaM zarIraM bhogAyatanam / zubhAzubhakarmodayaprAptayoH sukhaduHkhayoH zarIram AyatanaM gRham asti / tat tadbhoge sAdhanaM saMpadyate / AtmA yaccharIraM labhate tatpramANo bhUtvA AmRti tiSThati / yadA ca sa karmakSayaM karoti tadA svabhAvAdeva sa Urdhva N gacchati ataH sa UrdhvagaH pumAniti kathyate // 104 // jJAnadarzaneti - jJAnadarzanazUnyasya AtmanaH acetanAt bhedo'nyatA na syAt / tathA ca ayaM jIvaH imau ghaTapaTI iti bhedo na bhavet / jJAnamAtrasya jIvasya na ekadhI: / sa eva aham iti pratyabhijJAnAt AtmA jJAnI na jJAnamAtraM tasya svarUpam / jJAnamAtrasya jIvatve manyamAne sA ekadhIH nazyet / kevalaM jJAnasAmAnyaM syAt / vizeSadharmAbhAvAt / idaM citrajJAnam, idaM paTajJAnam, idaM mitrajJAnam iti nAnAtvaM jJAnAnAM na syAt / vizeSadharmeNaiva bhedA jJAneSu bhavanti // 105 // jIvakarmaNoH anyonyasaMbandhaM nigadati--preryate iti - nInAvikasamAnayoH etayoH jIvakarmaNoH anyo na prerakaH / yathA nau nAvikena prete sa ca tayA preryate tathA jIvana karma preryate tena ca jIvaH prerito bhavati // 106 // mantra - Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 35 vaditi - - yathA mantraH niyato'pi parimitAkSaro'pi svabhAvataH acintyazaktiko bhavati tathA ayam AtmA niyataH zarIrapramANo'pi svabhAvataH acintyazaktiko veditavyaH / ataH svazarIrAt anyatra nAnubhUyate na ca vartate / zarIrapramANatvAt sa vyApako na bhavati // 107 // jIvadvaividhyaM nigadantyAcAryA :- trasasthAvaretisasthAvarabhedena kecit jIvAH caturgatisamAzrayAH nArakatiryaGnaradevagatIH avalambya saMsAre sthitA dRzyante / tathA anye ca kecit paJcamIM gatiM mokSagatim AzritAH muktA bhavanti karmakSayaM kRtvA iti dvaividhyaM jIvAnAm / saMsAriNo jIvAH sasthAvarabhedena dvividhAH / paraM muktA jIvAH karmaNaH abhAvena bhedarahitA jJeyAH // 108 // dharmAdharmAviti - dharmaH, adharmaH, nabhaH, kAlaH pudgalazceti paJca padArthA ajIvazabdena varNyante / ete vividhaparyAyAH ete nAnAvasthAyutA bhavanti // 109 // gatisthitIti-dharmadravyaM jIvapudgalayorgatipariNatikAraNam / adharmadravyaM tayoreva sthitipariNatikAraNam / nabha AkAzaM dravyam apratIghAtakAraNaM jIvapudgalayoH pratIghAtaM pratirodhaM na karoti tattayoravagAhaM dadAti / kAla: jIvapudgalayoH vartanAkriyApariNAmaparatvAparatvapariNatinibandhanaM bhavati / evaM sarvavastUnAM lakSaNaM proktam / rUpAdyAtmA ca pudgalaH " sparzarasagandhavarNavantaH pudgalAH" iti pudgalasya lakSaNam // 110 // bandhasya lakSaNam - anyonyeti - anyonyAnupravezena jIvapradezeSu karmapradezAH pravizanti / karmapradezeSu ca jIvapradezAH pravizanti, evaM karmAtmanorbandho bhavati / sa bandho'nAdiH sAntazca bhavati kAlikAsvarNayoriva khanau utpannaM suvarNa kAlikAsahitamevAsti tatra AdI suvarNam, kAlikA tadanantaram iti kAlabhedo nAsti paraM tataH upAyaiH suvarNAtkAlikApanayaH kriyate yena tayoH sAvasAnatA bhavati tathAdau zuddha AtmA tatastasya pradezeSu karmapradezAnAM saMzleSo jAta iti na, anayoH saMzleSasyAnAditA vartate / paraM ratnatrayaM prakRSyate yadA tadA jIvakarmaNoratyantaM vizleSo bhavati yena jIvaH zuddhaH saMpadyate // 111 // bandhasya cAtuvidhyam - prakRtIti -- sarveSAmeva dehinAM saMsArijovAnAM prakRtibandhaH, sthitibandhaH, anubhAgabandhaH, pradezabandhaH iti bhedAt caturdhA bandho bhidyate, catuHprakAze bhavatItyarthaH / jJAnAvaraNAdikarmaNAM jJAnAdipratihananaM svabhAva : prakRtibandhaH / tatsvabhAvAdapracyutiH sthitibandhaH / jJAnAvagamanAdisvabhAvAdapracyutiH sthitibandhaH / tadrasavizeSo'nubhavaH, karmabhAvapariNatapudgalaskandhAnAM paramANuparicchedenAvadhAraNaM pradezabandhaH // 112 // mokSalakSaNam - Atmeti -- jIvasya antarmalakSayAt jIvasya rAgAdirUpapariNatInAm antarmalarUpANAM kSayAdvizleSAt yA nirmalatA anantazuddhasvAbhAvikacaitanyasukhAdipariNateH prakarSatamatA tasyAH AtmalAbhaM mokSaM viduH jAnanti / jIvasya abhAvo mokSo na nApi acaitanyaM cetanArahitatvaM mokSaH, na ca caitanyam anarthakam arthoM ghaTAdi: tajjJAnavirahitaM caitanyaM kadApi na tiSThati / muktAtmanAM jJAne pratisamayam anantapadArthamAlikA phalatIti jJeyam // 113 // bandhamokSayoH kAraNAni - bandhasyeti - mithyAtvA saMyamAdikaM bandhasya kAraNaM proktam / AptAgamapadArthAnAm azraddhAnaM mithyAtvam / indriyasaMyamaprANisaMyamayorabhAvaH asaMyamaH / Adizabdena kaSAyAdikaM gRhyate / etatkarmabandhasya kAraNaM nidAnaM proktam / ratnatrayaM tu mokSasya mukteH kAraNaM proktaM kathitam // 114 // mithyAtvabhedAH pratipAdyante - Apteti - AptAgamapadArthAnAm arhatsiddhAntajIvAdinavapadArthAnAm azraddhAnarUpam ekaM mithyAtvam, viparyayarUpaM dvitIyam, saMzayarUpaM tRtIyam / iti malinAtmanAM gADhadarzana mohodayavatAM tridhA mithyAtvaM proktam / athavA -- ekAnteti -- ekAntasaMzayAjJAnam - ekAnta mithyAtvam, saMzayamithyAtvam ajJAna mithyAtvaM ca tathA vyatyAsavinayAzrayaM vyatyAso viparyaya Azraya AdhAro yasya viparyayAzrayotpannaM viparItamithyAtvam / vinayAzrayaM vinayAdhAraM vinayamithyAtvamityarthaH / mithyAtvametat bhavapakSAvipakSatvAt saMsArapakSasya avipakSatvAt anukUlatvAt paJcadhA paJcaprakAraM smRtam / / 115 - 116 // asaMyamaM vizadayatiatitvamiti - hiMsAdAni pApAni na seve'hamityabhisaMdhikRto niyamo vratam / tadasyAstoti vratI tasya bhAvo pratitvam, na vratitvamatitvam / hiMsAdibhyo'viramaNamatitvamityarthaH / pramAditvaM puNyakarmasu anAdaraH pramAdaH so'sti yasya sa pramAdo tasya bhAvaH pranAditvam / tacca paJcasamititriguptizuddhayaSTottamakSa nAdiviSayabhedAt anekavidham / nirdayattram - prANiduHkhaM dRSTvA manaso'nArdratArUpaM krUratA iti bhAvaH / atRptatA iSTaviSayeSu labdhevapi manaso'saMtoSo gRdhnutA / indriyecchAnuvartitvam indriyANAM yeSu yeSu viSayeSu spRhA jAyate tadAnukUlyena vartanam / santaH jJAninaH asaMyamaM asaMyamalakSaNaM prAhuH vadanti sma // 117 // kaSAyabhedAn bruvanti-kaSAyA iti Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 35 ] upAsakAdhyayanaTIkA 351 1 kaSanti hiMsanti AtmAnaM durgati prApayanti iti kaSAyAH / te krodhAdyAH krodhamAnamAyAlobhAzcatvAraH punasteSAmapi ekaikasya cAturviyamevam anantAnubandhinaH krodhamAnamAyAlobhAH / apratyAkhyAnAvaraNAH krodhamAnamAyAlobhAH / pratyAkhyAnAvaraNAH krodhamAnamAyAlobhAH / saMjvalanAzca krodhamAnamAyAlobhAH / ete prANinAM jIvAnAM saMsArasindhusaMpAtahetavaH-bhavasAgarapraveze hetavo matAH // 118 // manovAkkAyeti -- zubhAzubhavibhedataH manovAkkAya karmANi zubhaM manaHkarma zubhA manobhAvanA, zubhaM vAkkarma, zubhA vacanapravRttiH, zubhaM kAyakarma zubhA zarIraceSTA, azubhaM manaH karma, azubhA manobhAvanA, azubhA vacanapravRttiH, azubhA zaroraceSTA etAH zubhAzubhamanovAkkAyAnAM pravRttayaH Atmani jIve puNyapApAnAM kramazo bandhahetutvaM pratipadyante // 119 // lokasvarUpaM procyate - nirAdhAra iti - nirAdhAraH zeSakacchapAdyAdhArarahitaH / nirAlamba: AkAze sarvato'nante kvApi na saMlagnaH pavamAnasamAzrayaH pavamAnAH ghanavAtAmbuvAtatanu vAtAnAm AdhAreNa tiSThan, nabhomadhya sthitaH AkAzamadhye sthitaH / sRSTisaMhAravarjitaH utpattivyayarahitaH // 120 // atha matam - naiveti- jagat kvApi na lagnam / jagat loko'yaM kvApi kasmin api na lagnam na saMzliSTam / kathaMbhUtam / bhUbhUdhAmbhodhinirbharaM bhUH bhUmiH, bhUghrAH parvatAH, ambhodhiH samudraH taiH / nirbharaM bhRtam / dhAtArazca ghArakAH, ke / matsyakUrmAhipotriNaH matsyo matsyAvatAradhArI viSNuH, kUrmaH kacchapaH, ahiH zeSaH, potrI varAhaH na yujyante anavasthApatteH // 121 // evamiti - evamAlocya itthaM vicArya | lokasya jagataH / kathaMbhUtasya nirAlambasya AzrayavihInasya / dhAraNe jainaiH pavanaH vAyuvizeSaH kalpyate samarthyate / ityetanmahatsAhasam // 122 // yo hIti - hi yasmAtkAraNAt, yo vAyuH atra asmilloke pratyakSIbhUte / loSTakASThAdidhAraNe loSTaM mRttikAkhaNDam, kASThaM dAru, Adizabdena ghaTapaTAdaya: teSAM dhAraNe na zakto na samarthaH / sa trailokyasya jagattrayasya kathaM dhAraNAvasarakSamaH dhAraNAvasare dhAraNakArye kSamaH samarthaH syAt // 123 // tadasat -- uparyuktamAkSepaM pratividadhAti -- ye iti -ye meghAH pAnIyairjalaiH / sacarAcaraM carA: jaGgamAH padArthAH / acarAH sthirAH padArthAH dharAdharAdharAdayaH / taiH sahitaM sacarAcaraM viSTapaM jagat plAvayanti pUrayanti / te vAtasAmarthyAt vAyuzakteH / vyomnyAkAze / kiM na samAsate kina tiSThanti / api tu tiSThantyeva // 124 // AptAgamapadArtheSu arhati jine, Agame taduktasiddhAnte, jIvAdinavapadArtheSu ca aparaM doSam apazyanto'nyamatIyA amajjanetyAdidoSacatuSTayaM bruvate - amajjanam asnAnam, anAcAmaH adantadhAvanam, nagnatvam, sthitibhojitA udbhIbhUya bhojanaM muneH etaddoSacatuSTayaM mithyAdRzo vadanti // 125 // atra samAdhiH etaddoSacatuSTayasya nirasanam -- yathA-- brahmacaryeti -- brahmacaryopapannAnAM maithunam abrahma tatyAgo brahmacaryam, tadupapannaM svIkRtaM yaiste brahmacaryopapannAsteSAm / punaH kathaMbhUtAnAm / adhyAtmAcAracetasAm AtmAnam adhikRtya ye AcArAH japadhyAnatapAMsi teSu ceto mano yeSAM te adhyAtmAcAracetasaH teSAm / munInAM snAnam aprAptaM snAnasyAvazyakatA na / tu paraMtu sparze ayogyajanasparze / asya snAnasya vidhirmataH mAnyaH // 126 // saMge iti - kApAlikAtreyIcANDAlazabarAdibhiH kapAlena nRkapAlena carati abhyavahArAdikaM bhojanapAnAdikaM karotIti kApAlika : varNasaMkarajAtivizeSaH / AtreyI puSpavatI strI / cANDAla: brAhmaNyAM vRSalena zUdreNa jAtaH / zabaro mlecchajAtiH, "bhedAH kirAtazabarapulindA mlecchajAtayaH" iti Adizabdena zunakagardabhanApitasparze / vamane, viSTopari pAdapatane, zarIsepari kAkaviNmocane ityAdisnAnotpattI satyAM daNDavadupavizyate zrAvakAdikachAtrAdiko vA jalaM nAmayati / sarvAGgaprakSAlanaM kriyate, svayaM hastamardanenAGgamalaM na dUrIkriyate / snAne sati upavAsa gRhyate / paJcanamaskAraM zatamaSTottaraM vA kAyotsargeNa japyate evaM zuddhirbhavati // 127 // pratistrINAM kathaM zuddhirbhavati / ekAntaramiti - RtI rajasvalAvasthAyAm / vratagatAH striyaH ArthikAH kSullikAH zrAvikAdayazca / ekAntaram ekadivasam upoSitam, trirAtraM vA tridinopavAsaM vA kRtvA / caturthake dine snAtvA snAnaM kRtvA / asaMdehaM nirArekaM nizvayena / zuddhayanti rajodoSadrA bhavantItyarthaH // 128 // yadevetiyadeva Agamena zuddhaM bhavatIti nigaditaM tadeva zodhyam / kena / adbhirjalena / hi yataH aGgulI karazAkhAyAM sarpadaSTAyAM na hi nAsA nAsikA nikRtyate chidyate // 129 // niSpandAdividhau - niSpandAdividho mukhAllAlAkapha dinirgamane sati mukhe yadi cet apUtatvam apavitratvam iSyate manyate tarhi vaktrApavitratve mukhasya azucitve zaucaM Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 36pUtatvaM kutaH nAramyate Agame mukhazuddhirudAhRtA na tu gudazuddhiH tasya sarvadA apavitratvAt / mukhazuddhirjalena bhavati / gudazuddhi stenApi na bhavati // 130 // vikAre iti-vikRtI viduSAM matimatAM dveSaH / param avikArAnuvartane nirvikArAnuvartane rAgadveSAdibhAvarahitasya nagnatvasya anuvartane anusaraNe dveSo na / matimantaH rAgadveSAdiviSaye vidhau kArye dveSaM kurvanti / param avikArakAryakaraNe tadviSaye vA dveSaM na kurvanti / tasmAtkAraNAnagnatvaM munInAM nisargotthaM svAbhAvikam / rAgadveSaviplataM kAmavikAreNa vikRtaM vA nAsti / atastatra ko nAma dveSakalmaSa: dvaSeNa kalmaSaH azubhapariNatiH kA nAma krtvyaa| viveka kRtvA nagnatve dveSastyAjyaH // 131 // vastradhAraNe doSAH-naiSkiMcanyamiti-yadi te saMyamino munayo valkalAjinavAsasA tarutvanirmitavastraM valkalamucyate / ajinaM hariNavyAghrAdInAM carma / kArpAsavastraM vAsaH eteSAM saMgAya grahaNAya yadi Ihante spRhayanti tahi naiSkiMcanyaM niSparigrahatvam ahiMsA ca saMyaminAM kuto bhavet / na kasmAdapi hetoH / rAgadveSAdyutpatti: saMgAjjAyate ytH||132|| sthitibhojitAM varNayati-neti-sthiteH uddhIbhUtvA bhUktiH bhojanaM na svargAya / punaH asthite. bhaktiH upavizya bhojanaM na zvabhrAya narakaprAptihetuna / kiMtu asminsaMyamijane sA sthitibhojitA pratijJArthama iSyate / upaviSTaH san bhAjanena anyahastena vA na bhuje'hamiti pratijJArthaM ca // 133 // pANipAtramitiyAvatkAlam etatpANipAtraM pANI hastAveva pAtraM bhAjanaM milati tayoH pANyoH saMyojanaM bhavati / yAvatkAlaM sthitibhojane zaktiH sAmarthyam asti tAvatkAlaM bhuje bhojanaM kurve| anyathA yadA pANyoH saMyojanaM na bhaveta, pAdayoH zaktizca udbhAhAragrahaNe nazyet tadAhAraM rahAmi tyajAmi // 134 // kezalocavarNanam-adainyetiadainyam ayAcanam / asaMgaH nirgranthatA / vairAgyaM saMsArazarIrabhogebhyaH viraktiH / parISaho duHkhasahanam etadartha yatIzAnAM munIndrANAm / kezotpATanasadvidhiH zmazrumUrdhajAnAM kezAnAM hastena utpATanasadvidhiH apanayanavidhiH kRtaH // 135 // ityupAsakAdhyayana prAgamapadArthaparIkSaNo nAma tRtIyaH kalpaH / 4. mUDhatonmathano nAma caturthaH klpH| [pRSTha 36] sUryArgha iti-sUryAya arghyadAnam / mithyAdRSTayaH khalu sUryo'yaM nArAyaNa iti matvAdhyaM dadati / tabudhyA argha dadataH samyaktvanAzaH syAt / grahaNasnAnam-grahaNaM sUryAcandramasoruparAgaH, saMkrAntI draviNavyayaH sUryasya rAzyantarasaMkramaNama, puNyArthatvena mithyAdaSTibhiHsamathitAyAM saMkrAntI dravyadAnama / smygdrshnghaatkm| saMdhyAsevA saMdhyAsamaye viSNvAdidevatAnAM tarpaNam / agnisatkAraH agnau devatAtvaM saMkalpya tatpajanaM lokamUDhatA gehArcanaM gehapUjanaM dehArcanaM dehapUjanam // 136 / / nadIti-nadInadasamudreSu dharmacetasA majjanam atra snAne kRte puNyaM labhyate paraloke ca sukhI jIvo bhavati iti kalpanayA snAnam / tarustUpAgrabhaktAnAM vandanaM tarorazvatthasya vandanam, stUpAgrasya sikatAzmanAm uccayAgrasya vandanam / bhaktAnAm annAnAM vandanam / bhRgusaMzrayaHparvatAtpatanasthAnaM bhagaH tasya saMzrayo'valambanam / bhRgoradhodaryAdiSu patitvA maraNaM puNyAyeti matvA tathAkaraNama // 137 // gopRSTheti-gopRSThAntanamaskAraH goH dhenoH pRSThasya antasya yonezca namaskAro vandana tanmUtrasya niSevaNaM pAnam / ratnavAhanabhUyakSazastrazailAdisevanaM ratnAnAM vAhanAnAm azvAdInAM bhUmeH yakSANAM zAstrANAM parvatAdInAM ca sevanam // 138 // samayeti-jinadarzanaM muktvA naiyAyikavazeSikabauddhAdidarzanAni samayAntarANi pAkhaNDAH raktapaTakApAlikAdayaH, veda-RgvedAdayaH, loka-paJcapANDavAnAmekA yoSit, kuntI paJcabhata kA viSNuzca sArathiH ityAdilokasaMzrayamUDhatvam / samayasaMzritaM mUDhatvam, pAkhaNDasaMzritaM mUDhatvam, vedasaMzritamUDhatvam / ityAdyanekadhA mahatvaM jJeyama / samayAdikeSu ye AcArA vivekarahitAH pratipAditAsteSAM samAcaraNena vimUDhAnAm avivekinAma // 139 // devamaDhatvaM pratipAdyate-varArthamiti-patrasaMpadAdiprAptyarthaM yAcanA varaH tasmai iti braarth| lokavArtArtha kRSyAdiSaDAjIvanakarmANi lokavArtA tasya lokavArtham / uparodhArtha mitrasaMbandhijanAgrahArthama, amISAM kudevAnAm upAsanaM sevanaM samyagdarzanahAnaye kAraNaM syAt // 140 // klezAyaiveti-amISu uparyukteSu Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 38] upAsakAdhyayanaTokA 353 samayAdiSu yA kriyA pUjAdikA kripate sA kalezAyaiva saMsArabhramaNAyava syAt-phalAvAptikAraNaM na syAt / samyaktvAdiphalAvAptiheturna bhavet / keSAM mugdhabodhAnAM mUrkhANAm ajJAninAmityarthaH / katham / USare kSAramRdviziSTe kSetre kRSikarmavat bIjavapanakAryavat niSphalaM syAt // 141 // jinAdiSu bhaktiH saphalA bhavati-vastunItiprakRtatvAt jinAdiSveva bhktiH| bhAktike bhaktiH pUjye guNAnurAgaH sA prayojanaM yasya sa bhAktikastasmin bhAktike zubhArambhAya puNyaprAptaye bhavet / ratnAya ratnaprAptihetave aratnena ratnasvarUparahitena pASANena ratnAya ratnamidaM bhavati iti kRto bhAvaH bhUtaye vaibhavAya nahi bhavati / 'nAratneSu' ityapi pAThaH ratnasvarUparahiteSu pASANeSu ratnAni imAni iti kRto bhAvaH bhUtaye vaibhavAya nahi bhavati iti abhiprAyo gRhItavyaH // 142 // [pRSTha 37] mithyAtvaM tyAjyamiti kathayati-adeve iti-adeve Aptatvarahite hariharAdiSu devatAbuddhi sarvajJo'yamiti bhAvam / avrate vratabhAvanAm, mithyAtvayukta tapa AdI pratabhAvanAM vratapariNAmama / atattve ekAntanityAdiSu tattvavijJAnaM tattvakalpanaM mithyAtvaM tat utsRjet tyajet // 143 // tathApi iti-tathApi yadi ko'pi naraH sarvathA mUDhatvam adevAdiSu devatAdibhAvaM na tyajet tarhi aso mizratvena ahaMdAdiSu adevAdiSu ca bhaktiM kurvANo'sau mitratvena anumAnyaH anumtyrhH| yataH sarvanAza: sundaraH na / kAlAntareNa sa jaino bhavet iti matvA sa AdaraNIyaH // 144 // na svata iti-jantavaH svataH na prairyAH AptAdizraddhAne na pravartitavyAH tathA pravartane kRte te jinAgame durohAH syuH durbhAvanAyuktA bhaveyuH / svata eva AptAdizraddhAne pravRttAnAM tadyogyAnugraho mataH AptAdizraddhAnAdiSu anugrahaH upakAraH kartavyaH // 145 // isyupAsakAdhyayane mUDhatonmathano nAma caturthaH kalpaH / 5. jamadagnitapaHpratyavasAdano nAma paJcamaH kalpaH / [pRSTha 37] zaketi-zaGkA jinoktam idaM dharmAditattvaM syAdanyadvA vaizeSikAdyuktaM dharmAditattvaM syAditi caJcalaM zraddhAnaM zaGkA / madIyatapomAhAtmyAnmamendra padaM saMsArasaukhyaM vA bhavatu iti icchA kaakssaa| kopAdivazAt ratnatrayasAdhane zarIrAdo jugupsA vinindA / anyazlAghA-sarvathA kSaNikAditattvavAdino mithyAdaSTayo'nye teSAM zlAghA prazaMsA anyazlAghA ete doSA manasA girA vacasA bhavanti tadA samyaktvavinAzakAraNaM bhavanti // 146 // [pRSTha 38] tatra zaGkAdoSasya vizadaM svarUpa prarUpayati-ahamiti-ahameka: asahAyaH,, jagattraye me mama kazcit trAtA rakSako nAsti / iti evaMrUpAM vyAdhInAM rogANAM vrajaH samuhaH tena utkrAnti: AkramaNaM tasyA jAyamAnAM bhIti bhayaM zakAM pracakSate bravate-athavA zaGkAyA aparaM lakSaNam-etaditi-etattattvaM jinoktaM dharmAditattvaM vA idaM tattvaM vaizeSikAyuktaM tattvam, etavrataM jinoktaM tapogratAdikaM vA idaM vrataM mithyAdRSTayuktaM paJcAgnitapovratAdikaMbA, eSa jino devaH, hariharAdiko bA devaH iti parAM zaGko viduH // 147-148 / / thaM zahitacittasya-itthaM saMzayitamanasaH janasya darzanavizatA na syAta / darzanaM nirmala nirdoSaM na bhaveta / cite zahiko IpsitAvAptina syAt / abhilaSitaprAptina bhavet / yathA ubhayavetane puruSe abhilaSitalAbho na bhavati / svAmidvayenApi tvayA AvayoH sevA na suSThu kRtA iti doSAropaNaM kriyate tasmAta ubhayalAbhAdapi sa vaJcito bhavati sevakaH / athavA pAThAntaram 'ubhayavedane' napuMsakavede ubhayAbhilASA bhavati paraMtu ubhayayorapi vAJchitayoH athayoH prAptina bhavati / striyaM puruSaM vA bhoktuM na kSabho bhavati npuNskH| tathA zaGkitacittasya nurapi samyagdarzananirmalatA na jAyate // 142 // niHzaGkitadhiyo janasya svarUpamAha-eSa eva bhavedeva:arhaneva devo bhavet / taduktamevAnekAntarUpaM jIvAdikaM tattvam, etattadeva vratam ahiMsAdikaM muktyai mokSAya bhavet iti nizcayaM kurvANo naro'zaGkayoH ni:zaGikatabuddhiH syAt // 150 // tatve iti-jIvAditattvasvarUpe zAte sati / ripo araudaSTe sati / pAtre vA munyAdike Agate sati yasya citaM bolAyate saMzayayuktaM syAta Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 41 sa naraH ihaloke paraloke ca rikta eva bhavati / saMzayAdidaM na labhyate paraM ca vinazyati / ataH saMzayo na kartavyaH // 151 // [ pRSTha 39-41 ] zrUyatAmatropAkhyAnam - AkarNyatAmatra niHzaGkitAGge saMzaye ca kathA-- ihaiveti -- anekAni AzcaryANi kutUhalotpAdakAni vRttAni samIpAni yasya tasmin jambUdvIpe / janapadAbhidhAnAspade janapadanAmake janapade deze ityarthaH / bhUmitilakanAmanagarAdhipateH narapAlanAmanRpasya zreSThI sunandanAmAsti / kathaMbhUtasya nRpasya / guNamAlA mahAdevIratikusumazarasya sA mahAdevI evaM ratiH kAmajAyA tasyAH kusumazarasya madanasya / asya zreSThinaH patnI sunandA nAmAsti / kathaMbhUtA sA janiteti - janita: utpAditaH nikhilaparijanAnAM hRdayeSu Anando yayA sA / anayoH dampatyoH, dhanvantarirnAma sUnuH / kathaMbhUtaH / ghanabanvAdibhrAtRSaTkajanmAnantaram anujaH anu pazcAt jAtastebhyaH sarvebhyaH kaniSThaH iti bhAvaH / punaH kathaMbhUtaH saH | sakaleti -- sakalAni sarvANi kUTAni asatyabhASaNAni kapaTAni dambhAH, tadyuktAni ca yAni ceSTitAni kRtyAni tatkaraNe haririveti kRSNa iveti / tathA narapAlanAmanRpasya purohitaH somazarmA'gnilAbhAryayA saha sukhenAsthAt / tayordampatyoH vizvAnulomo nAma vizvarUpAdiputrebhyo'navarajaH jyeSThaH sakalasadAcAraviruddhaH sutaH AsIt / sunandazreSThinaH kaniSThastanayo dhanvantarivizvAnulomazca purohitaputraH ubhAvapi sahadhUli - kelikaraNAt, samAnasvabhAvaguNadoSavattvAt, dugdhajalavadAcaritasuhRdbhAvo, dyUtasurApAnaparastrIsevana caurikAdyasamyajanocitakAryeSu / tatparyAyeSu tatsadRzeSu ca kAryeSu pravartane mukhyabhAvaM gatau santo tena avanIpatinA avanyA: pRthvyAH patiravanIpatiH narapAlanAmA rAjA tena sanikAraM dhikkAraM kRtvA nirvAsito svadezAnnirghATitau / kurujAGgaladezeSu voramatimahAdevItrareNa vIranarezvaranAmnA bhUbhujAdhiSThitam adhyuSitam, yamadaNDataravAlena koTTapAlena saMzritaM sakalabhavasArasImantinIbhiH lalanAbhirmanoharaM cetoluNTAkam, hastinAgapuraM prApya tatra to dhanvantarivizvAnulomo avasthitau / kadAcitto nityamaNDitaM nAma caityAlayam AsAdayAmAsatuH prApaturityarthaH / kasmin samaye saMdhyAsamaye / kathaMbhUte / asteti -- astagirizikharabhUSaNabhUtasUryoSNatAsamUhe saMdhyAsamaye mada eva sakhI tayA kaluSitagaNDasthalakoTinilIna nibhRtasthita bhRGgasamUhalihyamAna vadanavastra vistAra racanAvistArayuktAt, nIlagirigajAt svairaM saMmukhaM nivRtya parAvRtya AgacchantI zrIdharmAcAryeNa uccairucyamAnadharmazravaNAya ucitaM yogyaM nityamaNDitaM nAma caityAlayaM jinamandiram AsAdayAmAsatuH prApatuH / tatreti - tatra jinamandire dhanvantariM vakSyamANamuktvA vizvAnulomaH suSvApa / kimuktaM tena / ucyate - " dhanvantare, cet murAmAMsa rocakabhakSyadravyaprabhRtIni bhavasukhAni nirargalamanubhavitum AsvAditumicchasi tadA vA ayam ambarAmbarAvRtavapuSAm ambaram AkAzaM tadeva ambaraM vAsa tena AvRtaM pihitaM vapuH zarIraM yeSAM teSAM jainAcAryANAM dharmo na zrotavyaH nAkarNanIyaH " ityabhighAyoktvA viSAya ca AcchAdya ca karNayugam, atinirbharam atizayena gADhaM pramIlAvalambilocanAyAmaH nidrAlasyAzritanetradairghyaH vizvAnulomaH suSvApa nidadrau / kiM tadA''cAryavacanaM yacchrutvA dhanvantariruvAca tatkathyate - " prANinA hi niyamena kimapi svalpamapi vratam acalitAtmatayA dRDhasvabhAvena upAttaM gRhItam udarke uttarakAle lapsyamAne nizcayena svaH zreyasi zive nimittaM nidAnaM syAt / " iti prasaMgavazAdAgatam uditaM bhASaNaM zrutvA namaskRtya ca evaM tahi yadi bhagavan, pUjya, ayamapi janaH kasyApi vratasya pradAnena vitaraNena anugRhyatAmupakriyatAm ityavocat abravIt / tadanu dhanvantariNA kRtavijJapteH anantaraM sUreH AcAryAt " khalativilokanAt tvayA attavyam" khalate: khalvATasya naSTamastaka kezasya narasya vilokanAt darzanAt tvayA attavyam anaM bhakSaNIyam iti dattavratagrahaNena kulAlAt kumbhakArAt labdhanidhAnaH prAptaghanakumbhaH / payaH purAviSTapiSTakazakaTaparityAgAt dugdhapU rabhUtapiSTakabhakSyayuktasya zakaTasya sa dhanvantariH tyAgaM kRtavAn yatastatra piSTakabhakSye uragaH sarpo nijaM garalaM viSam udgIrya vamitvA gata AsIt tena sa ajanitamaraNasaMgama AsIt / ajJAta vRkSatyAgena ullaGghitakimpAka phalabhakSaNApattiH / punaH avimRzya kimapi kAryaM nAcaraNIyam iti gRhItavratavidhiH / ekadA nizAyAM nagaranAyakanilaye nagarasya nAyakaH nRpastasya nilaye prAsAde naTanutyanirIkSaNAtkRta kAlakSepaNaH naTAnAM nRtyasya nirIkSaNenAvalokanena kRtakAlavyayaH, svAvAsaM nijagRham anusRtya zanaiH vighaTitakapATapuTa Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR043] upAsakAbhyayanaTIkA saMdhibandhaH udghATitArarayagasaMdhibandhanaH, svakIyayA nijayA savicyA mAtrA saha vihitagADhAvaruNDanam datadRDhAliGganAm AtmakalatraM nijAM bhAyaryA jAtanidrAtantraM samAgatasvApAyattAm avalokya, upapatizaGkayA jArasaMzayena muharukhAtakhaDgo, puna:punaH koSAbahiniSkAsitAsiH, bhagavatA zrIdharmAcAryeNa upapAditaM dattaM vrataM niyamama anusasmAra smaraNamArgam AnotavAn / zuzrAva ca AkarNayAmAsa ca devAt tadaiva "manAgataH parataH sara, ISat ataH sthAnAt parataH purataH sara / kharaM tIkSNaM me zarIrasaMbAdhaH dehapIDA", iti gRhiNIgiram patnIvacanam / tatazca "yadIdaM vratamahamadya nAgrahISaM nAgRhNAm (avicArya punaH kimapi kArya mayA kriyeta) tarhi imAM jananIm idaM ca priyakalatraM priyAM jAyAm asaMdehaM vizasya hatvA ihaloke durapavAdarajasA jananindApAMsUnAm amutra paraloke ca durantainasAM nArakAdiduHkhAnAM dAtRNAM pApAnAM ca bhAgo bhaveyam / " iti jAtanirvedaH udbhUtavairAgyabhAvaH, sarvamapi jJAtilokaM bAndhavajanaM yathAyathaM yathocitaM manorathotsekaM tadoyecchApUraNAt sarvam avasyApya "yatrava deze duHkhadanindApIDitaM ceto manastatraiva deze avalambyamAnaM vrattaM dIkSA vA na bhavati nirapavAdaM nirdoSaM garihitaM vA" iti prakAzitopadezasya TokRtadharmajJAnasya tasya bhagavato nidezAta Adezamana satya dharaNIbhUSaNabhUdharopakaNThe dharaNIbhUSaNanAmagirisamIpe tapasyato varadharmAcAryAdIkSAmAdAya iti vitAbhyo babhUva / kathaMbhUtAdvaradharmAcAryAt kAntAradevatAvihitasaparyAt vanadevatAkRtapUjanAt / kodRzoM dokSAm AdAya / surasundarIkaTAkSavipakSAm amaralalanApAGgasapatnadIkSAM nirgranthaliGga dhRtvA viditaveditavyasaMpradAyaH jJAtajJeyAgamaH sannambare AkAze stambADambaritopAttapalAzimAlAyAM stambakAntiyutadhatapalAzimAlAyAM stambakAntidhatasaparNavakSapaktiyukte parvatataTe AtApanayogasthitaH grISmakAle ravikarataptazilAtale dhyAnasaMdhAraNam AtApanayogaH, tena sthitaH, anavaratapravardhamAnAdhyAtmadhyAnA. vandhyabodhyanirataH, satataM vardhamAnAtmaviSayadhyAnAmoghajJeyanirataH sa dhanvantariH "kimayaM kakUrotkIrNaH, kiMvA asmAdeva parvatAnnirUDhaH" iti vitarkAbhyo babhUva / kimayaM dhanvantarimaniH karkarotkIrNaH parvatotkIrNaH kiM vA asmAdeva gireH nirUDhaH nizcayena rUDhaH aGkuritaH iti vitabhyirNaH ityUhasamIpavartI abhavat / [pRSTha 42 ] sUrivaro'dhunA vizvAnulomasya vRttaM kathayati-kathaMbhUtaH saH / saMjAtetisaMjAtaH utpannaH suhRdi mitre samAlokanakAmaH darzanAbhilASo yasya saH vizvAnulomo'pi taditi-tasya dhanvantareH parijanAta jJAtivargAta parijJAto'vagataH etadadhanvantareH pravrajanasya jinadokSAyA vyatikaraH udanto mitreti-"mitrameva mitradheyaM tasya sakhyaH dhanvantareryA gatirbhAvinI sthitiH sA mamApi" iti pratijJApravaraH kRtapratijJa ityarthaH tatra dharaNIdharagirI Agatya jaineti-jino devatA yasya sa jainaH sa cAso janazca jainajanaH tasya samavasthiti sadAcAram anavabudhyamAno ajAnan "haho manoharavayasya cirAnmilito'si bahunA kAlena dRSTo'si / kimiti na me gADhAm akapAloM dRDhamAzleyaM dadAsi / kimiti na kAmaM vipulaM bhASase / kimiti AdareNa vArtAm udantaM na Apacchase" ityAdi bahusaprazrayaM namratayA AbhASya nijavratAcaraNatatparacitte nirAgasi niraparAdhe niSpApe vA dhanvantarimunIzvare praruSya krodhaM kRtvA savidhAzivatAtiH samIpAsukhavistAraH, prAdurbhavaMdaprItiH prakaTobhUtaroSaH, ramaNIyadharaNIdharasaMnidhanirmitaparNazAlasya, sahasrajaTanAmadheyasya jaTinaH parivrAjakasya nikaTe zatajaTanAmadheyaH parivrAjako'bhavat / -- 43 ] dhanvantariNA kRtopadezo viphalo'bhata-dhanvantarirapi-AtApanayogAnta tasya saMbodhanAya jinadharmopadezadAnAya samante nikaTe samupasadya gatvA'vadadevam-"matpraNayapAnthavizrAmArAmavizvAnuloma matpraNayaH madIyaH-snehaH sa eva pAntha: pathikastasya vizrAmAya mArgazramApanodAya, ArAma iva udyAnamiva, jinadharmasthiti jinadharmAcArama ajAnana kimityakANDe kimarthamanavasare caNDabhAvam atyantakopam AdAya dhatvA durAcArapradhAnaH paJcAgnitapa Adike jIvahiMsAbahule mithyAcAre tatparaH samabhUrajAyathAH / tadehi tataH Agaccha vihAyamaM duHpathakathAsanAthaM kumArgAcArayuktaM zamathAvasathamanorathaM zama eva zamathaH tasya Avasatho gRhaM tasya manoratham imaM vihAya tyaktvA sahava yugapadeva tapasyAvaH" iti bahuzaH anekadhA kRtaprayatnaprakAzo'pi sa dhanvantarimuniH pratibodhayituM taM vizvAnulomaM nAzaknot / kathaMbhUtaM vizvAnulomam / duHzikSAvazAt duHkhadamithyopadezavazAt tam otupotarutabhItapataGgapAkamiva oturmArjArastasya potaH zizustasya rutaM zabdastacchavaNAd bhIta Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR. 43zcAsau pataGgasya pakSiNaH pAkaH arbhakastamiva, mudhAmonamUkatottaraGgitacittotsekaM mudhAmonaM viphalamonaM tena mUkatA abhASaNaM tena uttaraGgitanAnAsaMkalpayuktaM cittaM tena utseko garyo yasya tam / titaupAtra iti-yathA titaupAtre iva cAlinIbhAjane yathA tanmano'matre tasya vizvAnulomasya mano'matre cittabhAjane aprAptasadupadezapayo'vasthAnaH yathA cAlinyAM payo'vasthAnaM jalasya sthitinaM bhavati tatastatkRtsnam nirgalati tathA tasya cittabhAjane upadezapayaso anavasthiteH tam upadeSTamakSamo dhanvantariH gurucaraNamalam anuzIlya sevitvA kAlena samAdhimaraNayogya vArdhakyasamaye, pravacanocitaM bhagavatyArAdhanAdyAgamayogyaM caramAcaraNAdhikRtama antimAcaraNaM sallekhanAbhikhyaM tena adhikRtaM kAyakaSAyo saMlikhya kriyamANaM samAdhimaraNavidhi vidhAya kRtvA, vibudheti-vibudhA devAsteSAmaGganAjanastena uccAryamANA paThyamAnA cAso maGgalaparamparA "svastyastu jIva jaya nandeti" AzI. rvaco ghoSaNaM tayA analpe pracure acyutakalpe tannAmake SoDazasvarge / samasteti-samastAH sakalAzca te surAsteSAM samAjaH samUhastena stUyamAnaM yanmahAtapastasmin parAyaNA tatparA pratibhA matiryasya svapUrvajanmanyAcaritasya tapaso vimarza kurvatI pratibhA yasyeti amitaprabho nAma devo'bhavat / vizvAnulomo'pi puropArjitati-pUrvajanmani baddhasya jIvitasyAyuSo'vasAne caramadazAyAM vipadya mRtvA, utpadya ca janitvA ca vyantareSu dvitoyanikAyadeveSu gajAnokamadhye hastirUpadhArisainikamadhye vijayanAmadheyasya devasya vidyutprabhAbhidho vAhanadevo babhUva / amitaprabhavidyutprabhayoranyonyaM saMlApa:-punarekadA purandarapura:sareNa purandara indraH sa agrasaraH agraNIryasya tena divijavandena divi svarge jAyanta iti divijAsteSAM vandaM samUhastena devasamUhena saha nandIzvaradvIpAttatra caityAlayAzrayAM jinabimbamandirASiSThAnAm aSTAhnaparvakriyAm aSTadinasaMba. dhinIm utsavaM kriyAM jinAbhiSekapUjAdikriyAM nirvAgacchan, pravartayitvA punaH svarga pratyAgacchan aso amitaprabho devastaM vidyutprabha devaM gajAnokam avekSya AhlAdamAnamAnasaH prayujyAvadhim avadhijJAnena jJAtvetyarthaH / avabuddhaH jJAtaH pUrvavRttAntaH pUrvajanmodantaH saH dhanvantaricaraH devaH ityabhASata-vidyutprabha, ki smarasi janmAntarodantaM ki jJAyate pUrvabhavabhavA pravRttiH tvayA / amitaprabha, bADhaM smarAmi bhRzam atyarthaM smraami| kiMtu sakala pracaritrAdhiSThAnAt kalatreNa patnyA saha caritraM tapastasya adhiSThAnAt avalambanAt mamaivaMvidhaH karmavipAkAnurodhaH krmodyaadbhvpraaptiH| tava tu brahmacaryavazAtkAyaklezAdIdRzaH / brahmacarya mAzritya kRtAt kAyaklezAt tapasaH mahatI devIsaMpaditi bhAvaH / ye ca madIye samaye siddhAntAcAre pravRtti kurvANA jamadagni-mataga-piGagala-kapijalAdayaH maharSayaste tapovizeSAdihAgatya bhavato'pi abhyadhikA mahAnto bhaviSyanti / tato na vismatavyam na garvaH karaNIyaH / [pRSTha 44-45] amitaprabha:-vidyutprabha, saMpratyapi adhunApi na muJcasi na tyajasi durAgraham / tadehi tAgaccha / tava mama ca lokasya parIkSAvahe cittaM manaHparIkSaNaM khe| iti vihitavivAdI kRtamithaH pratijJo / to dvAvapi devo karahATadezasya pazcima digbhAgamAzritya kAzyapItalaM bhUmitalam avataratuH nabhaso bhUtalam avatIrNAviti bhAvaH / tatreti-daNDakAvane / kathaMbhUte / vanecareti-vane carantIti vanecarAH zabarAH teSAM sainyasya saujanyaM yuddhaM sujanyam eva saujanyaM tena azUnyaM sahitaM tasmin / tannikaTadaNDakAvane tasya karahATadezasya nikaTe samIpasthite daNDakAvane / badarikAzrame badarikAzramanAmadheye munInAM vAsasthAne jamadagnim avalokya / kathaMbhUtam / bahulakAleti-anekavarSazatasamayaM yAvat kRtaM kRcchU kaThinaM tIvratapo yena tam / punaH kathaMbhUtam / candrati-candrazcandramAzcaNDaruciH sUryazcaNDAstIvAH rucayaH kiraNA yasyeti sUryAcandramaso tayomarIcayaH kiraNAsteSAM pAnaM tatkiraNasevanamityarthaH, tatra parAyaNaM mAnasaM mano yasya tam / punaH kathaMbhUtam / UrdhvabAhum UrvI. kRtakaram / punaH kathaMbhUtam-eketi-ekapAdena avasthAnaM sthitiH tasya Agrahe rAhumiva, punaH kathaMbhUtam, analpeti-analpAzca te ullasantaH satpallavAzca kisalayAni tairyuktAH aviralAH ghanAH yAH vallayaH gulmAzca aprakANDavRkSAH, valmIkAH vAmalUrAH taiH avaruddhaM vyAptaM vapuH zarIraM yasya, atipravRddheti-atiprakarSaNa pravadA yA vRddhatA jaraThabhAvaH saiva sudhA prAsAdadhavalokaraNacUrNa tena dhavalitaM zubhritaM ca tata ziro mastakam, zmazrukUrcam, jaTAjAlaM jaTAsamUhazca teSAM tviSA kAntyA yuktam, kazyapasya RSeH ziSyaM jamadagnim Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR048] upAsakAdhyayanaTIkA avalokya vokSya ( to devo pakSidvayaveSeNa jamadagnikUrce niviSTau iti kathA ) patreti-patrarathayoH pakSiNomithunaM yugalaM tasya kathA vArtA tasyA ucitaH yogyaH AzleSa: saMbandhaH yatra taM vepaM rUpaM viracayya taditi zmazruNi kulAyakuTIrakoTare noDagRharandhra niviSTau praviSTau (anyonyaM saMlApaM kurutaH) kAnte, priye, kAzcanetikAJcanAcalo meruH, tasya camUsadRzI yA mekhalA zailanitambastasyAm, azeSeti-sakalapakSicakrapateH vainateyasya garuDasya, vAtarAjasutayA madanakandalIti nAmadheyaM bibhratyA samaM mahAn vivAhotsavI vartate / tatra mayA'vazyaM gantavyam, tvaM tu sakhi priye samAsannaprasavasamayA adya zvo vA prasaviSyasi DimbhAn ataH na zakyase netum / kAlasya velAyAH kSepo vyayaH yathA na syAttathA avilambam ahaM punastadvivAhotsavAnantaram akAlakSepaM zIghramevAgamiSyAmi, yathA cAhaM tatra ciraM dIrghakAlaM nAvasthAsye na vasAmi tathA mAtuH pituzcopari mahAntaH zapathAH (mayocyante iti bhAvaH ) kiM ca bahunoktena, yadyahamanyathA'satyaM vadAmi "tadAsya pApakarmaNastapasvino duritabhAgI pAtakabhAjanaM syAm" ityAlApaM cakratuH / taM ca jamadagniH karNakaTumAlApaM bhASaNam AkarNya zrutvA pravRddhakrodhaH iddhakopaH karAbhyAM tatkadarthanArtha tayoH pIDAya kUrca zmazru malitavAn maditavAn / amaracaro bhUtapUrvasurI to vikirau api vihagAvapi uDDIya utpatya tadanaviTapini jamadagnipurataHsthitavRkSe saMnivizya upavizya punarapi taM tApasaM tapasvinama avalohalAlApo kRtanindAbhASaNo vyaktasvarI vA nikAmam atyartham upajahasatuH upahAsaM ninyatuH / "tApaso jamadagniH sAdhvasaM bhayaM vismayo'dbhataM tau prati upasRtaM gataM mAnasaM yasya sa evaM vimarza cakAra / " nato khala pakSiNI bhavataH, kiMtu rUpAntarI kRtaveSaparivartanau umAmahezvarAviva pArvatIparamezvarAviva kociddevavizeSau tadupagamya tatsamIpaM gatvA praNamya ca pRcchAmi tAvat prathamaM svasya pApakarmahetum / ( vakSyamANo'nuyogastena kRtaH ) aho iti-matpUrvapuNyeti mama pUrva puNyaM matpUrvapuNyaM tena saMpAditaM lambhitam avalokanaM darzanaM yasya, dvijeSu pakSiSu uttamAH dvijottamAH divyAzca te dvijottamAH divyadvijottamAsteSAm anvayo vaMzaH sa eva saMbhavasadanam utpattigahaM yasya etAdRzaM yat pataGgayoH pakSiNomithunayugalaM tatsaMbodhanam "kathayatAM bhavantau mahAnubhAvo kathamahaM pApakarmA iti / " patatriNI pakSiNo, AkarNaya-aputrasyeti-yasya putro nAsti yo'vidyamAnaputraH puruSaH tasya gatirnAsti punarmanuSyo na jAyate / svargastu tasya naiva / tataH putramukhaM dRSTvA pazcAdbhikSukazcaturthAzramI bhavati // 152 // adhItyeti-yathAzAstraM vedAn paThitvA putrAMzca yuktito brAhmaNena brAhmaNyAma, kSatriyeNa kSatriyAyAma, vaizyena vaizyAyAM janayitvA dharmapatnyAM yogyakAle samAgamaM kRtvA yajJaiH iSTavA devAna pUjayitvA tataH yathAkAlaM caturthe vayasi naraH pravrajito bhavet / gRhaM tyaktvA vane dIkSAM gRhItvA vaset / / 153 // iti smatikArakIrtitaM vRttam apramANokRtya tadviruddhAcaraNena tvaM tapasyasi / kathaM tahi me zubhAH paralokAH svrgaadyH| uttaramAha-pariNayanakaraNAdaurasaputrotpAdanena udvAhya dharmapatnyAm aurasaputram utpAdayet / kimatra duSkaram ityabhidhAya mAtulasyeti mAturdhAtA tu mAtula: tasya vijayAmahAdevyAH bhartuH indranagaravaibhavadhArakasya kAzirAjasya bhUpAlasya bhavanabhAgbhUtvA prAsAdaM gatvA, taduhitaraM tatsutAM reNukAM pariNIya vivAhya, aviraleti--aviralAH sAndrA: kalApAH gucchA ulapAH pratAninyaH tAbhiH yuktena pulinena asarAle vakre mandAkinIkUle gaGgAtaTe, mahAntam AzramasthAnaM saMpAdya parazurAmapitAbhavat / bhavati cAtra zlokaH / [pRSTha 46 ] anta iti-antastattvavihInasya ajJAtAtmatattvasvarUpasya ajJAninaH vratapAlanaparizramaH vRthA viphalo bhavati / kena hetunA vratAnAM pAlanaM kriyate taM hetumajJAtvA vratAcaraNaM niSphalaM bhavati / svabhAvabhIroH prakRtyaiva bhayavataH narasya AyudhagrahaH zastragrahaNaM vRthA viphalo bhavati / sa zauryAya na syAt // 154 // ityupAsakAdhyayane jamadagnitapaHpratyavasAdano nAma paJcamaH kalpaH / 6. pratijJAnirvAhasAhaso nAma SaSThaH klpH| [pRSTha 46-48] punastAviti-punastau tridazau devI magadhadezeSu kuzAgranagaropAntApAtini, kuzAgranagaraM rAjagRhanagaraM tasya upAnte samIpe ApAta: astitvaM yasya tasmin pitavane zmazAne kRSNacaturdazIrAtrI, Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 paM0 jinadAsaviracitA [pR.46 nizApratimAzayavazaM sakalAyAM rAtrI pratimAvajjinabimbavat AzayaH zarIramamatAtyAgAbhiprAyaH tasya vazam adhInaM rAtripratimAyogadhAriNam ekAkinam advitIyaM jinadattAbhidham upAsaka zrAvakaM vilokya sAkSepaM sanindam "are durAcArasya AcaraNaM tatra matiryasya tatsaMbodhanam, nirAkRte nirgatA AkRtiH zRGgAraveSo yasmAttasya saMbodhanam, ajJAtaM paramAtmanaH padaM yena tatsaMbodhanam, manuSyApasada manuSyeSu apasIdati nikRSTaM gacchatIti manuSyApasadaH tatsaMbodhanaM he narAdhama, zIghramimAma UrdhvazoSama Urdhva zaSyatIti UrdhvazoSo yathA syAttathA zaSkakolaka sadazI pratimAM kAyotsargeNAvasthAnaM tyaktvA palAyasva na zreyaskaraM hitakaraM tavAtra zmazAne avasaraM kSaNaM pazyAvaH / yasmAdAvAM hi etasyAH asyAH paretapurasya zmazAnasya bhUyasyAH prabhUtAyAH bhUmeH pizAcaparamezvarI svaH / tasmAtkAraNAt atra zmazAne kAlasarpAvalokanaM kRtvA prasthAnena avasthAnena alam asmAt sthAnAdanyatra gamyatAm iti bhAvaH / mAhIti-atucchA vipulAzca tAH svacchandakelayaH yathA manobhilaSitakrIDAstAsAM kutUhalAni kautukAni tAnyeva bahalAni antaHkaraNe manasi prasavAni puSpANi yayoH tayoH AvayoH antarAyaM mA kArSIH mA kuru / ityuktamapi prakAmapraNidhAnodyuktamavekSya prakAmam atizayena praNidhAnaM dhyAnaikAgratA tasmin udyuktaM tatparam avekSya (to devo tasyopasarga pratyUhaprabandhaiH cakratuH) nyakSataH sarvAsu dikSu / kInAzeti-konAzo yamastasya kAsarAH mahiSAsteSAM nikAyaH samUhastasya kAyAH zarIrANi tadvat AkAro yeSAM te ghorA bhayAnakAzca te ghanA meghAsteSAM ghasmaro bhakSakaH bhayaGkara ityarthaH / ADambaraH ekatrasaMnivezaH tasya prathama prArambham Avahanti iti taiH prArambhAvahaiH / punaH kathaMbhUtaiH / pracaNDeti-taDitaH daNDA iveti taDidRNDAH pracaNDAzca te taDiddaNDAH bhISaNavidyudyaSTayaH teSAM saMghaTTaH anyonyasaMgharSaNaM tasmAt ucchalanta udbhavantazca te zabdAzca teSAM saMdohaH samUhastasmAd dussahaiH / niHsImeti-niHsImaH maryAdAm atikrAmaMzcAso samIrazca vAtaH tasya asarAlA mahAntazca te sUtkArazabdAstaiH sahAsAraH meghAnAM satataM dhArApAtastena dhavalaiH zubhraMH / punaH kathaMbhUtaH / pratyUhaprabandhaH, karAleti-karAlAH krUrAzca te vetAlA vyantaradevavizeSAsteSAM kulaM samUhastasya kAhalAH vAdyavizeSAsteSAM kolAhalAH zabdAstairanukUlAstaiH anyasAmAnyaH itarasadRzaiH anyaizca pratyUhaprabandha : vighnaparamparAbhiH / kathaMbhUtaH / parigrahIteti-parigahItaH avalambito gRhadAhaH gRhasya AsamantAt dAhaH agniprajvalanama, bAndhavAnAM dhanAnAM ca vidhvaMsAnubandhastaiH vinAzaprabandhaH vighnasamahai:. sabahamAnaiH prabhata sahitaH testarvarapradAnaH manobhilaSitavastudAnazca / vihitavighno api kRtAntarAyau kiyatkAlaM vihitvighnau| niHzeSAmapyuSAM rAtrerantaM yAvata, adhyAtmeti-AtmAnam adhikRtya vartate iti adhyAtma sa cAso samAdhizca adhyAtmasamAdhiH adhyAtmasvarUpaikAgratA tasya nirodhastasmina nighno adhInau / kathaMbhUtaM jinadattazreSThinaM devau cAlayituM na shektuH| tamiti-ekAgrabhAvasya abhyAsena AtmasAtkRtaM nijAdhInaM kRtam antaHkaraNasya manasaH, bahiHkaraNAnAM sparzanAdonAM ca Ihitam abhiprAyo yena tam, zarmati-zarma sukhaM tadeva hamyaM prAsAdaH tasya nirmANe racanAyoM kSamA ye kArmaNaparamANavaH teSAM prabandhanAt dharmadhyAnAt prabandhanaM yasmAd bhavati tasmAt dharmadhyAnAt / ( prabhAtasamaye devAbhyAM jinadattAya vidyA datteti varNayati ) saMjAte ca prabhAtasamaye sUryodayasamaye / kathaMbhUte / khareti-kharAstIkSNAH kiraNAH razmayo yasya sa kharakiraNaH sUryastasya virokAH karAsteSAM nikaraH samUhastasmAnirAkRtaH andhakArasya udayaH yena tasmin, samupahRtopasargavargoM samupahRtaH apAkRtaH upasargANAm upadravANAM varga: samUhaH yAbhyAM to punaH kathaMbhUnI, prakAzaM prakaTaM prasannaH sargaH svabhAvo yyosto| tastamahAbhAgocitaiH mahAbhAgyavatAM yogya: praNayoditaH premabhASaNaH, taM jinadattam AzlAghya prazasya, tasmai vihAyopavihArAya AkAze viharaNAya, paJcatriMzadvarNAM paJcatriMzadakSarasahitAM vidyAM viteraturdadatuH / iyaM hi yasmAtkAraNAt tava asmadanugrahAt asmanmanaHprasAdAt ambaravihArAya nabhogamanAya asaMsAdhitApi vidhipUrvakaM vinApi sAdhitA tava bhaviSyati / paraM pareSAM tu asmAdvidheH etasmAdupAyAt ( vakSyamANAt ) labhyeta / ( jinadatto'pi tAM vidyAM pratipadya dharasenAya prAdAditi darzayati ) kathaMbhUto jinadattaH / kuleti-kulaM janapadaH janapadavibhAjakAH zailAH kulazailA ucyante / teSAM kulazailAnAM zikhaNDAnova mayUrazikhA iva maNDanabhUtAni bhUSaNabhUtAni jinAyatanAni teSAm avalokane kutUhalitaH kutUhalaM saMjAtamasmin iti AzcaryabhRtaH Azayo'bhiprAyo yasya / punaH Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR048] upAsakAdhyayanaTokA 356 kathaMbhUtaH samAcariteti-samAcaritaH vihitaH amarAnuvartanasamayaH devapratipAditasaMketo yena saH, punaH kathaMbhUtaH / tAM vidyA pratipadya aGgIkRtya, hRdayeti hRdaye darzanasya utsavAya samAnItAH nikhilAH sakalAH acalAH akRtrimAH caityAlayAH yena sa jinadattaH, teSAma avalokanasya prekSaNasya kautukaM yasya tasmai dharasenAya, parameti-paramaH utkRSTaH nirdoSaH sa cAsAvAptazca tasya upAsane paTave nipuNAya puSpabaTave tAM prAdAt ddo| (amitaprabhaH vidyutprabhaM vadati) vidyutprabha, ayaM jinadattaH atIva arhadabhimatavastupariNatacittaH, ahaMto jinendrabhagavataH abhimatAni mAnyAni yAni vastUni teSu pariNatacittaH dRDham abhiniviSTamanAH svabhAvAdeva ca sthiramatiH nizcalabaddhi: azeSopasargasahanaprakRtizca sakalacaturvidhopasargasahanasvabhAvazca / tattasmAtkAraNAta atra jinadatte mahadapi akRtam akRtyaM kulize vaje ghuNakoTaceSTitamiva kASThakRmivyApAra iva na bhavati samartham / ato'nyameva kaMcana abhinavajinopAsanAyatanacaitanyam abhinavA natanA yA jinopAsanA jinabhaktiH tasyA AyatanaM gahaM caitanya yasya etAdRzaM kaMcana janaM nikaSAvaH AvAM parIkSAvahe / anyaM kaMcana parIkSAvahe iti vimazyoccalitAbhyAM tAbhyAM padmaratho nAma rAjA dRSTa upasRSTazceti kavivarNayati / kathaMbhUtaH napaH / magadhamaNDalamaNDanasanAthaH magadhadezabhaSaNaH prabhutvaviziSTazca mithilApuronAthaH padmaratho nAma narapatiH ( sa ca sudharmAcAryAt sANuvrataM samyagdarzanaM babhAreti. varNayati ) kathaMbhUtAdAcAryAt / nijeti-nijamithilAnagarasamIpaparvate vRtto nisargaracito dehaH zarIraM yasyAH tasyAM kAlAbhiSAyAM guhAyAM nivAse protaM cittaM yasya tasmAt / punaH kathaMbhUtAt / dIptaM tapo yasya dIptatapaRddhidhAriNaH, punaH kathaMbhUtAt ? niHzeSeti-niHzeSAH sakalAste ca te animiSA devAsteSAM pariSat sabhA tayA nipevyamANam AdriyamANam AcaraNavAtuyaM yasya sa tasmAt sudharmAcAryAt, tadaGgeti-tasya sudharmAcAryasya aGagAnAM hastapAdamukhAdyavayavAnAm adbhutaprabhAyAH vismayakAriNyAH kAnteH prabhAvasya mAhAtmyasya darzanena upazAnAbhiprAyaH saMjAtabhaktiparAzayaH, aNuvatAdhAraM samyagdarzanam AdAya gRhItvA tasminneva dine sudharmAcAryopadezAt niziteti-nizcita: ahasaramezvarazarorasya niratizayaH tAratamyarahita: prakAzamahimA kAntimAhAtmya yena saH, kRtaniyamaH dhRtavatapratizaH vAsupUjyabhagavantaM tannAmakaM dvAdazaM jinaM vasupUjyanRpatisutaM bhagavantaM pUjyaM kevala. jJAninam, kathaMbhUtam ? sakaleti-sakalAzca te bhuvanapatayaH indradharaNendracakravartinaH taiH stUyamAnAH IDayamAnAzca te guNagaNAH kSAyikasamyagdRSTayAdinavakevalalabdhayasteSAm udantaH pravRttiryasya tam upAsituM yaSTuM pUjayituM pratiSThamAnaHprayANaM kurvana, pramadeti-pramado modastena yukto nAdaH pramadanAdaH AnandajanakanAdena sUndarANAM dundubhonAm AnakAnAM ravaiH zabdaH AkAritA AhatA niravazeSAH niHzeSAH parijanAH bandhubhRtyAdayo yena saH, samAsajat iti samAsajanto saMbandham AyAntI samastaviSTape nikhilabhuvane iti samastaviSTapaviziSTadRSTaceSTaH viziSTA ananyajanasAdhAraNA dRSTA ceSTA pravRttiryasya saH / sa ca dRSTa: kadAcidapi kasmizcitsamaye kSadropadravAt kSudravAdhAyAH vipralabdhaH vaJcitaH, rahitaH / (ato devAbhyAM mahopadravarupadrotuM praarbdhH|) pureti-puraploSo agninA nagaradAhaH, antaHpuravidhvaMsaH antaHpure nizAnte sthitAnAM rAjastrINAM vidhvaMsaH mRtyAdinA nAzaH, varUthinyA: senAyAH mathanaM vadhabandhanAdikama, prasabhastIvaH sa cAso prabhajanazca vAya stena jitaH prabalacAso parjanyaH jalavaSTiH, paruSAH kaThorAH varSopalA. karakAH AsAraH jaladhArAsaMpAtaH, AdInAM vasatinivAso yAsU tAbhiH, durdamAH duHkhena damo vazokaraNaM yeSAM te ca te zArdUlA vyAghrAsteSAm uttarAkRtayaH tAbhiH vikRtibhiH uttaravikriyAbhirityarthaH / upadrotuM poDayituM prArabdho nRpaH / tathApi avicalitaM nirbhayaM ceto mano yasya tama avasAya jJAtvA, sanaravaraM sanapaM kuJjaraM kariNaM mAyAmayapratighe, mAyAmaya: pratiSaH krodho vighnaM vA yasmina, astAghe astaM naSTam adhaM gAdhaM yasmAt tasmin, vyAptA nirutAH akhilAH dizaH ArAmA upavanAni, teSAM saMgamo yasmin, etAdRze kardame pake nimajjayadbhayAM nimajjanaM kArayadbhadhAM tAbhyAM devAbhyAm / nabha itisurA devAH asurA bhavanatrikavAsino devAzca taiH kRtAH ye upasargA upadravAsteSAM saMgasya saMbandhasya sUdanaM vinAzastasya abhiyAnamAtra zabdamAtraM sa eva mantraH tasya mAhAtmyaM prabhAvastasya sAmrAjyaM yasya tasmaM "zrIvAsu. pUjyAya namaH" iti evaM tatra kardame nimajjataH buDataH bhUbhRto bhuvaM bibharti iti bhUbhRt tasya nRpasya vacanam AkarNya / taditi-tasya nRpasya dhairyotkarSAt unmiSazcAsau toSazca prAdurbhavadAnandaH manISA ca buddhistayoH Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 paM0 jinadAsaviracitA [ -pR0 48 prasaraH yayoH tAbhyAM devAbhyAm / punaH kathaMbhUtAbhyAm ? ladhviti - laghu jhaTiti parimuSitaH vinAzitaH azeSAH sakalAH vighnAH teSAM vyatikaraH prasaMga H yAbhyAm / punaH kathaMbhUtAbhyAm / Acariteti -- kRtAdarAbhyAm / ( devAbhyAM vakSyamANaM vacanam uktvA tataH prAsthAyi ) aho rAjan nUtanasya samyagdarzanamaNeH acchadma nirmalasadanamArga padmaratha, naitadAzcaryam atra yadyasmAtkAraNAt saMghAH pratijJA sattvaM dhairya tAbhyAM yukteSu asadRzeSu anurameSu bhavAdRzeSu akhilairapi loke : kriyamANAH na prabhavanti kSamA na bhavanti prasabhaprasavAH tIvrotpattayaH kSudropadravAH / yataH / ekApIti - iyam ekApi jinabhaktiH kRtinaH kRtaM prazastaM karma asyAstIti kRtI tasya kRtinaH nipuNasya paNDitasya durgatiM nivArayituM samarthA, puNyAni ca pUrayituM saMcetuM samarthA kuzalA / muktizriyaM ca dAtuM samarthA dakSA / / 155 // [ pRSTha 49 ] iti nigorya uktvA jinamatArAdhanAtrIne bhavadvaMze sarvarogApanodaM kurvannayaM hAraH, sakalazatrusaMtaticchettu yogyaM caitadAtodyaM vAdyaM ca preSaNaM sevAM kariSyatIti kRtasaMkathAbhyAM kRtasaMbhASaNAbhyAM tAbhyAm abhISTasthAnaM prAsthAyi agamyata / tridazezvareti - tridazAnAM tRtIyA yauvanAkhyA dazA yeSAM te tridazA devAH teSAm IzvaraH tridazezvaraH tasya vadanAnmukhAt jRmbhamANA varddhamAnA guNAnAM saMkathA stutiryasya padmaratho'pi tattIrthakRto vAsupUjyasya gaNadharapadAdhikArI bhUtvA kRtvA cAtmAnam anUnaM pUrNa ca tadratnatrayaM sadRSTijJAnavRttAni tattantraM tadadhInaM mokSAmRtapAtram ajAyata / bhavati cAtra zlokaH - urarIkRteti - urarIkRte svIkAriteca te nirvAhasAhase tayorviSaye ucitaM cetaH yeSAm te urarIkRta nirvAhasA hasocitacetasaH teSAm / prArabdhasyAntagamanaM nirvAhaH, dhairyeNa yat kriyate kArya tatsAhasamiti / nirvAhasAhasaguNadhAriNAm ihaparalokI kAmadugho iSTadAnadakSI syAtAm / kIrtizca kAmadhug bhavati / teSAM narANAM jagattrayametat alpaM pratibhAti / "kIrtezcAlyaM jagattrayam" ityapi pAThaH / kIrteH etat jagattrayaM cAlyaM cAlayituM yogyaM bhavati iti bhAvaH / iyupAsakAdhyayane jinadattasya padmarathapRthvInAthasya ca pratijJAnirvAhasAhaso nAma SaSThaH kalpaH / 7. niHzaGkitatantraprakAzano nAma saptamaH kalpaH / [ pRSTha 49 ] itazca saMgamitasakalopakaraNasenaH saMgamitA ekatrIkRtA sakalAnAm upakaraNAnAM sAdhanAnAM senA samUho yena saH dhasseno'pi, atuccheti - atucchA vipulA bhUruhacchAyA vRkSAnAtapaH tena avandhye saphale Anandaprade parvadivaseti caturdazIrAtrimadhye sarvataH sarvadigbhyaH / yAtudhAneti - yAtudhAnA kSa teSAM ghAvanaM pravardhate yAsu tAsu zmazAnabhUmiSu / pravartiteti - pravartitaM saMpAditaM tadArAdhanocitamaNDalaM yena, nyakSAsu sarvAsu dikSu dizAsu, nikSiptarakSAbalaH sthApitarakSAmaNDala: avagaNaH ekakaH, kRtasakalIkaraNaH kRtadigbandhanAGgazuddhayAdikArya: bhAgadheyIvidhAnasamaye balyarpaNasamaye vaTaviTapAgre vaTavRkSazAkhAgre patiMvaretipartivarA kanyA tathA nijakareNa kartitAni yAni sUtrANi tantavaH teSAM sahasraM tena saMpAditaM rcitm| punaH kathaMbhUtaM sikyam / Atmeti - AtmAsanaM nijopavezanaM tena samAnaM saMdRzaM yat antarAlaM madhye sthAnaM tatra ucitaM yogyam sikyaM nibadhya, antariti- - antaH manasi yo jalpaH paThanaM tena saMkalpitAni vimRzitAni mantravAkyAni yena saH punaH kathaMbhUto dharasenaH / prabandhanAt sikyAdadhastAt Urdhveti - UrdhvamukhAni upari vadanAni kRtvA vinyastAni sthApitani nizitAni tIkSNAni azeSazastrANi sakalapraharaNAni yena saH / punaH kathaMbhUtaH / bahiriti - bahimaMNDalAbAhye nivezitAH sthApitA aSTavidhAH iSTisiddhayaH pUjAsiddhayo yena saH, amunA prakAreNa sa dharasenaH yathAzAstraM mantrazAstramanusRtya tadvidyArAdhanasamRddhiH sA cAso vidyA ca tadvidyA AkAzavihAravidyA tasyA ArAdhane samRddhabuddhiH paripUrNa matirbabhUva / sannaddho jajJe iti bhAvaH / atrAntare etasmin prastAve kathAntaraM vartate / tadyathA [pRSTha 50-52] aJjanasundaryAJjana coraH kilaMvamuktaH -- niSkAraNeti niSkAraNaM vinA hetu kali karotIti kalikAriNI kalahaM kurvantI yA aJjanasundarI nAma vezyA tayA sa aJjanacora evaM bhASitaH / Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 48 ] upAsakAdhyayanaTIkA 361 kasminsamaye bhASitaH / nizItheti - nizItho ardharAtraH tasya pathavata mArgavati vIkSaNaM yatra tasmin kSapAkSaNe nizAsamaye / aJjanacoraH kasya sutaH / vivriyate - madhyadeze prasiddhavijayapurasvAminaH kathaMbhUtasya / sundarImahAdevyA vilAsI pati: tasya, svakIyeti svakIyo nijaH sa cAso pratApo vikramaH sa eva bahulavAhano'gniH tasmin AhutIkRtA prakSiptA arAtInAM zatrUNAM samitiH samUho yena tasya, arimanthamahIpateH lalito nAma sutaH putraH, punaH kathaMbhUtaH / samasteti - sakaladyUtAdivyasana saptakalampaTatvAt dAyAdAH sapiNDAH te ca te kravyAdA rAkSasAstaiH saMpAditaH sAmrAjyapade apAyo yasya saH / param upAyaM parAM gatim avIkSamANaH / adRzyetiadRzyo yena aktena naro bhavati tadaJjanam adRzyAJjanamucyate tena adRzyAJjanena AvarjitA labdhA UrjitA balavatI unnati prAptA prajJA matiryasya saH / pratIteti - prasiddhaJjana corAparanAmA kilaivam aJjana sundaryA bhASitaH - kuzAmapureti -- kuzAgrapuraM rAjagRhaM tasya paramezvarasya svAmino yA agramahiSI pradhAnarAjJI stAviSI nAma tasyAH saubhAgyaratnAkaraM nAma kaNThAlaGkAraM grIvAbhUSaNaM yadi cet AnIya mahyaM prayacchasi tadA tvaM me kAntaH priyaH, anyathA no cet praNayAntaH prItivinAzaH syAditi / so'pi kiyadgahanametat / na kimapi kaThinam ityudAhRtya uktvA priyatamAyA vallabhatamAyA manoratham abhilASam anvarthakaM saphalaM cikIrSuH kartumicchuH / nijetinijA cAso chAyA pratibimbaM tasyA adRzyatAkaraNaM zIlaM yasya tatkajjalaM bahulaM yatra tathAvasthitaM locanayornetrayoryugalaM yugaM vidhAya kRtvA, prayAya ca gatvA ca tanmahIzvaragRham tannupatiprAsAdam / gRhIteti -- muSitatadbhUSaNaH / tatprabheti -- tatkAntiprasaraNena avagatapadasaMcAraH zabdaH zastraizca uttAlaM vAcAlam AnanaM karAzca yeSAM taiH talavarasya koTTapAlasya anucaraiH kiGkaraiH abhiyukto abhidrutaH / nistarItuM tAn vaJcayitvA gantum akSamaH, parityajya tadratnAbharaNam itastato nagarabAhye pradeze viharan, pradIpeti-- pradIpakAntivazAt adhaHsthApitAstraracanAbhoteH punaH punaH uttaraNAvataraNe AvahatIti tAdRzA dehena khinnaM dharasenaM vIkSya, gatvA ca taM dezam evaM nirdideza akathayat / aho pralayeti -- kalpAntakA latamovyAptAyAm asyAM velAyAM samaye'smin mahAsAhasikavRSan mahAsAhasaM kurvatsu vRSan pradhAna, duSkarmakArin, kaThina kAryakArin, ko nAma bhavAn / gharasenaH - kalyANamitra mahAbhAgyayuktaM vRttaM cAritraM yasya tasya jinadattasya viditaH puSpabaTuriti niyogasya saMbandho yatra, pUjAsamaye puSpA niyuktisaMbandho yasya so'ham etadupadezAt AkAzavihAravyavahAre niSadyA pravRttiryasyAH tAM vidyAM sAdhayitumicchan atra ayAsiSam -- aham AgataH / aJjanacauraH - kathamiyaM sAdhyate / dharasenaH kathayAmi / pUjopacAraniSekye zikye pUjopacArasya gandhAkSatAdeH niSekasya kSepaNasya yogye asmin zikye niHzaGkaM nirbhayam upavizya imAM vidyAm akuNThakaNTham avirAmaM kaNThena paThan ekaikaM zarapravekaM sikyakadarbhagrathitasUtraM svacchadhIH nirmalamati: chindyAt / avasAne gaganagamanena yujyate / yadyevam apasara apasara etatkAryAt virama virama / tvaM hi talo - nmukheti - tale bhUmitale upari agrANi kRtvA vinyastatIkSNazastrAvalokanajAtabhItabuddhi; na khalu vidyAM sAdhayituM samartho bhavasi / yato yajJopavItadarzanena dhanasaMpAdanakRtArthaH ghanArjanakArye tvaM samarthaH / tasmAt kAraNAt bhASasva me yathArthopAyamanoramAM vidyAm / sAdhayAmi enAm / tatasteneti - AtmahitAya arocamANena puSpabaTunA samyag upAyaiH saha dattavidyaH samyagjJAtajJAtavyaH, saMpattyA samyagjJAnena, nikaTamuktigRhaH aJjanacaura : ( evaM nizcitavAn ) svapne'pi anya pratAraNAcAraparAvRttamanA: jinadattaH, sa khalu mahatAm api mahAn, AdaraNIyAnAmapi AdaraNIyaH, svIkRtazrAvakavratapAlanatatparaH, prANimAtrasyApi nAnyathA cintayati, kiM punaH vihitaprIteH putrasAdhAraNatayA pAlitasya gharasenasya asya anyathA cintayet / iti nizcitya upavizya ca sotkaNThaM sikye | niHzaGketi -- niHsaMzayamatiH svakIyeti - nijasAhasodyogapramoditasurAsurasamUhaH yugapadeva taddarbhasUtrasamUhaM chinatti sma, AsasAdeti - saMprApa ca nabhazcarapadam / punaryatra jinadattastatra me gatirbhUyAditi kRtAbhilASaH, kAJcanAcaleti - suvarNaparvatataTanivAsini saumanasavanazAlini jinagRhe jinadazasya dharmazravaNakRtaH gurudevA - bhighasya bhagavataH pUjyasya sannidhau tapo gRhItvA aJjanacauro mukto babhUva / kathaMbhUtaH saH / vijJAtasa kalAptopadezasvarUpaH aitihya N nAma AptopadezaH jinAgamaH / himavaditi - himavatparvatazikhare prAdurbhUta kevala bodhaH / kailAseti--kailAsakesaravanagataH muktiramAsamAgamAsaktabhogagRhaM babhUva / bhavati cAtra zlokaH -- kSatraputreti -- 46 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 paM0 jinadAsaviracitA [pR052akSavikSiptaH indriyaviSayalampaTaH, zikSiteti-adhItAdRzyakajjalavidyaH, kSatraputraH rAjaputraH nizaGkaH nirbhayaH saMdeharahitadar3hasamyagdarzanaH aJjanacauraH antarikSagati nabhogamanaM prApa // 157 // ityupAsakAdhyayane niHzaktitasvaprakAzano nAma saptamaH kalpaH // 7 // 8. niSkAkSitatattvAvekSaNo nAmA'STamaH klpH| [pRSTha 52-54] ( niSkAMkSitAGgalakSaNam ) syAmiti-yadi samyagdarzanasya mAhAtmyaM prabhAvo vidyeta tahi ahaM devaH svAM bhaveyam / yakSaH syAM bhaveyaM vA vasumatyAH pRthvyAH patinRpo bhaveyam itIcchAM varjayet // 158 // udazvitA takreNa mANikyaM yathA bhavajaiH sAMsArikaH sukhaiH samyaktvasya vikrayaM kurvANaH naraH kevalaM svasya vaJcakaH pratArakaH bhavet // 159 // yasya citte manasi cintAmaNiH, yasya haste suradrumaH kalpataruH / yasya dhane kAmadhenustasya kaH yAcanAkramaH / samyaktvaM khalu cintAmaNiH, kalpatarukAmadhenusamaM vidyate ataH vinApi prArthanAM sarva samyagdRSTilabhate iti jJAtvA tena icchA tyAjyeti tAtparyam // 160 // ucite sthAnake dharmalakSaNe yasya manovRttiH anAkulA bhavajasukheSu ca niHspRhA vidyate tasya sA sthAnake sthiteti ucyate anAkulaM samyagdaSTijanaM prati samudra nadya iva zriyaH svymaayaanti||16||tditi-mithyaadrshnodyaanmnsyubhRtaam / iha paraloke ca samudbhUtAM trividhAm AkAGkSAM devayakSarAjodbhavAm / samyagdarzananirmalatAyai parityajet // 162 // zrUyatAmatropAkhyAnam-atra niSkAkSitAGge upAkhyAnaM samyagdRSTikathA AkarNyatAm / aGgamaNDaleSu aGgAkhyadezeSu, campAyAM puri nagayA~ kathaMbhUtAyAm / samasteti-samastAzca te sapatnAH zatravasteSAM samaro yuddhaM tasya samArambhe prArambhe jAte sati niSprakampAyAM vepathurahitAyAm nirbhayAyAm, vasviti-vasuvana iti ucitam anvartha nAma yasya tasya vasudhApateH vasu dhanaM ratnAdinidhAnaM taddadhAtIti vasudhA tasyAH patirvasudhApatinuM pastasya, punaH kathaMbhUtasya / lakSmIti-lakSmImatimahArAjJI nAmadheyA tasyAH dayitasya vallabhasya, priyadattanAmA zreSThI AsIt / kathaMbhUtaH / niravazeSeti-niravazeSAH sakalAH te ca vaidehakA vaizyAH teSu variSThaH zreSThaH, (sa aGgavatInAmnA palyA saha jinAlayaM yiyAsuH anaGgamatimevam apRcchat / ) aGgavatInAmnA palyA saha kthNbhuutyaa| gRheti-gRhalakSmyAH sapatnI tayA, punaH kathaMbhUtayA / sakaleti-samastastrIguNagRhabhUtayA, ahnAya zIghram / prAle pUrvAhne / aSTAhIti-aSTAnAm mahnAM samAhAraH aSTAhI tasyAm kriyANAM pUjAbhiSekadharmopadezAdikAnAM krnnaay| abhreti-abhrANi kaSanti iti abhraGkaSANi meghasparzIni tAni ca tAni kuTAni ca zikharANi teSAM koTayo'grANi teSu ghaTitAH sthApitA yAH patAkAH kSudradhvajAH, tAsAM paTAnAM vastrANAM pratAnAJcalA vistRtA aJcalAH vastrAntAsteSAM jAlAH samUhAH taiH skhalitaM pratihataM nilimpAnAM devAnAM vimAna. valayaM yena tat sahasrakUTacaityAlayaM yiyAsuH gantumicchukaH / svakIyasutAvayasyAM nijaputrIsakhIm anaGgamatim evam apRcchat abravIt / vatseti, abhinaveti ca bAle abhinavAni nUtanAni vivAhabhUSaNAni taiH subhago sundarI hasto yasyAstatsaMbodhanam, kvAste kutra tiSThati / samullikhiteti-samullikhitaM projjhitaM lAJchanaM yasmAt sa cAso induzcandrastadvadiva sundaraM mukhaM yasyAH sA priyasakhI vallabhAlI tava atIva kelizIlaprakRtiH krIDAparAyaNA prakRtiH svabhAvo yasyAH sA anntmtiH| anaGgamatiH-tAta, vaNigiti-vaNikSu vaizyeSu vRndArako mukhyastasya dArikA kanyA tayA udgIyamAnam uccarucyamAnaM maGgalaM yadarthe sA, kRtrimaputrakarUpo varastasya vyAjena nimittena / Atmeti-AtmanaH svasya pariNayasya vivAhasya AcaraNaM vidhAnaM tasya pariNAmenAbhiprAyeNa pezalA sundraa| paJjareti-paJjareSu AsthitAH adhyuSitA ye zakAssArikAzca teSAM badanazabdA eva vAdyAni taiH sundare manohare vAsAvAsaparisare nivAsagRhaprAGgaNe samAste tiSThati / samAhUyatAmitaH, yathAdizati tAtaH / priyadattazreSThI-vRddhabhAvAt parihAso narma tadviSayaka: AlApaH bhASaNaM tatra parameSThI caturaH, samAgatAM sutAmavalokya putri, tava hRdaye sampratyeva adhunaiva manmathapathAH kAmamArgAH, pariNayanamanorathAH vivAhA- . bhilASAH / kathaMbhUte hRdaye / nisargeti-nisargeNa prakRtyA vilAsaH vallabhAvalokanamH tasya rasena zRGgAreNa Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 57 ] upAsakAdhyayanaTIkA 363 uttaraGgA ucchalantaH ye apAGgAH kaTAkSAH taiH apahasitaM ca tadamRtaM tasya saraNirmArgastasya viSayastasmin, sadA pAJcAlikA kRtrimaputrikA tayA saha keliH krIDA tasyAM kila rataM hRdayaM tasmin / tadgRhyatAM tAvat sakalavrateSu aizvaryeNa prabhAveNa vayaM / zreSThaM brahmacaryam / atra asmin vrate, bhagavAn pUjyaH / azeSeti -sakalAgama prakAzanAbhiprAyabhUri : dharmakIrtisUriH / anantamatiH - tAta nitAntaM sarvathA gRhItavatyasmi etadbrahmacaryavratam / na kevalamatra viSaye me bhagavAneva sAkSI, kiMtu bhavAn ambA ca mAtA ca / anyadA tu - udbhinne iti - stanakuDmale kucakoze udbhinne sati unmIlite sati, vilAsAlase hAsye sphuTarase vilAsena alase sundare hAsye sphuTara se prItyutpAdake sati vacaH prakrame vacanasya prakrame prArambhe kiMcit ISat kampitaM vepitaM tadeva kaitavaM nimittaM yatra tadadharadalaM prAyo yatra, netrAzrite vibhrame kaTAkSasaMcAre, kandarpasya madanasya abhibhavakArakaM yadastraM tasya vRttiH svabhAvastadvaccature kuzale / madhyasya yauvanasya gauravaguNaM mahattvaguNaM prAdAyeva gRhItveva nitambe zroNyAM vRddhe sati pIvarAyAM jAtAyAm // 163 // " yatra [ pRSTha 55 57 ] kathaMbhUte vasantasamayAvasare samAyAte / muhuriti -- muhurvAraM vAraM utpathe unmArge yat prayANaM gamanaM yena sa cAsau manmathaH smarastena unmAyo vibhramastena mantharaM caJcalaM samastasattvAnAM prANinAM svantaM hRdayaM yatra / sadyaH prasUteti - - sadyaH prasUtAH nUtanotpannA ye sahakArAGkurAH AmramaJjaryaH teSAM kavalanena bhakSaNena kaSAyakaNThA yAsAM tAH kokilakAminyastAsAM kuhArAvAH kuhakuheti dhvanayaH taiH asarAlitaH prasAritaH manasi jAyate iti manoja: madanastasya vijayo yatra / malayAcaleti - malayAcalasya mekhalA taTaH tatra nilInAni praviSTAni yAni kinnara mithunAni kinnara devadevIyugalAni teSAM mohanaM saMbhogastasmAdudbhUtaH AmodaH atinirhAro gandhastena meduraH paripUrNaH pari AsamantataH saran gacchan yaH samIrastasya samudaya unnatiryatra / vikasaditi - vikasantaH prasphuTantaH kozAH kalikAH yeSAM tAni kurabakaprasavAni aruNAni puSpANi teSAM parimalasya pAne lubdhA yA madhukaryaH bhramaryastAsAM nikaro vRndaM tasya jhaGkAro gujAravastasya sAraprasara uttamaM prasaraNaM tasmin vasantasamayaprasaMge prApte, ('AndolanakrIDAyai upavanaM gatAM tAmanantamati kuNDalamaNDito namazcarapatidRSTavAn' iti varNayati kaviH ) kathaMbhUtA sAnantamatiH / prasarati - prasaran prAdurbhavan smaravikAro yasyAM sA / punaH kathaMbhUtA / smareti - smareNa manmathena skhalantI matirgatizca yasyAH sA anantamatiH saha sahacarIsamUhena saha vayasyAjanena madanotsava divase doleti -- dolayA AndolanaM vAraM vAraM itazcetazcalanaM tatra lAlasaM sotkaM mAnasaM yasyAH sA / punaH kathaMbhUtA sA / svakIyeti - svakIyaM nijaM ca tat rUpaM tasyAtizaya: utkarSaH sa eva saMpat tayA tiraskRtaH sakalAnAM bhavanasthitAnAm aGganAnAM nArINAm aGgavilAso yayA sA / kathaMbhUtena kuNDalamaNDitena dRSTA sA / sukezIti - sukezyabhiSayA priyatamayA bhAryayA anugatena, punaH kathaMbhUtena / kRteti - kRtaM vihitaM kAmacArapracAre yatheSTasaMcAre ceto mano yena tena punaH kathaMbhUtena pUrvApareti pUrvAparI pUrvapazcimI ca to akUpArau ca samudro tatra yA pAlindrI sundarI pAlindrI velA eva sundarI strI tayA sahitam utsaGgaM taTaM tayA sanAthaM dharatIti tasya / vijayeti - vijayArdhazcAsau avanIM pRthvIM dharatIti vijayArghAvanIgharatasya / vidyeti - vidyAH prajJaptyAdividyAH gharantIti vidyAdharAH nabhazca rAsteSAM vinodarUpAH pAdapA vRkSAsteSAm utpAde utpattI kSoNiH bhUmistasyAM dakSiNazreNyAM dakSiNapaGktau, kinnareti - kinnara gotanAmanagarasya purasya indreNa svAminA kuNDalamaNDitanAmnA ambaracareNa ambare AkAze caratoti ambaracarastena vidyAdhareNa nabhovihAriNA nicAyitA dRSTA / zRGgAreti - nUnaM satyam, AtmabhuvA vidhinA iyaM bAlA jagattrayavazIkaraNAya lokatrayaM svavaze vidhAtuM prayatnAt sRSTA nirmiteti / kAnAdAya nirmiteti vyAcaSTe - zRGgAreti -- zRGgArasya sAram, amRtadruti sudhAjalam, indukAnti candraprabhAm, indIvaradyuti nIlakamalasya kAntim, sarvAn anaGgazarAn madanasya kusumabANAn AdAya gRhItvA // 164 // iti vicintyAbhilaSitA ca / tatastAm apajihIrSudhiSaNena apaharaNakaraNecchAmatinA, muhurnivRtya punaH parAvRtya / nirvartiteti - nirvartitaH kRtaH nije nilaye gRhe sukezyA nijapalyAH nivezaH sthitiryena, pratyAgatya punarAgamya apahRtya tAm anantamati hRtvA ca punarnabhazcarapuraM pratyanusaratA pratyanugacchatA gaganamArgAt AkAzapathAt / pratIti- pratinivRttA parAvRtya AgatA kupitA ca sA sukezI Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 paM0 jinadAsaviracitAH nijabhAryA tasyA darzanAt / zaGkitAzayena zaGkitaH bhotaH abhiprAyaH yasya tena / tatkAyeti-tasyAH anantamatyAH kAye zarIre saMkramitA pravezitA avalokinI ca parNalaghuvidyA ca tayorTayena yugalena zaGkhapurasya abhyaNaM samIpaM bhajatIti abhyarNabhAk tasmin, bhImavananAmani kAnane vane muktA tyaktA / tatraca mRgayeti-mRgayA AkheTaM tasya prazaMsanamabhilaSaNaM tadarthaM samAgatena bhImanAmnA kirAtarAjena abalokitA, kathaMbhUtena / kirAteti-kirAtAnAM bhillAnAM rAjA kirAtarAjaH tasya lakSmIstasya sImnA maryAdAbhatena avalokitA nItA ca palli zabaragrAmama / upAntati-upAnte samope prakIrNAnAm itastataH vikIrNAnAm iGagudIphalAnAM tApasataruphalAnAM challayastvaco yatra tAm / etaditi-etasyA anantamate rUpadarzanena dIptau prajvalito madamadanau yasya sa tena / svataH paratazca tastairupAyaiH nijasaMbhogasahAyaiH prAyitApi yAcitApi anutpannakAmA haThAd balAtkAreNa kRtaH kaThoraH kAmopakramo yena / taditi-tasyAH parigRhItAnAM svIkRtAnAM vratAnAM sthairya sthiratvaM tasmAt AzcayitA vismitAzcaH tA: kAntAradevatAH vanadevatAstAbhiH kRtAtprAtihAryAt mAhAtmyAt paryApta: sakala: pakvaNaH zabarAlayastasya ploSeNa jvalanena / mRtyuriti-mRtyumaraNaM heturyasya mRtyuhetukaH sa cAso AtaGkazca rogaH sa eva pAvako'gnistena pacyamAnaM viklidyamAnaM zarIraM deho yasya tena kirAtarAjena, 'mAtaH, kSamasva ekamimamaparAdham / ' ityabhidhAya ityuktvA, vanecareti-vanecarANAM zabarANAm upacAraH prema tenopacIyamAnA sahacarIcittAnAM sakhImanasAm utkaNThA yatra tasya zapurasya paryantaH somArUpaH parvataH tasma upakaNThe samIpe parihatA tyaktA / tadititasya samIpe samAvAsito'dhyuSitaH sa cAso sArtho vaNiksamUhastasya anIkena sainikena vaNijAM patirvaNikpativaNikasvAmI, tasya pAkena putreNa puSpakanAmnA avalokitA dRSTA satI, tena svIkRtA ca / tena tena cArthena dhanAdinA svasya vazam Anetum asamarthena kozaladezasya madhye vartamAnAyAm ayodhyAyAM puri vyAlikAbhidhAnakAmapallavakandalyAH zamphalyAH samarpitA / vyAlikA nAma madanakisalayAnAm aGkararUpAyAH zamphalyAH kaTrinyAH dttaa| tayApi madanaH kAmaH mado darpastayoH saMpAdane AvasathAbhiH gahavadAzrayarUpAbhiH kathAbhiH kSobhayitumazakyAH tadrAjadhAnIvinivezasya sA cAso rAjadhAnI ca tadrAjadhAnI saiva vinivezo yasya tasya siMhamahozasya upAyanI. kRtA praabhtiikRtaa| tenApyalabdhatanmanaHpravezena tena siMhamahIzena api alabdhaH aprAptaH tasyA manasi pravezo yena tena / vilakSiteti-vizeSeNa lakSita: AkSiptaH gRhItaH durabhisaMdhiH duSTo'bhiprAyo yena, tatkanyetisA cAsau kanyA ca tatkanyA tasyA: puNyaprabhAveNa preritAH puradevatAstAbhiH ApAditaH antaHpurasya purIparijanasya ca apakAravidhiryasya tena, sAdhu saMbodhya upadizya niyameti-idaM hiMsAdikaM pApam ahaM na seviSye iti abhiprAyo niyamaH tasmin samAhitam ekAgrabhAvaM nItaM yaddhadayaM tasya ceSTA yasyAH sA anantamatiH tena siMhamahIzena visRSTA tyaktA / (sA anantamatizcaityAlayaM gatvA tatra nyavasat / ) sudevInAmadheyAyAH janakasya svasuH patyuzca jinendradattasya udavasitasamIpatinaM gahasya saMnidhau sthitaM viraticaityAlayaM viratayaH AyikAH yatra nivasanti taccaityAlayaM jinamandiram avApya, kathaMbhUtasya jinendradattasya / gRhIteti-gRhItaM nAma, vRttaM ca cAritraM yena tathAbhUtasya arhaddattasya pituH / tatra viraticaityAlaye nivasantI vAsaM kurvtii| yameti-hiMsAderyAvajjIvastyAgo yamaH parimitakAlastyAgo niyamaH upavAsazca catuvidhAhAratyAgaH te pUrva yebhyastaividhibhiH karaNIyarAcaraNaH / kSapiteti kSapitA vinAzaM prApitA indriyANAM manasazca vRttiH svabhAvo yayA sA,bhavantI mAnyA satI viratiratnatrayamabhajat iti saMbandhaH / tasmAdaGgadezanagarAccampAtaH jinendradattaM nijabhaginIpatim / kathaMbhUtam / cireticiraM virahaH dIrghakAlaviyogastena uttAla: utkaNThitastaM zyAlaM vilokitumAgatena priyadattazreSThinA / vIkSya, viSayeti-viSayANAM paJcendriyArthAnAm abhilASaH spRhA tasya moSaH parihArastasmAt paruSAH rUkSAH kacAH kezA yasyAH sA / vihiteti-vihitA kRtA bahvo zuk yena tena priyadattazreSThinA, punaH pratyAyya pratIti nizcayaM samutpAdya, tasmai jinendradattasutAya arhaddattAya dAtum upakrAntA prArabdhA ( anantamatiH pitaramevam uvAca AryikAdIkSAM cAbhajat ) 'tAta, taM bhadantaM pUjyaM bhagavantaM jJAninaM dharmakItisUri tvAM mAtaraM ca pramANIkRtya sAkSIkRtya kRtati-kRtaH niravadhi Ajanma caturthavratasya brahmacaryasya parigraho yayA sA / tataH kathamaham idAnIM saMprati vivAhavidhaye parikalpanIyA dAtuM yogyA iti nigIrya uktvA, kamalazrIsakAze tannAmadheyAyA viratyAH Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 365 -pR056] upAsakAdhyayanaTIkA samIpe, viratIti-viratInAm AryikANAM vizeSastasya vazaM tena paripAlyamAnaM ratnatrayakozaM sadRSTayAditrayanidhim abhajat sevate sma / bhavati cAtra zlokaH-hAsAditi-piturjanakasya hAsAt narmabhASaNAt caturthe'smin vrate sthitA anantamatiH, niSkAGkSA viSayAbhilASAyA dUraM gatA tyaktaviSayecchA, tapaH kRtvA dvAdazaM kalpam acyutaM svargam Avizat pravezaM kRtavatI // 165 / / ityupAsakAdhyayane niSkAkSitatattvAvekSaNo nAmASTamaH kalpaH // 8 // 9. nirvicikitsAsamutsAhano nAma navamaH klpH| [pRSTha 57] ( nivicikitsAGgasya varNanam ) tapa iti-jinendrANAm idaM tIgraM tapaH saMvAdamandiraM na samyak vAdaH saMvAdaH prazaMsA tasya mandiraM gRham na satyatAyA gRhaM na samIcInaphalapradaM na / adaH apavAdi ca syAt apavAdo nindA tena yuktaM syAt / ityevaM ceto'bhiprAyaH vicikitsanA jugupsAlakSaNaM bhavati // 166 // [pRSTha 58-59] svasyeti-yo naraH zrutAzayam AgamasyAbhiprAyaM nibodhituM na zaktaH sa svasyaiva Atmana eva doSaH / zolaM sadAcAraM vrataparirakSaNAtmakam AzrayituM grahItuM na zaktaH, tadartha zolArtham AcaraNaprayojanaM jJAtum asamartho vA // 167 // svata iti-svata: prakRtyaiva zuddhamapi nirmalamapi vyomAkAzaM yannaro malomasaM kRSNaM vIkSate pazyati nAso asya nabhaso doSaH kiMtu sa doSazcakSurAzrayaH netrAzrita eva jJeyaH // 168 // darzanAditi-dehasya rogAdisaMjAtamAlinyAdidoSANAM darzanAt yaH tattvAya Atmano ratnatrayasvarUpAya jugupsate nindati tatra doSAnApAdayati sa naraH lohe kAlikAyAH kRSNatvasya darzanAt nUnaM satyam, kAJcanaM suvarNa na muJcati // 169 / / svasyeti-AtmanaH anyasya ca parajanasya ca ayaM kAyaH zarIraM bahizchAyAmanoharaH bAhyasya carmaNaH kAntyA mano harati / antaHzarIrasya madhye sthitAnAM padArthAnAM raktAdInAM vicAre kRte audumbaraphalasadRzaH udumbarataruphalasamAnaH syAt / udumbaraphalAni jantusahitatvAt jantuphalAni iti anvarthanAma labhante // 170 // aitihyeti-tattasmAt aitihye Aptopadeze zrute, dehe ca yAthAtmyaM yathAryatvaM pazyatAm avalokamAnAnAM satAM cittavRttiH mano'bhiprAyaH udvegAya jugupsAya kathaM nAma pravartatAm bhavatu / yasya svarUpaM yAdRga vartate tatra kRtApi jugupsA tatsvarUpaparivRttaye na kSamA bhavati ato dehasya jugupsA na kAryeti bhAvaH // 171 // saudharmendro nirvicikitsAGgasya kathAM kathayati zrUyatAmatropAkhyAnam - matizruteti-matizrutAvadhijJAnAnyeva mArgatrayaM tena pravRttayA matimandAkinyA jJAnagaGgayA sAndraH nibiDaH saudharmendraH kila / sakaleti-sarvasuraiH sevyamAnAyAM sabhAyAm avasarasamaye prasaMgamuddizyocite kAle gIrvANAnAM devAnAm anugrahAya tAnupakatuM samyaktvamaNiguNAn varNayan idAnoM indrakacchadezeSu mAyApurItyanyanAmAvasarasya / mAyApurIti-anyAbhiSAM dadhAnasya rorukapurasya prabhoH svAminaH uddAyanAt bhUpateH punaH kathaMbhUtAt / prabhAvatI mahAdevyAH krIDAyatanAt, aparaH ko'pi saddarzanameva zarIraM dehaH tasya gadacikitsAyAM rogaparIkSAyAm anyaH ko'pi. kSAntimatiprasaraH kSamAjJAnayuktaprasAraH / mokSeti-mokSa eva lakSmIH muktiramA tasyAH kaTAkSA netrApAGgAsteSAmavekSA ava samantAt IkSA avalokanaM tasya akSaNapatrama akhaNDabhAjanaM tasmina, martya kSetre naraloke nAsti, ityetacca va saMjJAyAH nAmnaH IzaH svAmI tridazaH vAsavanAmA devaH purandarasya indrasya uditaM bhASaNaM tat asahamAnA soDhumakSamA prajJA matiryasya saH, tatra nagare mAyApure / kathaMbhUte / mahAmunisamUhapracAreNa pravare zreSTha, avatIrya svargAdAgatya (kuSThAdipIDitamuniveSam AdAya nRpatigRhamavizat) kathaMbhUtaM muniveSam AdAya prAvizadrAjagRhamiti vipriyte'dhunaa| sarvAGgeti-sarvAGgAnyadhikRtya pratitiSThatIti pratiSThaM tacca tatkuSThaM ca tasya koSThakaM saMgrahAgAram / punaH kathaMbhUtam / niSThyateti-niSThya taM khAtkRtya bahintio yo dravaH kaphaH tasya udrekaH AdhikyaM tena upadrutaH pIDito deho yasya tam / punaH kathaMbhUtam / akhileti- akhilAzca te dehinaH prANinasteSAM saMdohaH samUhastasya udvejanAni jugupsotpAdakAni yAni zravaNekSaNaghrANagaraNAni karNanetranAsikA. kaNThAstebhyo vinirgalan sravan anargala: apratibaddhaH satataM pravartamAnaH durgandhaH pUtiH pUyapravAhaH dUSitarudhirasrAvaH Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 paM0 jinadAsaviracitA [pR. 60sa ca mUrdhasphuTitasphoTAzca mastakodbhavapiTakAzca tatra yA sphuTaceSTA hastanakhAdibhiH kharjanaM tasmin aniSTA ArogyavighAtakA yA makSikAstAbhirAkSiptam AvRtam azeSaM zarIraM yasya / punaH kathaMbhUtam / abhyantaretiabhyantaraM zarIrasya antaH iti abhyantaram abhyantarAdeva udbhUtaH zvayathuH zothaH tena jAto yaH kothaH durgandhabhAvastatazca uttaraGgAzca valIyutAzca tAH tvacazcarmANi tAsAma antarAle pralInAni akhilAni yAni nakhAni nAsIraM nAsikA ca tam / punaH kathaMbhUtam / avicchinneti-avicchinnA saMtataM pravartamAnA unmUrcchantI udbhavantI atucchA mahatI sarvAGgavyApinI yA kacchUH kaNDUrogaH tayA cchannA ye sRkkA avayavaprAntAstA eva sAriNyo nirgamadvArANi tAbhya: sarannirgacchan satataM lAlAsrAvo durabhirasavizeSo yasmAt tam / punaH kathaMbhUtam / anavarateti-anavarataM satataM yat srotaH sRtam azucijalapariNataviSThAnirgamastasmAjjAto yo'tIsAraH pravAhikArogavizeSaH tasmAtsaMbhUtA yA bIbhatsA bhayAnakA bhAvanA AkRtiryasya tam / punaH kathaMbhUtam / anekaza iti-anekazo bahuvAraM vizikhA rathyA tasyA zikhA agraM tatra utpAtaH patanaM tena niyataH nizcitaH AzritaH saMcitaH yo azucirAziH pUtigandhipadArthotkaraH tadvat durdazaM jugupsAjanakatvAt draSTum akSamaM vapuH zarIraM yasya tm| etAdRzam RSiveSaM munirUpam AdAya gRhItvA adanAya AhArArtham avanyAH pRthvyAH patiH ya uddAyananRpaH tasya bhavanaM gahama abhajata Azrayata gatavAna / bhapatirapi sapteti-saptatalAni bhamayo ArabdhA nirmitA yasya sa cAsau saudhaH prAsAdastasya madhyam adhyAsInaH tiSThan AkaNTham AgalaM bhojayAmAseti sNbndhH| kathaMbhUtam RSi bhojayAmAseti nirUpyate-tama asAdhyA ye vyAdhayo rAgA: taividhurA pIDitA dhiSaNA buddhistasyA adhInam / viSvANasya AhArasya adhyeSaNA yAcanA tasyai nijanilayaM nijagRham AlIyamAnam Agacchantam avalokya sautsukyaM sAdaram Alokya dRSTvA svIkRtya ca tam RSiveSaM devam udAnIya bAhunA utthApya Anayat / kathabhUtaM . tamAnayat sa iti viviyate / kRtrimeti-kRtrimazcAsau AtaGkazca rogaH sa eva pAvako'gniH tena paravazaM pIDitam AsvanitaM cittaM yasya tam / muhurmuhuH punaH punaH mahotale nipatantam / kathaMbhUta uddAyanaH / anvitianudvignama ajagapsAbhAvaM gataM manaH caritraM ca yasya sa napaH / muniveSaM devam udAnIya bhojayAmAsa / pana: kathaMbhUtam / prakAmeti-prakAmam atizayena durjayaM ca tat kharjanaM kaNDUyanaM tasya arjanaM punaH punaH kaNDUyanaM tena jarjaritaM gAtraM zarIraM yasya tamRSiveSam / kAzmIreti-kAzmIrasya kuGkumasya paGkaH lepaH tena pijareNa potena bhujapaJjareNa udAnIya utyApya AnIya ca azanavezmodaraM rasavatIgRhamadhyaM svayameva samAcaritopacAraH kRtapUjana: uddAyanaH / taditi-tasya abhilASA icchA tasyA unmeSaH prAdurbhAvaH tatra sArabhUtaiH AhAraiH upazAntA sauhityaM prAptA azanAyAyA bubhukSAyAH utkaNThA yathA syAttathA AkaNTham AgalaM bhojayAmAsa AhAraM kArayAmAsetyarthaH / [pRSTha 60] mAyAmuniriti-(mAyAmunirbhukteranantaraM avamIt) punarapi tasya uddAyanasya manaH jijJAsamAnaM mAnasaM yasya saH prasabhaM vegAt ati-atigambhIrA cAso galaguhA ca saiva kuharaM vivaraM tasmAt ujjihAnaH bahirAgacchan yaH ghoro bhayaGkaraH ghoSaH zabda: tasya abhighAtastena dhanam atizayena ghUrNitaM kampitam apaghanaM zarIraM yathA syAttathA apratigham apratibaddham avamot vAnti ckaar| bhUmipatirapi-AH khedodgAre kaSTa jAtama / yadyasmAtkAraNAta mandabhAgyasya mama gahe gahItAhAropayogasya bhuktabhojanasya asya manasaH kheda eva pAdapo vRkSastasya vitadiriva vedikeva chadiH vamanaM samabhUt / iti evaM prakAreNa / upakruSTeti-upakruSTaM ninditaM aniSTam ahitakRt ceSTitaM caritaM tasya vartma mArgasvarUpam AtmAnaM vinindan garhamANaH / mAyeti-mAyAmayAH vikriyA sAmarthyena nirmitAstA makSikAstAsAM maNDalitena samUhena kRtA kapole gaNDe rekhA yatra tasmAt tadititasya etasya mAyAmunermukhAt asarAlA vipulA yA lAlA tayA klinnam Ardram annam / indireti-indirA lakSmIstasyA aravindaM nivAsakamalaM tasya udaram antaHpradezastasya yatsaundayaM tasya nikaTena tatsadRzenetyarthaH / aJjalipuTena prasRtipuTena AdAyAdAya gRhItvA gRhItvA medinyAM bhUmau udasRjat amuJcat / punazcetiudgIrNaH vAntaH udIrNaH prakaTIbhUtaH durvarNa: jugupsyakAntiyuktaH kUrANAm annAnAM nikaraH samUhaH tasmin / bharmIti-bhamiH mAyA tayA yuktA yA bhramiH pittaprakopena yaH mastakabhramaH tasya nirbharaH Adhikyam atizayo Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 62 ] upAsakAdhyayanaTIkA 367 F 1 vA tasya ArambhaH tena patitaM zarIraM yasya taM mAyAmunim / saprayatneti - saprayatnI ca to karo hastau tayoH sthAnaH balasya sImA maryAdA yathA syAttathA taM mAyAmuni samutthApya / jaleti - jalAt janitaH kSAlanasya prasaGgo yasya tam / punaH kathaMbhUtam / uttarIyeti - uttarIyaM dehasyopari uttarabhAge dhAryamANaM vastram uttarIyaM tacca tat dukUlaM paTTavastraM tasya aJcalaM prAntabhAgaH tena viluptaH nirAkRtaH salilasya jalasya saMgaH sparzo yasya tam, aGgasaMvAhanena zarIravimardanena, anukampanasya dayAyAH vidhAnaM pradarzanaM yeSu tAdRgvacanAnAM racanena dayAvacanAnAM uccAraNena sAdhu samAzvAsayat AzvAsaM santoSamajanayat / ( mAyAmunirAtmarUpaM prakaTIkRtya stutvA coddAyanaM svargaM jagAma ) kathaMbhUto mAyAmuniH / pramodeti - pramoda eva harSa eva amRtaM sudhA tena amandaM paripUrNaM yahRdayaM tadeva AlavAlavalayaM ambhaso dhAraNArthaM yadveSTanaM tasya valayaM tatra ullasantI vikasantI yA prItiH sA eva latA tadartham avaniriva bhUmiriva sa suracaraH bhUtapUrvaH suraH sa muniH yathaivAyam uddAyanabhUpo varNitaH tathaivAyaM nirvANaiti kathayati / kutra varNitaH / pariSadi sabhAyAm, kathaMbhUtAyAM tridivotpAdi tridive svarge utpAdo yasyAH sA tasyAm punaH kathaMbhUtAyAm / saddarzaneti - saddarzanasya samyaktvaguNasya zravaNAya utkaNThitaM hRd mano yasyAH tasyAM pariSadi, ( indreNa yathAyamuparvANatastathAyaM mayA nirvaNataH ) kathaMbhUtena indreNa / vibudhapradhAnena vibudheSu deveSu pradhAnena zreSThena punaH kathaMbhUtena guNeti - guNAnAM samyaktvAdInAM grahaNaM tatra ruciH pradarzanaM tasya Agraho'bhinivezaH tatra nidhAnena nidhisvarUpeNa / prAjyeti - prAjyaM samRddhaM yat rAjyaM tadeva samajyA sabhA tatra arjuna iva sajitA utpAditA jagattrayyAM trilokyAM nijanAmadheyasya svanAmnaH svakIrteH prasiddhiH prakhyAtiryena saH punaH kathaMbhUtaH / yathokteti -- yathoktam Agame yathA pratipAditaM samyaktvaM samyagdarzanasvarUpaM tathA tasya adhigamAt prApteH, avadheyA jovAdipadArtheSu samAhituM yogyA buddhiryasya sa uddAyano nRpaH yathA upavarNitaH vyAvarNitaH stuto vA tathaiva mayA ( vAsavanAmadheyena devena ) nirvaNita: parIkSitaH iti vicintya prakaTiteti - ( AviSkRta nijarUpADambaraH, tam uddAyanam avanIzvaraM nRpaM saMbhAvya saMmAnya svarga jagAmeti saMbandhaM kathayati kaviH ) kaiH saMbhAvya amareti - amarANAM taravaH kalpavRkSAH teSAM prasUnAni puSpANi teSAM varSA vRSTiH, AnandadundubhInAM pramodabherINAM nAdo dhvaniH tasya upaghAtena mizraNena zucibhiH nirmalaiH / sAdhukAretisAdhukAraH sAdhukRtaM sAdhukRtamiti uccAraNaM sAdhukAraH tasmin paraH sAdhukAraparaH sa cAso vyAhAroM bhASaNaM tasyAvasaro velA tena zucibhiH sundaraH udAraiH mahadbhiH upacAraiH pUjanaH AdaraiH saMbhAvya, punaH kaiH saMbhAv ucyate - animiSeti - animiSA devAsteSAM viSayo dezaH svargaH tatra saMbhUSNavaH bhavanazIlAstaiH / mana iticittepsitaprApto viSNubhiH jitvaraiH samarthaH kSameriti yAvat, taistaiH paThitamAtreNa vidheyaiH sAdhyaiH vidyopadezagarbhaH vidyopadezo garbhe yeSAM taiH mantraH tathA vastrasaMdarbhazca vasanAnAM saMdarbhaH racanAbhizca saMbhAvya saMpUjya surasevyaM dezamAviveza svargaM jagAmetyabhiprAyaH / [ pRSTha 61 ] bhavati cAtra zlokaH -- bAleti -- - bAlavayasA yatIn vRddhayatIn gadena rogeNa glAnAn pIDitAn, munIn oddAyano nRpaH svayaM preraNayA vinA svakartavyametaditi buddhadhA bhajan sevamAnaH nirvicikitsAtmA jugupsAM manAgapi akurvANaH purandarAt indrAt stuti prazaMsAM prApatu lebhe // 172 // ityukAsakAdhyayane nirvicikitsAsamutsAhano nAma navamaH kalpaH // 9 // 10. amUDhadRSTiguNopAkhyAnaM nAma dazamaH kalpaH / [ pRSTha 61 ] antariti -- Atmani duranto duHkhadAyakaH saMcAro bhavabhramaNaM yasmAt bahiritibAhyasvarUpe sundaraM zobhAvaham etatkudRSTInAM boddhanaiyAyikAdInAM mataM kipAkasaMnibham kutsitaH pAkaH pariNAmo yasya tasya viSaphalasya saMnibhaM tulyam mataM na zraddadhyAt na vizvasyAt // 173 // zrutIti - zrutyAmnAya : vaidikamatam / zAkyAmnAya : saugatamatam / zivAmnAyaH zivamatam / kSaudraM madhu, mAMsaM pratItam / Asavo madirA ete AdhArA adhiSThAnAni yeSAM te / vaidikA maghu grAhyaM vadanti / saugatA mAMsabhakSaNamAmananti / zaivAmnAye madyapAna Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 63magarhaNIyam / atra vaidikazivAmnAye makhamokSAya vidhiH yajJe mokSaprAptI ca yo vidhiH kriyate tatra uktAnAM madhvAdInAM prayogo vidyate iti // 174 / / bharmibhasmeti-mamiH mAyAparavaJcanam, bhasmalepanam / jaTAjUTadhAraNam yogapaTTo vastravizeSadhAraNam / kaTAsanaM darbhAsanam / mekhalA darbhakaTisUtram / prokSaNaM bhUmizuddha jaladugdhAdisiJcanam / mudrA zaGkha mudrAmuktAzuktimudrAdikaM hastAGgulonAm AkAravizeSaH / bRsI kuzAdimayAsanam caTTakaH / daNDaH pAlAzavaNavAdikASThavizeSaH / ASADho vatinA daNDaH / karaNDakaH vaMzAdiracitaH samudgakaH // 175 // zaucam aGgAvayavAnAM pavitrokaraNam, majjanaM nadyAdiSu snAnam, AcAmaH Acamanam, pitRNAM pUjanaM zrAddhena saMtarpaNam, analArcanam agnipUjanam, iyaM prakriyA etAni karmANi antastattvavihInAnAm AtmAnAtmavicArazUnyAnAM virAjante zobhante // 176 // ko deva iti-AptaH ko bhavitumarhati, kimidaM jJAnam, yena paramAtmabodho bhavati tajjJAnam, kiM vA kuTumbapoSaNopayogibodho jJAnam, kiM tattvam ekAntavastusvarUpam utAnekAntavastusvarUpaM tattvam / ko bandhaH karmAtmanoranyonyaM dRDhAzleSo bandhaH uta rajjvAdinA bandhanama, kazca mokSaH kArAgArAnma karmajIvayoratyantavizleSo maktiH ityAdi vicArastatra na vidyate / mithyAdaSTimatAni ekAntapratipAdakAnyatastatra bandhamuktyAdInAmasaMbhavaH sa ca prAkpratipAditaH // 177 // Apteti-Aptasya Agamasya ca avizaddhatve sadoSatve Apto yadi rAgAdidUSitaH syAt, Agamazca yadi pUrvAparavirodhAdidoSayukto yajJAdividhAnAnAM ca pratipAdakaH syAttahiM tatra vizuddhatvaM na saMbhavet / tathA dehiSu prANiSu kriyA zuddhApi AcAravizuddhirapi abhijAtaphalaprAptyai uttamavItarAgasukhaprAptyai na bhavati / yathA vijAtiSu vyabhicArAdidoSadUSiteSu mAnaveSu sadgotrabhUSitaputrAviphalaprAptirna bhavati // 178 // [pRSTha 62] tatsaMstaveti-teSAM kudRSTInAM saMstavaM mithyAjJAnacAritraguNodbhAvanaM vacasA na kurvIta / tatprazaMsAM vA, bhUtAbhUtaguNoddhAvanaM manasA na kurvIta / tathA vipazcit vibudhaH teSAM jJAnavijJAnayoH mantravAdAdiviSaye jJAne vijJAne ca nirbIjakaraNAdi zukrasya netrAdau niHkAzanam / ekAntatattvajJAne kalAdijJAne ca na vibhramet vibhramaM vismayabhrAnti ca na gacchet // 179 // (amUDhatAGge revatIrAjJo-kathA) zrUyatAmatropAkhyAnam(dezayatizcandraprabhaH uttaramathurAM gantukAmaH zrImuniguptamapRcchat) kathaMbhUteSu pANDayamaNDaleSu / muktAphaletimuktAphalAni mauktikAni teSAM majarI paGktiH tayA virAjitAni zobhitAni vilAsinInAM karNakuNDalAni yeSu teSu pANDayamaNDaleSu pANDayadezeSu ityarthaH / dakSiNamathurAyAM kathaMbhUtAyAm / paureti-pure bhavAH porA nAgarikAH teSAM puNyAcArAH devapUjAdiSaTkarmANi / taiH vidUritAni vinAzitAni vidhurANi kaSTAni yayA sA tasyAm / (zrImuniguptanAmavyAhAraM bhadantaM candraprabho dezayatirapRcchat ) kathaMbhUtam bhadantaM bhandate iti bhadantaH bhadi kalyANe pUjitaH tam, bhagavantaM mahAjJAninam, tameva vivRNoti-azeSeti-azeSaM ca tat zrutaM dvAdazAGgazrutajJAnaM tadeva pArAvAraH samudraH taM gacchatIti tam, avadhibodhaH avadhIti-ava dadhAtIti avadhiH sa cAso bodhazca adhastAdbahataraviSayANAM grahaNAdavadhirucyate, tRtIyamatIndriyajJAnaM rUpiviSayakam / sa eva ambudhiH samudraH tasya madhye sAdhitaH sakalabhuvanabhAgaH yena tam / aSTAGgetiaSTau aGgAni yasya tat aSTAGgaM kAni tAni ceducyante-antarikSa-bhauma-aGga-svara- vyaJjana-lakSaNachinna-svapnanAmAni ) tacca tanmahAnimitaM zAstraM tasya saMpattyA samadhikA prakarSa prAptA yA dhiSaNA buddhistasyA adhikaraNam adhiSThAnam / akhileti-akhilAH sakalA: zramaNA yatayaH teSAM saMghaH sa eva siMhastena upAsyamAnau pUjyamAnI caraNo yasya saH tam , atyAzcaryeti-atyAzcaryeNa yuktaM tattapazcaraNaM tasya gocaro viSayobhUtaH sa cAsau AcArastasya cAturI naipuNyaM tayA camatkRtaM vismayabhAvaM nItaM cittaM yeSAM te ca te khecarA vidyAdharAH teSAm IzvarAH svAminaH taiviracitA kRtA yA caraNayoH arcanA pUjA tasyA upacAraH sevA yasya taM candraprabho dezayatirapRcchat / adhunA candraprabhadezayateH saMbandhaH pradarzyate-kathaMbhUtasya vijayArdhamedinIdhrasya / ti-gagane AkAze gamanaM yeSAM te gaganagamanAH vidyAdharAsteSAm aGganAH lalanAH tAsAm apAGgAH netrAntAH kaTAkSAH teSAm amRtasAraNI sudhAkulyA tasyAH saMbandhena vIdhrasya zuklatAM prAptasya, vijayAparvatasya dakSiNazreNI / ratikelIti-ratikeli: saMbhogakor3A tatsamaye yo vilAsaH rAmAnayanavadanabhraprabhatInAM yaH Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR064] upAsakAdhyayanaTIkA 366 kazcidutpadyate vizeSaH sa vilAsaH tatprasaMge vigalitA nilimpalalanAnAM devastrINAM mekhalAnAM kAgrInAM maNayo ratnAni yatra tasyAM dakSiNazreNI meghakUTapaTTanAdhipatyopAntaH meghakUTanagarasma AdhipatyaM svAmitvam upAntye samIpe yasya saH, somantinI nAmaveyA kAntA yasya sH| saMsArasukhemaH parAGmukhA pratibhA buddhiryasya sa candraprabhaH khagezaH candrazekharAya putrAya nijazvayaM vitIyaM datvA paryavasiteti-ryavasitena nizcayenAdhigatakSullakavatirUpaH sakalA cAso ambaracaravidyA AkAzagAminI vidyA tasyAH parigrahaH svIkRtiH samIpe yasya, saprazrayaM savinayaM abhivandya praNamya anavadyeti-anavadyA nirdoSA muktidAtRtvAt yA vidyA adhyAtmajJAnaM tayA mahana zreSTha, bhagavan aham uttaramathurAyAM jinamandirANi vanditukAno'smi / kathaMbhUtAyAm uttaramathurAyAm / paurAGganetinAgarastrINAM zRGgArayuktA uttaraGgA taraGgavat unnati prAptA ye apAGgAH netrAntAstaiH punaruktAH smarazarAH madanabANA yatra tasyAm uttaramathurAyAm / jinendra mandirANi vandate stauti abhivAdayate iti bandAru vandanazIlaM tacca taddhadayaM ca tasya dohadaH icchA vatate yasya pa ahaM varte / atastanna garogamanAya bhagavatAnujJAto'smi / kiM ca kasya tasyAM puri kathayitavyam iti / apRcchat / [pRSTha 63 ] munisatamaH-priyatama yathA te manorathastathA abhimatapathaH iSTamArgaH samastu bhavatu / saMdeSTavyaM putastatratAvadeva kathitavyaM punastatra idameva, yaduta tatpuropurandarasya uttaramathurApuryAH indrasya svAmina ityarthaH, varuNadharaNozvarasya varuNabhUmipateH zacIdRzaH indrANItulyAyAH sudRzaH sudRSTeH samyagdarzanadhAriNyAH, jinapateH caraNayoH cittena manasA ya upavAraH sevA tasya padavyAH mArgabhUtAyAH mahAdevyAH revatotinAmadheyAyAH madoyA AzoH AzIrvAdo vAcyaH vaktavyaH / tathA AvazyakavizeSavazacitavata: AvazyakAni sAmAyikAdIni teSAM vizeSe vazyaM cittam asti yasya tasya suvratabhagavataH vandanA ca vaacyaa| dezayativaraH-kim aparastatra bhagavana jaino jano nAsti / bhagavAna-dezavatina, alaM vikalpena vicAraNena paryAptama / tatra gatasya bhaviSyati samastApyAhatetarazarorisapakSAsamakSA sthitiH| ye jinAnayAyino ye cAnye janAH teSAM sthiti: astitvaM tatrAsti na veti sarvameva tava gatasya vyaktIbhaviSyati / ye jainA janA ye ca tatsadazAH teSAM astitvaM samakSaM pratyakSaM bhavati / khacaravidyAbIjamallakaH kSullako yathAdizati divyajJAnasaMgavAn bhagavAn / nabhazcaravidyAbIjavapane mRtpAtrasadazaH kSullako dezayatirabravIdevaM bhagavAn khala divyajJAnasya atIndriyajJAnasya saMgena yuktaH / ataH yadAdizati tatra bhavAn tatsarvaM satyameva / iti nigorya evaM bhaassitvaa| gaganacaryayA AkAzagamanena avatIyaM uttaramathurAyAM parIkSeya parokSAM kurvIya tAvatprathamam ekAdazAGganidhAnam AcArAdhekAdazAGgAnAM nidhIbhUtasya bhavyasenamuneH / tadanu bhatryasenaparIkSaNAtpazcAt samyaktvaralavatI samyagdarzanamaNibhUSitAM revatI parIkSeya iti kRtakutUhala: (kSullaka: baTuvaMSeNa bhavyasenasya munerAzramamagacchat / ) kathaMbhUtaM kapaTabaTuveSam AzliSya tadAzramamagacchat / kalameti-zAlivizeSazasyamaJjarINAm agrasadRzakezamanoharavipulacUDam / uttapteti-agnitaptasuvarNakAntimanojJadehagauratAmanusRtya kamalamadhurajovat kapizalocanam, atispaSTeti-ativizadavistarAkSaravarNanAya udIrNamukhaM mukhaM vyAdAya bruvantamiti bhAvaH / ekAdazavarSajAtakumArasadRzam atyAzcaryaviSayabhUtam, kapaTena vidyAsAmarthyena kumAraveSaM gRhItvA bhavyasenasya udavasitam Azramam ayAsIt prAvizat / veSamuniH veSeNa dravyaliGgena muniH bhavyasenaH tama IkSaNakamanIyaM netrapriyatAmAvahantaM dvijeti-vipratanayasamAnaM tama Alokya kilavaM snehAdhikyaM snehAtizayena alolapata abravIt / "haho baTo he kumAra nikhileti-nikhilAH sakalAzca te dvijAH viprAsteSAM vaMzastasmAt avyatiriktam abhinnaM ca tat sukRtaM puNyaM tena kRtaM yatkalyANaM hitaM tatprakRtitayA tatsvabhAvatayA / samasteti-samastAzca te lokAzca sakalajanAzca teSAM locanAni netrANi teSAm Anandasya pramodasya utpAdane nirmApaNe paTazcaturaH tatsaMbodhanaM he baTo iti / kutaH khalu samAgato'si / vaTurAha [pRSTha 64] abhinaveti-abhinavA nUtanAzca te janAzca teSAM manasAm AhlAdanAni tAni vacanAni tAnyevAgadA auSadhAni teSAM prayoge carakabhaTrAraka iva tatsaMbodhanam / sakaleti-sakalakalAnAM vilAsagaharUpA ye vidvajjanAstaiH pavitrAtpATaliputrAt tannAmadheyAt nagarAt / kimartha samAgato'si / adhyayanArtham / kAdhijigAMsati-kva kasminviSaye adhijigAMsA jJAtumicchA tasyA adhikaraNam AdhArabhUtaM bhavataH antaHkaraNaM Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 65 manaH asti ucyatAm / bAGmaleti- - vAcAM mala: bAGmalaH azuddhavacanaprayogaH tasya kSAlanaM karotIti kSAlanakaraM tasya prakaraNaM tasmin vyAkaraNe / yadyevamiti - madantike matsamIpe / svAdhyAyaSyAne eva sarvasvaM sampUrNa dhanaM yasya tatsaMbodhanam he svAdhyAyadhyAna sarvastra | samAsva samyak - vinayena tiSTha / paravAdIti-paravAdigarvavinAzinInAM vAcAM prakramaH Arambha eva asiH khaDgaH yasya tatsaMbodhanam / he bhagavan, sAdhu tiSThAmi bhavataH sannidhau / tadanu tadanantaram / atIteti -- avasAnaM yAteSu kiyatsu samayavibhAgeSu / baTo iti - baTo mArtaNDa: bhAlapradezaM bAdhate / tadgRhANa imaM kamaNDalum / paryaTaya AgacchAvaH / baTuH yathAjJApayati bhagavAn / punariti -- punaH purabAhya pradeze nirgate yAte sarUpasaMyate veSamunI / sa kapaTabaTuriti-sa baTuveSI vikriyAdarzitadhAnyAGkuravRndavyAptAm avani bhUmim akArSIt akarot / taddarzanAditi - tadavalokanAt dravyaliGgImuniH ISatkAlaM vyalambiSTa vilambya atiSThat / bhagavan iti-bhagavan kimiti anavasare asthAne ca vilambaH kriyate / baTo, Agame kila ete dhAnyAkurAH sthAvarAH ekendriyAH prANinaH paThyante pratipAdyante / bhagavanzvAsAdiSviti - amISAM dhAnyAkurANAM prANaH dazasu prANeSu madhye kiyatithaguNaH katitamaH prANaH / kevalamiti - - yathA maNimayAGkurAH pRthvIvikArAH acetanAstatheme dhAnyAkurAH acetanA: bhUmivikArAH / [ pRSTha 65 ] veSamuniH - sAdhvayamabhidadhAti / zobhanamayaM baTurbravIti / iti vicintya vihRtya ca vihAraM kRtvA ca niHzaGkaM saMzayaM manasi adhRtvA niSpAditanIhAraH niSpAditaH vihitaH nIhAraH zaucavidhiryena / tathA virahitavyAhAraH virahitastyakto vyAhAraH bhASaNa vidhiryena sa bhavyasenaH kareNa kimapi abhinayan saMjJAM kurvan anena baTunA evaM uktaH "bhagavan kimidaM maunenAbhinIyate / jinarUpAjIva: jinarUpeNa nagnatAdhAraNena AjIvatIti udarapoSaNaM karotIti jinarUpAjIvaH / saH 'abhimAnasya rakSAyaM pratIkSArthaM zrutasya ca / dhvananti munayo maunam adanAdiSu karmasu // 180 // abhimAnasya ayAcanAyAH rakSaNahetoH zrutasya pratIkSArthaM vinayArtham AdarArtham adanAdikarmasu bhojane, snAne, sAmAyikAdikaSaTkarmasu hRdane, mUtraNe ityAdikAryeSu munayo maunam abhASaNaM dhvananti bruvanti / iti maunaphalam avikalpya asaMkalpya jAtajalpaH kRtabhASaNa:, dvijAtmaja, viprabaTo, samanviSya saMzodhya samAnIyatAm AvAyatkAyo gomayo yasmin jIvotpattirnAsti sa gomayaH zuSkaH bhasitapaTalaM bhasmasamUhaH, iSTakAzakalam agnipakvamRttikAkhaNDo vA / bhagavan, akhilalokazaucocitapravRttikAyAM sakalajanaiH zuddhaye kriyate ucitA pravRttiH yasyAM tasyAM mRtikAyAM ko doSa: ? baTo, pravacanalocananicAyikAH pravacanalocanena Agamanayanena nicIyante avalokyante iti pravacanalocananicAyikAH tatkAyikAH pRthvI eva kAyaH zarIraM yeSAM te jIvAH kila tatra santi / bhagavan, jJAnadarzanopayogalakSaNo jIvaguNaH, na ca teSu tadguNadvayam upalabhyate / mRttikAyAM jJAnaM darzanaM ca na vidyate iti bhAvaH / yadyevaM yadi tatra jIvaguNo nopalabhyate tarhi AnIyatAM mRtsA kRtsnA sakalA prazastA mRttikA asumatsevyA prANibhiH sevanIyA baTustathAcarya - baTustathA kRtvA kuNDikAM kamaNDalumarpayati / mutrAmunirjala vikalAM kamaNDaluM kareNa Akalayya zAkhA, baTo, rikto'yaM kamaNDaluH / bhagavan, idamudakaM aciravalle aciraM nUtanaM vallaM saMvaraNaM yasya tasmin talle taDAge samAste vidyate / baTo, paTApUtapAnoyAdAne paTena vastreNa apUtam agAlitaM tacca tatpAnIyaM jalaM tasyAdAne grahaNe mahadAdInavaM mahAdoSaH yatastatra jantavaH santi / tadasatyam iha svacchatayA nirmalatayA vihAyasIva AkAza iva payasi jale tadanavalokanAt jantUnAmadarzanAt / iti vacanAt baTubhASaNAt, bahistantrasaMyamini bAhyatantreNa bAhyapravRttyA saMyamini yato tatrAbhinivezava zikAzayavezmani tattvAnAM jovAdInAm abhinivezaH yathArthAzraddhA tatra vaziko vandhyaH Azayo'bhiprAyastasya vezma iva tasminmudhAmunau taddezam uddizya avalambya Azritazauce kRtapAvitrye khacareNa vidyAdhareNa cintitam / ata eva bhagavAn atIndriyapadArthaprakAzanazemuSI mU atIndriyAH padArthAH pApapuNyAni, aNavaH ityAdInAM prakAzane prarUpaNe zemuSoM buddhi prAptaH / [ pRSTha 66 ] zrImuniguptaH asya kimapi vAcikaM saMdezaM na prAhiNot na preSayati sma / yasmAt asmin bhavyasene pradIpavartivadanamiva pradoSasya dazAmukhamiva antastattvasarge antastattvam adhyAtmatattvaM tasya sarge utpattau nisargamalImasaM svabhAvamalinaM mAnasaM ca bahiHprakAzane sarasaM prItiyuktaM ca / bhavati cAtra zloka:-- Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 67 ] upAsakAdhyayanaTIkA 371 jale tailamiveti -- rasavat pArada iva yathA pAradaH dhAtuSu lohAdiSu vedhAya bhavati lohAdikaM svasparzena antaH pravizya vA suvarNIkaroti tathA yatra aitihyaM zrutajJAnam adhyAtmajJAnaM rasavat antaH pravizya munyAdikaM ratnatrayavantaM na karoti tatra sa antarbodhaH jale tailamiva vRthA tatra kevalaM bahirdyutireva / ityupAsakAdhyayane bhavasenadurvikasano nAma dazamaH kalpaH ||10|| 11. amUDhatAprauDhiparivRDho nAmaikAdazaH kalpaH parIkSitastAvatprasabhAvirbhaviSyadbhavaseno bhavasenaH / prasabhaM haThAt AvirbhaviSyantI prakaTaM bhavitrI bhavasya saMsArasya senA yasya saH bhavasenaH parIkSitastAvat / idAnIm adhunA bhagavaditi - bhagavataH zrImuniguptasya AzIrvAda eva pApo vRkSastasya utpAdAya vasumatimiva bhUmimiva revatIM rAzIM parIkSe, iti AkSiptaM vimRSTam antaHkaraNe manasi yena sa vidyAdharaH brahmaNa AkAraM gRhItvA sakalaM puraM kSobhayAmAsa / kasyAM dizi purasya nagarasya purandaradizi indradizAyAm / kathaMbhUtaM brahmaNa AkAram / haMseti - haMsAnAm aMsA: bhujazirAMsi teSAm upari uttaMsaH bhUSaNabhUtazcAso AvAsa: vimAnaM tasya vedikA virtAdiH tasyAH antarAle madhye yA kamalakaNikA kamalakoSaH tasyAH upari AstIrNam prasAritaM yanmRgAjinaM hariNacarma tadeva paryaGkaparyAyaH maJcakatulyatA yasya tam / punaH kathaMbhUtam amareti - amarasarasi devataDAge saMjAtAni yAni sarojAni kamalAni teSAM sUtrANi taiH vattitaM vihitaM yadupavItaM yajJasUtraM tena pUtaH kAyaH zarIraM yasya tam / punaH kathaMbhUtam ? amRteti - amRtamayAH karA yasya sa amRtakarazcandraH tasya kuraGgakule hariNavaMze jAto yaH kRSNasAro mRgavizeSaH tasya kRttizcarma tena kRtaH vihitaH uttarAsaMgasya vAmaskandhe dhAryamANasya vastrasya saMnivezo racanA yena tam punaH kathaMbhUtam / anavarateti - anavarataM satatam yo homasyArambhaH tasmAt saMbhUtaM yadbhasitaM bhasma tena vihitA ye pANDavaH zubhrAH puNDrakAstilakAH tena utkaTo uddIptaH niTiladezI lalATadezo yasya tam / punaH kathaMbhUtam | ambareti - ambare AkAze caranti viharanti ye te ambaracarA devAH teSAM taraGgiNI nadI tasyA jalaM tena kSAlitAni dhautAni yAni kalpakujAnAm kalpatarUNAm valkalAni tvacastairvalitAni yAni uttarIyANi UrdhvadehAcchAdakAni vastrANi teSAM pratAnaM jAlaM tena pariveSTitaM jaTAvalayaM jaTAmaNDalaM yena sa tam / punaH kathaMbhUtam / amRteti - amRtam andhaH annaM yeSAM te amRtAndhasaH devAH teSAM sindhurnadI gaGgA tasyA rodhasi taTe saMjAtA ye kutapAGkurAH kuzatRRNAGkurAH, akSamAlA japamAlA, kamaNDaluH, yogamudrA ca ebhizcatubhiH aGkitam cihnitam karacatuSTayaM hastacatuSkam yasya tam / punaH kathaMbhUtam / upAsaneti -- upAsanArthaM samAyAtAH samAgatA ye mataGga bhRgu bharga-bharata gautama garga-viGgala- pulaha- puloma- pulasti- parAzara marocivirocanA eva caJcarIkAnIkaM bhRGgasamUhaH tena AsvAdyamAno lihyamAno yat vadanAravindasya mukhakamalasya kandarAt vinirgalantaH bahirAgacchanto ye vedAsta eva makarandasaMdoho yasya tam / punaH kathaMbhUtam / [ pRSTha 67 ] ubhayeti - ubhayayoH pArzvayoH avasthitA mUrti tanuM dhRtvA samAgatAH nikhilAH kalA, itra yA vilAsinyaH tAsAM samAjena samUhena saMcAryamANo vIjyamAnazcAmarANAM pravAhaH yatra tam / punaH kathaMbhUtam / udAreti - udAro mahAn nAdo vo yasya sa cAsau nArado munistena manyamAnaH svIkriyamANaH pratIhAravyabahAraH dvArapAlanakarma yasya tam / ambhojodbhavAkAram ambhojaM kamalaM tat udbhava: utpattisthAnaM yasya brahmaNaH AkAraM svarUpam AsAdya prApya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa kSubdham akarot / sApi revatI kathaMbhUtA / jinezvareti - jinezvarasya caraNayoH pAdayoH praNayaH prItiH sa eva maNDapaH tasya maNDanaM bhUSaNasvarUpA mAdhavIlateva varuNadharaNIzvaravaruNanAmadheyasya gharaNyAH pRthvyA Izvarasya patyurmahAdevI nRpateH varuNarAjasya purohitAt tam udantaM brahmaNo vArtAm AkarNya, triSaSTizalAkAsu utsanneSu purupeSu madhye brahmA nAma na ko'pi zrUyate / tathA --- AtmanIti -- brahmeti gIH zabdaH Atmani jIve, mokSe sakalakarmavizleSaNalakSaNe, jJAne, vRtte, cAritre, bharatacakravartina Adyasya pitari vRSabhanAthe, pragItA pravRttA / ata etAnmuktvA na cAnyo brahmavidyate / // / 182 // iti ca anusmRtya vimarzaM kRtvA avismayabuddhiH garvarahitamatiH atiSThat (punaH dakSiNa Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 paM0 jinadAsaviracitA [pR068dizi candraprabhaH kSullakaH viSNurUpaM vabhAreti) punaH konAzadizi kInAzo yamaH tasya dik dakSiNAzA tasyAm , adhokSajaveSaM viSNuveSaM kathaMbhUtam / pavanAzaneti-pavanAzanAnAM sarpANAm IzvaraH zeSa: sarparAjastasya zarIraM tadeva zayanaM zayyA tat Azritam avalambitam apaghanaM zarIraM (viSNoH ) yasya tam / itastataH prakAmam atizayena prasarantI cAsau tadaGgasya zeSAGgasya uttaraGgA unnatalaharIvat yA kAnti: prabhA tasyAH prakAzastena parikalpitam amRtAmbudheH sudhAsAgarasya saMnidhAnaM samIpabhAvo yena tam / punaH kathaMbhUtamadhokSajam / ullekheti-ullekhena gharSaNena ullasantaH zobhamAnA ye phaNAmaNInAM marIcayaH kiraNAH teSAM nicayaH samUhaH sa eva sicayaH vastraM tena Acarito vihito nirAlambe ambare AkAze vitAnabhAvaH ullocabhAvo yena tam / amatyati-amartyA devAsteSAm udyAnaM vanaM nandanavanamityarthaH, tatra yAni prasanAni puSpANi maJjarIjAlaM ca abhinavanirgatA AyatA sukumArA sakusumA akusumA ca-maJjarI kathyate maJjarINAM jAlaM tena jAlena jaTilA pratAnA vistIrNA yA vanamAlA "AjAnulambinI mAlA sarvartRkusumojjvalA / madhye sthUlakadambADhyA vanamAleti kIrtitA" tasyA nirgatamakarandena madhunA maNDitaH kaustubhasya ratnavizeSasya prabhAvo yasya tam / punaH kathaMbhUtam / asiteti-asitAni kRSNakAntoni sitAni dhavaladyatIni yAni ratnAni tannimitaka NDalayodyotena saMpA. ditau zobhamAnau ca to pakSI pAvauM tau eva vibhAvito yo pakSau zuklakRSNapakSAviva vA tAbhyAm AkSepo grahaNaM yasya tam / punaH kathaMbhUtam / aneketi-anekAni ca tAni mANikyAni ca padmarAgaratnAni teSAm AdhikyaM vipulatA tena AghaTito ravitazcAso kirITazca tasya koTayo agrANi tepa vinyastAH sthApitA astokA vipulAH stavakA guccharUpAH pArijAtaprarAvAH pArijAtakusUmAni teSAM parimalasya sUrabhigandhasya janamanoharasya pAnaparicayana caTulA lubdhAH caJcalA vA caJcarIkA bhramarAsteSAM cayaiH samuhaiH racyamAno'paro'nyo indIvarANAM nIlakamalAnAM zekharA: zikhAvinyastamAlAsteSAM kalApo vandaM yasya tm| punaH kathaMbhUtam gambhIreti-gambhIrA nimnA yA nAbhI tundakUpo sA eva nadaH tasmAnnirgato ya unnAlo dIrghanAlastasya yat nalinaM kamalaM tadeva nilayaM gRhaM tatra nilInaH sthito yo'sau hiraNyagarbha: brahmA tena saMbhASyamANAnAm ucyamAnAnAM nAmnAM sahasreNa kalo manoharastam / punaH kathaMbhUtam / AkhaNDala indra : jaladhisUtA kSIrodatanayA lakSmIzca tAbhyAM saMvAhyamAnau sevyamAnI kramo caraNo kamale iva yasya tam / punaH kathaMbhUtam / [pRSTha 68] ana iti-anazcaraNaM zakaTacakram, sudarzanacakramityarthaH, zaGkhaH pAJcajanyaH, zAGga cApaH, nandakaH khaGgaH tai: saMkIrNAH vyApRtAH karA yasya tam / punaH kathaMbhUtam / asureti-asurANAM daityAnAM dvanda samUhaH tasya bandIkRtA kArAgAranikSiptA yAH sundaryaH aGganAH tAbhiH saMpAdyamAnAH kriyamANAzcAmarairya upacArAsteSAM vyatikaro mizraNaM yasya tam / punaH kathaMbhUtaM tam / aruNeti-aruNasya sUryasAratheH anujo laghubhrAtA garuDaH tena vinIyamAnAH zikSyamANA: sevAgatAH AdarakaraNArtha samAgatAH surA devAH teSAM samAjo yasya tam / tathAbhUtam adhokSajabepaM viziSya viSNaveSaM gRhItvetyarthaH / sa vidyAdharacaraH dIkSAgrahaNAt pUrva vidyAdharatvaM dadhAnaH vidyAdharacaraH bhUtapUrve caraTa vidhAnAt / samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa / sApi jinasamayasya jinAgamasya / rahasyasya gUDhatattvasya avasAyo nizcayastasmin sarasvatIveti sarasvatI revatI karNaparamparayA kiMvadantI vArtAm upazrutya 'santi khalu ardhacakravatino navanArAyaNA navakaumodakyAstannAmadheyAyA gadAyAH svAminaH / te tu samprati na vidyante / ayaM punaH apara eva kazcidindrajAlikaH indrANAm indriyANAM jAlika: AvArakaH mAyAkarma kurvANaH ko'pi lokAnAM vipralambhanAya vaJcanArtham avatIrNa: / iti nirNIya vinizcitya avicalitacittA dRDhacittA samAsIt samabhavat / punaH pAzaddizi pAzaM bibhartIti pAzabhata varuNa: tasya dizi pazcimadizi sa pazcima dikpAlo'sti / zizireti-ziziraH zItala: sa cAsau girizca ziziragiriH himagiririti bhAvaH tasya zikharaM tadvakAro yastha kAyasya sa cAso zAkvaraH balIvardaH tam AzritaH zarIrasya ( mahAdevasya dehasya ) AbhogaH vistAro yasya tam / punaH kathaMbhUtaM mahAdevam / anvagiti-anvagbhUtA anu pazcAt aJcati sarati iti anvagbhUtA mahAdevAkopari nivAsitvAdanvagbhUtA cAso naganandanA himAlayaputrI pArvatI, tasyAH nibarIzaH pIvaraH sa cAsau stanaH kucaH tena tuGgimaunnataH stimitaH stabdhaH pRSThabhAgo yasya tam / punaH kathaMbhatam / Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR061] upAsakAmyayanaTIkA 373 animiSeti-animiSAH devAH teSAM vanaM nandanaM tatra visapiNaH prasarantaH te ca te karpUrodbhidAnAM karpUravRkSANAM garbhataH sambhavAnAM parAgAH rajAMsi taiH pANDuritaH zabhrIkRtaH piNDasya dehasya parikaro'vayavasamUho yasya tam / punaH kathaMbhUtaM tam / acireti-acirA sUkSmA yA gorocanA mopittamaNiH tasyA bhaGgaH mardanaM tasmAjjAto yaH rAgaH kAntiH tadvata piGgalaM pizaDaM tata ambakama netraM tadeva bhAlasaraso lalATasarovarasya svarNasarojAkara hemakamalavRndaM yasya tam / punaH kathaMbhUtaM tam / abAleti-abAlAni mahAnti tAni kapAlAni nakaroTayaH teSAM dalakalApA: dalasamUhAH ta eva AlavAlavalayAni tatra vilasantaH maulayaH zirAMsi teSAM malAnAM vyatikaro mizraNaM yasya tam / punaH kathaMbhUtaM tam / ati vikaTeti-ativikaTAnAm ativistIrNAnAM jaTAnAm anyonyasaMlagnakezAnAM jaTAH samahAsteSAM koTareSa gartAsa paryaTantI pravahantI cAso gaganATanataTinI gaganATanA devAsteSAM taTino gaGgAnadItyarthaH, tasyAH taraGgA vIcayaH ta eva karA hastAsteSAM keli: krIDA tasyAM kutUhalitaH AzcaryaviSayIbhUtaH bAlaprAleyAkaraH bAlacandro yasya tam / punaH kathaMbhUtaM tam / AbharaNeti-AbharaNAni bhUSaNAni teSAM bhaGgI racanA tayA saMdarbhitA prathitA ye anarbhakA azizavaH mahAnta ityarthaH bhujaGgAH sarpAH teSAM bhogAH zarIrANi teSu saMgatAni khacitAni ca tAni mANikyAni ca padmarAgaratnAni teSAM virokAni tejAMsi teSAM nikaraH samahaH tasya atizayastena zArANi zabalAni ca tAni zArdulAjinAni vyAghracarmANi taivirAjamAnaH zobhamAnastama / panaH kathaMbhataM tm| uDamareti-uDamaraM zreSThaM yata DamarukaM vAdyavizeSaH (mahAdevasya nartanasamaye tena vAdyamAno vAdya vizeSaH) ajakAvaM nAma dhanuH, kRpANam asiH, parazaH parazvadhaH, trizulakhaTvAGgI astravizeSo, ete AdI yeSAM teSAM saMgaH saMyogaH tena saMkaTA vyAptA: ye sakoTAH hastAH teSAM koTivistAraH agravistAraH yasya tam / punaH kathambhUtaM tam / stamberameti-stamberamo hastI tannAmako'suraH gajAsura iti tasya varmaNastanutrAt dravat galat yadrudhiraM raktaM tena durdinIkRtaM vRSTiplutaM nartAvanIpratAnaM nRtyabhUmiparisaro yatra tam / analodbhava-nikumbha kumbhodara-heramba-bhiGgiriTayAdayo ye pAriSadaH pariSadi sAdhavaH pAriSadyAH sabhAsadaH pramathAdayaH teSAM pariSat sabhA tayA parikalpyamAnam balividhAnaM upahAravidhiH yasya tam / punaH kathaMbhUtam-ahibudhneti-ahirbudhnasya zivasya avasaro avataraNaM tasya nidhAnaM sthAnam AkAram anukRtya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa / [pRSTha 69] sApi syAdvAdasarasvatI eva surabhirdhenuH tasyAH saMbhAvane AdarakaraNe ballavIva gopIva varuNamahozamahAdevI varuNanagAlasya kRtAbhiSekA rAjJI imAM janazruti lokokti kutazcit pazcimapratolIsatAta pazcimarathyAyA nirgatAta vipazcitaH viSaH nizcitya nirNIya 'nizamyante zrayante khala pravacana pratyavAyavArtAbhadrA tapovidhnasya vArtayA abhadrA akalyANayuktAH rudrA ekAdaza te punaH saMprati svakIyAzubhakarmaNAM vipAkAt udayAt kAlindIsodarodaragartavatinaH kAlindI yamunA tasyAH sodaro yamaH tasya udaraM jaTharaM tadeva gartam avaTaH bilaM tadvivartinaH sNjaataaH| tasmAt ayam apara eva kazcit anya eva narendravidyAvinodAvidagdhahRdayamardI indrajAlikavidyAcAturyeNa avidagdhA mugdhAsteSAM hRdayavyAmohaka: kapardI mahAdevaH iti ca prapadya jJAtvA niHsaMdigdhabodhA nirAreka jJAnA samAsiSTa samyaktayA svagRha evopvissttaaH| punaH svApateyezadizi svApateyaM dhanaM tasya IzaH svAmI kuberaH tasya dizi dizAyAma uttarasyAM dizAyAmityarthaH / vizvambharAtalAdUrdhvaM samavasaraNaM vizvambharAyA bhUmestalAdUrdhvam upari ayomukhAsanadazasahasrArdhAvakRSTam, ayaH lohaM mukhe agre yeSAM te ayomukhA bANAH teSAma AsanAni dhanaMpi teSAM dazasahasraM tasya ardha paJcasahasraM dhanaMSi tAvatAntareNa dUranabhasi sthitam, ekendranIlazilAvartulAdhiSThAnotkRSTam ekA akhaNDA cAso indranIlamaNizilA tayA nirmitam yat vartulaM vRttam adhiSThAnam AdhAraH tena utkRSTam uttamam, punaH kathaMbhUtam / akhilAgatigartottaraNamArgariva akhilAzca tA gatayaH devamAnavatiryanArakAzcatasro gatayastA eva gartAstAmya uttaraNamArgariva uttyAnamArgeriva sopAnasargaH ArohaNaracanAbhiH caturdizam caturpu dikSu yathA syAttathA upAhitAvatAraM gRhItAvatAram, punaH kathaMbhUtam / anartheti-anarthA vighnAH tannAzakA drughaNA iva parazava iva ye maNayaH ratnAni taiH ilAdhyAH prazasyA ye unnatA navaprAkArAsteSAmantaH AcaritA nimitA spaSTA aSTavidhA aSTaprakArA Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 paM0 jinadAsaviracitA [pR070vasundharA bhUmayo yatra punaH kathaMbhUtam / anavadhIti-anavadhi amaryAdarUpA nirmANaM racanA yeSAM tAni mANikyAni taiH sUtritA khacitA yA trimekhalA kaTanItrayaM tastra alaMkArarUpA ye kaNThIravAH siMhAH tairyuktaM yatpIThamAsanam tatra pratiSThA upavezanaM yasya sa cAso parameSThI ca tadvatpratimA AkRtiryasya tat punaH kathaMbhUtam / azeSata iti-azeSato'bhitaH samAsInA yA dvAdazasabhAH tAsAMma antarAle madhye vilasanti zobhamAnA nilimpAnAM devAnAm AnakA vAdyAni, azokAnokahaH azokavRkSaH pramukhAni mukhyAni prAtihAryANi surapuSpavRSTidivyadhvanicAmarAdIni aSTo taiH zobhitam / punaH kathaMbhUtam / ISaditi-ISat stokaM unmiSanti. sphuTanti vikasanti yAni animiSANAM devAnAm udyAnasya nandanavanasya prasUnAni puSpANi teSAm upahAraH arcanam tasya haricandanasya tatrAmakakalpavRkSasya Amodo'tinihArI gandhaH tena sanAthA yuktA yA gandhakuTI tadAkhyA sabhA tayA sametaM yuktam / punaH kathaMbhUtam / aneketi-aneke mAnastambhAH jinendradarzanArtha samAgatabhavyajanamAnaharaNe samarthA ye ratnastambhAste mAnastambhA ucyante, taDAgAH sarAMsi,toraNAni vandanamAlAH, stUpAH dhvajA, dhUpanipA dhUpaghaTAH nidhAnAni navanidhayastainirbharaM bharitam / punaH kathaMbhUtam / uragetiuragA nAgadevAH narA manuSyAH, animiSA devAH tepAm nAyakAH svAminaH teSAM anIkAni sainyAni taiH AnItaH vihitaH sa cAsau mahAmahotsavastasya prasaro yatra tat / amita iti-bhavasenaH prabhatiH AdI yeSAM te bhavasenaprabhRtayaH te ca te ArhatAbhAsAzca jainAbhAsAzca taiH prabhAvitA yAtrA prabhudarzanArtha gamanaM tasya adhikaraNam AdhAraH tathAbhataM samavasaraNaM vistArya sa vidyAdharaH samastamapi nagaraM kSobhayAmAsa / [pRSTha 70]-sApi jinasamayopadezarasairAvatI jinazAstropadezajalA airAvatanadIva revatorAjJo imaM vattAntopakramaM janodantasya udbhUti kuto'pi jainAbhAsajanamatetviA , "siddhAnte khalu caturvizatireva tIrthakarAH te cAdhanA siddhavadhvAH siddhakAminyAH sodhasya prAsAdasya madhye vihAraH krIDA yeSAM te tasmAt eSa apara: eva ko'pi mAyAcArI tasya jinendrasya ruupdhaarii| iti cAvadhArya vinizcitya aviparyastamatiH yathArthamArge pravartitabuddhi : pari sarvata: AtmadhAmanyeva svagRhe eva AtmarUpe gahe vA pravartitam Acaritam dharmakarmaNAM cakraM vandaM yatra tasmin sukhena AsAMcakre uvAsa / (punaH sa kSullakaH muniveSaM dhRtvA revatI parIkSyAmUDhatAvatI nizcitya tAmabhyanandayat) punaH sa bahukUTakapaTamatiH bahukUTA bahusthirA kapaTe matiryasya sa dezayatistAbhi: vividhasvabhAvAbhiH AkRtibhiH brahmAhariharajinAkRtibhiH tadAsvanitaM tasyA revatyA AsvanitaM manaH akSabhitaM nizcalama avagatya jJAtvA upAtto gRhItaH mAsopavAsino munerveSo yena sa kSullakaH, kriyeti-lokAnAm AcaraNaM dRSTvA anumAtuM yogyaH sakalendriyapravattiryena tathAbhUtaH kSullakaH gocarAya AhArArtha tadAlayaM revatyA gahaM praviSTaH tayA svayameva yathAvidhi pratigrahAdinavavidhIn kRtvA anatikramya pratipannaceSTaH kRtAdarakriyaH tathApi vidyAvalAta kathaMbhUtAt / analanAzaH agnipAcanazaktistambhanam, vamanAdiprakAraH tAbhyAM prabalAt kRteti-kratama aneka nAnAvidhaM mAnasasya udvejanakAraka pIDAkaraM vayAtyam auddhatyaM yena sa revatyAH kvacid kasminnapi kArye manomauryama avIkSamANaH, revatImevamavadat / 'amba mAtaH, sarvAmbaracareti-sarve ca te ambaracarA vidyAdharAH teSAM cittAnAm alaMkArabhUtaM bhUSaNabhUtaM yatsamyaktvaratnaM tasya AkarabhUme he revati mAtaH, dakSiNamathu rAyAM prasiddhAzramapadaH sarvaguNaratnanirmANakAraNavidUraparvataratnabhUmiH, zrImuniguptamuniH, marpitaracanaiH vacanaiH pa tA racanA yeSAM tathAbhataH vacanaiH panaH kthNbhtH| parimaSiteti-parimapitAni vinAzitAni azeSANi kalmaSANi pApAni yastaiH savanairiva jinAbhiSekariva, punaH kathaMbhUtaH ? akhileti-akhilAzca te kalpAH sakalabhUSaNAni teSAM paramparA samUhastasyAH virocanabhUtaiH kiraNariva bhavatI pUjyAM revatIm abhinandayati dharmavaddhayAziSA satkarotIti bhAvaH / revatI kathaMbhUtA, bhaktiraseti-bhaktirasavazena ullasad vikasat ca tallapanaM makhaM tasya rAgaH kAntistenAbhirAmaM yathA syAttathA sasaMbhramaM sAdaraM ca saptapracAropasadaiH sapta ca te pracArAH saptapracArAH saptagamanAni saptavaraNanyAsAH tAni upasodanti iti saptapracAropasadAni taiH padaiH padanikSepaH tAM dizamAzritya zrImuniguptamunyadhiSThitadizamavalambya zrutavidhAnena AgamoktavidhinA vihitapraNAmA kRtavandanA pramodamAnAH AhlAdaM prApnuvantaH manaHpariNAmAzcetovRttayo yasyAH Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR072] upAsakAdhyayanaTokA 375 sA tadarpitAni kSullakamukhena zrImuniguptamuninA dattAni AzIrvacanAnyApAditA graahitvtii| bhavati cAtra zlokaH--eSA revatI kAdambatAyago-siMhapIThAdhipatiSu kAdambAH haMsAH, tAkSyoM garuDaH, gauH balIvardaH, siMhaH pratItaH tairyuktAnAM pIThAnAm AsanAnAm adhipatayaH svAminaH krameNa brahmAhariharajinendrAH teSu Agatebapi eSA revatI mUDhatAvatI mauDhyayuktA nAbhUt na bhavati sma // 173 // ityupAsakAdhyayane bhamUDhatAparivRDho nAmaikAdazaH kalpaH // 11 // 12. dharmopabRMhaNAhaNo nAma dvAdazaH kalpaH [pR0 71 ] upagUheti-dhArmikajanadoSajhampanam upagUhaH, darzanAt caraNAdvA calatAM pratyavasthApanaM tatra sthitIkAraH upagUhazca sthitokArazca upgRhsthitiikaarau| yathAzakti ajJAnatimiram apasArya jinazAsanamAhAtmyaprakaTanaM yathAzakti prabhAvanam / vAtsalyaM ca sArmikAn prati niSkapaTaM yathAyogyamAdarakaraNam / ete guNAH samyaktvavaibhavavRddhaya bhavanti // 174 / / tatra-kSAntyeti-kSAntyA kSamayA krodhAbhAvena, satyena pANihitavacasA, zaucena lobhAbhAvena, mArdavena vinayena madAbhAvena, Arjavena ca akapaTabhAvena, tapobhiH saMyamaH dAnazca samayabRhaNaM zAsanavRddhiM kuryAt // 175 // savitrIveti-mAtA yathA tanUjAnAM putrANAm aparAdhaM nigRhet AcchAdayet tathA sadharmasu samAnadharmavatsu gRhiSu muniSu vA daivAt pramAdAcaraNAt sampannaM prApta aparAdhaM doSaM guNasaMpadA nigRhet AcchAdayet // 176 // azaktasyeti-azaktasya asamarthasya aparAdhena dopeNa dharmaH malinaH dUSitaH bhavet kim / bheke maNDUke mRte sati payodhiH samudraH pUtigandhitAM durgandhitAM na hi yAti na gacchatIti / yastu janaH jAtaM doSaM na gRhati, yastu dharmam na bRhayet na vardhayet tatra jinAgamavahiHsthite jinazAstrabahirbhUte jane / samyaktvaM samyagdarzanaM duSkaraM durlabham // 177 // [pR072] ( upagUhanAGgakathA') zrUyatAmatropAkhyAnam-atra samyagdarzanasya upagUhanAGge upAkhyAnaM pUrvamahApuruSasya prathitasya caritaM zrUyatAm-surASTradezeSu pATaliputre kathaMbhUte / mRgekSaNeti-mRgasyeva IkSaNe nayane yAsAM tA mRgekSagA hariNanetrA yuvatayaH tAsAM pakSmabhiH sahitAni pakSmalAni tAni ca tAni mUlAni agrANi yeSAM tAni ca avalokitAni kaTAkSAH tai: apahasitaM tiraskRtam anaGgAstrANAM madanabANAnAM tantram kAryam kAmipuruSamanovedhanam yatra [yazodhvajasya bhUbhujaH suvIro nAmasUnuH putraH vIrapuriSadamavAdoditi saMbandhaH] kathaMbhUtasya yazovajasya rAjJaH / susImeti--susImAkhyA yA kAminI rAjJo tasyAH makaradhvajasya iva madanasyeva suvIraH putro'bhUt / kathaMbhUtaH saH / parAkrameti-parAkrameNa nijazauryeNa akrameNa yugapat AkrAntAH vazIkRtAH sakalAH pravIrAH mahAbhaTA yena saH punaH kathaMbhUtaH nRpasUnuH / anAsAditeti-vidyAbhiH vRddhAH vidyAvRddhAH anAsAditaH alabdhaM vidyAvRddhasaMyogAt samayatvam AgamAdhyayana tasmAt aprAptavidyAvRddhajanasamAgamazAstratvAt, viTeti-viTA: kAmukAH vidUSakAH pIThamardAH vaihAsikAH taiH dUSita-malinacittatvAt, prAyeNa bahuzaH pareti-pareSAM draviNaM dhanam dArAH striyazca tasya tAsAM cAdAnaM grahaNam tatra udArA mahatI kriyA yasya tathAbhUtaH sa yazodhvajasUnuH suvIraH krIDA krIDAvane gataH / kitaveti-kitavA vaJcakAH kirAtAH mlecchA: pazyatoharAH pazyantaM janam anAdRtya harantIti pazyatoharAzcaurAH te ca te vIrAH bhaTAsteSAM pariSadam sabhAm evam avAdot [ yadavAdIt taducyate ]-aho janAH, vikrameti-vikramaH zauryam sa eva ekaH mukhyo raisaH asti yeSAM te vikramaikarasikAH zauryakakAryakAriNaH, teSu mA~sAhasikeSu atIva balAtkAreNa dhanaharaNAdikAryakAriNaH teSu bhavatsu madhye kiM ko'pi mama prArthaneti-mama prArthanAyA yAJcAyAH atithirUpAyAH manorathasya sArathiH mama yAcanAbhilASapuraNapravINa ityarthaH kiM ko'pi asti / yaH khalu pUrvadezasya vezaH vezyAjanasamAzrayaH tena avAptaM kIrtanaM yena tasmin tAmaliptinagare puNyeti-puNyaM sukRtam, puruSakAraH prayatnastAbhyAma, Atmeti-AtmasAtkRtaH svAyattIkRta: ratnAkaraH maNisamUhaH ratnakhanirvA yena tasya jinendrabhaktanAmnA avatAro yasya vaNikpateH vaizyasvAminaH, jinasa pani jinagRhe kathaMbhUte / saptataleti Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 paM0 jinadAsaviracitA [pR073saptatalAni bhUmayo yasya sa cAsau agAraH gahaM tasya agrimA saptamA yA bhUmiH saptamaM yattalaM tAM bhajatIti bhAk tasmin bhAgini, ( agAre gatvA yaH vaiDUryamaNi Anayati, sa pAritoSikaM labheta) tatra sthitaM vaiDUryamaNi Anayati, kathambhUtaM / chatreti-chatrANAM trayaM chatratrayaM tasya zikhADaM zikhAgraM tasya maNDanIbhUtam alaMkArarUpama addhatama vismayAvaham addhatazcAso udyotazca prakAzaH tena sanIDaM sahitaM vaiDaryamaNima indranIlamaNima , Anayati tadAnetuH tam AnayataH punaH abhilASaviSayasya svepsitavastunaH niSeka: dAnaM tadeva pAritoSikam paritoSasya saMtoSasya muulymiv| tatra ca sadarpaH sAhaGkAraH sUryo nAma samastamalimlucAnAm sakalacorANAma agresaraH purogAmI vIraH kilaivam alApIt abravIt / 'deva kiyadgahnametat yataH yo'haM devaprAsAdAt prabhoH prasAdamupalabhya viyadavasAne nabhasaH avasAne ante ito'tidUre viracitAmarAvatIpuraparamezvarasya nabhaso'nte nirmitAmarAvatonagarasvAminaH purandarasya indrasyApi cUDAlaGkakAranUtanaM zikhAbhUSaNanavaM maNim, pAtAlasya adhobhuvanasya mUle nilonabhogavatInagarasya sthitabhogavatIpurasya uragezvarasyApi uragANAM nAgadevAnAm Izvarasya svAminaH phagagumphanAdhikyaM phaNAnAM sphaTAnAM gumphanAdhikyaM grathanAt AdhikyaM yasya, phaNAnAmupari adhikatayA bhAsamAnaM mANikyaM zoNaratnam apaharAmi tasya me manuSyamAtraparitrANaM manujaireva rakSyamANadharaNyAH maNi ratnam / kathaMbhUtaM locaneti-locanayoH gocaraM viSayaM agAravihAraM agAre gahe vihAro yasya gahe vartamAnaM taM vaiDUryamaNi abaharatazcorayataH kiyanmAtraM mahAsAhasam etatsAhasaM lIlayAhaM kariSyAmoti bhAvaH sUryacorasya / iti zaurya gajitvA pradhaSya nirgatyAgatya ca goDamaNDalaM goDadezam / aparamapAyaM apazyana maNimoSAya ratnApaharaNAya, gRhItakSallakaveSazcAndrAyaNavatAcaraNakramaH pakSapAraNAkaraNaH pakSopavAsAnantaraM pAraNAcaraNaH, mAsopavAsaprArambhaiH aparairapi anyairapi tapaHsaMrambhaiH tapasAM udyamaiH kSobhitAH nagAH parvatAH nagarANi purANi, grAmAH prAkAraparikhAdirahitAH haTTAdizUnyA vasatayaH grAmAH, teSu nivAsazIlA ye grAmaNIgaNAH agresarajanAste yena kSobhaM nItAH sa sUryacoraH krameNa jinendrabhaktabhAvasya AdhArasthAnamabhavat / jinendrabhaktaH zreSThI tadguNeSvanuraktamatirabhavat / [pRSTha 73-74 ] ekAntabhaktisaktaH ekAntA cAsau bhaktistasyAM saktaH avicalabhaktiyukta iti bhAvaH, sa jinendrabhaktaH taM mAyeti-mAyayA kapaTena AtmasAtkRtaH svAyattokRtaH priyatamAkAraH kSullakaveSo yena evaMbhUtaM tam aparamArthAcAram aparamArtho'satyo mAyApariplutaH AcAro yasya tam ajAnan, taM coraM zreSThI evamavadat-Aryavarya AryeSu pratiSu varyaH zreSThaH tatsambodhanaM he Aryavarya, avazyam aneketi-anekAni ca tAni anANi amUlyAni ratnAni tai: racito jinadehAnAM saMdohaH samUho yatra evaMvidhe asmahe vagahe tvayA tAvatkAlama Asitavyama uSitavyaM nivAsaH kAryaH yAvatkAlam ahaM bahitra anyeSu dezeSu yAtrAM vidhAya. samAyAmi, itthaM yAcataH yAcanAM kurvataH zrojinabhaktasya sa kSullaka evam avadat aprakaTakUTakapaTakrama aprakaTa: ajJAtaH kaTa: dAhakaH kapaTakramaH yena tatsambodhanaM he aprakaTakUTakapaTakrama priyatama zreSThina, maivaM bhASiSThAH maivaM vAdoH / yasmAtkAraNAt aGganAjanasaMkIrNeSu strIjanavyApteSu draviNodIrNeSu draviNaM dhanam udIrNa prakaTaM dazyate yeSa dhanasamRddheSu dezeSu vihitokasAM kRtavasatInAm uSitAnAM iti bhAvaH prAyeNa amalinamanasAmapi bahuzaH svacchamatInAmapi nirmohAnAmapItyarthaH, sulabhodAhArAH sulabhajalpAH khala khllokaavjnyaaH| zreSThI-dezayatIza, na satyametat, aparijJAtaparalokavyavahArasya, svarganarakAdiH paralokaH tatprAptiH sadAcAreNa asadAcAreNa ca kramazo bhavatIti vyavahArAbhijJasya, avazendriyavyApArasya ajitendriyasya indriyavyApArA yatra nayanti tatra tadadhIno bhUtvA gacchataH puruSasya bahiH saMge bAhyaparigrahe kanakakAminyAdau svAntaM mano vikurutAm nAma vikAraM prApnotu nAma na punaryathArthadRzAM paramArthAvalokinAm ananyasAmAnyasaMyamaspRzAm anitarasAdhAraNasaMyama pAlayatAm, bhavAdRzAM yuSmAdRzAM pUjyAnAM munivaryANAm / iti bahvAgrahaM devagRhaparigrahAya devagRhe bhavAnivasatviti tam ayathArtha muni kapaTinaM muniveSaM saMprArthya prArthayitvA, kalatraputramitrabAndhaveSu patnItanayasuhRjjJAtiSu akRtavizvAsaH avihitavisrambhaH, manaHparijanadinazakunapavanAnukUlatayA nagarabAhirikAyAM purabAhyapradeze prasthAnam akArSIt prasthAnaM prayANam akarot / mAyAmunistasminneva avasare tasminneva Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 76 ] -upAsakAdhyayanaTIkA 377 kSaNe tadagAraM tadgRham AkulaparivAraM svasvakAryakaraNatatparaparijanam avabudhya jJAtvA aviziSTAyAM rAtrI vihitamaNicauryaH tanmarIcipracArAt tadratnakiraNaprasaraNAt, ArakSakaiH talavaraiH anudrutazarIraH togreNa javena anugatadehaH, palAyitumazaktaH tasyaiva dharmaharmyanirmANaparameSThinaH dharma eva hamyaM gRhaM tasya nirmANe racanAyAM parameSThinaH brahmaNaH iva vartamAnasya zreSThinaH prasthAnAvAsanivezam Aviveza prayANagRhapravezam akarot / zreSThayapi durAlApabahalAt gAlipradAnAdi-durbhASaNapracurAt tattalavarAdikalakalAt, drAgavidrANanidraH zIghram apagatasvApaH, tadaiva mRSAmunimudram avasAya dhRtamAyAyatirUpaM nizcitya, svabhAvataH zuddhAptAgamapadArthasamAcAranayasya nirdoSaparamajinazAsanajIvAdivastusArthasamyagAcAranayavyavahArasya niHzeSAnyadarzanavyatiriktAnvayasya sakalAnyamatabhinnasampradAyasya jinazAsanasya, aviditaparamArthajanApekSayA ajJAtayathArthalokApekSayA durapavAdo jinamatanindA mAbhUta mA jAyatAma iti vicintya samastamapi ArakSakalokam evamabhaNItasakalamapi talavaravRndam itthamabhASata / aho durvANIkA aho durvAcATAH, kimityenaM saMyaminam abhallena abhaDabhASaNena saMbhAvayanti tiraskurvanti bhavantaH / yataH eSa khalu mahAtapasvinAmapi mahAtapasvI, paramaniHspRhANAmapi paramani:spRhaH, prakRtyaiva svabhAvata eva mahApuruSaH mAyAmoharahitacittavRttiH, asmadabhimatena asmAkaM saMmatiM labdhvA maNimenam Anayan kathaM nAma tena bhAvena mAyAmohAdidigdhacittena saMbhAvanIyaH saMkalpyaH / tasmAt pratUrNa zIghram abhyarNIbhUya samopaM gatvA prasannavapuSaH prazAntazarIrAH praNamaddehAH bhavantaH sadAcArakaravArjanajyotiSaM samyagAcArakumudavikasane candram enaM kSamayata, stuta prazaMsata, namasyata namata, varivasyata ca pUjayata ca / bhavati cAtra zloka:-bhaktavAparaH bhakta iti-vAkazabdaH paraH agre yasya sa jinendraH jinendrabhaktazreSThI ityarthaH / mAyAsaMyamanotsUrphe kapaTasahitasaMyamasya vRddhi kurvANe sUrye sUrpacaure ratnApahAriNi vaiDUryamaNezcauryaM kurvANe, doSam apavAdam ayaM caura iti nindAM niSUdayAmAsa nirastAM cakre // 189 // ityupAsakAdhyayane dharmopabRMhaNAhaNo nAma dvAdazaH kalpaH // 12 // 13. vAriSeNakumArapravajyAvrajano nAma trayodazaH kalpaH .. parISaheti-parISahAt kSudAdidvAviMzatiparoSaheSu ekasmAtkasmAdapi parISahAt pIDAyAH udvignaM bhItam, vratAt ahiMsAdimahAvratapAlanAcca udvignaM khinnama, ajAtAgamasaMgamam Agamasya jinazAstrasya saMgamo. 'dhyayanam ajAta: AgamasaMgamo yasya sa anadhItajinAgamaH evaMrUpaM samayasthitaM kathaMbhUtaM bhrazyadAtmAnaM bhrazyana jinadharmatyAgaM kurvan AtmA yasya taM samayI dhArmikaH sthApayet // 190 // [pRSTha 75] tapasa iti-tapasaH pratyavasyantaM bhrazyantaM saMyataM saMyaminaM yaH samayI na rakSati / nUnaM satyameva sa samayasthitiladhanAt jinamatasthiteH laMghanAt / saddarzanabAhyaH samyagdarzanAdvAhyaH mithyAtvijanatulyaH jJeyaH // 191 // navairiti-navaiH sandigdhanirvAhaiH sandigdhaH saMzayayuktaH nirvAhaH jinadharmapratipAlanaM yeSAM te sandigdhanirvAhAstaiH janaH gaNavardhanaM navaiH janaH gaNavardhanaM svasaGghajanasaMkhyAvadi kuryAt / ekadoSakRte ekasmindoSe jAte sati prAptatattvaH jJAtatattvArtho naraH kathaM tyAjyaH / dope jAte'pi tasya upagRhanaM kAryamiti bhAvaH // 192 // yasmAt samayakAryArthaH zAsanasAdhyArtha: nAnApaJcajanAzrayaH bahujanasandohAdhAraH ataH upadizya yo yasmin kAryedharmaprabhAvanAdikArye yogyaH taM janaM tatra yojayet // 193 // upekSAyAmiti-sadharmaNo janasya upekSAyAM kRtAyAM sa samayI tattvAt jinazAsanAt adhikaM dUraM gacchet taM tyajet tathA tadvinAzaM kartumicchet / evam aniSTamAcaratastasya saMsAro dIrdho bhavet samayazca jinazAsanaM hIyate kSINo bhavati // 194 // [pRSTha 76 ] ( sthitikaraNe vAriSeNasya kathA) zrUyatAmatropAkhyAnam-atra sthitikaraNaguNe kathAM zRNvantu / vAriSeNarAjasUnoH kathA-magadhAbhidheSu dezeSu rAjagRheti aparanAmnaH anyAbhidhAyA avasaraH prasaMgo yasya evaMbhUte paJcazailapure celinI mahAdevyAH praNayaM snehaM krINAtIti kreNikaH tasya zreNikasya kathaMbhUtasya / gotrAkalatrasya gotrA pRthvI eva kalatraM bhAryA yasya 'gotrA kuH pRthivI pRthvI' ityamaraH Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR077pRthvIbhAryasya, putraH sakalavairipurAbhiSeNaH samastazatrunagarANi pratisenayA sahito'bhiSeNo abhidravaH yasya sa vAriSeNo nAma / sa kila kumArakAla eva saMsArasukhasamAgamavimukhamAnasaH paramavairAgyodguNaH paramaM vairAgyaM saMsArabhotijAtaviraktibhAvaH udgIrNaH prakaTIbhUto yasya, punaH kathaMbhUto vAriSeNaH / pUrNanirNayarasaH pUrNaH adhyAtmaviSaye nirNayarasa: nizcayaraso yasya, punaH kathaMbhUtaH / zrAvakadharmasyArAdhanena dhanyA samRddhA yA dhiSaNA buddhistayA, gurUpAsanasaMvINatayA ca gurUNAM nirgranthAcAryANAm upAsanAsu pUjAsu saMvINatayA tatparatayA ca samdhagavasitopAsakAdhyayanavidhiH samyakatayA avasitaH nizcita: upAsakAdhyayanAnAM zrAvakA caraNaviSayabhUtAnAm adhyayanAnAM jJAnapAThAnAM vidhiryena saH, punaH kathaMbhUtaH AzcaryazauryanidhiH vismayAvahaparAkramANAM nidhAnam, sa vAriSeNa ekadA pretabhamiSu pretAnAM zavAnAM bhUmiSu bhUtavAsaravibhAvayA~ kRSNacatudazInizAyAM rAtripratimAsthito babhUva / rAtripratimAyogena zmazAne adhyAtmadhyAnarato'bhavat / atrAvasare asminprasaMge kSapAyAH nizAyAH pariNataH AbhogaH gADhAndhakAratvAdiyaMtra khalu nizAyA madhyabhAge magadhasundarInAmayA paNyAGganayA paNyA paNena mUlyena labhyA yA aGganA strI paNyAGganA tayA vezyayetyarthaH / Atmani svasmin viSaye atIvAsaktacittavRttiprasaro atIva sutarAm AsaktA lampaTA yA cittavRttiH manovRttiH tasyAH prasaro yasya evaMbhUto mRgaveganAmA vIraH zayanatalam ApannaH AgataH san evamuktaH-rAjadheSThino dhanadattanAmaniSThasya kItimatInAmAyAH priyatamAyA: stanamaNDalodAram alaGkArasAraM hAramidAnImeva AnIya yadi vizrANayasi tadA tvaM me ratirAmaH anyathA praNayavirAma iti / priyatamAyAH atyantavallabhAyAH, stanamaNDalayoH kucamaNDalayoH udAraM zobhAmApAdayantam, alaGkAreSu bhUSaNeSu sAraM zreSThaM vizrANayasi dadAsi, tvaM me ratirAmaH ratau ratisukhe ramayatIti rAmaH anyathA praNayavirAmaH praNayasya premNaH virAmaH avasAnam iti / so'pi avazAnaGgavego magavegaH na vazo adhInaH anaGgavegaH kAmasya tIvratA yasya, kAmavegama asahamAnaH iti bhAvaH / tadvacanAdeva tasyAH magadhasundaryA bhASaNAdeva tadAyatanAt tasyA gahAt niHsatya nirgatya, dhanadattasyAgAraM dhanadattazreSThino harmyam abhisRtya Agatya ca nijakalAbalAt svakalAcAturyAt AcaritahArApahAraH Acarito vihitaM hArasya apahAraH moSaNaM yena, taditi-tasya hArasya kiraNAnAM razmInAM nikaraH samUhaH tena nizcitazcaraNayozcAraH yaH saH talArAnucaraiH ArakSakapuruSaH anusRtaH anugataH mRgAyituM maga iva Acaritum asamartha: palAyituM akSamaH vyutsargAvegaM vyutsargasya zarIramamatvatyAgasya Avegam utkaTatAM upeyuSaH jagmuSaH tasya vAriSeNasya purataH hAram apahAya tyaktvA tirodadhe antahito'bhavat / [pRSTha 77] tadanucarAH talavarasevakAH tatprakAzavizeSavazAt tasya hArasya kAntivizeSavazAt "vAriSeNo'yaM nana rAjakumAraH palAyitum akSamaH pitroH celanAzreNikayoH zrAvakatvAta upAsakatvAta imAM jinezvarabimbasadazIm AkRti svIkRtya puro'grataH sthApitahAraH samAsa samyaka Asa sthitaH ityavamazya vicAraM kRtvA pravizya ca vizvaMbharAdhIzavezmanivezaM vizvaMbharAyAH pRthivyAH adhIzaH svAmI zreNikanapaH tasya vezmanaH gahasya nivezam antaHsthAnaM etatpituH etasya vAriSeNasya pituH zreNikasya pratipAditavRttAntAH kathitapravRttayaHdaNDa iti-daNDo hi aparAdhizAsanopAyaH sa kevala: eka eva imaM lokam ihalokama, paraM ca paralokaM ca svargAdikaM rakSati ihaloke prajAsu viniyukto rAjJA daNDopAyo'nItestAM rakSati tatazca prajAnAm anIte rakSaNAta svargaprAptirjAyate iti bhAvaH / rAjJA nRpeNa zatro putre ca yathAdoSaM doSam anatikramya dhRtaH yasya yAdRgdoSaH tAdageva tasya zAsanaM kriyeta cet rAjJA sa daNDaH ubhayoH samaM dhuta iti bhavati / tathA samadaNDo rAjA ubhayalokarakSako bhavatIti bhAvaH // 195 / / iti vacanAt, na hi mahIbhujAM guNadoSAbhyAm anyatra mitrAmitravyavasthitiH rAjJAM guNadoSo muktvA mitrazatruvyavasthA na bhavati / yatra guNAH santi sa eva naro mitraM yatra ca doSAH sa zatruriti vyavasthA rAjakRtA bhavati / tat tasmAt asya vAriSeNasya ratnahArApahAropahatacaritrasya ratnahArasya apahAro moSaNaM tena upahataM naSTaM caritraM sadAcArapravRttiryasya putrazatroH putrarUpeNa zatroH na prANaprayANAdaparazcaNDo daNDaH samasti / asya prANaghAta eva samucitaM zAsanaM vidyate iti nyAyaniSThuratAyA: Avezo yasmina tathAbhUtAtpiturAdezAta AjJAyAH Agatya taM sadAcAramahAntaM sadAcAreNa samIcInena AcAreNa zrAvakavratAdi Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 76 ] upAsakAdhyayanaTIkA 376 pAlanena mahAntaM pUjyaM praharantaH te talavarAnucarAH devatAbhiH kRtAni prAtihAryANi zreNikabhUpAya nyavedayan / zara visarAn vANasamUhAn prasUnazekharatAM puSparacitazikhAmAlAtvam, bhramilamaNDalAni cakramaNDalAni karNakuNDalatAm, kRpANanikarAn khaGgasamUhAn mauktikahAratvam evam aparANyapi anyAnyapi astrANi bhUSaNatAm alaGkAratAm anusaranti bhajante / nibudhya jJAtvA tadvayAneti-tasya vAriSeNasya dhyAnadheryeNa dhyAnasya sthairyeNa pravRddhAnandatayA svayameva puradevatAnAM kareM: vikoryamANAmarataruprasavopahAraM nagaradevInAM hastaiH pravRSyamANasuravRkSapuSpabaliyaMtra tam / ambareti - ambaraM nabhasi carantoti ambaracarA AkAzagAminaste ca te kumArA devavizeSAH taiH AsphAlyamAnAzca vAdyamAnAzca te AnakAzca dundubhayaH teSAM nikaraH samUho yatra tam / animiSeti -- animiSA devAH teSAM nikAyaH samUhaH tena kIrtyamAnAzca prazasyamAnAzca tAH stutayastAsAM vyatikaro mizraNaM yatra, tam itastato mahAmahotsavAvatAraM ca nicAyya avalokya satvaram atibhItivismitAntaH karaNAH atizayabhayene vismitAni AzcayaM prAptAni antaHkaraNAni manAMsi yeSAM te talavarAnucarAH zreNikadharaNIzvarAyedaM nivedayAmAsuH / [ pR0 77 ] naravaraH sottAlaM satvaraM tatrAgataH san kumAreti kumArasyAcAraH kumArasya satpravartanaM tasmAjjAto yo'nurAgaH snehaH tasya rasena utkaTatayA utsAritamRtibhItisaMgAt utsArito nirAkRtaH mRtibhItisaMgaH, maraNabhayasamparkoM yena tasmAt mRgavegAt vIrAt avagato jJAta: AmUlaM mUlamArabhya Adita iti bhAvaH vRttAntaH pravRttiH yena sa zreNikaH taM kumAraM sAdhuM kSamayAmAsa / kSamAm ayAcateti bhAvaH / nRpanandano'pi zreNikaputro vAriSeNo'pi pratijJAtasamayAvasAne iyantaM kAlaM rAtripratimAyogaM bibharmIti pratijJAtasya samayasya kAlasya avasAne ante, ( vAriSeNaH suradevasyAntike tapo jagrAha ) evaM vicArya dIkSAM jagrAha / kaM vicAraM kRtvA / 'prANinAM sulabha sampAtAH khalu saMsAre vyasanavinipAtAH khalu asmin saMsAre vyasananipAtAH saMkaTAnAm AghAtAH sulabhAgamAH jIvAnAm / tadalamatra kAlakavalanAvalambena vilambena' tasmAt atra bhava vilambena kAlayApanena alaM kAlayApanaM mayA na kriyate / yataH tatkAlayApanaM kAlakavalanAlambanaM kAlasya yamasya kavalanAya bhakSaNAya avalambanam adhikaraNaM bhavet / 'eSo'hamidAnIm avAptayathArthamanISonmeSaH tAvadAtmahitasyopaskariSye" / eSo ahaM ( vAriSeNaH ) idAnImadhunA avAptAyAH labdhAyAH yathArthamanISAyAH paramArthabhUtAyA: manISAyAH mateH unmeSaH udayo janma yena sa tathAbhUto'ham abhavam / adhunA mama yathArthAtmasvarUpagrAhiNyA buddherjanma jAtamiti bhAvaH / tAvat prathamam Atmahitasya upaskariSye Atmahite punaH punaryatnaM kariSye iti bhAvaH / iti nizcayamupazliSya iti nizcayaM kRtvA / AbhASya ca pitaraM janakasya zreNikasya anumati labdhvA caM, bAhyAbhyantaraparigrahAgraham AviSya AsamantAt piSTvA parityajyetyarthaH, AcAryasya suradevasya antike samIpe tapo jagrAha / bhavati cAtra zloka : - vizuddha manasAmiti - nirmala cittAnAm paricchedaparAtmanAM paricchede yathArthAtmasvarUpanirNaye tatparANAM sadAcArakhilaiH samIcInAcAraiH khilA: aprahRtAH rahitA ityartha: / 'dve khilAprahate same' ityamaraH / taiH khalairdurjanaiH kRtA vighnAH kiM kurvanti kAM hAni janayituM prabhavanti / ma kAmapi / / 196 // isyupAsakAdhyayane vAriSeNakumArapravajyAmrajano nAma trayodazaH kalpaH // 13 // 14. sthitikArakIrtano nAma caturdazaH kalpaH [ pRSTha 78-79 ] puna: 'iSTaM dharme niyojayet' iSTaM priyaM janaM mitraM bandhuM vA dharme saMsAraduHkhataH satvAn uttame sukhe dharati ityevaM svarUpavati dharme niyojayet sthApayet tathA Aturasya vyAdhitasya agadaMkAropayoga iva gado rogaH karotIti kAraH agadaM nIrogaM karotIti agadaMkAraH auSadhaM tasya upayoga iva prAzanam anicchato'pi jantoH kuzalaiH hitakAmaizcaturaiH kriyamANaH AyatyAm uttarakAle zreyase hitAyAvazyaM bhavati tathA dharmam anicchato'pi jantordharmasaMbandhaH kriyamANaH AyatyAm uttarabhave avazyaM niHzreyasAya mokSAya Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 paM0 jinadAsaviracitA [pR080bhavati iti jAtamatiH ityuttAntabuddhiH (vAriSeNamuniH svasuhRdaM puSpadantaM suradevapAveM dIkSAM grAhayAmAsa ) tapaHparigrahe'pi tapasaH svIkAre'pi, sahapAMsukroDitattvAt, puSpadantena vayasyena saha bAlye AtmanaH dhUlikrIDAkaraNAta, ciraparicayarUDhapraNayatvAcca dIrghakAlaparyantaM paricayaH anyonyasvabhAvaparijJAnaM tena rUtapraNayatvAcca saMjAtadRDhasnehatvAt / AtmanaH priyasuhRdaM svasya priya mitram, kasya nandanaM zANDilyAyanasya zANDilyasya apatyaM zANDilyAyanaH tasya nandanaM putraM kathaMbhUtasya zANDilyAyanasya puSpavatIti-puSpavatI bhaTTinyAH puSpavatyAkhyAyA brAhmaNyAH bhartuH amAtyasya nandanaM putraM hastena avalambya, kathaMbhUtam amAtyanandanam abhinaveti-abhinavo nUtanaH sa cAso vivAhazca tasmin kRtakarasUtrabandhanaM puSpadantAbhidhAnam etadAyatanAnugamanena etasyAyatanaM gRhaM tat anusattya gamanena, svAmiputratvAt svAminaH zreNikanapasya putratvAt, pratipannamahAmunirUpatvAcca svIkatamahAvatiyatirUpatvAta. AcaritAbhyatyAnama AcaritaM vihitam abhyutthAnaM gauraveNa AsanAdutthAya pUjyaM prati gatvA taM svIkArya Asane sthApanAdikaraNaM yena taM puSpadantaM hastena gRhItvA, punaH asmAt asmAtpradezAt mAM vyAvartayiSyatyayaM bhagavAn adhunA svagahaM yAhIti vadiSyati pUjyo'yamiti tena saha anusarantam anuyAntam gurUpAntaM gurordIkSAcAryasya samIpam avAptavantam AgatavantaM ( taM darzayitvA guroH dIkSAdAne sUcanAM karoti sma / ] "bhadanta, he pUjya eSa khalu mahAnubhAvatAlatAlambataruH mahAsajjanatA eva latA tasyA AdhArabhUto vRkSa iva, svabhAvenaiva bhavabhIruH saMsArAdu dvignaH bhogAnubhavane sabakAntAyupabhogyapadArthAnubhave viraktacittaH, sarve ca te saMyatAH jainamunayaH teSAM vRttaM mahAvratAdikaM tasya yAcanArtha bhagavataH pUjyasya bhavataH pAdamUlaM caraNasamIpam AyAtaH aagtH|" iti sUcayitvA bhagavato'bhyarNe bhagavato dIkSAcAryasya samIpe kAmakarikadAlikAbahabhAramiva kAmo madanaH sa eva karI gajastasya kadalikA dhvajaH tasya bahabhAraH parivArasamahamiva mUrdhajanikara mardhani mastake jAyante iti mUrdhajAH ziroruhAH tepAM nikara samahama apanAyya locaM kArayitvA dIkSAM grAhayAmAsa ajIgrahat / so'pi puSpadantaH taduparodhAkSepAt tasya vAriSeNamuneH uparodhAkSepAt AgrahavazAt dIkSAmAdAya, hRdayasya manasaH aviditaveditavyAta aviditam ajJAtaM ca tadveditavyaM jIvAditattvarUpaM jJeyaM yasya manasaH, anahugagrahagrasitatvAcca kAmapizAcena grasitatvAcca pIDitatvAcca / ( sa vAriSeNaSiNA rakSyamANo'pi kAntAM dhyAyan dvAdazasamA aneSIt / ) pajarapAtraH patattrIva pajyate rudhyate pakSyAdiryatra tatvajaraM pakSyAdibandhanagaham / tadeva pAtram AdheyadhAraNavastu tatra patattrIva pakSIva, yathA pakSI paJjare ruddhavA rakSyate yathA pudAkuH sarpaH sa mantrazaktikolitapratApo rakSyate mantrazaktyA mantrasAmadhyana kIlitaH stambhita: pratApaH vikramo yasya / gADhabandhanAlAnito gADhabandhanena dRDhabandhanenana AlAnitaH stambhe baddhaH vyAlazaNDAla iva krUragaja iva cAhanizaM rAbindivaM vAriSeNaSiNA rakSyamANaH sa nijakAntAM dhyAyati smaivama / alaketi-smeravimbAdharAyAH ISaddhasanayuto vimbaphalasamAno rakto'dharI yasyAH sA tasyAH priyAyAstanmukhaM purata iva samAste / kathaMbhUtaM mukham, alakavalayaramyam alakAzcarNakuntalAH lalATasamIpasthAH kezA alakAH procyante, teSAM valayana maNDalena meM mama priyAyA vadanaM ramyaM sundaraM pratibhAti / punaH kathaMbhUtaM bhrUlatAnartakAntaM dhruvo late iva bhrUlate tayoH nartaH nartanaM tena kAntaM sundaram / punaH kathaMbhUtaM navanayana bilAsaM navo nUtanaH nayanayornetrayovilAsaH zRGgArajo bhAvaH yatra tat / punaH kathaMbhUtaM cArugaNDasthalaM ca cAruNI gaNDasthale yasya tat panaH kathaMbhUtaM madhuravacanagarbha madhurANi vacanAni garne yasya tat // 197 // karNAvataMseti-ye bhUpA rAjAnaH praNayinISu premavatIpu kAntAsu karNayoH zrotrayoH avataMsI bhUSaNe tanvanti racayanti, mukhamaNDanakaM ca kapolayoraGgavallIM ca racayanti / rAgAta premNaH vakSojayoH stanayoH patravallIlekhanama, jaghane kaTau AbharaNAni razanAdikaM ca racayanti, pAdeSa alaktakarasena ca yAvakarasena ca carcanAni lepanAni kurvanti ta eva dhanyA bhAgyavantaH // 198 // [pRSTha 80] lIleti-priyasyAnukRtirlIlA, priyAgamane striyo yo'Gge vizeSo jAyate sa vilAsaH AbhyAM vilasantI zobhamAne nayane evaM utAle nIlakamale yasyAH sA tasyAH punaH kathaMbhUtA saa| sphAretisphAraH mahAn yaH smara: kAmaH tasmAttaralitazcaJcala: adharapallavaH oSThakisalayaM yasyAH sA tasyAH, punaH kathaMbhUtA / uttuGgeti-uttuGgo unnato pIvarI puSTau ca to payodharo stanI tayomaNDalaM yasyAH sA tsyaaH| mayA Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR081] upAsakAdhyayanaTIkA 381 saha tasyAH kadA saMgama: syAt nanu vit||199|| kiMca-citrati-kAnane utkaNThitaH veSamuniH itthaM dinAni gamayati / dinagamanavyApArAna varNayati-citrAlekhanakarmabhiH nijamanasi nikhAtAyA iva priyAyA vastra citralekhanakAryaH, manasijeti-manasijo madanaH tasya vyApArAH madhurapravRttayaH teSAM sArANAM smaraNaH, gADhetisantataM manasA dRDhabhAvanayA agrasthitAyAH priyatamAyAH pAdayoH asakRta marnA praNAmakaraNakramaH svapna iti sahavAsaviyogaviSaye snehaduHkhAgamaH veSamuniH dinAni kAnane samutkaNThitaH yApayati sma // 200 / / iti nirbandhena anavarataM dhyAyan cintayan dvAdazavarSANi samAnapIta yApayati sma / zUradevabhaTTArako'pyAbhyAM saha teSu viSayeSu zUradevAcAryo'pi vAriSeNapuSpadantamuniyugalena saha teSu teSu viSayeSu vividhadezeSu tIrthakRtAm RSabhAdivardhamAnAntAnAM catuvizatejinavarANAM paJcakalyANarmaGagalAni maGga puNyaM lAntoti yacchanti bhaktebhya iti maMgalAni maM pApaM gAlayantIti vA maMgalAni puNyotpAdIni pApavinAzoni ca sthAnAni janmAdinirvANaparyantAni sthAnAni tIrthabhUmIvanditvA punavihAravazAttatraiva jinAyatanottaMsitopAntazailacUle paJcazailapure jinAnAm AyatanAni gahANi taiH uttaMsitA bhUSitA upAntA samIpasthA zailasya parvatasaMbandhinI calA zikharaM yasya tasmin paJcazalapure rAjagRhe, samAgatya AtmanaH ( zUradevamuneH ) vAriSeNaRSezca taddivase paryupAsitopavAsatvAt svIkRtacatuvidhAhAratyAgAt, taM puSpadantam ekAkinam eva pratyavasAnAya rAya Adideza AjJAM dadAviti bhAvaH / 'bhakSita-cavita-loDha-pratyavasita-gilita-khAditarasAtam' ityamaraH / tadartham AdiSTena tena ca cintitam / "cirAt kAlAt khalvekasmAdapamRtyorjIvannuddharito'smi / dIrghaH kAlo'tItaH khalu adya ekasmAdapamaraNAt jIvan uttIrNo'bhavam (saMprati hi me'nyUnAni vipulAni puNyAni avekSya dRSTvA dIkSAM mumukSuNA dIkSAM tyaktum icchA yasya tathAbhUtena tena maJju zIghraM pAzaparikSepakSariteneva, pAzasya jAlasya pari sarvataH kSepaH AvaraNaM tasmAta kSaritena cyatena pakSiNA vihagena iva palAyitum Arabdham / vAriSeNaH tathAprasthAnAta kRtodaka vitarya jJAtottaraphalaM yathA syAttathA tasya zIghraM gamanamavalokya / dIkSAyA anena jalAJjalirdatteti UhaM kRtvA 'avazyamayaM jinarUpaM jihAsuriva sautsukyaM vikramate jinarUpaM jinadIkSAM jihAriva tyaktUmicchanniva utkaNThita: vikramate azvavadvegena yAti / 'tadeSa kapAyamuSyamANadhiSaNaH samayapratipAlanAdhikaraNanaM bhavatyupekSaNIyaH' tasmAt eSa puSpadantamuniH kapAyaH krodhAdibhiH muSyamANA apahiyamANA dhiSaNA buddhiH yasya saH samayasya jinazAsanapratipAlane rakSaNe adhikaraNaiH AdhArabhUtaiH jinazAsanarakSaNabhAravAhibhiH na bhavatyupekSaNIyaH na tyAjyaH iti addhA yathArtham ajasA anudhyAya vicintya tamanurudhya taM puSpadantam anusRtya etatsthApanAya janakaniketaM pituH zreNikabhUpasya niketaM gRhaM jagAma / celinI mahAdevI putra mitreNa sattraM saha upaDhaukamAnam Agacchantam avakSya tadabhiprAyaparIkSArtha sarAgaM vItarAgaM cAsanamayacchat / vAriSeNastena samaM caramopacAraM caramaH antimaH upacAraH zamaH asmin tat caramopacAraM vItarAgopazamayuktaM .. viSTaraM siMhAsanam alaMkRtya bhUSayitvA amba, samAhUyatAM samastA api AtmIyAH snuSAH / / [pRSTha 81] ( tadanu vAriSeNajAyAH zvazvA AjJayA tatrAgatAH ) kathaMbhUtAstAH vanadevatA iva yathA vanadevatAH prasUnottaMsottaraGgita kuntalArAmAH bhavanti / puSpabhUSitottaraGgitakuntalai: kezaH AsamantAt rAmA ramaNIyA bhavanti / tathA tA vadhvo'pi kalpalatA: iva maNibhaSaNaramaNIyAGganirgamAH yathA kalpalatAH kalpavallayaH ratnAlaGkAramanoharAvayavotpattayaH tathA vadhvo'pi / prAvRSa iva samunnaddhapayodharAbiddhamadhyabhAgAH yathA varSAH samunnatajaladharAvRtanabhomadhyabhAgAstathA smunntstnaavjitaavlgnbhaagaaH| sakalajagallAvaNyalabalipilikhitA iva samastalokasaundayAMzarUpalipinA likhitA iva subhagabhogAyatanAbhogAH subhagAni ramaNIyAni tAni tAni bhogAyatanAni zarIrANi teSAm AbhogaH vistAro yAsAM taaH| punaH kthNbhuutaaH| kaDUlikAnanakSitaya iva pAdapallavollAsitavihAraviSayAH azokavanabhamayo yathA pAdA mUlAni tAnArabhya pallavaiH kisalayaH ullAsitAH zobhitA: vihAraviSayA: udyAnaprAntA yAbhistAH tathA imA vadhvo'pi pAdapallavAH caraNa kisalayA: taiH ullasitA: zobhitAH vihAraviSayAH lIlApradezA yaabhistaaH| kamalinya iva maNimajoramaNitonmadamarAlamaNDalaskhalitacalanajalezayA: yathA kamalinyaH kamalalatA ratnajaDitanapuraramiva zabdaM kurvANA unmadA unmattA Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 paM0 jinadAsaviracitA [pR082ye marAlA haMsAH teSAm maNDalaM samahaH tasya skhalitAni yAni pramAdena calanAni pAdAH ta eva jalezayAni kamalAni tathA maNimajIrANi ratnanapurANi teSAM maNitaM zabdaH punaH kathaMbhUtAH / svakIyarUpasaMpattitiraskRtatribhuvanarAmaNIyakAH, svasaundaryasampadA avagaNitatrilokalalanAsaundaryAH salIlaM ahamahamivotsukAH aham agre gacchAmi aham agre gacchAmIti bhAvanotkaNThitAH tA vadhvaH samAgatya sarvataH parivatruH parirurudhuH puNyadevatA iva tAH suvAsinyaH / puSpadantabhAryA sudatyApyAkAritA amba, madbhAtRjAyA sudatI api AkAryatAm / he mAtaH madbhAtRjAyA ( puSpadantabhAryA ) mama bhrAtuH puSpadantasya bhAryA sudatI nAmadhe. yApi AkAryatAm AhUyatAm / tataH saMdhyeva dhAturaktAmbaracarATopA yathA saMdhyA raktAmbaraM lohitavarNAkAzaM tatra caratIti raktAmbaracaraH sa ATopaH ADambaro yasyAH tathA sA sudatI api dhAturgerika tena raktaM yat ambaraM vastraM tena caratIti carA tasyA ATopena yuktA, tapasaH zrIriva viluptakuntalakalApA, yA tapasaH zrIH zobhA viluptAH kuntalAnAM kezAnAM kalApAH samUhA yatra locena bhUSitA bhAti tathA iyaM "sudatyapi viluptakuntalakalApAsIt / bhavyajanamatiriva vibhramabhraMzidarzanA, bhavyajanAnAM matibuddhiH vibhramasya viparItajJAnasya bhraMzo nAzo yasmin tAdRgdarzanopetA viparItajJAnarahitadarzanena samyaktvena yuktA bhavati tathA iyaM sudatyapi bhramarahitadarzanA nirmalasamyaktvopetA atha ca vibhramarahitanetrA kaTAkSakSeparahitanetretyarthaH / himonmathitA kamalinIva kSAmacchAyApadhanA himena nIhAreNa unmathitA pIDitA kamalinI kamalalatA yathA kSAmacchAyApaghanA kRzakAntizarIrA bhavati tathA sudatyapi kSAmacchAyA kSINakAntidehAbhavat / zaradiva dInapayodharabharA yathA zaradatusthitiH dInA viralA ye payodharA meghAsteSAM bhAraH samUho yasyAm, tathA sudatyapi donaH kRzaH payodharayoH stanayoH bhAro yasyAH saa| khaTvAGgakaraGkAkRtiriva yathA khaTvAyAH maJcakasya aGgAni avayavAH tadrUpA ye karaGkA aSTau caraNAdayaH teSAm AkRtiriva prakaTakIkasanikarA iyaM sudatI prakaTA kokasAnAm asthnAM nikaro yasyAH saa| sakalasaMsArasukhavyAvRttinItimUrtimatI vairAgyasthitiriva viveza / sakalasaMsArasukhebhyaH vyAvRttiH parAGmukhatA tasyA: mUrtimato sadehA vairAgyasthitiriva viveza tatra zreNikanRpaprAsAde AjagAma / puSpadanteti-puSpadantasya muneH hRdayam eva kandalaM aGkuraH tasya ullAse vikasane vasumatIva pRthvIva sA sudato ( puSpadantasya jAyAcarI) tAM vAriSeNo'vadhArya vimazya ( avadat ) mitra, seyaM tava praNayinI seyaM tava vallabhA yannimittam adyApi na saMpadyase manomuniriti / yasyA nimittena adyApi dvAdazavarSANyatItAni manitve tathApi manasA muniriti bhAvayatinaM jAtastvamiti / etAzcavavidhakAyAstava bhrAtRjAyAH etAH purato dRzyamAnAH tava bhrAtRjAyAH te bhrAtuH vAriSeNasya patnyaH evaMvidhakAyAH uktavarNanA anindyalAvaNyazarIrati / tathaite ca vayaM tava samakSodayaM samAcaritAbhijAtajanocitacaritAH / tava samakSodayaM tava pratyakSe eva udaya (zcAriprasya ) yathA syAttathA vayaM samAcaritaM nirdoSa pAlitaM abhijAtajanocitaM kulInapuruSayogyaM caritaM vRttaM yasta / ( mama bhAryA atIva ramaNIyAstathApi tAH parityajyAhaM samyAgAcaritamunicAritro'bhavam / tvaM tu asundarAM jAyAmapi manasA devAGganAsadazI matvA honacAritro'bhavaH / iti tarjanavacanaH nirbhatsitaH puSpadantaH / [pR0 82 ] snAnAnulepaneti-aGganAnAM vapuH zarIram AdheyabhAvasubhagaM AdheyabhAvaH saMsRjyamAnacandanamRgamadapaGkAdibhiH subhagaM dRzyate / kena vidhinA AdheyabhAvasubhagam snAnAdividhinA-snAnaM sugandhitailena dehaM saMmadya sugandhijalenAbhyaGgasnAnam anulepanaM candanAdipaGkena dehalepanaM kauzeyAdivastradhAraNam, aveyakAdibhUSaNadhAraNam, puSpamAlAdibhiH kaNThAdyavayavAnAM zobhAsamutpAdanam, tAmbUlavAsasevanam ityAdividhinA nArIdehaH sundaraH pratibhAti / tu param asya dehasya naisagikI svAbhAviko sthitiH svAbhAvika rUpaM kimiva kim upamAnamAsAdya varNanIyaM bhavet // 201 // ityasaMzayam Azayya jJAtvA vicintya vA straNeSa strIsaMbandhiSusukhakAraNeSu vicikitsAsajjAM jugupsAyuktAM lajjAm abhinIya samprApya, haho iti sambodhanArthakam avyayaM 'bho' ityarthe jJeyam / nikAmeti-nikAmama atizayena niruddhaH vinAzitaH makaradhvajasya madanasya uddhava utsavo yena tatsambodhanam / vidhurANAM duHkhArtAnAM bAndhava, sAhAyyakArin / saMsAreti-saMsArasukhameva saroja kamalaM tasya utsArAya vinAzAya nIhArAyamANo himatulyau caraNau pAdau yasya tasya saMbodhanam, he Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 383 -pR085] upAsakAdhyayanaTIkA vAriSeNa, paryAptam atrAvasthAnena, atrAlam upavezanena / prakAmam atizayena zakalitaM khaNDitaM kusumAstrasya madanasya rahasyaM gUDhasvarUpaM yena tatsambodhanam, he vayasya he sakhe, idAnImadhunA, yathArthanirvedAvaniH yathArthaH vastubhUtaH nirvedaH viraktibhAvaH tasya avaniH sthAnam ahaM manomunirasmIti sanasA muniH bhAvena munirasmi iti ca avadhAya vijJAya, vizaddhahRdayau tau dvAvapi celinImahAdevIma abhinandya, upasadya ca garupAdopazalya gurucaraNasamIpam upasadya sthitvA ca niHzalyAzayo mAyAmithyAtvanidAnazalyarahitAbhiprAyo sAdhu tapazcakratuH / bhavati cAtra zlokaH-sadatIti-kRtatrANaH kRtaM trANaM rakSaNaM yena sa vAriSeNaH sadatIsaMgamAsaktaM / tapasvinaM puSpadantaM saMyame sthApayAmAsa // 202 // ityupAsakAdhyayane sthitikArakIrtano nAma caturdazaH kalpaH // 14 // 15. vajrakumArasya vidyAdharasamAgamo nAma paJcadazaH kalpaH [ pRSTha 82 ] caityairiti-caityaH jinabimvaH, caityAlayaH jinamandiraH vividhAtmakaH jJAnaH vyAkaraNakAvyanyAyadharmazAstrANAM jJAnaiH, vividhAtmakaiH tapobhiH anazanAdidvAdazavidhastapobhiH, pUjAmahAdhvajAdyazca nityapUjA, aSTAhnikapUjA, indramahapUjA mahAmahapUjAdibhiH mArgaprabhAvanAM kuryAt jinadharma prabhAvayet // 203 // [pRSTha 83 ] jJAne, tapasi, pUjAyAm / keSAM yatonAM yaH asUyati matsaraM karoti munInAM jJAnam, tapaH upAsanAM ca dRSTvA yo durdhIH asUyati teSAM guNebhyaH druhyati nUnaM satyameva tasyApi svargApavargabhUlakSmoH surendralakSmIH tathA apavargabhUlakSmoH mokSabhUmilakSmIH asUyati matsaraM karoti ubhe te lakSmyo tasmAnnarAd dUraM tiSThataH iti bhAvaH // 204 // samartha iti-yo dhArmiko naraH cittena dhairyAdinA jJAnena vA, vittena dhanadhAnyavastrAdidAnena iha asmindeze samarthaH sannapi azAsanabhAsaka: zAsanasya jinadharmasya bhAsakaH prabhAvanAkArako na syAt sa cittavittAbhyAM samarthaH sannapi amutra paraloke na bhAsakaH bhAsako na bhavati / tasya svargAdilakSmIrvazA na bhavatIti bhAvaH // 205 // taddAneti-tasmAt dAnazcaturvidhaH, jJAna: AdhyAtmikairAgamajaizca vijJAnaH, catuHSaSTikalAnAM jJAnaH, mahAmahamahotsavaiH mahAmahAdipUjAvizeSa: dhanikai rAjabhizca kriyamANaiH ehikApekSayojjhitaH ahaM devaH syAmahaM vasumatIpatiH syAmiti ihalokasaMbandhidhanAdyabhilASayA muktaH dhArmikaH darzanodyotanaM kuryAt darzanasya prakAzanaprabhAvanAM kuryAt // 206 // . [pRSTha 84-85] zrUyatAmatropAkhyAnam-aMtra prabhAvanAguNe AkhyAnaM prasiddhA kathA zrRyatAm AkarNyatAm vrajakumArasya kathAM zRNvantu janA iti bhAvaH / paJcAladezeSu zrImaditi-zriyAnantacatuSTayalakSmyA yuktasya pArzvanAthaparamezvarasya yazaHprakAzanapAtre ahicchatranAmanagare candrAnanAkhyA yA aGganA nArI sA eva ratiH tasyAH kusumacApasya madanasya dviSantapasya tannAmadheyasyaM bhUpateH somadatto nAma purohito'bhUt / kathaMbhUtaH saH uditoditakulazIlaH prati puruSam adhikAdhikatayA prAptodaye unnati prApte kulazIle vaMzasadAcArI yasya saH SaDage vede zikSA-kalpa-vyAkaraNa-nirukta-jyotiSa-cchandAMsi vedasya SaDaGgAni tadAtmake vede deve devaviSaye, nimitta aSTAMganimitte, daNDanotyAM ca abhivinItamatiH kuzaladhIH / daivInAM devatAprakopajAtAnAma, mAnuSINAM manuSyararibhirutpAditAnAm ApadAM pratikartA nivArakaH, yajJadattAbhaTTinobhartA tannAmadheyAyA brAhmaNyA bhartA patiH, somadatto nAma purohito'bhUt / ekadA tu sA kila yajJadattA antarvatnI anta: garbhamadhyastham apatyaM vidyate'syA iti garbhiNItyarthaH, satI mAkandamaJjarIkarNapUreSu mAkanda AmrataruH tasya maryAH karNapUreSu tannAmakAlaGkAreSu tatpariNataphalAhAreSu ca samAsAditadohalA labdhecchAvatI abhUt / vyatikrAntarasAlavallarIphalakAlatayA vyatItAmramajarIphalasamayatvAt, kAmitam abhilaSitaM anAptavatI alabhamAnA, ziphAsu vyathamAnA pratAninIva ziphAsu mUleSu pIDAyuktA vallIva tanutAnavaM dehakAzya upeyuSI jagmuSI tena purohitena jJAtijanena vandhugaNena ca prabandhena AgraheNa pRSTA hRdayeSTaM mano'bhilASam abhASiSTa abrUta / bhaTTastannizamya zrutvA "katham etanmanorathama ayathArthapatham asmanmanomathaM avyartha prArthanaM kathaM kariSyAmi" etanmanorathaM asyA yajJadattAyAH Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 paM0 jinadAsaviracitA [pR0.85-- manorathaM ayathArthapathaM pUrayituM azakyaupAyam asmAkaM mano dunvat avyarthA saphalA prArthanasya spRhAyAH kathA yasmin saH taM kathaM kariSyAmi / asyA dohadapUrtiH akAle udbhUtatvAt kathaM mayA kartuM zakyeti bhAvaH / ityAkulamanAH paricchadacchAtratantrAnupadaH paricchadaH parivArarUpaH sa cAsau chAtraH ziSyaH sa eva tantra arthasAdhakaH tam anusatya padAni yasya sH| punaH kathaMbhUtaH sAtapatrapadatrANaH, AtapatraM chatraM padatrANe upAnahI teSAM samAhAraH AtapatrapadatrANaM tena sahitaH sAtapatrapadatrANaH, punaH kthNbhuutH| taditi-tAsAM mAkandamaJjarINAM tatphalAnAM ca gaveSaNe anveSaNe yA dhiSaNA buddhiH tasyAM parAyaNaH san itastataH vrajan gacchan jaleti-jalavAhinI nAma nadyAstaTasamIpe niviSTaM sthitaM pratananaM vistAro yasya tasmin mahati kAlidAsakAnane ( sumitreNa muninA adhyAsitamUlatalazcUtavRkSaH somadattena vilokitaH prathamaM tAvat sumitraM muni varNayati kaviH ) kathaMbhUtena sumitreNa / parameti-paramatapazcaraNAcaraNena zuci pavitraM zarIraM yasya tena / punaH kathaMbhUtena / nizeSeti-niHzeSam akhilaM tacca tacchra taM dvAdazAMgam zrutajJAnaM tasya zravaNena / gurumukhAt prasRtaH prakaTIbhUtaH manaskAro nizcayo yasya tena / panaH kathaMbhUtena / samasteti-samastAni sakalAni tattvAni jIvAjIva dIni sapta teSAM nirUpaNaM yasmina sa cAso svAdhyAyastasya dhvaniH sa eva siddhauSadhiH tasyAH savidhatayA sAmIpyena sAdhitaH vazIkRtaH vanadevatAnAM nikaraH samUho yena / mUrtimateva zarIravateva dharmeNa, punaH kathaMbhUtena / vineyeti-vineyAH vinetuM zikSituM yogyAH vineyAH upAsakAH ta eva daidhikeyAni dIdhikAyAM jAtAni daidhikeyAni kamalAni teSAM mitreNa saryeNa upAsakakamalasUryeNetyarthaH / sumitreNa muninA 'sumitra' nAmavatA yatinA alaMkRtAlavAlavalayam alaMkRtaM zobhitaM AlavAlavalayaM vRkSamUle jaladhAraNArtha yanmRdveSTanaM tasya valayaM maNDalaM yasya tam ekaM cUtam Amratarum avalokya daSTavA, kathaMbhUtam / etad brahmavarcasamAhAtmyAt brahmaNaH brahmacaryapUrvakatapaso varcasaM tejastanmAhAtmyAt AmUlacUlaM vRkSatalamAramyAgrAvadhiyAvat ullasallavalIphalagulucchasphItam ullasantI vikasantI yA lavalI latAvizeSastasyAH phalAnAM gulucchAni gucchAH tadvat sphItaM samRddhaM AmraphalagucchasamRddhaM vilokya, cchekacchAtrahaste ccheko vidagdhaH caturaH sa cAsau chAtrazca ziSyastasya haste kalatrasya bhAryAyAH pikapriyaprasavaphalapratolI pikAnAM kokilAnAM priyAH pikapriyAH prasavAH puSpANi yasya sa AmrataruH tasya phalAni teSAM pratolI gucchaM prahRtya AdAya, tato bhagavataH pUjyasya sumitramuneH dharmazravaNAvasaraprayatnAt kathaMbhUtAtprayatnAt / avadhIti-avadhiH avadhijJAnaM sa eva payodhiH samudraH tasya madhye saMnidhoyamAnAH nidhirUpeNa bhAsamAnAH sakalAzca te kalApAH samUhAH taiyuktAni ratnAni samyagdarzanAdIni yatra tasmAt dharmazravaNAvasaraprayatnAt dharmAkarNanasamayaprayatnAt ( jAtajAtismaraNaH somadatto munirbabhUva ) bhavAntaraM pUrvajanma AkarNya / kathaMbhUtam dharmazravaNasamaye prasaMgAt samAyAtaM prAptam, punaH kathebhUtaM / sahasrArakalpe dvAdazasvarge sUryavimAnasaMbhUtaM sUryAsyavimAne jAtaM sUryacarAbhidhAnAnugataM sUryacaradeva iti nAmAnusRtam atyalpavibhavapariplutam atistokasaMpadyutam AtmagocaraM svaviSayaM bhavAntaraM janmAntaraM zrutvA udIrNajAtismarabhAvaH udbhUtapUrvabhavasmaraNaH svapnasamAsAditasAmrAjyasamAnasArAt saMsArAdvirajya svapne samAsAditaM labdhaM yatsAmrAjyaM tena samAna: sAraH balaM yasya tasmAt saMsArAdvirajya virakto bhatvA, manojavijayaprAjyAM manojo madanaH tasya vijayaH tena prAjyAma utkRSTa pravrajyAM jinadIkSAm Asajya saMprApya, prabuddhasiddhAntahRdayaH jJAtasiddhAntarahasyaH magadhaviSaye sopArapurasya paryante samIpe dhAma nivAso yasya tasmin nAbhigirinAmni mahIdhare parvate samyagyogo nirdoSaH yogo manovAkkAyaikAgrayaM yasmin tathAbhUto ya AtApanayogaH grISmoM ravikarasaMtaptazilAyAM kAyotsargeNa sthitvA AtmacintanaM taM dharatIti samyagyogAtApanayogadharo babhUva / tadana somadattasya dIkSAgrahaNadinamAramya tadviyogAtakovRttacittA tasya somadattasya viyogo virahaH sa eva AtaGko rogo jvaro vA tasmAt udRttam anavasthitaM cittaM yasyAH sA, yajJadattA tadantevAsibhyaH tasya somadattasya antevAsibhyaH ziSyebhyaH AtmakhedakaraM somadattavatavyatikaraM somadattasya vratagrahaNasya vyatikaraM vArtAm anubhUya zrutvA, prasUya ca samaye stanandhayaM bAlakam, punastamAdAya gRhItvA prayAya ca gatvA ca taM bhUmibhRtaM parvataM nAbhigirim, [yajJadattA taM muni vacananirbhatsyaM tasya puro deze zilAtale bAlakaM muktvA gRhaM jagAma] 'aho kuTakapaTa kuTayati dagdhIkaroti kapaTaM yasya tatsaMbodhanaM he kUTakapaTa, kapikaTa kapivat markaTavat kaTau kapolo yasya tatsaMbodhana heka pikaTa iti, Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 86] upAsakAdhyayanaTokA manmana iti-mama manaH manmanaH tadeva vanam araNyaM tasya dAhe dahane dAvapAvakaH, dAvo'raNyaM tasya pAvakaH agniriva tatsaMbodhanam, niHsnigdha durvidagva naSTaprIte durvidagdha khalacatura, yadi cet imaM puro'vasthitaM digambarapraticchandaM nagnarUpam avacchidha tyaktvA, svacchayA nirmalayA icchayA Agaccha, no cet gahANa svIkuru enam imam Atmano nandanaM putram / iti vyAhRtya bhASitvA asya UrvajJoH utthitakAyotsargasya bhagavataH purataH zilAtale bAlakam utsRjya muktvA vihAra nijaM nivAsam / jagAma svakIyamAvAsam / bhagavAnapi tena sutena putreNa dRSadaH zilAyAH ploSotkarSakaluSatvAt ploSasya dAhasya utkarSaH tIvratA tena kaluSatvaM zyAmIbhUtatA tasmAt, viSTarIkRtacaragavargaH AsanokRtapadayugaH sopasargaH sopadravaH tathaiva pUrvavadeva avatastho tiSThati sma / [pRSTha 86 ] atrAntare asmin prasaMge ( trizaGkarnAma khagapati: bhAskaradevAya rAjyaM dattvA saMyamI ajAyata ) kathaMbhUtaH sa trizaGkarnapaH / vijayA/tta razreNyAmamarAvatInagarIpatiH / kathaMbhUtasya vijayArdhaparvatasya / saheti-sahacaraiH sakhIjanaiH, anucaraiH dAsyAdibhiH saha saMcarantyastAH khecaryaH vidyAdharAGganAstAsA caraNAnAM pAdAnAm alaktakena yAvakena raktAni lohitAni randhrANi yasya, tathAbhUtasya vijayA iti taTIdhraH parvataH tasya vijayArdhataTIdhrasya, uttarazreNyAm, kathaMbhUtAyAm / dayiteti-dayitAt patyuH avidUrA samIpavartinI yA vidyAvarI khacarAGganA tasyA vinodena narmabhASaNena vihAreNa ca parimalitA sugandhobhUtA kAntAradharaNI vanabhUmiH yasyAH tasyAm uttarazreNyAma amarAvatInagarIparamezvaraH sumaGgalAbhidhAnA yA abalA lalanA tasyA varaH bhartA / kathaMbhUtaH trizaGkana paH / prakAmeti-prakAmaM yathepsitaM nikhAtA rAjyAccyAvitAzca te arAtayaH zatravazca teSAM kAntAH sundaryaH tAsAm AzayazcittaM tatra yaH zokajanane zaGkariva zalya iva trizaGkarnAma nRpatiH / samareti-samarAvasare yuddhasamaye abhisaranto'bhidravantaH ye sapatnAH zatravasteSAM saMtAno vaMzastasya avasAnaM vinAzaH tatkaraNe sArAH baloyAMsaH ye zilomukhA bANA: yasya, tathAbhUtaH sa nRpaH rAjyasukham anubhUya, jinAgamAdavagatasaMsArazarIrabhogavairAgyasthitiH yatiH sAdhurbubhUSuH, bhUgocarasaMcArAya bhUmi viSaye saMcAro bhramaNaM yasya tasmai hemapurezvarAya hemapurAdhIzAya kathaMbhUtAya / samasteti-samastAH sakalAzca te mahIzAH rAjAnaH taiH mAnyaM zAsanaM yasya tasmai balavAhananAmadheyAya napAya sudevI sutAm, jyeSThAya putrAya ca bhAskaradevAya ca rAjyaM pradAya vitIrya suprabhamUrisamIpe saMyamI yatirajAyata / tato gateSu katipayeSu ciddivaseSu vihitaH kRtaH rAjyApahAro yasya / kena rAjyApahAraH kRtaH puraMdaradevena kathaMbhUtena / samutsAhitaH dhanAdidAnena unnati nItaH AtmIyAnAM svasaMbandhinAM vIrANAM samUho yena tena, punaH kathaMbhUtena / svadoriti-nija bhujayodarpaNa vidyA sAmarthyayutasainyavRndena, duvinItAH duHzikSitAH khalAsteSu variSThena jyeSThena laghiThena bhrAtA puraMdaradevena vihitarAjyApahAraH parijanena samaM sa bhAskaradevaH tatra balavAhanapure amarAvatIpure zibiraM svasainyaM saMsthApya maNimAlayA rAjyA saha taM somadattaM bhagavantam upAsitUM pUjayituma aagtH| tatpAdamUle sthalakamalamiva taM bAlakamavalokya 'aho mahadAzcarya mahadadbhutam, yataH kathamidam aratnAkaramapi ratna ratnAkare samudre ajAtamapi ratnamiva, ajalAzayamapi kuzezayaM jalAzaye taDAge ajAtamapi kuzezayamiva kamalamiva, anindhanamapi tejaHpujam indhanarahitamapi tejaHpuJjam aGgakAntisahitam , acaNDakaramapi ugratviSaM na caNDAH tIkSNAH karAH kiraNA yasya tathAbhUtamapi upratviSaM tIvrakAntim / anilAmAtulamapi kamanIyam ( ? ) na ilAmAtula: anilAmAtulaH ilAmAtulazcandraH ilA candrasya snuSA / candrastasyA mAtula: ilAmAtulazcandraH sa vajakumAro'candro'pi candravat kamanIyaH iti bhAvaH / api ca kayamayaM bAlapallava iva pANisparzanApi mlAyamAnalAvaNyaH bAlakisalaya iva karAzenApi mlAyamAnaM kAntihInaM lAvaNyaM saundarya yasya tathAbhUtaH / kaThoromaNi tIvrAtapatapte pASANe vajraracita iva riraMsamAnamAnasaH kroDamAnamanAH, mAturutsaMgagata iva sukhenAste jananyA aGkagata iva Amodena vartate iti / evaM kRtamativihitavimarzaH sa bhAskaradevaH "priyatame vallabhe kAmam atizayena stanaMdhayadhatamanorathAyAH stanaM dhayati pivatIti stanaMdhayo vAlaH tasmindhano manoratho'bhilAyo yayA sA tasyAstava ayaM bhagavataH somadattamuneH prasAdAt kRpAyAH sampannaH labdhaH sarvalakSagopapannaH sakalasAmudrikazubhalakSaNalakSitaH vajrakumAro.nAma 46 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 paM0 jinadAsaviracitA [pR087asmAkam iti asmadIyaH sa cAso vaMzazca tasya vizAlatAM vistRti vidavAtIti vizAlatAvidhAyi tacca tatpAtraM ca asmadIyAnvayasya prasiddhividhAne pAtraM yogyo'stIti abhidhAyoktvA, vidhAya ca yathAvattasya bhagavataH paryapA. sanam, pUjanam, punarata eva asmAdeva somadattaguroH mahataH mAhAtmyavataH adhigataM labdhaM ca etadapatyaM bAlo'yamiti vRttAntaH yena sa nabhazcarapatiH bhAvapuraM nijabhaginIpatinagaram anusasAra yayAviti bhAvaH / [pRSTha 87] bhavati cAtra zlokaH-antaHsAreti-antaH Atmani sAro balam upasargasahanasAmadhyaM yeSu tAni antaHsArANi tAdRzi zarIrANi yeSAM te antaHsArazarIrAH teSu mahApuruSeSu / ahitehitam ahitAnAm arINAm IhitaM ceSTitam upasargAdikaM duSkRtyaM hitAyava bhvti| mahApuruSANAM guNaprAdurbhAvakAraNaM bhavati / agnisaMyogaH tadazmani svarNapASANe svarNatvAya hemaprAdurbhUtyai ki na syAt / api tu syAdeva // 207 // ityupAsakAdhyayane vajrakumArasya vidyAdharasamAgamo nAma paJcadazaH kalpaH // 15 // 16. vajakumArasya tapograhaNo nAma SoDazaH kalpaH [pRSTha 87-88] vajrakumAro yauvanenAlaMcakre iti saMbandhaH / kathaMbhUtaH saH / punariti-punaH bAlabhAvAt zaizavAt zoNA tAmrA chAyA kAntiH yasya kAyasyeti, ka iva kaGkallipallava iva azokatarukisalaya iva, dhAtakIti-mubhikSAbhiSatarupuSpaguccha iva, aruNamaNibhiH panarAgamaNibhiH nirmita: kanduka iva genduka iva bandhUnAM saMbandhijanAnAm / punaH kathaMbhUtaH / Ananditeti-Ananditam, nirIkSitam itastato vIsAM kurvat, amRtapotham amRtaM jalam, dugdhaM ghRtaM ca tatpAnaM kurvANam, mantharaM mandaM mandaM valitaM kurvANaM mukhaM yasya, sakhelaM krIDayA hastaparamparayA saMcAryamANaH nIyamAnaH, krameNa uttAnazayaH unmukhazayanam, darahasitam ISatsmitam, jAnubhyAM caMkramaNaM rivanam UrujaGghayormadhyabhAgAbhyAma, gadgadAlApaH aspaSTabhASaNam, spaSTakriyA ca askhalitagamanabhASaNAdikaM ca etatpaJcakasthAm avasthAM dazAm anubhUya, sa vajrakumAraH yauvanenAlaMcakre / ka iva kena / yathA marumArgaH mriyate pipAsayA yasminmahaH sa cAso mArgaH nirjala: panthAH chAyAvatA pAdapena alaMkriyate, chAyApAdapo yathA chAyApradhAnastaya'thA jalAzayena zobhate, sa ca jalAzayo yathA kamalAkareNa kamalavanena, saca kalahaMsanivahena marAlavihagavRndena, kalahaMsanivaho yathA rAmAsamAgamena, sa ca rAmAsamAgamaH yuvatijanasaMgaH smaralolAyitena madanakrIDanena, taruNIjano yuvatisamUhaH tasya mana eva mago hariNastasya pramadavaneneva Anandadena upavaneneva yauvanena tAruNyena sa vajakumAraH alaMcakre shshbhe| ( tadanu vajakumAraH mAmasya duhitaram indumatI pariNIya mAyAvinama ajagaraM pavanavegAM pIDayantaM vitrAsayAmAsa iti saMbandho'tra jJeyaH ) tadanu yauvanaprAptyanantaraM kathaMbhUto vajrakumAraH / bADhamiti-bADham - atizayena prarUDham udbhUtaM tacca tat prauDhaM pravRddhaM yauvanaM tAruNyaM tasya avatArasAro AgamanasAmarthya yasmin saH punaH kathaMbhUtaH / pitu. mAtuzca vaMzayoH nivezaH nivAso yAsAM tathAbhUtAbhiH anavadyAbhiH nirdoSAbhiH vidyAbhiH prabalitapratApaguptaH prakRSTasAmarthyavikrameNa guptaH rakSitaH, tatazca / prAptati-prAptaM labdhaM khacaralokAt nabhogAbhijanAt AdhikyaM zreSThatvaM yena saH, ( mAmasya kanyAM paryaNayat ) kiM nAmadheyasya mAmasya / suvAkyeti-vAkyamUrti iti nAmnaH dhAmasya gRhabhUtasya mAmasya jnniibhraatuH| kathaMbhUtAM duhitaraM paryaNayat / madaneti-madanasya kAmasya yo madaH udrekaH tena paNyaM stavyaM yattAruNyaM tasya lAvaNyameva araNyaM tatra vanadevatAvatArasya vasumatIva bhUmiriva tAm indumatI duhitaraM sutAM pariNIya vikAhya, maNikuNDalAdayaH puraHsarAH agragA yeSu taH nabhazcarakumAraiH khacaraputraH anugataH vijayApramahIdharam adhyAsteti saMbandhaH / kathaMbhUtaM vijayAdham / pUrvApareti-pUrvazca aparazcAmU pUrvAparo to ca to avArapArI samudrI pUrvAparAvArapAro tayostaraGgA vIcayaH taiH danturA unnatA vyAptA vA kandarAH guhAH tAH paratIti paraH taM punaH kathaMbhUtam / krIDeti-krIDAyAH rasaH prItiH tasyA vardhanena udarama utkaTam / vijayAmihIdharam adhyAsya upavizya, tasya vijayAdhasya nAnAsthAnAni nidhyAyana mAyAzaya (vitrAsayAmAseti saMbandhaM darzayati / ) vihAyazcarIti-vihAyaH AkAzaM tatra caro gamanaM yAsAM tAH Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 8 ] upAsakAbhyayanaTIkA 387 vihAyazcarya : vidyAdhara striyaH tAbhiH parimalanena mardanena mlAnAni glAni prAptAni mRNAlAni bisAni kamalanAlAni jalajAni ca yatra, punaH kathaMbhUtaM sthAnam / azoketi - azokataroH pallavAnAM zayyAsu dayitena tyA AsAdyaM prApyaM yadvidyAdharIsurataM tasya parimalena sugandhena bahalaM vipulam idaM latAkuJjasthAnam iti nidhyAyan, punazca kanduketi -- kandukavinodaH gendukakrIDA tasmin pariNatAstatparA yA ambaracaryaH svagyaH tAsAM caraNAlaktakena pAdaliptayAvakena aGkitaM cihnitam ada: sthAnam / tamAlamalAnAm AvalayaM maNDalaM yatra tathAbhUtamidam / idaM ramaNIyam manmanoharamadaH, adazca sundaram aTanIghrataTaM mekhalAgharataTasthAnaM manoharam / iti nidhyAyan pazyan cintayan vA / sameti - samAcaritaH vihitaH svairavihAro yena, punaH prApto himavadgireH prAgbhAraH agrabhAgo yena saH / vajra kumAra: mAyAjagareNa nigIrNAM vidyAdharakanyAM pavanavegAM saMrakSitavAn / [ kasya vidyAdharapateriyaM pavanavegeti varNyate ] khecarIti - khecarIlocanAnAM candravadAhlAdakasya candrapureti nagarasyendraH svAmI, yazca aGgavatI yuvatyAH prIterdhAma gRhaM tasya garuDaveganAmnaH vidyAdharapateH atizayarUpasya pAtrI bhAjanabhUtAM priyaputra pavanavegAM nAma asaMgAM sakhyAdiparivArarahitAm / prAleyeti - prAleyaM himaM tena upalakSitaH acalaH parvataH himAbhidhaH zailaH tasya mekhalAyAM nitambe yatkhalatikaM nAma vanaM tasya latAlaye nilInAGgAM nilonaM sthitam aGgaM yasyAH sA tAm / punaH kathaMbhUtAM tAM bahurUpiNo iti nAmnaH niSadyA sthApanA yasyAM sA tAm anavadyAM nirdoSAM vidyAmArAdhayantIm, anayaiva vighnanighnayA vighnaM kurvatyA jAtaM ajagararUpaM yasyAM tathAbhUtayA vidyayA nigIrNavadanAM nigIrNa gilitaM vadanaM mukhaM yasyAstAm upalakSya dRSTvA paropakAracaturaH tArkSyavidyayA garuDavidyayA etasyAH lapanaM mukhaM tena AvilaM bhUtaM tAlu yasya taM mAyAzayAluM mAyAjagaraM vitrAsayAmAsa pIDayAmAsa / pavanavegA tatpratyUhAbhogApagamAnantarameva tasya mAyAjagarasya pratyUho vighnastasyAbhogo vistAraH tasya apagamo vinAzastasya anantarametra vighnanAzakSaNa eva vidyAyAH siddhi prapadya prApya 'avazyaM iha janmani ayameva me kRtaprANatrANAvezaH kRtaH vihitaH prANatrANasya asurakSaNasya AvezaH prayatno yena sa vajrakumAra eva prANezaH prANanAtha:' iti cetasi abhinivizya nizcayaM kRtvA punaH asyaiva nIhAramahIdharasya nIhAro himaM tasya mahIdharaH parvataH himAcala: tasya nitAntam atizayena tIriNIparyante nadyAstaTe sUryapratimAm AtApanayogaM zritavataH dhRtavataH bhagavataH pUjyasya / tapa iti -pomAhAtmyena kRtasakalaprANivyasananAzasya saMyatasya saMyamino muneH pAdapoThopakaNThe caraNAsanasamope paThataH tava setsyati siddhi yAsyati ityupadezavazena abhinavamArAya abhinavo nUtanaH sa cAso mAro madanaH tasmai vajrakumArAya gaganeti-gagane gamanaM yeSAM teSAM vidyAdharANAM yA aGganAH striyaH tAsAM vidyAdharastrINAM jIvitabhUtAm abhimateti-abhimataH abhilaSitaH sa cAso arthazca tasya sAdhane paryAptiH pUrNatA yasyAstAM prajJapti vidyAM vitIrya dattvA nijanagaryAM paryaTan vajrakumAraH tathaiva tatsUrisamakSaM phenamAlinInadItaTe vidyAM prasAdhya asAdhyasAdhanena pravRddhavikramaH akrameti - akrameNa anyAyyena vikrameNa zauryeNa alpI - bhUtadaivaM puraMdaradevaM pitRvyaM piturbhrAtaram avyAjam animittam ucchidya sadyastatkSaNa eva tAM vijayotsavaparamparAvatIm amarAvatIM puraM nagarIm AtmapitaraM svatAtam akhilagaganacaraiH vihitapAdasevaM bhAskaradevaM sthApayitvA vazyendriyaH svayaMvara nimittena kRtAbhilaSitavallabhasamAgamAm, madanasamAgamasaMjAtazRGgArasundarAM pavanavegAm anyAzca khecarapatikanyAH pariNoya bhAgyavatAM dhuryaH nabhogAminaH saMkalpamAtra labdhastaistaiH alabdhapUrvai vilAsaH samayaM gamayAmAsa / [ pRSTha 86 ] anyadA punaH iSTA abhipretA suhRdAdayasteSAm prajJayA tayA duSTA matsariNaH ye jJAtaya gotriNo janAH teSAM avajJayA avahelanena AtmanaH strasya paraidhitvaM pareNa edhitvaM varddhanaM poSaNaM ca avabudhya jJAtvA nijAmyanizcaye svavaMzanirNaye sati zArIreSu upacAreSu snAnAnnapAnAdivyavahAreSu pravRttiranyathA nivRttiH iti vihitapratijJaH / tAbhyAM mAtApitRbhyAM maheti -- mahAntazca te munayaH mahAmunayaH saptarSayaH teSAM mAhAtmyayuktaH prabhAva saMpannaH yo mantraH tena vitrAsitAH bhayaM prApitAH duSTA ItayaH rogAdibAdhAH tA eva nizAcarA rAkSasA yatra tathAbhUtAyAM mathurAyAM tapasyataH somadattasya bhagavataH sanIDe samIpe notaH / tadaGgamudrAprAyaM munizarIrAkRtitulyam AtmakArya svadeham avasAya nizcitya saMjAtAnandanikAyaH udbhUtapramodavRndaH tau Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 86ubhI api usanetArI munisamopaM prApako mAtApitarau sAdaraM sasnehama uktiyuktibhyAM pratibodhya upadizya ava. dhIritobhayagranthastyaktabAhyAbhyantaragranthaH, nirgranthaH cAraviddhiH samapAdi cAraddhidhAraka: samajAyata / bhavati cAtrAryA-kAmavidUre kAmAta madanAt vidUre vizeSeNa dUre rahite nare jAte sati, nare kAmebhyaH sakalaparigrahAbhilASAbhyo vA dUre jAte sati, zrIkalpaH lakSmIsadazaH sundaraH kAntAlokaH strINAM samUhaH tRNakalpaH tRNavadupekSaNIyaH tyaktuM yogyo bhavati / citaH maMcitaH mitragaNaH citAlokaH zavalokavat jAyate / svajana: bandhuvargaH puNyajanazca rAkSasajano jAyate // 208 // ityupAsakAdhyayane vajrakumArasya tapograhaNo nAma SoDazaH kalpaH // 16 // 17. buddhadAsyAH pUtikavAhanavaraNo nAma saptadazaH kalpaH [ pRSTha 86-60 ] punazca etasyAmeva kila mathurAyAm, kathaMbhUtAyAM mahAmahotsaveti-mahAmahotsave bhaktyA mukuTabaddhaH kriyamANA yA jinapUjA sA mahAmahotsava ucyate tasmina utsAhitAnAM narANAM AtodyAnAM vAdyAnAM nAdA dhvanaya: taiH medurAH pratidhvaniyuktA ye prAsAdAste eva kandarA yasyAH tasyAm, gocarAya AhArAya cAraddhigalaM tadvaddhisahitaM munidvayaM nagaramArge saMgatagatisarga saMgato gate: gamanasya sargo nizcayo yasya tata, ekasminneva samaye samAna gatyA AhArAya nirgtmityrthH| tatra mathurAyAM dvitriparivatsara eva dvau vA trayo vA pari adhikA hInA vA vatsaga yasmin tathAbhUte avasthAvasare bAlikAmekAM cillacikinalocanasanAthAM cillena netramalena cikine klinne ca te locane nayane tAbhyAM sanAthAM sahitAm anAthAM pitRbhyAM rahitAm ApaNAGgaNacAriNom ANAnAm aGgaNaM tatra cAriNIM bhramantI paNyavIthikAyAM bhramaNaM kurvatIm skhaladgamanavihAriNoM skhalatA gamanena viharantIma nirIkSya vilokya pratIkSya vimarza kRtvaa| pazcAccaraH pRSThato gacchan sunandanAbhidhAnagocaraH sunandana iti nAmaviSayo yasya sa bhagavAn pUjyo muniH evamavadat / 'aho durAlokaH khalu prANinAM karmavipAkaH, yadasyAmeva dazAyAM prabhavati / ' aho prANinAM jIvAnAM khalu karmavipAkaH kRtakarmaNaH pApasya puNyasya vA phalAnubhava: durAlokaH, mahatA kapTena Aloko darzanaM jJAnaM yasya tat / yat asyAmeva dazAyAM zaizavAvasthAyAM prabhavati svaphalam AsvAdayati / iti / purazcArI bhagavAn abhinandananAmadhArI--agre gacchan bhagavAn pUjyaH abhinandananAmA mani:--tapaHkalpadmotpAdanandana sunandanamune maivaM vAdI:--tapaH eva kalpavRkSastasya utpAde udbhAvane nandanavanamiva, sunandanamune maivaM vAdI: mA evaM bravIH / yadyapIyaM garbhasambhUtA satI rAjazreSThipadapravRttaM samudradattaM pitaram akANDa eva dazamI dazAm AnIya idamavasthAntaram anubhavantI tiSThati / garbhe samAyAtA satI rAjazreSThipadam adhiSThitaM samadradattaM janakama anavasara eva dazamI dazAM maraNAvasthAM nItvA idaM duHkhadaM dazAntaram anubhavantI tiSThati / jAtamAtratadviyogaduHkhopasadAM dhanadAM mAtaram jananasamaya eva tasya patyuvirahaduHkhaprAptAM dhanadAkhyAM jananIm anavasara eva maraNAvasthAM nItvA idaM dazAntaram anubhavantI tiSThati / pravardhamAnA ca bandhujanam anavasara evaM mRtyumanayat iti pUrvovataH saMbandho'tra jnyeyH| tathApyanayA proDhayauvanayA prauDhaM vizAlaM lobhanIyaM yauvanaM tAruNyaM yasyAH, sA tayA / asya mathurAnAthasya ovilAdevI vinodAvasathasya auvilAdevyAH kRtAbhiSekAyA mahipyA vinodAvasathasya kroDAgRhabhUtamya pUtikavAhanasya mahInasya pRthvIpateH agramahipyA pradhAna rAjyA bhavitavyam / ityavocat / etacca tatraiva prastAve piNDapAtAya tatraiva mathurAnagaryAM prastAve avasare samaya piNDapAtAya AhAragrahaNAya bhikSAya hiNDamAna: bhraman zAkyabhikSuH buddhasAdhuH upazrutya AkaNyaM 'nAnyathA munibhASitam' na bhavet yativacanam annam iti nirvikalpaM niHsaMzayaM saMkalpya vimazya / svIkRtya cainAm abhikA bAlikAm / AhitavihAravasatikAma AhitA sthApitA vihAravasatikAyAM bauddhamaThasthAne yA tAma bauDhamaThe tA saMsthApyeti bhAvaH, abhilaSiteti-abhilaSitAnAm abhipretAnAm anuhAra: AnayanaM yeSAM taiH AhAraiH avIvadhat tAM bAlikAM samavardhayat poSayati sm| parijanaparihAsApekSeNa gotreNa nAmnA buddhadAsIti AjuhAva vyAjahAra / (tataH gateSu ke.pucidvarSeSu yauvane prApte tAM rAjA apazyat iti varNayati ) kathaMbhUte yovane / bhramaraketi-bhramarako nAma nRtyavizeSaH tasya bhaGgaH paddhatiH tasya abhinayapradarzane bharate nATyAcArye / punaH kathaMbhUte / Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 63] upAsakAdhyayanaTIkA 386 bhravibhrameti-bhruvovibhramo vilAsaH utkSepaNAdikaM tasya Arambhe zikSaNe upAdhyAyasthAnini zikSAgurutulye / locaneti-locanayornetrayovicAro bhramaNaM tasya cAturye AcArya iva tasmin / caturokti-caturANAM dakSANAm uktau yA cAturI paTutA tasyAH pracAra prasAre guruNi gurutulye / bimbAdhareti-bimbavat tuNDikAphalavat rakto tAvadharau tayovikArasya saundarye kAdambaryA madirAyAH yoge saMbandhe iva / nimnonnatetinimnAni javanAdIni unnatAni stanAdIni teSAM pradezAnAM prakAzane vyaktIkaraNe zilpini sUtradhAre / manasijeti-manasijo madanaH sa eva gajaH karI tasya madasya uddIpane piNDirAhAraH tena piNDite puSTe / zRGgAreti-zRGagArasya yA garbhagati: antarAtmani gatiH tasyA rahasyasya gUDhasvarUpasya upadezake, samastetisamastaM ca tadbhavanaM ca tasya manazcittaM tasya mohane siddhauSadhe pratidinaM prAdurbhAvasya sAmIpyaM prApte sati yauvane / sA rUpasaMpanmahIyasI rUpasaMpadA saundaryavibhavena mahIyasI pravaddhA gurvI buddhadAsI sottAlaM sotkaNTham uttuGgaH unnataH tamaGgaH prAsAdaH tasya zRGgaM zikharaM tasya utsaMgo madhyabhAgamtaM sNgtaa| bhramaNikayA bhramaNahetunA kRtaM vihArasya maThasya upAnte samIpe gamanaM yena taM patikavAhanaM rAjAnaM sA adarzat apazyat / rAjA ca tAmapazyat / rAjA-alaketi-iha hi buddhadAsIrUpAyAM sariti nadyAM mama matiH alakAzcUrNakuntalAH kuTilakezA: teSAM valayaM maNDalaM tadeva AvatoM jalabhramaH tasmin bhrAntA bhrmnnkhinnaa| vilo ina bhAtA bhmnnkhinaa| vilocaneti-vilocane netra eva vIcikAstaraGgAH teSAM prasarAt vidhurA podditaa| stanadvayasakate kucayugalameva saikataM pulinaM tasmin / trivalivalane thAntA trayANAM valInAM samAhArastrivalI tasyAM valanena bhramaNena zrAntA klAntA punaH nAbhau nimajjanAt bruDanAt api thAntA evaM mama matiH prAyeNa mandodyogA zithilaprayatnA bhavati khinnA bhavatIti bhAvaH vartate / [pRSTha 61 ] iti rAjA vicintya, cetobhuvaH madanasya vijambhaprArambhaM vRddhiprakrama nivArya nirudhya ca, kimiyaM vihitavivAhopacArA kRtapariNayavidhiH athavA adyApi pativarA varItuM yogyeti bhikSUnApRcchya, tatra dvitIyapakSe yadi pativarA tarhi asmatpakSe asmAkam adhInA krtvyaa| tayA saha vivAham ahaM karomIti / samarpito'bhilASo yasya tathAbhUtam AptapuruSaM vizvastaM naraM preSya prahitya / raNaraNakajaDAntaHkaraNaH utkaNThAjaDacittaH zaraNamagAt gRhamagacchat / 'zaraNaM gaharakSitrA'rityamaraH / AptapuruSo'pi vizvastanaro'pi / agramahiSopadapaNabandhena pradhAna rAjJopadapradAnasya vyavahAraM vinizcitya sAdhyasiddhi vidhAya svAminaM rAjAnaM tatsamAgaminaM tayA samAgamavantam akarot / bhavati cAtrAryA-puNyaM veti-jantunA prANinA yatkAle yasminkAle purA yat puNyaM vA pApaM vA AcaritaM tatsamaye tasya puNyasya pApasya udayakAle samAgate sati tasya jIvasya sukhaM ca duHkhaM ca yo japati / taM jIvaM tatpuNyaM vA pApaM vA sukhinaM duHkhinaM ca karoti // 210 // ityupAsakAdhyayane buddhadAsyAH pUtikavAhanavaraNo nAma saptadazaH kalpaH // 17 // 18. prabhAvanavibhAvano nAmASTAdazaH kalpaH [pRSTha 91-93] atha samAyAte iti-bhavyajanAnandasya saMpAdakAni karmANi pUjAbhiSekAdIni yatra tathAbhUne nandIzvaraparvaNi samAyAne sati / tayA pratipraNayapreyasyA prativiruddhA yA praNayapreyasI pativAhanasya rAjJaH protiyuktA vallabhA buddhadAtI tayA praticAturmAsyam auvilAdevyAH syandanavinirgameNa rathayAtrayA bhagavataH sakala bhavanoddharaNasthiteH sakala jagaduddhAraM kurvataH jinapatemahAmahotsavam ucchettu vinAzayitum abhilaSantyA, zuddhodanatanayasya zuddhodananupaputrasya sugatasya iSTayartha pUjArtham aSTAhA aSTadinaparyantaM sakalaparivArAnugatam etaducitam etasyA rathayAtrAyA ucitaM yogyam upakaraNajAtaM ratha-chatra-cAmarAdikam avanipatiH rAjA pUtikavAhanaH yAcitaH prArthitaH, sa tathaiva pratyapadyata aGgyakarot / uvilAdevyapi subhagabhAvAt patipriyatvAt sapatnIprabhavaM samanyAH prabhavaH uttiryasya tat daurjanyaM duSTatvam ananyasAmAnyama asAdhAraNam apratokAram anupAyaM Akalayya jJAtvA somadatAcAryam upasadya prApya 'bhadanta, yadi etasmin dvitridinabhAvini dvitridivasAnantaraM bhaviSyati aSTadinotsave pUrvakrameNa jinapUjArtha mathurAyAM madIyo ratho bhramiSyati tadA me dehasthitihetuSu annajalAdiSu Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 paM0 jinadAsaviracitA [ pR063padArtheSu sAbhilASaM manaH icchAyuktaM manaH anyathA nirabhilASaM niriccham' iti pratijijJAsamAnA pratijJA kartum icchantI tena somadattena bhagavatA pUjyena muninA tanmanorathasamarthanArtha taccitecchAsaphalIkaraNAya avalokitavastreNa dRSTamukhena vajrakumAreNa sAdhunA sAdhu saMbodhitA aashvaasitaa| 'mAtaH, samyagdazAM saddarzanavatInAm eNIdRzAM hariNanayanAnAM strINAm avAptaprathamakathe avAptA labdhA prathamakathA AdyavarNanaM yayA tatsaMbodhanam, he mAtaH, alam alama Avegena khedena paryatAM mA sma khedinI bharityarthaH / yataH na khala mayi samayasavitryAH janajanamAtaH cintAbahe putrake sati, arhatAM jinezvarANAm arhaNAyAH pUjAyAH pratyavAyaH vighnaH na khalu naiva bhavedityarthaH / tat tasmAt pUrvasthityA yathApUrvam AtmasthAne svaprAsAde sthAtavyam / cintA na kartavyeti / iti hRdyaM manoharam, anavadyaM nirdoSam, amRSodyaM na mRSA asatyaM tat ca tat udyaM vacanaM satyaM bhASaNamiti bhAvaH ; nigadya uktvA dyugatidhugatyA AkAzagamanena vidyAdharapuram AsAdya prApya gasvA / mahAmunitayA, bAndhavadhiSaNatayA ca bhrAtRbhAvena ca, bhAskaradevo mukhyo yasmin tena nikhilena ambaracaracakreNa vidyAdharasamUhena kramazaH kRtAbhyutthAnAAdA saprazrayaM savinayam kRtA abhyutthAnaM sasaMbhramam AsanAt utthAnam aJjalipuTaM kRtvA zirasi saMsthApanam, Adi. kriyAH yasya, sa vajrakumAramuniH Agamanasya Ayatanam AdhAraM pRSTaH spaSTam AcaSTa abruut| [vidyAdharasamUhai: saha vajrakumAro muniH auvilAyA rathaM nagare saMcArya mahatI prabhAvanAM cakAra ] kathaMbhUtaivihAyovihAraiH vihAyaH AkAzaM tatra vihAraH asti yeSAM te vihAyovihArAstaiH vidyaadhrrityrthH| tAneva savizeSaM varNayati kaviHtadanantaram AnakAH paTahAH, dundubhayaH 'duM dum' iti avyaktazabdaM kurvANA vAdya vizeSAH teSAM nAdAH ravAH, uttAlAni utkaTAni ca tAni zvelitAni siMhanAdAH, taiH makharANi vAcAlAni makhamaNDalAni yeSAM te taiH / punaH kathaMbhUtaH sAmayiketi-samayaH saMketaH asti yeSAM te sAmayikAH ayam alaMkAro gajasya ayaM azvasya, ayaM balIvardasya ityAdi saMketayutAH sAmayikAlaMkArA ucyante / teSu sAraiH uttamaiH alaMkAraiH sajjitA ye gajavAjayaH vimAnAni ca teSAM gamanena pracalanti kampamAnAni karNakUNDalAni yeSAM te teH, aneketi-aneke bahavaH anaNumaNayaH mahAratnAni taiH nimitAH kiMkiNyaH kSaghaNTikAH tAsAM jAlaiH jaTilAni grathitAni ca yAni dukulAni kSomavastrANi taiH kalpitA ye pAlidhvajA mahAdhvajAsteSAM rAjiH paktiH tayA virAjitAni zobhitAni bhujapaJjarANi yeSAM taiH, punaH kathaMbhUtaH / karIti-karI gajaH, makaraH nakraH, siMhaH, zArdUlaH vyAghraH, zarabhaH aSTApadaH, kumbhIraH jalacaravizeSaH, zapharaH matsyaH, zakuntAnAM pakSiNAm IzvaraH garuDa iti, eteSAM puraHsarA mukhyA AkArA yeSAM tAzca tAH patAkAH kSudradhvajAH tAsAM saMtAnAH samUhAH taiH stimitAH stabdhAH karA yeSAM te, taiH, mAnastambheti-mAnastambhaH, stUpaH toraNama, maNivitAnaM ratnajaTitaM candropakaH, darpaNaH, sitAtapatraM zvetacchatram, cAmarAH, virocanaH sUryaH, candraH bhadrakumbhaH maMgalakumbhaH etaiH padArthaH saMbhUtAH zayAH hastA yeSAM taiH / kareSu etAn padArthAn gRhItvA''yAtaH iti bhAvaH / punaH kthNbhuutH| atuccheti-atuccho mahAn sa cAso devacchandazca hAravizeSaH zatayaSTika: tena AcchannaH sarvato bhUSitaH sa cAso karNIrathaH puruSaskandhanIyamAna rathaH, syandanaH cakrayuktayuddhaprayojanavAn rathavizeSaH / dvipaH karI, turagaH azvaH, narA manuSyAstainikIrNAni vyAptAni ca tAni sainyAni taiH, iti / punaH kathaMbhUtaiH / jayaghaNTayA sahitAzca te paTupaTahAH mahAbheryaH karaTA vAdyavizeSAH mRdaGgAH, zaGkhAH, kAhalAH, trivilAH, tAlAH, jhallayaH bheryaH bhambhAzca ete Adau yeSAM tAni vAdyAni anugatAni yAni gItAni taiH saMgatAzca yAH aGganAstAsAm AbhogaH vistAraH tena subhagaH sundaraH saMcAro yeSAM te taiH / punaH kathaMbhUtaiH / kubjAH gaDulAH unnatapRSThAzca, vAmanAH hrasvAH, kirAtAH ghoTakarakSakAH, kitavAH vaJcakAH, naTAH nRpAdiveSadhAriNaH, nartakA nRtyazikSakAH, bandinaH vaitAlikAH, vAgjIvanAH stutipAThakAH, teSAM vinodena AnanditaH divijAnAM manaskAraH yaste taiH, punaH kathaMbhUtaH / sakheleti-sakhelA: krIDayA sahitAH ye khecarA vidyAdharAsteSAM sahacaryaH bhAryAH tAbhiH hasteSu vinyastAH gRhItAH te ca te svastikAzca, pradIpAzca, dhUpAnAM nipAH ghaTAzca, prabhRtIni vicitrANi arcanAnAM pUjanAnAm upakaraNAni sAdhanAni teSAM ramaNIyaH prasAro yeSAM taiH / punaH kathaMbhUtaH / piSTAtaketi-piSTAtaka: vastrasugandhIkaraNacUrNa paTavAsAya vastrasugandhIkaraNAni prasUnAni puSpANi teSAm upahAraH bali: tena abhiraHmAH Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 65 ] upAsakAdhyayanaTIkA ramaNyaH lalanAstAsAM nikaze yeSu taiH / punaH kathaMbhUtaH / aparaMzca taistaiH vidhUtapUjAparyAyaparivAraivihAyovihAraH vidhRtaH saMvAritaH pUjAparyAyANAM nityamahAdipUjAnAM parivAro yaiste vihAyovihArAH nabhazcarajanAH taiH saha taM vajrakumAraM taM bhagavantam ambarAt AkAzAt avatarantam utprekSya dRSTvA bhikSudIkSApaTIyasI bhikSUNAM bauddhasAdhUnAM dIkSAdAne pUjane paTIyasI caturA khalu buddhadAsI puNyabhUyasI puNyaM bhUyaH pracuraM yasyAH sA pracurapuNyavatIti bhAvaH / yasyAH sugatasaparyAsamaye buddhapUjAvelAyAM samAyAtaM samAgataM sakalametatsurasainyam / iti ghRtadhiSaNe dhRtA dhiSaNA mtiyen tasmin paurajanAntaHkaraNe nAgarikamanasi sati sa bhagavAngaganagamanAnIkaiH sAkaM gagane nabhasi gamanaM yeSAM tAni anokAni sainyAni nabhazcarANAM sainyairityarthaH / auvilAnilaye niloya auvilAyA mahAdevyAH prasAde niloya uSitvA sAvaSTambhaM sagarvam aSTAhni nandIzvaraparvaNi mathurAyAM cakracaraNaM cakrANi caraNA yasya taM paribhrama arhatpratibimbA kitaM jinapratimAsanAtham ekaM stUpaM tatrAtiSThipat sthApitavAn / ata evAdyApi tattorthaM devanirmitAkhyayA paprathe prasiddham abhavat / buddhadAsI dAsovAsIdbhagnamanorathA / kiGkarIva buddhadAsI bhagnamanorathA naSTamano'bhilASA babhUva / bhavati cAtra zloka :- pUtikasya mahIbhujaH nRpasya auvilAyA mahAdevyAH syandanaM rathaM vajrakumArako munibhramayAmAsa / / 211 // ityupAlakAdhyayane prabhAvanavibhAvano nAmASTAdazaH kalpaH / / 18 / / 361 16. balinirvAsano nAmaikonaviMzaH kalpaH [ pRSTha 63-64 ] arthitvam iti - athitvaM prayojanavatvam / bhaktisaMpattiH guNAnurAgasaMpat / prayuktiH jIva diveSu Atmano yojanaM zraddhAnam iti bhAvaH / satkriyA sammAnaH / sagharmaNAM suvidheyatA dAsatvam / sadharmasu samAnadharmaSu janeSu saucityakRtiH dAnapriyavacanAbhyAM teSAM saMtoSotpAdanam / vatsalatA matA vAtsalyaguNo'bhihitaH / / 212 / / svAdhyAye iti - svAdhyAye adhyAtmAdividyAviSaye / saMyame prANisaMyame indriyasaMyame ca / saGghe zrAvakazrAvikAryikAmuniSu / gurau dIkSAcAyeM zikSAcArye ca / sabrahmacAriNi sahAdhyAyini / yathaucityaM dAnamAnAbhyAM yathA saMtoSotpAdanaM bhavettathA / vinayam AdaraM prAhuH bruvanti sma / ke kRtAtmAnaH kRtaH jJAtaH AtmA jIvastrarUpaM yaiH te / / 213 || AdhIti - AdhirmAnasI vyathA / vyAdhayo jvarAdayo rogAH taiH niruddhasya pIDitasya niravadyena karmaNA pAparahitena vaiyAvRtyena auSadhadhanAdinA saucityakaraNaM saMtoSotpAdanam, vaiyAvRttyaM zuzrUSA proktam / kimartham / vimuktaye karma rAhityAya anantacatuSTayaprAptaye || 214 // jine iti - durjayakarmaThakarmAtIn jayatIti jinaH, arhan tasmin vItarAgasarvajJe / jinAgame arhatprokte dvAdazAGgapravacane / sUrau AcArye / tapaH zrutaparAyaNe tapaH parAyaNe sAdhI, zrutaparAyaNe upAdhyAye / sadbhAvazuddhisaMpannaH anurAgaH niSkapaTamanaHzuddhayA teSAM guNeSu anurAgaH prItiH bhaktirucyate // 215 / / cAturvarNyasyeti - cAturvarNyasya saGghasya muniRSi-yati-anagAreti caturbhedAtmaka saGghasya / yathAyogyaM tatsadguNAnativRttyA / pramodavAn hRSTena manasA vAtsalyaM prItiM na kuryAt sa samayI sadharmA kathaM syAt // 216 // taddvratairiti tadvrataiH tat tasmAtkAraNAt ahiMsAdibhiH vrataiH / vidyayA samyagjJAnena zAstrAdipAThanena / vittaiH dhanaiH / zrImadAzrayaiH, zrImatAM dhaninAm AzrayaiH AdhAraiH / zArIraizca zarIrasevayA ca hastapAdAdimardanena malamUtrAdyapanayanena ca trividhAtaGkasaMprAptAn AdhivyAdhivArdhakyAdivAdhAbhiH kliSTAn zArIramAnasAgantukAbhiH pIDAbhirduHkhitAn saMyatAn munIn upakurvantu // 217 // [ pRSTha 95 ] zrUyatAmatropAkhyAnam -- asmin vAtsalyaguNe upAkhyAnaM kathA zrUyatAm / [ jayavarmanAmA nRpaH zukrAdibhizcatubhirmantribhiH saha sarvajanAnandanaM vanaM gatvA akampanAcAryamabhivandya dharmakathAM zuzrAveti kathAsaMkSepaH ] avantiviSayeSu avantidezeSu / sugheti - sudhA amRtameva andhaH annaM yeSAM te sudhAndhasaH devAH, teSAM sovAH vimAnAni tAni sparddhante zAlA: gRhANi yatra tasyAM vizAlAyAM puri ujjayinInagare / jayavarmanAmA kAzyapIzvaraH kAzyapyAH pRthivyAH IzvaraH adhipatiH / kathaMbhUtaH / prabhAvatI mahAdevIzritazarmasImA prabhAvatI nAma mahArAzI tAM zritA zarmaNaH sukhasya sImA maryAdA yasya / [ catubhirmantribhiH saha rAjyaM pAlayan prajAH anvazAt ] Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR016zAkyeti-zAkyaH sugatastasya vAkyam upadezaH tadeva vAridhiH samudraH tasmin krAntiH pravezaH yasya tathAbhUtena nakreNeva zakreNa / cArvAkalokAnAM nAstikAnAM divaspatinA indreNa bahaspatinA mntrinnaa| rudrasya mahAdevasya mudrA cihna tena anudrikto anaSTo viveko yasya tena prahlAdakena mantriNA, anugatena anusRtena / vedavidyAbalinA sacivena cintyamAnarAjyasthitiH cintyamAnA vicAryamANA rAjyasthitiH rAjyapAlanaM yasya / ekadA ekasmin samaye, samasteti-sakalazAstrAbhyAsa eva varSaH vRSTiH tena visphAritA pravRddhi gatA sarasvatI zAradA.eva nado tasyAstaraGgAH vIcayaH nAnAzrutajJAnaviSayAH teSAM paramparA tasyAM plAvanena snAnena pavitritA: patA ye vineyajanAH ziSyAsteSAM manAMsyeva nalinAni kamalAni teSAM nikurumbaM samUho yena tasya / punaH kaMthabhUtasya / parametiparamANi nirdoSANi tAni tapazcaraNAni teSAM gaNaH samahaH tasya grahaNe ajihma jahAti parityajati sAralyamiti / jihma na jihmam ajihyaM tacca tadbrahma ca sa eva stambaH bhuvanatrayaM yasya, niSkapaTaM yathA syAttathA kRtena tapasA saMprAptAtmasvarUpasya, mahAmunisaptazatIvaryasya mahAmunInAM saptazatI tasyAM varyasya zreSThasya, bhagavato'kampanAcAryasya mahaddhijuSaH maharDIH juSate sevate dhArayate iti mahaddhijuT tasya mahaddhi juSaH maharDIH dhArayataH / sarvajanAnandanaM nAma nagaropavanam adhitasthuSaH kRtanivAsasya, tasya caraNArcanopacArAya pAdapUjanavidhaye rAjamArgeSa mahotsavasya utsAhaH AnandaH tasya utseka: abhimAno yasya sa cAso parijanaH parivAraH yasya tathAbhUtaM paurajanaM nAgarikalokam, abhraMlihagehAgrabhAgAvasare abhraM meghaM leDhi iti abhraMlihaM tat gehama abhraMlihagehaM meghaspazigahamityarthaH tasya agrabhAgaH tasya avasaraH pradezaH tatra / digvilokAnandamandire dizAM vilokanasya Anando yatra tathAbhUte mandire sthitaH jayavarmanpaH samavalokya, 'ko'yamakANDe pracaNDaH paurANAmudyAvodyoga niyogaH' 'ko'yam anavasare pracaNDa: mahAn paurANAM nagaranivAsinAm udyAvaH utsavaH tasmin udyogaH pravRttiH tasmin niyogaH nizcayaH' iti vitarkayan [namaH vanapAlena Agatya sasaMghaH akampanasUriH samAyAtaH iti akathyata] sakalasamayasaMbhaviprasUnastimitahastapallavAntarAdvanapAlAt sakalasamayAH sakalartavaH teSu saMbhavIni ca tAni prasUnAni puSpANi taiH stimitI pUrNo hastI tAveva pallavAntarAlaM yasya tasmAt vanapAlAt 'deva, bhavadarzanotsukavanadevatAlocane tavAvalokanotkaNThitAni vanadevatAnayanAni yatra tathAbhUte / bhagavattapaHprabhAvapravRttasamastata mAditamedinInandane bhagavato munestapasAM mAhAtmyAdudbhUtasakalatanmAditapRthivInandane / nijalakSmIvilakSmIkRtagandhamAdane svasya lakSmyA zobhayA vilakSmIkRto niHzrIkRto gandhamAdano yena tasmin puropabane ngrodyaane| sadguNazrIsaMpAditasamUhena sadaguNAnAM samyaktvAdiguNAnAM zriyA lakSmyA saMpAditaH labdhaH samyak UhaH yena tathAbhUtena mahatA munisamUhena akampamasUriH samAyAtaH / kathaMbhUtaH / sarvasattveti-sarve ca te sattvA AtmAnaH teSAm Anandasya pradAne udArAbhiSA mahopadezaH sA eva sudhA amataM tasyAH prabandhena avadhIritaM tiraskRtam amRtamarIcimaNDalam amRtamayA marIcayaH kiraNA yasya sa amatamarIcirinduH tasya maNDalaM bimbaM yena / nikhileti-sakaladipAlamukuTaratnanAyakadarpaNIbhavaccaraNanakhamaNDalaH, puNyeti-puNyAnyeva dvipAH gajAH teSA yUthaM samUhaH tasya bandhanavAriH bandhanarajjuH akampanasUriH samAyAtaH / tadupAsanAya cAsya tasya sUreH upAsanAya pUjanAya ca asya ujjayinIjanasya mahAmahAvahaH mahAMzcAsau mahaH mahotsavaH tam Avahati iti mahAmahAvahaH cittotsaahH| ityAkarNya pratuNaM zIghram etatpAdavandanodyatahRdayaH etasya akampanasUreH pAdayorvandane udyataM hRdayaM yasya sa napaH tatra gamanAya mithyAtvaprabalatAlatAzrayakaliM ta balim apRcchat / mithyAtvasya prabalatA prAcurya sa eva latA tasyAH Azrayakalim AdhArabhUtaM bibhItakavRkSaM balim apRcchat pRSTavAn / [pRSTha 66] saddharmadhuroddharaNagalibaliH, deva-saddharmaH ahiMsAdharmastasya dhUyugaM tasyA uddharaNaM nirAkaraNaM tatra gali: zakto'pyapUrvaho balIvardaH / baliH evamavadat / deva-neti-na vedAdaparam anyattattvam / na zrAddhAdaparo vidhiH anyat dharmakArya na vidyate / yajJAt prANihiMsanAtmakAt aparaH anyaH dharmo na vidyate / tathA dvijAda brAhmaNAdaparo'nyaH yatina vidyate // 218 // sanmArgasargocchedaka: prahlAdaka:-ratnatrayAtmako mokSamArga eva sanmArgaH tasya sarga utpattiH tasya ucchedakaH prahlAdakaH evam avadat-advaiteti-advaitAt na / paraM tasvam / advaitam ekamevAdvitIyaM brahma ityevaM tattvam / paraM dvaitAdikaM mAyArUpatvAt tattvaM na bhavati / Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR068] upAsakAdhyayanaTIkA 363 na devaH zaMkarAtparaH anyaH / zivena praNItaM zaivaM tacca tacchAstraM zevazAstraM tasmAtparam anyat bhaktimaktipradaM vacaH nAsti / zivazAstrAdeva bhogAdikaM labdhvA avasAne mukti ca labhate jIvaH // 219 // tathA nAstikyAdhikyavAcaspatI nAstikyaM nAsti jIvaH na paralokavArtA. na pApaM paNyaM ca ityAdimAnasiko vimarzaH nAstikyam tasyAdhikye vAcaspatI iva devagurU iva zukrabRhaspatI api rAje jayavarmaNe svaprajJAM svabuddhi vijJApayAmAsatuH prakaTayAMcakratuH / manAgantaHkSubhitamatiH kSitipatiH ISat citte kopakaluSitabuddhiH bhUpatiH-aho durjanatAlatAlambanakujadvijAH durjanatA khalatA sA eva latA vallo tasyA Alambane AdhAradAne kujA vRkSA iva dvijAH he brAhmaNAH / kiM mamaiva purato bhavatAM bhAratI vANI pravartate pragalbhate mattA bhavati samarthA bhavati / kiM vA budhavekasya lokasyApi / budheSu vidvatsu praveka: zreSThaH mahAvidvAn tasyApi mahAviduSo'pi lokasyApi purataH bhavatAM vANI pragalbhate / sannItivasumatIvidAraNahalibaliH-satI prazastA nItiH sadAcAraH sA eva vasumatI bhUmiH tasyA vidAraNe hala iva lAGgala iva balimantrI abhASata-ilApAla, ilAM pRthvoM pAlayatIti ilApAlastatasaMbodhanaM he ilApAla, yadi tava asmanmanISotkarSaviSaye seyaM manaH asmAka manISA matiH tasyAH prakarSaviSaye tava cittaM yadi asayAparaM vidyte| tadAstAm tAvadabhyastazAstrapravINaprajJaH paraM prAjJaH, abhyastAni vAcanApucchanAmnAyAnuprekSAdibhiH malitAni yAni zAstrANi teSu pravINA prajJA yasya sa prAjJaH paraM tAvadAstAm, kiM tu sarvajJasyApi vAdinaH purastAdvAde parigRhItavidhAnavadyA eva, abhyastavidyAsu anavadyA eva parAjayadoSarahitA eva bhavema / sthiraprakRtiH kSoNIpatiH sthirA dharyavatI prakRtiH svabhAvanimitiryasya kSoNyAH bhUmeH patiH svAmI jayavarmanRpaH 'yadyevaM zUrANAM kAtarANAM ca raNe vyaktirbhaviSyati / ' ityAdyabhidhAya AnandadundubhiravopArjitaparijanapUjopakaraNo mAnandapaTahadhvaninA AnAyitaparicchadajanapUjA. dravyasAdhanaH vijayazekharaM nAma kariNaM gajam Aruhya, antaHpurAnugamagrAhyaH antaHpurastrINAm anugamaH anuyAnaM tena grAhyaH aGgIkAryaH san / ativAsa nagaramArgam ullAdhya / upagatArAmasImasaMsargaH sNpraaptopvnmryaadaasNbndhH| tataH kariNa: gajAt avaruhya avatIrya gahotAryaveSaparikaraH rAjaveSaM parityajya svIkRtavinItajanavepavyatikaraH, katipayAptaparivArapuraHsaraH katicanavizvastaparicchadAgragataH / taM vratavidyAnavayaM bhagavantaM pratAni ahiMsAdIni paJcamahAvatAni, vidyAzca matizrutAvadhijJAnAni tai: anavadyaH nirdoSaH paripUrNa ityarthaH tam / bhagavantaM yathAvat aSTAGgasahitaM namaskAraM kRtvA, samAcaritanocAsanaparigrahaH samAcarito vihitaH nIcAsanasya parigrahaH svIkAro yena, guroH purataH ziSyeNa vinayena upaveSTavyam, uccasthAne gurau tiSThati ziSyeNa nIcaiH syAne sthAtavyam iti niyamAta, savinayAgrahaM vinayAgraheNa sahito bhUtvA svargApavargasvarUpanirUpaNaparAyaNaH sadamasanAthAM kathAM prathayAmAsa / svargamokSayoH svarUpasya nirUpaNe parAyaNaH tatparaH samIcInahiMsAdharmopetAM kathAm AkhyAtavAn / / [pRSTha 17-18] satkarmavaMzaprabhidalirbaliH-santi ca tAni karmANi ahiMsAsatyAcoryAdIni tAnyeva vaMzo veNuH taM prabhinatti iti prabhit sa cAso alibhramaraH sa iva baliravadat-svAmina, ko'yaM svargApavargAstitvasaGagrahe devasya durAgrahaH / AcArya, devasya napasya svargamokSayoH astitvakalpanAyAM ko'yaM durabhinivezaH / ayaM viphalAgraho'sti / yato dvAdazavarSA strI, SoDazavarSaH puruSaH tayoranyo'nyam ananyasAmAnyasneharasotsekaprAdurbhUtiH prItiH / tayoH uktavayaso rIpuruSayoH anyajanAsAdhAraNasnehaprakarSotpatti: priitirucyte| sA evaM pratyakSasamadhisargaH svargaH na punaH na adRSTaH ko'poSTaH svargaH samasti / sA prItireva pratyakSeNa samyak nikAyo yasya sa svargo jJAtavyaH, na punaH adRSTaH kenApi mataH svarga: vidyate / guNabhUriH sUriH-sakale pramANavale bale, ki pratyakSatAdhikaraNam ekameva pramANaM samasti / saha kalinA vartate iti sakalistat saMbodhanaM he sakale, bakhile pramANasamUhe vidyamAne'pi he balimantrina, pratyakSatAzrayaM kimekameva pramANaM vidyate / nAstikendramanoraSaraSamAtakiryali:akhilazrutadharodArAdipuruSaviduSa, ekameva / nAstika eva indraH tasya manorathaH mano'bhilASaH mAsti paralokaH, nAsti puNyaM pApaM cetyAdirUpaH sa eva rathaH tasya mAtali: tannAmA zakrasArathiH tadrapaH baliravadat 'akhilaM zrutaM sakalam AgamajJAnameva parA pRthvI tasyA uddhAre AdipuruSaviduSa prathamapuruSaH vidvAn tatsaMbodhanam / Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 38 bhagavAn kathaM tarhi bhavataH pitrovivAhAdyastitvatantram / yadi tvam ekameva pramANaM manyase tarhi tava pitroH mAtuH pituzca vivAhAde: astitve ca tantraM kAraNaM kiM nu syAt / kathaM vA tavAdRzyAnAM vaMzyAnAm avasthiti: / tava ye pUrvajAH ye tu adhunA na dRzyante te purA Asan iti kathaM nirNayaH syAt / svayamapratyakSaprameyatvAdAptapuruSopadezAzritau svapakSaparikSatiH paramatotsavakRtizca / he bale, tava pUrvajAdayaH apratyakSaprameyAH pratyakSeNa prameyAH jJeyA naiva bhavanti / tataH AptapuruSopadezAzrayaH kartavyaH syAt / ye vizvastAH puruSAsteSAM pUrvajAdivArtAkathane prAmANyam aGgIkartavyaM syAt / tatazca svapakSasya hAnirbhavet parasya ca AstikAnAM matotsava vidhAnaM bhavet / balibhaTTo bhaTTa iva itastaTamito madotkaTaH karaTIti saMkaTakapraghaTakamApatitaH / balimantrI bhaTTa iva vedajJa iva, paNDita iva itastaTaM giri-bhittirito madotkaTaH dAnodakena klinnagaNDasthalo gajaH iti saMkaTapraghaTakaM duHkhaprakarSa mAyAtaH / paraM sabhAjanakaram uttaraM Anandapradamuttaram apazyan azlIlaM grAmyam asabhyasagaM khalajanocitaM nirargalamArgam ucchRMkhalapathaM kimapi bhASaNaM taM bhagavantaM pratyuvAca / kSitipatiH jayavarmanRpaH atIva mandAkSavikSiptavIkSaNo atizayena lajjAnamralocana: mumukSusamakSam AtmAnaM karmabandhanAnmoktum icchAvatAM pratyakSam AsannAzivatAzanisaMghaTTaM samIpIbhUtA kalyANaprapAtaM balibhaTTaM pratiSThAbhaGgabhayAt kimapyanabhilapya kimapi anuktvA / bhagavan, saMpannatastva saMbandhasya labdhatattvasaMparkasya nijaskhalitapravRttacitta mahAmohAndhasya svAparAdhasanniviSTamanastvAnmahAmohAndhasya saddharmadhvaMsa hetoH jinadharmavinAzakAraNasya jantoH prANinaH nisargasthairya meruSu guNaguruSu prakRtyaiva dhIratAyAM merutulyeSu, guNairmahApuruSatAM prApteSu satpuruSeSu na khalu durapavAdakaraNAtparaM doSAropakaraNAdanyat avasAne pariNAme praharaNamasti zastraM bhavati / iti vacanapuraHsaraM kathAntaram anubadhya anyA kathA kathAntaram anyaviSayiNIM kathAm anubadhya prasaMgena saMcAlya sAdhu niSkapaTaM samArAdhya bhaktyA saMpUjya prazAnti haimavatIprabhavagirim akampanasUri prakarSeNa yA zAntiH svasvarUpacintanAjjAtaH paramAhlAdaH sA eva haimavato himavataH prabhavati prakAzate prathamaM dRzyate iti haimavatI gaGgAnadI tasyAH prabhavagiri himavantamiva akampanasUrim vineyajana saMbhAvanaucityajJayA tadanujJayA vineyajanAH ziSyAH teSAM saMbhAvanA Adara: tasyAH aucityaM yogyatA tajjAnAtIti tathA ziSyAdarayogyatAM vidantyA tadanujJayA sUrisammatyA AtmasadanaM svayam AsAdya, aparedyuH anyasmin divase aparadoSamiSeNa anyAparAdhanimittena sanikArakaraNaM nikAro dhikkAraH tasya karaNaM vidhAnaM tena sahitaM sanikArakaraNam anujaiH zukraprahlAda bRhaspatibhiH saha karmaskandhabandha"bAddhalim bali nijadezAnnirvAsayAmAsa svamaNDalAnnirghATayAmAsa / bhavatazcAtra zloko - sanneti - yadi cittaM malImasam azubhavimarzadUSitaM syAt tarhi sa san sajjano asannasajjanaH samAveva na tayoH kimapyantaram / pUrvaH sajjanaH akSAnteH parAbhyudayAsahanAt kSayaM vinAzaM yAti / parazca azubhaceSTitAt paraH durjanaH azubhakAryakaraNAt kSayaM labhate // 220 // svameveti - sajjanaM dviSan durjanaH svameva AtmAnameva hantuM Iheta icchet / yaH ekAtulAM tulAyAH ekaM pArzvam Arohet / aso adhaH na vrajet kim / avazyamadhaH vrajedeva // 221 // isyupAsakAdhyayane balinirvAsano nAmaikonaviMzaH kahAH ||19|| 20. vAtsalyaracano nAma viMzaH kalpaH [pRSTha 68-16] balimantrI laghubhirbhrAtRbhiH saha hastinApure padmarAjAnamAzrayat / balidvijaH sAnujaH sakalajanasamakSaM sarva janapratyakSam asUkSma sUkSmaNapUrvakam asUkSmaM mahAn sUkSmaNaM parAbhavaH tatpUrvakaM nirvAsitaH nirdhATitaH san muni viSaya roSonmeSa kaluSitaH akampanasUrimuddizya yo roSastasya unmeSaH udayaH tena kaluSitaH saMtaptacittaH bhUtvA / kurujAGgalamaNDaleSu tadvilAsinIti - teSAM kurujAGgalAnAM tannAmakadezAnAm vilAsinyaH lalanAH tAsAM jalakelayaH nIrakrIDAH tAbhiH vigalitaM kAleyakaM kuGkum sugandhidravyapaGkaM tena pATalAH zvetaraktAH ye kallolAstaraGgAH tAn dharati vahatIti dharA sA cAso surasarit gaGgAnadI sA eva sImantinI kAminI tayA 1. bAddhalirgajAgamAcAryaH iti, TippaNyAm / Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR066] upAsakAdhyayanaTIkA 365 cumbitaH saMzliSTaH paryantaprasara bAsamantapradezo yasya tasmin hastinApure / sAmrAjyalakSmImiva lakSmImatI mahAdevIm avahAya kRtAbhiSekAM lakSmImatI mahiSoM tyaktvA / sarasvatIrasAvagAhasAgarasya sarasvatyAH vAcAM devyAH rasaH AsvAdyamAnaH prItivizeSaH tasya avagAhe sthAnadAne sAgarasya samudrasyeva zrutasAgarasya bhagavataH abhyarNe samIpe pitRvinayaviSNunA piturjanakasya saMbandhinaM vinayaM veveSTi vyApnotIti viSNuH tena viSNunA nijajanake vinayAtizayaM dhArayatA, viSNunA tannAmadhArakeNa laghubhUtaM janma yasya tena tathAbhUtena sUnunA putreNa sAdhaM saha pravadhitadokSApadmasya pravadhita vikAsaM nItaM dIkSA eva padmaM kamalaM yena tasya mahApadmamahIpateH mahApadmati nAmavato bhUpateH padmanAmanilayaM tanayam azizrayat AzrayadityarthaH balimantrI nijAnujaH saha padmanAmAnaM rAjAnam AzrayadityarthaH / padmo'pi cArasaJcArAta cArANAM gaDhapuruSANAM saJcArAt bhramaNAt viditavaMzavidyAprabhAvAya jJAtAnvayajJAnamAhAtmyAya tasmai balisacivAya sarvAdhikArika sthAnamadAt / sarve adhikAriNaH yasmin vazA bhavanti tat mahAsthAnam ayacchat / baliH-deva, gRhIto'yaM svIkRto'yam ananyasAmAnyasaMbhAvanAlAdaH prasAdaH itarajanAsAdhAraNAdarapramodaH prasAdaH / ki tu karNejapavRttInAM karNe lagitvA parApakArajapanarUpA vRttiryeSAM te karNejapavRttayaH parApakAroktisvabhAvAnAM khalAnAmityarthaH / punaH kathaMbhUtAnAM laJcaluJceti-laJcasya utkocasya luJcanaM grahaNaM tasya ucitA yogyA cetasaH manasaH pravRttiryeSAM teSAM puruSANAM prAyeNa niyogipadam adhikAripadaM hRdayAspadaM teSAM hRdayAnurUpaM na pratibhAti / paraM zauryeNa ajitam unnataM cittaM yasya, udAraM dAnazIlaM cittaM yasya tasya ca idaM niyogipadaM nocitam api tu ucitameva tat tasmAt asAdhyasAdhanena yatkArya sAdhayituM duHzakaM tasya sAdhanena sAdhanabhUtena nanu ayaM janaH nidezadAnena AjJApradAnena anugRhItavyaH upakArya ityarthaH / padma:-satyamidam / kiM tu svAmisamohitasumanaHsaMvINeSu svAmino nRpasya samIhitam iSTa kArya tasmin sumanasA saMvINeSu tatpareSu bhavadvidheSu bhavAdRzeSu saciveSu sahAyakamantriSu vidyamAneSu kiM nAmAsAdhyam asti / anyadA tu anyasminkAle tu kumbhapurAdhikRtamUrtiH kumbhapuranAmanagare adhikRtamUrtiH svAmitvena adhiSThitA mUrtiH deho yasya kumbhapurasya yo rAjA asti sa tathAbhUtaH siMhakotirnAma nRpatiH / anekayodhaneSu nAnAyuddheSu labdham AptaM yazaHprasAdhanaM kIrtibhUSaNaM yena / sannaddhaM yuddhodyataM sArasAdhanaM balavatsainyaM yasya / hastinAgapurAvaskandapradAnAya hastinAganagarAkramaNapradAnAya Agacchan etannagaracchannAvasarpaniveditAgamanaH asya napasya kumbhapure channA: gaDhatayAvasthitA ye avasaH cArAstainiveditam AgamanaM yasya, sa balisacivaH padmanidezAt padmanapAdezamanurudhya abhyamitrINaprayANaparAyaNena vidviSantaM prati jetaM gamanaM yattatadabhyamitrINaprayANamacyate tasmina parAyaNena tatpareNa kaTaM vaJcanApaNaM prakAmaM kadanama atizayena roSeNa kadanaM yuddhaM tasmin kovidA nipuNA dhiSaNA buddhiH yasya tena balinA sacivena / adhvamadhye mArgam avarudhya yudhyamAnaH, nAmanirgamavidhAnaH svakoyanAmavirudAvalIsahitaHpradhAna: yaddhasiddhAntopAntai: sAmantazca namrobhUya tato nirgamopAyavadbhiH mukhyaiH yuddhasya samarasya siddhAntAnAm upAntaM samIpaM gataH sAmantaH svaviSayAnantararAjabhiH saM saMlagno'ntaH ekadezo yasyAH sA samantA svaviSayAnantarA bhUmiH tasyA adhipatayaH sAmantAH / taizca sAdhaM pravadhya tasmai hRdayazalyonmalanapramadamataye kSitipataye prAbhatIkRtaH / hRdayasya manasaH zalyasya pIDAyAH unmUlanAt niHzeSatayA nAzAt pramadayuktA sAnandA matiryasya tasmai kSitipataye bhUmipataye padmanapAya prAbhatIkRtaH upAyanIkRtaH / kSitipatiH-zastrazAstreti-zastrANi ca zAstrANi ca teSAM vidyAnAm adhikaraNam AzrayarUpaM vyAkaraNaM tasya vyAkartA pataJjaliriva tatsaMbodhanaM he bale, nikhile'pi bale sakale'pi sainye cirakAla. manekazaH kRtakRSNavadanacchAyasyAsya kRtA kRSNA zyAmA vadanacchAyA mukhakAntiryena tasya asya dviSTasya zatroH vijayAt nitAntam atyantaM tuSTo'smi proto'smi / tadyAcyA mano'bhilASavaro varaH, tasmAtkAraNAt yaM varaM te mano'bhilaSyati sa yAcyatAM priyatAm / bali:-yadAha yAce tadArya prasAdIkartavyaH / ityudAram udIrya niHspRhatAM pradarzayanniva udIrya uktvA, punazcaturaGgabalaprabala: catvAri aGgAni hastyazvarathapAdAtarUpANi yasya tena balena sainyena prabala: mahAzaktimAn baliH pratikUThabhUgAlavinayAya pratikUlAH viruddhA ye bhUpAlA rAjAnaH teSAM vinayAya AnukUlyotpAdanAya / padmam avanIpatim avanyAH pati pRthvIzam Adezam AjJAM yAcitvA gRhItvA sattvaraM zoghram azeSeti-azepAH sakalAH tAzca tA AzA dizaH tAma vazAH nijAdhInAH kRtAH nivezAH sthAnAni prAma Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 100magarAdoni yena tena anIkena sainyena sUtritaM vyAptaM sakalaM mahItalaM yena tathAbhUtaH sa balimantrI digvijayArtham uccacAla prtsthe| [pRSTha 100-101 ] atrAntare asminprastAva / vihAravazAt bhagavAn akampanAcArya: tena mahatA muninikAyena sAbhusamUhena sAdha hAstinapuram anusRtya, uttaradigvilAsinyavataMsakusumatarI hemagirI uttarA cAso dika saiva vilAsinI strI tasyAH avataMsarUpANi bhUSaNarUpANi yAni kusumAni tAstaravo yatra tsminhemgirau| mahAvagAhAyAM mahAn avagAho vistAreNa avakAzadAnaM yasyAM tathAbhUtAyAM guhAyAM cAturmAsonimittaM sthiti babandha / caturNA mAsAnAM samAhAraH cAturmAsI tasyA nimittena tatra sthiti babandha nivAsaM tene ( balirapi hemagiriguhAyAM sasaMgham akampanasUrimavalokya taM pIDayitum agnihotramArebhe) balirapi nikhileti-nikhilAzca te jaladhayazca samudrAH teSAM roSAMsi taTAni teSAM savidhe samIpe yAni vanAni teSu vinoditAni vIravadhUnAM hRdayAni yena saH / digvijayaM vidhAya AgatastaM bhagavantam avabudhya pratyabhijJAya, cirakAlavyavadhAne'pi dorghakAlAntarite'pi alakaviSaniSeka iva unmattaH zvA alarka ucyate tasya viSama, alarkaviSama tasya nipekaH kSaraNaM dIrghakAlenApi unmattazvaviSaM janaM nitarAM vyathayati tathA jAtaprakopotkarSaH sa balistadaparAdhavidhAnAya pUrvAparAdhazuddhaye vairapratiniryAtanAya dharAdhIzvaraM padmaM napaM prAgdattavaranimittena samAzAkhAdhaM samA vatsaraH tasya zAkhA paNmAsakAla: tasya ardham yasmistat / trimAsAvadhikamiti bhAvaH / kiM tat rAjyam, kathaMbhUtam AtmaikazAsanaprAjyam AtmanA ekenaiva zAsyate paripAlyate iti AtmaikazAsanaM tasmAta prApyaM pracuram / antaHpurapracAraizvaryamAtrasagrataH pagrato'bhyarthya / bhUbhujAM syagAramantaHpuraM tatra pracAraH saJcAraH tadyogyamevaizvayaM vaibhavaM yatra tat ca tatsadma yasya tasmAt payataH pAnapAt abhyarthya varopalipsAM kRtvA makhamipeNa yajJavyAjena munisainyAjanyotkarSa cikIrSuH munInAM sainyaM saGgaH tena saha A samantAta janyotkarSa yuddhotkarSa cikIrSaH manisamahaM nitarAM pIDayitumityarthaH / madanadravyAdhikaraNaH upakaraNaH agnihotramArebhe / madanadravyaM dhusturakaH adhikaraNaM khadiro vA adhikaraNam AdhAro yeSu taiH upakaraNaH sAdhanaH agnihotraM yajJama Arebhe cakAra (mithilApare jiSNasareH ziSyo bhrAjiSNAma nabhasi kampamAnaM zravaNanakSatraM vIkSya kvacinmahAmunInAm upasargoM vartate iti jajJI) atrAvasare asminprasaGge nijanivAsena nijenAzrameNa pavitrIkRte mithilApure jiSNusUreH jiSNunAmadheyasyAcAryasya antevAsI ziSyaH bhrAjiSNurnAma tamImadhyasamaye tasyA nizAyAH madhyaH samayaH velA tasyAm nizAmadhyavelAyAm / bahivihitavihAraH AzramAdvAhyapradeze kRtagamanaH samIrasya vAyormArge pathi nabhasItyarthaH / nakSatravIthoM tArANAM paGktim / locanAlokanasanAthAM locanayonatrayorAlokanena vIkSaNena sanAyAM yaktAM vidadhAnaH / netrAbhyAM nakSatravRndaM vIkSamANaH / camarusaJcAracakitagAtraM camUromagavizeSasya saJcAraH AgamanaM tena cakita bhItaM gAtraM zarIraM yasya kuraGagakalatramiva hariNabhAryeva taralatArakAzrayaNaM caJcalakanInikAdhAraM pakSe caJcalor3anAma AdhAraM zravaNaM tannAmakaM nakSatram / antarikSe nabhasi avekSya lakSyaM badhvA kilavamuccairavocata / "aho na jAne kvacinmahAmunInAM mahAnupasagoM vrtte|" etacca zramaNazaraNagaNo zramaNAnAM zrAmyanti bAhyam abhyantaraM ca tapazcarantIti zramaNAH sAdhavasteSAM zaraNaM rakSakaH sa cAso gaNI AcAryaH jiSNasUriH samAkarNya prayuktAvadhibodhaH upayuktAvadhijJAnaH / tannagaragiriguhAyAm baliduvilasitamavadhArya balinA kRtaM duvilasitaM duSTavidhAnaM nizcitya, gaganagamanaprabhAvam AkAzagamane prabhAvo mAhAtmyaM yasya taM puSpakadevaM dezavratasevaM dezavratadhAriNaM kSullakama AkArya Amantrya haMho puSpakadeva, tava vikriya dhuryAnna tadupasargavisarge sAmaryamasti / tava vikriyaHrabhAvAt sasaMghAkampanasUriNa upadravamocane na kSamatAsti / tatastathAviddhivRddhirociSNave viSNave upasargamocanasamarthaddhivRdayA rociSNave bhrAjiSNave zobhamAnAya tAmadRSTaviziSTatAbhivartmasthitAm api avidupe adRSTaviziSTatA zubhadaivavizeSaH tasya abhivama'ni abhimArge sthitAM zubhadevavizeSeNa prAptAmapi avidupe ajaante| nivedya kathayitvA tadupasargApavargAyatasyopasargavinAzAya / asmatsargAt asmAkamAdezAt / niyojayitavyaH prayojayituM yogyaH / " puSpakadevaH tridazocitacaraNasevasya tridazA devAstaH ucitA kartu yogyA caraNasevA yasya tasya maharSeH bhASitAdvacanAt taM dezamAsAdya viSNumunaye tathAvidhadivRtti tAdazI vikriyaddhipravRttim, gurunidezavRti ca guronideza AjJA tasya vRtti pravRtti ca pratipAdayAmAsa Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 103] upAsakAdhyayanaTIkA 367 kathayAmAsa / viSNamaniH pradIpa iva sphATikabhittimadhyalabdhaprasareNa kiraNanikareNa yathA pradIpaH svacchamaNiracitakUDayamadhyAdAptapracAreNa razmisamUhaneva, kathaMbhUtena kareNa / ucyate, vAridhivajavedikAnirbhedanena mAnaSottaragiriparyantasaMvedanena sAgarasya vajrataTaspheTanaM kurvatA kareNa hastena, punaH kathaMbhUtena mAnuSottaro nAma giriH puSkaradvIpasya bahumadhyabhAge valayAkAro vartate tasya paryantaM yAvat saMvedanam anubhavo yasya tena / punaH kathaMbhUtena kareNa manuSyakSetrasUtrapAtaviDambanakareNa kareNa manuSyakSetrasya yo mAnadaNDastasya viDambanakareNa anukaraNaM kurvatA kareNa UrNanAbha iva tantunikAya kAye svavazAzrayayA vyAsasamAsakriyayA ca tAmavagamya / yathA UrNanAbhastantuvAyanAmA koTavizeSaH sa tantusamUhe vyAso vistAraH samAsaH saMkSepaH tayoH kriyayA nijavazAvArayA svazakti jAnAti tathA svavazAzrayayA nijAdhInAdhArayA vistArasaMkSepakriyayA svakArya svazarIre ca tAmavagamya jnyaatvaa| upagamya ca hAstinapuraM gatvA ca hastinAgapuram / 'na khalbanivedya nikhilavaNivarNAzramapAlAya madhyamalokapAlAya AmarpapravRttatantreNa hakAramAtreNApi kampitajagattrayA prasaMkhyAnavanavidhvaMsadAve tapaHprabhAve durjanavinayanArthamabhinivizanta yatIzAH' na khala anivedya akathayitvA / kasma / nikhileti-nikhilAzca te vaNinaH brAhmaNakSatriyavaizyazUdrAH teSAM varNAH AcAravizeSAH AzramAzca brahmacarya-gArhasthya-vAnaprasthatA bhikSukatvaM ceti catvArazcAzramAH tAn pAlayatIti tasmai / madhyamalokapAlAya madhyamo lokaH nRloka: taM pAlayatIti tasmai napataye / AmarSapravattatantreNa AmarpaH krodhastena pravRttaM tantraM kArya yasya tena haDakAramAtreNApi kampitajagattrayAH prasaMkhyAnaM dhyAnaM tadeva vanaM tasya dhvaMso nAzastasmai dAvo'gniH tatsadRza iti bhAvaH tasmin tapaHprabhAve satyapi durjanavinayanArtha durjanAn sanmArge'vatArayituM yatIzA munIzvarAH na abhinivizante na prayatante / munayo mahAprabhAvAstathApi bhUpAlamanivedya svatapaHprabhAvaM na darzayanti iti bhAvaH / iti ca parAmazya manasi vimarza kRtvA, pravizya ca puraiva prathamameva ciraparicitakaJcuki sUcitapracAraH antaHpuraM dIrghakAlamArabhya vijJAtasovidallAnujJAtapravezaH / pravizya ca antaHpurama, padmamahIpate, rAjadhAnISu araNyAnISu vA 'mahAraNyaM araNyAno' iti mahAvaneSu ityarthaH / tapasyataH saMyatalokasya munijanasya / na khalu narezvarAnnRpAt paro'nyaH prAyeNa bahuzaH gopAyitA rakSitA'sti / tatkathaM nAma tRNamAtre'pi anaparAdhamatInAM tRNamAtrasyApi hiMsAm akurvatAM yatInAm Atmani azubhalokaniSekasargam azubho lokaH narakatiryaggatiSu janma tasya niSeka: prAptiH tasya sargaH prAdurbhAvaH yasmAdbhaveta tama upasarga sahasA avicAreNa kathaM karoSIti bhAvaH iti bhagavan satyamevaitat / kiM tu katiciddinAni baliratra rAjA nAham / ' iti pratyuktiyuktisthitaM prativacanayuktI sthitaM padmanRpatim avamatya avajJAya / chalena nimittena khalu pareSu prAyeNa bahuzaH anyeSu tapaHprabhavaddhilIlAH tapojAtAH RddhInAM lIlAH phalollAsanazIlAH phalaprakaTanasvabhAvAH, iti vA avagatya vijJAya / zAlAjirasampuTakoTarAvakAsapradIpaprakAza iva saMjAtavAmanAkRtiH / zAlAjirasya vardhamAnasya zarAvasya vA 'zAlAjiro vardhamAnaH zarAvaH smaryate budhaH' iti halAyudhaH / sampuTasya ca koTare madhyabhAge avakAzo'vagAho yasya tathAbhUtasya pradIpasya prakAza iva saMjAtavAmanAkRtiH prakaTIkRta hrasvanarAkAraH / saptatantuvasumatImanusatya saptabhiragnijihvAbhistanyate vistAryate iti saptatanturyajJaH tasya vasumatoM bhUmim anusRtya anugamya / madhuradhvanitatIyana savanena madhuradhvaninA saha tRtIyena savanena udAttana svareNa prAdhyayanam uccairadhyayanaM vedasya vyadhAt akarot / [pRSTha 102-103] baliriti-baliH meghazabdasundaraM vAkprasaraM vacanapravAhaM sindhura iva gaja iva nibhRtakarNaH vazIbhUtazrotraH nirvarNya dRSTvA ko'yaM khalu vedavAci viriJca iva uccAracaturaH vedavacane brahma iva uccAraNakuzalaH, iti kutUhalitahRdayaH kutukitamanAH, satranilayAnirgatya sataH sajjanAn trAyate iti satraM yajJaH tasya nilayAd gahAta nirgatya / vayasi ca nizcitAzcaryasaundayaM dvijavaryam enamavAdIt / vayasi tAruNye vijJAtAdbhUtasaundaryam enaM viprazreSTham avAdIt abravIt / bhaTTa, kimiSTaM vastu, cetasi nidhAya prAdhIpe' he vidvan, kam IpsitaM padArtha dhanAdikaM hRdaye saMkalpya prAdhISe uccarvedavacanAni brUSe / 'bale dAyAdaviluptAlayatvAt tadartha pAdatrayapramANakalamavanitalama / he balimantrina, sanAbhihatagahatvAt caraNatrayamAnasundaraM bhUmitalaM cetasi nidhAyAhaM vedavacanAni procca ve| dvijottama brAhmaNazreSTha mayA te nikAmaM yathepsitaM dattam / yadyevaM bahumAna Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 paM0 jinadAsaviracitA [pR0103yajamAna, vidhiiytaamdkdhaarottrprvRttivttiH| cedevaM bravISi, mahAdarapAtra yajamAna, udakadhArayA haste jaladhArApAtAdanantaraM pravRttiryasyA etAdRzI vRttiH saMkalpitadAnaM vidhIyatAm kriyatAm / baliH prabalA mahatIm AlU kamaNDalum AdAya gRhItvA / 'dvijAcArya, prasAryatAM hastaH ityuktavati, zukraH saMkrandanamiva kulizaniketanama, yathA saMkrandanaH indraH kulizaniketanama, kulizaM vajram, niketanaM dhvajo yasya evaMbhUto vartate / tathA, hasto'pi kUlizaniketanaH kulizaM vajraM niketati nivasati asminniti kulizaniketanastam / punaH kathaMbhUtaM hastam / prAsAdamiva kalazAhlAdama, prAsAdo yathA kalazena hlAdate tathA hasto'pi kalazena kumbhaakaarrekhaabhildite| jalAzrayamiva matsyAzrayama, yathA jalAzayaH matsyAnAm AzrayaH AdhArabhUtaH tathA hasto'pi matsyAkArarekhAbhiryutaH, sarinAthamiva zaGkhasanAtham, sarinAthaH samudraH sa zakhaiH bhUtastiSThati tathA hasto'pi zaGkhacihnana zobhate / virahiNIvAsaragaNanakuDyapradezamiva UrdhvarekhAvakAzam, yathA virahiNI svavallabhaviyogadinagaNanAya kuDyapradeze bhitto UrdhvarekhA racayati tathAyaM hasto'pi UrdhvarekhANAm avakAzena zobhate / nArAyaNamiva cakralakSaNam yathA nArAyaNaH kRSNaH cakralakSaNena sudarzanacakreNa lakSyate tathA hasto'yaM cakrAbhidhena sAmudrikacihnana viraajte| yajJopakaraNamiva yavAdhikaraNam, yathA yavA: yajJopakaraNaM sAdhanamabhidhIyate yajJe yavA agnau hayante tathA hasto'pi aGagaSThamadhye yavAkArarekhAyato bhavati / jalayAnapAtramiva nizchidratAmatrama jalayAnapAtraM naukA tadyathA nIrandhratApAtraM bhavati tathA hasto'pi nizchidrAGagaliyatI bhAti / stambaramakaramiva dIrghAGa galiprasaram yathA stamberamo gajaH tasya karaH zuNDA sa karo yathA dIrgho bhavati tathA hasto'pi dIrghANAM paJcAGagulInAM prasareNa zobhate / vaMzakisalayamiva AnupUrvyA pravRttaparvasaJcayam, yathA vaMzasya veNoH kisalayaM pallavaH AnupUyaM pUrvam agram anusatyeti AnupUrvya tena pravRttaH parvaNAM veNugranthInAM saJcayo yasmin veNI yatra yatra granthayo vartante tAbhyaH kisalayotpattirbhavati tathA atra hastakisalayamapi aGguligranthisahitaM bhavati / kamalakozamiva aruNaprakAzanivezam / yathA kamalasya kozaH kaNikA aruNaprakAzasya nivezena pATalAyAH kAntyAH nivezena sthityA zobhate tathA hasto'pi tAmrayA kAntyA kamalakoza iva virAjate / vidmabhaGgAbhogamiva snigdhapATalanakharA vidmANAM bhago racanA tasyA AbhogaH vistAraH sa yathA snigdhastAmrazca bhavati tathA snigdhAni masaNAni pATalAni tAmrANi nakharAmANi yasya etAdRzo vAmana-viprasya hastaH zobhate, punaH kathaMbhUtaM hastaM lakSmIlatAvirbhAvodayaM lakSmIH zrIreva latA vallI tasyAH AvirbhAvasya utpatteH udayo unnatiryatra / etAdRzaM hastaM zukra upalakSya dRSTvA / khalu ayam evaMvidhapANitalasaMbandho godhaH puruSaH pareSAm anyeSAM yaacitaa| anyebhyaH paraH yAcanArtha hastaM na prasArayet kiM tu ayama itararyAcyo bhavet iti vacanavakaM vakroktyA bruvantaM zukram avagaNayya bali: svakIyAM datti dAnaM pAdatrayapramANAyA bhUmeH udakadhArottarAM jaladhArAyA haste'paNAnantaram akArSIt akarot / tadanu sa viSNumuniH virocanavirokanikara iva virocanaH sUryaH tasya virokAH kiraNAH teSAM nikaraH samUha iva akrameNa Urdhvam adhazca anavadhivRddhiparaH anavadhiH na avadhirmaryAdA yasyAM sA cAso vRddhiH tasyAM paraH amaryAdopacayatatparaH, sarvatazca ubhayataH pravRttApagApravAha iva prasatanadI jalavistAra iva tiraH AsamantataH prasarat vRddhi prApnuvadeho yasya sa viSNumuniH ekaM kAyadharaM kAyaM zarIraM dharatIti kAyadharaH pAda iti bhAvaH eka pAdam akUpAravajravedikAyAm akUpAro lavaNasamudraH tasya vajramayyAM vedikAyAM nidhAya sthApayitvA paraM ca kramam anyaM pAdaM caraNaM cakravAlaparvatazikhare / punastRtIyasya caraNasya medinoM bhUmim alabhamAnaH tapanarathaskhalanasetunA surasaritturIyasrotohetunA ityAdivizeSaNAni tRtIyapAdasyAvagantavyAni / kathaMbhUtena pAdena sUryasyandanabhraMze setunA AlinA sUryarathamArga-pratibandhakenetyarthaH / punaH kathaMbhUtena pAdena sureti-surANAM sarid gaGgAnadI tasyAH turIyazcaturthaH srotaH pravAhaH tasya hetunA tadutpAdakeneva gaGgA viSNupadodbhUtaMti paurANiko kathA / saMpAditeti-saMpAditaH utpAditaH divijasundarINAM devAGganAnAM caraNamArgasya nizreNyA: vibhramaH saMzayo yena / punaH kathaMbhUtena pAdena / samAcaritetisamAcaritaH utpAditaH khecarINAM nabhogAGganAnAM cetaHsaMbhramo manaHsaMzayo yena / punaH kathaMbhUtena bhUgolagaurava. paricchede tulAdaNDaviDambanena bhUgolasya gauravaM gurutA tasyAH paricchede mAne tulAdaNDaviDambanena mAnadaNDam Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 105] upAsakAdhyayanaTIkA 366 anukurvatA caraNena pAdena / kSobhitAntarikSacarapurakakSaH kSobhitAH kSobhaM prApitAH antarikSacarANAM nabhogAnAM purakakSAH nagaravibhAgA yena / kinnarAmarakhacaracAraNAdivandaiH kinnarAmarAH vyantaradevavizeSaH / khacarAH nabhogA vidyaadhraaH| cAraNAdayo devavizeSAH teSAM vandaH samUhaH, vandyapAdAravindaH praNamyamAnacaraNakamalaH / saMyatajanopakArasArasvakIdivRddhiparitoSitamanISaH vyantarAnimiSaH saMyatajano nirgranthamunigaNaH teSu upakAre sArabhUtA samarthA yA svakoyA RddhivRddhiH vaikriyikazarIradivRddhiH, tayA paritoSitA AhlAdaM nItA manISA buddhiryeSAM taiH / vyantarAnimiSaiH vyantarasuraiH / akAraNakhalatAsthala nirhetukaduSTatAyAH sthAnabhUtaM baliM sabAndhavaM zukrabRhaspatiprahlAdasahitam abandhayat / prAvezayacca sadehaM rasAtalageham / bhavati cAtra zlokaH-vatsala: saMyatajanasnehala: mahApAsuto mahApaanupatanayaH viSNuH hAstinanagare balimantrivihitaM vighnaM zamayAmAsa niSadayAJcakAra // 222 // isyupAsakAdhyayane vAtsalyaracano nAma viMzatitamaH kalpaH // 20 // 21. ratnatrayasvarUpanirUpaNo nAmaikaviMzatitamaH kalpaH [pRSTha 104-105] evaM samyagdarzanasyASTAGgAnAM svarUpaM tatkathAzca sUrivareNa kthitaaH| adhunA 'samyagdarzanotpattikAraNAni. tadbhadAzca nigadyante sUriNA nisarga iti-tadApto samyagdRSTeH AptI prAptau / nisargaH iti-eka kAraNam / adhigamo vA tatprAptI kAraNam / iti kAraNayugalaM tatprApterbhavati / yadA alpaprayAsAt puruSazcaturgatijaH saMjJI paJcendriyo jIvaH samyaktva bhAga bhavati tadA tasya tatsamyaktvaM nisargAta jAtamiti / yadA ca analpaprayAsataH samyaktvaM labhyate tena tadA tasya tat adhigamajaM jJeyam // 223 / / uktaM ca-Asannabhavyateti-ratnatrayAvirbhAvayogyo jIvo bhavyaH, katipayabhavaprApyanirvANapadaH AsannaH / AsannazcAsau bhavyazcAsannabhavyastasya bhAva aasnnbhvytaa| karmahAniH mithyAtvAdInAM samyaktvapratibandhakakarmaNAM yathA sambhavamupazamaH, kSayopazamaH kSayo vaa| saMjJitvaM shikssaakriyaalaapopdeshgraahitvm| saMjJA asyAstIti saMjJI saMjino bhAvaH saMjJitvam / zuddhapariNAmAH ete antaraGgahetavaH samyaktvasya / bAhyo'pi upadezakAdizca samyagupadezako gurvaadiH| Adizabdena jAtismaraNajinapratimAdarzanAdikAni gahyante / etAn hetUnavApya jIvaH samyagdaSTirbhavati / / 224 // etaduktaM bhavati-asyaivaM vivaraNaM bhavati-kasyacidAsanabhavyasya tanidAneti-samyaktvaprAptiyogyadravyakSetrakAlabhAvabhavasaMpadAsevyasya sanAthasya / vidhUtetisamyaktvapratibandhakamithyAtvatimirAdUranirgatasya / AkSipteti-gRhIva zikSAkriyAlApacaturendriyAntaHkaraNasaMbandhasya / navaM mRttikAdibhANDa lazunAdidurvAsanAgandharahitaM bhavati tathA mithyAtvavAsanAsaMbhRtapASaNDijanagandharahitasya zIghrameva yathAvasthitapadArthasvarUpajJAnakAraNayugalAt, sphATikaratnaracitadarpaNasadRzasya / pUrvabhavazravaNAt saMjAtajAtismaraNena vA / vedanAnubhavanena vA / dharmazravaNena vA / jinapratimAdarzanena vaa| mahAmahotsavAvalokanena vA / mahadiprAptamunIzvaranihAlanena vaa| nareSu deveSu vA samyagdarzanaprabhAvavaibhavadarzanena vaa| anyena kenaciDhetunA, vicAravaneSu manovihAreNApi khedam aprApnuvan, yadA jIvAdivastuSu yAthAtmyaM jJAtvA zraddhAnaM bhavati tadA prayoktA AyAsaM kaSTaM nAnabhavati / yathA zakAH zAlayaH anAyAsena layante svaya zikSyante caturamatayaH svayameva, ityAdivattannisargAtsamyaktvaM jAtamiti procyate / yadA tu avyutpannatA, saMzayaH viparyayazca jJAne udbhavanti, tadA adhimuktiyuktisUktisaMbandhasaviSasya muktI muktiviSaye muktim adhikRtya vA adhimukti tasmin jIvasya karmASTakarahitazudasvarUpe yuktiyuktAH sUktIH zrutvA, tacchravaNAt jAtasamyagjJAnasaMbandhasya pramANanayanikSepAnuyogopayogAvagAhyeSu sakalajIvAdiSu vastuSu UhApoharUpeNa parIkSaNAt, atiklezaM prApya niHzeSadurAzayavinAzAt, sakalamithyAjJAnavinAzAt, samyagjJAnasUryakaraH tattveSu ruciH zraddhAnaM saMjAyate, tadA vidhAturAyAsahetutvAt kAryakAriNaH saMklezakAraNatvAt mayA nirmApito'yaM hAraH sUtrAnusAreNa, mayedam, saMpAditam AbhUSaNaM ratnaracanAzrayam ityAdivat tadA adhigamAtprAdurbhUtaM samyagdarzanam ityucyate / uktaM ca abuddhipUrvApekSAyAmiti-atakitopasthitam anukUlaM pratikUlaM vA daivakRtam / tatra Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 106 buddhipUrvApekSA pAyAt tatra puruSakArasya prayatnasya aprAdhAnyAt / tadviparItaM pauruSApAditaM tatra daivasya guNabhAvAt pauruSasya pradhAnabhAvAt / adhigamajasamyagdarzanaM pauruSAt bhavati / nisargajasamyagdarzanaM daivAjjAyate ityarthaH // 225 // 400 [ pR0 106 - 106 ] samyaktvabhedAnAhuH sUrayaH - dvividhamiti - AtmahitamatayaH Atmahite matiryeSAM te AtmahitamatayaH samyagjJAninaH / samyaktvaM dvividham AhuH, nisargajamadhigamajaM ceti / trividhamaupazamitakam, kSAyopazamikam, kSAyikaM ceti / dazavidhaM ca tat purastAdvakSyate - tattvazraddhAnavidhiH samyaktvam / sarvatra ca jIvAdiSu samavRttiH rAgadveSAbhAvaH upekSAvRttiH // 226 // punarapi samyaktvasya dvaividhyamanyena prakAreNa nigadati -- sarAgeti -- sarAgaH AtmA viSayo yasya tat sarAgasamyaktvaM smRtam / vItarAga AtmA viSayo yasma tat vItarAgasamyaktvaM matam / sarAgasamyaktvaM prazamAdiguNaM prazamAdayo guNA yasya tat prazama- saMvega- anukampA - AstikyaguNacatuSTayayutam ! tat pUrvaM prathamaM kathyate / AtmavizuddhimAtratvaM dvitIyaM vItarAgasamyaktvaM bhavati / tattu upazAntakaSAyAdiguNasthAnavati bhavati tatra hi cAritramohasya sahakAriNo'pAyAnna prazamAdyabhivyakti: syAtkevalaM svasaMvedanenaiva tadvedyeta // 227 // yathA hi puruSasya puruSazaktiriyam atIndriyApi anAjanAGgasabhogena apatyotpAdanena ca / vipadi dhairyAvalambanena vA / prArabdhavastunirvahaNena vA / yatkAryam ArabdhaM tasyAntagamanena vA nizcetuM zakyate, tathA AtmasvabhAvatayA atisUkSmayatnamapi samyaktvaratnaM prasamasaMvegAnukampAstikyaireva vAkyai kalayituM zakyam / narasya pauruSaM yathA netrAdibhirdraSTuM nAlaM tathApi nArIsaMbhogAdikAryaiH nizceyaM bhavati tathA samyaktvamidam AtmasvabhAvatvAt atIndriyamapi prazAmadibhireva jJAtuM suzakaM bhavati / [ pRSTha 110-111] 1. prazamalakSaNam - yadrAgAdiSviti - rAgadveSAdidoSeSu manovRtteH nibarhaNaM nivartanaM tebhyaH dUrataH sthApanam prAjJAH taM prazamaM bruvanti / enaM prazamaM vinA sakalavratAnAM pAlanam azakyam / ata enena sarvavratAni bhUSyante // 227 // 2. saMvegalakSaNam - zArIreti - zArIraduHkhaM jvarAdikam / mAnasaM duHkham apamAnAdikam / AgantukaM ca duHkhaM vidyudAdinA jAyate / etadduHkhatrayaM vaMdanAzabdenAtra jJeyam / etAsAM vedanAnAM prabhavAt utpAdakAt bhavati saMsArAt bhItiH saMvegaH kathyate / ayaM ca bhavaH saMsAra: svapnena indrajAlena ca saMkalpaH sadRzo vartate // 229 // / 3. anukampAlakSaNam - sattve iti -- sarvasmin satve prANini cittasya dayArdratvaM dayAlavaH kRpAvanto narAH dharmasya paramaM mUlaM vRkSasya mUlamiva anukampAM karuNAm dayAm kRpAM ca pracakSate AkhyAnti // 230 // 4. AstikyamAha - Apte iti -- sarvajJe bhagavati jine / zrute dvAdazAGgeSu / vrate ahiMsAdiSu / yasya cittaM manaH astitvaparicitaM bhavati tat Astikyam / uktiH vacanaM yukti: pramANanayAtmikA te dharatIti uktimuktidharaH tasminnare uktam / athatrA mokSasaMyogadhare muktigAmini nare Astikyam uktam // 231 / / 5. nirdayasya saMsAradIrghatA - rAgeti - rAgadveSavati nityaM nirvrate satatam ahiMsAditarahite / nirdayAtmani nirdaya AtmA yasya tAdRze niSkRpe nAstika nItiyukte nare saMsAro dIrghasAraH syAt dIrghabhramaNarUpaH bhavet / nAstiko nirdayazca naraH dIrghakAlaM saMsAre paribhramet iti bhAvaH // 232 // [ pRSTha 112 - 115 ] 6. samyaktvasya utpattiH prakArAzca - anantAnubandhicatuSTayasma, mamyaktva prakRteH samyaG midhyAtvasya, mithyAtvasya ca samUlAtkSayAt jIvAdivastuni yacchraddhAnaM bhavati tatkSAyikaM samyaktvam / etAsAM saptaprakRtInAM zAnteH upazamAt aupazamikam / etAsu saptasu samyaktvasya udayena anyAsAm upazamanena kSayeNa ca jAyamAnaM zraddhAnaM kSAyopazamikaM jJeyam, etattrividhaM samyaktvaM sarvatra gatiSu nArakatiryaGnaradevagatiSu saMjJi-paJcendriyajantuSu bodhyaM jJeyam / / 233 / / dazavidhaM samyaktvam - AjJeti - asthAyamarthaH // 234 // 1. AjJA samyaktvam - bhagavatA arhatA sarvajJena racitAgame jIvAdipadArthavarNane yathArtham anujJAyAH Adezasya svIkaraNAt jAyamAnA saMjJA samyagjJAnam AjJAsamyaktvam / 2. mArgasamyaktvam - ratnatrayaM mokSamArgaH tasya vicArAt samyagdarzanasya vimarzAt sarga utpattiryasya tanmArgasamyaktvam / 3. upadezasamyaktvam - tIrthaMkara-cakravarta-nArAyaNa-pratinArAyaNa - balabhadrAH purANapuruSAstriSaSTiH, teSAM caritAnAM zravaNAjjAyamAnaH abhinivezaH zraddhAvizeSaH upadezasamyaktvam / 4. sUtrasamyaktvam -- yatijanAnAM mahAvratAdicAritranirUpaNabhAjanaprAyaM sUtra Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 117] upAsakAdhyayanaTokA zraddhAnaM sUtrasamyaktvam / bojasamyaktvam-sakalasamayAH sakalasaMketAH teSAM dalA vibhAgAH samUhAH teSAM sUcanAyA vyAjaM nimittaM yasya tat bIjasamyaktvam / saMkSepasamyaktvam-AptazrutavratapadArthAnAM saMkSepeNa AlApo varNanaM tacchrutvA AkSepaH rucigrahaNaM zraddhAnam / vistArasamyaktvam-dvAdazAGgAnAm AcArAdInAm caturdazapUrvANAm utpAdAdInAm, prakIrNakAnAM sAmAyikAdInAm, aGgabAhyAnAM vistIrNazrutAnAm arthasya samarthanaM zrutvA prastAraH hRdi ruceH vistAro jAyate / arthasamyaktvam-pravacanaviSaye AgamaviSaye svapratyayasamarthaH svapratyayaH arthAnubhavaH tadvitaraNasamartha: jIvAdirarthaH tacchaddhAnam arthasamyaktvam / avagADhasamyaktvam-dvAdazAGgAgamaH, caturdazapUrvAgamaH, caturdazaprakIrNakAgamaH ete traya AgamatrayaM kathyante / eteSAM niHzeSatayA sAkalyena anyatamadezena vA avagAhanaM kRtvA AlIDham utpannaM yacchraddhAnaM tadavagADham / paramAvagADhasamyaktvam-avadhimanaHparyayakevalajJAnimahApuruSANAM pratyayena upadezena jAtaM samyaktvaM paramAvagADham iti samyagdaSTidazavidhA jnyeyaa| adhanA gRhasthamanyo pAdyante-gRhastha iti-samyaktvasya AdhArabhUto gRhastho vA yatirapi vA / pUrva gRhasthaH ekAdavidhaHmUlavatI ( darzanikaH ), vratikaH, arcA ( sAmayikI ), parvakarmA, (proSadhopavAsI), akuSikriyAH (ArambhatyAgI ), divAbrahmA ( divAbrahmacArI), navavidhabrahmA ( brahmacArI ), sacittatyAgI, parigrahaparityAgI, bhuktimAtrAnumAnyatA bhuktimApanne catuvidhAhAre anumAnyatA saMmatidAnam / anyatra ArambhAdiSu anujJAyA adAnam ( anumatityAgI ), uddiSTAhAratyAgo / yatizca caturvidhaH-muniH, RSiH, jinayatiH, anagArazceti yeSAM dharma: caramaH munidharma ityarthaH // 235 // mAyeti-mAyA vaJcanA, nikRtiH, nidAnaM viSayabhogAkAkSA, mithyAtvam atattvazraddhAnam etAni zroNi zArIramAnasabAdhAhetutvAt karmodayavikAraH zalyamityupacaryante / etacchalyatrayam Arjavam avaJcakatvam akAGkSaNAbhAvaH niHspRhatvam, tattvabhAvanaM ca jIvAditattveSu paramArtharUpA zraddhA / etaireva kolakaiH zaGkabhiH kRtvA uparyuktaM zalyatrayam uddharet hRdayAdapasArayet // 236 // [pRSTha 116-117 ] dRSTihIna iti-yathA dRSTihInaH netrAndhaH pumAn IpsitaM svaSTaM sthAnaM na eti na prApnoti tathA dRSTihInaH pumAn samyaktvarahito naraH IpsitaM svAbhilaSitaM karmakSayAdikaM na eti na praapnoti.||237|| samyaktvamiti-aGgahInaM niHzaGkAdiguNarahitaM samyagdarzanam aGgahInaM daNDakozasvAmisuhRdAdisaptAGgarahitaM rAjyamiva prAjyabhUtaye vipulavaibhavaprAptaye na bhavati tataH samyagdarzanasyAGgAnAM ni:zaGkitAdInAm aSTAnAM saMgatyAm ekIbhUtAyAm aGgo jIvaH ni:saMga nirapekSam aSTAGgapUrNasamyaktvopetaM cAritraM vAJchatu bhavyaH IhatAm // 238 // vidyeti-vidyA samyagjJAnam, vibhUtiH aizvaryam, rUpAdyAH saundaryam, sajjAtiH satkulAdikaM samyagdarzanahIne aGgini jIve kutaH bhavanti bojavyapAye bojAbhAve sasyasaMpattiH dhAnyAnAM niSpattina hi bhavati // 239 / / yasya narasya darzanaM nirdoSaM tasya cakrizrIH trikhaNDAdhipateH SaTkhaNDAdhipatezca rAjyavibhUtiH, saMzrayotkaNThA tam avalambitumabhilaSyati / nAkizroH nAkinAM svargiNAM zrIlakSmIH taM draSTumutsukIbhavati / tasya muktizrIH nirvANalakSmIH sakalakarmakSayarUpA anantajJAnAdyanantaguNarUpA ca dUre naiva / / 240 / / mUDhatrayamiti-dRgdoSAH dRza: samyagdRSTeH doSAH dUSaNAni malA: paJcaviMzatiH tAn kathayati-mUDhatrayaM lokadevapANDimUDhatAstisraH, madA: garvA aSTau jJAna-pUjA-kula-jAti-bala-Rddhi-tapo-vapUMSi aSTau Azritya mAnavahanam aSTo mdaaH| tathA anAyatanAni SaT-samyagdarzanasya AzrayabhUtAni nivAsatulyAni AyatanAni yAni na bhavanti tAni anAyatanAni, tAni caivam - mithyAdarzanajJAnacAritrANi trINi, trayazca tadvantaH puruSA iti SaDanAyatanAni / athavA asarvajJaH, ' asarvajJAyatanam, asarvajJajJAnama, asarvajJajJAnasamavetaH puruSaH, asarvajJAnuSThAnam, asarvajJajJAnAnuSThAnasamavetapuruSazceti / aSTau zaGkAdayazca 'zako kAGkSA vicikitsA mUDhadRSTitA anupagRhanam asthitIkaraNam avAtsalyam aprabhAvanA ceti samyagdarzanasya paJcavizatirdoSAH // 241 // nizcayociteti-sudRSTiH samyagdRSTiH tattvakovidaH tattvAnAM jIvAjIvAdisaptapadArthAnAM kovidaH jJAtA / nizcayocitacAritraH nizcayaH AtmanaH zuddhasvarUpaM tatprAptaye ucitaM yogyaM cAritram bhAtmani sthitirUpaM tadyasyAsti sa nizcayocitacAritraH bhavati / samyagdRSTirjanaH samyagjJAnaM cAritraM ca labhate ityarthaH / sa samyagdRSTiH avratastho'pi muktistho bhavati / paraM vratastho'pi adarzanaH mithyAvRSTiH muktisthaH na Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 198bhavati / mithyAdRSTepratAni muktaye na bhavanti // 242 // bahiHkriyeti-bAhyA kriyA bAhyajJAnacAritrAdikam, bahiHkarma kevalaM ratnatrayasamRddheH sadRSTijJAnavRttAnAM samRddheH unnateH kevalaM kAraNaM nimittaM zarIreNa kriyamANaM gamanAdikaM devapUjanAdikaM ca bhavet ghaTotpatto mRdAdeH kulAlAdivat / param AtmA svayaM ratnatraya. samRddhiM kRtvA ratnatrayAtmako bhavati / ratnatrayam AtmAnaM muktvA anyadravye na vartate / ataH sa eva ratnatritayapariNatAvupAdAnam / tattrikamaya AtmA mokSasya kAraNaM bhavati // 243 // ratnatrayasvarUpama bhUtArthanayavAdinAM nizcayanayavAdinAm / vastunaH anantaratvena kartR karmakaraNAdInAm abhedena pratipAdanaM kurvANo nayo bhUtArthanayaH tasya vAdinaH bhUtArthanayavAdinaH teSAm / vizuddhavastudhIH dRSTi: vizuddha jJAnAdibhyo'bhinna vastu AtmA iti dhIH buddhiH sA eva dRSTiH darzamam / abhinno mamAtmA jJAnAdibhiH iti zraddhA darzanam / sAkAragocaro bodhaH / AkAraH arthavikalpa: / ayaM ghaTaH ayaM paTaH ityAdivastubhedaH AkAraH vastuno varNasaMsthAnAdayo'pi / AkAreNa sahitaH sAkAraH padArthaH sa gocaro viSayo yasya sa guNaH bodha ucyate / aprasaMga: tayoH aprasaMgaH vRttam / tayoH samyagdarzanasamyagjJAnayoH aprasaMgaH rAgadveSamohAdibhiH aprasaktatvaM rahitatvaM vRttaM cAritram iti nizcayanayena ratnatrayalakSaNam uktam // 244 // [pRSTha 118-122 ] akSAt iti-yat yasmAt Atmani mokSaM prApte sati akSAt SaDindriyAt jJAnaM na bhavati mohAt jIve mohanIyakarmaNaH rucirna kiM tu Atmarucereva rucirbhavati / dehAccharIrAt cAritraM na kiM tu AramanyekalolIbhAvazcAritram / athavA akSAt indriyaSaTkAt ghaTapaTAdeniM nAsti / mohAt adeve devatAbuddhiH, agurau gurukalpanA, atatve tatvadhI: mohaH durabhinivezaH tasmAt ruciH yathArthatattvazraddhA nAsti / yat dehAt vRttaM cAritraM ca nAsti tasmAt nizcayanayena zivobhUte zuddhasvarUpadhAriNi asminnAtmani tajjJAnaM ruciH vRttaM ca vidyate yataH tat Atmaiva tattrayaM jJeyaH // 245 / / nAtmeti-AtmA karma na, jJAnAvaraNAdirUpaM na, karma AtmarUpaM na, yat yasmAt tayormahadantaraM svarUpavalakSaNyam / tat tasmAt AtmA Atmaiva, sattA, AtmA kevalaM vyomeva AkAzamiva karmarahitaH AtmA nilepa vyomeva, karmarahitatvAt zuddhatvAt AtmA satteva mahAsatteva // 246 // klezAyeti-Atmani jIve svayaM vizuddhe sati tannirmalIkaraNAya kriyamANaM tapazcaraNAdikaM karma klezAya kAraNaM syAt / kicit ambu jalaM svataH svabhAvena uSNaM na kiM tu vahnisaMzrayaM agnisAMnidhyena tat uSNaM bhavati // 247 // karmaNa Atmanazca kartR tvaM svasvaviSaya eveti darzayati-AtmetiAtmA svaparyAye jJAnadarzanAdiguNAnAm avasthAnivahe kartA bhavati tathA karma ca svaparyaye karta jJAnAvaraNAdiparyAye, paraM mithaH anyonyam anayoH kartRtvam upacArAt, aparatra karmaNaH Atmani, Atmanazca karmaNi jJeyam / jAtu upacAra vimucya anyo'nyayoH kartRtvaM nAsti / AtmanaH paryAye karma nimittakAraNam, karmaNaH paryAyapariNatI AtmA nimittaM param ubhe api AtmakarmaNI svasvaparyAya upAdAnakAraNa bhavata iti jJeyam // 248 / / svata iti-idaM SaDdravyamayaM jagat sacarAcaraM vidyate tatra jIvapudgalo carI zeSaM dravyacatuSkam acaram sarva jagata svabhAveSu sakriyam / kriyA dvividhA-rispandAtmikA aparispandAtmikA ca / ubhayanimittavazAtpadyamAnaH paryAyo dravyasya dezAntaraprAptihetuH kriyA sA kriyA jIvapudgalayorvartate tayorekasmAt sthAnAdanyatra gamanAvalokanAt / aparA kriyA aparispandAtmikA vartate / dravyasya paryAyo dharmAntaranivRttidharmAntaropajananarUpaH aparispandAtmakaH pariNAmAbhidhAno yathA jIvasya krodhAdiH / pudgalasya varNAdiH / dharmAdharmAkAzAnAm agurulaghu. gaNavadihAnikRtaH / yathA sariNi matsye vAH jalaM gatenimittaM bhavati matsyaH svayaM gacchati jalaM tadgate: balAdhAnanimittaM bhavati / tathA sarva sacarAcaraM svataH svabhAveSu sakriyaM bhavati param anyadravyaM tatkriyAyAM nimittaM bhavati // 249 / / jIvasya hiMsakatvaM nigadati prANinaH svakarmataH jIvantu jIvanaM prANadhAraNaM kurvantu mriyantAM vA maraNaM vA prApnuvantu / paraM svaM vizuddhaM nirmalaM manaH hiMsan rAgadveSavazIbhUtaM kurvan jantuH hiMsakaH pApabhAga bhavet / yadA mano rAgadveSavazaM jAyate tadA malinaM pApayuktaM saMpadyate // 250 // kIdRza AsmA hiMsako'pi na hiMsaka ityanuyukte. uttaraM dadAti-zuddhamArgeti-zuddhamArge guptisamitidharmAdiSu mataH udyogaH pravRttiryasya sa zuddhamArgamatodyogaH, zuDhacetovacovapuH zuddhaM ceto manaH, vaco vANI, vapuH zarIraM yasya yo mAsA vacasA zarIreNa ca AtmasvarUpe sthiro bhavati / parapadArtheSu trividhena manovacovapuSA rAgadveSavazo na bhavatItyarthaH / Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 124 ] upAsakAdhyayanaTIkA 403 zuddhAntarAtmani zuddhe nije antarAtmani svasvarUpe saMpannaH pravRtti kurvan AtmA hiMsako'pi na hiMsakaH / ayatnAcArasya narastra nizcitA hiMsA prayatasya samitasya hiMsAmAtreNa bandho nAsti hiMsAdhyavasAyarahitatvAta, niSpramAdapravRttikatvAt // 251 // manaHsaMkalpAta pApaM vA puNyaM vA jAyate / puNyAyeti-svasmina svajIve, anyatra anyasmin jIve nItaM kRtaM dukhaM puNyAya bhavet / tatkathamiti ceducyate-yadi svasya hitAya vrata-tapa AdikaM kriyamANaM duHkharUpaM sadapi dayAdisadbhAvanArUpatvAt puNyAyava bhavet / anyatra vA ziSyAdiSu pratipAdyamAnaM vratatapa AdikaM tairvA kAryamANaM duHkharUpaM sadapi puNyAya bhaveta tathA svajIve anyatra vA ziSyAdijIve notaM kRtaM sukhaM pApAya bhavet / yathA viSayeSu svasya niratatvAt sukhaM bhavet tathApi tatra kRtA ratistIvarAgabhAvAt pApabandhAya bhavet / yadyapi saMprati kRtA pravRttiH sukhAya jAteti pratibhAti tathApi AyatyAm adhyavasAnAnAM malinatvAt pApAyaiva sA pravRttirbhavet / ataH cittasya ceSTitaM pravattiH acintyam atarka. gocaram // 252 // sukheti-sukhasya vidhAnam akurvan, duHkhasyApi vidhAnam akurvan naraH pApasamAzrayo bhavet pApena lipyeta / saMkaTezapariNAmatvAt naraH anyaM sukhinaM duHkhinaM vA kurvan pApabhAjanaM bhaveta, peTImadhye maJjUSAyAM vinikSiptaM sthApitaM vAsaH vastraM malinaM na syAt kim / bahiHsthitaM vastraM rajasA malinaM bhavati paraM maJjUSAyAM tanmalinaM kiM na syAt krodhAdikaSAyAvezAt sukham adadAno duHkhaM vA pApabhAgeva bhavati mAnavaH // 253 // [pRSTha 123-124 ] adhyavasAnAnAM tritvaM pratipAdayati-bahiriti-bAhyena dehAdinA hiMsAparopakArAdi-zuddhAzuddhakAryakaraNe'kSamo'pi hRdi manasi hRdyeva manasi saMsthite paraM pApaM tIvratamaM pApam, vizuddhatamaM puNyaM paramaM padam anantaguNacatuSTayAtmakaM mokSapadaM ca bhavet jIvasya / manasi tIvrasaMklezapariNAmasaMtapte jIvasya tIvratamapApabandho bhavati / paropakArAdivimarzaH samyagdarzanAdiguNaprApakaiH paraM puNyaM bhavati / tathA nitarAM rAgadveSarahiteSu zaddhopayogeSu salIne hRdi sakalakarmakSayo bhavati tatazca paramaM padaM mokSo bhavati / jIvamya azabhadhyAnena pApaM syAt, zubhena puNyam paramazaklena paraM padaM vittameva syAt // 254 / / prakurvANa iti-tAstAH kriyAH prakurvANaH anazanAditapAMsi, sAmAyikAdIni SaDAvazyaka karmANi kurvANaH naraH kevalaM klezabhAjanaH zarIra-klezAnAM pAtraM syAt ucitamevetattasya yato yazcittapracArajJaH na, yaH dharmadhyAne jIvAditattvacintane manaH na pracArayati, kamupAyamavalambya jIvAditattvarUpe manasaH pracAraH kartavyaH, tatra kA yuktiriti yo na jAnAti tasya mokSapadalAbhaH kuto bhavet // 255 // samyagjJAnasya svarUpam-yaditi-yat yathAvasthaM yasya yA yA yathArthAH avasthAH santi tAstA anatikramya ajasA avisaMvAditvena vastusarvasvam vastunaH sarvasvaM sarvadhanaM guNaparyAyAdirUpaM sarvadharmAn vA jAnAti tatsamyagjJAnam ucyate tat naNAM narANAM tRtIyaM locanaM nayanaM jJeyam // 256 // yaSTivaditi-januSAndhasya janmAndhasya naH yaSTivata yaSTiriva daNDa iva pravatti vinivRttyaGgaM yathA yaSTiH tasyAndhasya pravRttI gamane aGgaM kAraNaM bhavati, vinivRttyaGgaM ca mArga nimnonnata jJApayitvA tato nivattau aMGgaM kAraNaM jAyate tathA tatsamyagjJAnaM sukRtacetasaH puNyavanmanaso narasya hitAhitavivecanAt hitaM sukhaM tatsAdhanaM -ratnatrayam, ahitaM duHkhaM tatsAdhanaM mithyAtvAdikaM tayovivecanAt saMzayAdidoSAbhAvaprakAreNa pratipAdanAt // 257 / / - matiriti-matiH indriyAnindriyanimittam avagrahAdijJAnam sA dRSTe'rthe jAgati indriyAnindriyaparicchedanayogya vastuni jAgati prakaTIbhavati / AgamaH dRSTe adaSTe ca vastuni sUkSmAntaritadUrArthe'daSTe vastunyAgamaH jAgati / yadi mana: jainadarzane nirmatsaraM dveSarahitaM syAttasya durlabhaM tattvaM na / syAdvAdAdvastuyAthAtmyaM jJAyate samyagdaSTineti bhAvaH // 258 // yadi Agamena matyA ca arthe jIvAdivastusaMdohe darzite'pi pratipAdite'pi jantoH matiH saMtamasA ajJAnabahalA syAt tahi tasya narasya jJAnaM vRthA syAt / yathA raviripoH ghUkasya Aloka: dinakaraprakAzaH vyarthaH syAt // 259 // jJAturiti-yat abAdhe'pi vastuni bAdhArahite'pi padArthe kathaMcinnityAnityAtmake kathaMcidbhedAbhedAtmake vastunyapi matiH buddhiH viparyayaM sarvathA nityAtmakaM sarvathA anityAtmakaM sarvathaikAntasvarUpaM vastu iti viparItAvasthAM dhatte satra jJAtuH AtmanaH pramAtureva sa doSaH yataH sa mithyAtvatamasAvRtaH yathA indo candre mandacakSuSaH timiropahatanayanasya matiH buddhiH viparyayaM dhatte nabhasi sA candradvayaM pazyati vA candraM nIlaM kRSNAdikaM vA pazyati // 26 // Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 paM0 jinadAsaviracitA [pR0-125[pR0 125-128 ] jJAnabhedAn kathayati-jJAnamekamiti-jJAyate anena vastutattvamiti jJAnam iti lakSaNAt jJAnam ekam / punaH tavedhA pratyakSaparokSabhedAt / punaH paJcadhA api matizrutAvadhimanaHparyayakevalAni jJAnamiti tadbhavet / kevalajJAnAt anyatra kevalajJAnaM vinA tatpratyeka matimArabhya manaHparyayAntam anekadhA bhavati / anekabhedabhinnaM bhavati / kevalajJAnaM tu sarvadravyaparyAyaviSayatvAdekameva / / 261 // cAritralakSaNamadharmati-adharmakarmANi hiMsA, anRtam, steyam, maithunasevA, mamatvam etebhyaH paJcapApebhyaH adharmakarmabhyaH nirmuktiH rahitatvaM cAritralakSaNama, tathA dharmakarma vinimiti: dharmakarmaNAM saMsAraduHkhataH uddhatya uttamasukhe dhArayatAM karmaNAM nirmitiH AcaraNam ahiMsApAlamam,satyabhASaNam,curAtyAgaH, brahmacaryam, mamatvatyAga, etadAcaraNaM cAritram tacca sAgArAnagArayatisaMzrayaM gRhasthairmunibhizca dhAryamANam // 262 // dezata iti-yasya narasya svargApavargayoH svargamokSayoH anyatarayogyatA nAsti svargagamana gAtratA muktigamanapAtratA vA nAsti sa naraH dezataH vratam aNuvratasvarUpaM sarvato vA vrataM mahAvratasvarUpaM na labhate // 263 // dezata iti-cArucAritravicArocitacetasAM cAru sundaraM nirdoSaM tacca taccAritraM tasya vicAra vimarza ucitaM yogyaM mano yepAM teSAM nirdoSacAritrapAlanena svahitaM kartumicchatAM janAnAM gRhasthAnAM munInAM ca / prathamaM cAritraM dezataH syAt aNuvratarUpaM tadgRhasthAnAM bhavati / dvitIyakaM mahAvratarUpaM cAritraM syAttacca manInAM syAt / hiMsAdibhyo dezato viratirUpam aNuvratam / tebhyazca sarvato viratirUpaM mahAyataM bhavati / gRhasthAnAM dezacAritrama, manInAM ca sarvacAritramiti // 264 // tuNDeti-samyaktvavidhure nare samyagdRSTi rahite manuSye zAstraM tuNDakaNDUharaM mukhakharjuvinAzakam eva bhavati / tatastasya svAtmAnubhavo na bhavatIti bhAvaH / tu jJAnahIne cAritraM durbhagAbharaNopamaM durduSTaM bhagaM bhAgyaM yasyAH sA tasyAH AbharaNadhAraNopamam / yasyA upari patisneho nAsti tasyA AbharaNadhAraNaM yathA viphalaM bhavati tathA jJAnahInasya cAritradhAraNaM viphalaM bhavati // 265 / / samyaktvAdInAM pratyekaM phalamabhilapati-samyavasvAta sugatiH svargagatiruktA / jJAnAt ihaloke kotiH udAhRtA kathitA / vRttAtpUjAm avApnoti cAritradhAraNAt pUjAM lokAdaraM lbhte| trayAcca ekalolI bhAvaM prAptAdratnatrayAcchivaM mokSaM labhate jiivH||266|| samyaktvAdonAM lakSaNAniruciriti-tattveSu jIvAdiSu ruciH prItiH samyaktvam / tattvanirUpaNaM syAdvAdena jovAditattvakathanaM jJAnam / sarvaniyojjhitaM sakalakAyavAimanoyogarahitAm Atmani sthitima udAsInarUpAM param uttamaM vRttaM : bruvanti / / 267 // AtmapAradasiddharupAyaH-vRttamiti-vRttaM cAritram agniH agnitulyam, dhI: samyagjJAnam upAyaH sAdhyasAdhane hetuH, ca samyaktvam, rasauSadhiH pAradasiddhikaraNe viziSTavanaspatirUpam pAradauSadham, tallAbhAt teSAM trayANAM prApteH AtmA evaM pArada: sUtaH sa sAdhu samIcInarUpeNa siddhaH prApyaH labhyaH bhavet // 268 / / samyaktvAdInAm AzrayAdon varNayati-samyaktvasyeti-cittaM manaH samyaktvasya AzrayaH aadhaarH| matisaMpadaH jJAnasaMpatteH AzrayaH abhyAsastasmAd jJAnaM vardhate iti / cAritrasya AdhAraH zarIraM dehaH syAt / dAnAdikarmaNaH dAnam Adau yasya karmaNaH devapUjAdeH tasya vittaM dhanam AdhAraH syAt / / 269 / / ityupAsakAdhyayane ratnatrayasvarUpanirupaNo nAma ekaviMzatitamaH kalpaH // 21 // 22. madyapravRttidoSadarzano nAma dvAviMzaH kalpaH [pRSTha 128-126 ] punariti-yathA guNamaNikaTaka, guNA eva maNayo ratnAni teSAM kaGkaNabhUta he mAridatta nRpa / yathA mANikyasya padmarAgamaNeH yat vekaTakarma agnizodhanalekhanAdikarma tattasya upabRMhakaM guNavardhakaM bhavati / yathA prAsAdasya mahAharyasya sudhAvidhAnaM sudhayA carNena vividharaGagANAM lepanena kriyamANaM karmaH 1. atra yazastilakacampUkAvyasya SaSTha AzvAsaH samApyate, yathA-iti sakalatAkikalokacUDAmaNe: zrImannemidevabhagavataH ziSyeNa sadyonabadya padyagadya vidyAdharacakravartizikhaNDamaNDanIbhavaccaraNakamalena thIsomadevasUriNA viracite yazodharamahArAjacarite yazastilakAparanAmnyapavargamahodayo nAma SaSTha AzvAsaH // 6 // Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 131] upAsakAbhyayanaTIkA 405 prAsAdasya upabRhakaM zobhAsaMvardhakaM bhavati / yathA puruSakArAnuSThAnaM pauruSazaktikartavyam udyamavidhAnaM devasaMpadaH pUrvopAjitapuNyasya upabahaka poSaNakaraM bhavati / yathA nItimArgasya sadAcArasya parAkramAvalambanam upabaMhakaM samaddhikaraM bhavati / sevyatvasya ArAdhyasya pujyasya vizeSaveditvaM vizeSeNa vivekavimarzAdisahitaM vaditvaM vidvattvam upabaMhakam unnatikaraM vartate / tathA hi yasmAt vrataM khalu samyaktvaratnasya upabaMhakaM guNotkarSavidhAyakaM bhavati / tacca vrataM dezayatInAM dvividhaM mUlottaraguNAvayAt mUlaguNAvalambanAt uttaraguNAvalambanAcca / tatra-moti-sahodumbarapaJcakAH udumbarANAM paJcakam udumbarapaJcakam udumbarapaJcakena saha vartamAnAH sahodumbarapaJcakAH pippalaphalAni, udumbaraphalAni, plakSaphalAni, vaTaphalAni, phalguphalAni 'ajIra' ityAkhyAni iti paJcaphalaiH saha madyamAMsamadhutyAgAH ete aSTo mUlaguNAH gRhasthAnAm uktAH / kva / zrute jinAgame / mUlaguNAH uttaragaNaprarohaNanimittatvAta saMyamAthibhiH prAganuSTheyatvAt mUlaguNAH te cASTo iloke'sminpradarzitAH // 27 // sarvadoSeti-madya t sarvadoSodayaH sarveSAM hiMsAsatyasteya mathunAdidoSANAmaparAdhAnAm udaya utpattirbhavati / kathaMbhUtAnmadyAt mahAmohakRtaH mahAmAhaM karotIti mahAmohakRt tasmAnmahAmohakRtaH / ahite hitabuddhihite cAhitabhAvanA mohAt jAyate / sa ca moho madyAdudbhavati ataH sarveSAM pAtakAnAm agraNItvena sthitaM madyama // 271 // madyAtsaMsAraparibhramaNama-hitAhitayoryadA moho ajJAnaM dehiSu prANipu jAyate tadA te dehino jIvAH saMsAra eva kAntAraM vanaM tatra paribhramaNam aTanaM tasya kAraNaM nidAnaM kiM pAtakaM na kuryuH / madyAtsarvapApAni jAyante iti bhAvaH // 272 // madyena yAdavAH naSTAH, naSTA dyatena pANDavAH, iti asmina loke sarvatra sarvadezeSa kathAnakaM prasiddhamasti // 273 // samutpadyeti-iha madye dehinaH jIvAH anekazaH bahukRtvaH / samutpadya janitvA vipadya matvA ca kAlena dehinAM manomohAya madyobhavanti / mRtotpannajIvAnAM kalevarANi madyarasatayA pariNamante // 274 // [pRSTha 130-131] madyaiketi-madyakabindusaMpannAH madyasya ekasmin bindo saMpannA utpannAH prANino jovA bindonirgatya bahiH pracaranti bhramanti cet samastamapi viSTapaM jagat pUrayeyuH vyApnuyuH na saMdehaM tatra saMzayo nAsti // 275 // madyasya tyAjyatAkAraNAni-manomohasyeti-madyaM sadbhiH sajjanaH sadA tyAjyaM manomohasya hetutvAt / durgate1rbhavAntare nidAnatvAcca kAraNatvAcca / tanmadyam ihaloke, amutra paraloke ca doSakRt doSotpAdakamasti // 276 // zrUyatAmatra madyapravRttidoSasya upAkhyAnam-tadurvIzvareti-sa cAso urvIzvarazca pRthvopatizca tadurvIzvaraH, tasya akharvaH mahAn sa cAso garvazca sa eva aurvAnalo vaDavAnala: tasmin / AhatIbhUtAH devoddezenAgnI yathA mantroccAraNaM kRtvA havinikSipyate tathA Ahativat nikSiptA ye ahitAH zatrayasteSAmanvayA vaMzAsta eva nakA yAdAMsi yatra tasmAt, ekacakrAtpurAt ekapAnAma parivrAjako parityajya viSayAna vrajatIti parivrAjakaH kazcit sAdhuH, jAhnavyA gaGgAyA jaleSu majjanAya snAnAya vajana gacchan mAtaGgaH upabadhya kila evamuktaH / kva evamuktaH / vindhyATavIviSaye vindhyAraNyadeze kathaMbhUte nijacchAyeti-nijA cAsau chAyA pratibimba sA eva aparadvipaH anyaH karI tasya AzaGkA saMzayastasmAta atikradA ye madAndhagandhasindharAH madena dAnajalena andhAH vivekarahitAye gandhasindharAH unmattadvipAH yeSAM gandhaM samAghrAya anye dvipAH samadAH bhavanti, teSAM udharA dIrghA ye viSANA dantAstavidAryamANaM medinyAH pRthivyA hRdayaM madhyapradezo yatra tasmina, vindhyaattviivissdhe| mahato mAtaGgasamUhasya madhye nipatitaH cANDAlavRndasya madhye ApatitaH punaH kathaMbhUtasya prarUDheti-prarUDhaM ca tat prAdurbhUtaM ca tat prauDham utkaTaM yauvanaM tAruNyaM tadeva Asavo madirA tasya AsvAdo rasAnubhavaH punaruktaM ca kAdambarIpAnaM madirAprAzanaM tasmAt prasUtaH prAdurbhUtaH sa cAso asarAla: utkaTo yo vilAsaH tena pahilAbhiH unmattAbhiH mahilAbhiH nArIbhiH saha palopadaMzavazyakazyaM palaM mAMsaM tasya upadaMzabhUtaM rucyutpAdakaM vyaMjanabhUtaM yadAvazyaka kazyaM madyaM tat AsevamAnasya bhajamAnasya mahato mAtaGgasamUhasya madhye nipatitaHsan sodhusaMbandhavidhurasaMgaiH sIdhurmadirA tasyAH saMbandhena pAnena vidhuro vihvala: saMgaM AsaktiryeSAM tathAbhUtaH mAtaGgazcANDAlaH upabadhya nirudhya asau ekapAnAmA parivrAjakaH kila evamuktaH-tvayA madyamAMsamahilAsu madhye anyatamasamAgamaH kartavyaH anyathA jIvanna pazyasi mandAkinIm / mandakinI gaGgAnadIm / so'pi parivrAjako evaM bhASita: manasi evaM vakSyamANaprakAreNa Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 131vyamazat / tilasarpapapramitasyApi hi pizitasya tilapramANasya sarSapapramANasya tantubhaH pramANasyApi mAMsasya prAzane bhakSaNe smRtiSu mahAvratavipattayaH zrUyante / smRtigranyeSu mahAvratasya ahiMsAvratasya vipattayaH doSAH pratipAdyante / mAtaGgosaMge ca mRtiniketanaM maraNacihna prAyazcetanam / dehAntAkhyaM prAyazcittam / ya evaMvidhAM surAM pibati na tena surA potA bhavati iti nikhilamakhazikhAmaNau sakalayajJeSu ca DAmaNiriva zreSThe sautrAmaNinAmayajJe madirAsvAdAbhisaMdhiranumatavidhirasti / madyaprAzanasya abhilASA cet tatpAnaM vidheyam iti Agamasya vedasya anumatira sti / yazca piSTodakaguDadhAtakIprAyaH godhUmAdikaM cUrNa piSTam, udakaM jalam, guDaH ikSupAkaH dhAtakIsodhupuSpoprabhRtibhiH vastukAyaiH vastUnAM kAryaH avayavaH surA madyaM saMdhoyate nirmIyate / tAnyapi vastUni vizuddhAnyeva zucinyeva iti ciraM dIrghakAlaM vicArya anAryavidyAvidhAnaH anAryA akSaramlecchAsteSAM vidyA vedaH tasya vidhAnam anusaraNaM yasya saH vihitamadirAbhakSaNaH tanmAhAtmyAt madirAmaprabhAvAt / AvirbhUtamanomahAmohaH prakaTIbhUtacittamahAmohabhAvaH kaupInaM puruSaliGgAcchAdanavasanam apahAya tyaktvA hAraharavyavahArAtilaghitamAtaGgikAgItAnugatakaratAlikAviDambanAvasaro hAraharAvyavahAreti drAkSAsaMjAtamadyavizeSasya vyavahAreNa pAnena atilacitA madamattAH yA mAtaGgikAH cANDAlyastAsAM gItAnugatA gAnamanusatA yAH karatAlikAH hastatAlikAH tAsAM viDambanasya anukaraNasya avasaro yasya sa ekapAdvijaH pizAcAviSTadeha iva AnItAnekavikAraH prakaTIkRtakAmamadAdibhAvaH / punaH bubhukSeti-cubhukSA kSut sA eva AzuzukSaNiH agniH tena kSINaM kukSikuharameva kuharaM bilaM yasya saH tarasamapi mAMsamapi bhakSitavAn khAditavAn / vyaktIbhavadasahyotkaTakAmavikAraH mAtaGgI kAmitavAna bbhje| bhavati cAtra zlokaH hetazaddhariti-hetuzaddheH yasya kAraNAni zaddhAni tadvastu bhakSaNAhama iti zrutervedasya vAkyAt pItamadyaH kRtamadyapAnaH ekapAt brAhmaNaH mUDhamAnaso bhUtvA mAMsamAtaGgikAsaMbhogam akarot // 277 // ityupAsakAdhyayane madyapravRttidoSadarzano nAma dvAviMzaH kalpaH // 22 // 23. madyanivRttiguNanidAno nAma trayoviMzatitamaH kalpaH [pRSTha 131-133 ] zrayatAM madyanivRttiguNasyopAkhyAnam-azeSeti-azeSAzca tA: nyAyavyAkaraNAdividyAH teSAM vaizArA naipuNyaM tasya madena mattAH sagarvA ye manISiNa: vidvAMsaHta eva mattAlayaH kSIbabhramarAH teSAM kulaM vandaM tasya kelya krIDAya kamalanAbhiH kaNikeva tasyAM madhyakozasadazAyAM valabhyAM puri / khAtracAritrazolaH karavAlaH, khAtaM khananaM tasya caritraM kArya khananakArya tat zIlaM yasya dhanArtha janadhanasthAnakhananasvabhAva: caurakarma kurvANaH karavAlo nAma cauraH / kapATodghATanapaTuH baTuH pihitArarodghATananipuNaH vaTunAmastenaH mahAnidrAsaMpAdanakuzalaH dhUtilaH dIrghasvApotpAdanacaturo dhuurtilaabhidhshcaurH| paragopAyitadraviNadezavizAradaH zAradaH, dhanika\pAyitaM bhUmibhittyAdiSu nihna taM yaddaviNaM dhanaM tasya dezaH pradezastasya jJAne vizAradaH caturasraH vizArado nAma dasyuH / kharapaTAgamavilAsaH kRkilAsaH 'sadhanaH hantavyaH / garbhiNI hantavyA' iti pratipAdake kharapaTAgame vilAsazcAturya yasya sa kRkilAso nAma moSakaH / ete paJca malimlucAH pATaccarAH stenAH pratipannaparasparaprItiprapaJcAH sviikRtaanyonysnehvistaaraaH| svavyavasAyasAhasAmyAM nijodyogabalAtkArAbhyAm IzvarazarIrArdhavAsinI mahAdeva dehAvasanazIlA bhavAnImapi pArvatImapi, mukundahRdayAzrayadhiyaM zriyamapi makUndaH kRSNastasya hRdayaM manaH vakSaHsthalam sa evAzraya AdhAraH mameti buddhiyuktAM zriyaM lakSmIm api, kAtyAyanIlocanAsaMjanaM kAtyAyanI pArvato tasyA locanayornetrayoH saMjanaM lepanaM yasya tadaJjanamapi kajjalamapi hatuM smrthaaH| pazyatoharANAmapi pazyato janAnanAdatya dhanaM harantIti pazyatoharAzcaurAH teSAmapi pazyatoharAzcaurA: tAna caurAnapi curAkauzalyena vaJcayantaH / kRtAntadUtAnAmapi yamadUtAnAmapi yamadUtAH / kadAcit ekasyAM nizi rAtrI celakropaM varSati deve vastrArdratA yathA syAttathA vaSTi kUrvati parjanye / kajjalapaTalakAlakAyapratiSThAsu sakalAsu kASThAsa kajjalAnAM paTalaH samahaH tadvatkAlasya yamasya yaH kAya: zarIraM tadvata pratiSThA sthitiryAsAM tAsu, sakalAsu Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 135] upAsakAdhyayanaTIkA 407 kASThAsu dizAsu vihitapurasArApahArAH vihitaM kRtaM purasArasya purajanadhanasyApahAro haraNaM yaiste caurAH purabAhirikopavane purasya nagarasya bAhirike upavane udyAne dhanaM vibhajantaH dhanavibhAgaM kurvantaH, tavedaM mamedam iti vivadamAnAH kalahaM kurvantaH, kandalaM yuddham apahAya tyaktvA samAnAyitamaireyAH AnAyitamadyA: pAnagoSThI pAnAya goSThI tAM pAnagoSThoM saMbhUya madyapAnam anutiSThantaH kurvantaH, pUrvAhitakalahakoponmeSakaluSadhiSaNAH pUrvAhitaH madyapAnAtpUrvam AhitaH kRtazcAsau kalahaH vivAdaH tasya kopasya unmeSaH udayaH tena kaluSA malinA dhiSaNA buddhiH yeSAM te paJcacaurAH yaSTAyaSTi, daNDAdaNDi, muSTAmuSTi, muSTibhirmuSTibhizca yuddhaM vidhAya sarve'pi mamraH paJcatvaM jagmuH anyatra vinA dhUrtilAt / dhUtilo jIvitaH, catvArazcaurAH mRtA ityarthaH / sa kila dhUrtilaH yathAdarzanasaMbhavaM yathA yena prakAreNa darzanasya munyavalokanasya saMbhava utpattiH syAttathA mahAmunivilokanAt tasminnahani dine ekaM vrataM gRhNAti, tatra ca dine tadarzanAt munidarzanAt AsavavrataM madirAtyAgavatam agrahIt gRhItavAn / tadanu dhUrtilaH samAnazIleSu sadRzasvabhAveSu kazyavazyaM madirAdhInAM vinAzalezyAmAtmasamakSam upayujya maraNAvasthAM dRSTvA, asukhabIjAt duHkhakAraNAt AjavaMjavAt saMsArAd virajya virakto bhUtvA, manojakujajaTAjAlanivezamiva kezapAzam utpATaya manojo madanaH sa eva kujo vRkSaH tasya jaTAnAM prArohANAM jAlanivezamiva samUharacaneva kezapAzam utkhAya cirAya dIrghakAlam aparatra paraloke ahitajaitrAya karmArijayAya samIhAMvakre prayatnam akarot / bhavati cAtra zlokaH-dhUtila: ekasminneva divase madyatyAgAt anApadaM mRtyurUpasaMkaTAbhAvam Apat / etaddoSAt madirAprAzanadoSAtsahAyeSu mitreSu mRteSu satsu // 278 // ityupAsakAdhyayane madyanivRttiguNanidAno nAma trayoviMzatitamaH kalpaH // 23 // 24. mAMsAbhilASamAtraphalapralapano nAma caturvizatitamaH kalpaH [pRSTha 133-134] santo mAMsabhakSaNaM tyajanti-svabhAveti-prakRtyaiva mAMsam azuci apavitraM durgandhaM ca / anyApAyadurAspadam anyeSAM pazupakSiNAm apAyAt ghAtAt durAspadaM duHkhasthAnam / athavA durAspade sUnAkAragahe labhyam / tathA vipAke avasAne durgatipradaM tiryaGanarakagatidAyakam / santaH sajjanAH katham adanti apitu naiva te bhakSayanti // 279 // karmeti-prANI akRtyam api karma, kartum ayogyam akRtyaM karma kArya karotu yadi AtmanaH hanyamAnavidhina syAt / cet svasya kenApi hanyamAnavidhiH mAraNakArya na kriyeta / yathA pazahatastathA cet sa pazustaM hiMsakaM na hanyAt / athavA anyathA anyena prakAreNa jIvamAraNaM vinA jIvanam udarapoSaNaM na syAt / annaphalAdyabhAve mAMsabhakSaNaM karotu param annaphalAbhAvaH kadApi na bhavati ataH mAMsabhakSaNaM na karotu janaH // 280 // dharmAditi-dharmAt saMsAraduHkhanivArakAt zarmabhujAM sukhaM bhujAnAnAM dharme ki nu vidveSakAraNaM dharme dveSo nocita eva / prArthiteti-abhilaSitapadArthadAyinam amarapAdapaM kalpavRkSaM kaH dveSTu / ko dveSa kuryAt // 281 // alpAklezAt iti-alpaklezAt svalpaduHkhAt / sudhIH vibudhaH / svasya AtmanaH / suSThu sukhaM nyAyyaM zarma cet vAJchati abhilaSyati / AtmanaH pratikUlAni svasya viruddhAni yAni karmANi yathA svasya duHkhapradAni tAni pareSAM na samAcaret // 282 // yaH janaH parAnupaghAtena anyeSAM pAtam akRtvA sukhasevAparAyaNaH sukhabhogatatpase bhavet / sa sukhaM bhujAno'pi janmAntarasukhAzrayaH syAt / anyajanmalamyazarmAdhAro bhavet // 283 // yaH pumAn naraH tadAtvasukhAsaMgAt tadAbhavaM tadAtvaM tacca sukhaM tasya AsaMgAta tAtkAlikasukheSvAsakteH dharmakarmaNi devapUjAdike kArya na muhyet saMzayaM na kuryAt sa pumAn nanu vita asmin loke udarke uttarabhave duHkhajitaH bhavati // 284 // sa iti-yaH dharme arthe kAme ca anyasamAzrayaH triSu ekasyApi AzrayaM na karoti saH prANI paraM bhUbhAraH, sa jIvannapi mRtazca saH // 285 // (pRSTha 135] sa iti-yaHdharmAtpuNyAtphalaM strIdhanAdibhavaM sukham aznannapi anubhavannapi dharme mandadhIH mandAdaro bhavati sa mUrkhaH / sa jaDaH / sa mazaH, sa pazorapi pazurbhavati // 286 / / sa vidvAniti-yaH svataH anyasmAdapi vA adharmAya pApAya pApaM kartuM na samIhate na prayatate / sa vidvAn, sa mahAprAjJaH, sa mahAbuddhimAn, Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 136 1 sa ghomAn, sa ca paNDitaH || 287 / / tatstrasyeti tasmAt svasthAtmanaH hitam abhilaSantaH ca muhuH punaH punaH ahitam asukhaM muJcantaH / anyamAMsaH pazupakSyAdimAMsaH svamAMsasya vRddhividhAyinaH kathaM syuH // 288 // yaditi- - iha yo janaH / paratra anyaprANini / sukhaM vA duHkham eva vA karoti / vRddhaye dattaM dhanavat tat sukhaM vA duHkhaM vA svasya adhikam eva jAyate / uttamarNo yathA strI dhanam adhamarNAya vRddhayaM dadAti tatazca taddhanaM pUrvato'pyadhikaM vardhate tathA parasmin jane yaH sukhaM vA duHkhaM vA karoti tat parasmin janmani pUrvajanmato'pi adhikaM tena labhyate / / 289 || madyamAMsamadhuprAyamiti - madyapAnaM mAMsabhakSaNam, mantrazanaM ca etatkarma cet dharmAya puNyAya matam / apara: adharmaH kaH / aparaM pApaM kiM bhavet / kiM vA durgatidAyakaM vA aparaM kiM karma syAt / / 290 // sa dharma iti - patra adharmaH pApaM mithyAtvAdikaM hiMsAdikaM vA nAsti sa dharmaH yatra akhaM narakAdiduHkhaM nAsti tat sukham / yatra ajJAnaM nAsti tajjJAnam / yatra punaH AgatiH saMsAre AgamanaM nAsti sA gatiH / / 299 / / svakIyamiti yathA svakIyaM jIvitaM sarvasya prANinaH priyam iSTaM bhavati tadvat etat parasyApi jIvitaM priyaM bhavati / tato hiMsAM parityajet // 292 // [ pRSTha 136 ] mAMsAdiSu iti - mAMsam adantIti mAMsAdinaH mAMsabhakSakAH teSu dayA nAsti / madyapAyiSu madyaM pibantoti madyanAyinaH surApAnazIlAsteSu satyaM na vartate / madhUdumbaraseveSu madhunaH kSaudrasya udumbarANAM ca paJca phalyAH bhakSaNaM kurvANeSu martyeSu anRzaMsyam akrUratA dayAlutA na vartate / / 293 / / madhusevanaM santo na kurvanti - makSiketi - makSikANAM kSudrANAM garbhAt saMbhUtAni yAni bAlANDAni teSAM yadA mardanaM kriyate tadA madhuna utpattirbhavati / tacca kalalAkRti madhu rajovIryamizraNAt tAmravarNo yo dravapadArthaH striyA udare jAyate / sakalalamucyate tadvadbhAsamAnaM madhu santaH dayArdrahRdayAH puruSAH kathaM sevante bhakSayanti / / 294 / / udbhrAnteti - udbhrAntAzcalavalitAH arbhakA: makSikAbAlakAH garbhe madhye yasya tasmin madhucchatre madhugolake aNDajANDakakhaNDavat pakSi bAlakasamUhavat / madhu mAdhuryaM kutaH / yatastat madhucchatraM vyAghalubdhakajIvitaM vyAdhA mRgavadhAjIvA lundhakAH zarAH teSAM jIvitaM bhakSyaM vartate / madhu nocalokAnAM bhakSyaM jIvanivitam atastaduttamAnAM na bhakSyam / / 295 / / paJcodumbareSu jIvAnAM darzanAtteSAM tyAjyatvamAha - azvattheti - azvatthaphalAni pippalaphalAni / udumbaraphalAni jantuphalAni / plakSaphalAni parkaTIphalAni / nyagrodhaphalAni baTaphalAni / Adizabdena phalguphalAni 'aMjIra' iti dezabhASAyAm / ityAdi phalebvapi pratyakSAH sthUlAH prANino jIvA dRzyante / sUkSmAzca santi paraM te AgamaviSayAH ataH teSAM bhakSaNaM pApapradatvAttatyAjyam ||296 / / madyAdIti - ye madyamAMsamadhubhakSiNa: santi tadgeSu anaM pAnaM ca nAcaret / annaM na bhakSaNIyaM jalaM ca na peyam / teSAm amatrANi bhAjanAni Adizabdena teSAM strIvastrAdisaMparkaM ca kadAcidapi na kuryAd vratikaH / / 297 / / [ pRSTha 137- 139 ] avratinAM saMgAt loke vAdhyatA bhavati -- kurvanniti - bhojanAdiSu bhojana- jalapAnAdikAryeSu avatibhiH saha saMsamaM saMbandhaM kurvan atra asmin loke vAcyatAM nindAM prApnoti / paratra paraloke ca ih ca satphalaM na labhate tena nareNa satkalaM svargalokasukhaM na labhyate // 298 // dRtIti - dRtiprAyeSu carmapukAdicarmabhAjaneSu pAnIyaM jalaM vratastho janaH varjayet / kutapAdiSu carmanirmitAtpasnehabhAjaneSu snehaM tailaM ghRtaM parityajet atra tocitAH agratijana yogyAH striyaH madyamAMsasevinyaH vratibhiH nityaM parihAryAH tyAjyAH // 299 // jIveti-mayaH uSTraH, meSa: aja:, to Ado yeSAM te mayameSAdayaH tatkAyavat taccharIravat yathA taccharIraM mAMsaM tathA mudgamASAdikamapi jovayogasya samAnatayA mAMsam iti itare jaguH bruvanti sma // 300 // tadayuktam / tadAhamAMsamiti- - nAMsaM prANizarIraM syAttaraM jovazarIraM mAMsaM bhaveza vA / yathA nimbo vRkSo bhavati paraM vRkSastu nimbo bhavenna vA // 301 // ki ca - dvijANDajeti -- dvijanihantRRNAM brAhmaNa kSatriya-vaizyAnAM ghAtaM kurvatAm aNDajAH pakSiNaH teSAmapi ghAtaM kurvatAM pApaM viziSyate viziSTaM vardhate / tathA jIvayogAvizeSe'pi tathA phalapalAzinAM pApaM viziSyate / phalebvapi jovAH santi mAMse'pi jIvAH santi paraM phaleSu ekendriyA eva jIvAH santi mAM tu dvIndriyAnArabhya paJcendriyaparyantaM jIvarAzayaH sadaiva santi ataH phalAzinAM stokaM pApaM syAtparaM palAzinAM mahApApabandho bhavet // 302 // strItveti -- strItvasAmAnyaM dAreSu vartate, peyatvasAmAnyaM vAriNi Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 142] upAsakAdhyayanaTIkA 401 vartate evaM vadan eSa vAdI madyamAtasamAgamo IhatAm icchat / yathA strItvaM palyAM vidyate tathaiva jananyAmapi ato bhAryAsamAgamamiva jananIsamAgamo'pi vAdineSyeta / yathA jale peyatvasAmAnyaM vartate tathA madye'pi vartate ato jalavanmadirApi pIyatAM vAdinA paraM tena madirA tyajyate jalaM pIyate / strI sevyate mAtA vandyate ata: peyatvaM strotvaM ca sarvatra samAnaM naiva bhavet // 303 / / zuddheti-zuddhaM dugdhaM na gomAMsam / ekasyA eva godugdhaM zuddha sevyaM bhavati paraM tasyA mAMsam azuddhatvAt sevyaM naiva bhavati / etAdRzaM padArthasvabhAvavaicitryaM vartate / Aheyam aheH sarpasya idam AheyaM sarpasaMbandhi sarpamastake sthitaM ratnaM viSam apaharati / paraM taddantasthitaM viSaM vipade maraNAya syAt / / 304 // [pRSTha 139 ] athavA-heyamiti-kAraNe same satyapi mAMsaM tyAjyaM payaH dugdhaM peyam / dhenvavayavatvasAmye'pi mAMsaM heyaM na dugdham / viSataroH patram AyuSe jIvanakAraNaM bhavati paraM tanmUlaM mataye maraNAya syAt / viSatarvavayavasamatve'pi patraM bhakSyaM bhavati na mUlamiti // 305 // api ca-zarIretizarIrAvayavatve'pi mAMse doSaH tadbhakSaNaM nindyam, na sapiSi ghRte na doSo'tastadbhakSaNIyam / dvijAtiSu jihvAyAM madyaM doSAya bhavati / pAde madyaM dvijAtiSu brAhmaNa-kSatriya-vaizyeSu na doSAya bhavati // 306 // vidhiritisaMprokSaNaM yajJAdizced vidhiH zuddhaya bhavati tahi dvijaiH sarva bhujyatAm tatra mAMsAdikaM heyam, odanAdikaM bhojyam ityAgraho na vidheyaH / kevalaM vastu zunya cet annAdikam, yatra annAdikaM zuddhaM labhyeta tatra tadgrAhyamiti manyate cet zvapacAlaye mAtaGgagRhe bhujyatAm / ataH kevalaM vidhinA annAdeH dAtuH pAtrasya ca zuddhirbhaktIti na mantavyam / yadi annaM zuddhaya bhavet tarhi tenAnnena dAtA pAtramapi zuddhaM bhavet / tatazca tacchuddhaM yatra kutrApi mAtaGgagahe'pi labhyeta tadgrahaNe doSo na syAt / ataH kevalayA annazunyA bhAvyamiti na / tahi keSAM zuddhayA vidhizuddhiH syAditi prazne aah-||307|| tadravyeti-tasmAt dravyadAtRpAtrANAM vizuddhau dravyazuddhI satyAM, dAtRzuddhau satyAM, pAtrazuddhau ca satyAM vivizuddhatA bhavati / dravyAdInAm azuddho kevalaM vidhizuddhayA paryAptaM syAt iti na mantavyam / kevalaM dravyazuddhayApi paryAptatA na saMbhavati, kevalaM dAtRzuddha yApi sA na bhavati ataH dravyadAtRpAtrazuddhayA sahitA vidhizuddhatA vizuddhaM phalaM janayatIti jJeyam / azuddho'pi dAtA zuddho bhavediti ceducyate-yatsaMskArazatenApi nAjAtidvijatAM vrajet / saMskArazatenApi dvijAnmuktvA anyo ajAtiH zadro janaH dvijatAM na vrajet / garbhajanma satkule janma dIkSAyogye kule janma yasya tasyaiva saMskArajanma bhavati sa eva saMskArajanmanA dvijatAM gacchati / saMskArahIno dvijaH jAtyA dvijo bhavati / sa nAmadhArako dvijo jJeyaH / yasya satkule janma na sa saMskArazatenApi ajAtireva nAmadhArakAd dvijAdapi sa hIna eva / kiraNAkulo'pi kAcaH asaMskRtamaNerapi samAnatAM na yAti kathaM saMskRtamaNeH samatAM sa bibhUyAt // 308 // tacchAkyetitasmAt zAkyAnAM bauddhAnAM sAMkhyAnAM paMcaviMzatitattvavAdinAM kApilAnAma, cArvAkANAM bRhaspatiziSyANAM nAstikAnAm, vedavAdinAM mImAMsakAnAm, vaidyAnAm, kapadinAM kApAlikAnAM mataM vihAya zreyo'thibhiH muktikAma: sadA mAMsaM hAtavyam Ajanma mAMsatyAgo vidheyaH // 309 // yastu iti-yo janaH lolyena jihvAlAmpaTona mAMsAzI mAMsam aznAti bhakSayati, tena mAMsabhakSaNena tathA yajJe, prANivadhena dharmoM vardhate iti ca manyate sa dvipAtakaH jJeyaH / hisAM dharma manyamAnaH mAMsa ca bhujAnaH devAn mAMsaM proNayatIti mithyA saMkalpayan dvipAtako bhavati / yathA mAtrA satraM paradArAkriyAkArI naraH mAtRgamanapAtakaM parastrIsevanapAtakaM ca kurute // 310 // [pRSTha 140-142] zrUyatAmatra mAMsAzanAbhidhyAnamAtrasyApi pAtakasya phalam-mAMsabhakSaNasaMkalpamAtrasyApi pApasya phalaM dRSTAntadvAreNa kathayati sUriH sudattAcAryaH taccha yatAmAkarNyatAm-zrImaditi-zrIH asyAstIti zrImAn sa cAso puSpadantaH zrImatpuSpadantaH navamo jinapatiH sa eva madantaH bhavyajanakalyANaviSAyI RSiH tasya avatAre janmasamaye avatIrNaH svargAtsamAgato yastridivapatiH svarganAthaH saudharmendraH tena saMpAdito vihito vidhApitazca ya udyAva utsavaH tasya yA indirA lakSmIstasyai Asando AsanabhUtA yA kAkandIpurI tasyAM cArvAkavaMzodbhavaH sauraseno nAma bhUpatiH kuladharmAnurodhabudadhA nijavaMzadharmAnusaraNamatyA, gRhItapizitavrataH aGgIkRtamAMsatyAgaH / punarvedavaidyAdvaitamohitamatiH zrutiviparyAsitamatiH vaidyaviparyAsita prajJaH advaitamataparAvartitamatizca , saMjAtajAGgalajighitsAnumatiH utpannamAMsabubhukSAnusRtabuddhiH / aGgIkRtavastunirvahaNAt janApavAdAjjugupsamAnaH / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 142svIkRtapratijJAvasAnagamanAt jananindanAt ca bhItimatiH, manovizrAntihetunA manaHsamAdhAnakAraNena karmapriyati nAma . evaM ketuH dhvajaH yasya tena ballavena pAcakena rahasi ekAnte bilasthala jalAntarAlacaratarasamAnAyayannapi bilacarAH mUSakAdayaH, sthalacarA: ajAdayaH, jalacarAH matsyAdayaH, antarAlacarA: zukAdayaH teSAM tarasaM pAcakena anAyayana api, anekarAjakAryaparyAkulamAnasatayA nAnAvidharAjakIyavidhAnavyAptacittatayA mAMsabhakSaNavelAM nAvApa na prApnot / karmapriyo'pi tathA anudinam aharahaH pRthvIzvaranidezamanutiSThan mahIpaterAdezam Acaran, ekadA padAkupAkopadrutaH pRdAkuH sarpaH tasya pAkaH zizuH tena upadrutaH pIDitaH tena daSTaH iti bhAvaH, pretya mRtvA svayaMbhUramaNAbhidhAnamudre samudre svayaMbhramaNeti abhidhAnaM nAma tadeva mudrA cihnaM yasya tasmin samudre sAgare mahAdevabala: mahAdevavat balaM yasya sa timiGgilagila: timiGgilo nAma mahAn matsyaH tamapi gilati iti timiligilaH jajJe / bhUpAlo'pi cirakAlena kathAzeSatAmAzritya kathA eva zeSA yasya sa kathAzeSastAm Azritya mRtvaityarthaH / pizitetipizitasya mAMsasya azanaM bhakSaNaM tasyAzayo'bhidhyAnam icchA tasya anubandhAt saMskArAt / tatraiva sindhau tasyaiva mahAmInasya karNabile tanmalAzanazIlaH tasya karNasya yo mala: tasyAzanaM bhakSaNaM zIlaM svabhAvo yasya / zAlisikyakalakalevaraH zAlyAH sikthaM taNDulaH tatpramANaM kalaM manoharaM kalevaraM zarIraM yasya tathAbhataH zapharaH matsyo'bhavat / tadanu tadanantaram eSa zAlisikyo maunaH paryAptobhayakaraNaH pUrNalabdhadravyabhAvendriyaH / vadanaM mukhaM vyAdAya udbATaya nidrAyataH nidrANasya svapataH, galaguhAvagAhe gala: kaNThaH sa eva guhA gahvaraM tasya avagAhe vistAre velAnadIpravAha iva samudrakUle saMprAptasaridogha iva aneka jalacarAnoka nAnAvidhamatsyAdijalajantu. samUhaH pravizya tathaiva niSkrAman nirgacchan nirIkSya ( tandulamatsyaH manasi vimazati ) pApakarmA pApam antarAyAkhyaM karma yasya saH, ata eva nirbhAgyANAM durdaivavatAM ca agraNIdharmA agresaradharma bibhrANaH, khalveSa jhaSaH matsyaH, yadvaktrasaMpAtanacetAMsyapi yasmAt vaktre vadane saMpAtanam utpatanaM tatra cetAMsi yeSAM tathAbhUtAni yAdAMsi jalajantUn azituM bhakSayituM na zaknoti samartho na bhavati / mama punaryadi hRdayepsitaprabhAvAnmano'bhilaSitasAmarthyAt daivAt etAvanmAtraM gAtram etaccharIrapramANaM zarIraM syAt tadA samastamapi samudraM vidrutasakalasattvasaMcAramudraM vidrutA naSTo sakalasattvAnAM sarvaprANinAM saMcArasya bhramaNasya mudrA cihnaM yasya taM vidadhAmi / yadi me mahAmatsyadehatulyo deho bhaviSyati tadA sakalAJjalacarAn bhakSayitvA samudraM jalazeSaM kariSyAmi / iti abhidhyAnAnmanaHsaMkalpanAt alpakAyakala: zakula: alpakAyama alpazarIraM kalati dhArayati iti alpakAyakalaH zakula: matsyaH nikhila. nakracakracArAcca mahAdehAdhIno nikhilA: sakalAste nakrAH makarAH teSAM cakraM samUhaH tasya cAro bhakSaNaM tasmAta mahAdehavAn sa mInaH kAlena vipadya matvA utpadya ca janitvA ca uttamataH trayastrizatsAgaropamAyuH nilaye niraye trayastriMzatsamudratulyadIrghakAlajIvanasya gRhe narake saptame bhavapratyayAyattAvirbhUtajJAnavizeSo bhavo janma sa pratyayo hetuH tasya AyattaH adhInaH AvirbhUtaH prakaTIbhUtaH jJAnavizeSo yayosto animiSacarI bhUtapUrvamatsyo nArakaparyAyadharI kila evaM vakSyamANam AlApam anyonyasaMbodhanapUrvakaM bhASaNaM ckrtuH| aho kSamatsya, tathA nirmitakarmaNaH duSkarmaNaH nirmitam utpAditaM krUratayA jalacarajIvabhakSaNAtmakaM karma kArya yena saH tasya mama duSkarmaNaH pApakarmaNo nArakAyuSa udayAt mama atrAgatiH Agamanam ucitava yogyA eva / tava tu matkarNabile malopajIvanasya karNamalena upajIvanam udaranirvAho yasya kathamatrAgamanamabhUt sarvathA mAMsAhArarahitasya prANivadharahitasya ca tavAtrAgamanaM zakyaM neti (mahAmatsyenokte tandulamatsyo vadati) he mahAmatsya, ceSTitAdapi durantaduHkhasaMbandhani bandhanAdazubhadhyAnAt / zArIrikAjjovavadhavirahitavyApArAdahaM vimukto'smi / paraM tu duSTaH anto yasya syAt tathAbhUtaduHkhasaMbandhasya nibandhanAt kAraNAt azubhadhyAnAt mamAtrAgamanamabhUt / bhavati cAtra zloka:-kSudramatsyeti-svayaMbhUramaNasamudre mahAmatsyasya karNasthaH ekaH kSudramatsyaH kila smRtidoSAt azubhadhyAnAta adho gataH saptamanarake trayastrizatsAgaropamAyuSA janma alabhata // 31 // ityupAsakAdhyayane mAMsAmilApamAtraphalapralapano nAma caturviMzatitamaH kalpaH // 24 // Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 143] upAsakAdhyayanaTIkA 25. mAMsanivRttiphalAkhyAno nAma paJcaviMzatitamaH kalpaH [pR0 142-143 ] zrUyatAmatra mAMsanivRttiphalasyopAkhyAnam-caNDamAtaGgasya kathA-avantimaNDaleti-avantayazca te maNDalAzca avantimaNDalAsta eva nalinaM kama tasminnabhinivAse sarasI rasayuktA yA ekAnasonAma purI tasyAH purabAhirikAyAM tasyAH puro bAhyapradeze / devileti-devilA cAso mahilA patnI devilAkhyA patnI tasyA vilAsA eva vizikhA bANAsteSAM vRttyA saMbandhena kodaNDasya dhanuHsadRzasya caNDanAmno mAtaGgasya ekasyAM dizi / niveziteti-nivezitaM sthApitaM pizitaM mAMsam upadaMzazca tadrocakabhakSyadravyaM ca yena tasya / aparasyAM dizi / vinyasteti-vinyastaH sthApitaH surayA madirayA saMbhRtaH pUrNaH kalazo yena tasya / punaH kathaMbhUtasya caNDamAtaGgasya palopadaMzodArAM surAM mAMsabhakSaNe rucyutpAdakarUpAm udArAM vipulAM sUrAM pAyaM pAyaM pItvA pItvA tadubhayAntarAle tayorubhayayoH antarAle madhye carmanirmANatantrAM carmaNA nirmANaM racanA tadeva tantraM heturyasyAM tAM varatrAM vaddhoM vartayataH racayataH caNDamAtaGgasya / viyaditi-viyati AkAze vihAro bhramaNaM tadartham uDDonaH utpatanaM kurvANaH aNDajaDimbhaH pakSizizuH tasya tuNDena mukhena yatkhaNDanaM tasmAt / viniSyandi sravat yadviSadharaviSaM sarpaviSaM tasya doSasyAvasaro yatra tathAbhUtA surAbhavat / sarpaviSabindoH patanAtmaviSA madirA jAteti bhAvaH / atraivAvasare asminneva prastAva tatsamIpavamaMgocare caNDamAtaGganivAsasya samIpameva mArge dharmeti-dharmazravaNam, janmAntarAdiprakaTanam ityAdyupAyayuktAbhiH kathAbhiH vineyajanAH ziSyAsteSAmupakArAya kRteti-kRtaH utpannA kAmacAraH icchA tena pracAro bhramaNaM yasya, punaH kathaMbhUtam RSiyugalam / mUrtimaditi-mUrtimat sadehaM svargamokSamArgayugmamiva ambarAt AkAzAt avatarat adhaH Agacchat RSiyugmam avalokya saMjAtakutUhala: utpanna vismayaH / taM dezaM munipradezam anusRtya nagare munivarAvalokanAt zrAvakalokaM vratAni samAdadAnaM gRhNantama anusmRtya jJAtvA / samAcaritapraNAmaH vihitavandanaH / sunandamuneH agresaragamanam abhinandanaM bhagavantam AtmocitaM tamayAcata / bhagavAn / upakArAyeti-parjanya iva yathA meghavRSTi : sarvasya upakArAya tathA dhArmikaH sarvasya upakArAya hitopadezeSu pravartate / yathA meghavRSTeH sthAnAsthAnacintA nAsti tathA hitoktipu api dhArmikasya sAna bhavati // 312 // ityavagamya jJAtvA samyagiti-samyak samyagdarzanayuktaM yadavadhijJAnaM tasyopayAgAt avagataH jJAtaH etasya caNDamAGgasya AsannArAsutAyogaH AsannaH samIpaH parAsutAyA maraNasya yogaH saMbandhaH yena sa bhagavAJcAraNaSiH taM mAtamevam avocata / 'aho mAtaGga, tabhayAntarAle sajAM rajjaM bhinnadizoH sthitayAH pizitasurAkumbhayorantarAle madhye sajjAM sthitAM rajjU varatrAM sajataH nimimANasya tanmadhye tava tannivRttivratam tayoH palasurayostyAgasya vratam' iti mAtaGgastathA pratipadya svIkRtya tam avakAzaM tatsthAnam upasadya prApya pizitaM prAzya bhakSayitvA yAvadaham idaM sthAnakaM nAyAmi yAvata kAlam aham etatsthAna pradeza nAyAmi nAgacchAmi tAvanme'sya pizitasya nivttistyaagH| ityabhidhAya samAsAditamadirAsthAnaH labdhasurAkalazapradezaH pratipannapAnaH piitsurH| tadugrataragarabharAt tasya viSadharasya ugrataraM tIvrataraM yat garaM viSaM tasya bharAtprabhAvAt laghullaGgitamatiprasara: laghu zIghram ullaMdhitaH vinaSTaH matiprasara: cetanAvilAsaH yasya / viSavegAnmacchitasyetyarthaH-tannivatti madyamAMpayoH nivati tyAgama alabhamAnacitto'pi aprAptamAnaso'pi pratya mRtvA tAvanmAvatamAhAtmyena stokakAlaM yAvadgahItavrataprabhAvena yakSakUle yakSamakhyatvaM pratipede prApa / bhavati cAtra zlokaH-caNDeti-avantipu dezeSu caNDo mAtaGgaH atyalpakAlabhAvinyA: atistokasamayasaMjAtAyAH vizitasya nivattitaH mAMsasya tyAgAt yakSamukhyatAM prApa yakSANAM vyantaradeva vizeSANAm agraNImahaddhiko'bhavat / / 313 // inyupAsakAdhyayane mAMsanivRttiphalAkhyAno nAma paJcaviMzatitamaH kalpaH / 25 // Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 paM0 jindAsaviracitA [pR014326. ahiMsAphalAvalokano nAma SaDviMzaH kalpaH [pR0 143-149 ] atha ke te uttaraguNA:-uttare mUlaguNAnantaraM sevyatvAdutkRSTatvAcca te ca te guNAzca uttaragaNAH ke te iti prazne uttaramAha-aNuvratAnIti-paJcaiva aNuvratAni, triprakAra trividhaM guNavatam / catvAri zikSAvratAni evaM dvAdaza uttare guNAH syuH / guNArtham aNuvratAnAm upakArArtha vrataM guNavataM digviratyAdInAm aNuvratAnubRhaNArthatvAt / zikSApratam-zikSAyai abhyAsAya vrataM dezAvakAzikAdInAM pratidivasAbhyasanIyatvAt / ataeva guNadatAdasya bhedaH / guNavataM hi prAyo yAvajjIvikamAhuH / athavA zikSA vidyopAdAnaM zikSApradhAnaM vrataM zikSApratam / dezAvakAzikAdeviziSTazrutajJAnabhAvanApariNatatvenava nirvAhyatvAt // 314 / / tatra-hiMsAsteyeti-hiMsAyAH prANivadhasya dezataH sthUlatvena trasajIvavadhasya vinigraho viratistyAga iti, prathamam aNuvratam / staiyasya dezato vinigrahaH, anutasya dezato vinigrahaH, abrahmaNo dezato vinigrahaH tathA parigrahANAM dezato vinigrahaH etAni paJcANavatAni pracakSate khyAnti // 315 // vratasya lakSaNama-saMkalpetisevye svadAratAmbUlAdI, saMkalpapUrvaka: idaM iyadetAvantaM kAlaM na seviSye iti manasA adhyavasAyaM kRtvA niyamaH pratijJA vrataM syAt athavA aham idam iyat etAvantaM kAlaM seviSyAmyeveti saMkalpena niyama: pratijJA vrataM syAta / athavA satkarmasaMbhavA pravRttivrataM syAt / kiM viziSTA saMkalpapUrvikA zubhakarmaNi pAtradAnAdike saMbhavo yasyAH saa| athavA asatkarmasaMbhavA nivRttiva'taM syAt hiMsAdikam asatkarma tasmAnivattiH viratiH saMkalpapavikA evaM vratasya svarUpam // 316 // hiMsAdibhyo vipattidurgato atra paratreti cocyate-hiMsAyAmitihiMsAyAm, anRte asatyabhASaNe, cauryA steye, abrahmaNi maithune, parigrahe mamatva atraiva vipattirdRSTA vdhbndhprikleshaadiruupaa| paratra paraloke narakAdau durgatirlabhyate // 317 // hiMsAhisayoH svarUpamAha - yaditiyasmAta pramAdayogena kaSAyAvezena anavadhAnatayA indriyANAM pracAramanavadhArya vaa| prANiSu prANahApanama indriyAdayo dazaprANAH teSAM yathAsaMbhavaM vyaparopaNaM viyogakaraNaM hiMsetyabhidhIyate / teSAM prANAnAM rakSaNam ahiMsA sA satAM munInAM mAnyA // 318 // vikatheti--strIkathAdayazcatasraH / akSANi indriyANi paJca / kaSAyAzcatvAraH krodhamAnamAyAlobhAH / nidrA praNayazca / eSAm abhyAse punaH punarAvartane rato jantuH pramattaH parikIrtitaH pratipAditaH // 319 // ahiMsAvatamAha-devateti-devatAyai, atithaye, pitRbhyaH, mantrAya, auSadhAya, bhayAya ca sarvAn jIvAn na hiMsyAt na ghAtayet / ahiMsA nAma tadvataM bhavet // 320 // gRhakAryANIti-sarvANi gRhakAryANi peSaNAdikAni paJca dRSTipatAni dRSTayA samyanirIkSitAni kArayet / sarvANi dravadravyANi jalaghatatailAdIni paTapatAni vastragAlitAni yojayet pAnAdikAryeSu // 321 // Asanamiti-AsanaM pITham, zayanaM zayyA,mArga panthAnama, annam odanAdikam anyacca yat vastu tat adRSTaM dRSTayA avIkSitaM na seveta nopayujyAt / yathAkAlaM bhajannapi yasminkAle yadAsanAdikaM sevyate tat dRSTayA samyagvIkSya bhajet tathA ca hiMsAdoSasparzo na bhaveta vipadAdikaprAptirvA na bhavet // 322 // darzaneti-bhojanAntarAyAn vivRNoti-darzanetyAdi-darzanatyaktabhojisA. sparzatyaktabhojitA, saMkalpatyaktabhojitA, saMsargatyaktabhojitA, hiMsanAkrandanaprAyAH prAzapratyUhakArakAH ArdracarmAsthisUrAmAMsAsakapayAnAM darzanAta pratikena azanaM dRSTvA spRSTvA ca tAtkAlikAhArastyaktavyaH / iyaM drshntyktbhojitaa| sparzatyaktabhojitA caivam-rajasvalA strI. zake carmAsthinI, zanakamArjArazvapacAdika spRSTvA AhArastyaktavyaH / saMkalpatyaktabhojitA-idaM bhujyamAnaM vastu, mAMsaM sAdRzyAt, idaM rudhirama, idamasthi, ayaM sarpa ityAdirUpeNa manasA bhojyavastuni vikalpyamAne azanaM tyajet / saMsargatyaktabhojitA-dvitricaturindriyaprANibhiH anne saMsRSTaH bhojyadravyAtpRthak kartumazakyaH jIvadbhiH mRtairvA bahubhistricaturAdibhiH yuktam azanaM tyajet / tathA hiMsanAkrandanaprAyAH atikarkazasvaram asya mastakaM kRndhi ityAdirUpam AkrandaniHsvanaM hAhetyAdyArtasvasvabhAvaM viDvaraprAyaniHsvanam paracakrAgamanAtaGkapradIpanAdiviSayam AkarNya bhojanaM tyajet / prAyaH zabdena niyamitaM pratyAkhyAtaM vastu bhuktvA azanaM tyaktavyam / evaM prAzapratyUhakArakAH bhojanAntarAyakArakA jJAtavyAH // 323 // atiprasaMgeti-sadbhiH gaNadharAdidevaiH antarAyAH bhaktajanahetavaH smRtAH kathitAH / kimartha smRtAH atiprasaMgahAnAya atiprasaMgasya vihitAtikrameNa uparyupari pravRttiH tasya hAnAya tyaagaay| tapaH Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 146] upAsakAdhyayanaTIkA 413 icchAnirodhaH tasya parivRddhaye smntaadupcyaay| vratabIjavRtikriyAH bIjasyeva vratAnAm AveSTakakriyAH rakSopAyAH yeSu te antarAyAH santi // 324 // ahiMsAvrateti-ahiMsAvratasya pAlanArtham / mUlavatAnAm aSTamUlaguNAnAM vizuddhaye aticArarahitatvAya nizAyAM bhukti bhojanaM varjayet pariharet / yataH sA ihAmutra duHkhadAyinI bhavati // 325 // AzriteSviti-sarveSu AdhiteSu manuSyeSu pakSiSu pazuSu ca annysvaamikessu| yathAva. dvihitasthitiH yasya yena annAdinA zarIrapoSaNaM syAt tena tasya tathA karaNIyam / evam AzritAnAM bharaNaM vidhAya zArIre avasare AhAra grahaNasamaye svayaM gRhAzramI gRhasthaH samIheta yatnaM kuryAt // 326 // saMdhAnamiti-yatra rasakAyikA jIvA anantazo jAyante tatsaMdhAnakam / pAnaka dadhiguDacAturjAtakAdidravyodbhavam / dhAnyaM zAlyAdikam / puSpaM kusumam / mUlaM vRkSavallyAdeH pAdAH, dalaM patram / yad yad jIvayoni jIvasya yadutpattisthAnaM tat na saMgrAhyam / yacca jIvarupadrutaM kITakaH upadrutaM chidritaM tat na saMgrAhyam // 327 // amizramiti-anyena annAdinA mizraNam akRtamapi kAlAzrayeNa varSAkAlAdya valambana utsagi grAhyamapi kiMcidvastu jIvayonitvAt jIvarupadratatvAdvA jinAgame tyAjyaM bhavati / kiMcidvastu zItoSNAdidezAzrayeNa, kiMcidvastu jIrNAdi puSpitAdi. dazAzrayeNa prAgutsagi sapi jinAgame tyAjyaM bhavati / kiMcidvastu mizramapi kAladezadazA avalambya agrAhyaM bhavati // 328 // yadanta iti-yasya anta: madhye suSiraM chidraM prAyaH bahuzaH vartate tannAlInalAdi kamalanAlaM nalAdi devanAlavetrAdikaM madu vevAdikaM heyaM tyAjyama, tatsapire sajIvAnAm AgantukAnAM saMbhavAt / tathA anantakAyikaprAyam anantajIvAnAM zarIraM yadbhavati tadanantakAyikaM prAyaH bahuzaH anantakAyikatulyaM ca yadbahajIvanicitaM trasajIvasaMkINaM ca bhavati tadvallIkandAdikaM tyajet / yA vallI. komalA vidyate, tasyAH kisalayavRntAdikaM komalam anantakAyikaM ca bhavati atastat pratibhiheyam / kandAdikaM ca palANDusUraNAdikaM ca bahutarANAM tadAzritajIvAnAm AzrayasthAnatvAt tyAjyam / anyathA tadbhakSayatAM jihvendriyaprINanamAtraM phalamalpaM bhavati bahujIvAnAM ghAtazca bhavati // 329 / / dvidalabhiti-dvidalaM mudgamApAdidhAnyaM dvidalaM dve dale vibhAgI yasya pRthaktayA peSaNAdinA jAte tadvidalaM madgamASAdikaM sakhaNDaM prAzyaM bhakSaNIyam tatra sakhaNDatvAt aGkarazaktyabhAvaH / anavatAM gataM dvidalam akRtadvidalabhAvaM dvidalaM jINaM prAyeNa prAzyam yadi adRSTajantusammachenaM vidyeta / jantusammUrchana taddheyam / simbayaH bhallarAjamASapramukhaphalikAH sakalAH tyAjyA na bhakSaNIyAH / kadA na bhakSaNIyAH / yAH sakalAzca sAdhitA syuH akRtadvidhAbhAvA eva yadi agninA pAcitAH syustahi tAsAM bhakSaNaM pApapradaM syAt, akhaNDatvAt tadgatatrasajIvAnAm agnisaMyogena mRti prAptatvAt / / 330 / / dayAlutAyAH yatrAbhAvastadvarNanamtatreti-yatra bahvArambhaparigrahastatrAhiMsA kutaH / prANipIDAhetuvyApAra ArambhaH / mamedaM buddhilakSaNaH parigrahaH / bahava ArambhaparigrahA yasya tasminnare ahiMsA kuto bhavet / tatra komalapariNAmAbhAvAt lobhAkulatvAt ca dayAbhAvo na bhavati / vaJcake parapratAraNazIle nare kuzIle paralalanAlampaTe ca dayAlutA nAsti / / 331 / / kasya jIvasya asadvedyaM karma badhyate / zoketi-svaparayoH zokasaMtApasaMkrandaparidevanaduHkhadhIH bhavajantuH asaadyAya jAyate / anyasmiJjane svasmizca zokAyutpAdikA yasya buddhirbhavati sa jantuH prANI asaadyAya asat azubhaM duHkhadAyakaM vedyaM vedanIyAkhyaM karma asadvedyaM tasmai heturjAyate bhavati / zokAdInAM vyAkhyAH kramazaH-anugrAhakasaMvandhavicchede vaiklavyavizeSaH zokaH / parivAdAdinimittAdAvilAntaHkaraNasya tIvrAnuzayaH saMtApaH / paritApajAtAthupAtapracuravilApAdivyaktakrandanaM saMkrandanam / saMklezapariNAmAvalambanaM gaNasmaraNAnukIrtanapUrvakaM sva. parAnugrahAbhilASaviSayamanukampApracuraM rodanaM paridevanam // 332 / / cAritramohAsravaM nigadati-kaSAyeti-yasya bhAvaH kaSAyodayatIvAtmA upajAyate asau jIvaH cAritramohasya samAzrayo jAyeta / yasya jIvasya bhAvaH krodhAdikapAyANAm udayAttIvra utkaTa: bhavati sa cAritramohakarmaNaH samAzrayaH avalambanaM bhavati / tatazca sa jIvaH vratAdipAlane samartho na bhavati / tasmina hiMsAdipApasaMbhavo bhavati // 333 // 1. sarvArthasiddhau 'duHkhazokAdi' sUtrasya TokAyAM vyAkhyA imAH draSTavyAH / Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 150[pRSTha 150-155] ahiMsAdiguNalAbhAya maitryAdibhAvanAbhyAsa: kArya:-maitrIti-maitrIpramodakAruNyamAdhyasthyAni yathAkramaM / sattve guNAdhika kliSTe nirguNe'pi ca bhAvayet / maMtryAdInAM sattvAdInAM ca kramazo vaizA svayaM granthakAraH pRthaktayA kathayati // 334 // kAyeneti-kAyena zarIreNa manasA vAcA ca pare anyasmin sarvasmin dehini prANini aduHkhajananI duHkhaM kasyApi mAbhUt iti manovRttiH maitrIvidAM maMtrI vidanti jAnanti iti maitrIvidaH teSAM maitrI matA pareSAM duHkhAnutpattyabhilASo maitrI saMmatA / / 335 / / tapoguNetitapasA adhike guNaH samyagdarzanAdibhizca adhike garIyasi si sAdharmike jane / prazrayAzrayanirbharaH prazrayaH visrambho vinayo vA tasya Azraya AdhAraH tena nirbharaH parNaH jAyamAnaH- manorAgaH manobhaktiH pramodaH / vadanaprasAdAdibhirabhivyajyamAnAntabhaktirAgaH pramodaH iti viduSAM mata: vibadhAnAM mataH saMmataH // 336 // dInetiasaadyodayApAditaklezA: klizyamAnAH dInAH teSAM donAnAma abhyaddharaNe dAridrayarogAdipIDApanayane yA buddhiH saMkalpaH tatkAruNyam / mAdhyasthyasya lakSaNamevama-nirgaNAtmani tattvArthazravaNagrahaNAbhyAmasaMpAditaguNo nirguNAtmA tasmin avineye harSAmarSojjhitA vRttirmAdhyasthyaM rAgadveSarahito manaHsvabhAva: upekSAbhAvaH mAdhyasthyamucyate // 337 // itthamiti-evaM maMtryAdibhAvanopetasya prayatamAnasya IryAdisamititatparasya gRhasthasyApi dehinaH svarga: karastho jAyate / asya gRhasthasya ca tatpadaM muktipadaM dUra nAsti stokabhavailabhyeta eva tat // 338 // dayAvati nare pApAbhAvaH-puNya miti-puNyaM tejaHsvarUpam, pApaM duSkRtaM tamomayam andhakAramayam prAhubruvanti vidvAMsaH / tatpApaM dayAdodhitimAlini dayArUpA dIdhitimAlA kiraNamAlA yasya sa dayAdIdhitimAlI tasmin dayAdIdhitimAlini kRpArazmimati puruSasUrye tatpApaM kiM tiSThet api tu vatra pApaM naiva tiSTet // 339 // setiyasyAM kriyAyAM hiMsA naMvAsti sA kriyA kApi ihaloke nAsti param atra kriyAyAM mukhyAnuSaGgiko bhAvI viziSyate / yadA ima prANinaM hinasmIti saMkalpo yatra kriyAyAM vartate sA kriyava hiMsAmayo jJAyate / yadA ca kriyA bhavati paraM tayA sAkaM hiMsAsaMkalpa: na vidyate tatra gauNo bhAvo hiMsAyAH bhavati ata eva sa bhAva: AnuSaGgiko jJeyaH / / 340 // hiMsakAhiMsakayoH svarUpam--adhnannapi iti-kazcana janaH aghnannapi prANimAraNam akurvANo'pi abhidhyAnavizeSeNa hiMsAsaMkalpenaiva pApI bhavet / nighnannapi pApabhAk na prANipIDAM kurvANo'pi pApavAn na bhavati / katham / prANihiMsAyAH asaMkalpanAt / yathA dhIvaraH satatahiMsAdhyavasAyavAn bhavati ataH sa aghnannapi pApI syAt / karSakasya bhUmivarSaNasamaye jIvahiMsanam anivArya tathApi jIvahiMsAsaMkalpena sa bhUmikarSaNe na pravartate ataH sa pApabhAk na bhavati / karSakasya abhidhyAnavizeSaH jIvamAraNasaMkalparahito bhavati / dhIvarasya ca abhidhyAnavizeSe tadvadhasaMkalpaH sarvadA vidyate ata: aghnannapi pApI bhavatyeva // 341 / / abhidhyAnavizeSa dvitIyena nirdezena vyanakti-kasyaciditi-dArAnmAtaramantarA ekapAce dArAstiSThanti dvitIyapAveM mAtA tiSThati tayormadhye saMniviSTasya upaviSTasya tasya vapuHsparzAvizeSe'pi ubhayorjananIbhAryayoraGgasparza samAne'pi zemuSI ta viziSyate baddhivizeSo bhavatyeva pathaktvena, iyaM mAtA, bhAryeyamiti ca bhinnaviSayA baddhiryagapatpadyate // 342 / / taduktam-pariNAmameveti-kuzalAH paNDitAH khalu puNyapApayoH pariNAmameva abhidhyAnameva kAraNaM bruvanti / tasmAtpuNyopacayaH zubhapariNAmebhyaH sukRtasaMcayaH suvidheyaH kAryaH / tathA pApApacayaH pApAnAM duritAnAm apacayaH hAnivinAzaH suvidheyaH karaNIyaH // 343 / / vapuSaH iti-vapuSaH zarIrasya / vacasaH bhASaNasya vA zubhAdhArA azubhAdhArA yA kriyA bhavati sA kiyatsveva vastuSu sthU padArtheSu krameNaiva bhavet / yugapat naiva bhavet / sUkSmavastupu tathA guNeSu vacasaH pravRttiH zarIrasya ca naiva bhavati / ataH AbhyAM pRthak vizeSatAM mano bibharti / yAM kAcana zubhAm azubhAM vA pravRttiM vapurvacasI kurutastAM manaH avalambyaiveti jJeyam / vinA cittaM te tAM kartuM na kSame ataH atra manoviSayakriyAsu naraH prayata: sAvadhAno bhavet / manaso yA kriyA bhavati sA lokatritayAdapi mahattarA jAyate / tathA ekasminkSaNe jAyate / ataH manaHkriyAsu vivekena bhAvyamanyathA mahAn pApabandhaH syAt / / 344 / / kriyAnyoti-kiyatsveva vastuSu dAnapUjAdiSu zubheSu himAdiSvazu bheSu yA kAyikI va vaHsaMbandhinI vA kriyA bhavati sA krameNaiva bhavati prN| manaso yA kriyA bhavati sa lokatritayAdapi mahattarA jAyate tathA ekasmin kSaNe jAyate / ataH manaHkriyAsU vivekena bhAvyamanyathA mahAn pApabandhaH syAt // 345 / / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 155] upAsakAdhyayanaTIkA ekasminniti-utsAhazAlinAM puMsAM manasaH ekasmin koNe anAyAsena caturdazabhavanAni saMmAnti / utsAhana zobhamAnAnAm udyaminAM narANAM manasaH ekasmina vibhAge anAyAsena vinA parizramaM caturdazabhuvanAni saMmAnti / arthAt manasaH tAdRzI zaktirasti yayA caturdazabhuvanAnyapi jAyante / athavA caturdazabhuvanAnAM svarUpaM darpaNatale yathA purata: sthitaH sakalo'pi vastunivahoM dazyate tathA pratibhAti / ataH lokoktiriyaM satyati jJAtavyA // 346 // tRNAdInAmapi hiMsanaM yAvatA nijaM prayojanaM siddhayattAvadeva kuryAta iti kathayati-bhapeti-gavaH bhUmeH payaso jalasya pavanasya vAyoH agnezca tathA taNAdInAma Adizabdena vallIgalmatarvAdInAM hiMsanaM tAvadeva kuryAt yAvatA svasya kAyaM syAt ko'sau kuryAt ayaM gRhasthaH / katham ajantu yat yatra sthAne asA na santi tasmAtsthAnAd gRhItavyaM jalataNAdikamiti bhAvaH // 347 / / grAmeti-grAmasvAmisvakAryeSu grAmakArya sakalajanAnAM yat kArya tasmin rAjJA niyuktaH gRhasthaH yathAlokaM lokasyAnatikrameNa lokAnusAreNa kuryAt evaM svAmikArya nijaprabhuNA AdiSTam, svakAryaM ca lokAnusAreNa kuryAdvA yo ya Aloka AptopadezaprakAzastena tena tattatkAryamAcaret iti grAhyam , yataH atrAsmiJjagati guNadoSavibhAge loka (va gurutivyaH // 348 / / darpaNeti-darpaNa indriyamadena pramAdAdvA kaSAyAvezavazatayA vaa| dvIndriyAdivirAdhane dvIndriyAdiprANivinAzane yathAdoSa doSamanatikramya yathAgamam AgamaM prAyazcittazAstram anusRtya prAyazcittavidhiM kuryAt // 349 // prAyazcittaniruktimAha-prAya iti-lokaH prAya ityucyate mAya iti zabdo lokasya vAcakaH / tasya lokasya cittaM manaH ucyate / etasya manasaH zuddhikaraM karma tapaH anazanAdikaM prAyazcittaM pracakSate AkhyAnti / yo'parAdhI janaH prAyazcittaM karoti tasya manasastatkaraNAcchuddhirjAyate anye ca ye sadharmANaH santi teSAmapi manasaH saMtoSotpAdana bhavati, prAyazcittaM gahaNato janasya punarakArye pravRttina bhavati / jinAjJA ca pratipAlitA bhavati / / 350 // prAjJAH prAyazcittasya dAtAraH-dvAdazeti-AcArAdidvAdazAGgazratadhArako'pi ekaH guruH kRccha prAyazcittaM dAtuM nArhati tasmAdabrahazrutajJAH vidvAMsaH prAyazcittapradAne adhikAriNo matAH / eko vidvAn dezakAlAdisakalAvasthAnAM vimarza kartuM na prabhavati ataH viziSTaprAyazcittadAne AcAryoM bahUnAM viduSAmabhiprAyasya samyagAlocanaM kRtvA prAyazcittaM dAtuM samartho bhavati // 351 / / yena sAdhanena duSkRtaM kRtaM tenaiva tasya vinAzaH kArya ityAha-manasetimanasA cittena, karmaNA hastapAdAdinA zarIreNa, vAcA ca paruSayA durabhiprAyayutayA yaduSkRtamagham upAjitaM saMcitaM tata tenaiva manasA karmaNA vAcA vizuddhAbhiprAyatayA taduSkRtaM tatpApaM tathaiva vihApayet vinAzayet // 352 // yogasvarUpaM nigadati-Atmadezeti-AtmanaH pradezAnAM parispandaH kampanaM yogaH iti sa yogavidAM yogamArgaNAsvarUpasya jJAtaNAM mataH abhimataH / sa ca manovAkkAyataH jAyate manasA AtmapradezAnAM kampane jAto yogaH manoyogasaMjJAM labhate / vacasAtmapradezakampanaM vacoyogaH, kAyena jovapradezacaJcalatA bhavati tadA kAyayogo jAyate / iti triyogAH puNyapApAsavAzrayAH puNyAsravakAraNatvAt zubhayogatritayam / pApAsravakAraNatvAdazubhayogatritayamucyate // 353 / / azubhayogatritayaM kramazo darzayati-hiMsanAbrahmacauryeti-hiMsanaM prANivadhaH abrahma maithunasevanam, cauryAdikaM ca kAye zarIre karma azubhaM viduH / azubhaM pApotpAdakam / asatyam asabhyaM samyajanAyogyam, pAruSyaM karkazam, ityAdi vacanaviSayaM karma azubhavAgyogayuktaM jJAyatAm // 354 / / madeyetimado garvaH, IA dveSaH, asUyA paraguNAsahanam Adizabdena rAgAdayo vikArAH etatsarva manovyApArAzritama azubhamanoyogasaMjJamucyate / etadviparyayAt, hiMsanAdeviparyayAt asatyAsamyAdeviparyayAt madeSyAsUyanAdeviparyayAt zubhaM kAyavAGmanogataM karma jJeyam // 355 / / tatpunaH pApam eteSu hiraNyAdidAneSu datteSu na zAmyatIti kathayatihiraNyeti-hiraNyaM suvarNa pazurdhenvAdikaM bhUmiH sasyotpattikSetram kanyA prasiddhA zayyA talpam annam odanAdikam, vAsAMsi vastrANi, eteSAM vastUnAM dAnaH anyazca padArthenaM pApam upazAmyati / pApanAzane etAni dAnAni nopaayH| yathA laDnena AhAratyAgena oSadhagrahaNena sAdhyAnAm upazAnti jatAM rogANAM bAho vidhiH hastapAdamardanAdikam akiMcitkaram rogaharaNe'namam / tathA pApe'pi dAnAdikaM manyatAm, tena pApApAyo na bhavati // 356-357 // nihatyeti-manovAgdehadaNDanaH manonigrahaM kRtvA, bhASAnigrahaM vidhAya, dehanigrahaM Sa kRtvA sakalaM pApaM nihatya vinAzya, tataH dAnapUjAdikaM karma vratikaH karotu // 358 // pratyAsyAnaM vidhAya Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 -155 nidrAdikaM vidheyam-ApravRtteriti-punaH bhogAdiSu ApravRtteH pravRttiryadA bhavettAvatkAlaM me sarvasya bhogopabhogAdeH nivRttistyAgo'sti iti kRtakriyaH kRtapratija: sana, , garunAmAni paJcaparameSThimantraM smarana nidrAdikaM vidhiM kuryAt / / 359 / / pratyAkhyAnasya mahAphalaM nivedayati-devAditi-daivAt vidheH AyuvirAme sati AyuSi samApti gate sati / yadbhogopabhogapratyAkhyAnaM nidrAyAH pUrva vihitaM tasya mahatphalaM tena pratyAkhyAnavatA'vApyate / ataH vratI naraH bhogazUnyaM bhogarahitam avrataM kAlaM vratarahitaM kAlaM na Avahet, na nayeta, na yApayet / pratidinaM vatinA pratyAkhyAnaM kRtvaiva supyatAm iti bhAvaH // 360 // jIvadayAyAH phalaM cintAmaNeriveti pratipAdayatieketi-ekatra ekA jiivdyaa| ekasminpArve ekA jiivdyaa|prtr anyasmin pArve sakalAH satyAcauryAdikAH kriyAH / pUrvatra pUrvasyAM jIvadayAyAM paraM phalaM cintAmaNeriva yathA cintAmaNeH yadiSyate tatphalam icchAsamamevApyate, paratra satyAcauryAdikAnAM kriyANAM phalaM kRSeriva adya bhUmi-kRSTvA dhAnya mupyate paraM tatphalaM tricatubhirmAsaravApyate / ato jIvadayaivAnyakriyAbhyaH zreSTheti viddhivijJeyam // 361 / / ahiMsAvatamAhAtmyaM vyanaktiAyuSmAniti-ekasmAdeva ahiMsAvrataprabhAvAt naraH AyuSmAn dIrghAyuH, kIrtimAn prathitayazAH subhagaH saubhAgyavAn zrImAn lakSmIsaMpannaH surUpaH sundarAGgo jAyate / / 262 // [pRSTha 155] zrUyatAmatrAhiMsAphalasyopAkhyAnam-avantidezeSu sakalaloketi-sakalajanacittaharAH AgamAH vRkSAH yeSu, te ArAmAH upavanAni yatra tasmin zirISagrAme, mRgasenAbhidhAno matsyabandhaH dhIvaraH / skandheti-nijAMsAvalambitabaDizapAzAdisAdhanaH / pRthurometi-pRthuromANo matsyAH teSAm AnayanAya upanItaM kRtaM vihAraNaM gamanaM yena sH| kalloleti-kallolajalastaraGganIraiH plAvitAni AdritAni ullaGghitAni kUlasthAni taTavartIni zAleyamAlavaprANi, zAlighAnyayutoccakSetrANi yayA sA tAm / sRprAM saritaM nadIm anusaran anugacchan / sa magaseno dhIvaraH yazodharmAcArya nicAyya avalokyeti saMbandhaH / kathaMbhUtaM tam / azeSetisakalasAdhupariSadi sabhAyAM vayaM zreSTham / punaH kathaMbhUtam / akhileti-sakalamahAbhAgyavaddha bhatkRtapUjam, punaH kathaMbhUtam / mithyeti-mithyAtvarahitA dharmacaryA dharmAnuSThAnaM yasya saH taM yazodharmAcArya nicAyya vilokya / samAsanneti-samAsannaM samIpasthaM yatsukRtaM puNyaM tena AsAdyaM prApyaM hRzyaM yasya tasya bhAvastasmAt / dUrAdeveti-dUrAdeva parihRtapApopArjanasAdhanasamUhaH, sasaMbhramam AdareNa / saMpAditeti-saMpAditaH kRtaH dIrghapraNAmaH yena kRtasASTAGganamaskAraH / prakAmeti-prakAmaM pratikSaNam atizayena pragalat vinazyat enaH pApaM yasya saH, samAhitamanAH sAvadhAnacittaH, [sa dhIvaraH AcArya prati gatvA vrtmyaact]| sAdhu itisAdhUnAM munInAM samAje sattama zreSTha, sakalamahAmunijaneSUttama, daivAt zubhavidheH upapannaM prAptaM yatpuNyaM tena gRhmabhAvaH svapakSabhAvaH yasya, evaMbhUto'yaM janaH kasyacidvatasya pradAnena anugRhyatAm ityabhASata / [pRSTha 156-159 ] bhagavAn-nanu vitarke, zakulIti-zakulayo matsyAH teSAM vinAze mAraNe niHsUkAzayaH krUrAbhiprAyastena vazasya, payaHpataGgo bakaH tasyeva, vratagrahaNopadeze kathaM pravINam antaHkaraNamabhUta / asti hi loke pravAdaH hi yasmAt jagati kiMvadantI pracalati / "na khalu prAyeNa bahuzaH, prANinAM svabhAvasya vikRtiH vikAraH AyatyAM bhAvini kAle zabhama azabhaM vA vinA bhavati / " bhAvini kAle yasya zubhaM bhavet tasya karo'pi svabhAvaH parivartate sa mRdurbhavati / tathA bhAvini kAle yasya azubhaM bhavet tasya mRdvo prakRtirapi krUrA bhavet / evaM vimarza kRtvA upayuktAvadhiH samyagjJAtasamIpatadAyuravadhibhagavAn tamevamavadat / "aho zubhAzayAyatana zubhapariNAmamandira / adyatanAhani adyatanadivase prathamadivase iti bhAvaH / yaH tava AdAveva prathamata eva AnAye jAle mInaH samApatitaH sa tvayA na pramApayitavyaH na hiMsyaH iti / yAvacca yAvatpariNAmam AtmapravRttiviSayaM svajIvikA nirvAhaparyAptam AmiSaM mAsaM prApnoSi tAvatA mAMsena tava tannivRttirmatsyamAraNatyAgaH / ayaM punaH paJcatrizadakSarapavitra: mantraH sarvadA susthitena duHsthitena ca tvayA dhyAtavyaH iti / mRgasenaH-yathAdizati bahumAnastathAstu / ityabhinivizya iti manasi tadvacanamaGgIkRtya / tAM zaivalinI samAM nadIma anugatya, kRtajAlakSepaNaH / akAlakSepaM kAlavilambanam akRtvA zIghramiti bhAvaH, atanukaraNam atanUni mahAnti kAraNAni netrAdIni indriyANi yasya sa atanukaraNaH mahAn taM vaisAriNaM matsyam , Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 156 ] upAsakAdhyayanaTIkA 417 AsAdya / smRtavrataH Ayo matsyo na hantavyaH iti gRhItavratasya smaraNaM mRgasenasyAjAyata / tasya matsyasya zravasi karNe cihnAya coracori vastrakhaNDaM vastrasya dazAM nibadhya tam atyajat / punaH aparAvakAze anyasthAne / tAriNIpradeze nadyAH pradeze / tathaiva adUratarazarmA samIpatarasukhaH, samAcaritakarmA kRtajAlakSepaNaH / tameva aSaDakSINaM matsyam akSINAyuSam anaSTajIvitam avApya labdhvApi amuJcat / tasmAt etasmin anaNiSThe alaghiSThe pAThInavariSThe pAThIneSu matsyeSu variSThe mahiSThe, paJcavAraM jAle lagne patite vipadamagne saMkaTena amagne aspRSTe mucyamAne tyajyamAne sati, gabhastimAlI sUryaH astamastakamadhyAsta astAcalazikharamadhyA rohata / kathaMbhUtaH sUryaH / ghanaghusRNeti - ghanaM vipulaM yat ghusRNaM kAzmIrajam tasya rasena aruNitA lohitavarNA yAH varuNapurasya purandhrayaH sucaritAH striyaH tAsAM kapolA: gaNDAH teSAM kAntiriva kAntistayA zAlate zobhate iti / tadanu tadanantaram / gRhItavratasyAparityAgAt hlAdamAnajJAnaM mRgasenam adhArmikalokAt vyatiriktam anyam / riktam aprAptamInam AyAntaM paricchidya jJAtvA / atuccho mahAn kopaH krodhaH aparihAryastyaktumazakyo yasyAH tathAbhUtA tadbhAryA mRgasenasya jAyA ghaNTAkhyA / yamaghaNTeva kimapi karNakaTu zrotraparuSaM kvaNantI bruvANA | kuTIrAntaH zritazarIrA uTajasyAntaH madhye AzritaM zarIraM deho yasyAH mRgasenaM niruddhAntaHpravezaM kRtvA svayam uTaje sthiteti bhAvaH / nirvivaraM nizchidram araraM kapATaM nirudhya asthAt atiSThat / mRgaseno'pi tayA pratiruddha sadanapraveza: tanmantrasmaraNasaktacittaH paJcatriMzadakSara pavitrasya NamokAramantrasya smaraNe cintane niratahRdayaH, purANataratarubhittaM jIrNataradrumasya zakalam ucchIrSe vidhAya sAndraM nibiDaM nidrAyan svapan, etattarubhittAmyantaraviniHsRtena ucchIrSIkRtasya drumakhaNDasya antarichadrAd bahirAgatena sarIsRpasutena bhujagatanayena daSTaH / kaSTam avasthAntaraM maraNadazAm AviSTaH prAptaH / vyuSTasamaye prabhAtakAle ghaNTayA daSTaH / punaranena sArdhaM saha uSarbudhamadhyAnumociteti--uSarbudho'gniH tasya madhye patizarIrAnantaram anumocitaH tyAjitaH sva svadeho yayA / Atmani vihitabahunindayA svasmin kRtabahugarhaNayA / zocitazca zokaviSayaM nItaH / tataH "sA devAsya vrataM tadeva mamApi / janmAntare api cAyameva me patiH bhUyAt" ityAveditanidAnA iti prakaTIkRtabhAvipatisnehA / samitsamiddhamahasi samidbhiH kASThaiH samiddhaM pravRddhaM mahastejaH yasya tasmin draviNodasi agnI havyasamasneham, havyena devebhyo dIyamAnaM dravyaM hanyaM ghRtaM tena samaH sneho vasmin taM dehaM ghRtavat snigdhaM sA juhAva ajuhot agnisAt cakAra / atha vilAsinIti - vilAsinInAM zRGgArarasapriyANAM strINAM vilocanAnyeva netrANyeva utpalAni kamalAni taiH punaruktA vandanamAlA toraNamAlA yasyAm / vizAlAyAM puri ujjayinyAM nagaryAm / vizvaguNAmahAdevIzvaro vizvaguNAnAmnyA mahAdevyAH patiH vizvaMbharo vizvaM nirbhAta iti vizvaMbharo jagatpAlakaH vizvaMbharo nAma nRpatiH / ghanazrIpatiH ghanazriyAH patiH, duhituH kanyAyAH subandhoH pitA ca subandhunAmnyAH kanyAyAH pitetyarthaH / guNapAlo nAma zreSThI / tasya kila guNapAlasya manorathapAnthaprItipApAlikAyAm etasyAM kulapAlikAyAm, guNapAlasya manorathA eva pAnthAH pathikAH teSAM prIteH prapA pAnIyazAlikA tasyAH pAlikAyAM rakSikAyAm / etasyAM kulapAlikAyAM kulInapatlyAm anena mRgasenena samApannasattvAyAM samApannaH prAptaH sattvo jIvo yasyAM sA evaMbhUtAyAM garbhiNyAM jAtAyAm ityarthaH / aso vasudhApatiH vasudhAyAH bhUmeH patiH rAjA vizvaMbharaH viTakathA saMsRSTatayA viTA jArAH teSAM kathA: tAbhiH saMsRSTatayA saMsagaM prAptatvAt pratipannapAJcajanInabhAvaH paJcabhirbhUtairjanyate'sau paJcajanaH paJcajanAya hito bhAvaH pAJcajanInabhAvaH pratipannaH svIkRtaH pAJcajanInabhAvaH nAstikatvabhAvaH yena saH nAstiko bhUtvA paJcendriya viSayAsakti gataH bhANDAdirato vA narmabharmanAmno narmasacivasya parihAse kuzalasya narmabharmanAmno mantriNaH sutAya narmadharmaNe guNapAlazreSThinam akhilakalAkalApAlaMkRtarUpasamanvitAM sutAmayAcata / akhilAzca tAH kalA nRtyagAyanAdividyAH tAsAM kalApaH samUhaH tena alaMkRtaM ca tadrUpaM saundaryaM tena samanvitAM yuktAM sutAm ayAcata / [ zreSThI guNapAla: duhitrA subandhunA saha kauzAmbIdezamayAt ] zreSThI duSprajJena rAjJA duSTA prazA buddhiryasya tena rAjJA yAcitaH prArthitaH yadi narmasacivasutAya sutAM vitarAmi tadAvazyaM kulakramavyatikramo durapavAdopakramazca nijavaMzaparamparAcA rollaGghanaM bhavet duSTo'pavAdo nindA ca tasyAH upakramaH prArambhaH syAt / atha svAmizAsanaM atikramya ullaGghyAtraivAse tiSThAmi tadA sarvasvApahAraH sarvasvasya dhanadArAdeH apahAro luNThanaM 1 nRpatyAjJAm 53 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 14syAt / prANasaMhArazca prANAnAM dazAnAM vinAzaH bhavet / iti nizcitya priyasuhRdaH vallabhamitrasya zrIdattasya vaNikpateH vaizyasvAmimaH niketane ghe| samaNimekhalakalatraM maNimayarazanAyutaM kalatraM zroNiryasya tathAbhUtaM kalatraM bhAryAm avasthApya, svApateyasAraM svApateyeSu dhaneSu sAraM maNikanakamauktikAdikaM duhitaraM ca sutAM ca mAtmasAtkRtvA svAyattaM kRtvA, sulabhakelivanavanAzayanivezaM kauzAmbIdezam ayAsIt / sulabhA keli: krIDA yatra tAni vanAni udyAnAni vanAzayA jalAzayAzca taDAgAdayaH teSAM nivezo racanA yatra taM kauzAmbIdezA ayAsIt / atrAntare zrImaddaridramandiranivizeSam AcaritaparyaTanI asminsamaye zrImatAM dhaninAM daridrANAM mandireSu gRheSu nivizeSa samatAM matvA kRtavihArI ubhayeSAM gRheSu vihitagamanI zivagupta-muniguptanAmAnI munI zrIdattaprativezanivAsinopAsakena yathAvidhivihitapratigrahI kRtopacAravigrahI ca tAmaGganAzrayAM dhanazriyam apazyatAm / zrIdattazreSThino gahasya samIpe nivAsinA basatA upAsakena zrAvaNa AgamoktapratigrahAdinavavidhAna: kRtasatkArI kRto ya upacAraH sevA vaiyAvRttyaM tena yuktau vigrahI dehI yayosto munI AjiragatAM dhanazriyam aikSetAm / tatra muniguptabhagavAnkila, dhanazriyaM nidhyAya vokSya ko'pi pApI kakSAvasyA avatIrNo'ta iyaM duHkhArtA jAteti abhASata / kathaMbhUtAM dhanazriyam / kevalakhalisnAnaparuSAm tailavirahitatilakiTrena kevalena kRtasnAnatvAt paruSAM rUkSAGgAma, udgamanIyasaMgatAnAbhogatviSam udgamanIyaM dhotavastradvayaM tena saMgatA ekatvamApannA aGgAnAm AbhogA suvistarA tviT kAntiryasyAstAm / avaidhavyeti-avaidhavyacihnaM jIvatpatikAlakSaNaM davarakamAtra maGgalasUtraM tadeva juSate sevate iti tAma / punaH kathaMbhUtAm / Apteti-Apto vizvasto janaH kAntaH patiH, apatyaM kanyA sutazca, parijanaH kiMkaragaNaH eSAM viraheNa viyogena dehasAdaH zarIrakRzatA yasyAH tAm / garbhagauravakhedAM garbhabhAraklAntAm ca, zizirAjasravAsavazavartinI (?) zizirANi zItAni ajasrANi satatagalannetrajalAni teSAM vazavartinI / sthalakamalinImiva malinacchavi malinakAntim, udavasitaparisare udavasitasya gRhasya parisare paryantabhuvi paragRhe vAso nivAsastena vizIryamANA mlAyamAnA mukhasya zrIH zobhA yasyAstAM dhanazriyaM nidhyAya vilokya 'aho mahIyasAM khalu enasAm AvAsaH mahIyasAM mahatAm enasAM pApAnAm AvAsa: gRhaM khalu ko'pi asyAH kukSI udare mahApuruSo'vatIrNaH Agato bhavet / yena avatIrNamAtreNApi praviSTamAtreNApi duSputreNeva kusuteneva donA iyadAvezAM dazAm azizriyat iyAn Avezo yasyAstAm evaMsvarUpAm avasthAm avAlambata ityabhASata ( munigupto muniH ) munivRSA zivaguptaH-maivaM bhASiSTAH muniSu vRSeva indra iveti munivRSA zivaguptaH maivaM vocH| yato yadyapIyaM zreSThinI kAniciddinAni evaMbhUtA satI parAdhiSThAne parasya anyasya adhiSThAne gRhe tiSThati, tathApyetannandanena etasyAH putreNa sakalavaNikpatinA sarvavaizyasvAminA rAjazreSThinA niravadhizevadhIzvareNa niHsImanidhInAm IzvareNa svAminA vizvaMbharasUtAvareNa ca vizvaMbharAkhyanapasutAyA vareNa patyA bhavitavyam ityvoct| etacca svakIyamandirAlindagataH nijagahabahiriprakoSThaM yAtaH zrIdattaH nizamya zrutvA 'na khalu prAyeNa asatyamidam uktaM bhavati maharSeH' ityavadhArya iti vinizcitya sUcAmukhasarpavat durIhitadattacetovRttiH AsIt / sUcIvat tIkSNaM mukhaM yasya sa cAso sarpazca sa iva, durIhitaM duSkArya tatra dattA cetovRttiH manovyApAro yena sa tathAbhUta AsIt ajAyata / dhanazrIzca pariprAptaprasavadivasA satI sutamasUta pariprAptA prasavadivasaM prasUtidinaM yayA evaMbhUtA satI putram ajanayat / zrIdattaH-citrabhAnuriva agniriva / ayaM khalu bAlizaH baalkH| AzrayAzaH Azrayam AdhAravastu aznAti iti AzrayAzaH mama vinAzakaro bhavet / tat tasmAt kAraNAt asaMjAtasnehAyAmeva anutpannaprItI eva asya mAtari satyAma asya upAMzudaNDaH ekAnte nigUDhatayA daNDaH zreyAn hitakRd bhavet / iti parAmRzya iti vicArya / prasUtiduHkhena atucchamachapiAzrayAM dIrghasaMmohAt kASThavaniSpandIbhUtadehAM dhanazriyam Akalayya jJAtvA, nijaparijanajaratImukhena nijaparikarajanAnAM jaratInAM vRddhastrINAM ca vadanena pramIta evAyaM tanayaH mRta evAyaM suto jAtaH iti prasiddhi vidhAya, AkArya AhUya ca eka zvapacaM mAtaGgaM kathaMbhUtam AcaritopacAraprapaJcam AcaritaH vihitaH upacArasya Adarasya prapaJcaH vistAro yasya tam / jihmabrAhmIrahasyaniketaH kRtApAyasaMketaH jihmA kapaTayuktA sA cAso brAhmI bhASA tasyA rahasyasya nigUDhatAyA niketaH gRhabhUtaH, kRtaH apAyasya vinAzasya saMketo yena tathAbhUtaH zrIdattaH taM stanyapaM stanAjjAtaM stanyaM dugdhaM tatpibatIti stanyapaH taM dugdhapaM bAlam etasmai Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 164] upAsakAdhyayanaTIkA 416 cANDAlAya samarpayAmAsa / so'pi janaMgamaH cANDAla: svarbhAnaprabheNa kareNa rAhasamena kRSNavarNena hastena rAmarazmimiva rAmAH manojJAH razmayaH kiraNA yasya tama iva candramiva taM stanaMdhayam uparudhya gRhItvA / niHzalAkAvakAzaM nirjanapradezaM dezaM sthAnamAzritya / puNyaparamANapajamiva puNyAnAM paramANUnAM puJjamiva zubhadehavantam enaM bAlaM dRssttvaa| saMjAtakaruNArasaprasaraprasannamukhaH saMjAtaH utpannazcAsau karuNArasaH dayArasaH tasya prasaraH pravAhaH tena prasannavadanaH, sukhena vinidhAya svakIyaM gahamaTokata agacchat / punarasyaiva adharabhavabhaginIpatiH azeSApaNikapaNaparameSThI indradatta zreSThI adharabhavA laghIyasI sA cAso bhaginI tasyAH ptiH| azeSAzca te ApaNikAH paNyAnAM krayavikrayAdiyogyAnAM vastUnAM vyavahArakAriNaH, teSAM paNo vyavahArastasmin parameSThI caturaH indradattazreSThI, vikrayADambaritazaNDamaNDalAdhInaM vikrayaNakriyayA DambaritAH zobhitAH ye zaNDA vRSabhAH teSAM maNDalaM samUhaH tasya adhInam Ayattam, peThopakaNThagoSThInaM peThasya (?) upakaNThaM samIpaM goSThInaM bhataparvakaM goSThaM goSThInama anumataH gataH, vatsIyaviSayasanoDakrIDAgatagopAlabAlakalapanaparasparAlApAt vatsemyo hitaH vatsIyaH sa cAso viSayaH vatsahito nivAsapradezaH tasya sanIDaM samIpaM kroDArtham AgatA ye gopAlabAlakAH ballavAnAM zizavaH, teSAM lapanAni makhAni teSAM parasparAlApAta anyonyasaMbhASaNAta / vatsataratAnakasaMtAnaparivataM vatsatarAH damyAH tAnakA: sadyojAtAH gozizavaH, teSAM saMtAnaH samUhaH tena parivRtam / aneketi-aneke bahavaH te ca te candrakAntopalAH candrakAntamaNayaH teSAm antarAle madhye nilonaM sthitam / aruNeti-padmarAgaratnanidhimiva taM jAtaM bAlam upalabhya dRSTvA svayam avIkSitaputramukhatvAt tabuddhyA 'madIyastanayo'yamiti matyA' sAdhu anurudhya samyak vijJapya 'stanaMdhayAvadhAnadhRtabodhe rAdhe stanaMdhayaH zizuH tasya avadhAnaM 'kadA me putro bhaviSyatIti avadhAnaM cintA tasyAM dhRto bodho jJAnaM yayA tatsaMbodhanam, rAdhA iti / indradattasya jAyAyA nAma tatsaMbodhanaM he rAdhe iti / tavAyaM gUDhagarbhasaMbhavaH tanadbhavaH, tanvAH zarIrAta udbhavaH utpattiryasya iti pravarddhitA prasiddhiryena saH zreSThI mahAntam apatyotpattimahotsavam akArSIt akarot / [pRSTha 160-164] [zrIdattaH bhaginyA saha taM bAlaM gRhamAnIya punaH taM mAtaGgAdhInaM mAraNAyAkarot / so'pi vRkSAkule nadItaTanikaTe tyaktvA tato nijagRham agamat / ] zrIdattaH zravaNaparaMparayA karNaparaMparayA tamenaM vRttAntaM vArtAm upalabhya zrutvA, zizviti-zizoH stanaMdhayasya vinAzasyAzayena abhiprAyeNa, kInAza iva yama iva tannivezam Azritya indradattazreSThinaH gRhaM gatvA 'indradatta, ayaM mahAbhAgadheyo mahAbhAgyaH bhAgineyaH bhaginyAH putraH svasrIyaH mamaiva tAvaddhAmni gRhe vardhatAM vRddhi yAtu' ityabhidhAya uktvaivam sabhaginIkaM bhaginIsahitaM tokaM putram AtmAvAsaM nijagRham AnIya, purAvat pUrvamiva krUraprajJaH nirdayamatiH saMjJapanArtha mAraNArtham, antAvasAyine cANDAlAya prAyacchat samarpayAmAsa / so'pi divAkIrtizcANDAla: upAttaputrabhANDaH gRhItaputrapAtraH, satvaram upahvarAnusArI nirjanapradezamanugacchan / samIreti-samIrasya vAyorvazAt galitaM vinaSTaM ghanA meghA eva ambarANi vastrANi teSAm AvaraNam AcchAdanaM yasya, hariNakiraNamiva hariNAH manoharAH kiraNA: karA yasya tamitra candramiva IkSaNaramaNIyaM netrAlAdakam , guNapAlatanayamAlokya sadayahRdayaH prabalaviTapisaMkaTe prabalA dRDhAH sAravantaH ye viTapinaH vRkSAH taiH saMkaTe vyApte sarittaTanikaTe nadItIrasamIpe parityajya azvallIt Azu agamat / [govindo nAma gopAlastaM- gRhItvA svabhAryAya sunandAyai samarpitavAn ] tatrApyaso puropAjitapuNyaprabhAvAt pUrvajanmAjitapuNyamAhAtmyAt, dhenubhiH uparuddha savidhabhAgaH, kathaMbhUtAbhiH dhenubhiH / upamAtRbhiriva dhAtrIbhiriva etadvIkSaNAta asya bAlakasyAvalokanAta kSaratkSIrastanAbhiH nirgldgdhkuucaabhiH| Anandeti-Anandena udIritA uccAritA nirbharAH vipulA haMbheti dhvanayo yAbhiH dhenubhiH punaH kathaMbhUtAbhiH / pracArAya tRNabhakSaNAya AgatAbhiH, kuNDonobhiH kuNDamiva UdhAMsi yAsAM tAbhiH, vrajalokadhenubhiH gopAlalokagobhiH uparuddhasavidhabhAgo vyAptasamopadezaH apadAntaraM padaM sthAnam anyatpadaM padAntaraM sthAnAntaramiti, na padAntaram apadAntaraM tadeva sthAnamAgatena tadrakSaNadakSeNa tasya bAlakasya rakSaNe dakSeNa catureNa gopAlajanena (sUryAstasamaye vilokitaH) kathaMbhUte suuyeN| asteti-asto'stAcalaH tasya avataMsa iva bhUSaNavat bhAsaH kiraNAH yasya tasmin, punaH kathaMbhUte / azoketi-azokapuSpaguluJchamanojJe sarojasuhRdi sarojAnAM dinavikAsikamalAnAM suhRdi mitre sati vilokitaH dRSTaH / Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 164kathitazca ksmai| govindanAmadheyAya gopAlAya, kathaMbhUtAya sakalagopajyeSThAya sarvaballavajanebhyo jyeSThAya vayasA adhikAya ballavakUlavariSThAya brajavaMzazreSThAya, nijamukhena tiraskRtakamalAya, govindAya / so'pi tanayaprotyA AnandamahatyA ca AnIya utpAditamanomodAyAH sunandAyAH samapitavAn / kRtam asya indirAmandirasya lakSmIgehasya dhanakotiriti nAma govindena / tato'sau krameNa parityaktazivadazaH kamaleza iva parityaktA muktA zaizavadazA bAlyAvasthA yena saH kamaleza iva haririva / yuvajaneti-yuvajanAstaruNAsteSAM manaH paNyena manograhaNe yatpaNyaM krayANam arthaprAyaM tAruNyaM tena utphullAni vikAsa prAptAni yAni ballavInAM gopAGganAnAM locanAni eva alikulAni bhRGgasamUhAH taiH avalehyaM svAdhaM lAvaNyameva makarandaH yasya / punaH kathaMbhUtam / amandeti-amandaH mahAn sa cAso AnandaH tasya kAmaH icchA tAM dadAtIti / atikAntarUpAyatanam atimanoharasaundaryageham yauvanam - AsAditaH prAptaH / punarapi prAjyam uttama yat AjyaM ghRtaM tasya vaNijyA vyavahAraH tasya upArjanaM lAbhaH tadartha sajjam AgamanaM yasya tena zrIdattena duSTaH / puSTazca govindaH tasya avAptiprapaJcaH prAptivistara: [zrIdattaH matpatraM darzayantaM tvaM viSeNa muzalena vA jahi iti nijaputrAya patraM likhitavAn ] zrIdattaH-govinda, madIye sadane kimapi mahatkAryam Atmajasya tanayasya nivedyaM kathanIyamasti / tadayaM prajuH prakarSavegavatI jAnuno yasya sa prajurayaM dhanakIti: imaM lekhaM grAhayitvA satvaraM prahetavyaH preSaNIyaH / govinda:-zreSThina, evamastu / lekhaM caivamalikhat 'aho viditasamastapautavakala jJAtasakalatulAmAnaparimANakala, mahAbala, eSa khalu asmadvaMzavinAzavaizvAnaraH asmAkaM vaMzasya kulasya vinAzAya vaizvAnaraH agnirivAsti / avazyaM viSyo viSeNa vadhyaH, muzalyo muzalena vadhyo vA vidhAtavyaH iti dhanakotistathA tAtavaNikyatibhyAm AdiSTaH sAvaSTambham avaSTambha AdhAraH tena sahitaM sAvaSTAmbhaM mudrAsahitaM galAlaMkArasakhaM lekhaM kRtvA davarakena lekhapatraM nibadhya tadgale sa baDhavAnityarthaH / galabaddhabhUSaNena sahedaM lekhapatramapi tena gale baddham / gatvA ca janmAntaropakArAdhInamonAvatArasarasyAm ekAnasyAm anyajjanma janmAntaraM pUrvajanmetyarthaH / tasminkRto ya upakAraH tasyAdhInamonasya avatAraH utpattiH pravezo vA yasyAM tathAbhUtAyAm ekAnasyAm ujjayinyAm / pUrvajanmani yo matsyo magasenena ahiMsAvatarakSAya jAlAjale muktaH sa mRtvA ujjayinyAM veshyaa'jaayt| tatpravezapadiraparyantatini vane tasyAM pravezaH tatpravezaH tatra yatpadiraM mahAsaraH tasya padira. paryanta (?) vatini vane udyAne varmazramApanayanAya vartmana: mArgasya zramaharaNAya pikapriyAlavAlaparisare pikAnAM kokilAnAM priyaH Amratarustasya AlavAlasya samantato'mbhaso dhAraNArtha yadvakSamale veSTanaM kriyate tadAlavAlamucyate tasya parisare samIpapradeze ni:saMjJam avabodharahitaM gADham asvApsIt anidrAt / [ tatrodyAne anaGgasenA gaNikAgatA sA gADhanidraM taM vijJAya tasya galAllekham AdAyAvAcayat / tallekhasya parivartanaM kRtvA tatra lekhe dhanakIrtaye madIyA kanyA madAgamanamanapekSya dAtavyeti lilekha atrAvasare asmin prastAve, vihitapuSpAvacayavinodA kRtakusumopacayakeliH / saparicchadA saparivArA / nikhilavidyAvidagdhA sakalagAnanartanAdikalAcaturA / pUrvabhavo. pakArasnigdhA parvajanmakRtopakRtyA snehalA / saMjIvanauSadhisamAnA saMjIvanI nAmauSadhiryasyA upayoge matavadRzo naro jIvati tayA sadRzI anaGga senA nAma gaNikA tasyaiva sahakArataroH AmravRkSasya talam upaDhaukya gatvA, vilokya ca niSpandalocanA nizcalanetrA cirAya dIrghasamayaM tam anaGgam iva madanamiva, muktakusumAstratantra muktaM tyaktaM kusumAstrANAM puSpabANAnAM tantraM dhanurAdiparicchado yena, lokAntaramitram anyo lokaH svargaloka vinA madhyalokaH tasya mitram azeSalakSaNeti sAmudrikoktasakalazubhalakSaNairyuktadehaM dhanakIrtim,punarAyuH-zrI-sarasvatI samAgamaM pratipAdayatA rekhAtritayeneva prakAzaM vitakitam UhitaM karkoTAnAM nAgAkArabhUSaNAnAM tritayena bandhuraH sundaraH madhyapradezaH yasya tasmAt kaNThadezAt AdAya apAyapratipAdanAkSarAlekha lekham avAcayat / apAyo mRtyuH tasya pratipAdanaM kurvatAm akSarANAM padavAkyasvarUpANAm Alekho lekhanaM yatra tathAbhUtaM lekham avAcayat paThati sma / [ anaGgasenayA saMmRjya mRtyulekhaM zreSThiputrI zrImatI dhanakIrtaye dAtavyeti lilikhe ] taM vANijakApasadaM khalaM vaizyaM hRdayena vikurvatI jugupsamAnA locanAJjanakaraNDAdupAttena locanArtham aJjanaM kajjalaM locanAJjanaM tasya karaNDAt saMpuTAt , upAttena gRhItena vanavallIpallavaniryAsarasadrutena upavanalatAkisalayAnAM mardanAt nirgatakSorarasena dravabhAvamApanena kajjalena, arjunazalAkayA arjunAkhyatRNasya zalAkayA lekhanyA, tava parimliSTa Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 164] upAsakAdhyanaTIkA 421 purAtanasUtre parimliSTAni parimRSTAni vinAzitAni purAtanasUtrANi pUrvatanAni vAkyAni yatra tathAbhUte patre lekhAntaram anyaM lekhaM lilekha / tathAhi - "yadi zreSThinI mAm avadheyavacanam avadheyAni grAhyANi pramANabhUtAni vacanAni yasya tathAbhUtaM yadi mAM manyate, mahAbalazca yadi mAm anullaGganIyavAkprasaraM pitaraM gaNayati, vAcAM prasaraH vAkprasaraH anullakanIyo vAkprasaro yasya AdeyabhASaNastaM yadi mAM pitaraM janakaM mahAbalo manyate, tadA asmai nikAmaM nitarAM saptaparuSaparyantaparIkSitAnvayasaMpattaye dhanakItaye saptapuruSAvasAnaM yAvat avalokitavaMzazuddhaye asmai dhanakIrtaye kUpadaprakrameNa jAmAtRdeyaM vastu kUpamucyate / hiraNyakanyAdAyI kUpadaH kathyate / hiraNyakanyAdAnakrameNa dvijadevasamakSama avicArApekSa vicArasya apekSAma akratvA zrImatitivya tato yathAmnAtavizikhama imaM lekhama Amacya yathA AmnAtA proktA vizikhA ikAra-ukArAdimAtrAcihAni yatra tathAbhUtam imaM lekham Amucya gale nibadhya samAcaritagamanAyAM vihitasvasthAnagato anaGgasenAyAM satyAM dhanakotizcireNa vidrANasAndranidrodrekaH vidrANaH vinaSTaH sAndraH nibiDa: avabodharahitaH nidrodrekaH svApasya atizayo yasya, sotsekaM sagarvam utthAya prayAya ca gatvA ca zrIdattaniketanaM zrIdattagRham, jananIsamanvitAya mahAbalAya pradarzitalekhaH zrImatisakhaH zrImatiH sakhA yasya sa zrImatijAniH ajAyata [zrIdatto dhanakIrti mAraNArtha kAtyAyanImandiraM prAhiNot, paraM tacchayAlaH taM gRhaM preSya strayaM devImandiram avajat tatra ca sa zyAla: mArakarmAritaH / ] zrIdatto vArtAm imAm AkarNya pratUrNa zIghra pratyAvatye pratinivRtya nidhAya sthApayitvA ca tadvadhAya tanmAraNAya rAjadhAnIbAhirikAyAM caNDikAyatane caNDikAnAmadevyA mandire kRtasaMketa. saMnaddhavapuSa mAraNasaMkete saMnaddhaM vapuH yasya taM naraM kaccarAcaraNapizAcI malinAcAro jIvavadhaH tatra pizAcI pizAcavadAcaraNazIlA devadrIcoM devamaJcati devaghaDa puruSaH, devapUjikA strI devadrocI tAM ca tadvadhAya sthApayitvA, pariprAptodavasitaH pariprAptaH udavasitaM nijagRhaM rahasi dhanakIrti muharAhaya bahukUTakapaTamatiH kUTo rAziH bahurAziyuktakapaTeSu matiryasya sa zrIdattaH evam AbabhASe abravIt / vatsa, madIye kule kilavam AcAraH, paTutarayAminImukhe kRSNacaturdazIrAtriprArambhe kAtyAyanIdevyAH pramukha prAGgaNe caNDikAdevImandire iti bhAvaH, pratipannAbhinavakaGkaNabandhena pratipanno'GgakRItaH abhinavo nUtanaH kaNabandhaH vivAhamaGgalasUtrabandho yena / stanaMdhayAgodhena stanaMdhayA bAlA tasyAH godhena ptinaa| mahArajanarasaraktAMzakasamAzrayaH svayameva maassmymormaukulirbliruphrtvyH| mahArajanAni kusumbhapuSpANi teSAM rasena raktaM rAgayuktaM yadaMzukaM vastraM tasya samAzrayaH avalambanaM yasya lohitavastreNAcchAdita ityarthaH / svayameva vareNaiva mASapiSTavinirmitamoramaukuliH moraH mayUraH kAkaH bali: upahArarUpeNaM upahartavyaH samarpaNIyaH / dhanakItiH-tAta tAta, yathA tAtAdezaH bhavataH pUjyasya AdezastathA tam anuru dhe| iti nigIrya uktvA, gRhItakuladevatAdeyahantakAropakaraNaH gRhItAni svIkRtAni kUladevatAyai nijAnvayarakSikAyai devatAyai deyA: hantakArAstaNDulA upakaraNAni ca yena sa ghanakItiH, tena zyAlena patnIbhrAtrA mahAbalena purapradezAnniHsarannavalokitazca samAlApitazca bhASitazca / haho dhanakIrte, pravardhamAnAndhakArAvadhyAyAm asyAM velAyAm avagaNaH kvoccalito'si / pravardhamAnaH vRddhi gacchaMzcAso andhakAraH tena avadhyAyAM yuktAyAm, asyAM velAyAm asminnavasare, avagaNaH ekaka eva gaNena parivAreNa rahitaH avagaNaH kva uccalito'si / kva gantumudyato'si / mahAbala, mAtulanidezAnnamasitanivedanAya durgaalye| zvazurAzAyAH upayAcitasya nivedanaM kartuM deyavastunivedanAya caNDikAmandiraM yAmi / yadyevaM nagarajamAsaMstutatvAtvaM nivAsaM prati nivartasva / yadi gantumicchasi, mAgaccha, yataH sa caNDikAmandiramArga: nagarajanAn prati asaMstutaH asmin samaye tena mArgeNa gantuM nocitam / tvaM nivAsaM svagRhaM prati nivartasva yAhi / aham etadupayAcitam. aizAnyAH sparzayituM pragacchAmi iSTasiddhaya deyadravyam aizAnyAH kAtyAyanyAH arpayituM pragacchAmi yadyatra tAto roSiSyati tdrossmhmpnessyaami| tato dhanakotirmandiramagAt, mahAbalazca kRtAntodarakandaram kRtAntasya yamasya udarakandaraM kukSigahvaram / mahAbalastatratyaiH mAraNArtha niyuktaiH puruSarmAritazca / [zrIdattabhAryA vizAkhA dhanakIrtimAraNopAyaM racayati paraM so'pi viphala eva bhavati / viSamodakaM bhakSayitvA ubhAvapi zreSThizreSThinyau priyete / ] zrIdattaH sutamaraNazokAtaGkopAntaH prakAzitAzeSavRttAntaH putramRtyujAtaduHkhajvarasamIpAgatAntakaH, niveditasakalodantaH, "sakalanikAyyakAryAnuSThAnaparameSThini, manmanohlAdacandra lekhe Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 paM0 jinadAsaviracitA [pR0164 vizAkhe, samastagRhakAryAcaraNacature, madIyacittAnandadAne candralekhAsadaze vizAkhe, kathamayaM vadheyaH mamAnvayApAyahetuH prayuktopAyavilopanaketuH prvaasyitvyH| kathamayaM vaidheyaH gRhakarmA mUrkhaH mama vaMzavinAzahetuH prayuktopAyavinAze ketutulyaH hantavyaH / vizAkhA-zreSThin, melabhAvAt sarvamanupapannaM tvayA ceSTitam / zreSThin, melabhAvAt mUrkhatvAt vRddhatvAta cnycltvaadvaa| sarvam anupapannaM ayuktikaM kAyaM tvayA kRtam / ataH kuruNDataH dAruputtalakAt mArjArAdvA bhItaH kukkuTapota iva tAmracUDazizuriva tUSNIM monena Assva upaviza / bhaviSyati bhavato'zeSaM manISitam / yadiSTaM te pUrNa bhaviSyati ityAbhASya uktvA, apareyuH anyasmindivase dayitajIvitavyatodakeSu modakeSu viSaM saMcArya, dayitasya vallabhasya-jIvitavyaM jIvanaM tasya todakeSa duHkhadAyiSu modakeSu laDDakeSa viSaM saMcArya melayitvA, sute zrImate, ya ete kundakumadakAntayo modakAste svakIyAya kAntAya deyAH kundapuSpavata zvetakamalavata ca sitadyatayo - laDDakAH nijAya kAntAya deyAH, zyAvazyAmAkazyAmalarucayazca janakAya, dhUsarAruNavarNataNadhAnyavizeSavardhasarakAntayo modakAH pitre deyaaH| iti samarpitasamayA avagamitasaMketA samAsannamaraNasamayA samIpAgatamRtivelA sariti nadyAM savanAya snAnaM kartum anusasAra anvagacchat / zrImatiH yaccokSa(?) bhakSyaM tatpratIkSyAya, tAtAya vitaritavyam / cokSaM bhakSaM sundaraH zucirmodakaH sa pratIkSyAya pUjyAya tAtAya pitre deyaH ityavagasya vijJAya avijJAtasavitrIcittakauTilyA abuddhamAtRmanaHkapaTabhAvA, niHzalyahRdayA saralamAnasA tAnmodakAn etayoH janakapatyoH viparyayeNa avIvRdhat paryaveSayat / ye dhUsaravarNA modakAste nijapataye, candrakAntAste pitre tayA paryaveSyanta / vizAkhApatizUnyaM maraNaM prAptatvAt patirahitam, araNyasAmAnyaM vanasadRzam agAraM gaham Apya Agatya paridevya ca zokaM vidhAya ca dIrghasamayam / punaH putri, kimanyathA bhavati mahAmanibhASitam / kevalaM tava vApena mayA ca ryAtmoyAnvayavilopAya kRtyotthApanamAcaritam / tava vApena pitrA theryA sthavirayA jaratyA mayA ca AtmIyAnvayo nijavaMzaH tasya vilopAya vinAzAya kRtyA nAma krUradevatAyA utthApanam Acaritam / sA jAgarUkA kRteti bhaavH| tadalamatra bahupralApena / kalpadrumeNa kalpalateva tvamanena devadeyadeharakSAvidhAnena dhavena sArdham Akalpam indriyazvaryasukhamanubhava iti saMbhAvitAzIrvAdA tamekaM modakamAsvAdya patyuH pathi prtsthe| kalpadruNA kalpavallIva tvamanena vidhinA deyasya dehasya zarIrasya rakSaNavidhAnena dhavena patyA saha AkalpaM kalpAntakAlaM yAvat indriyasukham aizvaryasukhaM ca anubhava iti samarpitAzIH tamekaM laDDukaM bhakSayitvA patyuH pathi mArga pratasthe jagAma mateti bhAvaH / [vizvaMbhareNa rAjJA svakanyA dhanakIrtaye dattA, guNapAlo'pi dhanakIrteH pitA kauzAmbIdezAtpadmAvatIpuram ( ujjayinI ) Agatya putreNa sAdhaM samatiSThata / ] evaM vihiteti evaM pUrvoktaprakAreNa kRtapApAbhiprAyAdhInatayA prAptAsomasUtazokadaze tasmin bhAryApitari tanmAtari ca dazamIsthe mate sati sa purAtanasukRtaprabhAvAt / ullaMghiteti-atikrAntabhayAnakaprANavinAzakapaJcasaMkaTaH, pratidivasaM vadhiSyamANazrIH ekadA tena . vizvaMbhareNa rAjJAvalokitaH, tadaGgasaundarye utpannavipulAzcaryeNa tanUjayA svasutayA saha ubhayena vizAm Adhipatyapadena vaizyAnAm Adhipatyapadena zreSThipadena, tathA vizAM manujAnAm Adhipatyapadena svAmitvapadavyA yojitazca guNapAla: kiMvadantoparaMparayA janazrutyA paraMparayA asya kalyANaparaMparAm AkarNya kauzAmbodezAtpadmAvatIpuramAgatya anena Azcaryayuktavibhavasahitena anujAtena laghIyasA putreNa saha saMjagme samagacchata / [pRSTha 164-166 ] athAnyadA sakaleti-kalatraM patnI, putraH mitraM ca tantraM sainyaM ca tena sahitena dhanakotinA, darzanAyAgatayA anaGgasenayA ca anusaraNatAraH guNapAlazreSThI matizrutAvadhimanaHparyayagocarasabhrAjam, sakalasaMyatajanavRndarAjaM zrIyazodhvajanAmapAtraM bhagavantam abhivandya sa bahuvinayena vakSyamANam apRcchat-bhagavan, kiM nAma janmAntare dharmamUrtinA dharmasya pUjAdAnAdisukRtasya mUrtinA zarIreNa dhanakIrtinA sukRtaM puNyamupAjitam / yena bAlakAle'pi tAni tAni devaikazaraNapratIkArANi devam eva eka mukhyaM zaraNaM rakSaka tena pratIkAraH saMkaTavinAzopAyo yeSAM tAni vyasanAni saMkaTAni vyatikrAntaH ullaGgitavAn / yena sukRtena asmin jagati vyatiriktam adhikaM rasAyAM pRthivyAm anupalabhyamAnaM yadrUpaM lAvaNyaM tena saMpannaH abhUt / yena adabhraH vipula: abhriyaH AkAzasaMbandhI vibhAvasuH vidyudagniH tasya prabhAsaMbhAraH kAntisamUhaH iva devAnAm api apratihatamahaH anirAkRtakAntiH smjni| yena cApareSAmapi anyeSAm api teSAM teSAM mahApuruSakakSAva Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 166] upAsakAdhyayanaTIkA 423 grahANAM mahAnarapArzvAzritAnAM guNAnAM samavAyaH saMcayaH abhavat / tathAhi -- sthAnaM vadAnyatAyAH dAtRtvasya, samAzrayaH niketanam avadAnakarmaNaH prazastakarmaNaH, gRham, kSetraM maitreyikAyA: maitrIbhAvasya nivAsaH, svapne'pi na svajanasya ajani ajAyata manomantuH manasAdhyaparAdhaH / kanturiva ca madana iva ca kAminI lokasya nA rojanasya / tadasya bhavanta mahAmune, prApaNikapariSatpravaNasya prApaNikAH krayavikrayakAriNo vaizyAH teSAM pariSat saMghaH tasmin pravaNasya caturasya / niHzeSeti - sakalAgamacaturacittasya nisargAdeiva / nikhileti - sakalaparicchadA bhASaNatatparasya / vineyeti - vinetuM zikSituM yogyAH vineyAH bhavyAH zrAddhajanAH teSAM manaH kumudamodikathAvatAre amRtamUrteH candrasya sukIrteH zobhanayazasaH puropArjitaM pUrvajanmalabdhaM sukRtaM puNyaM kathayitumarhasi / bhagavAn -- zreSThin zrUyatAm / tatsaMbandhasaktaM dhanakIrtizreSThinaH prAgjanma saMbandhasahitaM pUrvoktaM vRttAntam acakathat kathayati sma / yA cAsya pUrvabhavanikaTA pUrvajanmanA samIpasthA ghaNTAbhidheyA vadhUTI patnI AsIt, sA pUrvajanmakRtAbhilASA damUnasi agnau pravezAdiyaM saMprati adhunA zrImatiH saMjAtA, yazca mInaH sa kAlakrameNa vyatikramya ullaGghya pUrvaM prAktanaM paryAyaparva avasthAgranthim iyaM anaGgasenA ajani ajAyata / ato'sya mahAbhAgasya eka divasAsAphalaM etadvijRmbhate parivardhate / dhanakIrtiH etadvacatra pavitrazrotravatrmA etasya vacatreNa vAkyena pUtakarNamArgaH, tathA zrImatiH anaGgasenA ca purAbhavabhavaM prAgjanmabhavaM bhavaM janma saMbhAlya zrutvA, unmUlya ca tamaHsaMtAnatarunivezamiva tamasAm ajJAnAnAM saMtAnaM samUhaH sa eva taruH vRkSaH tasya nivezamiva racanAmiva kezapAzaM tasyaiva doSajJasya antike doSAn rAgadveSamohAdIn jAnAtIti doSajJaH tasya muneH yazodhvajasya antike samope, yathAyogyatAvikalpaM yogyatAyAH vikalpaM bhedam anusRtya, jinamArgocitena jinakathitacAritropAyayogyAcaraNena cirAya dIrghakAlam ArAdhya ratnatrayam, vidhAya ca vidhivat Agamam / anusRtya nirajanyamanovartanaM prAyopavezanam / ajanyam upasargaH vighnaH nirgatam ajanyAt manovartanaM yasmin tathAbhUtaM nirvidhnaM bhAvaH prAyopavezanamiti mAsAdikamavadhiM kRtvA caturAhAratyAgaM vidhAya / tadanu ghanakortiH sarvArthasiddhisAdhanakIrtibabhUva / sarvArthasiddhinAmakasya paJcamAnuttarasya sAdhane kIrtiryasya tathA babhUva / samAdhimaraNena dhanakIrtimuniH sarvArthasiddhi jagAmeti bhAtraH / zrImatiranaGgasenA ca kalpAntarasaMyojyaM SoDazastrargeSu kenacidanyatamena kalpAntareNa svargAntareNa saMyojyaM devasAyujyaM devapadasaMyogam abhajat / bhavati cAtra zlokaH sarvArthaH / paJcakRtvaH iti - kiletyAgame / Agame iti kathitamiti bhAvaH / purA ekasya matsyasya paJcakRtvaH paJcavAram ahiMsanAt paJcavAram abhayadAnAt ghanakIrtiH paJcApadaH paJca saMkaTAni atItya ullaMghya, zriyaH patiH rAjalakSmyAH pati: svAmI abhavat // 363 // ityupA sakAdhyayane ahiMsA phaLa / valokano nAma SaTviMzaH karUpaH // 26 // 27. steyaphalapralapano nAma saptaviMzaH kalpaH / [ pRSTha 166 ] adattasyeti- - adattasya vittasvAminA yatra samarpitaM tasya parasvasya parakIyadhanasya grahaNaM steyaM cauryam ucyate / paraM sarvabhogyAt sakalaiH janaiH sthiraH Agantubhizca bhoktuM yogyAt toyatRNAditaH bhAvAt jalatRNAditaH padArthAt anyatra tat steyam ucyate / jalatuNAdInAM sarvabhogyatvAt na tadgrahaNaM cauryam / tatra svasvAmikatvAbhAvAt // 364 // jJAtInAmiti - jJAtInAM dAyAdAnAm atyaye maraNe taiH adattamapi dhanaM grAhyam iti saMmatam / tu anyathA jIvatAM jJAtInAM nivezena durabhiprAyeNa rAjavarcasAM dhanaM gRhyate cet vratakSatiH acauryavratanAzaH syAt / jIvatAM jJAtInAM nidezena idaM tvaM gRhANeti dattaM cet cauyaM na bhavati / / 365 // saMklezeti - saMklezAbhinivezena rAgAdyAvezena Arta raudrAbhiprAyeNa vA yatra svaparAzrite rAyi dhane pravRttiH syAt 1. 'ba' pratI sarvArthaH iti nAsti 'ka' pratI ca nAsti sarvArthaH / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 167 tat steyaM syAt / tadvastu svayaM gRhItam athavA anyajanAzrayaM kriyate tatsteyaM syAt / tadvastu svayaM na galIyAt anyajane ca na dadyAt / tatsavaM rAzi vijJeyam, svAnyajanAzraye rAyi pravRttirjAyate tatsarvaM steyaM vijJeyam / svasya rAyi dhane parAzrite rAyi dhane vA kathaM steyaM bhavati / saMklezAbhinivezena pravartanAt // 366 // rikthamitinidhinidhAnotthaM rikthaM nadIgRhAvivarAkarAdisthitaM rikthaM dhanaM rAjJaH vinA anyasya puruSasya na yujyate / rAjA eva taddhanasya svAmI / ata uktam iha asvAmikasya svasya dhanasya medinIpatiH rAjA dAyAdaH sAdhAraNaH svaamii| nidhiH yo vyayIkRtaH kSayaM na yAti sa nidhiH / yada vyayIkRtaM san kSayaM yAti tannidhAnam // 367 // [pRSTha 167] AtmArjitamiti-svena ajitaM udyamAdinA labdhamapi dvAparAya saMzayAya syAt idaM mama dhanamasti na veti yadA saMzaya utpadyata tadA tadgrahaNe dAne vA anyathA bhavet steyaM syAt / ataH vratI nijAnvayaM vimucya anyasya dhanaM pariharet // 368 // mandire iti-mandire gRhe padire mArge (?) nIre, kAntAre vane, gharaNIdhare parvate tat anyadIyam anyeSAm idam anyasaMbandhi svApateyaM dravyaM pratAzrayaH acauryavrataM bibhraddhiH na AdeyaM na grAhyam // 369 / / pautaveti-pautavanyUnAdhikye pautavaM parimANaM tatra nyUnatA nyUnena parimANena anyasmai dadAti, adhikena Atmane gRhNAti / stenakarma cauryakarmaprayogaH corayataH svayam anyena vA tvaM corayeti coraNakriyAyAM. preraNam, tato grahaH caureNa cauyaM kRtvA AnItasya dhanAdikavastuno grahaNam / vigrahe yatra dvayo rAjJovirodho'sti tatra alpamUlyena mahArdhANi dravyANi prApyante iti matvA tatra gatvA tathA grahaNaM vigraha arthasya saMgrahaH ucyate, ete doSA atIcArA asteyasya nivartakAH acauryavratasya nivartakA nyUnatvakArakA atIcArA bhavanti // 370 // ratneti-yeSu pratikeSu asteyaM vrataM nirmalaM niratIcAraM vartate / teSAm acintitAH manasA asaMkalpitAH ratnAmbaravibhUtayaH maNijaDitavastravaibhavAni bhavanti / teSAM ratnAni bhavanti, ratnAni aGgAni avayavA yeSAM tAni gRhAdIni bhavanti tathA ca ratnastrI strIratnaM vidyAdharakSetre samatpannam uttamakUle jAtaM teSAM bhavati // 371 // parapramoSeti-pareSAM pramoSaH parapramoSaH parasya pramoSe caurye jAte sati manastoSeNa kRSNadhiyAM malinamatInAm, tRSNAkRSNadhiyAM tRSNayA kRSNA dhIH yeSAM teSAM nRNAm atraiva asminneva loke doSasaMbhUtiH rAjapaJcajanAdibhyaH dnnddaadipraaptiH| paratraiva ca paraloke ca durgatiH narakatiryagatyoH kulahIne ca janma jAyate // 372 // [pRSTha 167-168 ] zrUyatAmatra steyaphalasyopAkhyAnam-prayAgadezeSu nivAsavilAsavAralApralA. pavAcAlitavilAsinInU pure iti-nivAsA hANi tatra vilAsavAralAH krIDAM kurvantyo yAH vAralAH haMsyaH tAsAM pralApAH madhurasvarAH taiH saha vAcAlitAni mukharitAni vilAsinInAM nUpurANi yatra tathAbhUte siMhapure siMhaseno nAma nRpatiH AsIt / kathaMbhUtaH / samasteti- samastAzca te samudrAzca samastasamudrAH taiH mudritA cidvitA sA cAsau medinI ca pRthvI tasyAH prasAdhane vazIkaraNe senA yasya saH, parAkrameNa siMha iva siMhaseno nAma napatiH / tasya rAmadattA naamaagrmhissii| kathaMbhUtA saa| nikhileti-nikhilaM ca tadbhavanaM jagat tasya janaH stavanocitaM vRttaM sadAcAro yasyAH sA / suto cAnayoH siMhacandrapUrNacandro nAma / kathaMbhUtau tau| 'Azcaryeti-AzcaryotpAdakalAvaNyena paritoSitAH AhlAditAH animiSANAM devAnAm indrA yAbhyAM to| asya nRpasya zrIbhUtiH purohitaH / kathaMbhUtaH / niHzeSeti-niHzeSANi nikhilAni tAni zAstrANi teSu vizAradA caturA matiryasya saH purohitaH sUnRtAdhikadhiSaNatayA satyaghoSAparanAmadheyaH satyaM priyaM ca yadbhASaNaM tatsanataM tenAdhikA cAso dhiSaNA buddhistayA satyaghoSAparanAmadheyaH / dharmapatnI cAsya patihitaikacittA patihite eka makhyaM cittaM mano yasyAH sA zrIdattA nAmAbhUt / sa kila zrIbhUtiH vizvAso visrambhaH rasaH prema tAbhyAM nirvighnatayA nirantaratayA, paropakAranighnatayA ca paropakArakaraNavazatayA ca / vaNijAM 1. vaiDUryapadmarAgAdimaNayaH ratnAni, suvarNarajatAdikaM ratnAGgam, uttamAH striyaH ratnastriyaH / uttamAni vastrANi ratnAmbarANi bhASyante / 2. ba-ka-pustakayoH AzcaryasaudaryodAryeti pAThaH / Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 169 ] upAsakAdhyayanaTIkA 425 prazAntazulkabhATakabhAgahAravyavahAram acIkarat / vaNijAM vaizyAnAM prazAntazulkaM ghaTTAdideyadravyam, bhATakaM gRhAdisvAmine nivAsArthaM vyavahArArthaM vA deyadravyaM bhATakam, bhAgahAravyavahAram uttamarNAdhamarNayoH yo dhanadAnAdivyavahAro bhavati tatrottamarNena yat aMzavyavahAreNa adhamarNataH dhanagrahaNaM kriyate sa bhAgavyavahAraH ucyate / evaMvidhaM vyavahAraM sa purohito'karot / kiM kRtvA sa vyavahAramakarot / peSThAsthAnaM krayANapattanaM pIThasthAnaM ( ? ) vinirmAya / kathaMbhUtaM tat / vibhakteti - vibhaktAH pRthakpRthak sthitA ye aneke apavarakAH antargRhANi teSAM yA racanA tayA zAlinIbhiH zobhamAnAbhiH mahAbhANDavAhinIbhiH mahAvaNiGmUlaghanadhAriNIbhiH, gozAlopazalyAbhiH gavAM zAlA gozAlA tasyAH upazalyAbhiH samIpasthitAbhi: kulyAbhiH paTazAlAbhiH samanvitam / punaH kathaMbhUtam / atisulabheti - atisulabhAnAM jalAnAM yavasAnAM tRNAnAm indhanAnAM kASThAnAM ca pracAro yatra tat / punaH kathaMbhUtaM tat / bhANDanArambheti - bhANDanaM kalahaH tasyArambhe udbhaTAH zUrAH ye bharIrA yodhAsteSAM peTakapakSaH samUhapakSa: tena rakSAsAraM kRtarakSaNatvAt sArabhUtam punaH kathaMbhUtam / goruteti -- goH dhenoH rutaM dhvaniH yAvaddUraM zrUyate tAvatpramANaM yadvapraM sasyakSetram, prAkAraH sAla:. pratoliH rathyA, parikhA khAtikA ityAdibhiH sUtritaM kRtaM trANaM rakSaNaM yasya tat / punaH kathaMbhUtam / prapeti - pAnIyazAlA / satram annadAnazAlA / sabhA vyavahAranirNayapariSat / ebhiH sanAthAH yuktA: yA: vothayaH gRhapaGktayaH tAsAM nivezanaM racanA yatra tat paNyapuTabhedanaM vikreyadravyaparipUrNaM puTabhedanaM nagaram / punaH kathaMbhUtam / vidUriteti - vidUritaM nivAritaM kitavA: dyUtakrIDAratAH / viTA : SiGgAH / vidUSakA: cATubaTukA: / pIThamardAH narmabhASaNakAriNaH / eteSAm avasthAnaM yatra tat tathAbhUtaM peNThAsthAnaM vinirmAya viravya nAnAdigdezagamanakAriNAM vaNijAM vaizyAnAM prazAntazulka bhATakabhAgahAravyavahAramacIkarat purohitaH zrIbhUtiriti saMbandho'tra jJeyaH / [ asminprastAve bhadramitro nAma vaNik zrIbhUterhaste tatpatnIsamakSaM saptaratnAni datvA suvarNadvIpam agacchat ] atrAntare asmin prasaMge bhadramitraH suvarNadvIpam anusasAreti saMbandhaH / sa kasya sUnuriti vivRNoti kaviH - padminIkheTeti - padminIkheTapaTTane viniviSTaH saMnivezaviziSTo ya AvAsaH mandiram AlayaH tasmin tantrasya tadadhInasya tatra nivasata ityarthaH / sumitrasya vaNikpateH sUnuH bhadramitraH / kathaMbhUtasya sumitrasya / sudatteti - sudattA kalatraM sudattA bhAryA tasyAH caritreNa sadAcAreNa pavitritaM gotraM yasya, tasya vaNikpate: ( sumitrasya ) sUnuH / kathaMbhUtaH / nijeti -- nijA ye sanAbhayaH anvayajAH janAH ta eva ambhojAni kamalAni teSAM vikAsane bhAnuriva sUnuH / kathaMbhUtaH / samAneti - samAnaM dhanaM cAritraM yeSAM taiH vaNikputraH vaizyasutaiH satraM saha vahitrayAtrAyAM naukAgamane yiyAsuH yAtumicchuH yiyAsuH jigamiSuH / iti vicArya suvarNadvIpamanusasAra / kiM vicArya / pAdeti - yat udyamAt dhanaM labhyate tasya catvAro vibhAgAH kartavyAH / tatra mAyAt jAtAddhanalAbhAt pAdaM caturthAzaM nidhi kuryAt mUladhanatvena rakSet pAdaM vittAya kalpayet caturthAMzaM vittAya udyame bhANDamiti yojayet / caturthAMzaM dharme ca upabhoge ca yojayet avaziSTaM pAdaM bhartavyapoSaNe kuTumbabharaNArthe tadviniyogaM kuryAt // 373 // iti zlokArtham avadhArya, aticiram upaniSinyAsayogyam AvAsaM vicArya ca dIrghakAlaM ratnAdinidhisthApanayogyam AvAsaH sthAnaM kiM syAt kutra syAt iti vimRzya, uditAcArasevyaH uditaH vijJaH kathitaH AcAraH vyavahAraH sevyo yasya / avadhAritetikartavyaH nizcitakAryapaddhatiH san sa bhadramitraH | akhileti - akhilAH sakalAH te ca te janAzca teSAM zlAghyaH prazasyaH yo vizvAsaH visrambhaH tasya prasUtiH utpattiH yasmAt / tathAbhUtasya zrIbhUteH haste tatpasnIsamakSam anarghakakSam anarghAH uttamAH kakSAH pArzvabhAgA yasya tat, anugatAptakam, Aptebhyo anugataM hitakAribhyaH pUrvajebhyaH anuyAtaM ratnasaptakaM nidhAya sthApayitvA / vidhAya va jalayAtrAsamarthaM jalayAtrAsaMpAdakam arthaM dhanam / ekavarNaprajApralApam ekavarNA eva prajA vartate iti pralApaH kiMvadantI yatra tathAbhUtaM suvarNadvIpam anusasAra / [ pRSTha 169 - 170 ] punariti - punaH agaNyapaNyavinimayena asaMkhyakrayavikrayavastUnAM pratidAnena tatratyaM suvarNadvIpasaMbandhi acintyam asaMkalpyam AtmAbhimatavastuskandhaM svaSTapadArthasamUham AdAya gRhItvA, pratyAvarttamAnasya svadezaM pratinivartamAnasya vyAghuTitasya adUrasAgarAvasAnasya adUraM samIpaM sAgarasya samudrasya 54 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 166 avasAnaM taTa yasya samudrataTasya samIpaM gatavataH / akANDeti-akANDe anavasare pracaNDaM ghoraM balaM sAmarthya yasya tathAbhUtAta anilAta vAyoH parivartitapotasya bhrAmitanaukasya, yadbhaviSyatayA bhAvyadhInatayA devAvalambanaparatayA AyuSaH zeSatvAt tasyaikasya pramAdaphalakAvalambanodyatasya pramAdena anavadhAnatayA phalakasya AzrayArtham udyuktasya, kaNThapradezaprAptajIvitasya kaNThagataprANasyetyarthaH, kathaM kathamapi kSaNadAyAH nizAyAH kSapaNacaramayAmakSaNe vyayIkRtAvasAnapraharasamaye abdhirodhopalabdhirabhavat samudrataTaprAptirabhavat / [ mahatA kaSTena bhadramitra Agatya zrIbhUti maNisaptakamayAcata ] tatastadanantaram, sukhaMdhitazaroratvAt sukhena vadhitadehatvAta / apAretiapArazcAsau akUpAraH samudraH tasya kSAravAri lavaNajalaM tasya vazena vazika: adhInaH AzayaH cittaM yasya shuunycittsyetyrthH| cirAya dIrghakAlAnantaram apacitamUryodayaH apacito naSTaH mUchoMdayo yasya, sa bhadramitraH zrIbhUti maNisaptakamayAcata / kadA maNisaptakamasau ayAcata / vizvakarmaNi sUrye locanagocare netraviSaye jAte sati, kathaMbhUte vizvakarmaNi / karapracAreti-karA razmayaH teSAM pracAraH tena cUNitAH cakravAkA eva cintAmaNayaH yena saH tasmin / punaH kathaMbhUte / prAgacaleti-prAgacalaH pUrvAcala: tasya cUlikAH zikharANi teSAM cakravAlaM samUhaH tasya cUDAmaNiriva tasmin / punaH kathaMbhUte / kamalinIti-kamalinInAM kamalalatAnAM kulaM samUhaH tasya vikAsena Ahitam utpAditaM haMsavAsitAnAM haMsastrINAM zarma yena tasmin / punaH kathaMbhUte vizvakarmaNi / daraditi-daranti vikasanti ca tAni nalinAni kamalAni teSAm antarAlo madhyapradezastadvad rucire manohare AraktavarNe vizvakarmaNi netraviSaye jAte sati / kathaMbhUna: bhadramitraH bAndhavamaraNAt, draviNasaMdravaNAt dravyavinAzanAt, atIvArtamanastayA atIvaduHkhitacittatvAt / chAtacchAyakAyaH chAtA kSINA chAyA kAntiH kAyazca yasya saH kSINakAntizarIraH / paTaccaraceleti-paTaccaraM jIrNaM tacca taccelaM khaNDaM tayA nicitA AcchAditA aGgazakaTiH dehAno yasya sH| karpaTiH malinavastrakhaNDayuktaH kaTimAtravastraH / pareti-pareSAM pastyAni gRhANi teSAm upAstiH tatra yAcanArtha gamanaM tena nirastA naSTA abhimAnAvaniH garvabhUmiryasya, avartaniH upajIvikArahitaH, san krameNa siMhapuraM naMgaram Agatya / gIrmAveti-gIH vANI sA eva gItriM tena avaseyaH jJeyaH pUrvaparyAyo yasya pUrvA dazA yasya sa bhadramitraH / maheti-mahAmohaH mahAlobhaH sa eva rasaH tena utsAritA nAzitA prItiH sneho yasya taM zrIbhUtim abhijJAnAni cihnAni adhikAni vAkyeSu yasya sa bhadramitra: maNisaptakamayAcata / parati-pareSAM pratAraNAya abhyastA punaH punarAmnAtA zratigItiryena saH zrIbhUtiH-suprayukteneti zlokAbhiprAyaM parAmRzya suprayuktanetisuSThu pUrvAparAlocanaM kRtvA vihitena dambhana kapaTena svayaMbhUbrahmadevo'pi vaJcyate pratAryate / saMvRtiH dambhaH yadi paramA pUrNa: syAt anyatra anyajanaviSaye kA nAma AlocanA ko nAma parAmarzaH / anyajanastu dambhena vaJcyate eva // 374 // iti parAmRzya vicaary| mahAghAghrAtacaMtAH mahAghaDo mahopahAsaH mahAtRSNA ca tena AghrAtaM spaSTaM ceto mano yasya sH| tama AyAtazacama, saMprAptazokama, avocata avdt| "aho durdarUTa kirATa gurUpadezam amanyamAna vaizya durAgrahinnityarthaH / kimiha khalu tvaM kenacitpizAcena chalitaH pIDitaH kima manomahAmohAvahAnurodhena manasaH mahAmohaH atIvadhanaviSayiNI tRSNA tam Avahati janayati iti sa cAso anurodhaH AgrahaH tena, mohanauSadhena atilacitaH cittavyAmohaM kurvatA agadena paravazIbhUtaH, kiM vA kitavavyavahAreSu kitavAH dyUtakrIDAratAstaiH saha vyavahAreSu kRtAsu dyUtakrIDAsu hAritasamastacittavRttiH vinAzita. sakaladhanaH, uta athavA aho paracittavaJcanapizAcikayA pareSAM manaHpratAraNe pizAcIsadazayA kayAcillaJjikayA kayAcidvezyayA janitaduSpravRttiH utpAditadurvyavahAraH / arthAt tayA pratArya bhavato dhanaM sakalaM gRhItvA bhavAnadhanI kRtaH / Ahosvit phalavataH pAdapasyeva phalabharitasya vRkSasyeva zrImata: dhanikasya kriyamANo'bhiyogaH upadravaH na khalu kimapi phalam asaMpAdya anutpAdya vizrAmyatIti viramatIti manasi saMpradhArya kenacid durmedhasA kUdhiyA vipralabdhabuddhiH pratAritamatiH tvaM jAta iti manye'ham / yena evaM tvam ativiruddham abhidhatse bravISi / kvAham, kva bhavAn, kva maNayaH, kazcAvayoH saMbandhaH / tatkUTakapaTaceSTitAkara paTTanapATaccara tasmAt kUTam anataM kapaTaM mAyA ca tAbhyAM yuktAnAM ceSTitAnAm AcArANAm Akara khanirUpa paTTanapATaccara nagaracaura / aNakapaNika kutsita vaizya / sakaleti-sakale maNDale deze pratItaM prasiddha pratyayika sarveH anubhUtaM zIlaM Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 172] upAsakAdhyayanaTIkA 427 satpravRttiH yasya etAdRzaM mAm ativelam eva velAM maryAdAm atikramyaiva akANDe anavasare caNDakarman paryanuyujAnaH praznAn kurvan, kathaM na lajjase / punazcainam arthaprArthanapathamanorathavizAlam arthAnAM saptamaNInAM prArthanaM yAcanA tasya pathi mArge yo manorathastena vizAlaM zabdAlaM pahilavat zabdAn bruvantaM bhadramitraM pAlindamandiraM rAjagaham anucaraiH nikikaraiH AnAyya nItvA anAryamatiH anAryA pApayuktA matiryasya sa zrIbhUtiH, taM bhadramitraM pRthivInAthenApi rAjJApi nirAkArayat niraghATayata / uttejitarAjahRdayaH uttejitaM krodhakSobhaM nItaM rAjJo hRdayaM yena sa zrIbhUti: kaiH uditaiH vacanaiH / tAnyeva varNayati-'deva, ayaM vaNika niSkAraNam asmAkaM durapavAdamRdaGgavat durapavAdo nindA ayazazca tayo?SaNaM kurvANo mRdaGga iva mukharamukhaH vAcAlavadanaH nAtharahitavRSabhavat sukhena AsituM ArohaNaM kartuM na dadAti / anastitasnAnaka iva sukhena asituM na ddaati|' ityAdibhiH uditaiSiNaH avAptaprasaratayA labdhAvakAzatvAta uttejitarAjahRdayaH / tathaiva svavata rAjJApi niraghATayat / [pRSTha 171-172 ] bhadramitra:-citrametat, nanu yanmAmapi paravipralambhAya kulakramAyAtAkhilakamalAnilayam ananyasAmAnyasAhasAlayam eSa moSadhiSaNAnidhiH apara iv apAyajalanidhiH nagaramadhye'pi moSitumabhilaSati / Azcaryametat, nanu yat yasmAt mAmapi paravipralambhAya anyapratAraNAya / kuletivaMzaparamparAyAtasakalalakSmIgRham ananyasadRzasAhasagRham / eSa moSadhiSaNAnidhiH eSa satyaghoSaH moSaH steyaM tatra yA dhiSaNA buddhiH tasyA nidhinidhAnam apara iva apAyajalanidhiH anya iva apAyo vinAzaH tasya jalanidhiH smudrH| sa eSa zrIbhUtiH nagaramadhye'pi moSituM stenituM coritum abhilaSati icchati / iti jAtAmarSotkarSaH jAtaH utpannaH amarSasya krodhasya utkarSaH tIvratA yasya sa bhadramitraH taM nyAsArpaNe nyAsasya nikSiptasya dhanAdeH arpaNe tatsvAmine dAne aticikkaNacittam atikaThinamanasaM nizcitya / svAdhyAyipariSadi svAdhyAyinAma adhyayanazIlAnAM maThavAsinAma pariSadi sabhAyAM mahApariSadi ca mahAntaH rAjapuruSAH mAnyanAgarikA vA dharmAdhikAriNaH teSAM pariSadi sabhAyAM ca tasya anyAyasya vizvasitadrohasya vinyAsena sthApanena sAdhyasiddhi maNisaptakaprAptim anavabudhya anadhInadhIH na paravazabuddhiH azakasukamatiH niHsaMzayabuddhiH mahAdevodhAmanemanivezaM mahAdevyAH rAmadattAyAH dhAma prAsAdaH tasya neme samIpe nivezaH sthitiryasya tam amlikAnokahazikhAdezam amlikAnokahaH tintriNItarustasya zikhAdezam agrapradezam Aruhya ApadgRhyaH ApaddhiH saMkaTaga hyaH vivazaH saMkaTapIDitaH, kUrarIvirahAvasaraH krauJcIviyogasamayaM prAptaH kurara iva tamasvinIprathamapazcimayAmasamaye tamasvinyAH tamyAH AdyantyapraharavelAyAM "suhRccarAhUtiH zrIbhUtiH bhUtapUrvaH suhRt suhRccaraH bhUtapUrvamitram iti AhUtiH AkhyA yasyeti zrIbhUtiH evaMvidhakaraNDavinyastam evaMvidhasamudgakasthApitam iyatsaMsthAna sadanam, iyadAkArasahitam, etadvarNam ada:saMkhyAmyaNaM ca madIyaM maNigaNam upanidhinidheyaM nyAsarUpeNa rakSaNAya dattam, na pratidadAtIti / atra ca asyaiva dharmaramaNI dharmapatnI sAkSiNI ca yadi yadvadatayaitadanyathA manAgapi bhavati cet etaducanaM asaMbaddhapralApatayA sarveSAM RtUnAM parivartasya nirgamanasya adhaM yAvata SaNmAsAna yAvaditi bhaavH| mithyA bhavati ISadapi tadA me citravadho vidhAtavyaH" iti dIrghaghoSapUNitamUrdhamadhyam UrdhvabAhuH dIrghastAro ghoSaH svaraH tena ghUrNitaH kampitaH sa cAso mUrdhA tasya madhyo yathA syAttathA / / UdhvaM kRto bAhU hastI yena saH udbhujaH, sarvatparivartA pUtkurvan AmozaM kurvan ekadA rAmadattayA nirvarNitaH avalokitaH iti saMbandho draSTavyaH / kathaMbhUtayA rAmadattayA kaumudImahotsavasamayaM candrajyotsnAyAM zuklASTamImArabhya paurNimAtithi yAvat rAtrI nArInaraiH vihAranRtyagAyanAdikrIDA kriyate tasyAH kaumudImahotsaveti nAma, tatsamayam avlokmaanyaa| tatsamayaM viSNoti nagarAGganAjanasya candrAmRtapAtrayantradhArAgRhAvagAhagoritajagattrayaM candrasya amRtaM sudhA tatpAtramiva yAni yantradhArAgRhANi teSu avagAhena pravezena gauritajagattrayaM dhavalitatribhuvanam / punaH kathaMbhUtayA rAmadattayA / tamaGgeti-prAsAdoparitanabhUmyagre samAsInayA upaviSTayA, nipuNiketi-nipuNikAnAmyA upasaviNyA dhAcyA sametayA sahitayA, anAtheti-anAthAH anAzrayAH te ca te lokAsteSAM locanAni nayanAnyeva cakorapakSiNaH teSAM kaumudIkalpaM jyotsnAsadRzaM vRttam AcaraNaM yasyAH sA tyaa| karuNeti-karuNA dayA Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 172tasyA rasaH tasya pracAre pravRttI padavyA mArgabhUtayA, mahAdevyA ANitAnukrozAbhinivezAt zrutAkrozAt karuNAbhiprAyAt nirvaNitazca upalakSitaH / tadanu tadanantaram, asmanmanaHsaMdhAtri dhAtri, na khalveSa manuSyaH pizAcapariplutaH asmAkaM manaH asmanmanaH tat saM samyak dadhAti dhArayati saMtopayatIti saMghAtrI tatsaMbodhanam, he dhAtri he upamAtaH, eSa naraH khalu na pizAcena paripluta AviSTa: nApyunmatAcarita: madirAdipAnena vikSipta manaskatvAta niragalAcaraNaH na / yatastaM divasama AdyaM kRtvA sakalamapi parivatsaradalaM yasmindine'yaM naraH ciJciNIvRkSamAruhya zrIbhUtinA madIyaratnasaptakaM gRhItam iti vaco vaktumArambhaM kRtavAn tam AdyaM divasam avadhiM kRtvA sakalamapi varSasya dalaM SaNmAsAn yAvat ekavAkyavyAhArapAThAkuNThakaThorakaNThanAla: ekameva vAkyaM bhASaNaM tasya vyAhAra uccAraNaM tasya pAThena akUNThaH askhalitaH kaThoraH kaNThasya grIvAyAH nAla: nalikA yasya sH| tadvicArayeyaM tattasmAt vicArayeyaM vimarza kUryAma, acirakAlaM dIrghakAlaM yAvat / zAreti-zArAH dyUtakrIDApAzAH teSu vizAradaM caturaM hRdayaM mana eva ambujaM kamalaM yasya etatkroDAvyAjena mantraH sacivasya purohitasya antaHkaraNaM cittaM vicArayeyaM parIkSeyam / ambike mAtaH tvayApi tadevanAvasare dyUtakrIDAsamaye / yadyaham enam anekakucarAcAranicitacittaM nAnAvidhAkutsitAcArabhUtamanasam atibahakukruTiceSTitam, atizayanAnAvidhamAyAcAram / bakoTavRttaM bakoTo bakaH tasyeva vRttam AcaraNaM yasya enam udantajAtaM vArtAsamUhaM pRcchAmi / yadyacca asya kaTakomikAMzukAdikaM jayAmi, kaTako hastabhUSaNe, UmikA aMgulIyakam, aMzukAdikaM vastrAdikaM jayAmi dyUtakrIDanena tattadeva abhijJAnIkRtya cihnIkRtya mRgImukhavyAghrIsamAcArakuTTinI zrIdattA bhaTTinI mRgyA hariNyA iva mukhaM vyAghyA iva samAcAraH tena kuTTinI duSTA zrIdattA bhaTrinI asti| tintiNItarubhAjo amlikAvRkSAzritasya vaNijaH vaizyasya vipamarucimarIcisaMkhyAsaMpannAni ratnAni yAcayitavyA viSamA kharAstIkSNA ruciH kAntiryasya sa agniH tasya marIcayaH saptajvAlAH tatsaMkhyAsaMpannAni saptasaMkhyAyutAni ratnAni yaacyitvyaa| iti nipuNikAyAH kRtasaMgItiH kRtsNketaa| zvastye'hani adyadinAdanantaradine AgAmi dine sadaiva madIyahRdayAnandadundubhe dundubhe mamedaM madIyaM tacca tahRdayaM manaH tasya Anandadundubhe modAnakatulyadundubhe he pAzaka, tvayApi bhagavatyA pUjyayA sAdhu samyak vijRmbhitavyam, matkArye sAhAyyaM dAtavyamiti, yadyasya ciJcApurupasya ciJcAtarumAzritasya narasya satyatA asti cet / ityadhyeSya iti satkAraM kRtvA tatkarmaNi dyutakarmaNi niyojya, tathaivAcaritAcaraNA tathaiva yathA manasi saMkalpaH kRtaH tamanusatya kRtakAryA, zatazaH tattadabhijJAnajJApanAnubandhaptantrAttatkalatrAnmaNInavapraNIya rAjJaH samarpayAmAsa / tattaccihnAvabodhakasaMbandhavazIkRtAyAH zrIbhUtipurohitabhAryAyAH sakAzAt maNIn saptaratnAni upapraNIya labdhvA rAjJaH siMhasenasya samarpayAmAsa ddau| [ rAjJA svamaNirAzI tAni saMmizya bhadramitra AkAritaH eteSu yAni tava ratnAni tAni gahANetyuvataH svIyAneva maNIna so'galAta, tRpTo rAjA taM zazlAghe] rAjJA siMhasenena adbhutAMzI adbhutA AzcaryotyAdakA aMzAH kiraNA yasya tasmin svakIyaratnarAzau / nejamaNivRnde tAni saptaratnAni saMkIrya melyitvaa| AkArya cainama AsannalakSmIlatAvilAsanandanaM vaidehakanandanam acirAdeva samIpAgatazrIvallIvilAsanandanavanaM vaizyaputram 'aho vaNiktanaya yAnyatra ratnanicaye maNisamUhe tava ratnAni santi tAni tvaM vicintya gahANa' ityabhANIta avocata / bhadramitra:-cirarAtrAya dIrghakAlena nanu vitarke diSTayA sudaivena vardhe'ham iti manasyabhinivizya / vimRzya 'yathAdizati vizAMpatiH bhUpatiH / ' ityupAdizya iti uktvA vimRzya ca tasyAM mANikyapujo ratnarAzI nijAnyevaM manAgvilambitaparicayAni, ISatkAlamavalambya vijJAtasvarUpANi ratnAni samagrahIt / [pRSTha 172-174 ] tataH sa naravaraH saparivAraH prakAmam. atizayena vismitamatiH "vaNikpate, tvamevAtra anvarthataH artham anusatya satyaghoSaH, tvameva ca paramanispRhamanISaH paramA nispRhA nitarAM nirlobhA manISA matiryasya, yasya tava cetasi vacasi ca na manAgapi ISadapi anyathAbhAvo dhanalAmpaTyAdikaM samarita / " iti pratItibhiH pratyayaH pAritopikapradAnapuraHsaraprakRtibhiH paritoSajanakadhanapradAnamukhyasvabhAvaH tattadopayikopacitivasatibhizca tattasmAttadAkAle ucitajAtAbhiH AdaravatIbhiH uktibhiH / tamakhilabrahmastambastibhI(?) vijRmbhamANaguNagaNastotram sakala brahmANDahRdayaH vardhamAnaguNasamUhastotraM bhadra mitraM kathaGkAraM na Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 174] upAsakAdhyayanaTIkA 429 zlAghayAmAsa na prazaMsAM cakre arthAt anekadhA rAjA taM tuSTuve / [zrIbhUtiH daNDatrayeNa daNDitaH mRtvA zayuH ajAyata ] punaH adUrAzivatAtim adUrA samIpA azivatAtiH asukhavistAro yasya taM zrIbhUti purohitaM nikhileti-sakalajanavadanAnyeva AlavAlamalaM tatra kolInatAlatA nindA eva latA ayazovalla avalambavRkSaM nyabjAnanam adhaHkRtavadanama, nisargeNa prakRtyA hariNIsamacchAyamapi sUvarNapratimAsamakAntimapi mahAsAhasAnuSThAnAt sUmIsamAnakAyaM sUmyA lohapratimayA samAnaH kAyaH zarIraM yasya tam / analpetianalpaM vipulaM vailakSyaM khedaH tena sphuTata dvidhAbhAvaM gatam AsvanitaM mano yasya tam / atIva bhayeti-atizayabhayAt AvirbhUtaH prakaTIbhUtaH utpathavepathuH kumArgAcaraNAt yaH zarIrakampaH tena timitaM prasvinnam, bahvAkSepa bahavaH AkSepAH aparAdhAH yasya taM zrIbhUtim / [ siMhasenaH prabhaH paruSAkSaraiH vAkyaH tIvra tarjayati ] A:somapAyinAm apAGkteya vaidheya yajJe somalatArasapAnaM kurvatAM dvijAnAM paMktebahirbhUta, vaidheya mUrkha, yuktAyuktazUnyatvAt / vizvAsaghAtapAtakaprasavazrotriya, yo jano vizrabdhaH tasya ghAto nAzaH tadeva pAtakaM tasya prasavasa zrIbhUtinA bahUnAM vizvAsaghAtaH kRtaH ata: sa vizvasitavaJcako jAtaH / zrotriyakitava zrotriyadhurta / durAcArapravartitanUtnaratnApahAra durAcAreNa pravartitaH niSpAditaH natnAnAM navAnAM ratnAnAm apahAraH caurya yena tatsaMbodhanam / kuzikapAsana kuziko nAma napaH sa tu vizvAmitrasya pitAmahaH tasya kulaM vaMzaH tatpAMsayati nAzayatIti pAMsanaH tatsaMbodhanam / bakAnuSThAnasadana yathA bakaH ekena pAdena udbhIbhUya netre nAsAgre vidhAya matsyaM gilati tathA sAdhatvaM pradarya tatsadazaM pravartamAnasya kAryamapi vakAnaSThAnamacyate tasya sadanama A bhUtaH tatsaMbodhanam / sAdhujanamanaH zakunibandhanAya atanutantrIjAlamiva tavedaM yajJopavItam / he zrIbhUte tavedaM yajJopavItaM sAdhujanAnAM manaH eva zakuniH zukAdipakSI tasya bandhanAya atanUnAM vipulAnAM tantrINAM tantUnAM jAlamiva pAza iva vartate / asadAcArAvadhika asadAcAro durAcAraH tasya avadhimaryAdAbhUtaH tasya saMbodhanam he vedavaivadhika vedabhAravAhaka saddharmadhAmadhyAmalatAvidhAnAya vizvabhujaH samedhana, saddharmo'hiMsAsatyAdirUpaH sa eva dhAma gRhaM tasya dhyAmalatAvidhAnAya zyAmalatotpAdanAya vizvabhujaH vizvaM sakalaM vastu bhuGkte iti vizvabhuk agniH tasya samedhana vRddhividhAyin, akRtyacatyavAtyAmAtya(?) akRtyaM vizvasitavaJcanAdikam akAryameva caityaM gRham tatsaMbodhanam / akAryAdhArabhUta iti bhAvaH / vAtyAmAtya nikRSTamantrin, jarAyamadUtikopapatika jarA eva yamasya dUtikA tasyAH upapatto Adare parAyaNaH tatsaMbodhanam, durgatika du.khadA gatiryasya tatsaMbodhanam, kimAtmanaH aGgacchavi na pazyasoti saMbandhaH na pazyasi, camitarutvacamiva camitarubhUjavRkSaH tasya tvacamiva valkalamiva atipravRddhavithaH atizayena pravRddhA vizrA jarA yasya, vAtyonmAthazithilitAM prabhAtapradIpikAmiva vAtAnAM samUho vAtyA tasyA unmAthaH tIvratvaM tena zithilAvasthAM nItAM prabhAtapradIpikAmiva uSaHkAlInapradIpikA yathA tatsadazImiva, astAsannajIvitaravima aGgacchavima astaparvatasamIpaM gacchana ravimiva astaH mRtyuH AsannaH samIpo yasya sa cAso jIvitaraviH tam aGgacchavim aGgakAnti na pazyasi, yena adyApi vayodhasi yauvane vayasi vartamAna iva cessttse| tadidAnI tasmAdadhunA yadi cet ghanAbhighAtaghoratejasi vizvavedasi nikSipyase ghanAnAm ayodhanAnAm abhighAtaHprahAraH tena ghoraM tejaH prajvalanaM yasya tasmin vizvavedasi agnI prakSipyase tadA ciropacitadurAcAragrahasya dIrghakAlasaMcitadunivAramohasya sa tava aciraduHkhadAyiparihAnugrahaH anugraha iva zIghrakaSTadAyakadhanAdiparigrahasya anugrahaH anugraha iva, pizAcavat pIDAkara iva / tato dvijApasada dvijeSu vipreSu AsIdati apakRSTatvaM prApnoti yaH tatsaMbodhanaM he dvijApasada, he dvijanIca, kadAcittvayA idam atidurgandhagorvarodgavitamadhyAzayaM zAlAjiratrayam azitavyam / idam atidurgandhagomayena udgavitaH bhUtaH madhyAzayo madhyapradezo yasya tacchAlAjiratrayaM tatsarAvatritayam azitavyaM bhakSitavyam / no cet gomayabhakSaNaM na kriyeta cet asarAlabalotphullagallAnAM mallAnAM trayastriMzadapahastaprahatAni sahitavyAni / asarAlaM vipulaM ca tadalaM ca tena utphallA: pIvarAH gallAH kapolA yeSAM tathAbhUtAnAM mallAnAM bAheyodhinAM trayastrizadapahastaprahatAni vyuttaratrayastrizA hastamaSTayAghAtAH soDhavyA dhrvm| anyathA tava sarvasvApahAra: sarvasvasya dhanAderapaharaNaM kriyeta / prANAzA praNAzAvakAzavibhUtiH zrIbhUtiH jIvitAbhilASAyAH praNAzasya mRtyoH avakAzadAne vibhUtiriti manyamAnaH zrIbhUtiH AdyanayaM daNDadvayaM krameNa atitikSamANaH asahamAnaH / paryApta Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 paM0 jinadAsaviracitA samastadraviNaH paryAptaM gRhItaM sakaladraviNaM dhanaM yasya saH / krimikirmIrapariSatparikalpitamASTikRtakalazakapAlamAlAvAsikasRSTiH kRmayaH kITAH taiH kirmIraH karburitavarNaH sa cAso pariSatkardamaH tena parikalpitA yA mASTiH aGgalepanaM yasya tathA ca kalazAnAM mRdghaTAnAM yA kapAlamAlA kharparapaMktiH, vAsikaH kuThArazca teSAM sRSTiH racanA yaMtra, ucchiSTasarAvasrakpariSkRtaH bhuktvA kSiptA ucchiSTAste ca te sarAvAzca teSAM srajA mAlayA pariSkRtaH alaMkRtaH / purAt nagarAt abAlabAleyakam abAlaM taruNaM bAleyakaM gardabham Arohya caTApayitvA sanikAraM saMdhikkAraM niSkAsitaH niHsAritaH / pApavipAkopapannApratiSThAkuSTaH pApasya vipAkena udayena upapannA prAptA yA apratiSThA akIrtistayA kuSTaH marditaH, duSpariNAmakaniSThaH azubhAdhyavasAyaiH kaniSThaH hInatamatAM gataH zubhAzayAH puNyasaMkalpAH tadeva araNyaM tasya vinAzAya mahaH tejo yasya tathAbhUte hiraNyaretasi agno atiraudrasargAt atizayarUpaM yadraudraM raudradhyAnaM tasya sarga utpattiryasmAt tathAbhUtAt tanusargAt dehatyAgAt / Aheye'nvavAye sarpasaMbandhini anvavAye kule prAdurbhUya utpadya cirAya dIrghakAlam aparAdhya ca prANiSu bahUn jIvAn hiMsitvA bhakSayitvA ca jAtajIvitAvadhiH jAtA jIvitasyAvadhirmaryAdA yasya samApta - jovitamaryAdaH adhaH pradhAnanidhiH adhaH narakeSu pradhAna mukhyaH nidhiH babhUva / bhavati cAtra zloka : - zrIbhUti - riti - zrIbhUtiH purohitaH steyadoSeNa cauryAparAdhena patyuH siMhasenarAjAt parAbhavaM dhikkAraM prApya labdhvA rohitAzca pravezena agno pravezaM kRtvA daMzeraH san ahiH bhavan adho gataH narake utpannaH // 375 // isyupAsakAdhyayane steyaphalapralapano nAma saptaviMzatitamaH kalpaH // 27 // [ pR0 174 28. sulasAyAH sagarasaMgamo nAmASTAviMzaH kalpaH [ pRSTha 174- 177 ] kiM vacanaM vAcyaM kiM ca varjayet / atyuktIti - atyuktim atizayena uktiH atyuktiH yathA yad vastusvarUpaM vidyate tato'pyAdhikyena kathanam atyuktiH / anyadoSoktiH anyasya doSANAm uktivarNanam anya doSoktiH / sA ca anyanindA bhavatviti hetoH kriyamANA asatyavacanatAM prApnoti parasyAhitacintanAt / asabhyokti ca asabhyA nindyAH ziSTajanabahirbhUtA narAsteSAmukti gAlivacanAdikaM ca varjayet tyajet / kIdRzaM vacanaM vAcyamityanuyukte vadati - nityam abhijAtaM hitaM mitaM vacanaM bhASeta / sadA abhijAtaM kulInajanocitam hitaM prANinAM hitakArakam mitam alpaM vacanaM bhASeta / evaMvidhe bhASaNe satyavacaH pAlanaM bhavet // 376 // tat satyamapIti -- yatparavipattaye anyasya prANinaH vipattaye pIDAye jIvitanAzAya vA syAttatsatyamapi vacanaM no vAcyaM na brUyAt, yena vA vacanena svasya AtmanaH durAspadAH duruttarA vyApadaH saMkaTAni tadapi satyaM no vAcyam || 377 || priyazIla iti -- priyaMvadaH priyaM vadatIti priyaMvadaH yena prANinAM toSo jAyeta na duHkham tAdRgbhASaNaM vadan janaH priyaMvada ucyate / sa janaH priyazIlaH priyaM kartuM zIlaM svabhAvo yasya, tathA priyAcAraH priyaH sarvajanaprItyutpAdaka : AcAraH satpravRttiryasya / priyakArI priyaM sakalajanahitakRt kAryaM karotIti priyakArI priyasya karaNAt / sa janaH AnRzaMsaghIH nRzaMsA nirdayA dhIH buddhiH na nRzaMsA dhorbuddhiryasya sa anRzaMsaMdhIH AsamantAt anuzaMsaMdhIH yasya saH AnRzaMsaMdhIH parAdrohabuddhi: / nityaM parahite rataH bhavati satyavAdini nare evaMvidhA guNA vasanti // 378 // avarNavAdena darzanamohAsravo bhavati -- kevalIti - nirAvaraNajJAnAH kevalinaH tadupadiSTaM buddhayatizaryoddhayuktagaNadharAnusmRtaM grantharacanaM zrutam / ratnatrayopetazramaNagaNaH saMghaH, eteSu avarNavAdavAn asadbhUtadoSodbhAvanam avarNavAda: sa asti yasya sa avarNavAdavAn janturdarzanamohavAn bhavet darzana mohasyAsravayukto bhavet / devadharmatapaHsu ca deveSu caNikAyeSu dharmaH ahiMsAlakSaNaH arhadAgamadezito dharmaH / arhadupadiSTadvAdazavidheSu tapaHsu ca asadbhUtadoSodbhAvanam avarNavAdaH taM yaH karoti sa darzanamohAsravavAn bhavet / kavalAbhyavahArajIvinaH kevalinaH ityeva - 1. sarvArthasiddhau kevalizrutasaMghadharmadevAvarNavAdI darzanamohasya iti sUtrasya TIkAyAm etat avarNavAdavarNanaM vidyate [ pRSTha 215-216 ] / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayanaTIkA - pR0 177 ] 431 mAdivacanaM kevaliSvavarNavAdaH / mAMsabhakSaNAdyabhidhAnaM zrutAvarNavAdaH / zUdratvAzucitvAdyAvirbhAvanA saMghAvarNavAdaH / surAmAMsopasevAdyaSaghoSaNaM devAvarNavAdaH / anazanAditapazcaraNaM kevalam AtmaklezahetuH na tataH sukhalAbhaH kazcit iti tapaso'varNavAdaH || 379 || mokSamArgeti - yaH mokSamArga ratnatrayarUpaM svayaM jAnan vidan arthine prArthanAyAM kRtAyAm ' upadiza mama mokSamArgamiti' ahaM taM jJAtumicchAmIti prArthanAM kurvate madApahnavamAtsaryaiH tasya taM na bhASate na brUte sa AvaraNadvayI jJAnadarzanAvaraNadvayAsravavAn jAyate / na matsamAno jJAnI kazcit iti svasyotkarSatAvahanaM madaH / kutazcitkAraNAnnAsti, na vedmi ityAdi jJAnasya darzanasya ca vyavalapanaM nihnavaH / kutazcitkAraNAdbhAvitamapi mokSamArgajJAnaM dAnArhamapi yato na dIyate tanmAtsaryam / iti madApahnatra mAtsaryANAM lakSaNAni // 380 // satyANuvratasya doSAH - mantrabheda iti mantrabhedaH, parIvAdaH, paizunyam, kUTalekhanam, mudhA sAkSipadoktizca ete satyasya vighAtakAH santi / mantrabhedaH - arthaprakaraNAGgavikAra bhrUnikSepaNAdibhiH parAkUtamupalabhya tadAviSkaraNam asUyAdibhiH / parIvAdaH mithyopadezaH abhyudayaniHzreyasArtheSu kriyAvizeSeSu anyasyAnyathA pravartanam / paizunyaM parasparabhedazIlatvam, aprakAzena anucitaM kathayitvA anyonyasnehadUSakatvam / kUTalekhattam anyena anuktam ananuSThitaM ca yatkicideva tenoktamanuSThitaM ceti vaJcanAnimittaM lekhanaM kUTalekhanam / mudhA sAkSipadoktiH ahaM tatra sAkSI Asam / iti vyavahAranirNaye mudhA asatyaM bhASaNam ete satyavratasya vighAtakA nAzakAH santi / / 381 // parastrIti - parastrIsaMzrayAM kathAM budho na kathayet amukasya strIsaundaryAdiguNairupetA caturA ca vartate ityAdikathanam / rAjavidviSTasaMzrayAM kathAm asmAkaM rAjJaH pratipakSI hInabalo'dhikabalo veti rAjaviruddhaM kathanam / lokavidviSTasaMzrayAM kathAM lokeSu vidviSTAnAM zatrUNAM saMbandhinIM kathAM lokaviruddhAM na kathayet / anAyakasamArambhAM kathAnAyakaM vinA yasya kasyApi kathanaM yadvA tadvAsaMbaddha kapolakalpitaM pralapanaM na kuryAd budhaH / abhijAtaM hitaM mitaM vadedityarthaH // 382 // asatyamiti - asyaidaMparyam / asatyamapi kicitsatyameva yathAndhAMsi randhayati, vayati vAsAMsi iti / andhoyogyataNDulAdiSu andhaH zabdaprayogAdasatyatvam / loke tathA vyavahArAt satyagaM asatyametat / satyamapi asatyaM kicit yathA ardhamAsata me divase tavedaM deyamityAsthAya mAsata me 'saMvatsaratame vA divase dadAtIti atra dAnAvyabhicArAtsatyatvam / pratipannakAlavyabhicArAccAsatyatvam / satyasatyaM kicidyadvastu yaddezakAlAkArapramANaM pratipannaM tatra tathaiva avisaMvAdaH / yadvastu yaddezaM yasmin deze tiSThati tathA taddezasthasya varNanam / tadvastuparimANam, tadvarNaH, tadAkArazca sarvaM yathArthaM varNyate tat vacaH satyasatyam / tathaiva tadavisaMvAdisvarUpakathanam / asatyAsatyaM kiMcitsvasyAsatsaMgirate kalye dAsyAmIti / yadvastu svasya saMbandhi na bhavati tat tubhyaM kalye prAtaH vitariSyAmi ityAdi pratijJayA kathanam asatyAsatyaM nAlapet ||383|| turIyamiti - lokayAtrAtraye sthitaH lokavyavahArAvisaMvAditvAt satyasatyAdivAktraye sthitaH puruSaH vratI turIyaM caturtham asatyAsatyaM bhASaNaM nityaM varjayet na brUyAdityarthaH / yA gurvAdiprasAdinI yA yadvacaH gurvAdeH mAtApitrupAdhyAyAdeH prasannatAM janayati sA gIH tadvacaH mithyApi asatyApi na mithyeti manyatAm / yatastatra svasya gurvAdezcAhitA - bhAvAt // 384 // na stuyAditi - AtmanA svena AtmAnaM svaM na stuyAt na prazaMset / na param anyaM janaM parivAdayet na nindet sataH vidyamAnAn anyaguNAn anyeSAM guNAn na hiMsyAt na nAzayet guNeSu doSAropaNaM hiMsA tAM na kuryAt / asata: avidyamAnAn svasya guNAn na varNayet // 385 // tatheti-svasyAvidyamAnAn guNAMstuvan anyaguNAn vinAzayaMzca pumAnnaraH nIcairgotrocitaH nIcagotre jananayogyo bhavet / gahiteSu kuleSu janma labhetetyarthaH / paraM viparItakRteH anyeSAM guNAnAM varNanAt svasya sato'pi utkRSTAn guNAn varNayan kRto vidvAn uccairgotraM lokapUjitaM kulam avApnoti labhate / / 386 // yatparasyeti parasya anyasya yat priyaM prItyutpAdakaM kAryamupakArAdikaM kuryAt tat AtmanaH svasya hi yasmAt priyaM bhavet ataH ayaM lokaH janaH parApriyaparAyaNaH kimiti / parasya apriyakaraNe anupakRtikaraNe kimiti pravRtto bhavati / tena tathA karaNe pravRttena na bhavitavyam // 387 // yathA yatheti - yathAyathA etaccetaH manaH pareSu anyajIveSu tamaH vitanute pApaM vistArayati / tathA tathA AtmanADISu AtmanaH nijasya nADISu taccetaH tamodhArAH pApodakadhArAH niSiJcati / azubha pariNAmaH AtmanAlIsu AtmanaH pradezanalikAsu tamodhArAH pApadhArAH pravizanti || 388 || Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 177doSatoyairiti-zarIriNAM prANinAM cittavAsAMsi manovastrANi doSatoyaH rAgAdidoSajalaiH saMgantaNi saMgama gatavanti gurUNi bhArayuktAni bhavanti / paraM zarIriNAM jIvAnAM cittavAsAMsi manovastrANi guNagrISmaH ahiMsAsatyAcauryAdiguNA eva grISmartavaH taiH saMgantaNi saMgaM gacchanti doSajalApanayAt laghuni bhArarahitAni bhavanti / ata eva doSAMstyaktvA guNAn pratikA gRhNoran // 389 // satyavAgiti-satyavAk satyaM vacanaM bruvANo vratI satyasya sAmarthyAtprabhAvAt vacaHsiddhi samaznute prApnoti / tayA sa nigrahAnugrahaM katuM prabhurbhavati / asya vacaHsiddhi prAptasya pratikasya vANI yatra yatra upajAyate pravartate tatra tatra janAnAM mAnyA bhavet // 390 // tarSeti-kaiH maSAbhASAmanoSita ityAha taretyAdi / mRSAbhASAmanISitaH maSAbhASAyAm asatyabhASAyAM manISA buddhirasyAstIti mRssaabhaassaamniissitH| asatyavacaneSu preritamatirnaraH tarSeNa dhanAdeH abhilASayA, IyayA parotkarSAsahiSNatayA, amarSeNa krodhena, harSeNa / ke duHkhaM prApnoti / jihvAcchedaM duHkham avApnoti paratra ca paraloke ca gatikSati sugativinAzaM prApnoti labhate tiryaggati narakagati vA labhate // 391 // [pRSTha 177-176 ] zrUyatAmatra asatyaphalasyopAkhyAnam-jAGgaladezeSu hastinAganAmAvanIzvarakuJjarajanijAtAvatAre hastinAgapure jAGgaleti nAmnA prathiteSu dezeSu hastinAganAmA avanyAH bhUmeH IzvareSu napeSu kuJjara iva gaja iva tasya janyA janmanA jAtAvatAre jAtaH avatAro yasya tasmin hastinAgapure [ hastinAganAmnA napeNa viracitatvAt nagarasyApi nAma hastinAgapuramiti jAtam / ] ayodhano nAma nRpatistatra babhUva / kathaMbhUtaH saH / pracaNDeti-pracaNDau vikramazAlinI tau ca to dordaNDau bAhadaNDI tayormaNDalI tasyA maNDanaM bhUSaNaM sa ca maNDalAmaH khaDgraH tena maNDanaM kalahaH kaNDUH kharjanam asti yeSAM te kaNDUlAH bhaNDanakaNDalAste ca te arAtayaH zatravaH teSAM khaNDitA ca yA maNDanakaNDalArAtikItilatA tasyA nibandhanaM hetuH ayodhano nAma bhUpatirabhUt / tasya ca atithi ma mahAdevI kRtaabhissekaa| yA anavarateti-anavarataM satataM vasUvizrANanaM dhanadAnaM tena prINitAH saMtoSaM nItA atithayo yayA saa| anayoH ayodhanAtithyoH sutA sulasA mAma sakalAzca tAH kalAH nRtyAdayaH tAsAm avalokanam arjanaM tasmin analasA AlasyarahitA sulasA nAma / sA kila tayA mahAdevyA garbhagatApi tayA mahAdevyA atithinA kila garbhagatApi sA jJAteyena jJAtitvena ekodarazAlinaH ekasminneva udare jAtatvAt zAlinaH zobhamAnasya, ramyakadezanivezetiramyakadeze nivezena racanayA upetaM sahitaM yattaudanapuraM tatra nivezinaH tadadhIzasya / nirvipakSeti-nirgatA vipakSAH zatravo yasyAH sA lakSmIH ramA tayA lakSitasya / akSaNamaGgalasya avinaSTamaGgalasya avinaSTapuNyasya piGgalasya sUnave madhupiGgalAya sulasA pariNatA babhUva / kathaMbhUtAya sUnave guNA eva gIrvANAcalo merustasya ratnasAnave maNi prasthAya parvatabhAgasamAyeti bhAvaH, punaH kathaMbhUtAya / durvAra iti-durvArAH durjeyAH te vairiNaH teSAM vakSaHsthalAni urobhUmayaH teSAm uddazanaM vidAraNaM tadeva avadAnaM prazastaM karma tasya udyogaH pravRttiH tasmai lAgalAya halasadRzAya madhupiGgalAya tannAmadheyAya sUnave pariNItA dAnayogyeti saMkalpavatI babhUva / bhUbhujA ca mahodayena rAjJA ayodhanena mahAn udayaH samunnatiH AdhipatyaM vA yasya tathAbhUtena tena, punaH kathaMbhUtena / viditetividitaM jJAtaM mahAdevyAH atitheH hRdayaM saMkalpo yena tenApi vigaNayya vicAraM kRtvA, kathaMbhUtaM vicAraM kRtveti vipriyate-"yasya kasyacinmahAbhAgasya mahAdevazAlinaH puruSasya bhAgyaH bhogyatayA saMbhogayogyatayA idaM straNaM strIrUpaM draviNaM dhanaM tasyaitad bhUyAt bhavatAt / atra sarveSAmapi vapuSmatAM vapuH zarIram asti yeSAM te vapaSmantaH jIvAH teSAM devameva zaraNama avalambanama asti / kathaMbhataM tata / acintiteti-acintitAni manasA asaMkalpitAni yAni sukhAni duHkhAni ca teSAm AgamaH prAptiH tena anumeyaH prabhAvaH sAmarthya yasya tata devameva zaraNam / " iti vigaNayya svayaMvarArtha svayaM svecchayA patiranayA sUlasayA viyatAmiti hetoH bhoma-bhISma-bharata-bhAga-saMga-sagara-subandhu-madhupiGgalAdInAmavanipatInAM bhUpatInAm upadAnakUlaM upadAnAnukUlaM mUlaM prasthApayAMbabhUve upadAnaM kanyApradAnaM tasya anukUlam ucitaM mUlaM dUtaiH saMdezaM prAhiNoti sma / atrAntare magadheti-magadhadezAnadhikRtya prasiddhiryasyAH tasyAm ayodhyAyAM naravaraH bhUpatiH sagaro nAma / sa kila kileti vArtAyAm / lAsyeti-lAsyaM natyam Adizabdena gAnavAdanAdikaM tasya vilAsaH zobhA tasya kozalaM cAturya tasya rasaH protiryasyAM tasyAH sulasAyAH karNaparamparayA vArtayA Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 179] upAsakAbhyayanaTIkA zruteti-zrutaH AkarNitaH saurUpyAtizayaH lAvaNyaprakarSaH yena, saH punaH kathaMbhUtaH / manAgitimanAk ISat uparaman alpIbhAvaM vrajan tAruNyodayaH yauvanaprakarSaH lAvaNyodayaH saurUpyonnatizca yasya saH, prayogeNa prayogam upAyaM kRtvA, tAM sulasAm, AtmasAccikIrSuH nijavazAM kartumicchukaH [ sagaraH mandodaroM nAma dhAtrI vizvabhUti nAma purohitam ayodhananapAlayaM prati prAhiNot ] kathaMbhUtAM mandodaroM prAhiNot / tauryatrika nRtyagItavAdyaM trayaM tauryatrikaM tUrya murajAdi tatra bhavaM tauryam / toryopalakSitaM trikam iti vigrahaH / tasya sUtraM tasmin bharatamunizAstre iti, pratikarma vikalpeSu pratyaGgaM karma pratikarma zarIrasya pratyavayavaprasAdhanAthaM vezAdikaraNaM pratikarmocyate tasya vikalpAH snAnasrakcandanapaGkAdayaH teSu, saMbhogasiddhAnte kAmazAstre, viprazna vidyAyAM vividhAH praznAH hAnilAbhanaSTamuSTAdiviSayAH teSAM vidyA zAnaM tasyAm, strIpuruSalakSaNeSu samudraSiprokteSu, kathAkhyAyikAsyAnapravahnikAsu kathA-prabandhasya abhidheyasya kalpanA svayaM racanA, AkhyAyikAupalabdhArthA svayam anubhUtArthapratipAdanam / AkhyAnaM sadRSTAntaM kathAkathanam / pravalikAsu abhiprAyasUcanakathAsu yathA saMdehaH syAt tAdRzaguptAbhidhAnAsu, tAsu tAsu kalAsu ca paramasaMvINatAlatAdharitrIm uttamaMcAturyavallIbhUmi mandodarI nAma dhAtrIm upamAtaram / jyotiSeti-jyotiSazakunAdizAstreSu nizitA tIkSNA matirbuddhiH tasyAH prasUtiH utpattiryasmin taM vizvabhUtiM ca bahumAnena atyAdareNa saMbhAvitam AhlAditaM mano yasya taM purodhasaM purohitaM tatra puri nagare hastinApure prAhiNot / [mandodarI vizvabhUtizca sulasAM sagare prItiyuktAM madhupiGgale ca viprotim akArayatAm ] kathaMbhUtA mndodrii| viziketi-vizikA vazIkaraNaM tasyAH AzayaH abhiprAyaH sa eva zArdUlo vyAghraH tasya darIva mandodarI tAM puramupagamya / pareti-pareSAM janAnAM pratAraNe vaJcane pragalbhA proDA manISA matiryasyAH, kRteti-ardhavRddhA kaSAyavasanA vidhavA 'kAtyAyinI' tyucyate kRtaH vihitaH kAtyAyinIveSo yayA sA mndodrii| tAzca tAzca kalAH tattatkalAH tAsAm avalokanaM vIkSaNaM tasmAjjAtaM kutUhalaM yasya saH tam ayodhanaparApAlam / nijanAtheti-nijo nAthaH svAmI sagaro napa: tasya arthasiddhiH prayojanasaphalatA tasyAM paravatI adhInA rajitavatI satI ayodhanaM nupam anuraktaM vizvasitaM kurvANA zuddhAntopAdhyAyA bhUtvA zuddhAntam antaHpuraM tatra upAdhyAyA adhyApikA bhUtvA sulasA sagaraM grAhayAmAsa / tathA bakoTavRttivedhAH bakaprakRtiSu janeSu vedhAH brahmA mahAkapaTapaTurityarthaH / sa puroSAzca taistairAdezaH jyotizzAstraphalaiH tasya nRpasya suyodhanasya mahAdevyAzca atitheH vazIkRtacittavRttiHvazIkRtA nijAdhInA vihitA manovRttiyena sH| svayaM vihitaracanaH AtmanA kRtaH zlokaH madhupiGgale viprIti viraktatAM kArayati sm| tena vihitaracane padye kuNTe itimande Alasyavati nare vAyunA unnatahRdaye unnatapRSThe va puruSa SaSTidoSAH snti| ekAkSe azItiH / badhire zatam / vAmane ca hrasve nari zataM vizaM vizatyadhika zarta doSAH santi tu piGge piGgale nare doSAH asaMkhyayA tatra doSANAM gaNanAkaraNaM na zakyama // 392 // makhasyeti-mukhasya adhaM zarIraM syAta makhasya zobhA parNA zarIrasya tu tato'lpA ardhA / mukhaM ghrANArdham ucyate yadi ghrANaM na syAt tarhi vigatanAsikaM mukhaM na zobhate / ghrANaM netrAdhaM ghrANe nAsAyAM vidyamAne'pi netrayorabhAve ghrANaM na zobhate / ataH zarIramukhaghrANeSu nayane pare uttame jJeye // 393 / / ityAdivarNanaiH vizvabhUtiH sulasAyA manasi aprema udapAdayat [tataH sulasA svayaMvaramaNDape sagararAjAnaM vRNute sma] tataH cAmpeyamaJjarIsaurabhaM campakapuSpamaJjarIsaugandhyameva dugdhaM tasya pAne lubdhAH lobhiSThAH stanaMdhayA iva puSpaMdhayA bhramarA tat / yathA payaHpAne lugdhAH stanaMdhayA bhavanti tathA teSu svayaMvarAhvAnazRGgAritAhakAreSu svayaMvarAhvAne samAgate zRGgAro'sti yasya zRGagAritaH ahaMkAro yaste zRGgAritAhaMkArAH sagarvAH ityarthaH / sagarveSu rAjasu militeSu mandodarIvazamAnasA mandodaryadhInamanAH sA sulasA zrutimanoharaM zrutyA zabdena mano harati iti zabdacetoharaM sagaram avRNot vRNoti sma / katham, yathA nimnagharopagA ApagA sAgaraM nimnagharA nocabhUmiH tAm upagacchanIti nimnaparopagA nimnabhUmivAhinI bhApagA vAhinI nadI sAgaraM gacchati 1. kathAdInAm idamapi lakSaNam-kayA citrArSagA meyA syAtArSAsyAyikA mtaa| dRSTAntasyoktirAkhyAnaM pravalIkA prahelikA // Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMjinadAsaviracitA [pR0 179tathA sA sagaraM vRNute sma / bhavati pAtra zlokaH-alpairiti-samarthaH alpairapi sahAyaH sAhAyyaM vitaradbhiH kAryakAribhiH puruSaH nRpaH vijayI bhavati / kuntasya zastravizeSasya antaH agraM kAryAya zatruvinAzAya bhavati / param asya kuntasya daNDastasya paricchadaH sahAyo bhavati / tathA sagarasya nRpasya dhAtrIpurohito dvAveva tatkAryAya samayoM jAtAviti bhAvo'tra vijJeyaH / / 394 / / ityupAsakAdhyayane surusAyAH sagarasaMgamo nAmASTAviMzaH kalpaH // 24 // 29. vaso rasAtalasAdano nAmaikonatriMzaH kalpaH [pRSTha 176-181] [jAtavairAgyaH madhupiGgalaH gRhItadIkSaH viharan sagaradvAramAgAt, tatra zivabhUtivizvabhUtiziSyaH uttamalakSaNopetaM tamavalokya dahyatAmetatsAmudrikazAstramityuvAca / zrutvA tagiraM vizvabhUtiH sakalaM pUrvetihAsaM tasyAkathayat / sarvametadvayatikaraM zrutvA 'madhupiGgalo muniH kruddho jajJe / kAlenotpadya kAlAsuranAmAsuro jAtaH / ] prarUDhanirvedakandalaH utpannabhavavairAgyAGkaraH madhupiGgalaH, "dhigidaM bhogAyatanaM zarIram / abhogAyatanaM sulasAbhogarahitatvAt abhogAspadam / yat yasmAt ekadezadoSAt ekadezaH zarIrakabhAgaH netra tatra doSAta imAma ucitasamAgamAm api ucitaH nyAyyaH samAgamaH saMbhogo yasyAstAm api mAmatanUdahAM mAmasya putrIm ahaM nAlapsi na labdhavAn / " iti matvA vimukteti tyaktabhavamohaH svIkRtadIkSaH, krameNa tAMstAn prAmArAmanivezAdIn prAmavanAdiracanAvizeSAn niranukaH akAmaH / jaGghArika iva prazastAmyAM vegavatIbhyAM jahvAmyA iyati gacchatIti jaGghArika iva jAGghikapuruSavat locanotsavatAM nayana nayanAnandatAM nayan tatratyajanAmAM nayanayormoda vitarana, azanAyA buddhayA bhojanakAmeneti bhAvaH, ayodhyAmAgatya aneketi-anekairupabAsaH anAhAraiH caturvidhAhAratyAgaH parAdhInacittasAmarthyaH, tIvrodanyatayA tIvratRSNayA bhtiklaantshriirH| vASpIha iva jalaM pAtumicchaMzcAtaka iva klamathuvyapohAya glAninAzAya sagarAgAradvAramandire sagaranapasya dvAragRhe manAga ISatkAlaM vyalambata tsthau| tatraca pureti-[purA yadA sA sulasA atithidevyA garne bAsIt tadA mayeyaM madhupiGgalAya deyeti manaHsaMkalpamakarotsA / paraM tasyAH sulasAyAH pariNayasya pradAnasyApAyaH vizvabhUtinA bakriyata / ] purA svayaMvarakAle prayuktA yojitA pariNayApAyasya pradAnavinAzasya nItiryena sa vizvabhUtiH pragalbhamataye pragalbhA prauDhA matirbuddhiryasya tasmai zivabhUtaye ruciSyAya priyAya ziSyAya, rahiteti-rahitA rahasyasya gopanIyasya mudrA pratItiryatra, tatsAmudrakaM samudreNapiNA proktaM dehacihnavandam azeSaviduSavicakSaNaH sakalabudhanipuNaH byAcakSANo vivRNvAnaH babhUva / paretiparAmarzaH pUrvAparAlocanazAnaM tasya vazaH asaMzItiH saMzayarahitaH sa zivabhUtiH taM tyakSalakSaNapezalaM nyakSANi sakalAni ca tAni lakSaNAni zubhadehacihnAni panavajAdIni taiH pezala: sundaraH taM madhupiGgalam avalokya 'upAdhyAya, ghaneti-ghanaM vipulaM tacca taM tasya bhAratibhirvadviryasyAstIti vRddhimat tacca taddhAma ca tejaH tena zAlate iti dhAmazAlini, jvAlAmAlini jvAlAnAM zikhAnA mAlA yasya. tasmin agnI, dahyatAm etasya aitihasya pAramparyopadezasya svAdhyAyaH adhyayanaM paThanam, yat yasmAt. evamiti evaMviSazarIro'pi ayaM muniH IdagavasthAyAH etAdRgdazAyAH kIrtivarNanaM yasya / ataH etallakSaNazAstraM viphalam iti zivabhUteSaNaM zrutvA vizvabhUtirvakSyamANaM uvAca 'kathaMbhUto vizvabhUtiH / sadeti-sadAcArasya nigRhItivinAzo yasmAt sa vizvabhUtiH ( vadati ) aparyAptati-na pari sarvataH sAptA pUrvAparasaMgatirzAnaM yena tatsaMbodhanam he zivabhUte, mA gAH khedam, yadeSa nRpavarasya sagarasya nidezAdezAta nidezAt kRtAt AdezAt AjJAyAH, asmadupadezAt ca ananyeti-anyatra upalabhyamAnaM sAmAnya lAvaNyam anyasAmAnyalAvaNyaM na upalabhyamAna sAmAnyaM lAvaNyam ananyasAmAnyalAvaNyam, tasya nivAso yasyAM sA tAM sulasAm alabhamAnaH tapasvI dInaH tapasvI abhata munirakAyata / etacca bhAsanA samIpA mariTAnAM maraNalamaNAnAM tatiH paGktiryasya tasya vizvabhUte: pacanam ekAyanamanAH ekasminmuskhe bhayana gamanaM manaso yasya sa ekAyanamanAH ekApasAvadhAno vaa| Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 183] upAsakAbhyayanaTIkA 435 madhupiGgalo yatiH nizamya zrutvA pravRddhakrodhAnalaH samiTaroSAgniH kAlena katipayaidivasaH vipaca mRtvA utpadya janitvA cAsureSu kAlAsuranAmA bhavapratyayamAhAtmyAt bhava: janma pratyayaH kAraNaM tasya mAhAtmyAt prabhAvAt upajAtAvadhiH utpannAvadhijJAnasya saMniSiH samIpatA yasya, sa.kAlAsuraH tapasyAprapaJcaM tapovistArama, anvayodaJca ca asurakule udaJcam utpatti ca Atmano nijasya vinizcitya, yat idAnImeva adhunava mahAparAdhanagaraM mahAparAdhAnAM nagaramAzrayaM sagaraM nRpam akAraNaM hetuM vinA prakAzitA prakaTitA doSajAti: yena taM vizvabhUtiM ca cUpeSaM pinaSmi godhUmacUrNavaddalanaM karomi / tadAnayoH sagaravizvabhUtyoH suktamUyiSThatvAt puNyavaipulyAt pratyApi paraloke'pi surazreSThatvAvAptiH devajyeSThatvalAbhaH na sAdhvaparAdhaH syAt / tato yathA iha anayorbahuviDambanAvarodho vadhaH bahvayaH vipulAH viDambanAH klezAH tAsAm avarodhaH saMbandhaH yathA bhavet, paratra ca paraloke narakAdau duHkhaparamparAnurodha: duHkhasamUhasaMbandho yathA bhavati tathA vidheyaM kAryam / naca ekasya bRhaspateH suragurorapi aticaturasyApi kAryasiddhirasti / iti abhiprAyeNa Atmeti-nijavikriyAsAmarthyaprakaTIkaraNe sAhAyyaM prayacchantam atithimiva, vairaniryAtanaM zatrupratikAraH tasya manorathaH saMkalpaH sa eva rathaH tasya sArathiM rathacAlakamiva kaMcana naram anveSaNamatiH anusaMdhAnabuddhiH AsIt / / [pRSTha 181-183 ] [ yasya sAhAyyamAsAdya kAlAsuraH sagaraM vizvabhUtiM ca mRti ninye tasya parvatasya pUrvacaritaM varNyate ] atha madhupiGgalasya kAlAsurAvasthAprAptivarNanAnantaraM parvatasya kAlAsurasAhAyakasya kathA kathyate-kAmeti-kAmasya kodaNDo dhanaH tasya kAraNAni ca tAni kAntArANi vanAni tairiva ikSuvaNAnAm avatAraiH utpattibhiH virAjitamaNDalAyAm alaMkRto maNDalo AsamantAdattabhUpradezo yasyAH tasyAM vhAlAyAM tannAmake deze svastimatI nAma purI asti / tasyAm abhicandrAparanAma vasuvizvAvasurnAma nRpatiH asti / tasya sakalaguNaratnaprasUtiH vasumatInAma agramahiSI prdhaanraashii| anayoH sUnuH putraH samasteti-sakalazatrutarudahane vibhAvasuH agniriva vasu ma / purohitazca nizciteti--jAtasakalAgamarahasyasamUhaH kSIrakadambo nAma / kuTumbinI-asya kuTumbaviziSTA bhAryA sato pativratA vratAnAm ahiMsAdInAm upAstI bhaktipAlane tatparA svastimatI nAma / janyuH putraH punaranayoH kSIrakadambasvastimatyoH anekanamasitAni pUjanAni teSAM parvataH samUhaH tena prApto labdhaH parvato naam| sa kila sadAcaraNabhUriH sadAcaraNeSu ahiMsAdiSu ijyAdiSaTkarmasu bhUriH brahmeva kSIrakadambasUriH ekadA suvarNagiri ma tannAmA parvataH tasya guhAyAH aGgaNazilAyAm, yasyAM ziSyamatAviva svAdhyAyasaMpAdanavat vizAlAyAM vistRtAyAM tasmai mudA Anandena gatasmayAya vinaSTagarvAya yathAvidhi vidhimanatikramya samAdhigAsave samyak Adhim ekAgratAM gacchanti asavaH prANAH yasya tasmai vasave, pragaliteti-pragalitaH vinaSTaH pituH pANDityasya garva eva parvato yasmAt tasmai parvatAya, girikUTapattanaM vasatinivAsasthAnaM yasya tasya vizvanAmnaH vizvaMbharApateH vizvaMbharA pRthvI tasyAH patyuH svAminaH purohitasya kathaMbhUtasya / vihiteti-anavadyA nirdoSA sA cAso vidyA ca anavadya vidyA tayopeta AcAryaH anavadyavidyAcAryaH vihitA kRtA anavadyavidyAcAryasya caraNasevA yena tathAbhUtasya vizvadevasya nandanAya putrAya nAradAbhidhAnAya ca nikhilabhuvaneti-sakalajagadvyavahArasya tantraM kAraNam, AgamasUtram, atimadhurasvaranimittena upadizan ( kSIrakadambasUriH ) ambarAdAkAzAt avatarayAM bhUmitalam AgacchadbhayAm, sUryAcandrAbhyAmiva amitagatyanantagatibhyAM RSibhyAm IkSAMcakre avalokayAmAse / [ amitagatibhagavatoktaM catuSu eSu dvAmyAmUrdhvagatilabhyeti' zrutvA parvatanArado parIkSitI kSIrakadambena / parvatasyAdhogamanaM nAradasya cordhvagamanaM nizcitya kSIrakadambo muni jnye| Ayurante sallekhanAM vidhAya devo babhUva ] tatra samAsannasugatiH samAsannA nikaTIbhUtA sugatiryasya sa bhagavAnanantagatiH kilaivam abhASata-bhagavana, ata eva khalu viduSyAH ziSyAH vettum adhyetuM yogyA viduSyAH ziSyAH, yadevam anavadyaM nirdoSaM brahmodyavidyaM brahmaNA arhatA jinadevena udyA pratipAditA vidyA jIvAdisaptatattvajJAnaM yatra tadetacchAstraM granthaH / zabdapadavAkyAni arthaH tadabhiprAyaH / tayoH prayogaH sanidarzanaM pratipAdanam / tasya bhaGgyaH prkaaraaH| teSu yathArthapratipAdanena vighUtopAdhyAyAt upAdhyAyAt vidhUtaH lapAdhyAyo bRhaspatiH yena tasmAdupAdhyAyAt guroH, ekasargadhiyaH ekanizcayamatayaH, adhIyate paThanti / prayuktetiprayuktA upayogadazAma AnItA avadhijJAnasthitiryena sa amitagatibhaMgavAn-"munivRSan yatizreSTha, satyamevaitat / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 paM0 jinadAsaviracitA [pR0.183kiMtu eteSu caturSu madhye dvAbhyAm asitagauravopetapadArthavat kRSNabhArayuktavastuvat, adhaHpraboSocitamatibhyAm adhogatiprApaNayogyakujJAnayutabuddhibhyAm idam atipavitramapi sUtram AgamaH viparyAsitamyam viparItAbhidheyaM kartavyam / " etaca pravacanam bhAgamaH tadeva locanaM netraM tena AlokitaH vIkSitaH jJAtaH brahmastambo jagatstambaH carAcaradravyANAM sarvaguNaparyAyA yena saH kSIrakadambaH, saMzrutya AkarNya "nUnamasmin mahAmunivAkye. 'rthAt saptaruciragniH tasya marIcayo jvAlAH tAH yathA UvaM gacchanti tathA catuSu nareSa dvAbhyAm UrdhvagAbhyAM suralokaM gacchadbhayAM bhavitavyamiti pratIyate jJAyate / tatrAhaM tAvat ekadezayatipUtAtmAnam ekadezayatiH upAsakaH sa cAso pUtAtmA pavitrAtmA tam aSaradhAmasaMnidhAnam adharaM ca taddhAma ca sthAnaM tatra saMnidhAnaM sAmIpyaM na saMvayeyam adhogatisthAnaM narakaM tatra aham AtmAnaM na praznIyAm / arthAt ahaM zrAvakadharmadhArakatvAdadhogatiM na yAsyAmIti bhaavH| [ahaM vasuMba novaM yiyAsuM saMvayeyam ] yataH narakAntaM rAjyam / narakaH narakaprAptiH antaH avasAnaM phalaM yasya etAdarza rAjyam / bandhanAnto niyogaH niyogaH pApakArye preraNA sa bandhanAnto bandhanaM pApabandhaH manto'vasAnaM phalaM yasya evaMvidho bhavati pApakAyeM preraNayA pApaM badhyate ityarthaH / maraNAntaH strISu vizvAsaH nAroSa vizvAsena bahavo nidhanaM yAtAH. vipadantA khaleSu maitrI duSTeSu sakhyam AcaritaM vipatphalaM janayati / iti vacanAt iti vRddhoktaH, indireti-indirA lakSmIH tasyA mado garvaH / madirAmadaH surApAnAjjAtaM vivekavikalatvam, etAmyAM dvAbhyAM malinapracAre malinaM pApaM tasmin pracAraH pravRttiH yasmAdbhavati tathAbhUte rAjyabhare prasaradasu prakarSeNa saranta; asavaH prANA yasya tathAbhUtaM vasuM ca novaM piyAsum UvaM suralokaM yiyAsuM jigamiSu na saMvayeyam na jAnAmi / tannAradaparvatI parIkSAdhikRto parIkSAyAm adhikRto niyuktI to mayA parIkSyo iti nizcitya samidhamayaM piSTanirvRttam UrNAyudvayaM chAgayugalaM nirmAya viracya pradAya va tAbhyAm "aho dvAbhyAmapi bhavadbhayAm idaM uraNayugalaM chAgadvandvaM yatra na ko'pyavalokate na pazyati tatra vinAzya hatvA prAzitavyaM bhakSitavyam" ityAdideza / tAvapi tadAdezena tadAzayA havyavAhanavAhanadvitayaM havyaM samidAdidravyaM vahatIti havyavAhanaH agniH tasya vAhanau chAgo tayodvitayaM yugalaM pratyekam AdAya gRhItvA yathAyatham AtmazaktyanatikrameNa ayAsiSTAm agacchatAm / tatra satsakhyAtikharvaH parvataH sadbhiH sajjanaH sakhyaM maitryaM satsalyaM tasmin atikharvaH ativAmanaH sajjanamitratAdUra iti bhAvaH / parvataH pastyapAzcAtyakumbAm upasaba pastyasya gRhasya pAzcAtyAM parabhAge vartamAnAM kumbAM taTabhittim upasadya Azritya ahrasvaH unnataH parvataH tam urabhraM chAgaM bhaTitraM saMpAdya agnipakvaM vidhAya tasya utraM mAMsam udarAnalapAtram udarAgnibhAjanam akArSIt akarot / zubhAzayavizArado nAradastu puNyavicAracaturaH nAradaH 'yatra na ko'pyAlokate' iti upAdhyAyoktaM guruvacanaM dhyAyan manasA vimRzan, 'ko nAmAtra pure, kAntAre, vA sadrughaNadrubhiH vRkSaiH sahitaH sadruH sa cAsau ghanaH sAndraH sadrughaNaH vRkSaniviDaH pradezaH (?) atra pure nagare kAntAre bane vA ko nAma saghaNaH na AtmekSaNasya bAtmanayanasya AtmAnayanabhUto yasya saH tasya avadhimanaHparyayakevalajJAninaH, vyantaragaNeti-vyantarAmarasamUhasya, mahAmunijanAnAm antaHkaraNasya kaH padArthaH adhikaraNaM viSayo na bhavet / iti vicintya tathaiva taM vRSNi chAgam upAdhyAyAya 'samarpayAmAsa ddau| upAdhyAyaH nAradamapi UrdhvagaM suralokagatiyogyam avabudhya / saMsAratarustambamiva kacanikarambaM kezasamUham utpATaya locaM vidhaay| svargalakSmIsapakSAM sararamAsakhoM dIkSAma bAdAya gRhItvA / nikhilAgamasamIkSAM sakala. jinasiddhAntAnAM sampaka IkSaNaM yasyAH bhavati tAM zikSA paThanam anuzritya cAturvarNyazramaNasaMghasaMtoSaNaM gaNapoSaNam AtmasAtkRtya / muni-RSi-yati-anagArabhedaH cAturvarNyasAdhusamahaH tasya manaHprasAdasaMpAdanaM gaNapoSaNaM nijAdhInaM kRtvA, AcAryapadaM dhutvetyarthaH / ekatvAdibhAvanApuraskAram aAtmasaMskAra vidhAya, tapobhAvanaikatvamAvanAzrutabhAvanAsatvabhAvanAdhutibhAvanAnAm abhyAsaM vidhAya kAyakaSAyakarzanAM sallekhanAm anuSThAya kAyaH zarIraM kaSAyAzca krodhAdayaH teSAM yathAkramaM karzanam alpIkaraNaM viSAya niHzeSeti-sakalamUlaguNAdidoSANAm AlocanAM kRtvA aGgavisargasamartham dehatyAgakSamam uttamAyaM yAvajjIvaM caturvidhAhAratyAgaM pratipadya aGgIkRtya surasukhakRtArtho babhUva devasukhaM labbA kRtaprayojano jajJe [ ekadA parvatanAradayorajaryaSTavyamiti pravacanavAkyamadhikRtya vAdo'jani, tatra vasuradhyakSo jAtaH ] pUrvameva tadAdezAt kSIrakadambaguroH AzAmanusRtya, Atma Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 184 ] upAsakAdhyayanaTIkA 437 dezopadezaH AtmanaH svasya dezaM gatvA kRtopadeza: sakala siddhAntakovidaH nAradaH sadguNabhUreH sadguNaprApteH bhUri : brahmadevatulyaH tasya kSIrakadambasUreH pravrajyAcaraNaM svargArohaNaM cAvagatya 'guruvadguruputraM ca pazyet' iti kRtasUktasmaraNaparyAptatadArAdhanopakaraNaH iti sUkteH smaraNAt gRhItagurvArAdhanasAhityaH tadvirahaduHkhadurmanasaM nijapativiyogaduHkhavyAkulacittAm upAdhyAyabhAryAm jananIM nijamAtRtulyAM sahapAMsukrIDitaM sahadhUlikrIDitaM nijamitraM parvataM ca draSTum AgataH / aparedyuH anyasmindine taM parvatam 'ajairyaSTamyam' iti vAkyam arja: ajAtmajaH chAgaiH gora, havyakavyArthI vidhividhAtavyaH / devebhyo dIyamAnam annaM havyam / pitRbhyo dIyamAnamannaM kavyam agnimukhena devebhyo'nnaM dIyate vipramukhena pitRbhyo'nnamiti / iti zraddhAmAtrAvabhAsibhyo'ntevAsibhyo vyAharantamupazrutya kevalaM zraddhAmAtreNa avabhAso yeSAM te zraddhAmAtrAvabhAsinaH tebhyaH guru kathitaM zraddhayA zrotavyam iti matyA tadabhiprAyaM zRNvaddbhyaH vidyArthibhyaH vyAharantaM pratipAdayantam upazrutya zrutvA bRhaspatiprajJaH suragurutulyamatiH ( nAradaH ) " parvata, maivaM vyAkhyaH evaM vivaraNaM mA kuru / kiM tu 'na jAyante ityajAH varSatrayavattayo vrIhayastaiyaSTavyam vrIhayo dhAnyamAtraM traivArSikeSanyairyaSTavyaM zAntikapauSTikArthA kriyA kAryA iti parAryeva AcAryAdidaM vAkyam evam azrotra parAri eva gatatRtIyavarSe eva AcAryamukhAdidaM vacanam azRNva / ' parutsajUstathaivA cintayAva gatavatsare sahamilitvA AcAryavacanAbhiprAyAnusAreNa cintanaM cAvAM akurvahi / tatkathameSama eva tava matiH dvAparavasatiH samajani iti bahuvismayaM me manaH / tatkathaM kena kAraNena aiSama eva asminneva vatsare tava matiH dvAparavasatiH saMzayasthAnam ajAyata iti mama cittam atIvAzcaryayuktam" AcAryakaniketa parvata, yadyevamadyazvInescre (f) bhidhAne bhavAn aparavAnapi viparyasyati tadA parAdhIne mAdRgvidhIne mAdRzAM vidhistasya ine Izvare ko nAma saMpratyayaH / AcAryakagRha AcAryasadRzeti bhAvaH cedevam adya zvo vA bhavam adyazvInaM tasmin azvIne sadya eva pratipAdite arthAbhidhAne zabdAnAM vAcyArthapratipAdane bhavAn aparavAn api svAdhIno'pi viparyasyati, yathAgamaM na kathayasItyarthaH, tadA parAdhIne mAdRze ko nAma janasya saMpratyayaH saMvAdaH samyak pratItiH syAt / [ pRSTha 184 ] parvataH - nArada, nedamastuMkAram idaM vacanaM na svIkArArham iti me kathanam / yadasya zabdasya niruktaH mayA niruktyA kRta eva artha: atisUktaH atiprazastatayA uktaH iti arthAt mayA yo'rthaH niruktyA proktaH sa bhavatA grAhyaH iti na mamAgrahaH / paraM yadi cAyamanyathA syAttadA cet ayaM manirukto'rthaH anyathA syAt viparItatAM gacchet tadA rasavAhinI khaNDanameva daNDaH rasAn amlamadhuratuvarAdikAn vahati jAnAtIti rasavAhinI jihvA tasyAH khaNDanaM kartanameva daNDaH damanam / nAradaH - parvata, ko nu khalvatra vivadamAnayonikaSabhUmiH / ko vidvAn vivadamAnayoH vivAdaM kurvANayoH khalu atra ajazabdArthavivAde nikaSabhUmiH yathArthanirNayadAnAdhAraH, yathA nikaSapaTTe suvarNasya parIkSA bhavati tathA sabhAdhyakSe nirapekSe sati sattasvanirNayo bhavati / parvataH nArada, vasuH sabhAdhyakSaH / tato nirNayo bhavet / kahi tahi taM samayAnusartavyam / kadA tarhi taM samayA tasya samIpam anuyAtavyam / idAnIm eva nAtroddhAraH adhunaiva na vilambaH / ityabhidhAya to dvAvapi vasuM nikaSA vasoH samIpaM prAsthiSAtAm ayAtAm / aikSiSAtAM ca apazyatAM ca / tathopasthito tena gurunivizeSamAcaritasaMmAno tathAgatau tena vasunA gurusamAnaM kRtasatkArau yathAvat kRtakazipuvidhAnau dattAnnavastravidhAnI, vihitA citocitakAJcanadAnau vihitaM dattam AcitaH bhAraH vizatizatAni ucitaM yogyatAmanusRtya kAJcanasya suvarNasya dAnaM yayosto samAgamanakAraNam ApRSTI anuyuktI, svAbhiprAyaM nijAgamanasya hetuM vAdanirNayam abhASiSAtAm akathayatAm / vasuH - yathAhatustatrabhavanto pUjyau yathA brUtaH tathA prAtaH eva prabhAtakAle eva anutiSTheya kuryAmaham / [ parvatamAtA svastimatI vasuM prati gatvA parvatAnukUlaM nyAyadAnaM kuvityuvAca tathAstviti pratipannaM tena ] atrAntare vasulakSmIkSayakSapeva kSapAyAM kila upAdhyAyA asmin prasaMge vasunupasya rAjalakSmIvinAzarAtririva rAtrI kila upAdhyAyA, nAradapakSAnumataM kSIrakadambAcAryakRtaM tadvAkyavyAkhyAnaM smarantI svastimatI parvataparibhavApAdyabuddhaghA vasumanusRtya nAradapakSAbhiprAyAnukUlaM kSIrakadambasUrivihitam 'ajairyaSTavyam' iti vAkyavivaraNaM cintayantI " 1. AcAryasya kartavyaM vidyArthipAThanaM tadAcAryakamucyate / tasya niketaM gRham / Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR. 185svastimatI parvataparibhavApAdyabubyA vasumanusRtya parvatena nAradasya paribhavaH parAbhavaH ApAyaH kAritavya iti matyA vasumanugamya vatsa vaso yaH pUrvamupAdhyAyAdantardhAnAparAdhalakSaNAvasaro varastvayAdAyi sa me saMprati samarpayitavyaH ityuvAca / vatsa vaso bAlaka vaso, yaH purA guroH antahitAgolakSaNaprasaMge varastvayA dattaH sa me adhunA deyaH ityabravIt / satyapratipAlanAsurvasuH-satyasya saMrakSaNAya asavaH prANA yasya sa vasuH kimamma, ki mAtaH saMdehastatra / yadyevaM yathA sahAdhyAyo parvato vadati, yadi saMdeho nAsti tarhi yathA sahapAThayaH parvato bavIti tathA tvayA sAkSiNA bhavitavyam / vasustathA svayamAcAryAnyA abhihitaH / 'yadi sAkSI bhavAmi tadAvazya niraye patAmi, atha na bhavAmi tadA sasyAt pracalAmi' iti ubhayAzayazArdUlavidrutamanomagaH ciraM vicintya ubhayAbhiprAyavyAghrAnuyAtacittahariNaH doghaM vimRzya [pRSTha 155-1561 na vratamiti-asthigrahaNaM kapAlagrahaNaM carmadhAraNaM vrataM na. zAketi-zAkaM patrAdi, payo jalam, mUlaM kandAdi, bhainacaryA bhikSANAM samUho bhakSaM tena caryA jovananirvAhaH iti vrataM na bhavati / kiM tu aGgIkRtavastunirvahaNam, svIkRtakAryasya ante gamanam etad unnatadhiyAm unnatA udArA dhImatiryeSAM te unnatadhiyaH teSAM mahAmatInAM vrataM bhavati // 395 // iti ca vimazya vicintya nirayanidAnadakSaM narakakAraNacaturaM caramapakSam antyapakSam eva pakSam AkSepsIt agRhNAt / [ parvatapakSa eva satya iti vadan vasuH sasiMhAsanaH pAtAlatalaM gataH mRtvA nirayaM jagAma ] tadanu mumudiSamANAravindeti-AhlAdaM jigamiSanti ca tAni aravindAni kamalAni teSAM hRdayaM madhyapradezaH kaNikA tatra vinidrAH nidrArahitA utsAhavantaH ye indi. ndirA bhramarAH teSAM caraNAnAM pAdAnAM pracArAt udaJcan UvaM gacchan utpatan sa cAsau makarandaH sa eva sindUraM nAgasaMbhavaM tena yuktaM yat nIradevatAnAM sImantasya antarAlaM yatra tasmin prabhAtakAle, [ adhunA sadaso varNanam ] seveti-sevAyai samAgatA ye samastAH sakalA: sAmantA rAjAnaH teSAm upAstiH upAsanA namaskArAdikaraNaM tasmin samaye paryastAni skhalitAni tAni ca uttaMsakusumAni bhUSaNabhUtapuSpANi tAnyeva upahAraH upAyanaM tena mahIyaH tasmin sadasi sabhAyAm / mRgayeti-mRgayA AkheTakaM pApadiH tasya vyasanaM tasya vyAjena nimittena zaravyIkRte zareNa vedhye kRte sati kuraGgapote hariNazizo, aparAddheti-aparAdeSuH lakSyAt cyutasAyaka: vasuH pratyAvRttya pratinivRttya AsAditaH labdhaH sparzamAtrAvazeSeNa yaH AkAzasphaTikaH tena ghaTitaM racitaM vilasanaM zobhA yasya tathAbhUtaM siMhAsanam upagatya "satyazaucAdimAhAtmyAt satyasya nirlobhasya Adizabdena. ahiMsAdermAhAtmyAt prabhAvAt ahaM vihAyasi AkAze gataH sthitaH jagadvyavahAraM lokapravRtti nihAlayAmi nizcayena pazyAmi" iti AtmAnam utkurvANaH garvonnataM vidadhAnaH vivAdasamaye tena vinatavaradena nAradena vinatemyo namraziSyebhyaH varadena vAJchitaphalaM dadatA nAradena "aho mRSodyodbhidavibhAvaso vaso, muSA asatyam ucaM -- pratipAdyaM tadeva udbhidaM bhUmim udbhinatti iti udbhidaM vRkSavallyAdikaM tasya vibhAvasuH agniH tatsaMbodhanaM he vaso, adyApi na kicinnakSyati na kimapi hInaM bhavet na kApi hAnirbhavet 'tatsatyaM brUhi' ityanekazaH kRtopadezaH / kAzyapItalaM yiyAsurvasuH-kAzyapyAH pRthivyAH talaM adhobhAgaM yiyAsuH jigamiSuH vasuH (abravIt) 'nArada, yathaivAha parvatastathaiva satyam / ' ityasamIkSyam avicArya sAkSyaM sAkSikarma vadan, deva adyApi yathAyathaM yathAsatyaM vidyate tathA vada brUhi, ityAlApavadule iti AlApena saMbhASaNena vadule vaktari, samanyu manyunA zokena sahitaM samanyu tanmAnasaM yAsAM tAH samanyumAnasAH tAzca tA vilAsinyaH rAjastriyaH tAsAM skhalitoktayaH sagadgadAni vacanAni tAbhirlAhale avyaktavAgyukta, viSAdeti-viSAdena khedena bAsAdi vyathitaM hRdayaM yAsAM tAH prajAH tAsAM prajalpaH uccarbhASaNaM tadeva kAhalAvAdyavizeSo yatra, sphuTaditisphuTat bhajyamAnaM ca tad brahmANDakhaNDaM tasya dhvaniH bhUkampajAtaravaH tasya kutUhalaM yatra tathAbhUte, samucchalati utthite sati, paricchadakolAhale parivArajanakalakale jAte sti| ( vasuH pAtAlamUlaM jagAhe ) asatyetiasatyazcAso dharmaH asatyadharmaH yajJe prANivadhaH tasya karmapravartanaM kriyApravattiH tena kupitAH kRtAzca tAH pura. devatAH nagaradevyaH tAsAM vazena vilasanaM duHkhaM yasya sa sasiMhAsanaH siMhAsanena sahitaH, kSaNamAtramapi banA. sAditaH alabdhaH sukhakAlo yatra tathAbhUtaM pAtAlamUlaM jagAhe praviveza / ata eva adyApi prathamaM AhutivelAyAm agnI AhatinikSepaNasamaye prathama praprA jalpanti vadanti, 'uttiSTha vaso svarga gaccha' iti / bhavati cAtra zloka: Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 186] upAsakAmyayanaTIkA 436 asthAne iti-asthAne akRtye badakakSANAM kRtaprayatnAnAM narANAM dvayaM sulabham / kiM tat / paratra paraloke dIrghA durgatiH duHkhadA tiryaGnarakagatiH, atra ca zAzvatI sadAtanI duSkotiH // 396 / / ityupAsakAdhyayane vaso rasAtavAsAdamo nAmaikonatriMzaH kaspaH // 29 // 30. asatyaphalasUcano nAma triMzattamaH kalpaH [pRSTha 186-189] [ vasoH pAtAlatalagamanAnnidaM prApto nArado munidIkSAM gRhItvA zukladhyAnena kevalamutpAdya siddho'bhavat ] nAradastameva nirvedam asatyapApaphalaM vIkSya saMsArAdvairAgyam urarIkRtya svIkRtya / kuntalakalApaM kacavandam unmUlya utpATaya, kathaMbhUtaM kacakalApam / natabhrU iti-nate vakre bhruvo yAsAM tAH natabhravaH lalanAH tAsAM vibhramAH zRMgArabhAvajakriyAvizeSAH ta eva bhramarAH SaTpAdAH teSAM kulaM samUhaH tasya nilayA gahANi iva tAni nIlotpalAni nIlakamalAni teSAM stUpamiva rAzimiva / jAtarUpaM nirgranthatAM nagnatAm AsthAya pratijJAya, kathaMbhUtaM tat / paramaniSkicanatArUpa paramA lokottarA niSkicanatA nAsti kiMcana dhanadhAnyAdi parigraho'syeti niSkimanaH tasya bhAvo niSkicanatA saiva nirUpaM nizcayena svarUpaM lakSaNaM yasya tat / saMyamopakaraNa mayUrapicchikA prANidayAkaram Akalayya gRhItvA / kathaMbhUtaM tat / sakaleti-samastajIvAnAm abhayadAnasudhAvRSTeH adhikaraNam AzrayabhUtaM bhAjanam / udakaparicArikAM kamaNDalam AdRtya svIkRtya kathaMbhUtAM tAm / mukti itimaktilakSamyAH samAnamaH saMbandhaH tasya saMcArikAmiva dUtImiva / svAdhyAyaM svasmai Atmane saMvaranirjarAhetatvAta hitaH upakArakaH adhyAyaH adhyayanam svAdhyAyastam / kathaMbhUtam / ziveti-zivazrIH muktilakSmIH tasyAH vazIkaraNasya AyattIkaraNasya adhyAyamiva anubadhya svIkRtya / indriyArAmam uparamya indriyA indriyANAM viSayAH sparzarasAdayaH ta eva ArAmaH upavanaM tam uparamya vinAzya / kathaMbhUtaM tam / manomakaTetimana eva markaTa: vAnaraH tasya krIDAstAsAM prakAmA abhilASA yatra tam / dhyAnadahanam uddIpya zakladhyAnAgni pradIpayitvA / kathaMbhUtam / antareti-antarAtmA ahaM jJAnadarzanalakSaNaH, zarIrAdayaH karmasaMyogajAste na mama svarUpam iti matvA teSu rAgadveSAmyAm avazaH bAtmA antarAtmA sa eva hemAzma suvarNapASANaH, tasya samastamalAnAM dahanaM dAhakaM yathA suvarNe kiTTakAlikAdikaM malam agnidahati tathA zukladhyAnAgniH jJAnAvaraNAdikarmANi teSAM vikArAMzca rAgAjJAnAdimalAn nirasyati / zrInArado muniH zukladhyAnena saMjAtakevalaH tatpadAptipezalo / babhUva tatpadaM paramAtmapadaM siddhapadaM tasya AptiAbhastena pezalo manoramo babhUva / [ vasunape mate sati prajAjanena nirghATitaH parvata: vanagahane praviSTaH kAlAsureNa dRSTaH parvatastu tathA sarvati-sakalasabhAsaddhiH samAjena va udIritaH uccArita: uddIrghaH mahAn yaH durapavAdaH dhikkAraH sa eka rajaH pAMsuH yasya saH, tasmin vaso kathA zeSatejasi kayaiva zeSaM tejaH yasya tathAbhUte sati, punaH kathaMbhUte vaso mithyeti-mithyA asatyaH sa cAso sAkSipakSa : pratyakSadraSTrapakSaH tasmin vicakSaNaM caturaM vakSaH yasya tasmin / punaH kathaMbhUte durAcAreti-durAcaraNam asatyabhASaNaM tasya IkSaNam avalokanaM tena kSubhitaH kupitaH sa cAso sahasrAkSa indraH tasya anucarAH kiMkarAH yakSAdayaH tai: IkSitaM jIvitasya mahaH tejo yasya saH tathAbhUte vasI kathAzeSatejasi jAte sati / bahasvahoNatayA hoNaH lajjita: ahrasvaH mahAn sa cAso hroNaH tasya bhAvastayA atIva lajjitatayeti bhAvaH, paurApacikorSayA pa. poreSu nAgarikeSu apakArakaraNecchayA ca, nirantareti-nirantarAH niviDAH udaJcantaH UrvAgrAH romAJcAH kezAH teSAM nikAyaH samUho yasya sa parvataH zalaleti-zalalasya zvAviSaH yAH zalAkAH chatrAdInAm ayaHzalAkAvat tAbhiH nikIrNaH vyAptaH kAyaH deho, yasya sa iva, nijAgaNeyadurIhitAmAtodaracarmapuTaH nijAni svakIyAni agaNeyAni gaNayitu saMkhyAtum azakyAni yAni durIhitAni duSTasaMkalpAH durabhiprAyAH taH AdhmAtI sphoto vivRddhau udaracarmaNoH puTI pAryo yasya, sphuTanniva sphoTa gacchanniva sa parvataHkAlAsureNa dRSTaH / punaH kathaMbhUtaH janaH ngronisskaasitH| kodazajanaH niSkAsitaH ta: nRpativinAzavazAmarSibhiH nRpateH vasoH vinAzaH tasya vazAt bhAmarSaH kroSo yeSAM taiH, punaH kathaMbhUtaH / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 18saMbhUya saMhatya / upadiSTeti-upadezaprAptaloSTAnAM mRtkhaNDAnAM varSaNaM kurvadbhiH, atuccheti-atucchAni mahAnti yAni piJcholAni tvacaH, dalAni ca phalazakalAni ca teSAm AsphAlanAnAM tADanAnAM prakarSa kurvANaH, pratighAtena ucchalanti utpatanti ca tAni zakalAni kaSAzca teSAM prahAreSu tarSaH abhilASo yeSAM taiH punaH kathaMbhUtaH nagaranivAsaharSibhiH nagare pure nivAsena harSaH yeSAM te nagaranivAsaharSiNaH taH, janaH agaNitApakAraM na gaNitAH apakArAH yathA bhaveyuH tathA agaNitApakAraM sa rAsabharohaNAvatAraH rAsabho gardabhaH tasyopari rohaNaM caTanaM tena avatAraH pravezo yasya / punaH kathaMbhUtaH parvataH, mahAn ( yathA nAma tathA guNaH, tathAkRtirvA ) kaNThapradeze galapradeze prAptAH prANA yasya, purupUtkRtolbaNakvANaH puru mahata pUtkRtaM pUtkaraNam AkrozaH tasya ulbaNaH utkaTaH kvANaH dhvnirysy| sakalapuravIthiSu sakalanagaragRhapaGktiSu vizvaraghuSTAnuyAtaH vizvarAH sArameyAH teSAM ghuSTaM bhaSaNaM tat anugataH niSkAsitaH nagarAdvAhyadezaM sadhikkAraM preSitaH / punaH kathaMbhUtaH prvtH| zvapaceti-zvapaco mAtaGgaH tasya zmazAnopayuktaM yadaMzukaM tena pihitaM mehanaM puMzcihnaM yasya saH punaH kathaMbhUtaH viparIteti-kSuraH kezApanayanazastram tasya dhArA taikSaNyaM viparItaM yathA syAt tathA kSuradhArayA AcaritaM kRtaM mArgAkRtyA muNDanaM yasya saH, prakAzitetiprakaTatayA baddhaM zikhAyAM zrIphalAnAM bilvaphalAnAM jAlaM yasya sH| punaH kathaMbhUtaH galeti-kaNThanAlAzritazAlAjiratatiH galanAlAvalambitazarAvapaktiH / prathoyasi mahati, vanagahanarahasi araNyasAndrakAnte pravezaM kRtavAn / punaH kthNbhuutH| sa kAlAsureNa dRssttH| tuccheti-tuccham alpam udakaM yasyAM tathAbhUtA cAso dvIpinI dvIpo'styasyAm iti dvIpinI dvIpayuktA sA cAso taTinI nadI tasyAH taTanikaTe upaviSTaH sthitaH sa parvataH tena kAlA. sureNa dRSTaH [ kAlAsurastaM yadvabhASe tadeva kavidarzayati ] pratyavamRSTeti-pratyavamaSTA samyaktayA jJAtA hRdazceSTA yena tathAbhUtena kAlAsureNa nibhRtaM nirjanam iti vakSyamANaprakAreNa vitaLa bhASitaH parvataH / kiM vitakitaM tena / 'ahaM tAvat vaikArikaviM pracikAzayiSuzaktiH ahaM tAvat prathamaM vikriyAjanyAmRddhi prakaTayituM zaktiryasya tathAbhUtaH' ahaM nirdisAmarthena pazavo yajJe hutAH vimAnamAruhya svarga yAntIti darzayituM samarthaH / eSa parvato'pi svasya matasya pratiSThApanAM kartumicchuryA matiH tasyAM prakarSeNa prasaktiryasya tathAbhUto'sti / ataH niSpratiSaH nirvighnaH khalu mai kAryollAghaH kArye ullAghaH harSaH / iti nibhRtaM vitayaM paryApteti-pari samantAt AptaH labdhaH parivrAjakasAdhuveSaH yena, mAyAmayI sakapaTA manoSA buddhiryasya tathAbhUtena tena bhASitazca tathA hi-parvata, kena khalu samAsannaM samopIbhUtaM kInAzaH yamaH tasya kelyAH krIDAyA narma parIhAsaH yasya tathAbhUtena tena duSkarmaNA azubhakAryeNa vinirmApitaH kAritaH nirvaraH niSThuraH utkRSTa: nirvaraH atitIvra iti bhAvaH sa cAso apakAraH apakRtiH / yena tvayi apakAraH kRtastasya dhravaM saMnihito matyuriti manye / parvataH-tAta, ko bhavAn / parvataH-bhavatpituH khalu priyasuhRd ahaM priyamitramahaM sahAdhyAyI sahapAThI zANDilya iti nAmnA abhidhIye'ham / yadA hi vatsa bhavAn samabhavat ajAyata, tadAhaM tiirthyaatraayaamgaam| idAnI cAgAm Agaccham / ato na bhavAnmAM samyagavadhArayati na nizcinoti / tatkathaya kAraNamasya vyatikarasya asyA dazAyAH kiM nu nidAnaM tad vada / parvataH-maditi-mama prANitaM jIvitaM tasya paritrANe rakSaNe sapan gRhabhUta bhagavan, samAkarNaya shRnnu| mama pitari nAkalokam ite sati, ahaM nAradena vivadamAnaH etAdRzIm avasthAmagamam / kathaMbhUte pitari / samasteti-samastAH sakalAH AgamAH SaDdarzanAni ta eva ratnAni tAni saMnidadhAti samIpe dhArayatIti saMnidhAtA tasmin / punaH kathaMbhUte tasmin / sukRteti-sukRtAni puNyAni tAnyeva maNayaH tAn samyaka Aharati Anayati iti samAhartA tasmin / punaH kathaMbhUte tasmin / nijeti-nijarUpam zuddham AtmarUpaM tat anu anusRtya yAtari gamanaM kurvANe yathA zadAtmalAbhaH syAt tathA pravRtti kurvANa, samite samyak itaM gamanaM pravRttiryasya tathAbhUte patari nAkalokaM svargaloke ite gate sati / svAtantryAta svacchandabhAvAta ekadA ahaM 'aryaSTavyama' iti vAkyAthaM parivartitavAn / kathaMbhUto'ham / pradIpteti-pradIptaH prajvalitaH nikAmam atizayena kAmodgamaH kAmasya madanasya udbhavaH yasya tthaabhuutH| punaH kathaMbhUtaH / saMpanneti-saMpannaH saMprAptaH paNyAGganAjanasya vezyAlokasya samAgamaH saMbhogo yasya tathAbhUtaH / punaH kathaMbhUtaH / kRteti-kRtaH pizitasya mAMsasya, kApizAyanasya madyasya surAyAzca AsvAdo bhakSaNaM pAnaM ca yena tthaabhuutH| Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 191 ] upAsakAdhyayanaTIkA 441 punaH kathaMbhUto'ham / pApeti-pApakarmaNAM prANivadhAdInAM kAryANAM prasAdaH kRpA yasmin tathAbhUto'ham, cetana jAnannapi AryopadiSTam AryaH AcAryaparaMparAgatavibudhaiH upadiSTaM pratipAditaM viziSTam ahiMsAdharmapoSakatvAt, vyAkhyAnaM vivaraNamahaM durAtmA iti AkhyAnaM nAma yasya tathAbhUtaH, svavyasanavivaddhaye vezyAsevanAdi vyasanapoSaNAya, dharmabuddhyA sAdhumadhye 'ajairyaSTavyam' itIdaM vAkyaM vacanam azeSakalmaSaniSevyaH azeSANi sakalAni kalmaSANi pApAni niSevyAni sevyAni yasya tathAbhUto'hama anyathopanyasyamAno viparItArthopasthApakarUpeNa pratipAdayana nAradena ApAditavacanaskhalana: ApAditaM pradarzitaM vacanaskhalanam anyathAprarUpaNaM yasya tathAbhUtaH san etAvadvipattisthAm iyatsaMkaTadazAm avApaM prApto'ham / [parvatasya kArye sAhAyyaM tanvAna: kAlAsuraH brahmaveSaM svIcakAra ] kAlAsura:-parvata, mA zoca, zokaM mA kuru / muJca tvam azeSa sakalaM dhiSaNAyAH buddheH kaluSaM mAlinyam / aGga, he parvata, sAdhu saMbodhaya AtmAnam / svam eva suSThu upadiza / khinno mAbhUrityarthaH / kiM tat AtmasaMbodhanam / 'na khalu nirIhasya nizceSTasya nirudyamasya narasyAsti kAcinmanISitAvApti: abhilssitpraaptiH| tadalaM hanta hRdayadAhAnugenAvegena / tasmAt hanta khede, mana:saMtApaM kurvatA Avegena khedena alaM manaHsaMtApakaraM khedaM mA karu ityarthaH / ho patra parvata. yathA svakIya saMketAjhaM svAbhiprAyavyaJjakalakSaNAni yathA syustathA brAhmAdi brAhmagosavAzvamedhasautrAmaNivAjapeyarAjasUyapuNDarIkaprabhatInAm saptatantUnAM yajJAnAM pratipAdakAni vAkyAni racayitvA madhye madhye vedavacaneSa nivezaya pravezaya / vatsa, bhUH pAtAlam, bhuvara madhyalokaH, svara svargalokaH eSAM trayyAH viparyAsanaM vaiparItyApAdanaM tatra samartha mantrANAM mAhAtmyaM prabhAvo yasya tathAbhUte mayi sati, tvayi ca, taraseti-tarasaM mAMsama, Asavo madirA, savitrI mAtA eteSu vastuSu pravRttiH enatsevanaM tatra hetuH zrutirvedaH tasyAH gItiH gAnaM tasyAM samyaka abhyastaM sAtmyaM tanmayatA yena tathAbhUte tvayi, kiM nu nAma ihAsAdhyam / ityutsAhya svakIyAbhiprAyadyotakavAkyAnAM vede nivezanakArye pravartya / svayaM vidyAnAm avaSTambhena balena sRSTAbhiH utpAditAbhiH aSTAbhirapi ItibhiH upadravaiH upadrUyamANajanapadahRdayaM poDayamAnadezamadhyam ayodhyAviSayam Agatya tatra nagarabAhirikAyAM purabAhyapradeze sa devaH kAlAsuraH caturAnanazcaturmukho brahmA ajAyata / adhvaryuH parvata AsIt / adhvaraM yajJaM yauti saMpAdayatIti adhvaryuH homakArI Rtvik abhavat / mAyAmayasRSTayaH mAyayA nivattA mAyAmayI tadrapA saSTiH utpattiryeSAM te mAyAmayasRSTayaH piGgalamanu-mataGga-marIci-gautamAdayazca RtvijaH Rtau yajantIti RtvijaH purohitAH ajaniSata ajoyanta / tatra zrutidhRtiH zrutIH vedAn dharatIti zrutidhRtiH brahmA catubhiH vadanaH mukhaiH upadizati / parvatastu-yajJArthamiti-svayaMbhuvA svayaM bhavatIti svayaMbhUbrahmA tena svayameva pazavaH ajAdayaH, yajJArthaM homArthaM sRSTAH utpaaditaaH| yajJaH sarveSAM janAnAM bhUtyai vaibhavAya bhavati tasmAt yajJe kRtaH pazuvadhaH avadhaHahiMsA bhavati // 397 // 'brahmaNe brAhmaNam Alabheta / brahmaNe brahmadevAya brAhmaNaM vipram Alabheta hiMsyAt / indrAya kSatriyam indradevAya kSatriyaM rAjanyam Alabheta hiMsyAt / Alabheta ityasya uttaratra sarvatra sNbndhH| maruddhayo vaizyaM vAyubhyo vaizyama aalbhet| tamase zudraM rAhave zadrama aalbhet| uttamase taskarama mAlabheta uttamodevAya cauram / Atmane klobaM napuMsakam / .kAmAya puMzcalaM vyabhicAriNam / atikruSTAya mAgadhaM rAjAnastutikAriNam / gItAya sUtaM sArathim / AdityAya sUryAya striyaM gamiNIm / sautrAmaNo sautrAmaNiyajJe yaH evaMviSAM surAM pibati na tena murApItA bhavati / surAzca tila evaM zrutau saMmatAH vede saMmatAH maanyaaH| paiSTI, goDI, mAgadhI ceti / paiSTI vividhadhAnyavikArajA mdiraa| gauDI guDAdivikAraNA suraa| mAmedhI ca suraa| gosave gomedhe yajJe brAhmaNo gosavena gomedhena iSTvA pUjayitvA saMvatsarAnte mAtaramapyabhilaSati, upehi mAtaram, upehi svasAram / / [pRSTha 186-191] SaTzatAni iti-azvameSasya yajJasya madhyame ahani divase pazUnAM SaTzatAni niyujyante Alabhyante / vacanAt tribhiH pazubhiH UnAni rahitAni / arthAt saptanavatyadhikAni paJcazatAni 1. agnIdhrAdyA dhanAryA Rtvijo yAjakAzca / mAdizabdAt potaprazAstRbrAhmaNyachandasya chAyAkaprAvastubrahmamaitrAvaruNapratisthAtRpratihantanetRneSTasubrahmaNyA itthaM sadasyAH saptadatvijaH / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 161pazUnAm azvameghasya yajJasya madhyame'hani niyujyante // 398 // mahomo veti-zrotriyAya vedAdhyetRbrAhmaNAya mahokSaH mahAbalIvardaH, mahAjo mahAMzchAgaH vizasyate hiMsyate divyAya // 399 // gosave iti-gosave gomeghayajJe surabhi gAM hanyAt hiMsyAt / rAjasUye yajJe tu bhUbhujaM rAjAnaM hanyAt / azvamedhe hayam azvaM hanyAt / pauNDarIke ca dantinaM gajaM hanyAt / / 400 // auSadhya:-auSadhyaH vanaspatayaH, pazavaH chAgAdayaH, vRkSAH taravaH palAzodumbarapippalAdayaH, tiryaJcaH kUrmAdayaH, pakSiNaH haMsasArasAdayaH, narAH manuSyAH, ete yajJArthaM nidhanaM prAptAH ucchitAma unnatAM gati devAdigati prApnavanti yAnti // 401 // mAnavamiti-manorida mAnavaM manuvacanam, vyAsavAsiSThaM vyAsasyedaM vyAsam, vasiSThasyedaM vAsiSTham, vyAsavacanaM vasiSThavacanaM ca vedasaMyutaM vedoktameva bhavati / yo naraH apramANaM brUyAdvadet sa brahmaghAtako bhavet brAhmaNaghAtasya pAtakaM tasya bhavedityarthaH / / 402 // purANamiti-purANaM rAmAyaNabhAratAdikam / mAnavo dharmaH manupraNItaM smRtizAstram, sAGgo vedaH zikSA-kalpa-vyAkaraNa-cchando-jyotiSa-niruktalakSaNaH SaDaGgaH sahitaH vedaH cikitsitam Ayurvedam / etAni catvAri zAstrANi AjJAsiddhAni / eteSAM vacanameva manyate / hetubhirna hantavyAni / hetuvAdena na nirAkaraNIyAni // 403 // iti manu-marIci-mataGgaprabhRtayazca savaSaTkAraM vaSaTkArapUrvakam ajAH chAgAH, dvijAH pakSiNaH, gajAH hastinaH vAjinaH azvAH prabhRtI AdI yeSAM te tAn dehino manvAdaya RSayo juhvati yajJakuNDe mantroccAraNapUrvakaM pAtayanti / tadevaM zrutirvedaH zastram asyAdikaM praharaNam, vaNijyA udyamaH krayavikrayAdikam, jityA halAdyupakaraNam, etaiH upajIvinAM brAhmaNa-kSatriya-viT-zUdrANAm ItAH ( ItIH) pIDAH parvato vyapohati nirAkaroti / kAlAsuraH punaH AlabhyamAnAn hiMsyamAnAn prANina: ajadvijagajAdIn sAkSAdvimAnAni mArUDhAna svarge devaloke zAmbaryA mAyayA paryaTataH viharamANAn darzayati / manupramukhAzca munayaH prabhAvayanti mantraprabhAvaM darzayanti / mAyayA prakaTitasvargAlayapradezAdilobhe utpanne sakalaprajAjanakSobhe ca sa sagaraH pratyAsannaM samIpaM narakanagaraM yasya, zvanaM narakaH tasya vibhramasya ucitA yogyA sthitiryasya sa vizvabhUtizca tadupadezAt parvatakAlAsurAdyapadezAt tAMstAn prANino'jAdIn hatvA * psAtvA bhakSayitvA ca durduHkhadaH anto'vasAnaM yasya taduritaM pAtakaM tena yuktaM cittaM manaH cetaH jJAnaM yayosto sagaravizvabhUtI makhamiSAt yazavyAjena kAlAsureNa smAritaM jJApitaM. pUrvabhavAgaH pUrvajanmAparAdhaH yayosto votihotro'gniH tasminnAhutirUpeNa vihitaM kRtaM vicitraM nAnAvidha vadharahaH prANaghAtaguhyaM yayosto vicitrAyA dharitryA bhUmeH vAghIyaH dIrgha duHkhadavathuH pIDAsaMtApaH tena mantharaM mandaM talaM narakatalam iti bhAvaH agAtAm agacchatAm / parvato'pi saptamanarake janma lebhe| kathaMbhUtaH saH agnAyIpativijaye agneH strI agnAyI agnerbhAryA tasyAH patiH agniH tasya vijaye, jaTharadhanaMjaye udarAgnI va havyakavyakarmabhiH pitRdevakarmabhiH kRtasakalaprANighAtaH / punaH kthNbhuutH| kAlAsureti-kAlAsurasya tirodhAnam antardhAnaM tena vidhuraviSisAraH duHkhapIDAsAro yasya / tadviraheti-tasya kAlAsurasya virahaH viyogaH sa eva AtakuzociH rogAgniryasya klezakRzyaccharIraH duHkhena kRzadehaH, kAlena jInaM jINaM jIvitam AyuH pracAraH zvAsocchavAsAdikaM gamanAdikaM ca yasya saH parvataH saptamarasAvasaraH saptamarasA saptamaM narakam avasaraH tasya sthAnam / samapAdi abhavat / bhavati cAtra zloka:mRSodyAdInavodyogAt-mRSodyam asatyavacanaM tadeva AdInano doSaH tasya udyogAt parvatena samaM vasuH jvaladAtaGkapAvakaM jvalan dIpyan AtaGka eva pAvako agniryatra tathAbhUtaM jagatImUlaM jagatyA mUlaM narakabhUmi jagAma agacchat // 404 // ityupAsakAdhyayane asatyaphalasUcano nAma triMzattamaH kalpaH // 30 // 31. abrahmaphalasAdhAraNo nAmaikatriMzattamaH kalpaH [pRSTha 191-192 ] vadhU iti-vadhUH patnI vittastrI vezyA avadhUtA ubhe muktvA sarvatra anyasmin tajjane strIjane kanyAdiSu teSu mAtA, svasA bhaginI, tanUjeti kanyeti yA matiH saMkalpaH gRhAzrame gRhasthadharma Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 164] upAsakAdhyayanaTIkA 443 brahma brahmacarya vaiditavyam // 405 / / dharmeti-dharmAcaraNasya bhUmiH puNyabhUmiH AryadezaH caityAlayAdikaM vA tatra manuSyaH niyatasmaraH vijitamadano bhavet / dharmabhUmau dharmasya sthAne mAtRsvasRtanUjAdiSu manuSyaH jitamadano bhavet / yat yasmAt jAtyaiva svajAtyA eva pariNItayA saha saMbhogaH kAryaH, parAH vadhUvezye muktvA parAH tAbhyAm anyAH jAtibandhuliGgistriyaH jAtistriyaH yA svIyA jAtiH tastriyaH, bandhustriyaH suhRdAM striyaH, syAlAdisaMbandhinAM striyaH, liGgistriyaH tinyaH striyaH AyikAdayazca / tAH tyajet // 406 // rakSyamANe iti-yatra yasmin vrate rakSyamANe ahiMsAdayo guNAH ahiMsA-satya-acaurya-parigrahapramANatvAdayo guNAH bRhanti vRddhimupayAnti / brahmavidyAvizAradAH adhyAtmajJAnanipuNAH tadbrahma udAharanti niyatasmaraM nAma vrataM vadanti // 407 // madanetimadanoddIpanaiH madanasya uddIpanAni kAmavRddhividhAyoni yAni vRttAni vartanAni kutsitAcArAH taH Atmani madaM na Acaret darpa notpAdayet / madanoddIpana rasaivaSyAdirasaiH svasmin dapaM na janayet / madanoddIpanaiH zRGgArapracaraiH kAvyAdibhiH darpana utpAdayeta // 408 // havyairati-yathA hataprItiH hayante iti hatAni ghatAdIni teSu prItiH yasya saH hutaprItiH agniH, sa havyariva havyaryathA devadattadravya tAdibhiH toSaM tRptiM na eti| nIradhiH samudraH pAthobhiriva jalayathA toSaM naiti tathA bhavasaMbhavaiH najanmani saMbhava utpattiryeSAM tbhogaiH strIsrakcandanAdibhiH eSa pumAn puruSaH tRptiM saMtoSaM na eti / / 409 // viSavaditi-yathA viSam ApAte tatkAle madhurAgamaM bhavati madharasvAdaM bhavati / ante avasAne vipattiH mRtyuH phalaM dadAti tathA viSayAH kAminyAdayaH tatkAle madhurAH priyAH bhavanti avasAne vipattiphaladAH ApatphaladAyino bhavanti / tat iha viSayeSu satAM sajjanAnAM ko grahaH kaH abhinivezaH // 410 // bahiriti-bAhyataH tAstAH AliGganacumbanAdikAH kriyAH kurvan saMkalpajalpadhAn naraH aham evaM tAM nArImAzliSyAmi evaM tasyA mukhaM cumbiSyAmi iti saMkalpaM kurvastathaiva antarjalpaM kurvANaH naraH bhAvAptAveva bhAvaH samAnaratiriti / tasyAptAveva prAptI satyAmeva sa nirvAti saMtoSaM yAti / paraM tatra viSayasevane parastrIsevAyAm adhikaH klezaH samutpadyate / athavA bhAvAptI eva samarasarasaraGgodgame satyeva nirvAti sUkhaM labhate / anyathA bhItyAdivikAre sati manaHprasatyabhAve sukhaM na labhate / pratyuta parascyAdisevane kleza eva adhiko bhavet / ataH parastriyaM varjayet / / 411 // nikAmamiti-nikAmaM nitarAm / kAmakAmAramA kAme maithunasukhe kAma icchA yasya sa AtmA jIvaH / tasya maithunasya anAratasevane sati / tasya anantavIryaparyAyaH tRtIyA prakRtiH bhavet napuMsakabhAvo bhavet / / 412 // sarveti-hitakAminAM hitAbhilASiNAm / phalAya dharmaphalaprAptaye / sarvA kriyA anulomA anukUlA bhavet / dharmasevane anukUlA dAnatapaHpUjAdikA kriyA svargApavargaphalaprAptI hetuH bhavet / param arthakAmI varjayitvA vizvasitavaJcanasvAmidrohaparastrIsevanAdikAnanukUlakriyANAM karaNenArthakAmapuruSArthaphalaM na labhyate / nyAyopAttapanAdikAt svastrIsaMtoSAdikAdeva arthakAmaphalaM labhyate // 413 // kSameti-kAmaH maithunasevanaM kSayAmayasamaH kSayanAmaka AmayasamaH rogatulyaH ayaM kAmaH / sarve ca te doSAH sarvadoSAH teSAm udaye utpattI dyutiH kaantiH| kAmAkule nare rAgAdidoSANAm utpattirbhavatIti bhAvaH / tatra mAnAm manuSyANAm utsUtre kAme ucchRGkhale sati kutaH zreyaHsamAgamaH, kutaH mokSaprAptiH bhavet // 414 // deheti-dehasya saMskAraH dantanakhakezAdizRGgAraH zarIrasaMskAraH / draviNasamupArjanaM krayavikrayAdibhiH dhanavRddhiH tathA draviNavattayaH draviNena dhanena vattiH upajIvanam / jitakAme jitaH kAmo yena tasminnare jitendriye uparyuktAH sarvAH kriyA vRthaa| tatkAmaH sarvadoSAn bhajati // 415 // ... [pRSTha 193-194 ] svAdhyAyeti yAvat yAvatkAlaM cittendhane cittameva mana eva indhanaM dAru tasmin kAmAzazakSaNiH inddhe dIpto bhavati / tAvat tAvatkAlaM svAdhyAyaH dharmagranyAnAM paThanam, pucchanAdika ca, dhyAnaM mana ekAgraM vidhAya arhadAdiSu tadguNeSa ca vihitaM cintanam / dharmaH ahiMsAdisadAcAraH Adizabdena tapaHsaMyamAdikam / etAH kriyAH kutaH // 416 // aidaMparyamiti-ataH etasmAtkAraNAt, muktvA atyadhika kAmasevanaM muktvA, bhogAn AhAravaddhajet atyAsaktyA anne sevite dharmArthakAyA nazyanti / tathA syAdibhogAH atyAsaktyA sevitAH dharmam artham kAyaM ca nAzayanti ataH bhogAn annavadbhajet / dehadAhasya zAntaye, abhidhyAnaM satataM bhogAnAm anucintanaM tasya vihAnaye nAzAya // 417 / / svastrIsaMtoSavratadoSAn varNayatiparastrIti-parastrI parasya strI parastrI tayA saMgamaH saMbhogaH, svastrIsaMtoSa vrataM nAzayati / anaGgakrIDA Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 194 aGgaM liGga yonizca tayoranyatra mukhAdipradeze krIDA / anyopayamakriyA-kanyAdAnam upayamakriyA / anyasya svApatyavyatiriktasya kanyAphalalipsayA snehasaMbandhAdinA vA upayamakriyA / tIvratA parityaktAnyavyApArasya punaH punaH svastrIsevanam / ratikatavyaM ratikriyAyAM kaitavyaM kapaTa viTatvam, etAni tadvataM brahmacaryavrataM hanyuH duSyeyuH // 418 // madyamiti-madyaM madirA, dyUtaM paNaH, upadravyaM mAMsamadhu-bhAGgikadhatUrAdi vastu / tauryatrikaM nATyam gAnaM vAditraM ca, alaMkriyAH limalepAdiprayogaH, AbhUSaNAni ca, mado darpaH, vyabhicAriNaH puruSA viTA:, vRthATyA prayojanaM vinA vicaraNam iti dazadhA anaGgajaH kAmajaH gaNaH // 419 // kopajo gaNaH-hiMsanam, sAhasam avicAreNa balena kAryakaraNam, drohaH svAmimitrAdidveSaH / purobhAgI khala: tasya bhAvaH paurobhAgyaM durjanatvam / arthadUSaNe arthalAbhe dUSaNam antraayvidhaanm| IrSyA spardhA parAbhyudayAsahanama / vAgdaNDa:- krodhAvezena nindyabhASaNaM vAgdaNDaH, pAruSyaM paruSabhASaNaM marmadAhakatvam anekadoSaduSTo'sIti / iti kopajaH aSTadhA gaNaH proktaH / brahmavratavA doSAH tyAjyAH // 420 // aizvaryetyAdi-aizvarya vaibhavam / audArya dAtRtvaguNaH / zauNDIryam apratihatamAnatA, anyena aparibhavaH / dhayaM nirbhayatA, saundarya rUpavatvam / vIryatA sAmarthyam adbhatasaMcArAn ca AkAzagAmitvAdicAradibhedAn etAn guNAn caturthavratapUtadhIH caturthavrataM brahmacarya tena pUtA dhIH pavitrA matiryasya saH naraH labheta prApnuyAt // 421 // abrahmacAriNo doSA:-anaGgati-anaGgo madanaH sa eva analaH agniH tena saMloDhe saMspRSTe, parastrIraticetasi parastriyA saha-saMbhogasukhe ceto mano yasya tathAbhUte nare atra ihaloke sadyaskA vipadaH tatkAle eva vipadaH pIDA liGgacchedAdikAH / paratra ca durAspadAH paraloke ca duHkhasthAnAni yAsu tAH vipadaH jAyante // 422 // [pRSTha 164 ] zrUyatAmatrAbrahmaphalasyopAkhyAnam-kAzidezeSu surasundarIsapatneti-surasundaryo devAGganAH tAsAM sapatnaH rUpaguNe tAbhiH spaddhA kurvan yaH paurAGganAjanaH nagaranArIgaNaH tasya vinodA eva aravindAni kamalAni teSAM sarasIva tathAbhUtAyAM vArANasyAM varSaNo nAma napatiH / kathaMbhUtaH saH / saMpAditeti-saMpAditaM kRtaM samastArAtInAM sakaladviSatAM saMtAnasya vaMzasya prakarSeNa karSaNaM sapatnadezakoSANAM ca haraNaM yena tathAbhUtaH / asya sumajarI nAma agramahAdevI paTTamahArAjJo AsIt / kathaMbhUtA saa| aticireti-atidIrghakAlAt prasDhaH vRddhi gataH praNayaH snehaH sa eva sahakAraH Amratarustasya maJjarIva puSpapaMktiriva / dharSaNanapateH ugraseno nAma sacivaH, kathaMbhUtaH sH| paJcatantrAdIni yAni zAstrANi teSAmadhyayanAt vistRtaM vacanaM yasya tathAbhUtaH / asya sacivasya subhadrA nAma patnI, kathaMbhUtA sA / patihitakamanomudrA svabhartR kalyANe eva ekA manomudrA manovyApAro yasyAH saa| durvilAsarase raGgaH prItiryasya tathAbhUtaH kaDArapiGgo nAma anayoH sUnuH putraH / gharSaNanRpasya puSyo nAma purohitaH / kathaMbhUtaH saH / anavadyati-anavadyA pAparahitA yA vidyA AgamajJAnaM tena prakAzitAH adhyApitA: azeSaziSyA yena sa tthaabhuutH| asya padmA nAma dharmapatnI / kathaMbhUtA saa| saurUpyeti-surUpasya bhAvaH sorUpyaM saundarya tasya atizayaH prakarSaH tena apahasitA upahAsaM nItA tiraskRtA padmA lakSmIryayA saa| [ kaDArapiGgena padmA ekadA avlokitaa]| sa kaDArapiGgaH kathaMbhUtaH / samasteti-samastAzca te abhijAtajanAH sadvaMzajajanAH tebhyo ye bAhyA vyavahArA asadAcArAH tAnanugacchati iti sakaDArapiGgaH kaDArastRNavahniH tadvat piGgaH sakaDArapiGgaH / svApateyeti-svApateyaM dhanam, tAruNyam yauvanam, madaH indriyadarpaH ebhyaH mandaM mAnabalaM jJAnasAmarthya yatra tathAbhUtAccApalAt durAlapanabhaNDena durbhASaNe bhaNDena catureNa azlIlabhASaNanipuNena khinaSaNDena viTasamUhena saha, natabhra iti-nate dhruvI yAsAM tA natabhravaH tAsAM vibhramAH zRGgArabhAvajakriyAvizeSAH taH abhyarthyamAnAH bhujaGgA jArAH eva atithayaH yAsu tAsu vIthiSu mArgeSu saMcaramANaH viharan tAmekadA padmAm avalokya dRSTvA, kIdRzIM tAm / prAsAdeti-prAsAdatalaM harmyasyoparitanabhUmim upasIdati iti upasadA tAM haya'syordhvabhUmau tiSThantIm / arAleti-arAlAni vakrANi pakSmANi netralomAni yayoH te ca te IkSaNe nayane tAbhyAm AkSiptA tiraskRtA padmA yayA tAdRzIM tAM padmAm avalokya / eSeti-eSA iyaM pratyakSIbhUtA nArI indriyANi eva drumAH taravaH teSAM samullasane vikAsane ambuvRSTiH jalavRSTiH / eSA mana eva Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 167] upAsakAdhyayanaTIkA 445 mugaH hariNaH tasya vinodasya vihArabhUmiH saMcArasthAnam / eSA smaraH kAmaH eva dviradaH gajaH tasya bandhane vArivRttiH bandhanarajjuH / eSA kiM khecarI vidyAdharI, kim amarI surI, vA kim iyaM ratiH madanabhAryA // 423 // [pRSTha 195-167] iti ca vicintya makareti-makaraH matsyaH keto dhvaje yasya sa madanaH tasya vaze vyApAranidhiH pravRttinidhAnaM yasya, pravRtteti-prabRttaH prAdurbhUtaH durabhisaMdhiH duSTo manovicAro yasya, puruSeti-puruSaprayogeNa dUtasaMpreSaNAdinA abhimatasya iSTasya siddhi prAptim anavabuddhadhamAnaH ajAnan, taDillatAM nAma dhAtrIm, kathaMbhUtAm / parAzayeti-parAbhiprAya evaM zaila: parvataH tasya vidAraNe vidalane taDillatAmiva vidyullatAmiva / aSaDakSINe zaraNe na SaT akSoNi netrANi yatra tathAbhUte zaraNe gRhe tRtIyAdyagocare gRhe vijane gRhe ityarthaH / sunayeti-sunayAnAM vijJaptyAdivyavahArANAm AyatanAdibhiH sthAnAdibhiH pAdapatanAdibhiH caraNavandanAdikaiH prazrayaiH vinyH| kathaMbhUtaH asadAzayAzrayaiH durabhiprAyAvalambanaH avandhyasAdhyaM saphalasAdhyam uparudhya jnyaatvaa| svakIyeti-nijAbhiprAyagahanavardhanabhamima akarota viddhe| tadaparodhAta tasya uparodhAta AgrahAt tathAvidhavidhividhAtrI vazIkaraNakAryavidhAyinI tatkAryavidhAyinI-ghAtrI (svagatam ) paraparigrahaH parasya anyasya parigrahaH kalatram / anyatarAnurAgagrahazca anyatarasya anurAgaH snehastasya grahaNaM ceti durghaTaH duHsaMdhAnaH pratibhAsaH anubhavo yasya tAdak khalu ayaM kaaryopnyaasH| athavA sughaTaH eva susaMdhAna eva ayaM kAryaghaTaH / iyaM kAryaracanA susaMdhAnava / yataH yasmAt taptAtaptaplavayasorayasoriva agnitaptAnagnitaptayoH plavayasoH cakralohanebhyoriva viruddhayozcetasoH manasoH sAMgatyAya anukUlIkaraNAya khalu paNDitaiH dotyaM dUtatvaM karaNIyam / anyathA sarasatarasoH rasasahitayoH vegavatoH dravasvabhAvayo: jalayoriva sarasatarasoH premavatoH vegavatozca anyonyaM prati utsukayoH dravasvabhAvayoH kAThinyarahitayoH cittayoH ekIkaraNe ki nu nAma pratibhAvijRmbhitam / kA nAma navanavonmeSazAlinyA buddhaH sphUtiH / pratikUlasvabhAvayormanasorekIkaraNe yaddotyaM kriyate tadeva dautyaM prazasyamityarthaH / kiM ca / sA dUtiketi-yA budhAnAM viduSAm abhimatakAryavidhI iSTakarmakaraNe cAturyavaryavacanocitacittavRttiH cAturyeNa buddhikauzalyena vayaM zreSThaM yadvacanaM tasya ucitA yogyA cittavRttiH manovattiH yasyAH sA dRtikA svAmisaMdezaprApikA jnyeyaa| yA datikA ki karoti / cumbakopala kaleva cumbati lohamAkarSati sa cAso upalazca cumbakopala: ayaskAntaH tasya kalA aMzaH yathA antaHzalyaM lohamayaM bahiH karoti / tathA aparasya anyasya narasya cetonirUDhaM manasi sthitaM zalyaM vairAdikaM bahiH karoti tato niSkAsayati / etAdazI eva dutikA prazasyeti bhAvaH // 424 // tadalaM vilambena asmin kArye kAlakSepo na kartavya iti bhAvaH / yathA paripakvaphalaM vyatikrAntakAlaM sarasatvAdhiSThAnaM na bhavati / tat ucitakAlAtikrameNa gandhavarNarasabhraSTaM bhavati / tathAtra kArye vilambe jAte sati asya kAryasya sarasatvaM ca nazyet / ki tvasya sAhasAvalambanadharmaNaH karmaNaH sAhasAzrayasAdhyasya kAryasya devAta siddhau satyAma, pareGgitAkArasarvajJaH prAjJaiH anyamanaHsthitAbhiprAyaceSTAnAM vidbhiH vibudhaH, kathamapi mahatA kaSTena, bahujanAvakAze kRte sati bahujanAnAM manasi avakAze paricaye kRte sati snehe Adare vA samatpAdite sati zarIrI sAhasakarmaNaH kartA naraH purazcArI bhavati agraNoH jAyate / sAhasakAryasya asiddhI satyAM zarorI tatkAryasya vidhAtA durapavAdaparAgAvasaraH jananindAdhulipAtasthAnaM vyasanagocarazca bhavati vipadviSayazca jAyate / sat dhvanayeyaM kathayAmi yA iyaM padmA idaM kAyaM ca avaseyaM jJAtuM yogyam / iyaM padmA kisvabhAvA kodRzyasyA manovRttiriti jJAtavyam / idaM ca kAryam advitIyApatyaprasavAya advitIyaM na dvitIyam advitIyam ekaM tacca tadapatyaM putraH tasyaiva prasava utpattiryasya tathAbhUtAya sacivAya avaseyaM jJAtavyam / tadudAharanti-"na ca anivedya bhartuH kiMcidArambhaM kuryAt anyatrApatpratIkArebhyaH" svAminaH anivedya akathayitvA na ca kiMcit bhArambham kArya kuryAt svAminaM pRSTvA kAryaM kuryAt iti bhAvaH / param ApatpratIkArabhya anyatra vipattinirAkaraNasamaye svAmI na praSTavyaH apRSTvA eva svAminaM tadupadravakAriNIm ApadaM pariharet iti / (prakAzama) prANapriyakApatya amAtya, prANavat priyaM vallabham ekam apatyaM yasya tathAbhUta he amAtya saciva, IdRza iva sAmAnyajana iva bhavAdRzo'pi janaH jAtasya putrasya jIvite amatasya nikAya secanAya aciratnaM yatnaM tAtkAlikaM prayatna vidhAtuM yogyo bhavAn bhavati / amAtyaH-samastamanorathasamarthanakathAsmAyeM Arye, samastAnAM sakalAnAM manorathAnAm Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 168 abhilASANAM samarthanakathA phaladAnakathA tasyAM smAyeM smaraNayogye AyeM pajye, tajjIvitAmataniSekAya tasya madapatyasya jIvitArthama amataniSekAya saghAsecanAya majjIvitocitavivekAya ca madIyaM jIvitaM matprANAH tasya ucito yogyo yo vivekaH tasmai tatra bhavatI pujyA tvameva prabhavati samarthA bhavati / dhAtrI-atha kim / abhyupagataM bhavadvacaH / tathApi abaleti-abalAjanAnAM nArIjanAnAM manaso atiriktA adhikA yA pratibhA sA asti yasya sa pratibhAvAna tena prtibhaavtaa| he amAtya, nArIjanapratibhAyA api bhavataH pratibhA adhikA asti ato bhavatApi asmin karmaNi prayatnaH karaNIyaH ityabhidhAya dhRtakAtyAyanIpratikarmA dhRtakAtyAyanISA yA ardhavRddhA kASAyavasanA adhavA ca sA dUtI kAtyAyanItyucyate / karataleti-hastataladhRtasphaTikamaNiriva vijJAtasakalastrIsvabhAvA taistaiH anyamanoharaNamantraH vacanaH, nayanamanomodajanakapadArthazca / atidIrghakAlaM vihitAdarA. pariprApteti-pariprAptaH labdhaH praNayasva prItyA prArthanasya prasarAvatAraH avatArodbhavaH yayA sA tathAbhUtA sA dUtI ekadA mudA Anandena, rahasi vijane tAM puSyapurohitabhAryAm uddizya imaM vakSyamANam prastuteti-prasaMgaprAptakAryaracanAyAH anukUlamaryAdopetaM zlokaM padyam udAhArSIt uktavatI-strISu itiatra jagati strISu nArISu gaGgava jAhravyeva dhanyA puNyavatI, yA parabhogopagApi pareSAM samIpaM bhogadAnAya upagacchantyapi zaMbhunA zivena mUni mastake maNimAleva ratnasragiva sollAsaM sAnandaM dhriyate sthApyate // 425 // bhaTTinI-(svagatam ) itvarIti-parapuruSAneti gacchati ityevaM zIlA itvarI kulaTA puMzcalI sa cAso janazca itvarojanaH tasyAcaraNam asatpravRttiH tadeva hayaM dhaninAM vAsaH tasya nirmANAya prathamasUtrapAta iva prathamata eva bhUmimApanArtha sUtrAGkanamiva ayaM vAkyaprastAva uplkssyte| tathA cAha yA iyaM tAvat AkRtaparipAkam svAbhiprAyasya paripAkaM nizcyotaM sAram / (prakAzaM) Arye, kimasya subhASitasya aidaMparyaM tAtparyam / dhAtrI-paramasaubhAgyabhAgini bhaTTini, uttamasaubhAgyavati, bhaTTini, bhaTTa svAmitvam asyAH astIti bhaTTinI tatsaMbodhanaM he bhaTTini, he brAhmaNabhArye, jAnAsi evAsya subhASitasya kaimparyam tAtparyam / yadi na vajraghaTitahRdayAsi cedvajreNa nirmitacittA na bhavasi / bhaTTinI-( svagatam ) satyaM vajraghaTitahRdayAham / yadi cet bhavatprayuktopaghAtaghuNajarjaritakAyA na bhaviSyAmi / bhavatyA prayuktaH yaH upaghAtaH apakAraH sa eva ghuNaH kITakaH tena jarjaritaH kAyaH utkIrNa: deho yasyAH tathAbhUtAhaM na bhaviSyAmi / mArye, hRdaye'bhiniviSTam artha manasi nizcayena praviSTam arthama abhiprAya zrotumicchAmi / dhAtrI-vatse, kathayAmi ki tu cittaM dvayoriti-jJAnam abhimAnaH cittonnatiH tadubhayam eva dhanaM tena dhanyA dhIH buddhiH yasya, tena nareNa / dvayoH purataH agrataH eva cittaM nijAbhiprAyaH nivedanIyaM kathanIyam / ko to dvau naro yayoH purataH citta nivedyate ityAha-yaH prArthitam iti yaH naraH abhiyujyamAnaH saMbadhyamAnaH prArthitaM mitrasya yAcanAdikaM na rahayati na sphoTayati 'yo vA jano nijasya manasaH anukula: bhavati, so'pi rahasyaM na bhinatti / ataH imo dvo eva naro rahasyakathanayogyau nizceyau // 426 // bhaTTinI-(svagatam) aho nabhaHprakRtim api iyaM nabhasaH AkAzasya svabhAvam api nairmalyamapi paDUH kardamaiH upaleptuM mrakSitum icchati AkAzavannirmalasvabhAvAM mAM pativratAm iyaM ghAtrI asatIjanadoSakardamaH mrakSitumicchati / iti svagataM padmA vyamRzat / (prakAzam) Arye, ubhayatrApi samarthAham, ahaM rahasyabhedikA na bhavAmi / tvanmanaso'nukUlA ca bhvaami| cittaM dvayoriti na madupajJam na mamAdyajJAnam / na bhavadupakrama vA na bhavatyA prathamaM kAryam prArabdhamiti / na hi madIya upAdhina ca bhavadIya udyamaH kiM tu puraiva IdRzI gtirsti|dhaatrii-(svgtm) anuguNeyaM khalu kAryapariNatiH iyaM khalu nizcayena kAryapariNatiH karmaNaH pariNamanam anuguNA madabhiprAyAnukUlA bhavati / yadi cet nikaTataTatantrasya samIpatIraprAptasya bahiSapAtrasyeva naukAzarIrasyeva durvAtAlIsaMnipAto na bhavet / duSTo vAtaH durvAtaH tasya AlI paGktiH durvAtAlo tasyAH saMnipAtaH vegena AgamanaM na bhavet / mama kAyaM tu adhunA samyak anukUlaprAyameva jAne iti dhAtrI vadati yadi ko'pi nAntarAyo'tra syAt / (prakAzam ) ata eva bhadre, vadanti puraannvidH| [pRSTha 198] vidhuriti-guroH bRhaspateH kalatreNa bhAryayA saha vidhuzcandraH samagasta maithunaM cakAra / gotamasya RSeH bhAryayAhalyayA saha amarezvaraH indraH / zantanonRpasya ca bhAryayA gaGgayA saha duzcarmA zaMkaraH purA kila samagasta saMbhogaM cakAra // 427 // bhaTrinI-Arye, evameva satyametat / yataH / strINAmiti-strINAM Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 447 -pRSTha 200] upAsakAdhyayanaTIkA vapuH zarIraM bandhubhiH svajanaiH agnisAkSikam agniM sAkSIkRtya paratra anyasmin puruSe vikrItam apitam / param idaM mAnasaM na vikrItam,na dattamiti bhAvaH / nanu yatra vizrambhagarbhA nirvRtiH praNayapUrvA nivRtiH saMtoSaH AhlAdaH bhavati sa eva kRtI puNyavAn dhanyaH tasya mAnasasya adhipatiH svAmI mataH / / 428 // dhAtro-putri,tahi zrUyatAma, tvaM kila ekadA kasyacitkusumakiMsArunivizeSavapuSaH, kusumasya kiMsAravaH kezarAH taiH nivizeSavapuSaH samAnazarIrasya kusumakezarakomaladehasyeti bhAvaH / purAGganeti-nagarastrIjananayanakamalamode amRtarociSaH sudhAkaratulyasya kasyacinnarasya / prAsAdeti-prAsAdasya harmyasya parisare paryantabhuvi vihAriNI tvam ekadA / vIkSaNetinayanamArgAnuyAyinI satI kaumudIva jyotsneva / hRdayeti-hRdayam eva candrakAntamaNiH tasya Ananda eva niHsyandaH jalanirgamaH tasya saMpAdinI abhUH tvam abhavaH / tatprabhRti taddinamArabhya, nanu tasya madanasundarasya yanaH taruNasya / pratyavasiteti-pratyavasitaH vinaSTa : vasantazrIsamAgamasamayo yasya tathAbhatasya puSpaMdhayasyeva bhramarasyeva rasAlamajjaryAmiva AmrapuSpapaGktI iva bhavatyAM mahAnti khala mandamakarandAsvAdane svairaM makarandamakSaNe dohadAni abhilASAH santi / nitAntaM nitarAM cintAcakraparikrAntaM cintA mAnasI vyathA tasyAH cakreNa parikrAntaM vyAkulaM svAntaM tasya mAnasam / prasabhamiti-prasabhaM nitarAM tava guNasmaraNapariNatyAH AdhAraM tasya mano'sti / anavaratamiti-satataM rAmaNIyakaM tava dehasaundaryam, tasya anukIrtanaM punaH punaH smaraNaM tasya saMketo yatra tathAbhUtaM tasya manaH / pravikasaditi-pravikasat vikAsaM prApnuvat kusumatulyavilAsayogyavallarIsadRzavallabhAjane saMnihite'pi samIpasthite'pi tasmin tasya mahAnudvegaH, atIva khinnatA vidyate / pizAceti-pizAcena devavizeSeNa chalitasyeva pIDitasya narasyeva asthAne svAyogya vastuni anubandhaH snehH| saMjAtati-saMjAtaH utpanna unmAdaH cittavibhramaH yasya tathAbhUtasya narasyeva vicitraH nAnAvidha upalambhaH vibhramaH tena kriyAprArambho yasya / punaH kathaMbhUtaH / skandheti-skandhe nijaskandhe nijabhujazirasi gadena gRhIta. sya narasyeva pratidinaM lagghakRzAvasthaH / smareti-smarasya kAmasya ArAdhanAyAM praNItaM vihitaM praNidhAnam aikAmyaM yena tathAbhUtasya narasyeva indriyeSu saMnatA avasAdaH kAryam abhavat / prANeSu ca adya zvInakathA asuSu jIvite vA adyazvInakathA adya zvo vA bhavati adyazvInaM maraNaM tasya kthaa| api ca-anavaratetianavarataM satataM jalena AANi klinnAni yAni AndolanAni vyajanAni teSAM spandAH caJcalatAH taH mandaH atisarasA atisnigdhA yA mRNAlyaH kamalinyaH tAsAM kandalaiH aGkaraiH nAlaiH kathaMbhUtaiH candanArdaiH candanena ArdraH klinnaH etaiH sarveH karaNabhUtaiH he priyasakhi, amRteti-amRtaruciH candraH tasya marIcayaH karAH taiH prauDhitA pragalbhatA yasyAM tathAbhUtAyAM nizAyAm te suhRdaH mitrasya vallabhasyetyarthaH kiMcit AtmaprabodhaH alpasvAnubhUtividyate / smaravyathayA tava vallabho'tIva pIDitaH iti bhAvaH // 429 // [pRSTha 164-200] bhaTTinI-AyeM, kimityadyApi gopAyate, kenAhaM dRSTA, kaH smarapIDitaH tasya nAmAdikaM kathaM na kathayasItyarthaH / mA niha nuSva sarva sphuTaM kathayeti bhaavH| dhAtrI-(karNajAhamanusRtya ) evamevam / sacivaputraH kaDArapiGgaH smarapIDita iti bhAvaH / bhaTrinI-ko dossH| dhaatrii-kdaa| kadA tena Agantavyam iti prazno dhAzyA kRtaH / bhaTTinI-yadA tubhyaM rocate / tadA tenAgantavyam itazca anantarAyatayA niSitayA tayA pAyA puSyamAryayA anumatA sA dhaatrii| tanayAnumatAhitamatipATavaH tanayasya anumataM priyaM yatkArya tatra mAhitaM sthApitaM matipATavaM buddhicAturya yena sa sacivo'pi ugraseno'pi / nRpatItinRpateH varSaNAbasya nivAse gRhe ucitapracAreSu ucitaH yogyaH pracAraH pravartanaM yeSAM teSu vAsareSu dineSu yAteSu kasmizciddine guNavyAvarNanaprasaMge Agatam etasya mahIpateH nRpasya purataH zlokam imam upanyAsthat apaThadityarthaH / rAjyamiti-yasya vezmani gRhe kiMjalpaH pakSivizeSaH vidyate tasya rAjyaM vivardhate / siddhAt mantrArAdhanAllabdhAJcintAmaNeryathA kiMjalpapakSiprApteH zatravazca kSayaM yAnti // 430 // rAjA-amAtya, kva tasya prAdurbhUtiH, kIdRzI ca tsyaakRtiH| amAtyaH-deva, bhagavataH pArvatIpateH pUjyasya gaurIvallabhasya zvazurasya pArvatIpituH, kathaMbhUtasya zvazurasya / mandAkinIti-mandAkinyA: gaGgAyAH spandaH pravAhaH tasya nidAnaM kAraNaM kandaranIhAro guhAhimaM yasya / punaH kathaMbhUtasya / ramaNeti-ramaNaH patiH sahacaro sahayAyo yAsAM tAH khecaryaH khagAGganAH tAsAM suratasya saMbhogasya parimala: vimardotthajanamanoharagandhaH, tena mattA lampaTA Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 201 ye ye mattAlayaH mattabhRGgAH teSAM maNDalI samUhaH tena vilikhyamAnA racyamAnA marakatamaNimekhalA marakatAnAM maNInAM harinmaNInAM mekhalA razanA yasya / punaH kathaM bhUtasya / vRjhotpaleti - bRjhotpalAH karNikArAH teSAM SaNDa: samUhaH tena maNDitaM bhUSitaM zikhaNDam agraM yasya ratnazikhaNDanAmnaH zikharasya abhyAse samIpe niHzeSAH sakalA zakuntAH pakSiNaH teSAM saMbhavam utpattim Avahati dhArayatoti tathAbhUnA guhA samasti / yasyAM jaTAyuvainateya-vaizampAyanaprabhRtayaH zakuntayaH pakSiNaH prAdurAsan ajAyanta / tasyAmeva tasya kiJjalala pakSiNaH utpattijanma / tAM ca guhAm ahaM puSyazca anekazaH asakRt nandAbhagavatoyAtrAnusAritvAt gaurIbhagavatyAH yAtrAmanusRtyetyarthaH, sAdhu jAnIvaH / prakRtizcAsya anekavarNA manuSyasavarNA narasamAnA ca / bhUpAla:-( saMjAtakutUhala: ) amAtya, kathaM taddarzanotkaNThA mamAkuNThA syAt / tasya kiMjala pakSiNo darzanasya utkaNThA mama akuNThA sA, utkaNThA kathaM mama saphalA syAditi bhAvaH / amAtyaH deva, mayi puSye ca gate sati / rAjAamAtya, bhavAn atIva pravAH vRddhaH / tatpuSyaH prayAtu / amAtya - deva, tarhi dIyatAm asmai saratnAlaMkArapravekam, pAritoSikam / ratnAlaMkArAzca te pravekAzca uttamAH ratnAlaMkArapravekAH taiH sahitaM saratnAlaMkArapravekam pAritoSakaM paritoSajanakaM dravyam asmai puSyAya dIyatAm / agaNeyaM pAtheyaM ca vipulaM pAtheyaM pathi vyayitavyadravyaM zambalamiti bhAvaH / rAjA - brADham / atra mama saMmatirasti iti bhAvaH / svAmicintAcAra cakSuSyaH puSyaH svAmino gharSaNa nRpasya cintA yathA abhiprAyo'sti tathA AcAreNa pravartanena cakSuSyaH netrAnandajanakaH puSyaH tathA rAjJAdiSTaH geham Agatya 'AdezaM na vikalpayet' nRpatinA Adeza: IdRza evaM kathaM kRtaH anyAdRzaH kathaM na kRtaH iti vikalpaH na kartavyaH iti matAnusArI prayANasAmagrIM kurvANaH tayA satIvrata pavitritasadmayA padyayA satIvratena pavitritaM sadya gRhaM yayA tathAbhUtayA padmayA pRSTaH - bhaTTa, kimakANDe kim anavasare prayANADambara: dezAntaragamanArambhaH / puSyaH - prastutamAcaSTe pratipannaM kathayati / bhaTTinI - bhaTTa, sarvametatsacivasya kUTakapaTaceSTitam / kUTam anRtamayaM kapaTaceSTitam anRtamayamAyAvyavahAraH / bhaTTaH - bhaTTini, kina khalu etacceSTitasyAyatanam / etatkUTakapaTavyavahArasya kimAspadam / bhaTTinI - prakAntam abhASiSTa / pUrvavRttaM sakalam abhASata / bhaTTaH -- kimatra kAryam / [ pRSTha 201 bhaTTinI - kAryametadeva | divA saprakAzaM sarvajanasamakSam etatpurAtprasthAya nizi nibhUtaM ca pratyAvRtya gUDhaM punarAgamya atraiva mahAvakAze nijavAsa niveze vipuladeze nijagRhApavarake sukhena vastavyam / uttaratrAhaM jAnAmi / tadanantaraM kAryam ahaM pArayiSye / bhaTTaH - tathAstu / tato'nyadA tayA paranikRtipAtryA dhAtryA anyapratAraNapAtrabhUtayA ghAzyA upamAtrA se durAcArAbhiSaGgaH asadAcArAsaktaH kaDArapiGgaH suptajanavelAyAm AnItaH / " samabhyastu tAvat ihaiva iyaM dhAtrI, ayaM ca kaDArapiGgaH mahImUlaM pAtAlatalaM narakaM yiyAsuH jigamiSuH pAtAlavAsaduHkhaM samabhyasatu Avartayatu / " ityanudhyAya iti cintayitvA tayA padmA mahAvartasya vipula vistArasya gartasya kUpavat gambhIrabhUmirandhrasya upari kalpitAyAM sthApitAyAm avAnIyAyAM rajjvAdinivezarahitAyAM khaTvAyAM maJcake krameNa upavezitavapuSI sthApitadeho to dvAvapi durAtaGkabandhe mahAvyathAyukte zvabhramadhye garte vinipetatuH apatatAm / anubabhUvatuzca anvabhavatAM ca nikhilaparivArajanabhuktAvaziSTa bhaktAdibhojanI kumbhIpAkavat upakramaH yasya tathAbhUtaM SaTsamAzAkhAn samAyAH SaTzAkhAH SaTvibhAgAH tAvatkAlaM duHkhakramam / samAyAH varSasya zAkhAvibhAgAH mAsAH SaT ca tAH samAzAkhAH SaTsamAzAkhAH SaNmAsAniti yAvat / SaNmAsAvadhi duHkhakramam anububhujatuH / punarekadA "svAmyAdezavizeSaviduSyaH puSyaH nRpAjJAvizeSe caturaH puSyabhaTTaH tathAvidhapakSiprasavasamartha pakSiNIsahitaM kijalpajAtIyavihagajananasamarthayA vihagyA saMyuktaM kRto vihitaH paJjare parikalpo bandhaH yasya taM kiMjalpam AdAya gRhItvA Agacchan, tricatureSu vAsareSu divaseSu asyAM puri pravizati / " iti prasiddhipravartanI iti vAtI ghoSayantI / vividhavarNaviDambitakAyena nIlapItAdivarNaivividhaiviDambito citrito kAyo yasya tadvayena punaH kathaMbhUtena tadvayena / caTaketi - caTaka: kalavikaH, cakora: jIvaMjItraH yo jyotsnayA modate / cASaH kikIdivirnAma pakSI, cAtakaH sAraGgAkhyaH pakSI ete AdI yeSAM te caTakAdayaH teSAM chadAH pakSAH taiH chAditA AvRtAH pratIkasya zarIrasya nikAyA avayavAH yasya tathAbhUtena tadvayena paJjara evaM AlayaH gRhaM yasya tadvayena saharucirapravAsocitaveSajodhyaM puSyaM 448 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0203] upAsakAmyayanaTIkA 441 rucireNa sundareNa prayANayogyaveSeNa joSyaM sevanIyaM taM puSyaM puraH agre vane vinivezya sthApayitvA / bhaTTetibhaTTAt puSyabhaTTAt hetoH udbhUtaH jAtaH ArambhaH yasya tathAbhUtena saMbhASaNena sanAtho yuktaH yaH sakhIjanaH tena saMkalpA bhuussitaa| dhRteti-dhRtaH proSitabhartR kAyAH Akalpo veSo yayA sA, (prakRSTaM dUraM gataH proSitaH pravAsaM gato bhartA yasyAH sA proSitabhartRkA ) abhimukham ayAsIt agacchat / aparedhuH anyasmindine sa nikhilaguNA eva draviNaM dhanaM tena vizeSyaH itarajanebhyaH asamAna: puSyaH pRthivIpatibhavanaM dharSaNanapaprAsAdam anugamya 'deva, ayaM sa kiMjalpa: pakSI, iyaM ca tatprasavitrI mAtA patatriNI ca pakSiNI ca, ityAcarata ityavadat / [pRSTha 202-203] rAjA-(ciraM nirvarNya nirNIya ca svareNa ) purohita, naiSa khalu kiMjalpaH pakSI, kiM tu kaDArapiGgo'yam / eSApi vihaGgI pakSiNI na bhavati kiM tu taDillateyaM kuTTinI puruSeNa saha parastrIyogasya kauN| puSyaH-deva, etatparijJAne pragalbhamatiprasavaH scivH| deva etasya kiMjalpapakSiviSayakaparijJAne pragalbhaH prauDha: matiprasavaH buddhyutpAdaH yasya tathAbhUtaH sacivaH / rAjJA sacivastathA pRSTaH kSmAtalaM pAtAlaM pravivikSuriva praveSTumicchanniva kSoNItalaM bhUtalam avAlokata aikSata / rAjA-puSya, samAstAm / ayaM bhavAn aitihyanikaraM prAgvRttajAtaM kathayitum arhati / prAgvRttaM sakalaM kathayeti rAjA puSyam apRcchat / pRSyaH-svAmina, kUlapAlikAtra pragalbhate / kUlaM pAlayati iti kUlapAlikA kUlavatI me dharmapatnI aitihya. nikaraM kathayituM pragalbhate samarthA bhavati / bhUpatiH bhaTTinIm AhUya 'amba, ko'yaM vyatikaraH kiM prakaraNamidam' ityapRcchat / bhaTTinI tadudantaM tatprakaraNasya pUrvavRttAntam Akhyat avarNayat / kAzyapIzvaraH kazyapasyeyaM kAzyapI pRthvI tasyA IzvaraH adhipatiH gharSaNaH zailapa iva naTavat harSAmarSotkarSasthAmavasthAmanubhavan AnandakopotkaTAm avasthAM dazAm anubhavan sakalanizAntasthitastrIjanapraNamyamANacaraNakamalAM tAM padmAM taistaiH sAdhyogaNAnandadaiH stutivavanaH saMmAnasaMnidhAnaH samAdarasUcakaH bhUSagadAnazca upacarya pUjayitvA, vedavidvijohyamAnakarNIrathArUDhAM strINAM vAhanAthaM vastrAdinA AcchAditasya rathavizeSasya karNIratha iti nAma / vedavidbhiH vedArtha jAnadbhiH dvijai: vipraH skandhe dhRtvA nIyamAnakIrayam ArUDhAM panAM vezma gRhaM pravezya, puna: 'are nihIna nitarAM hIna nIca, kimiha nagare na santi sakalalokasAdhAraNabhogA: akhilajanasAmAnya jyamAnAH subhagA: sundarAH sImantinyaH nAryaH kimiti na santi yenaivam AcaraH durAcaraNaM kRtavAn / kathaM ca durAcAra, eva mAcarana na atra vilAyaM vilono'si / durvyavahAra, evam AcaraNaM kurvastvaM lavaNavata jale kathaM na vilIno'si / tat idAnImeva yadi bhavantaM tRNAkuramiva taNesi hanmi, tadA tava huMkatam abhimAnaH apakRtaM syAt naSTaM bhvet|' iti nirbharam atizayena nirbhaya' tarjayitvA. durnayanagarabhujaMgaM durAcArapurajAraM kaDArapiGgaM kaTrinImanorathAtithi kuTTinyAH parastriyaM puruSeNa yojayantyAH vidyullatAyA mano'bhilASasya atithima abhyAgataM satRNaM tRNena sahitam ugrasenamantriNaM ca nikhilajanasamakSam AkSAraNApUrvakaM parastrInimittaM dUSaNaM datvA prAvAsayat dezAntaraM prAhiNot / duSpravRttAnaGgamAtaGgaH duSpravRttena durAcAreNa anaGgatvAt kAmAkulatvAt mAtaGgaH cANDAlasadRzaH, kaDArapiGgaH tathA prajaprityakSa pArasamakSam AkSAritaH parastrInimittaM dattadUSaNaH sUciraM dIrghakAlam etadena:phalam anubhUya etasya parastrIpApasya phalaM bhuktvA dazamIsthaH maraNAvasthA dazamotyacyate tasyAM tiSThatIti dazamIsthaH / maraNaM prAptaH san zvabhraprabhavabhAjanaM zvabhre narake prabhavaH utpattiH tasya bhAjanaM pAtraM janam abhajat / narake samutpanna iti bhAvaH / bhavati cAtra zloka:-manmatheti-manmathaH kAmaH tena unmAthitaM pIDitaM svAntaM manaH yasya, parastriyA saha ratiH saMbhogaH tasmina jAtA dhIH matiryasya sa kaDArapiGgaH saMkallAt parastrIsaMbhogamano'bhilASAt rasAtale narake niSpapAta patitaH ajAyateti bhAvaH // 431 // . .. . . ityupAsakAdhyayane'brahmaphalasAdhAraNo nAma ekatriMzattamaH kalpaH // 31 // Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA 32. parigrahAgrahaphalaphullano nAma dvAtriMzattamaH kalpaH [ pRSTha 203-204 ] mamedamiti - bAhyAbhyantaravastuSu gomahiSamaNimuktAdiSu bAhyavastuSu rAgAdiSu ca abhyantaravastuSu mama idam iti saMkalpaH saMrakSaNArjana saMskArAdirUpaH parigrahaH mataH tatra cetasaH manasaH nikuJcanaM saGkocanaM kuryAt teSu mano'bhilASaM karzayedityarthaH // 432 // bAhyaparigrahAn vyAcaSTe - kSetraM sasyotpattisthAnam, dhAnyaM zAlibrIhyAdikam dhanaM hiraNyarUpyAdi, vAstu gRhaM, kupyaM kSauma- kArpAsa- kauzeya candanAdi / zayanaM zayyA, AsanaM pIThamaJcAdikam, dvipadAH dAsodAsam, pazatraH gomahiSAdayaH, bhANDaM bhAjanAni / iti bAhyA daza parigrahAH // 433 // abhyantaraparigrahAH samidhyAtvA iti - mithyAtvena atastvazraddhAnena sahitAH trayo vedAH strIvedaH puruSeNa saha ramaNAbhilASaH nAryAmutpadyate / puruSaveda: nAryA saha ramaNAbhilASaH puruSe / napuMsaka vedaH ubhAbhyAM ramaNAbhilASaH / hAsyAdayaH SaT hAsyaM, ratiH, aratiH, zoka, bhayam jugupsA / catvArazca kaSAyAH krodha- mAna-mAyA-lobhAH / iti antaHparigrahAH caturdaza / antargranthA api kathyante / antaH Atmani yaiH saMsAraH gradhyate badhyate te granthAH rAga-dveSa- lobha-mohAdayaH pariNAmavizeSAH te cAtmanyeva saMbhavanti // 434 // bAhyAntaraGgaparigrahavarNanam -- cetaneti - bAhyeSu svasmAd bhinneSu cetaneSu go-mahiSa putra - kalatrAdiSu AsaktiH ekaH bAhyazcetanaparigrahaH maNimuktAyagRhAdiSu acetaneSu AsaktiH dvitIyaH acetanaH bAhyaH parigrahaH iti bAhyaceta. nAcetanapadArthAsakteH bAhyaparigrahadvaividhyam / paraM bhavahetvAzayAzrayaH saMsArakAraNA ye mithyAtvAviratyAdayaH AzayA: caitanyarUpAH pariNAmAH te AzrayaH AdhAraH yasya sa antaHparigrahaH eka eva / upAdhibhedAd dvividhatvam antaHparigrahasya nigadantyAcAryAH ziSyAvabodhArtham ||435 || dhanAyeti - ghanAyA dhanAbhilASA tathA AviddhabuddhInAM vyAkulamatInAM narANAM manorathAH aghanAH dhanarahitA bhavanti / hi yasmAtkAraNAt anarthakriyArambhA : tadarthaSu kAmadhuk na bhavati / arthaH prayojanaM yasyAH sidhyati sA kriyA arthakriyA na arthakriyA anarthakriyA anarthakriyAyA Arambho yasyAM sA dhIH matiH tadarthaSu arthArthiSu dhanArthiSu kAmadhuk na bhavati kAmAn iSTAbhilaSitAn na dugdhe / icchayA manorathairvA dhanAni na labhyante / dhanaprAptikAraNam antarAyakarmaNAM kSayopazamo'bhANi iti matvA ArtadhyAnaM na kartavyam ||436 // saheti - saha yugapat samakAlInA saMbhUti: AtmanA saha janma yasya sa eSa deho'pi yatra zAzvataH nityaH na tatra dravyadArakadAreSu dravyaM dhanam, dArakaH sutaH dArA patnI, eteSu mahAtmanAM niHspRhANAM kA AsthA kaH prayatnaH // 437 // sa iti yaH dharmAya dAnapUjanAdikAryAya dhanAgamaM dhanaprApti na vinayeta nopayuGkte, tathA bhogAya yaH dhanAgamaM nopayuGkte tasya sa viphala evAjAgalastanavat // 438 / / prApte iti-ye ghane prApte labdhe na mAdyanti na gaviNo bhavanti / ye prAptispRhayAlavaH na bhavanti / dhanaprAptyai na spRhayanti ca ta eva mahAtmAnaH lokadvayAzritAM ihaparalokayugalAzritAnAM lakSmINAM paramezvarA bhavanti / uparyukta eva mahAtmAnaH ihaloke cakravartizriyaM labhante paraloke svargAdo indravibhUti ca prApnuvanti / // 439 || cittasyeti / he citta he manaH, vittasya dhanasya cintAyAm abhilASAyAm enasaH pApAt param anyat phalaM lAbho na / hi yataH ucitamevaitat asthAne aviSaye klizyamAnasya prayatamAnasya narasya cittasya vA klezAduHkhAtparam anyat phalaM na bhavati // 440 // niHsaMgasya sukhaM bhavatIti nizcinoti - antariti - antaH saMge antaraGge / parigrahe rAgAdI / bahirgate parigrahe maNimuktAdike / yasya mAnasaM niHsaMgam anAsaktaM bhavati / sa agaNyapuNyasaMpannaH asaMkhyasukRtapUrNaH naraH sarvatra sukham aznute labhate ||441|| 450 [ pR0 203 [ pRSTha 205 ] bAhyeti bAhye maNimuktAdiSu putrakalatrAdike ca / saMge parigrahe / rate Asakte / puMsi puruSe / cittavizuddhatA manonairmalyaM kutaH kathaM syAt / bahiH satuSe dhAnye bAhye satvaci sasye antaH vizuddhatA antanirmalatA durlabhA bhavati // 442 // satpAtreti- ta - yaH puruSaH satpAtre ratnatrayavati munau zrAvake ca viniyogena dhanArpaNena arthasaMgrahatatparaH dhanArjane tatparaH pravaNo bhavati sa lubdheSu mahAlubdhaH yataH lubdhaH yAvajjIvaM dhanaM na tyajati paraM mRtaH svena saha amutra parasmilloke dhanaM netumasamarthaH / paraM satpAtre dhanaM viniyuJjAnaH paraloke'pi dhanaM nayati ataH sa eva lubdheSu mahAlubdhaH jJeyaH // 443 // parigrahapramANANuvratahAniH pradarzyate - kRteti - kRtaM pramANaM parimANaM yasya tasmAt ghanAt / lobhena adhikasaMgrahaH adhikadhanasaMgrahaH yasya bhavati sa gRhamedhinAM paJca Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 207 ] upAsakAbhyayanaTIkA 451 mANuvrajyAni paJcamANuvrata hAni karoti // 444 // asmin dvandvadvaye'pi ubhayaparigrahe'pi yasya dehinaH zarIriNaH / manaH niHspRhaM vartate / sa puruSaH svargApavargalakSmINAM pakSe kSaNAt dakSate caturo bhavati / niHspRhacittasya narasya svargApavargalakSmINAM prAptirbhavati // 445 // atyartham - atizayena arthakAMkSAyAM ghanAbhilASAyAM nRNAm aghaughasaMcitaM pApasamUhasaMbhRtam / cetaH saMsArAvartavartagaM bhavasya AvartaH gartaH tatra vartta vartanaM gacchatIti saMsArAvartavartagam / bhavagarta bhramaNavat bhavati jAyate // 446 // [ pRSTha 205 -207 ] zrUyatAmatra parigrahAgrahasyopAkhyAnam -- pAJcAladezeSu tridazeti -- tridazAnAM devAnAM niveza: nivAsaH svargaH tadvat anukUle sukhajanake upazalye samIpe / kAmpilye tanAmake nagare ratnaprabho nAma nRpatiH / kathaMbhUtaH saH / nijeti - svadhIprabhAvadhikkRta devaguruprajJaH / asya maNikuNDalA nAma mahAdevI kathaMbhUtA sA / AtmIyeti - AtmanaH imau Atmoyo to ca to kapolo gaNDau tayoH kAntiryutiH tayA vijitaM parAbhUtam amRtamarIceH sudhAkarasya candrasya maNDalaM yayeti / asya nRpasya sAgaradatto nAma zreSThI / kathaMbhUtaH saH / kuleti - kulaM vaMzaH tasya kramaH paramparA tasmAt AgataM prAptam AtmopArjitaM ca svena saMpAditaM ca amitaM vipulaM vittaM yasya saH / sAgaradatto nAma zreSThI / gRhasya zrIriva ramA yathA dhanazrIrnAmAsya bhAryA / sUnuH putraH anayoH dhanazrIsAgaradattayoH sudatto nAma / kathaMbhUtaH saH / nyAyAdanapeto nyAyyaH sa cAso arthaH nyAyyArthaH svAmimitra vizvasitadrohavaJcanAdikavirahitaH arthaH nyAyyArthaH tasyopArjane ekaM cittaM tatvaraM mano yasya saH sudatto nAma sUnuH putraH / sa sAgaradattaH kathaMbhUtaH / mahAlobheti - mahAlobha eva vibhAvasuragniH tena jvalat dahat cittasya manasaH bhittam aMzo yasya saH sAgaradattaH / puruSeti - anekapUrvapuruSakrameNAgatAyAH suvarNakoTe, svayaM saMpAditArdhakoTeH svAmI bhavannapi zAlIyAdibhaktabhojane kalamAdyannabhukto dvayoH tuSayoH tvacoH apanItirhAnirbhavati / dvAvanAzrANAkRtizca dvau tuSo anAzrANAkRtI ca agni jalasaMyogenApi apakvAvasthAveva tiSThataH / zAkAnAM pAkavidhAne agninA pakvatvakaraNe saMbhArAdikRtizca tallavanakriyAyAM tanmUlAnAM zAkanADikAnAM kaThinAvayavAnAM ca apanayanaM kriyate, prasabhaM yatheccham abhyavahRtizca bhakSaNaM ca bhavati / ghartipUrAH ghArtikAkhyAH bhakSyavizeSAH, pUrimA polikA, veSTimA veSTanAkArA ( 'jilebI' iti bhASAyAm ) eteSAM bhakSyANAm upakSepe grahaNe bhakSaNe vA mahatI mahAn snehApahatiH ghRtatailAdivinAzaH syAt indhanAnAM kASThAnAM viratiH hAnirbhavet / dugdhadadhigholarasAdyupayoge bhakSaNe kRte vikrayaM kartuM na zakyate 'yattu sasnehamajalaM mathitaM gholamucyate' na ca takraM kaDaGgarAyeti bhakSyavizeSAya takrasyApi upayogo na bhavet / iti manyamAnaH vimarzaM kurvan svayameva pratidivasavRddhigrahaNAya pratidinam adharmaNAt kusIdagrahaNAya dhvajalokapATake dhvajalokAstailikAH teSAM pATake gRhapaGktau viharamANaH gacchan pratipitRpriyayantramupasRtya tilaMtudayantrANAM samIpaM sthitvA yaH surabhiH sugandhiH khalu eSa khalaH piNyAkaM saMjAtaH iti sasmeraM smitaM kRtvA vyAharan bruvANaH, gRhItapiNDakhaNDaH svIkRta piNyAkazakalaH, pratyavasAnasamaye bhojanavelAyAM tadgandham Ajighran san sarvajana tyaktam, atItakAlamaryAdaM jIrNamityarthaH atikrAntasamardham atIva sulabhaM daridreNApi prApyam, akaNDi - tameva ca sthAlIvilIyaM sthAlInihitaM tadaudanAdikaM zIghraM pakvaM bhavati tat kevalam avantisomena saha kAJjikayA saha ayaM sAgaradattaH Aharati bhakSayati / ata eva asya mahAmohasaMbaddhasya piNyAkagandha iti nAma jagati paprathe, prasiddhaM babhUva / ' mukhAmodamAtreNa ca prayojanam / tadalaM tAmbUlArtham arthavyayena, dhanatyAgena' / iti vicintya viSNutarutvacaH vRkSavizeSasya yA tvak tasyAH kAlavallIdalottarAsvAdarucaH pippalachallI bAvacIpatrANAM ca pazcAdbhojanena ruk ruciryAsAM viSNutarutvacaH tAH kavalayati bhakSayati / ardhaghrANodaraH parivAraH UnabhojanaH bhRtyavargaH kadAcidapi dehe hRdaye vA na manAgapi vikurute Alasyayukto na bhavati / iti matvA na kamapyUrdhapUraM pUrayati / kukSipUraNamAtram anaM kasyApi na dadAti / praticArakAMzca svabhRtyAzca evaM zikSayati upadizati - 'na tailArtha lavaNArtha vittaM vyayitavyam' kiM tu kArSApaNaM mApaM cAdAya kArSApaNaM kaSikAkhyaM paNAkhyaM vA nANakam AdAya tathA mApaM cAdAya gRhItvA yena tailAdikaM mIyate tadbhANDaM cAdAya ApaNaM vipaNa upaDhokya gatvA tadubhayaM gRhItvA punaridaM sAdhu na bhavati iti samarpayantrApaNikAya tatra mApe bhANDe kiMcillagnam AyAti + Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 210tena zArIro vidhividhAtavyaH tena tailena aGgasya mrakSaNaM kRtvA snAnaM vidhAtavyam / parijanArbhakAn bhRtyabAlAn svakIyAMzca nijajJAtibAlAMzca upajapati ( upajApayati ) bhedayati / na bhavadbhiH aGgAmyaGgArtha bhavanam upadrotavyam / aGgeSu abhyaGgasnAnAya bhavanaM gRhaM na upadrotavyam na udvejitavyam kiM tu prAtivezikazizusaMdohe: sahAtisaMbAdhaM yoddhavyam / AsannagRhiNAM bAlakasamUhai: saha atisaMbAdhaM mallayuddhaM vidheyam / asmAddhetoH bhavatAm anupAyasaMnidhiH snAna vidhiH / upAyamantarA prayatnamantareNa abhyaGgasnAnakArya syAt / kSapAyAM ca rAtrI prativezavezmapradIpaprabhAprajvalitena AsannagRhe pradIpakAntyA prakAzitena valIkAntAvalambitena kAcamukureNa nodhrAntAzritena kAcadarpaNena gRhAGgaNe pradIpakArya kartavyam / tathA nikAyyamadhye gRhasya madhye madhyegRhaM saNasaraNDaprotaH viSamarucidIptaH uruvakabIjaH zaNAgrasaMlagnaH protaH agniprajvalitaH eraNDabIjaH pradIpakArya karoti / pradIpaprakAzaM vidadhAti / sakalajanasAdhAraNAzca navInasaMgA eva-yumAH sarvajanasAmAnyAni navInasaMgA: natnAnyeva nimitAni vastrANi saparicchadaH svaparivArayuktaH paridadhAti dhArayati / manAka ISata malImasarAgAzca malino rAgo raMgo yeSAM tAn vikroNote / tato'sya vasanadhAvanArthaM vastraprakSAlanAya na kapardakopakSayaH na dhanavyayaH / parvANi ca parvadinAni ca utsavadivasAn purANAni jIrNAni pallavAni parNAni kacavaraM kaccaraM teSAm apanayanakaraNaM tyAgaH yatra tathAbhUtena utkareNa nakhAdinA AkarSaNena AtapataptasaMghATasnehadraveNa Atapena ravikiraNatApena taptA ye nibiDAH saMghATA: gaDAMzAsteSAM snehadraveNa snigdhapAkena gaDagoNIkSAlanakaSAyeNa ca gaDopetagoNInAM dhAvanena saMjAtakaSAyarasena ca nivartayati yApayati / pratyAmantraNena bhojanArtha lokAnAm AhvAnena draviNavyayAt dhanatyAgAt parAgArabhojanAvalokanena paragRhe yadbhojanaM bhujyate tasya Alokanena prekSaNena bhojanakArya nivartayati / AzritajanamanovinAzabhayAcca Amantrito'pi bhojanArtham AhUto'pi paragRhe bhojanAya na gacchati yadi tatra gacchAmi bhojanAya tarhi AzritajanAnAM manaH vikRtaM bhavet te dhanasya cauyaM kuryuH ataH na kasyApi niketane gahe psAti bhakSayati / kathaMbhUte piNyAkagandhe / [pRSTha 207-210] evamatIva tarpotkarSarasahArye tarSastRSNA tasya utkarSaH pravRddhiH tasya rasaH prema tena hArye tadadhIne ityarthaH / punaH kathaMbhUte / sakaleti-sakalAnAM kadaryANAM kRpaNAnAm AcArya mahAkRpaNe itibhAvaH / tathAbhUte tasmijIvatyapi mRtakalpamanasi mRtena sadRzaM mRtakalpaM tanmanaH yasya saH mRtakalpamanAH tasmin vasati sati / ekadA ( ratnaprabho nRpaH caityAlayanirmANAya suvarNeSTakAH stUpatAm Anayat ) ratnaprabho napaH rAjasindhureti-rAjAnaH eva sindhurAH hastinaH teSAM pradhAvasya abhidravasya AkramaNasya saMdarzanAya avalokanArtha prAsAdasya saMpAdanAya racanAya / zravaNeti-zravaNo ko to AzrayIbhUto vRttasya yasya tathAbhUtasya brahmadattasya mahIpate: kAlena sthaNDilatayA unnatabhUmirUpatayA lupto vinaSTaH avakAzaH yasmistathAbhate bhavanapradeze prAsAdadeze bhUzodhanaM vidhAya yatne kRte sati / tadAsthAneti-tasya AsthAnamaNDapasya sabhAgRhasya AbhogaH vistAraH tasya bandhaM juSanti iti bandhajuSaH sabhAgRhavistArabandhabhAginyaH iti bhAvaH / punaH kathaMbhUtAH / prakAmeti-prakAmam atizayena USaradoSaH kSAramRttikAdoSaH tena kaluSavapuSaH kRSNIbhUtA iti bhAvaH / punaH kathaMbhUtAH / saMpUrNati-sakalavistArabhRtaH prathimaguNaviziSTAH pRthutvaguNazAlinyaH, suvarNeSTakAH savarNana hemnA racitA iSTakAH samAlokya bahinikAma bAhyAvasthAyAM nitarAM kalaGkena kRSNAditvena malinimAdarzanAta itaramattikeSTakAbhiH avizeSatAM tAsAm Akalayan jAnAnaH etAH khalu caityAlayanirmANAya jinagahanirmANAya yogyAH iti manasA ekatra stUpatAm unnatarAzyAkAratAm Anayat / [ atrAntare piNyAkagandhaH kAcavAhAna bhakSyAdibhiH pralobhya tAsAM suvarNaSTakAnAM saMgrahamakarot ] atrAntare asminprasaMge samasteti-sakalAnAM mitaMpacAnAM kRpaNAnAM purogamasaMbandhaH agraNItvayuktaH piNyAkagandhaH sarabhasaM vegena patatAM gacchatAm iSTakobhAraM vahatAM vaivadhikanivahAnAM vivadhaiH ubhayato baddhazikyaH skandhavAhakASThaH bhAra vahanto narA vaivadhikA ucyante teSAM samUhAnAM sAyaMsamaye mArgaviSaye mArgapradeze patitAm ekAm iSTakAm avApya labdhvA caraNadhAvanapradeze tAM sa nyaSAta asthAyat / tatra ca pratiSatraM pratidinam aGghisaMgharSAt pAdamadanAt azeSakAluSyamoSe sakalamalinatAyA apagame bharmanirmitatvam avetya bharmaNA suvarNena racitatvaM tasyA jJAtvA, testaiH pralobhanavastubhiH modakAdibhiH kAcavahAnAM Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 210 ] upAsakAdhyayanaTIkA 453 bhAravAhakAnAM vihitopacAraH kRtAdaraH tAH suvarNeSTakAH saMgRhNan svIkurvan zrutaH AkaNitaH svastrIyasya bhaginIputrasya apAyodantaH mRtyuvArtA yena tathAbhUtaH piNyAkagandhaH phAyamAneti - - phAyamAnaH vardhamAnaH yaH manomanyuH manaHzokaH tena kRto anto nAzaH yasya saH ( svasutaM suvarNeSTakA grahaNaM kuvityAdizya bhaginIgrAmaM gatavAn / ) putra, sakalakalA nipuNacittasudatta tava pitRSvasuH putrazokazAntyai mayA avazyaM gantavyam apasthAtavyaM ca mRtoddezena snAnaM ca kartavyam / tatastvayApyetAH suvarNeSTakAH pariskandaloka pralobhena pari AsamantAt skandena bhAravAhinAM lokAnAM pralobhena datvA sAdhu saMgrahItavyAH / ityupahvare ekAnte vyAhRtya uktvA sakaleti -- sakalaM ca tajjagat sakalajagat tasya vyavahAraH pravRttiH tasya avatAraH utpattiH tasmai trivedyAM vedatrayasadRzyAM kAkandyAM nagaryAM tokasya putrasya zokAt azrUNi netrajalAni bhUyiSThAni yasyAH sA tathAbhUtAyAH kaniSThAyA laghiSThAyAH svasuH darzanArthamagacchat / asadvyavahAravyAvRttaH anyAyyavyavahArAt nivRttaH sudattaH tAtopadezaM piturAdezam niHzreyasaM azreyaskaram avasyan jAnan yataH rAjaparigRhItaM rAjasvAmikaM tRNamapi kAJcanIbhavati suvarNaM jAyate saMpadyate ca taddheturbhavati pUrvapuruSAjitasyApi dhanasyApaharaNAya prANavinAzAya ca iti jAtamatiH udbhUtavivekaH na ekAmapi iSTakAM samagrahIt samagRhNAt / mahAlo bhalolatAndhaH piNyAkagandhaH tasyAH kAkandyAH puraH puryAH apasnAtvA mRtakoddezena snAnaM vidhAyAgataH sutamapRcchat / vatsa, kiyatIH khalu tvam iSTakAtatIH iSTakAnAM tatIH samUhAn paryagrahIH agRddhAH / steyayogavinivRttaH steyaM caurya tasya yogaH saMbandhaH tasmAdvinivRttaH viraktaH sudattaH tAta, kAmapi iSTakAmaham agRhNAm / [zrutvaitatputravAkyaM piNyAkagandhaH svapAdau zilAputrakaMNa jarjaritAvakarot] prAdurbhavaditi - prakaTIbhavaddIrgha narakagatipApabandhaH piNyAkagandhaH samarthe kuTumbapAlanakSame sadAcArapAlanena kRtArthe jIvitasAphalyaM kurvANe, puNyakAryaM dAnapUjAdikaM tadbhajatIti puNyabhAk tasmin tuji putre param anyat uttaraM vacanam apazyan 'yadi cet imau kramo caraNo parikramaNakSamI parikramaNaM gamanaM tatra kSamau samarthoM mama na abhaviSyatAM tadA kathaMkAraM kimartham ahaM manmanorathavandyAM ' manmanorathAnAM kArAgArasadRzyAM kAkandyAm agamiSyam / ataH etI eva pAdau atra zrIvirAmAvahau lakSmIvinAzajanako drohI dveSarUpI iti vicintya udvarttanaM vilepanam vartayatyA mardayantyA svavAsinyAH svapalyAH karAdAkSiptazarIreNa balAdguhItena zilAputrakeNa peSaNapASANena to jarjaritI akarot / [ iSTakAsu suvarNatvaM nirvarNya rAjA piNyAkagandhasya sarvasvamapAharat sa ca mRtvA narake janmAlabhata ] etacca vaidehakavyaJjanaparijanAt vaizyaveSadhAribhRtyajanAt ratnaprabho rAjA azRNot / kathaMbhUtaH / prAcIneti - prAcIna barhI indraH tasya nibhaH tadupamaH tatsadRzo vA kSitIti - kSitiH pRthvI eva ramaNI strI sA eva kariNI hastinI tasyAH ibhaH gajaH ratnaprabhaH zrutvA vAsovaktreNa kuThArikAmukhena zilpibhiH takSibhiH vidhApiteti -kAriteSTakAchedaH nRpaH suvarNatvaM nizcitya vihiteti - kRtadhanAdisakalavastvapahAram sanikAraM sadhikkAraM nagareti - nAgarikajanena uccAryamANadurapavAdAnAM ghoSyamANAvarNAnAM prabandho vistAro yasya taM piNyAkagandhaM niravAsayat svadezAt niraghATayat / 'indriyam asthAnaM hi guNadoSayormahIpatayaH' rAjAnaH guNadoSayoH asthAnam indriyam' asthAnena yasya niyataM sthAnaM nAsti tAdRzena indriyeNa manasA indriyeNa guNadoSayovicAraH kriyate yathA tathA rAjA janAnAM guNadoSo asthAnam indriyaM manaH bhUtvA vicArayati iti nItivAkyam anusmRtya mUladhanapradAnena rAjA sudattasya mUladhanaM dattvA samAzvAsayat tathA anvayAgata nivAsa nivedanena ca vaMzaparamparAgatanivAso bhavato'traiva bhavatviti nivedanaM kRtvA rAjA sudattaM sAdhu samAzvAsayat / sa tathA nirvAsitaH nirdhATitaH saMjAtanaraka niSeka nibandhaH saMjAtaH narakasya gateH Asravasya nizcayena bandho yasya / kRteti - prakAmam atizayena lobhena saMbandho yena saH, cirAyeti - cirAya dIrghakAlAvadhikAH upArjitA labdhAH durantAH duHkhadosnto yeSAM teSAM duSkarmaNAM skandhAH yena sa piNyAkagandhaH pretya mRtvA pAtAlaM zvabhraM narakam agAt / bhavati cAtra zlokaH - SaSThayAH kSiteH tamaH prabhAyAH pRthivyAH duHkhamallake duHkhAnAM pAtrabhUte asminlallake nAmni indrakabile dhanAyAviddhacetasA ghanAyayA dhanAbhilASayA AviddhaM bhrAntaM cetaH mano yasya tena piNyAkagandhena pete apatyata ||447 // - kRtaH isyupAsakAdhyayane parigrahAgraha phala phullano nAma dvAtriMzattamaH kalpaH // 32 // Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA 33. guNatratatrayasUtraNo nAma trayastriMzattamaH kalpaH [ pRSTha 210 ] digiti - sadbhiH sajjanaiH gaNadhara devAdibhiH sAgArayatiSu magAreNa sahitAH rA: teca te yatayazca sAgArayatayaH, gRhe sthitvA ahiMsAdiSu ekadezena yatanatvAt zrAvakAH sAgArayatayaH procyante / teSu dizAM viratiH, dezAnAM viratiH, anarthadaNDAnAM ca viratiH iti tritayAzrayaM digdezAnarthadaNDAnAM tritayasya Azrayam AdhArabhUtaM guNavratatrayaM smRtam digbhyo viratiH diggratam, dezebhyo viratiH dezavratam, anarthadaNDebhyo viratiH anarthadaNDavratam ||448 || digvratadezavrate vyAcaSTe - sarvAsu dikSu pUrvAdiSu dazasu dikSu etasyAM kasyAM - ciddizi mama iyatyeva iyadyojana krozAdiparimANA gatirgamanam iti maryAdAM kRtvA tato bAhye gamanaM naiveti digvratam / tathA ca nikhileSu sarveSu adhaHprordhva dezeSu nimnonnateSu dezeSu guhAdiSu parvata zikhareSu ca mama iyatpramANA gatiriti dezavratam ||449 // digdezeti - evaM pUrvoktapramANena dizAM dezAnAM ca niyamAt avadheH tato bAhyeSu vastuSu bhogopabhogAdiSu vastuSu hiMsAnivRtte: lobhanivRtteH, bhogAdinivRttezca cittayantraNA manonigrahaH bhavati // 450 // 4 4 [ pR0 210 [ pRSTha 211-212 ] rakSanniti - idaM guNavratatrayaM prayatnena ahiMsAdyaNuvratapAlanapUrvakaM rakSan gRhI gRhasyaH yatra yatra bhUtale svargAdo vA upajAyate utpadyate tatra tatra AjJezvayaM labheta prApnuyAt // 451 // AzetigRhItasya devagurusamakSaM svIkRtasya AzApramANasya AzAnAM pUrvAdInAM dazAnAM dizAM pramANasya iyattAyAH vyatikramAt ullaGghanAt dezavratI aNuvratI gRhasthaH prAyazcittasamAzrayaH prAyazcittasya viSayaH prajAyeta bhavet / yadA lobhAdinA gRhItadigvratasya gRhItadezaguNavratasya gRhiNaH tanmaryAdAyA ullaMghanaM syAt tadA pramAdaparihAnaye tadvratanairmalyAya prAyazcittaM tena samAcaryam / tathA kRte sati doSaparihAro bhavet vratotkarSazca jAyeta // 452 // zikhaNDIti - zikhaNDI mayUraH, kukkuTastAmracUDaH, zyenaH zazAdanaH biDAlo mArjAra:, vyAlaH sarpaH, babhruH nakulaH, viSaM garalam, kaNTakAni zastram agniH kaSA pratodaH, pAzako jAlaM rajjuH || 453|| pApAkhyAneti - pApAkhyAnaM pApopadezaH hisAkRSyAdisaMzrayaH, azubhadhyAnam Artaraudravikalpam, hiMsA hisAdAnaM viSAstrAdihiMsAkAraNAnAM dAnam, krIDA jalakrIDAdikam / vRthA kriyAH pRthvIkhananam, vAtavyAghAtaH, agnividhyApanam, jalasecanAdikam / vanaspatInAM chedAdikam ete sarve anarthadaNDAstyAjyAH / paropatApaH pareSAm upatApaH pIDanama, paizunyaM parokSaM nindAkaraNam, zokaH anugrAhaka saMbandhavicchede vaiklavyavizeSaH zokaH, AkrandaH paritApajAtapAtapracuravilApAdibhirvyaktakrandanamAkrandanam / anyaiH eteSAM karaNam ete anarthadaNDa hetavo bhavanti // 454 || vadheti - vadhaH daNDakazAvetrAdibhiH abhighAtaH prANinAm / bandhanam -- rajjvAdibhirbandhanaM yenAbhimatagativirodhaH / saMrodhaH -- rodhanam ete anye'pi ca IdRzAH anarthadaNDAkhyAH bhavanti, sAMparAyaH saMsAraH tasya pravardha - katvAt // 455 / / poSaNamiti - krUrasatvAnAM jIvaghnajIvAnAM mArjArAdInAm poSaNam / hiMsopakaraNakriyAm hiMsAyAH upakaraNAnAM viSazastrAdInAM kriyA karaNam / dezavratI guNavratapAlakaH zrAvakaH kathaMbhUtaH, svakIyeti svakIyAzca te AcArAH ahiMsAdyupetAH zrAvakAcArAH taiH cArvI sundarA tathA yuktA ghorbuddhiryasya ||456 || anarthadaNDatyAgasya phalam - anarthadaNDanirmokSAt svasya svakIyajanAnAM vA zarIravAGmanaH prayojanAdvinA anyaH arthaH anarthaH tadviSayakAH azubhamanovAkkAyAH parapIDAkaratvAddaNDA iva daNDAH teSAM nirmokSAt tyAgAt / dezato yatiH zrAvakaH sarvabhUteSu suhRttAM mitratvaM teSAM bhUtAnAM duHkhAnutpattyabhilASam / svAmitvaM ca prapadyate labhate ||457 // anarthadaNDatyAganAzAya kAH kriyAH Aha - vaJcaneti - vaJcanA parapratAraNam, Arambho jIvapIDAhetuvyApAraH / hiMsA ca eteSAm upadezaM kRtvA eteSu vaJcanAdiSu anyeSAM pravartanam / bhArAdhikyaM pramANAtiriktabhArAropaNam / adhikaklezaH tirazcAM yena klezaH syAttatkAryakaraNaM rajjvAdinA bandhanam annAdyadAnam Adikam etAH kriyAH tRtIyaguNahAna ye bhavanti // 458 / / " ityupAsakAdhyayane guNavatatrayasUtraNo nAma trayastriMzattamaH kalAH ||33|| 1. atra yazastilaka campUkAvyasya saptama AzvAsaH samApyate; yathA - " iti sakalatA kika loka cUDAmaNeH Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 215] upAsakAbhyayanaTIkA 34. snAnavidhirnAma catustriMzattamaH kalpaH [pRSTha 212-213 ] guNavratavarNanAnantaraM zikSApratAni varNyante prathamaM teSAmabhidhAnAni koya'nteAdAviti-AdI sAmAyika karma, dvitIyA proSadhopAsanakriyA, sevyArthaniyamastRtIyaM zikSAvratam, dAnaM caturtha zikSAvratama / zikSAya abhyAsAya vratAni zikSApratAni, pratidivasAbhyasanIyatvAt / gaNavrataM hi prAyo yAvajjovikamAhaH / athavA zikSA vidyopAdAnam, zikSApradhAnaM vrataM zikSAvatam / sAmAyikAdeviziSTazrutajJAnapariNatatvenaiva nirvAhyatvAt // 459 // sAmAyikamAha-Aptaseveti-AptasevopadezaH samayaH syAt tatra samayArthinAM AptasevopadezAbhilASiNAM zrAvakANAM niyuktaM yatkarma tatsAmAyikama uucire| yaH sarvajJaH sarva. lokezaH sarvadoSavivarjitaH sarvasattvahitazca tam AptamAhuH iti Aptasya lakSaNaM pUrvamuktam / tasyAptasya sevA pUjA tatra niyuktaM yatkarma jinasnapanA stutijapAH tatsAmAyikamUcire uktavantaH // 460 // AptAbhAve'pi tadAkArapUjA puNyotpAdiketi darzayati / Apteti-Aptasya arhatparameSThinaH asannidhAne'pi avidyamAne'pi, tadAkRtipUjanaM puNyAya puNyaprAptaye bhavati / dRSTAntamAha-tArkSya mudrA garuDamudrA yasyAM garuDasya sAMnidhye avidyamAne'pi viSasAmadhyasya mUrchAmRtyAdeH sUdanaM vinAzanaM kiM na kuryAt api tu kuryAdeva / ahaMdAkRti zAntAm AtmadhyAnamudrApradarzinI dRSTvA bhaktirutpadyate tatazca puNyaM prApyate pApalopazca bhavati // 461 // devatArcane zuddhidvayasyAvazyakatA-antaHzuddhimiti-antaHzudi vidhAya azubhasaMkalpAnmuktvetyarthaH, bahiHzuddhi vidhAya, vidhivat zauca-snAna-dantaSAvanAdikriyAH bahiHzuddhiM ca viSAya devatArcanaM vidadhyAt kuryAt / AdyA antaHzuddhiH dauzcityanirmokSAt pApasaMkalpatyAgAt / anyA bahiHzuddhiH snAnAd bhavati / snAnabhedAn agre vakSyati // 462 / / snAnaM kimayaM karaNIyamityanuyogasya uttaramAha-saMbhogAyeti-annAdibhakSaNaM saMbhogaH tadarthaH snAnaM kartavyam / vizavayaM zarIranirmalatvAya pariNAmavizaghathaM ca snAnaM matam / yatra yasmin snAne / amutra paraloke svargAdau ucito vidhiH dAnavratapUjAbhiSekAdikaM kriyate tatsnAnaM dharmAya smRtam / gRhasthayatyoH snAnakAlanirNayaH // 463 // nityamiti-gRhasthasya devArcanaparigrahe devapUjAsvIkAre nityaM snAnam, akRtasnAno gRhI devapUjAM na kuryAt bahi:zuddharabhAvAt / sA ca antaHzuDherapi nimittam / yatestu durjanasparzAtsnAnam, durjanAH kApAlikAtreyocANDAlazabarAdayaH teSAM sparzAta yateH snAnaM bhavati / eSAM sparzAbhAve tasya snAnaM vihitaM nindyaM bhavati // 464 // kutra kathaM snAnaM kartavyamiti kathayati-vAtAtapAdIti-bhUritoye vipulajale vAtAtapAdisaMspRSTe pravahatA vAyunA sarvataH spRSTe / mAtapena sUryakiraNaH sarvataH spRSTe / apanItazaitye jalAzaye tddaagaado| avagAhya antaHpravizya snAnam mAcaret / uparyuktaviziSTajalAzayAbhAve anyasya kUpAderjalaM gAlitaM bhajet jalaM gAlayitvA dRDhena nirmalena vAsasA tena snAnamAcaret / agAlitakUpajalena snAnaM na kuryAt kRte'pi tena snAne bahiHzudinaM bhavati / paraM vAtAtapAdisaMspRSTaM jalAzayajalaM gAlitajalavanchu8 matam atastena snAnaM bahiHzudividhAyakaM jJAtavyam / / 465 // snAnasya paJcavidhatvam [pRSTha 214-215 ] pAdajAnu iti-pAdo caraNo, jAnunI UruparvaNo, kaTiH zroNiH, grovA kaNThaH, ziro mastakam, eSAM paJcAnAM paryantasya saMdhayaH avalambanaM yatra tat snAnaM paJcavidhaM paJcaprakAraM tavayAdoSam / doSamanusRtya / zarIriNAM narANAM jJeyaM jJAtavyam // 466 / / snAnAdhikAriNo vizinaSTipramopapanasyeti-brahmavaryeNa strIsaMbhogavarjanena upapannasya yuktasya brahmacAriNaH / punaH kathaMbhUtasya / nivattArambhakarmaNaH sevodyogakRSyAdikarmaviratasya / yadvA tadvA snAnaM bhavet pAdasnAnaM kaTisnAnaM viSvekena kenApi snAnena Acaritena sa brahmacArI devArcanAdhikArI bhavet / anyasya stryArambhasevAsaMkliSTasya gahiNaH antyaM tadvayaM snAnaM mataM provAsnAnaM ziraHsnAnaM ca tAbhyAM sa zuddhaH devapUjAM kuryAt / / 467 / / ArambhAdi zrImannemidevabhagavataH ziSyeNa sadyo'navadyagadyapadyavidyAdharacakravatizikhaNDamaNDanIbhavaccaraNakamalena zrosomadevasuriNA viraMcite yazodharamahArAjacarite yazastilakAparanAmni mahAkAvye saccaritracintAmaNi ma saptama mAzvAsaH" Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa0 jinadAsaviracitA [ pR0216saMkliSTasya bahiHzuddharatyAvazyakatA-sarveti-sarve ca te ArambhAH sevAkRSivANijyAdayaH teSAM viz2ambhaNaM vijRmbhaH pravRddhiryasya, punaH kathaMbhUtasya / brahmajihmasya jahAti tyajati iti jihmaH brahmacaryeNa tyaktasya svastriyA kRtamaithunasyeti bhAvaH / etAdRzo dehinaH dvijazrAvakasya bahiHzuddhim avidhAya akRtvA AptopAstyadhikAritA na / devApUjAdhikAro nAsti / / 468 // adbhiriti-adbhiH jalaiH zuddhi nirAkurvan snAnam akurvan ityarthaH, mantramAtraparAyaNaH mantroccAraNeSveva tatsaraH sa brahmacArI bhuktvA bhojanaM kurvANaH taddoSaparihArAya mantram uccArya zuddhibhAgbhavati, hatvA malamUtraM kRtvA mantraH zuddhayati / vihRtya ca vihAraM kRtvA svAdhyAyAdyartha gurvAdisamIpaM gatavatastasya mArge pAdapatanAdiSu jIvaghAte sati paJcaguruMmantraryApathazuddhiM kurvataH zuddhirbhavati na tasya jalazuddhe. rAvazyakatA // 469 / / bahiHzuddhikarANi vastUni-mRtsnayeti-prazastA zucisthAne sthitA zubhagandharasavarNopetA mRttikA mRtsnocyate tayA / iSTakayA dagdhamatkhaNDena / bhasmanA, gomayena goviDA / tAvacchaucaM zuddhiM kuryAt yAvannirmalatA hastAdeH syAt / iyaM vizuddhibrahmacAriNA muninApi vidheyA / yA snAnazuddhiH sA kadA vidheyeti uktameva // 470 // vihRtya Agatasya, vastUnAM ca zuddhiH-bahiriti-bAhyapradeze vihRtya gatvA punaH saMprApta AgataH anocamya Acamanam akRtvA gRhaM na pravizet / Acamya jalaprAzanaM trivAraM kRtvA gRhapravezaH kAryaH / tathA sthAnAntarAt anyat sthAnaM sthAnAntaram anyagrAmagRhAdeH AgataM sarva vastu dhAnyaphalAdikaM prokSitaM jalena prasicya Acaret seveta // 471 // kathaMbhUtaH sandevArcanavidhiM kuryAt-Apluta iti-A samantAt plutaH jalamavagAhya snAtaH / saMplutaH samyak pluta: saMsnAtaH / svAntazucivAso vibhUSitaH manasA zucivAsasA ca zuddhavastrayugalena ca vibhUSitaH zobhitaH / maunena saMyamena indriyaprANisaMyamayugalena ca saMpannaH paripUrNa: gRhI devArcanAvidhiM kuryAt // 472 // dantadhAvaneti-dantAnAM dhAvanaM dantadhAvanaM dantaprakSAlanaM tena zuddham AsyaM mukhaM yasya saH / mukhavAsocitAnanaH vadanavAsasA channamukhaH / asaMjAtAnyasaMsargaH na saMjAtaH anyajanAnAm asnAtajanAnAM saMsargaH sparzaH yasya saH / gRhI devAn upAcaret pUjayet // 473 // hometi-bhojanAtprAk homaH bhUtabalizca etau dvau vidhI pUrveH prAcInasUribhiH bhaktavizuddhaye annavizuddhaye ukto| bhuktaH bhojanasya AdI prArambhe salilam Acamanam, sapiH ghRtam, Udhasyam Udhasi bhavam UdhasyaM gostanodbhavaM dugdhamiti / eteSAM sevanaM rasAyanam / jvarAdivyAdhivinAzakam / homena devAnAM tarpaNaM bhavati / annadAnena bhUtAnAM prANinAM tarpaNaM syAt // 474 // etadvidhiriti-eSa vidhiH homabhUtavalyAdividhiH na dharmAya na puNyAya / na ca tadakriyA tasya akriyA akaraNam adharmAya apuNyAya katham / darbhapuSpAdivat darbhapuSpAkSatazrotravandanAdividhAnaM yathA kRtaM na dharmAya / akRtaM vA adharmAya na bhavati / darbhAH lokavyavahAre pUjAyAM ca pUtAH manyante / AsanAdau, agnijvAlanena bhUmizuddhau ca tadupayogakaraNakathanAt / puSpAkSatAnAmapi pAkSikAdibhaktAnAM bhaktipariNAmAGgatvAt dharmahetutvamapi vijJeyam / brahmacArikSullakAdInAM tadabhAve'pi bhAvapUjanaM bhavedato nAdharmAyApi // 47 // dvau iti-hi yasmAt gahasthAnAM dvau dharmoM laukika: loke bhavaH laukika: ihalokasaMbandhI dhrmH| parasmina loke bhavaH pAralaukikaH / AdyaH laukiko dharmaH lokAzrayaH asti / homo bhUtabaliH, darbhapuSpAkSatAdikaM ca laukiko dharmaH / para: pAralaukikaH AgamAzrayaH AgamAghAraH jinAgamaproktaH // 476 / / [pRSTha-216] jAtayaH iti-sarvA jAtayaH anAdayaH brAhmaNakSatriyAdayaH / videhakSetrApekSayA etA jAtayaH anAdayaH / tatra muktiyogyAnAM jAtInAm accheda eva / bharatairAvatakSetrApekSayA caturthakAle muktiyogyAnAM jAtInAM saMbhavatvAt sAditvaM tAsAm / ataH tatkriyAzcApi tathAvidhA anAdayaH / zrutiH vedaH zAstrAntaraM vA anyadvA zAstraM smRtyAdikaM pramANaM bhavatu atra maH asmAkaM kA kSatirhAniH // lokAzrayo dharmaH yaH zrutI smRtI voktaH saH sa AtmapratipannavratAnuSThAnAnupaghAtena pramANyatAm // 477 // jainAgamavidhim AtmahitAya pramANayet- svajAtyaiveti-vizuddhakulajAtI svajAtyaiva svasya jAtyaiva janmanA eva vizuddhAnAM pavitrANAM varNAnAM brAhmaNa-kSatriya-vizAM takriyAviniyogAya garbhAnvaya-dokSAnvaya-karInvayakriyANAM viniyogAya AropaNAya jainAgamavidhiH jinAgamaproktaH AcAraH paraM pramANa mantavyaH / yathA svajAtyava svajanmanaiva nirmalasya kAntijuSo ratnasya maNeH takriyAviniyogaH zANagharSaNAdikaM ratnazAstraproktaM paraM pramANaM manyate janaH tadvat // 478 // Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 218 upAsakAdhyayanaTIkA zrutismRtyoraprAmANyaM kathamiti cedAha-yaditi-yat yasmAt / tatra zrutismRtyoH, bhavabhrAntinirmuktihetudhIH durlabhA / bhave saMsAre bhrAntiH bhramaNaM tasyAH nirmuktiH pRthagbhavanaM tasyAH hetudhIH upAyajJAnaM kAraNajJAnaM durlabha nitarAm aprApyam / saMsAramuktyupAyajJAnaM zrutismRtyonastyeivAtaste na pramANe / saMsAravyavahAre tayoH prAmANyamastu iti cenna, yataH saMsAravyavahAre svataH siddhe sati tatra AgamaH vRthaa| bAhyazuddhyAdayo ye AcArAH te yAvantaH samyaktvavratAnupaghAtahetavastAvantaH pramANaM teSveva zrutismatyoH prAmANyaM jainamanyate // 479 // tathA casarva eveti-yatra yasmin laukike vidhau homabhUtabalyatithisatkArAdau samyaktvahAniH samyagdarzanasya vinAzo na syAt yatra ca vratadUSaNam ahiMsAdivateSu dUSaNam upaghAtaH na syAt / saH sarva eva laukiko vidhiH janAnAM pramANam / zrutismRtyoH prANivadho yajJe'vadhatvena prtipaaditH| tadAcaraNam ahiMsAvatopaghAtAya bhavet ataH sa laukiko vidhirna pramANaM samyaktvavratavighAtakatvAt / ye ca prANivadhayajJasamA anye'pi laukikA viSayaH samyaktvavratavighAtakRtaH santi te sarve'pi vA eva // 480 // ityupAsakAdhyayane snAnavidhirnAma catustriMzattamaH kalpaH // 34 // 35. samayasAravidhirnAma paJcatriMzattamaH kalpaH [pRSTha 217-218 ] dvaye devasevAdhikRtAH saMkalpitAptapUjAparigrahAH kRtapratimAparigrahAzca / . deveti dIvyate stUyate indAdibhiriti devaH paramAtmA tasya sevA pUjAbhiSekastutivandanAH tAsu adhikRtAH adhikAriNaH / dvaye zrAvakAH santi / saMkalpitApteMti-dalaphalotpalAdiSu ayaM jinaH iti saMkalpitaH AptaH tasya pUjAparigrahaH yeSAM te prathame zrAvakAH / kRtapratimAparigrahAH apare zrAvakAH / iti zrAvakabhedo dvau| sa saMkalpo'pi dalaM patraM phalaM pUgIphalAdikama, utpalaM kamalam, Adizabdena kamalabojAdikam, teSu yathA AptasaMkalpaH kriyate tathA samayAntaraM vaidikasamayAdikaM tatpratimAsu hariharAdiSu na vidheyaH / yataH-zuddha iti-yathA kanyAjane zuddhatvAt imAM kanyAm ahaM tubhyaM dadAmi dharme cArthe ca kAme ca nAticara iti saMkalpena kanyApradAnaM kriyate / tatra ca kanyAyAM tvamasya bhAryA bhaveti saMkalpaH devAgnisAkSikaH kriyte| sa ca kanyAjane eva kartum ucitaH pUrva tAdakasaMkalpasyAkRtatvAt / paraparigrahe parakIyabhAryAyAM saMkalpaH katUM nocito yathA, tathA AkArAntarasaMkrAnte hariharAdipratimArUpe ayaM jina iti saMkalpakaraNaM nocitamiti bhAvaH // 481 // tatra prathamaM pratisamayasamAcAraM saMkalpitAptasamAcAravidhim abhidhAsyAmaH kathayiSyAmaH / tathAhi-ahaMnnatanuriti-bahana jinezvaraH, atanuH siddhaH, madhye bhUrjaphalakasicayAdInAM madhyabhAge sthApyo / tayordakSiNataH savyabhAge gaNadhara AcAryaH, pazcAt vAmabhAge zrutagoH upAdhyAyaparameSTho zrutaM dvAdazAGgAtmakaM zrutajJAnaM giri vANyAM yasya sH| tadanu tadanantaraM sAdhuH prmesstthii| puro'pi ca dRgavagamavRttAni samyagdarzanajJAnacAritrANi sthApyAni / ete'haMdAdayaH bhUrje bhUrjapatre, phalake dArupaTTake, sicaye vastre, zilAtale samatalapASANe, saikate sikatAbhinimite sthaNDile, kSitI bhUmitale, vyomni AkAze, hRdaye ceti samayasamAcAravedibhiH nityaM sthaayaaH| saMkalpasamAcArasya jJAtRbhiH sadA sthApyAH // 482-483 // evaM sthApanAkaraNAnantaraM paJcaparameSThinAM ratnatrayasya cASTaprakAreNa pUjanavarNanaM kramazaH kriyate / prathamaM tAvat arhatparameSThipUjanaM viviyate tadyathA-ratnatrayeti-ratnatrayeNa puraskAraH agrataHkaraNaM pUjanaM yeSAM te ratnatrayapura H ratnatrayeNa pUjanIyAH paJcApi parameSThinaH parame indrAdInAM vandye pade tiSThantIti parameSThinaH / arhatsiddhAcAryopAdhyAyasAdhavaH / kathaMbhUtAH bhuvanendavaH trijagaccandrAH, bhavyaratnAkarAnandaM bhavyAH ratnAkarA iva samudrA iva teSAm Anandam AhlAdaM kurvantu janayantu // 484 // OM nikhileti-nikhileti, parAnapekSeti anekAni vizeSaNAni arhatparameSThino vizeSyasya, ataH tAni kramazo viviyante / ratnatrayapuraHsarasya bhagavato'hatparameSThinaH aSTatayomiSTim aSTavidhAM pUjAM jala-gandhAkSata-puSpa-navedya-dopa-dhUpa-phala: aSTaprakArairdravyaiH pUjAM karomi iti svAhA / kathaMbhUtasya pUjAM karomi nikhileti-nikhilAzca te bhuvanapatayaH sakalajagatsvAminaH adholokasya gharaNendraH prabhuH madhyalokasya naralokasya ckrvrtii| Urdhvalokasya saudharmendrAdayo'dhipatayaH / taiH vihitA katA 58 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 216 niratizayA nitarAm atizayo mAhAtmyaM yAsu tAH saparyA pUjAH tAsAM paraMparAH paJcakalyANapUjA yasya sa tasyeti bhAvaH / parAnapekSeti - parANi indriyANi, AlokaH jJAnAdyAvaraNakSayopazamazca parANi teSAm anapekSazvAsau paryAyazca pUrNa paramAtmAvasthA tasyAH pravRttaM jAtaM sakalavastusamUhavIkSaNAya locanamiva netramiva yat kevala . jJAnaM tadeva sAmrAjyaM tasya lAJchanarUpANi abhijJAnarUpANi yAni paJcamahAkalyANAni garbha janma-dIkSA kevala - nirvANAntAni / aSTamahAprAtihAryANi ca azokatarupuSpavRSTi- divyadhvani cAmara - ratnAsana - bhAmaNDala - dundubhi - chatratrayANi janmajAtadazAtizayAH / devakRtAzcaturdazAtizayAH / kevalajJAnasaMjAtA dazAtizayAzca etaizcatustriMzadatizayavirAjitasya ete'tizayAstIrthakRto vimucya anyatra cakravartyAdiSvapi nopalabhyante / punaH kathaMbhUtasya arhataH / SoDazArdheti SoDazasya ardham aSTo lakSaNAnAM sahasraM lakSaNasahasraM SoDazArdhena sahitaM lakSaNasahasraM tena aGkitam upalakSitaM divyadehasya mAhAtmyaM prabhAvo yasya tasya / arhanto hi viSAgnizastrAdibhirapratihatazarIrAH dhAtuvaiSamyAdivirahitadehA ata eva teSAM divyadehatvam / dvAdazeti - zikSakatrAdivikriyaddhimunyAdayo dvAdazagaNAH teSAM pramukhAH zreSThAH gaNadharadevA mahAmunayaH teSAM manaH praNidhAnaM cittaikAgryaM tena saMnidhIyamAnam AropyamANaM paramezvara iti paramasarvajJa iti nAmnAM sahasraM yasya / punaH kathaMbhUtasya - virahiteti - arirmohanIyaM karma / rajasI jJAnadarzanAvaraNe / rahaH antarAyaM karma / ebhyo jAtA ye mohAjJAnAdayaH kuhakabhAvA: mithyAbhAvAH te virahitAH naSTAH arirajorahaH kuhkabhAtrA yasya tasya / punaH kathaMbhUtasya samavasaraNeti -- samavasaraNaM kevalajJAnijinavaibhavam udyotayantI indranirmitA ratnasabhA samavasaraNam, tadeva saraH tatra avatIrNam udbhUtam AgataM jagattrayameva puNDarIkakhaNDaH kamalavRndaM tasya ( vikAsane ) mArtaNDamaNDalasyeva sUryasyeva / punaH kathaMbhUtasya duSpAreti -- duSprApyaM pAraM paratIraM yasya sa AjavaMjavIbhAvaH saMsArabhAtraH sa eva jalanidhiH tatra nimajjanto Danto ye jantavaH teSAM jAtaM samUhaH tasya hastAvalamba iva paramAgamaH yasya tasya / punaH kathaMbhUtasye bhaktibhareti - bhakterguNAnurAgasya bharo bhAraH tena vinatA namrAH viSTapatrayIM pAlayantIti viSTapatrayopAlAH ye indradharaNendracakravartinaH teSAM maulayaH kirITAni teSAM maNayaH ratnAni teSAM prabhA kAntiH tasyA Abhogo vistAraH sa eva namaH tatra vijRmbhamANAH caraNayoH pAdayoH nakhAH eva nakSatrANi teSAM nikurumbaM samUho yasya / punaH kathaMbhUtasya sarasvatIti -- sarasvatyAH zAradAyAH sakAzAt varasya vAJchitaphalasya prasAdaH dAnAnugrahaH tatkaraNe cintAmaNeH cintAratnasyeva / punaH kathaMbhUtasya / lakSmIti - lakSmIreva zrIreva latA tasyA niketo gRham AzrayarUpastasya kalpavRkSasyeva, punaH kathaMbhUtasya / kIrtIti -- kIrtireva potikA alvA potA potikA vatsikA tasyAH pravardhane kAmadhenoriva / avIcIti -- avIcirna raka vizeSaH tasya paricayaH saMgatiH tasya khalIkArakaraNam apakArakaraNaM vinAzakaraNaM tasmin abhidhAnamAtramantrasya Namo arihantANaM iti mantrasya prabhAvo yasyeti / saubhAgyetisaubhAgyasya zubhabhAgyavattAyA: saurabhasya sugandhasya saMpAdane lAbhe pArijAtapuSpagucchasadRzasya / punaH kathaMbhUtasya / saurUpyeti - saurUpyasya sAtizayaM saundaryaM tasya utpattiH yeSu te ca te maNayazca teSAM yA makarikA tasyA ghaTane racanAyAM vikaTAkArasya vistRtAkRtiyutasya ratnatrayeNa agraNitvaM prAptasya bhagavato'rhato jinasya parameSThinaH aSTatayIm aSTavidhAm iSTi pUjAM karomIti svAhA // 25 // api ca- narorageti - narAH manuSyAH, uragA nAgAsurAH surAH amarAH ete eva ambhojAni kamalAni teSAM vikAsane virocanasya sUryasya ruceH iva zrIH yasya tam, jinAdhIzam arcanagocaraM pUjanaviSayaM karomi / kimartham ArogyAya jAtijarAmaraNarogAbhAvAya / / 485 / / 458 [ pRSTha 219 ] adhunA siddhaparameSThinaH pUjanaM kriyate -- OM sahacareti - AtmanA saha caratIti sahacaram AtmanA sahaiva vidyamAnam / samIcInaM nirdoSaM satyaM paramArthabhUtam / cArvItrayaM sundaratrayaM yat AtmanA sahaiva jAtam, yatsatyaM yat sundaraM ca etAdRzaM samyagdarzanam, samyagjJAnam samyakcAritraM ca cArvItrayaM tasya vicAraH manasA cintanaM tasya gocaro viSayaH yad ucitaM hitAhitaM tasya pravibhAgo yasya / ata eva paranirapekSatayA svayaMbhuvaH svayaM paropadezAnapekSatayA bhavati ratnatrayarUpeNa pariNato bhavatIti svayaMbhUH tasmAt salilAt muktAphalamiva mauktikaM yathA / upalAdiva ca pASANAdyathA kAJcanam / asmAdevAtmanaH pUrvaM saMsAriNaH kAraNavizeSopasarpaNAt sarvasaMgatyAgAjasrazrutabhAvanendriyamanaH saMyamanazuddhAtmadhyAnavizeSAt AvirbhUtam utpannam, Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 220 ] upAsakAdhyayanaTIkA 456 paramAtmAnam upeyuSaH prAptavataH siddhaparameSThinaH iSTiM karomIti saMbandhaH / kathaMbhUtaM paramAtmAnam / akhileti-sakalamalAnAm AtmaguNAnAM jJAnadarzanAdikAnAm AcchAdakatayA virUpapariNatikArakatvAdvA jJAnAvaraNAdyaSTakarmANi malatvena vyavahriyante / teSAM vilayAta niravazeSakSayAt labdhAtmasvabhAvaM prAptanijazuddhajJAnAdiguNam / asahAyaM kSayopazemAdyanapekSam / akramam indriyAdyanutpannatvAt kramarahitam / yugapatsakalavastugocaram, avadhIriteti-avadhIritaM tiraskRtam anyasaMnidhivyavadhAnaM yena, tiraskRtaM paJcendriyaviSayasAMnidhyasya vyavadhAnaM yena / paJcendriyaviSayebhyo'nutpannam / sAkSAdAtmana eva jAyamAnatvAt vyavadhAnarahitam / anavadhim avadhirantaH tato'pasRtatvAt anavadhim, niHsImAnam ayatnasAdhyama, kevalaM yatnena na sAdhyam / avasitAtizayasomAnam samAptataratamAdimaryAdam / AtmasvarUpakanibandhanam AtmasvarUpameva eka kevalaM nibandhanaM kAraNaM yasya / anyavastunaH sakAzAdanupajAyamAnamityarthaH / antaHprakAzaM sUryaprakAzavadvahiranupalabhyamAnam antareva vidyamAnamapi sakalajagadavalokamAnam, caitanyamadhiSThitam, anantadarzanaguNasya vaizayena nirmalatvena sAkSAdavalokitasakalapadArthasvarUpasarvasvam dRSTasakaladravyaparyAyalakSaNam / anavasAnasukhasrotasam-avasAnamantaH na avasAnam anto yasya tat sukhaM tasya srota: pravAhadhArA tena yuktam / aparyantavIryam anantazaktikam, acAkSuSa-sUkSmAvabhAsam cakSuAmanupalabhyamAnam ataH sUkSmatayA avabhAsayuktam, asadazAbhinivezAvagAhama, asadazam, anupamam abhi sarvataH nivezaH pravezaH yatra tathAbhUto'vagAhaguNo yasya / caramadehataH kiMcidUnaH AtmapradezAnAm avagAhaH pravezo yasya tathAbhUtam / agurulaghuvyapadezam, na guru bhArayuktaH na laghuzca tAdRgguNaviziSTam / apagateti-apagatA naSTA bAdhA pIDA yathA syAttathA, pareSAM siddhAnAm anantAnAm AkArANAM saMkramaH pravezo yatra tathAbhUtam / ativizuddhasvabhAvatayA atyantanirmalaprakRtitayA, nivRttAzeSazArIradvAratayA ca vinaSTasakaladaihikadvAratayA ca ISanmuktapUrvadazAntaram / rUpa-rasa-gandha-zabda-sparzarahitam / azeSabhuvam sakalasvapradezAn vyApnuvantam / AziraH zekharAyamANapadavizvaMbharam AmastakaM makuTAyamAnapadaM sthAnaM yatra tathAbhUtaM vizvaM jagata / bibhartIti tathAbhUtam / upazAnteti-upazAntaH naSTaH sakalasaMsAradoSa yatra taM paramAtmAnam / sakalakarmavilayAdatyantazuddhAtmAnam upeyuSaH prAptavataH / guruNApi tIrthakaraparamadevenApi namaH siddhebhya iti vacanAt pratipannagurubhAvasya svIkRtagurutvasya ratnatrayapuraHsarasya bhagavataH siddhaparameSThinaH aSTatayom iSTi karomi iti svAhA / api ca pratneti-pratnAni purAtanAni yAni karmANi pUrvAnekajanmabaddhAni taiH vinirmuktAn rahitAn, nUtneti nUtnAni navAni asminbhave baddhAni yAni karmANi taH vivarjitAn rahitAn, ratnatrayeNa mahoyasaH zreSThAna pUrNaratnatrayaLAbhAt arhato'pi zreSThAvasthAM bibhrANAn siddhAn muktAn yatnataH pramAdaM muktvA bhaktibhAreNa saMstuve aihikaphalAnabhilASayA sva-svarUpaprAptihetoH stavImi // 486 // [pRSTha 220 ] adhunAcAryaparameSThinaH pUjAM karomi-OM pUjyatamasya upAdhyAyasAdhuparameSThino'pekSayA, uditoditeti-uditoditAH prakarSeNa abhyudayaM prAptA yA kulazolaguruparaMparA prakarSeNa abhyudite kulazIle yasyAH tathAbhUtA yA guruparaMparA guruparvakramaH tasyAH upAttaH gRhItaH jAtaH samastasya sakalasya aitiharahasyasya AgamagUDhatatvasya sAro yena tasya / punaH kathaMbhUtasya / adhyayaneti-adhyayanaM svayaM zAstrA. bhyAsakaraNam / adhyApanaM zAstrapAThanam viniyogaH anena chAtreNedaM kartavyamanenedamityAjJAkaraNama | vinayena niyamAnAM pAlanaM vratAnAM tapasAM vA pAlanam / upanayanAdikriyAkANDe ca teSu nissnnaatcittsyaatyntprglbhmteH| punaH kathaMbhUtasya / cAturvaNryeti-catuHprakAramunisamUhaH cAturvarNyasaMghaH RSimuniyatyanagAralakSaNaH / RSyAyikA zrAvakazrAvikAsamUho vA tasya pravardhanA tasya mAhAtmyavardhanaM tasya dhuram agraM dharati vahatIti tasya / punaH kathaMbhUtasya / dvividhAtmeti-dvividhaH dviprakAraH sa cAso Atmadharmazca vyavahArAtmadharmaH, nizcayAtmadharmazca athavA dvividhA AtmAnaH munayaH zrAvakAzca tayordharmAvabodhane, vidhUteti-vidhUtastyaktaH aihikaphalApekSAsaMbandho yena tasya / punaH kathaMbhUtasya / sakalavarNeti-sakalAzca te varNAzca brAhmaNAdayaH zUdrAntAzca. turvarNAH pAzramAzca A zAstroktakAlAt zrAmyanti yathAsvaM tapasyanti ityAzramAH brahmacArI gRhasthaH vAnaprasthaH bhikSakazceti / samayAH catvAraH jainaminizAkyazAMkarAgamAH, eSAM samAcArAH AcArAH vicArAH samya Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 paM0 jinadAsaviracitA [pR0220 rajJAnAni teSAm ucitAni tadanukUlAni yAni vacanAni teSAM prapaJcA eva marIcayaH kiraNA: taiH vidalitaM nirastaM sakalajanatAkamalinyA: mithyAtvamohAndhakArapaTalaM yena tathAbhUtasya / punaH kathaM bhatasya / jJAnetijJAnasya tapasazca prabhAveNa prakAzitaM jinazAsanaM yena tasya punaH kathaMbhUtasya / ziSyasaMpadA ziSyANAM vibhavena azeSamiva sakalamiva bhuvanaM jagat uddhartum udyatasya saMnaddhasya, bhagavato ratnatrayapuraHsarasya AcAryaparameSThina: aSTatayIm iSTiM karomoti svAhA / api ca-vicAryati-sarvam aitihyam AgamaM vicArya manasi cintayitvA AcAryakam AcAryapadam upeyuSaH prAptavata: AcAryatraryAn hRdayAmbuje saMcArya arcAmi pUjaye // 487 // [pRSTha 220-224 ] athopAdhyAyapUjAM varNayati-OM zrImaditi-zrImataH samavasaraNAnantacatuSTayetyubhayalakSmImata: bhagavataH arhataH / vadanAravindAt mukhakamalAt / vinirgatadvAdazAGgAni AcArAGgAdIni. utpAdAdicaturdazapUrvANi, sAmAyikAdicaturdazaprakIrNakAni, ebhiH vistINoM yaH zrutapArAvAraH zrutajJAnasamudraH tasya pAraMgamasya / punaH kathaMbhUtasya / apAreti-apArazcAsau saMparAyaH saMsAraH sa eva araNyaM tasmAt vinirgama: bahinirgamanaM tadarthaM yaH anupasargaH bAdhArahitaH mArgaH tasmin niratAstatparAH ye vineyajanAH ziSyajanAH teSAM zaraNyasya zaraNe saadhoH| panaH kathaMbhUtasya / durantaikAnteti-durantaH dRSphalaH sa cAso ekAntavAdaH sarvathA nityAdidharmAbhinivezaH sA evaM madamaSI madakRSNajalaM tena malinA ye paravAdikAraNaH paravAdigajAH teSAM kaNThIravotkaNTheti-kaNThayAM ravo garjanA yasya saH kaNThIravaH siMhaH tasya utkaNThaH uta UrdhvaM kaNThAt nirgataH sa cAso kaNThIravaH garjanA tadvat bhAsamAnAH yAH pramANanaya-nikSepAnuyogAnAM vAcaH tAsAM vyatikaraH samUho yasya tathAbhUtasya / zravaNeti-zravaNam AkarNanam / grahaNaM zAstrArthopAdAnam / abagAhanaM jJAnena viSayasya AloDanam / avadhAraNA avismaraNam, prayoga: vijJAtamartham avalambya anyasminnarthe vyAptyA tathAvidhatvasAdhanaM prayogaH / vAgmitvaM prazastA vAgasyAstIti vAgmI tasya bhAvaH prazastavacanavaktRtvam / kavitvaM-sarasatayA vissyvrnnnshktiH| gamakazaktiH gamayati bodhayati viSayAn lakSaNairyaH sa gamakaH tasya zaktiH tAbhiH vismApitA: Azcarya prApitA: vitatanaranilimpAmbaracaracakravatinaH vitatAH prasatAH ye narAH nilimpA devAH / ambaracarAH AkAzagAminaH vidyaadhraaH| teSAM cakravartinaH svAminaH napAdayaH teSAM sImantAH kezavAni tebhyaH pratiparyastAH galitAH yA uttaMsasrajaH ziromAlAH zekharANItyarthaH tAsAM saurabha saugandhyaM tena adhivAsitaH saMskAritaH pAdapIThasya upakaNThaH samopapradezaH yasya / punaH kathaM bhUtasya tasya / vrateti-vratAnAm ahiMsAdInAM mahAvratAnAM vidhAnaM samAcaraNaM tasmin anavadyaM hRdayaM mano yasya tasya bhagavataH ratnatrayapurassarasya upAdhyAyaparameSThino'STatayomiSTi karomIti svAhA / api ca-apAsteti-apAstAH prativihitAH ekAntavAdinAm indrAH prabhavaH yaH tAn parAjitakAntavibudhapatIn / apArAgamapAragAn apAraicAso AgamaH tasya pAraM paratIraM gacchantIti tAn upAdhyAyaparameSThinaH zrutajJAnalAbhAya upAyabhUtAya ahaM upAse bhaje // 488 // adhunA sAdhuparameSThipUjanam / OM viditeti-viditaM jJAtaM veditavyaM jIvAditattvasaptakaM yena sa tasya / punaH kathaMbhUtasya / bAhyeti-bAhyam anazanAdikamAcaraNam, abhyantaraM ca prAyazcittAdikam iti bAhyAbhyantarAcaraNe / karaNatrayaM manovacaHkAyAnAM trayaM karaNatrayam athavA adhaHkaraNam apUrvakaraNam anibattikaraNaM ca pariNAmavizeSANAM saMjJAzcemAH, ebhiH pariNAmaH jIvaH samyagdarzanam, aNuvratAni, mahAvatAni ca labhate / etattrayavizuddhireva tripathagApagApravAhaH gaGgAnadIpravAhaH / tena nirmalitaH vinAzita: manojakuja. kuTumbADambaro yena manojaH madanaH sa eva kujaH vRkSaH kuH pRthvI tasyA jAyata iti kujaH tasya kuTumbaM rAgadveSa-mada-mAtsaryAdayaH tasya ADambaro darpaH sa nirmUlito yena tasya tathAbhUtasya / punaH kathaMbhUtasya / amarAmbaracareti-amarA devAH, ambaracarAH nabhogAminaH vidyAdharAH teSAM nitambinyaH ramaNyaH tAsAM kadambaH samUhaH sa eva nadaH tasmAt prAdurbhUtaH madanamada eva makarandaH marandarasaH tasya durdinavinodaH eva aravindaM tasya candrAyamANasya mukulIkaraNe candravat AcaraNaM kurvtH| punaH kathaMbhUtasya / uditoditeti-uttarottaraM prakarSa prAptAni yAni vratAni teSAM vrAta: samUhaH tena apahasitaH tiraskRtaH avAcyakAmanayA nindyAbhilASayA putrIsamAgamAbhivAJchayA cAritracyataicAso viriJcaH brahmA tapaHprArambhaiH virocanazcandraH vaikhAnasA vizvAmitrAdi Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 461 -pR0 224] upAsakAdhyayanaTIkA yatayaH teSAM raso'nurAgo yena saH tasya / punaH kathaMbhUtasya / vanadevatAbhiH vilupyamAnacaraNaparAgasya, kathaMbhUtaiH tapaHprArambhaH / anekaza iti-anekazaH bahuvAraM trailokyakSobhakAribhiH, dhyAnadhaiyati--dhyAnena AtmasvarUpacintanena, dhairyeNa manaso'kSobheNa ca avadhUtA vinAzitAH viSvak sarvata: pratyUhavyUhAH vighnasamUhA yaH punaH kthNbhuutH| ananyeti--anyajanAsaMbhavibhiH, manoviSayAtikrAmibhiH, AzcaryaprabhAvAspadaiH, anavadhAritam anuddiSTaM vidhAnaM bhojanaM yeSu taiH, taiH taH mUlottaraguNeSu grAmaNIbhiH purogamaiH tapaHprArambhaiH / punaH kathaMbhUtasya / sakaleti--sakalaM ca tat aihikasu khasAmrAjyaM ca tasya varapradAne avahitAH dattAvadhAnAH AyAtAH AgatAH tathApi avadhIritAH avajJAtAH tatkAraNAt vismitAH upanatA: namrIbhUtAH yA vanadevatAH tAsAm alakAH kezA eva alayo bhRGgAH teSAM kulena samUhena vilupyamAnaH hriyamANaH caraNakamalayoH parAgo yasya tasya / punaH kathaMbhUtasya / nirvANapathaniSThitAtmanaH maktimArge niSThita: nizcayena sthitaH AtmA yasya tathAbhUtasya ratnatrayapuraHsarasya bhagavataH sarvasAdhuparameSThinaH aSTatayomiSTi karomi iti svAhA / api cabodheti-bodha eva ApagA nadI tasyAH pravAheNa, vidhyAto vidhvastaH anaGgavahniH yaste / vidhye ti-- vidhinA AgamakathitaprakAreNa pUjanena ArAdhyAH pUjyAH ajrayazcaraNA yeSAM te sAdhavaH sAdhyabodhAya sAdhayituM yogyaM sAdhyaM muktipadaM ratnatrayaM sAdhyo bodhyaH AtmA yasya tat sAdhyabodhyaM kevalajJAnaM tasmai vA tasya bodhAya jJAnAya bhavantu // 489 // adhanA samyagdarzanaratnasya pjaa| OMjineti--jinaH durjayakarmaThakarmArAtIn jayatIti jinaH, arhana, jinAgamaH jinena arhatA proktaH AgamaH dvAdazAGgAni AcArAdIni, jinadharmaH tena jinena praNIto dharmaH kSamAdilakSaNo dazavidhaH, jinoktajIvAditattvAvadhAraNaM ca ebhiH vijambhitaH pravRddhaH niratizayaH nizcayena atizayo vaiziSTayaM yasmin tathAbhUto'bhinivezaH paramArthAnAm AptAgamatapobhUtAM dRDhazraddhAnaM tadeva adhiSThAnam AdhAraH yAsu tathAbhUtAsu cetaHprAsAdaparaMparAsu / punaH kathaMbhUtAsu / prakAziteti-prAdurbhUtA yA zaGkA jinaH anekAntAtmakaM sarva pratipAditaM tadyathArtham uta anyannityam anityaM vA sarvam iti paramArtham evaMrUpA dhIH shngkaa| samyagdarzanamAhAtmyAt tapomAhAtmyAcca mama devapadaM nRpatipadaM vA labhatAm iti spRhA AkAMkSA prAkAmyamucyate / avahlAdanam-vicikitsA snAnAdirahitasya muneH zarIraM vIkSya jugupsAkaraNam / kumatAtiH kudharme tadAcaraNavati puruSe prazaMsAdikaraNaM mUDhatvam / ete khalu vikArAH zalyarUpAH teSAm uddhAraH apanayanaM yAsu tAsu cettaHprAsAdaparaMparAsu / punaH kathaMbhUtAsu / prazameti-prazamAdicatuSTayasya lakSaNAni prAguktAni ete prazamAdaya eva sukRticetaHprAsAdaparaMparAyAH stambhAH tairiyaM prAsAdaparaMparA saMdhRtA bhavati / punaH kathaMbhUtAsu / sthitikaraNeti-dharmAd bhrazyato dharme sthApana sthitIkaraNama / upagahanama-dhArmikajanadoSajhampanama / vAtsalyama-nirmAyena manasA dhArmikajanasya yathA yogyam AdarakaraNam / prabhAvanA-dAnatapojinapUjAvidyAvinayajinadharmamAhAtmyasaMvardhanam / sthitikaraNopagUhanavAtsalyaprabhAvanAbhiH AcaritAH utsavasaparyAH mahapUjAH yAsu tAsu / punaH kathaMbhUtAsu-aneketianeke ye tridazavizeSAH devavizeSAH indrasAmAnikAdayaH teSAM nirmApitAH bhUmikAH yAsu tAH / tathAbhUtAsu sukRticetaHprAsAdaparaMparAsu sukRtInAM puNyavatAM manaHsodhapaMktiSu, kRtakroDAvihAramapi kRtaH kroDAyai vihAro yena tathAbhUtamapi yat samyagdarzanaM nisargAt svabhAvataH mahAmunInAM mana eva payodhiH samudraH tena saha paricitaM paricayaviziSTaM bhavati / azeSeti-azeSAH sakalAH ye bharatairAvatavidehAH trINi kSetrANi varSadharAzca himabadAdayaH teSAM cakravartI svAmI meruparvataH tasya cUDAmaNisvarUpaH tatkAlajanmA tIrthakaraH tasya kuladaivatametatsamyagdarzanam / amareti-amarezvarA indrAH teSAM yA matirjJAnaM sA eva devatA tasyAH avataMsaH karNabhUSaNarUpam etatsaddarzanaM kalpavallIpallavam iv| ambareti-ambaracarA vidyAdharAH te ca te lokA janAH teSAM samyagdarzanametat hRdayasya ekam advitIyaM maNDanam / apavargeti-apavargapuraM muktinagaraM tatra pravezaM kRtvA yat agaNyapaNyasya AtmasAtkaraNaM svIkaraNaM tadartha dIyamAnaM tasya satyaMkAramivaMtatsamyagdarzanam / avazya mayatatavyam iti satyAkaraNasadRzam / anulladhyeti-ullaGghayitum azakyam avazyabhogyamiti bhAvaH, etAdRga yat duraghaM duSTam aghaM pApaM tadeva ghanaghaTA meghasamUhaH tasya durdinAnIva ye prANinasteSu, jyotiriti Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 225 jyotirlokAdInAM jyotiSavyantarabhavanavAsyAdInAM yA gatayaH avasthAH tA eva gartAH zvabhrANi randhrANi teSu pAte patane yata tamaskANDaM mithyAtvatimiraM tasya bhedanametatsamyagdarzanam / Amananti manISiNaH manISA baddhirasti yeSAM te manISiNaH dhImanta iti bhAvaH / tasya saMsArapAdapocchede saMsAravakSabhedane AdyakAraNasya sakalamaMgalavidhAyinaH paJcaparameSThinAm agraNIrUpasya bhagavataH pUjyasya samyagdarzanaratnasya aSTatayomiSTiM karomIti svAhA / api camuktIti-lakSmIlateva tasyAH samyagdarzanametat mUlamiva vartate / yuktizrIvallarIvanam pramANanayAtmikA yuktizrI: tasyA vallarINAM latAnAM vanamivedam / bhuktoti-bhogAnAM srakkAminyAdInAM dAne samartho yazcintAmaNiH taM pradadAti samyagdarzanamidam / enat samyaktvam ahaM bhaktito'rhAmi pUjayAmi // 490 / / atha samyagjJAnapUjAOM yannikhileti--yat samyagjJAnaM sakalajagataH tRtIyaM netram / yat svahitAhitavimarzAjjAto yo yAthAtmyAvabodhaH yathArthaparicayaH tena sNpraaptstysvruupm| adhigameti--gurUpadezAjjAtaM samyaktvaratnamadhigamamucyate tasyotpattisthAnamaitata / akhilAsvapi dazAsu nigodAvasthAmArabhya muktyavasthAparyantaM sarvAsvapi dazAsu, kSetrajJa AtmA tasya svabhAvAH sukhAdyanantaguNAH ta eva sAmrAjyaM tasyaitat samyagjJAnaM paramam abhijJAnalakSaNam / api ca yasminsamyagjJAne idAnImapi asminkalikAle'pi nadISNAtacetobhiH kuzalamanobhiH samyagiti-- samIcInatayA upAhitaH praNidhAnayataH sa cAso upayoga: arthagrahaNavyApAraH tena saMmArjanaM nirmalIkaraNaM yasmin tathAbhUte dyumaNimaNidarpaNa iva dyumaNiH sUryaH sa cAso maNiH sUryakAntaratnaM tasya darpaNe Adarza sAkSAdbhavanti pratyakSatAM pratipadyante te te bhAvaikasaMpratyayA bhAvo'bhiprAyaH eva ekaH mukhyaH saMpratyayaH parijJAnakAraNaM yeSAm svabhAvakSetrasamayaviprakarSiNo'pi bhAvAH svabhAvaviprakarSiNaH paramANvAdayaH / kSetraviprakarSiNaH dezAntaritA iti te ca mervAdayaH / * samayaviprakarSiNaH kAlAntaritAH rAmarAvaNAdayaH bhAvAH pdaarthaaH| tasya samyagjJAnasya, kathaMbhUtasya paJcatayomavasthAm avagAhamAnasya, tasya tAdRzIm avasthAM vivRNoti-AtmalAbheti-tasya samyagjJAnasya AtmalAbha-nibandhasya svotpattiviSayasya ubhayahetuvihitavicitrapariNatibhiH bAhyAbhyantarakAraNAbhyAM kRtanAnApariNatibhiH kRtanAnAdazaH matizrutAvadhimanaHparyayakevala: paJcatayoM paJcavidhAm avasthAM dazAmavasyAm avagAhamAnasyApravizataH sakalamaMgalAnAM vidhAtuH paJcaparameSThi-puraHsarasya bhagavataH samyagjJAnaratnasyASTatayomiSTi karomi svAhA // 32 // api ca-netramiti--hitAhitayoH sukhaduHkhayoH tatkAraNayozca Aloke darzane samyagjJAnaM netraM locanam asti| tathA tat dhIsodhasAdhane dhI: buddhi : sA eva saudhaH prAsAdaH tasya sAdhane racanAyAM sUtram yathA sUtreNa zilpI prAsAdAdikaM sapramANaM nirminoti tathA samyagjJAnena buddhisaudhanirmANaM sapramANaM bhavati / lakSmyAH samAgame kSetram etatsamyagjJAnaM pUjAvidheH pAtraM kurve // 491 // adhunA samyakcAritraM pUjyate / OM yatsakaleti-yaJcAritraratnaM sarvalokAlokadarzanapratibandhakasya andhakArasya mohasya vidhvaMsakamasti / anavadyeti-anavadyA nirdoSA cAso vidyA saiva mandAkinI gaGgAnadI tasyA dharamiva himAcalamiva / azeSasattvotsaveti-sakalaprANyutsavapramodacandrodayam, akhileti--sakalavrataguptisamitigaNa eva latAH vallayaH tAsAM ya ArAmaH udyAnaM tasya vikasane puSpAkarasamayaM vasantakAlaH / analpeti-- analpaphalAni svargAdisaukhyAni, teSAM pradAne kalpavRkSotpatti bhUmim / asmayeti-na smayo garvo yasmin sa cAso upazamaH cAritramohasya anudayaH, kSayopazamazca, saumanasyaM manasaH kApaTayarahitA vRttiH, dhairyaM ca eve guNAH pradhAnA yeSAM taiH anuSThIyamAnam AcaryamANam cAritraM saddhImantaH satI cAso dhIrbuddhiH sA asti yeSAM te saddhImantaH samIcInabuddhayaH gaNadharAdayaH paramapadaprAptaH paramaM sarvotkRSTaM padaM sthAnaM muktimandiraM tasya prApteH lAbhasya prathama sopAnamiva upAnam uparigamanaM tena saha vidyamAnam ArohaNam iva / tasya paJcatayAtmanaH sAmAyikacchedopasyApana-parihAravizuddhi-sUkSmasAmparAya-yathAkhyAteti paJcaprakArasya sakalamaMgalavidhAyinaH paJcaparameSThipuraHsarasya bhagavataH samyakcAritraratnasya aSTatayomiSTiM karomIti svAhA / [pRSTha 225 ] api ca-dharmati-dharmaH uttamakSamAdidazalakSaNAkhyastasya yogI tadAcaraNaM kurvANaH sAdhuH eva narendraH rAjA tasya / kamaMti-karmaNyeva vairiNaH zatravaH teSAM jayArjanaM jayaprAptI tatparAGmakhIkaraNasAdhanam / sarvasattvAnAM sarvajIvAnAM zarmakRt saukhyakArakam vRttaM cAritraM dharmadhI: dharme dhaurbuddhiryasya so'haM vRtta Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 226] upAsakAdhyayanaTIkA 463 cAritram Azraye avalambe / / 492 // jineti-jino'rhan, siddhaH muktaH, sUriH AcAryaH, dezakaH upAdhyAyaH, sAdhuH sAdhuparameSThI, zraddhAnaM samyaktvam, bodho jJAnam, vRttaM cAritraM teSAm aSTatayom aSTaprakArAm iSTi pUjAM kRtvA tataH yuktyA stavaM vidadhAmi stuti karomi // 493 // (prathamaM tAvat samyagdarzanaM stUyate / ) tattveSviti-tattveSu jIvAdisaptapadArtheSu praNayaM ruciM jinaH parasya manasaH tattvatatparasya manasaH cittasya zraddhAnaM samyagdarzanam uktam / etat nisargAdhigamAbhyAM dvibhedam, upazama-kSayopazama-kSayabhedAttribhedam, AjJAmArgaupadeza-sUtra-boja-saMkSepa-vistAra-artha-avagADha-paramAvagADheti bhedAt dazaviSam / catubhiH guNaH prazama-saMvegAnukampA-Astikya: vyaktaM prakaTIbhUtam, niHzaGkAdibhiraSTAGgam / bhuvanatrayAcitaM trailokyapUjitam idaM tribhiH mUDhaH deva-loka-pAkhaNDibhiH apoDhaM rahitam / he deva jinendra, saMsRtiH saMsAraH sA eva latA vallI tasyAH ullAsaH vikAsaH, tasya avasAnam antaH sa eva utsavaH AnandaH yasya tat samyagdarzanam ahaM citte dadhAmi dhArayAmi // 494 // te kurvantviti-he deva jinendra, eSA ruciH samyagdarzanaM yeSu jIveSu na vidyate te jIvAH prAyaH bahuzaH janmacchidaH saMsAracchedakAH na bhavanti / kathaMbhUtA ruciH / taveti-tava bhavataH vacaHzraddhA yayArthajIvAdivastupratipAdake vacane zradArUpA, punaH kathaMbhUtA avadhAnodhurA avadhAnaM praNidhAnaM tena uddharA utkaTA jinaproktameva tattvaM satyaM nAnyeSAm iti dRDhAbhinivezayuktA / punaH kthNbhuutaa| duSkarmeti-duSkarmaNAM jJAnAvRtyAdInAm azubhakarmaNAM ye aGkarAH prarohAH teSAM kumjaH samUhaH tasya vajradahanaH vajrAgniriva tasya dyotaH kAntiH tena avadAtA zuddhA nirmalA / yeSu iyaM zraddhA na vidyate te durdharadhiyaH duHkhena dhriyate iti durdharA dhIryeSAM te durdharadhiyaH atIva caJcalabuddhayaH te narA tapAMsi kurvantu / jJAnAni saMcinvatAm jJAnopacayaM kurvantu / vA athavA vittaM dhanaM vitarantu dadatu / tadapi tathApi prAyaH janmacchidaH na bhavantIti vijJeyam // 495 // [pRSTha 226] saMsAreti-he nAtha svAmin, yaH kRtI puNyavAn, hRdi manasi samyaktvaratnaM samyagdarzanamaNi dhatte dhArayati, tasya narasya svargApavargazriyaH svargamuktiramAH sulabhAH suprApAH bhavanti / kathaMbhUtaM samyaktvaratnam / saMsAreti-saMsAra eva ambudhiH samudraH tasya ullaMghane setubandhaM seturacanAtulyam / punaH kathaMbhUtam / asameti-samaM yugapat na samam asamaM krameNa prArambhaH utpattiryasya tacca tallakSmIvanaM ramAkrIDArAmaH, tasya prollAsane vikAsane amRtavArivAham pIyUSameghasadRzam / punaH kathaMbhUtam / akhilatrailokyacintAmaNim / sakalatrailokye cintAmaNi cintitavastudAnaratnasamam / punaH kathaMbhUtam / kalyANeti-kalyANAni garbhAvatArAdinirvANAntAH paJcamahotsavAH tAnyevAmbujakhaNDAni kamalavandAni teSAM saMbhavasaraH utpattisarovaram // 496 // [iti darzanabhaktiH] [jJAnabhaktiH ] atyalpeti-iyam akSajA matiH indriyAnindriyajA buddhiH atyalpAyatiH atyalpA atistokaH AyatiH bhaviSyatkAlo yasyAH sA matijJAnaM jAtamapi kAlAntarasthAyi na bhavati / vismRtizIlaM hi tat / avadhiH bodhaH avadhyAkhyaM jJAnaM rUpidravyaviSayam / sAvadhiH dravyakSetrakAlabhAvamaryAdAyutam / sAzcaryaH vismayotpAdakaM manaHparyayaH tannAmakaM jJAnaM paramanasi sthitaM artha pratyakSatayA jAnAti ata eva sAzcarya tat paraM svalpaH saH kvacideva yogini kasmizcideva saptavidhAnyatamaddhidhArake munivarye vidyate / adyAsmin paJcamakAle punaH duSprApaM labdhaM nitarAm azakyam / idaM kevalaM jyotiH kevalajJAnaM prakAzasvarUpaM kathAgocaraM prAcInamahApuruSakathAviSayameva / tu param / nikhilArthage sulabhe zrute sakalajIvAdipadArthaviSaye suprApe zrutajJAne mAhAtmyaM prabhAvaM kiM varNayAmaH / zrutajJAnasya mAhAtmyaM nAsmAbhivarNayituM zakyate iti bhAvaH // 497 // yaddevairiti-yatsyAvAdasaroruhaM tacchrutajJAnakamalaM mama manohaMsasya mana eva haMsaH sitacchadastasya mude bhUyAt / AnandaM janayatviti bhAvaH / kathaMbhUtaM tat yaddevaiH zirasA dhRtam / gaNadharaiH karNAvataMsIkRtaM caturjJAnadhAribhistIrthakara mukhyaziSyaiH karNabhUSaNIkRtam / yogibhiH cetasi manasi sthApitam / punaH nRpavaraiH mANDalikamahAmANDalikAdibhina pezvaraH AghrAtaH sAro yasya, syAdvAdasaroruhasya nAsikayA gandho ghrAtaH / vidyAdharAdhIzvaraH nabhazcarabhUpaiH haste, dRSTipaNe mukhe ca nihitam sthApitam // 498 // mithyAtama iti 1. ba. ka. pustakayoH tattadvitridaza iti paatthH| Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara paM0 jinadAsaviracitA tasya [ pR0 227jinAgamAya jinaproktAyai syAdvAdavANyai nityaM praNamAmi sadA namaskaromi / kathaMbhUto'ham / tattavetijinAgamasya tattvaM svarUpaM tasya bhAvane cintane mana: yasya / kathaMbhUtAya ahaM praNamAmi - mithyeti - mithyAtamaH atastvazraddhAnam eva tamaH timiraM tasya paTalaM samUhaH tasya bhedanakAraNAya vinAzahetave / punaH kathaMbhUtAya svargeti -- svargamokSanagara pathapradarzakAya / punaH kathaMbhUtAya trailokyamaGgalakarAya jagattrayahitaMkarAya // 499 // [ iti jJAnabhaktiH ] [ pRSTha 227 cAritrabhaktiH ] jJAnamiti - yadantareNa cAritrabhakti vinA jJAnaM durbhagasya kurUpanarasya dehamaNDanam iva zarIrAlaMkaraNamiva, svasya khedAvahaM syAt / ayaM samyaktvaratnAGkaraH cAritraM vinA tatphalazriyaM svaphalazobhAM sAdhu uttamatayA na dhatte dhArayati / deva prabho, jina, tAstAH tapobhUmayaH tapasAM bhUmayaH sthAnAni kAyavAGmanAMsi yadantareNa kAmaM nitarAM viphalAH svargamokSaphalarahitAH bhavanti / ataH tasmai saMyamadamadhyAnAdivAne prANIndriyasaMyamI dvau damaH indriyanigrahaH, dhyAnam ekAgracintanirodhaH Ado yeSAM teSAM guptisamityAdInAM dhAmne gRhAya tvaccaritrAya tava bhagavataH caritAya cAritraguNAya namaH astu // 500 // yazcintAmaNiriti -- ahaM vividhaM paJcavidhaM taccAritraM sAmAyika cchedopasthApana parihAravizuddhi-sUkSmasAmpa rAya yathAkhyAtacAritrabhedam / namAmi / kathaMbhUtaM tat- yaditi - yaccAritram IpsiteSu iSTeSu abhilaSitadAne cintAmaNiH saurUpyasya saundaryasya, saubhAgyasya zubhadevasya ca vasatigRham / zrIti - zriyAH ramAyAH pANigrahakautukaM vivAhotsava:, kuleti - kulaM vaMzaH balaM sAmarthyam ArogyaM rogavihInatA eSAm Agame saMgamaH milatasthAnam | yaditi yat paJcAtmakaM paJcabhedaM cAritraM pUrvaiH prAcInaH samAdhinidhibhiH prAptAnAM samyagdarzanAdInAM paryantaprApaNaM samAdhiH dhyAnaM vA dhamyaM zuklaM ca samAdhiH / sa eva nidhiH yeSAM taiH sAdhubhiH mokSAya caritaM sevitam ||501 // haste iti - ya yasya muneH jainaH jinaproktaiH sAmAyikAdicaritaiH manaH pavitraM tasya haste svargasukhAni Agacchanti / atarkitabhavA: atarkito akasmAt bhavaH utpattiryAsAM tAH akasmAtprAptAH avicAragocarAzcakravartinaH saMpadaH taM yAnti / devAH pAdatale luThanti dyauH svargaH sarvataH dazabhyo digbhyaH kAmitam iSTaM phalati yacchati / punaH imAH kalyANotsavasaMpadaH garbhAdikalyANeSu indrAdibhiH kRte utsave ratnAdivRSTiH divyabhogopabhogavastu prAptiH tasya avatArAlaye svargAdavataraNaM yasminnAlaye bhaviSyati tatra prAgeva janmanaH pUrvameva avataranti Agacchanti // 502 // [ iti cAritrabhaktiH ] [ athArhadbhaktiH ] bodho iti- he jinendra, te tava avadhirbodhaH avadhyAkhyam indriyamano'napekSaM tRtIyaM jJAnam / azeSanirUpitArthaM azeSAH sakalAH nirUpitAH parokSatayA jJAtAH arthAH jIvAdayaH padArthA yena tat tathAbhUtam zrutajJAnam / te tava matiH matijJAnaM sahajA tvayA sahaiva jAtA kathaMbhUtA / antarbahiHkaraNajA - antaHkaraNaM manaH tasmAt jAtA antaHkaraNajA, bahiHkaraNAni bAhyendriyANi sparzanarasanaghrANacakSuH zrotrANi paJca tebhyo jAtA matiH / ittham evaM svata: svasmAdeva sakalapadArthavimarzanamateH bhavataH parataH parasmAd gurvAdeH kA vyapekSA abhilASA syAt / na kApi iti / sahajajJAnatritayavattvAt tIrthakarasya jJAnasaMpAdane gurvapekSA nAstIti bhAvaH ||503 // [ pRSTha 228 ] dhyAnAvaloketi -- deva he vibho, zukladhyAnaprakAzena vigalad vidhvasyat timirapratAnam ajJAnapaTalaM yasya tasmin / tAm anupamAM kevalamayIm anantajJAnAdicatuSTayarUpAM zriyaM lakSmIm AdadhAne bibhrati tvayi / muhuH punaH punaH / mahAya utsavAya pUjanAya vyApAramantharaM tribhuvanam / ekapuramiva AsIt abhavat / bhagavataH kevalajJAne jAte sati tadAsthAne narasurapazavaH dharmazravaNArthaM saMtatamAgacchantIti bhAvaH // 504 // chattramiti - ahaM chatraM prabhoH mastake dadhAmi dhArayAmi / kimu cAmaram utkSipAmi cAlaye / atha jinasya pade hemAmbujAni suvarNakamalAni arpayAmi / ittham evaMprakAreNa / amarapatiH sodharmendraH svayameva yasmin jine sevAparaH ArAdhanAdakSaH / tatra ahaM paraM kimu vacmi bhagavato mahimA gaNinAmapi vAcAm agocara iti bhAva: / / 505 / / tvamiti - he Iza nAtha, tvaM sarvadoSarahitaH kSulipAsAdyaSTAdazadoSadraH / te vacaH sunayam apekSayA vastudharmapratipAdanaparam / te sakalo vidhi: upadezAdikaH / sattvAnukampanaparaH prANidayAmAzritya pravartate / tathApi lokaH tvadIyasa kalaMvidhi dRSTvApi na bhokSyati / [ na tuSyati ] nanu asya lokasya karma eva Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0226] upAsakAmyayanaTIkA kAraNam na tu bhavAn / yathA ravI udite kauzikasya ghUkasya sa doSaH na tu raveH / ghUko raviM na prekSate tathA janaH na tuSyati nAso doSo jinadevasya / lokasya mithyAtvodaya eva tatrAparAdhyati // 506 // puSpamiti-deva arhan, tvadIyeti tava imau tvadIyo to ca tI caraNI pAdau tayoH arcanasya pujanasya yatpIThaM siMhAsanaM tasya saMgAt saMparkAt jagattrayasya trailokyasya / cuDAmaNIva bhavati / tatpuSpaM vandyaM bhavati ataH janaH tat mastake biti / ataH anyazirasi apareSAM hariharAdInAM mastake sthitamapi aspRzyaM bhavati / ata: te tava / ko nAma sAmyam anuzAstu pratipAdayatu / kaiH / ravIzvarAdyaiH sUryarudrAdyaiH samatAM pratipAdayatu / na kadApi sUryahariharAdibhiH trailokyavandyasya bhagavato jinezvarasya sAmyamastIti jJeyam // 507 // mithyeti-purA etajjagat mithyA mithyAtvam atattvArthazraddhAnopadezaH tadeva mahAndhatamasaM mahAgADhatimiraM tena Avatam ata eva aprabodhaM jJAnarahitam / bhavagartapAti saMsArarandhre pAto yasya tathAbhUt / paraM tattasmAtkAraNAt he deva, tvameva, bhavAneva, dRSTihRdayAjavikAsakAntaH dRSTI netre, hRdayaM manaH tAnyeva abjAni kamalAni teSAM vikAse kAntaiH manoharaiH / syAdvAdeti-syAdvAdarazmibhiH svarUpacatuSTayaM pararUpa catuSTayaMcApekSya jAtaH saptabhaGgarajjubhiH uddhRtavAn bhavagartapAtAt upari niSkAsitavAn / / 508 // pAdAmbujadvayamiti-deva vibho yasya narasya svacche manasi nirmale hRdaye / tava idaM pAdAmbujadvayaM caraNakamalayugalaM samAste vidyte| zrI lakSmoH svayaM taM bhajati sevte| svargamokSotyAdikA mAteva iyaM sarasvatI taM niyataM nizcayena gote svokaroti / / 509 // [ ityarhadbhaktiH ] [pRSTha 229] [siddhabhaktiH] samyagjJAnatrayeNeti-kathaMbhUtAH siddhAH matizrutAvadhInAM trayeNa praviditaH jJAtaH sakalajJeyajovAditattva vistAro yaH te| punaH kthNbhuutaaH| atha anantaram / dhyAnavAtaH sakalaM karmarajaH jJAnAvaraNAdighAtikarmacatuSkarajaH proddhaya nirasya / prAptakavalyarUpAH labdhazaddhAtmarUpAH saMprAptakevalajJAnarUpA vA / punaH kathaMbhUtAH siddhAH / atha sattvopakAraM prANyupakRtiM kRtvA ye tribhuvanapatibhiH dharaNendracakravatisvaHpatibhiH dattayAtrotsavAH udghoSitanirvANakalyANAH / te lokatrayasya zikhare agre siddhapuronivAsinaH siddhAH vaH yuSmAkaM siddhaye muktyai santu bhavantu // 510 // dAnajJAneti-AhAroSadhAvAsazAstrabhedAccaturvidhAni dAnAni / jJAnam aadhyaatmikm| cAritraM sAmAyikAdikam / prANIndriyasaMyamo dvo| tathA dravyArthikaparyAyAthiko nayo eSAM prArambhaH garbhe yasya tathAbhUtaM manaH kRtvA / eSu viSayeSu manaH saMsthApya / tathA ca antarindriyaM manaH bahirindriyANi ca sparzAdIni paJca / tathA paJcamarutaH prANApAnasamAnodAnavyAnAH tAn saMyamya vazIkRtya pazcAt tat dhyAnaM pravidhAya / kathaMbhUtaM dhyaanm| vIteti-vItaM naSTaM vikalpAnAM rAgadveSAdInAM jAlaM yasmAt / punaH kathaMbhUtam / bhrasyattamaHsantati, bhrasyanto tamasAm ajJAnAnAM saMtatiryasmAttat / akhilaM dhyAnaM zuklAhvayaM caturvidhaM pravidhAya vicintya / ye ca mumucuH ye munayaH dravyabhAvakarmabhyAM muktA babhUvuH / tebhyo'pi aJjali: prasUtibaddhaH tAn siddhaparameSThino'pi vayaM vandAmahe // 511 // itthamiti-ittham evam / atra asminloke / ye munayaH, kathaMbhUtAH / dhRteti-dhRtA dhyAne avadhAnaddhiH praNidhAnavaipulyaM yaste / kutra / samudreti-samudraH / kandaraH parvatadaro / sara: sarovaram / srotasvinI ndii| bhUH bhUmiH / nabha AkAzam / dvIpaH jalaveSTitabhUmiH / adriH parvataH / drumaH vRkSamUlam / kAnanaM vanaM tAni AdI yeSAM tessu| dhRtadhyAnasthirAH triSu kAleSu bhUtabhaviSyadbhavatsu kAleSu muktisaMgame muktisaMgasukhasevinaH bhavyeSu ratnAkarAH munayaH ratnatrayamaGgalAni dadatAM samarpayantu // 512 // [ iti siddhabhaktiH ] [caityabhaktiH] bhaumeti-bhImAH bhavanavAsino devAH / vyantarAH vividhadezAntarANi yeSAM nivAsAste vyntrdevaaH| mAM manuSyAH sArdhadvopadvitayavartinaH, bhAskarasurAH candrasUryAdayaH paJcavidhA jyotisskaaH| surAH svargavAsino devAzca / eSAM zreNovimAnAbhitAH paMktibaddhavimAneSu AvAseSu zritAH sthitAH punaH kathaMbhUtAH AkRtIH / svyotiriti-svH svargaH jyotiH jyotirmaNDalasthAnam kulaparvatAntaradharA himavadAdayaH kulaparvatAH antaragharA vyantarANAM nivAsabhUmiH / randhraprabandhaH bhavanavAsAH paMktibaddhAH / eSu sthitiH yAsAM tAH / punaH kthNbhuutaaH| jinendreti-jinendrA arhntH| siddhAH muktAH / gaNabhRtaH aacaaryaaH| svAdhyAyinaH upaadhyaayaaH| sAdhavaH sAdhuparameSThinazca eSAm AkRtIH pratimAH ahaM vande / punaH kathaMbhUtAH / tatpureti-teSAM bhaumAdidevAnAM 56 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 230purANi nagarANi teSAM pAlAH rakSakAH asurendrAdayaH teSAM maulayaH kirITAni teSu vilasanti yAni ratnAni tAni eva pradIpAstaiH arcitAH pUjitA: AkRtI: sAmrAjyAya muktisAmrAjyAya vande || 513 // [ iti caityabhaktiH ] / [ pRSTha 230 ] [ paJcagurubhaktiH ] samavasaraNeti -- ahaM tAn paJcaparameSThinaH stuve iti kriyAsaMbandhaH / ahaM samavasaraNavAsAn arhataH stuve / samavasaraNe vAso yeSAM tAn / muktilakSmIvilAsAn muktiramayA vilAsaM krIDAM kurvANAn siddhAn stuve / sakalasamayanAthAn sakalAzca te samayAH AgamAH teSAM nAthAn svaparAgamavedinaH AcAryAn stuve / vAkyavidyAH vyAkaraNAdizAstrANi taiH sanAthAH sahitAH teSAM jJAtAraH iti bhAvaH / tAnupAdhyAyAn / bhavanigaleti - saMsArazRGkhalAnAM vinAzastroTanaM tasya udyogAya kSamo yo yogaH AtApanAdiH tena prakAzante iti prakAzAstAn sAdhuparameSThinaH / ahaM kriyAvAn sAmAyikAdikriyAH kurvANo'haM saMstuve / kathaMbhUtAnpaJcaparameSThinaH stuve / nirupameti - nirupamAH nirgatA upamA yebhyaste nirupamAH te ca te guNAzca nirupamaguNAH teSAM bhAvo astitvaM yeSAM tAn stuve / arhatAM SaTcatvAriMzadguNAH / siddhAnAM samyaktvAdayo'STau / sUrINAM SaTtriMzadguNAH / upAdhyAyAnAM paJcaviMzatirguNA / sAdhUnAm aSTAviMzatiguNAsteSAM guNAnAm / [ iti paJcagurubhaktiH ] // 514 // [ zAntibhaktiH ] bhaveti - jinaH zAntiH zAntikaraH stAt bhavatu / kathaMbhUtaH saH / bhaveti - saMsArAsukhAgnizAntiH saMsAraduHkhAgnyupazAmakaH / dharmAmRteti - dharma eva amRtamiti tasya varSaH vRSTiH tasmAt janitA utpAditA zAntiryena saH / punaH kathaMbhUtaH / ziveti-muktisukhAgamanAya zAntirUpaH jinaH zAntikaraH stAt / [ iti zAntibhaktiH ] // 515 // [ AcAryabhaktiH ] manomAtreti - manomAtrasya ucitaM manomAtrocitaM tasmai manomAtrocitAya manasaiva kartuM yogyAya puNyAya / yaH na ceSTate na pravartate / hatAzasya dInasya tasya manorathAH mano'bhilASA : kathaM kRtArthAH kRtakAryAH saphalAH syurbhaveyuH // 516 // 1 [ pRSTha 231 ] yeSAM tRSNeti - yeSAM AcAryANAM cittavRttipracAraH manovRttiprasaraH tattvalokAvalokAt jIvAdisaptatattvamayo yo loko jagat tasya avalokAt vIkSaNAt tRSNAtimirabhiduraH tRSNA viSayAbhilASA evaM timiraM tamaH tasya bhiduraH bhedakaH asti / prazamajaladheH krodhAdikaSAyANAM prazama: anudbhavaH eva jaladhiH samudraH, tasya pAre avAre ca tore ubhayostIrayoH cittavRtti pracAraH khelati / saMgavArtheH parigrahasamudrasya parasmin ca taTe khelti| bAhyeti - bAhyeSu kanakakAminyAdiSu pudgalAdiSu ca anAtmIyeSu vyAptiprasaravidhuraH pravRttiprasararahitaH vartate teSAm / AcAryANAm arcAvidhiSu pUjAkarmasu vAripUra: jalapravAha: arpitaH vaH yuSmAkaM zriye lakSmIprAptihetave bhavatAt bhavatu // 517 // dUrArUDhe iti - asmin antarAtmAmbare antarAtmA cittadoSAtmavibhrAntiH cittaM ca vikalpaH / doSAzca rAgAdayaH / AtmA ca zuddhaM cetanA vad dravyam / teSu vigatA vinaSTA bhrAntiryasya / cittaM cittatvena budhyate, doSAMzca doSatvena, AtmAnamAtmatvenetyarthaH sa antarAtmA sa eva ambaram AkAzam, tasmin praNidhitaraNI ekAgratAyuktaM mana eva taraNiH sUryaH tasmin / dUrArUDhe madhyabhAgam ArUDhe sati / yeSAM hRdayakamalaM modena svAtmAnubhUtisaukhyena niSpandavRtti nizcalavRtti sthiraM bhavati / tatveti----tattvaM zuddhAtmasvarUpaM tasya avalokaH anubhavanaM tasya avagamaH jJaptiH tasmAt galitA naSTA dhvAntabandhasthitiH mithyAjJAnabandhAvasthA yeSAm / teSAM sUrINAM pAdayoH candanena aham iSTi pUjAm upanaye nirvartaye / AtmasvarUpAnubhavena yeSAm ajJAnabandhastruTyati teSAM pAdI AcAryANAmahaM candanena carcayAmItyarthaH // 518 // yeSAmantariti - yeSAm AcAryANAM kSetrAdhIze Atmani antariti - antaH citte tadamRtarasAsvAdamandapracAre sati svAtmAnubhUtyamRta rasasyAsvAdazcarvaNaM tena mandaH jaDa: pracAraH AtmAnubhavaM vihAya anyatra anAtmIyeSu padArtheSu gamanaM tasmin / anyatra manaHpracAraH AtmAnubhUtipIyUSasvAdanimagnatvAt yeSAM na bhavatIti bhAvaH / yeSAM yogIzvarANAm AtApanAdiyogaradhAriNAm munInAm IzvarA adhipatayasteSAM sUrINAm / vigateti -- vinaSTa: nikhilaH sakala: ArambhaH prakramaH yasya sa cAsau saMbhogaH indriyaviSayAnubhavaH / grAmokSANAM grAmINAnAM balIvardAnAm uduSita iva zrRMgAbhyAM gharSita iva bhAti / teSAM nirmamANAM kalamasadakaiH zAlyakSataiH taNDulai : pUjanaM kurmaH // 519 // dehArAme iti - deha eva ArAmaH upavanam tasminnapi uparatadhiyaH viraktamatayaH / kasmAt Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 232] upAsakAdhyayanaTIkA 467 uparatadhiyaH sarvasaMkalpazAntaH sarveSAM saMkalpAnAM zAnteH vinAzAt / ahameSAM svAmI mama ca ime svam iti saMkalpavyapagamAt / brahmadhAmAmRtApte : yeSAM UmismayavirahitA brahmaNa AtmanaH dhAma sthAnaM yat amRtaM svAtmAnubhUtiH tasya ApterlAbhAt mismayavirahitA- zokamohI jarAmRtyU kSutpipAse iti SaDUmayaH / smayAzca jJAnapUjAkulajAtibaladdhitapovapuSAM mAnitvaM smayAH aSTavidhAH / SaDUmibhiH aSTavidhasmayazca virahitAH rahitatvam labdham / yeSAM ca AtmAtmIyAnugamavigamAt zuddhabodhAH vRttayaH saMkalpavikalpAnAm anugamasya utpatteviMgamAt yeSAM vRttayaH manovimarzAH zuddhabodhAH zuddhAramasvarUpajJAnayuktAH santi / teSAM caraNakamalAni puSpaH zivAya mokSAya arcayeyaM pUjayeyam // 520 // [pRSTha 232 ] yeSAmaGge iti--yeSAM sUrINAm aGge malayajarasa: candanagandhaH saMgamaH / lepanaM kardamaiH mudA lepanaM vA samAnaH harSAya viSAdAya vA kramazo na bhavati / strIvivvokaH strINAM zRGgArabhAvajA kriyA vinvokaH abhimatavastuprAptI api garvAdanAdaraH / sAparAdhasya saMyamanaM tADanaM ca vizvokaH / etAbhiH strINAM zRGgArakriyAbhiH anuSaGgaHsaMbandhaH samAnaH pratibhAti / pitRvaneti-pitRNAM vanamiva zmazAnaMtatra citAbhasmabhiH cIyate zmazAnAgnirasyAm iti citA tasyA bhasmabhiH bhasitaH vA anuSataH liptiH samAnaH na prItyaprotyaM bhavati / mitre zatrAvapi ca viSaye anuSaGgaH saMbandhaH nistaraGgaH taraGgaH manovRttiH harSaviSAdAtmikA nirgatau taraGgI harSaviSAdI yasmAdaso nistaraGgaH mitre dRSTe na harSaH syAt aro dRSTe na khinntaa| teSAM sUroNAM pUjAvyatikaravidhau pUjItsavavidhau eSa havinaivedyaM vaH yuSmAkaM bhUtyai vaibhavadAnAya astu bhavatu // 521 // yogAbhogAcaraNacature iti-yeSAM sUrINAM svAnte manasi / kathaMbhUte / yogeti-yogAnAm AtApanAbhrAvakAzavarSAyogAnAm Abhogo vistAraH tasya AcaraNaM pravartanaM tatra cature kuzale / punaH kthNbhuute| dIrNeti-dIrNaH vinaSTa: * kandarpasya manmathasya darpa: mado yena tasmin / punaH kathaM mUte dhvAntati-dhvAntam ajJAnaM tasya uddharaNaM nirasanaM tatra savidhe tatpare / punaH kathaMbhUte jyotiriti-jyotiSa: svAnubhUtijJAnasya unmeSaH udbhUtiH taM bhajatIti jyotirunmeSabhAk tasmin svAnte svAnubhUtijJAnasaMpanne satIti bhAvaH / kSetranAthaH kSetra dehaH tasya nAthaH svAmI AcAryANAm AtmA / antaH nijasvarUpe uccaiH atyantam, amRtabhRta iva sudhApUrNa iva saMmodeta hlAdeta / teSu kramaparicayAt caraNapUjanAt pradIpaH kaH zriye lakSmya saMpade syAt bhavet // 522 // yeSAM dhyeyeti-yeSAM sUrINAM bodhAmmodhiH samyagjJAnasAgaraH kathaMbhUtAnAM sUrINAm / dhyeyAzayeti-dhyeyo jJAnadarzanalakSaNo nijAtmA tasmina dhyeye AzayaH vimarza kurvanmanaH sa eva kuvalayaM kamadaM tasya Ananda pramode candrodayatalyAnAM / yeSAM sUrINAM jJAnAbdhiH pramadasalilaiH AnandanIraH AtmAvakAze nijasvarUpe naiva mAti // bahiH nAnAvidhalabdhiH bahirutpUro bhavati / etAM akhileti-sakalajagadvibhavaramAM samavasaraNAdirUpAM prApyApi yeSAM cetaH manaH niHspRham asti, teSAm apacito pUjAyAM dhUpaH vo yuSmAkaM zreyase muktaye astu // 523 // citte citte iti-citte manasi citte Atmani vizati sati pravezaM kurvati sati / karaNeSu sparzanAdiSu indriyeSu svAn viSayAMstyaktvA antarAtmanyeva sthiteSu / srotasyUte srotobhiH sparzanAdiviSayaiH syUte anuSakta puMsi / bahiH bAhye akhilataH sarvazaH vyAptizUnye bAhyapadArthavimarzazUnye sati / yeSAM jyotiH jJAnaM kimapi anirvacanIyarUpeNa paramAnandasandarbhagarbha paramazcAsau Anandazca paramAnandaH viSayajAdAnandAt AtmAnandaH svAnubhUtirUpaH apUrvasukhajanakatvAt paramAnanda ucyate tasya sandarbhaH jJAnena saha ekalolobhAva: sa garbhe yasya tathAbhUtaM jJAnajyotiH janmacchedi janmahantR janmanaH bhavasya hantR prabhavati samarthaM jAyate / teSu AcAryeSu phalaiH saparyA pUjAM kurmaH // 524 // vAgdevatAvara iti-he sUrivara, tat tataH caraNArcanena tava pAdapUjanena ayaM puSpAJjali: iyaM kusumAnAM prasRtiH / upAsakAnAm AcAryabhaktAnAM vAgdevatAyAH sarasvatyAH varaH iva vAJchitAbhilASa iva / punaH kathaMbhUtaH AgAminyAM tatphalaprAptI puNyapuJja iva sukRtasamUha iva / punaH kathaMbhUtaH / lakSmIti-lakSmyAH kaTAkSA eva madhupA bhRGgAH teSAM Agamane ekahetuH mukhya kAraNam / bhavatu astu // 525 // ( ityAcAryabhaktiH ) ityupAsakAdhyayane samayasamAcAravidhirnAma paJcatriMzattamaH kalpaH // 35 // Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 23336. snapanArcanavidhirnAma patriMzaH kalpaH [pRSTha 233-235 ] jinapratimAsnapanam / idAnIm adhunaa| ye kRtapratimAparigrahAH kRtajinabimbapUjApratijJAH tAnprati tAnuddizya / snapanam abhiSekaH / arcanaM pUjanaM jalAdidravyaiH / stavaH pratimApitArhadAdonAM guNAnAM stutiH| japaH ahaMdAdInAM mantrasya japo vAciko mAnasiko vA japyaH / dhyAnam ekAgreNa manasAhadAdInAM guNAnAM cintanam / zrutadevatArAdhanavidhiH zrutadevatAyAH jalAdyaH guNAnurAgapUrvakaM pUjanam / etAn SaDavidhIna prodAhariSyAmaH kIrtayiSyAmaH / tathAhi-zrIketanamiti-ahaM jinAbhiSekAzrayaM jinAbhiSekasya AzrayaM gRham AzrayAmi tatra pravezaM kromi| kathaMbhUtaM tam AzrayAmi / zrIketanaM zriyo devatAyAH ketanaM gRhamiva / punaH kathaMbhUtam / vAgiti-vAgvanitA vAgdevatA zrutadevatA tasyA nivAsam Azrayam / upAsakAnAM devapUjAdiSaTkarmANi kurvatAM zrAvakANAM puNyArjanakSetra sasyaprAptisthAnamiva puNyaprAptisthAnam / punaH kathaMbhUtam / svargeti-svargamokSaprAptermukhyaM nidAnam // 526 // [ iti jinamandira pravezaH ] bhAvAmRtenetibhAvo jinaguNAnurAgastadeva amRtaM jalaM tena manasi pratilabdhazuddhiH saMprAptazaucaH aham / puNyAmRtena ca mantrapUtena jalena / tano zarIre / nitarAM pavitro bhUtvA sakalIkaraNam aGganyAsaM ca kRtvetyarthaH / zrImaNDape yatra jino bhagavAn virAjate tatsthAnaM zrImaNDapaH / tatra vividhavastuvibhUSitAyAm aSTamaGgaladravyAlaMkRtAyAM vedyAM piitthe| jinasya savanam abhiSekam / vidhivat jinasnAnazAstroktaprakAreNa tanomi karomi // 527 // udaGmukhamiti-pUjakaH svayam udaGmukham uttarAM dizaM prati mukhaM kRtvA tiSThet / jinaM prAGmukhaM sthApayet pUrvadiGmukhaM jinaM kRtvA taM sthApayet / tathA pUjAkSaNe pUjanasamaye pUjaka: nityaM yamI aNuvratadhArakaH vAcaMyamakriyaH vAcaMyamo pUjAmantrAdaparasya bhASaNam akurvANaH pUjanakriyAM kurvANa: bhavet // 528 // SaDvidhaM devasevanam / prastAvaneti-prastAvanA, purAkarma, sthApanA, saMnidhApanam / pUjA, pUjAphalaM ca iti devasevanaM SaDvidham jJeyam / / 529 // 1. prastAvanAdhikAraH prathamaH, sa varNyate-yaH zrIjanmeti-yaH zrIjinaH zrIjanmapayonidhiH zriyo lakSamyA janmane payonidhiH samudraH, yaM yoginaH manasi dhyAyanti / yenedaM bhuvanaM sanAtham, svAminA sahitam / yasmai amarA nmskurvte| yasmAjjinAt zruti: dvAdazAGgarUpA prAdurabhUta jjnye| yasya prasAdAt janAH sukRtino bhavanti / yasmin jine na eSa bhavAzrayo bhavaH saMsRtiH Azrayo bhAjanaM yasya tathAbhUtaH vyatikaraH saMbandhaH na, tasya snApanAm Arabhe // 530 // vItopalepavapuSaH iti-vItaH vinaSTaH malasya upalepaH upadehaH vapuSo zarIrAdyasya tasya jinasya nityanirmalasya malAnuSaGgaH malasya saMbandhaH kRtaH kasmAt kAraNAd bhavet / trailokyasya pUjyau caraNo yasya tasya jinasya ardhyaH kutaH na tena aryeNa jinasya kimapi prayojanaM siddhamiti / he jina, mokSAmRte dhRtadhiyaH mokSapIyUSe vihitavAJchasya tava naiva kAma: abhilASaH / tataH idaM snAnaM kam upakAraM tava kiM prayojanaM karotu sAdhayatu // 531 // tathApIti-tathApi svasya puNyArtha puNyaprAptyarthaM tava abhiSavaM snAnaM prastuve praarbhe| ko nAma kaH pumAn phalArthI phalAnyabhilaSan, tarUpakArArtha taroH vRkSasya upakArArtham upakArakaraNAya vihitodyamaH kRtayatno bhavet / yathA abhiSekeNa jinezvare kApyupakRtirna bhavet yataH sa svabhAvanirmalaH / ataH svapuNyopacayArtham eva upAsakena tasya snAnaM vidheyam / yathA phalArthI janaH vRkSaM jaladAnena sevatena vRkSopakArAya tathA svapuNyAya jinAbhiSekakriyAM zrAvakaH karoti // 532 // iti prastAvanA ] 2. purAkarma / ratnAmbubhiriti-ratnajala: tathA kuzAnAM kRzAnubhiH agnibhiH bhUmau snAnabhUmI jinAbhiSekasthAne AttazuddhI satyAM pavitrAyAM jAtAyAm / bhujaGgamapatIn nAgendrAn amRta: dugdhaH upAsya pronnyitvaa| prajApatiniketanadiGmukhAni prajApatiniketanaM brahmasthAnaM tatpramukhAni diGmukhAni pUrvAdidazadizaH / dUrvA svanAmakhyAtatRNavizeSaH / akSatAH akhaNDataNDulAni / prasavAH puSpANi, darbhAzca kuzAH taH vidarbhitAni yuktAni kurmaH // 533 // pAthaHpUrNAniti-ahaM pUjaka: koNeSu caturaH kumbhAn vidadhe / kathaMbhUtAn pAthaHpUrNAn jala tAn / supallava: AmrAzokAdikisalayaH prasUnaH puSpaH aAn pUjyAn / punaH kathaMbhUtAn pravAlamuktolbaNAn vidrumamuktAhArazobhitAn caturaH dugdhAbdhIniva catuHsaMkhyAna kSIrasamudrAniva / vedyAzcatuH koNeSu vidadhe sthApayAmi // 534 // [ atra jinAbhiSekaprastAvanApurAkarmamantrA likhyante / OM hrIM zrIM klIM Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 236] upAsakAdhyayanaTIkA 466 bhUH svAhA / iti jinAbhiSekaprastAvanApuSpAJjaliM kSipet / ] purAkarmamantrAH--OM hrIM namaH sarvajJAya sarvalokanAthAya dharmatIrthakarAya zrIzAntinAthAya paramapavitrebhyaH zuddhebhyaH, namo bhUmizuddhiM karomi svAhA / ityanena bhUmizodhanam / OM hrIM agni prajvAlayAmi nirmalAya svAhA, OM hrIM vahnikumArAya svAhA, OM hrI jJAnodyotAya namaH svAhA / iti agnijvAlanam / OM hrIM zrIM kSIM bhUH nAgebhyaH svAhA / iti nAgatarpaNam / OM hrIM kroM darpamathanAya namaH svAhA / iti brahmAdidazadigbaliH / OM hrIM svastaye kalazasthApanaM karomi svAhA / OM hrAM hrIM hUM. he hoM netrAya saMvauSaT kalazArcanaM karomi svaahaa| [iti purAkarma / ] 3. atha sthApanA / yasya sthAnamiti-yasya prabhoH sthAnaM nivAsaH / " te-tribhuvanasya jagattrayasya ziraH sarvArthasiddhivimAnaM tasyopari zekharamiva mukuTamiva siddhazilA vasudhA tasyA agre upari nisargAt sva. bhAvAt yasya prabhoH sthAnaM nivAsaH vidyate / tasya prabhojinarAjasya amartyakSitibhUti amartyAnAM devAnAM kSitibhUti kSitiM pRthvIM bibhartIti kSitibhUna parvataH tasmin devaparvate mero snAnapIThI snAnAsanaM bhavet ityasmin viSaye adbhutaM n| he jina, te savanasamaye abhiSekakAle lokAnandAmRtajalanidheH lokAnAM bhavyAnAm AnandakSIrasamudrarUpasya tv| etadvAri kSIrasamudrajalam / sudhAtvam amRtAvasthAM dhatte tatra kaH citrIyate Azcaryayukto bhavati / na ko'pi // 535 // tIrthodakairiti-maNisuvarNaghaTopanItaH ratnahemakalaza: AnItaiH / tIrthodakaiH tiirthjlaiH| pavitravaSi ptshriire| jala: prakSAlite iti bhAvaH / punaH kathaMbhUte pravikalpitAdhaM pravikalpitaH dattaH arko yasmai tasmin pIThasyApi arko deyaH iti bhAvaH / punaH kathaMbhUte pIThe lakSmItilakSmyAH zrutasya ca AgamanaM yena bhavet tathAbhUtazrIkArahIkArabIjAkSarayute vidarbhagarbhe agrasahitA darbhA vidarbhAste garbhe yasya tathAbhUte piitthe| bhuvanAdhipati trilokezaM jinendraM saMsthApayAmi // 536 // [ iti sthApanA ] sthApanAyA mantrA:-OM hrIM arha kSma uTha zrIpIThaM sthApayAmi svAhA / OM hrAM hrIM hUM hrauM hraH namo'rhate bhagavate zrImate pavitrajalena zrIpIThaprakSAlanaM karomi svAhA / OM hrIM samyagdarzanajJAnacAritrAya svAhA / iti zrIpIThamabhyarcayet / OM hrIM zrIlekhanaM karomi svAhA / OM hrIM zrIM klIM aiM ahaM zrIvaNe pratimAsthApana karomi svAhA / 4. saMnidhApanam so'yamiti-yeyam arcA jinapratimA so'yaM jinaH samavasaraNasthaH / nanu etat pIThaM suragiriH meruH| etAni salilAni kumbhabhUtAni sAkSAt dugdhajaladheH kSIrasamudrasya nIrANi / he jina, tava savapratikarmayogAta tavAbhiSekakAryasaMbandhAta aham indraH saudharmendraH / tataH iyaM mahotsavazrIH kathaM na pUrNA abhiSekamahotsavasya lakSmIH zobhA kathaM na pUrNA bhavet // 537 // [iti saMnidhApanam ] [ saMnidhApanamantraH-zrImaNDapAdiSu zakramaNDapAdibhAvasthApanArtha jAtyakuGkumAlulitadarbhadUrvApuSpAkSataM kSipet ] athAta: 5. pUjAvidhAnam / yAge'smin asmin jinayajJe, yUyaM sarve Agatya vighnazAnti kurudhvam / ityanena padyana lokapAlA hvAnam / nAkanAtha nAka: svargaH tasya nAthaH patiH svargendra iti bhAvaH / nAkanAtha iti saMbodhanakavacanam / agre'pi tadekavacanAnyeva / yathA jvalana agne / pitRpate yama / naigameya he naiRta / praceta: varuNa / vaayo| raida dhanapate, kubera / Iza shNkr| zeSa he nAganAyaka, uDupa uDUni nakSatrANi pAtIti uDupaH candraH tatsaMbodhanaM he uDupa candra / tathA grahAyAH soma-maGgala-budha-guru-zukra-zanaizcara-ravi-rAhu-ketavaH grahAH agre yeSAM te sarve uparyuktA lokapAlAH / yUyametya Agamya / bhUH svaH svadhAdyaiH mantraH saha adhigatabalayaH ptiopahArAH santaH / svAsu pUrvAdiSu dikSa upaviSTAH bhavata / kSemadakSAH rakSaNacaturAH bhavantaH kSepIyaH zIghra jinasavotsAhinAM jinayajJe utsAhazAlinAm upAsakAnAM vighnazAntim antarAyopazamaM kuruta // 538 // dikpAlamantraH-OM hrIM kroM prazastavarNasarvalakSaNasaMpUrNasvAyudhavAhanacihnasaparivArA indrA'gni-yama-naiRtavaruNa-vAyu-kuberezAna-dharaNendra-somanAmAnaH dazalokapAlA Agacchata Agacchata saMvauSaT / svasthAne tiSThata tiSThata ThaH ThaH / mamAtra saMnihitA bhavata bhavata vaSaT / idamayaM pAdyaM gRhIdhvaM OM bhUrbhuvaH svaH svAhA svadhA / iti indrAdidazalokapAlaparivAradevatArcanam / ] [ iti lokapAlAhAnam ] [pRSTha 236 ] norAjanAvataraNam deve'sminniti-asmindeve jinezvare vihitArcane kRtapUjane stutipAThamaGgalazabdaH prArabdhagAnasvane AtodyaH vAdyaH saha ninadati dhvani kurvati / prAGgaNe jinamandirasyAjire Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 237raGgavalyAdibhiH bhavyAnAM manAMsi Anandayati sati / jinapateH ahaM nIrAjanAvataraNakriyAM prastuve prArabhe / kaiH mRtsnAdibhiH matsA prazastA mRttikA tayA gomayasya piNDaiH bhUmyapatitaH prazastaiH gomayalaDDukaiH bhUtipiNDa : gomayodbhUtaiH agnipluSTaH bhasmabhiH haritA dUrvA darbhAH kuzAH prasUnAni puSpANi akSatA akhaNDataNDulAH ebhiH tathA sacandanaH ambhobhiH candanagandhasahitaiH jinapateH arhataH norAjanAM prastuve avataraNaM kurve nIrasya zAntyudakasya ajanaM kSepaNam atreti nIrAjanA tAm / nIrAjanAmantraH-OM-hIM kroM samastanIrAjanadravyaiH nIrAjanaM karomi / duritamasmAkamapaharatu bhagavAn svaahaa| iti mRtsnAgomayAdipavitradravyaiH nIrAjanam / iti nIrAjanAvataraNam / / 539 / / jalAbhiSekaH puNyadrama iti--ayaM ciraM puNyadrumaH puNyavRkSaH navapallavAzriyA pratibhAti cetaHsaraH manaHsarovaraM pramada eva mandama acaJcalaM saroja kamalaM garbhe yasya tata / mama vAgApagA mama vacanasarit dustaratIramArgA duHkhena tarItuM yogyaH tIrasya mArgo yasyAH sA / jinapateH trijagatpramodaH trilokaharSakArakaiH snAnAmRta: bhAtIti saMbandhaH / ayaM mama puNyadrumaH, mama cetaHsaraH, mama vAgApagA ca jinapateH snAnAmRtaiH bhAtIti / iti jalAbhiSekaH // 540 // jalAbhiSekamantra:-OM hrIM svastaye kalazoDharaNaM karomi svAhA / OM hrIM zrIM klIM aiM arha vaM maM haM saM taM paM vaM vaM maM maM haM haM saM saM taM taM paM paM jhaM jhaM ivI ivIM vIM kSvoM haM saH / trailokyasvAmino jalAbhiSekaM karomi namo'hate svaahaa| rasAbhiSekaH drAkSeti-drAkSA gostanIphalAni khajurANi svAdumastakapittajitphalAni, cocAni-nAlikeraphalAni, ikSaH rasAla: prasiddhaH prAcInAmalakAni jorNadhAtrIphalAni tebhya udbhavo yeSAM taH rAjAdanAni kSIrabhutphalAni AmrANi cUtaphalAni pUgAni kramukaphalAni ebhya utthatiH rasa: jinaM snApayAmi jinAbhiSekaM karomi / / 541 / / OM hrIM zrIM klIM aiM arha vaM maMhaM saM taM 5 vaM vaM maM maM haM haM saM saM taM taM paM paM jhaM jhaMivI ivIM kSvI kSvI haM sa: trailokyasvAmino rasAbhiSekaM karomi namo'hate svAhA / iti rasAbhiSekaH / ghRtAbhiSeka: Ayuriti-jinezvarasya haiyaMgavInasavanena zastanadinagodohasaMjAtaH ghRtaH savanena abhiSekeNa prajAsu paramaM dIrgham AyuH bhavatAt bhavatu / dharmAvabodhasurabhiH dharmajJAnena surabhiH sugandhayuktA prajA bhavatAt / vineyajanatA tattvArthopadezazravaNagrahaNAbhyAM vinIyante pAtrIkriyante iti vineyAH vineyAzca te janAzca vineyajanAH teSAM samUhaH vinyjntaa| kAmaM nitarAM puSTi vitanotu dhArayatu / / 542 / / ghRtAbhiSekamantra:-OM hrIM zrIM"trailokyasvAmino ghRtAbhiSekaM karomi namo'hate svaahaa| dugdhAbhiSeka: yeSAmiti-te narAH bhavyajanAH dhAroSNapayaHpravAhavalaM dhArAbhiH stananirgatAbhiH uSNaM ca tat payaH dugdhaM tasya pravAhavat dhavalaM zuklam / janaM vapuH jinasya vapuH zarIram / dhyAyantu smarantu cintayantu / yeSAM nRNAM narANAM kAma eva bhujaGgaH sarpaH tasya nirviSavidhI nirvissiikrnne| buddhiprabandhaH buddheH prabandhaH sAtatyam / yeSAM janmajarAmRtInAM vyuparamAya vinAzanAya dhyAnasya prapaJcaH vistArastasyAgrahaH vidyate te te narA: jainaM vapuzcintayantu yeSAm Atmavizuddhati-AtmanaH jIvasya vizuddhabodhaH nirmalaM jJAnaM tasya vibhavaH saMpat tasya Aloke darzane satRSNam utsukaM mano vidyate te jainaM vapuH uktasvarUpaM cintayantu // 543 // dugdhAbhiSekamantraH-OM hrIM zrIM..." trailokyasvAmino dugdhAbhiSekaM karomi namo'haMte svAhA / [pRSTha 237-239] dadhyabhipekaH janmasnehacchiditi-snehahetuH nisargAt prakRtyaiva dadhi snehasyotpAdane kAraNaM sata. janasnAnAnabhavanavidhau jinaprabhoH snAnasya anabhavaH mAhAtmyaM tasya vidhau tata dadhi janmasnehacchidapi jagataH trailokyasya janmanaH snehaM rAgabhAvaM chinattIti jJeyama / stabdheti-stabdhatayA sAndratayA labdhAtmavRtti prAptajanma dadhi puNyopAye puNyaprAptyupAye madguNamapi komalasvabhAvamapi prAptajADya. svabhAvaM labdhamAndyaprakRtikaM ceto jADyaM haradapi manasA ajJAnatAM nivArayadapi taddadhi vaH maGgalaM puNyaM tanotu vistArayatu // 544 // dadhimantra:-OM hrIM zrIM.."trailokyasvAmino"dadhisnapanaM karomi namo'rhate svaahaa|] sarvoSadhyabhiSekaH-eleti-tripuTA ( 'veladoDA' iti bhASAyAm ) lavaGgaM devakusumam ityprnaam| kaGkolaM sugandhidravyavizeSaH kozaphalamityaparanAma / malayaM candanam / aguru: kAlAguruH / ebhiH mizritaH piSTazcUrNaiH kalkaiH sugandhikardamaiH kaSAyaizca vaTapippalodumbarAdInAM tvacAM kaSAyaH kvAthajalaH / jinadehaM jinazarIram / upAsmahe pUjayAmaH / 545 // asya mantra:-OM hrIM zrIM..."trailokyasvAminaH kalkacUrNarudvartanaM karomi Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 236 ] upAsakAdhyayanaTIkA namo'rhate svaahaa| nIrAjanA nandyAvarteti-nandyAvarta iti AkAravizeSaH suvarNAdipAtre candanagandhena vattAkArarUparekhAvizeSaH svastika ta prasiddhAkRtikama / phalAni AmrAdIni / prasanAni paSpANi / akSatAstaNDulAH / amba jalam / kuzaplAni darbhajaTAni / ebhiH vardhamAnazca shraavH| devaM jinezvaram avatArayAmi // 546 // [ norAjanamantraH-OM hrIM kroM samastanIrAjanAdravyaiH nIrAjanaM karomi duritamasmAkam apaharatu apaharatu bhagavAn svaahaa|] OM bhaktibhareti- asya gadyasya 'madbhAvilakSmI'ti zlokena saMbandhaH / jinaM cabhiH kumbhaiH snapayAmIti catuHkoNakalazAbhiSekaH anena gadyena zlokena ca pratipAditaH / adhunA gadyaM viviyate-OM bhaktibhareti-bhaktibhareNa vinatA namrAH ye uragANAM nAgAnAm narANAM surANAm asurANAm IzvarA adhipatayaH zeSabhUpatidevendrAH surendrAH teSAM zirAMsi teSAM kirITAni teSAM koTayaH teSu kalpavRkSakisalayAyamAnaM pAdayoryugalaM yasya / punaH kathaMbhUtaM jinam amRtAzaneti-amRtAzanAH devAH teSAM aGganAH devyaH / tAsAM karaiH vikIryamANAni kSipyamANAni yAni mandArAdikalpavRkSANAM prasUnAni / tebhyaH spandamAnasya galataH makarandasya puSparasasya svAdAtpAnAt unmadA mattAH milantaH ye mattAlayaH samadabhramarA: teSAM kulasya pralApaH jhaMkAraH tena uttAlitA utsAhitA ye nilimpA devAH teSAM laptiH jinaguNagaNAlApaH tatra vyApArI galo yatra tathAbhUtaM jinam / punarapi kathaM bhUtam / ambaracareti-ambare nabhasi caranti iti ambaracarA vidyAdharAsteSAM kumArAH sUnavaH taiH helayA lIlayA AsphAlitAni tADitAni veNuvallakyAdibherIbhambhAprabhRtIni yAni anavaSidhanasuSiratatAvanadAni vAdyAni teSAM nAdena niveditaH nirUpita: nikhilaviSTapAdhipAnAM sakalajagannAyakAnAm upAsanAvasaraH pUjanasamayo yasya tam / punaH kathaMbhUtam / anekAmaretianeke ca te amaravikirAH devapakSiNaH teSAM troTayazcaJcavaH tAbhiH kIrNA itastato vikSiptAni kizalayAni yasya sa azokazcAsau anokahaH vakSaH tasya ullasanta: vikasantazca ye prasavAH puSpANi teSAM parAgo rajaH tena punaruktaH sakaladikpAlahRdayarAgasya prasaro yasminviSaye tam / punaH kathaMbhUtam / akhileti-akhilaM ca tadbhuvanezvayaM sakalajagadvibhavaH tasya lAJchanaM cihna yat AtapatratrayaM chatratrayaM tasya zikhaNDe agre maNDanamaNayaH bhUSaNaratnAni teSAM mayUkhAH kiraNAH teSAM rekhAbhiH likhyamAnaM spRzyamAnaM yanmukhaM tena mukharAH bhASamANAH yAH khecaryaH nabhoganAryaH tAsAM mAlatalasya lalATapaTTatalasya tilakapatrakaM yatra tathAbhUtaM jinam / punaH kathaMbhUtam / anavarateti-anavarataM satataM yakSaH vikSipyamANA vIjyamAnA ubhayapakSayoH pArzvadvayayoH cAmaraparamparA cAmarANAM paGktiH tasyAH aMzujAlAni karasamUhAH taH dhavalitAni vineyajanAnAM tattvArthazradAnazravaNagrahaNavatAM bhavyajanAnAM manaHprAsAdacaritrANi yatra tathAbhUtam / punaH kathaMbhUtaM jinam / azeSetisakalaprakaTitavastvatizAyidehakAntimaNDalaparihatasabhAgahasthitasamyamatitamaHsamahama / panaH kathaM bhatama jinama / anavadhIti-avadhirmaryAdA sA yeSAM nAsti teSAM vastUnAM niHsImapadArthAnAm AtmasAtkAraM kurvANA nijAdhInatAM janayantI sArA uttamA visphAritA vRddhi prAptA yA sarasvatI tannAmadhAriNI saridiva zAradAdevI tasyAH taraGgA vIcayaH teSAM saGgaH saMbandhaH tena saMtapitAH saMtoSaM nItAH samastasattvAH sakalaprANinaH eva sarojAni kamalAni teSAm AkaraH samUho yatra tam / punaH kathaMbhUtaM jinam / ibhArAtItiibhA hastinaH teSAm arAtayo ripavaH siMhAH teSu parivRDhAH zreSThAH ye siMhayUthasvAminaH taiH upavAhyamAnaM dhAryamANaM yata AsanaM pIThaM tasya avasAne lagnAni khacitAni yAni ratnAni maNayaH teSAM karAH razmayaH teSAM prasareNa pallavita kisalayitaM yadiyadeva AkAzameva pAdapastaraH tasya AbhAgo vistAro yatra / punaH kathaMbhUtaM jinam / ananyeti-ananyasAmAnyam anyena prAsAdAdinA sAmAnyaM sadRzam anyasAmAnyaM na anyasAmAnyam ananyasAmAnyam anupamaM ca tatsamavasaraNaM ca saiva sabhA ratnamayI devanirmitA sabhA tAyAm AsInA upaviSTA ye manujA narAH divijAH amarAH bhujaGgA nAgAsurAH teSAm indrAH svAminaH teSAM vandaM tena vandyamAnaM pAdAravindayoH caraNakamalayoyugma yasya taM jinam / maddhAvIti-mama bhAvilakSmIH bhaviSyati kAle prApsyamAnA yA lakSmIH saMpad saiva latikA tasyA yadvanam ArAmastasya / pravadhaneti-pravardhanAya vRddhaya AvajitA namrobhUtA vAripUrA jalapravAhA yeSAM taiH catubhiH kumbhaiH jina bhagavantaM vItarAgaM snapayAmi abhiSecayAmi / kathaMbhUtaH kumbhaiH Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 239nabhaHsadodhenupayodharAbhaiH nabhasi sodanti iti nabhaH sadasaH devAH teSAM dhenuH kAmadhenurityarthaH tasyAH payodharAbhaiH payasAM dharAH payodharAH stanA: teSAmiva AbhA zobhA yeSAM te payodharAbhAH taiH ||547 // iti catuHkoNakalaza (bhiSekaH / mantraH - OM hrAM hrIM hrUM hrauM hraH asi A u sA namo'rhate bhagavate maGgalalokottamazaraNA koNakalazAbhiSekaM karomi namo'rhate svAhA / gandhodakAbhiSekaH lakSmIkalpalate iti -- trailokya pramadAhai : lokatrayaM prati pramadaM AhlAdam Avahanti Anayanti iti trailokyapramadAvahAH taiH lokatrayAhlAdakaiH gandhodakaiH / jinapateH snApanAt abhiSecanAt lakSmokalpalate tvaM janAnandaiH lokAhlAdarUpaiH param uttamaM yathA syAttathA pallavaiH kisalayaiH samullasa bhUSitA bhava / tathA he dharmArAma, zrIjinoktaH uttamakSamAdirUpaH dharma eva ArAma: kRtrimam upavanaM tasya saMbodhanaikavacanaM he dharmArAma, phalaiH prakAmasubhagastvaM bhavyasevyo bhava prakAmaM nitarAM subhagaH sundaraH tvaM bhavyasevyo bhavyajanairArAdhyaH bhava / he bodhAdhIza he jJAnapate, Atman tvaM saMprati adhunA muhuH punaH duSkarmANi mAdIni tato jAtaH dharmaklamaH saMtApaklAntiH taM vimuJca parityaja / yataH lokatrayAnandadAyako jinapateH gandhodakarabhiSeko jAtaH ||548 // [ gandhodakAbhiSekamantraH - OM namo'rhate bhagavate prakSINAzeSadoSakalmaSAya divyatejomUrtaye namaH zrIzAntinAthAya zAntikarAya sarvavighnapraNAzanAya sarvarogApamRtyuvinAzanAya sarvaparakRtakSudropadrava vinAzanAya sarvazyAma DAmara vinAzanAya, OM hrAM hrIM hrUM hrauM hraH asi A u sA namaH mama sarvazAnti kuru mama sarvapuSTi kuru svAhA svadhA / ] AtmapavitrIkaraNam / zuddhairiti - vizuddhabodhasya nirmalakevalajJAninaH jinezasya zuddhaH nirmalaiH uttarodakaiH taDAgAdyAnItaH gandhodakAbhiSekAnantaraM kevalajalaiH uttarottarasaMpade uttama uttamatara uttamatamasaMpattyAptaye avabhRthasnAnam abhiSekAvasAnasnAnaM karomi || 549 // / [ tanmantraH- OM namo'rhatparameSThibhyaH mama sarvazAntirbhavatu svAhA / svamastake gandhodakaprakSepaNam / ] adhunA jinapUjane jinasyAhvAnavidhAnaM kriyate tadyathA - amRteti -- asya padyasyAbhiprAyo yathArthatayA na jJAyate param asmin padye arhatparameSThinaM kamale saMsthApya vidhinAhaM taM pUjaye ityupAsakaH kathayati / ahaM tribhuvanavaradaM trailokyasthitabhavyebhyo'bhISTaphaladaM jinaM vidhinA AgamoktapUjAprakAreNa pUjayeyaM yajeya / kathaM pUjayeyaM kamale saMsthApya / kathaMbhUte kamale kalAdale kalA eva dalaM yasya tasmin / punaH kathaMbhUte nijAGkabIje nijasya candrasya aGkaH lakSma tadeva bIjaM yasya tasmin / punaH kathaMbhUte amRtakRtakaNike amRtena prakAreNa kRtA kaNikA kamalakoSo yasya tasmin / amRtena prakAreNa kaNikA kriyate tanmadhye svakIyaM nAma nikSipyate, kalAdale SoDazadaleSu akArAdayaH svarA likhyante // 550 // [ mantraH- OM hrIM dhy| tRbhirabhIpsitaphaladebhyaH svAhA / iti puSpAJjaliH / ] jalapUjanam puNyopArjanazaraNamiti - ahaM purudevaM toyena pUjayAmi iti saMbandhaH / kathaMbhUtaM purudevam / puNyopArjanazaraNaM puNyaprApteH zaraNaM gRham / purANapuruSaM purANazciraMtanaH puruSaH AtmA yasya tam / staveti - stavasya guNastuteH ucitam AcaraNaM mahAvratAdikaM yasya tam / punaH kathaMbhUtam / puruhUtavihitasevam- puruhUtena indreNa vihitA kRtA sevA yasya taM purudevaM pururmahAn, indrAdInAmArAdhyaH devaH purudevastam jinarAjaM pUjayAmi toyena jalena // 551 // / mandeti- - mandaH pracuraH mado [ mantraH- OM hrIM arhan namaH parameSThibhyaH svAhA / jalam / candanapUjanam garva:, madanaH kAmaH etau damayati iti damanastam / punaH kathaMbhUtaM jinam / mandareti - -- mandaraH sumeruH sa cAso girizca tasya zikhare zRGge majjanAvasare snAnasamaye, punaH kathaMbhUtaM jinam / umeti -- umA lakSmIH abhyudayaniHzreyasarUpA sA kIrtizca eva latikA vallI tasyAH kandam utpattyAdhAram, jinaM candanacarcAcitaM kurve / / 552 / / [ mantraH- OM hrIM arhan namaH parAtmakebhyaH svAhA gandham / ] taNDulapUjA / avameti - avamAni nindyakAryANi doSA vA tAnyeva taravaH vRkSAsteSAM gahanaM vanaM tasya dahanam agnim jinam / punaH kathaMbhUtam / nikAmeti -- nikAmam atyarthaM sukhaM tasya saMbhave utpattI amRtasthAnam mokSasthAnamiva punaH kathaMbhUtam / AgamadIpAlokam Agama eva dIpaH tasya Alokamiva prakAzamiva jinaM kalama bhavaiH zAlyutpannaH taNDulaiH yajAmi / / 553 / / [ mantraH--OM hrIM arhan namo'nAdinidhanebhyaH svAhA / akSatAn ] puSpapUjA / smaretikusumazaraiH jinanAtham arcayAmi / kathaMbhUtaM jinam / smararasena zRGgArarasena vimuktA rahitA sUktiH vacanam upadeza: yasya saH tam / vijJAneti - vijJAnaM kevalajJAnam eva samudraH tena mudritaM vyAptam azeSaM vastu 472 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 241] upAsakAmyayanaTIkA vRndam yena taM jinam / zrIti-zrIreva mAnasaM tannAmakaM sarovaram tatra kalahaMsaM madhurazabdaM kurvANa: haMsa iva jinaM kusumasaraiH puSpahAraiH arcayAmi // 554 // [mantraH-OM hrIM arhan sarvanRsurAsurapUjitamyaH svAhA puSpANi / ] [pRSTha 240] naivedyapUjA arhantamiti-haviSA naivedyena arhantam ArAdhayAmi / kathaMbhUtam arhntm| amitanItim amitA anantAH nItayaH nayAH yasya tam anantanayasvarUpapratipAdakam / niraJjanam aJjanam jJAnAvaraNAdi karma tasmAta niSkrAnto niraJjanaH tam / punaH kathaMbhUtam / AdhidAvAgneH 'AdhirnA mAnasI vyathA' ityamaraH / Adhaya eva dAvAgnivanAgnistasya mihiraM prazamanakaraNe megham / punaH kathaMbhUtam / muktistrIramitamAnasamanaGgam muktistriyA ramitaM svasmin anuraktaM kRtaM mAnasaM yasya tam // 555 / / mantra:-OM hrIM arhan namo'nantajJAnebhyaH svAhA naivedyam / dIpapUjA bhaktyeti-jinaM dopaiH upacarAmi / kathaMbhUtam / bhaktyA guNAnurAgapariNAmena / AnatA ISat namrIbhUtA ye amarA devAsteSAm AzayAH manAMsi tAnyeva kamalavanAni teSAM yat arAlaM timiram utkaTam ajJAnam avikAsitvaM vA tadvinAze mArtaNDaM ravisadRzam / punaH kathaMbhUtam / sakalasukhAnAm anantasaukhyAnAm ArAmaH upavanabhataH sa cAso kAmadaH IpsitAnAM dAyakaH / akAmaM na kAma icchA yasya tam // 556 // mantraH-[ OM hrIM namo'nantadarzanebhyaH svAhA dIpam / ] dhUpapUjA anupametidhUpaijinaM yajAmahe / kathaMbhUtam / anupameti-anupamam apratimaM kevalajJAnaM vapuzca zarIraM yasya tam / sakaleti-sakalAzca tAH kalAH matijJAnAdayo aMzAH teSAM vilayaH nAzaH / kSAyopazamikajJAnabhedAH kevalajJAne samutpanne sati nAvatiSThante / saMkSINasakalajJAnAvaraNe 'bhagavati arhati kathaM kSAyopazamikAnAM jJAnAnAM saMbhavaH / na hi pariprAptasarvazuddho pade pradezAzuddhirasti / ataH sakalakalAvilayarUpaM kevalajJAnaM tasminvartate yadAtmarUpaM ya AtmasvabhAvastatra tiSThatIti sakalakalAvilayatirUpastham / punaH kathaMbhUtam / yogAvagamyanilayam / yogena AtmadhyAnena avagamyo nilayaH nivAsaH mokSo yasya tam / punaH kathaMbhUtam / nikhilagaM sakalavastuSu jJAnena gacchati iti nikhilagaH tam / vizvatattvAnAM jJAtAram iti bhAvaH // 557 // mantra:-[OM hrIM ahama namo'nantavIryebhyaH svAhA, dhUpam / ] phalapUjA svargApavargeti-phalaijinapatimupAse / kathaMbhUtam jinam / svargeti-svargaH suraloka: apavargo mokSaH tayoH saMgati prApti vidhAyinaM kurvantam / punaH kathaMbhUtam / vyasteti-vyastA vinAzitA jAtijanma mRtimaraNam, doSAzca kSutpipAsAdayo yena tam / punaH kathaMbhUtam / vyometi-vyomacarAH vidyAdharAH amarAH catuNikAyadevAH teSAM patayaH vidyAdharacakravatino devendrAzca taiH . smataM cintitaM jinaM phalai: upAse pUjaye // 558 // [mantra:-OM hrIM arhana namo'nantasaukhyebhyaH phalAni / arghama ambhazcandaneti-ambhaH jalam / candanaM tandulodgamahavirdIpaiH udgamAH puSpANi havirnaivedyam ebhivyaH / tathA sadhUpaiH phala: dhUpena sahitaiH phalai: aSTadravyaiH / acitvA pUjayitvA / kaM jinapatim / kadA snAnotsavAnantaram kathaMbhataM jinama trijagadagaruma trailokyanAthama / jinaM pajayitvA staumi stuve / prajapAmi taM prabhama, cetasi dadhe / tadanantaraM zrutArAdhanaM zrutasya jinavANyAH ArAdhanaM pUjanam kurve / trailokyaprabhavaM tanmahaM tatpUjanam, kAlatraye zraddadhe / / 559 / / [mantraH-OM hrIM arhannamaH paramamaGgalebhyaH svAhA aya'm / ] aSTamaGgalaiH pUjanam yajJairitiaSTaviSapUjanaiH mudA Anandena devaM nirupAsya puujyitvaa| punaH puSpAJjalisamUhena pUritapAdAsanaM jinAnAm ina svAminam zvetAtapatracamarIruhadarpaNAdyaiH chatratrayacAmarAdarzAdyaH ArAdhayAmi // 560 / / puSpAJjaliH / [mantra:OM hrIM arhanamo dhyAtRbhirabhIpsitaphaladebhyaH svAhA / puSpAJjaliH / iti puujaa|] [pRSTha 241] 6. pUjAphalam / bhaktiriti-jinacaraNayoH jinapadayoH nityaM bhaktiH sadA bhktirupaasnaa| sarvasattveSu catasRSu narakAdigatiSu sIdantIti duHkhamanubhavantIti sattvAH prANinaH / sarve ca te sasvAzca sarvasattvAH skljiivaaH| teSu maitrI teSu duHkhAnutpatto abhilASaH / sarvatra bhUyAdityanena saMbandhaH / sarvAtithye sarveSAm Atithye gRhAgate sakalAbhyAgatajane mama vibhavadhIH mama dhanaviniyogo bhavediti dhIrabhiprAyo bhUyAt / adhyAtmatattve adhyAtmazAstranigaditAtmasvarUpe / mama buddhirbhUyAt vartatAm / sadvidyeSu satI prazastA loke dharmopadezinI vidyA yeSAM te sadvidyAsteSu praNayaparatA priitittprtaa| parArthe paropakAre cittavRttiH mano'bhiprAyaH / he bhagavana, yAvatkAlaM tvadIyaM tava saMbandhi, ghAma tejaH bhavati tAvatkAlaM mama etat padyakathitaM , Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 242 guNavRndaM bhavatu || 561|| prAtarvidhiriti - he deva, mama prAtavidhiH prabhAtakAlInaM kAryam / tava pAdAmbujapUjanena caraNakamalayoH pUjayA yAyAt vyatIto bhavatu / ayaM madhyAhnasaMnidhiH iyaM madhyadinavelA munimAnanena muneH yateH mAnanena pUjayA AhAradAnena / mama sAyantano'pi samayaH kAlaH deva, tvadAcaraNakIrtana kAmitena tava AcaraNaM vratatapodhyAnAdirUpaM cAritraM tasya kIrtanaM prazaMsA tasya kAmitena icchayA / jinendrasamaM mama vratatapodhyAnAdikaM kadA syAditi AzaMsanena yAyAt gacchet // 562 // dharmeSviti - dharmeSu uttamakSamAdidazadharmAcaraNeSu / dharmaniratAtmasu dharme ratnatraye nirataH AtmA yeSAM te dharmaniratAtmAnaH zrAvakAH zrAvikAH munayaH AryikAzceti catvAraH saMghAsteSu / dharmahetau dharmAcaraNasAdhane jinacaityAlayAdI / nRpaH anukUlaH astu / kathaMbhUtaH saH ? dharmAdavAptamahimA dharmAcaraNAllabdhaprabhAvaH / tathA jinendreti - jinapatipadapUjana puNyAt dhanyAH sukRtavatyaH prajAzca caturvarNavatyaH nityaM paramAM zriyam uttamAM zriyaM lakSmIM Apnuvantu labhantAm / iti pUjAphalam ||563 // AlasyAt - vapuSaH AlasyAt mAndyAt / karmaNi anutsAhatvAt / hRSIkaharaNa: hRSakANAM netrAdIndriyANAM haraNaH anyopayogaparatvAt / AtmanaH svasya vyAkSepato vA anyakAryavyAkulatayA vA | manasaH cApalyAt / materbuddherjaDatayA vastusvarUpAnAkalanatayA / vAksauSThave mAndyena vacanasya sauSThavaM spaSTAkSara vaktRtvaM tasmin mAndyena luptavarNapadatvena / he deva, tavaM saMstaveSu pUjAdikAryeSu eSa pramAdaH anavadhAnatA samabhUt / sa me mithyA viphalaH stAt bhavatu / nanu nizcaye yataH devatAH praNayinAM prArthanAM kurvatAM bhaktyA tuSyanti prasannA bhavanti // 564 || devapUjAmiti - yo gRhasthaH devapUjAm arhadAdipaJcagurupUjanam anirmAya akRtvA, munIn uttamapAtrabhUtAn yatIn anupacarya tadIyAm AhAradAnasevAM avidhAya ca bhuJjIta bhojanaM kurvIta sa paraM tamaH atyutkaTaM duHkhaM bhuJjIta // 565 // . ityupAsakAdhyayane snapanArcanavidhirnAma SaTtriMzaH kalpaH // 36 // 37. stavanavidhirnAma saptatriMzattamaH kalpaH / [ pRSTha 242 ] namaditi-sa jino devaH jIyAt sarvotkarSeNa vartiSISTa / yasya aGghriyugalaM padadvandvam aruNAyate lohitAyate / kutreti ceducyate-namaditi - namantaH namaskurvantaH ye'marAH teSAM maulimaNDale mukuTasamUhe vilagnAni khacitAni yAni ratnAni maNayaH teSAM aMzavaH karAH teSAM nikaraH samUhaH tena yukte'smin gagane nabhasi ||566 // surapatiyuvatizravasAmiti - surANAM patayaH surapatayaH saudharmendrAdaya indrAH tAsAM yuvatayaH zacyAdayo devyaH tAsAM zravasAM karNAnAm / amareti -- amarataruH kalpavRkSaH tasya smerAH vikAsamAptAH yAH maJjaryaH maJju manojJatAM rAntIti maJjarya: abhinavanirgatAH AyatAH sukumArAH sukusumAH maJjaryaH tAsAM saMsparzena ruciraM manojJaM yasya caraNayoH pAdayoH nakhAMnAM kiraNajAlam / sa jino jagati bhUtale jayatAt sarvotkarSam avApnotu // 567 // 'namaditi' 'surapatIti' padyadvayaM varNacchandovizeSAkhyam / divijeti-- divi jAyante iti divijAH devAH teSAM kuJjaraH gajaH airAvaNaH tasya maulau mastake yAni mandArANi mandAratarupuSpANi tebhyo nirgatasya makarandasya syandaH prasravaNaM tena yuktAH ye karavisarAH zuNDAsamUhAH tasya AsAreNa dhArAsaMpAtena dhUsare padAmbuje padakamale yasya saH tatsaMbodhanaikavacanaM padAmbuja / vaidagdhyaparamapada vaidagdhyasya vidagdho vidvAn tasya bhAvo vaidagdhyaM vaiduSyaM tasya paramapada uttamAdhAra kevalajJAnAdhAra / prApto vAde jayo yena tatsaMbodhanaM prAptavAdajaya / vijitamanasija vijitaH parAjitaH manasija: manasi jAyate iti manasijaH manmathaH yena tatsaMbodhanam / mAtrAcchandaH / catuSpadI - yastvAmiti - he jina, amitaguNaM tvAM mitAH mAtuM zakyA guNA yasya sa mitaguNaH na mitaguNo'mitaguNaH anantaguNaH tvam / tvAm anantaguNaM kazcitsAvadhibodhaH samaryAdajJAnaH / vipazcit budhaH vizeSaM pazyati cetasi cintayatIti vipazcit / yadi stoti tvAM nUnaM tarke, aso vipazcit hastena acirakAlaM zIghraM kAJcanazailaM suvarNaparvataM meruM tulayati kipatparimANo'stIti jJAtu Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 244] upAsakAmyayanaTIkA 475 micchati / he bhagavan, tava guNAnAM stavaM kartuM vAJchan janaH tatpAraM na kadApi prApnotIti jJeyam // 568 // stotre iti-yatra stotre anavadhibodhAH na avadhirbodhe jJAne yeSAM te anavadhibodhAH amitajJAninaH / cintAM stotraM bhagavato vidhAsyAmaH iti saMkalpaM mumucuH tyaktavantaH / punaH kathaMbhUtAH / sakalaitihyeti-aitihyaM nAma AptopadezaH zrutajJAnaM vA, sa eva ambudhi: samudraH tasya vidhiH svAdhyAyaH tasmin dkssaashcturaaH| mahAmunipakSyAH mahAmunayo gaNadharadevAdayaH tat pakSam avalambamAnAH ttsdRshaaH| cintAM tatyajustatra tasmin prabhustotre mAdagvadhAH matsadRzaH vidvAn kathaM cintAM na tyajet // 569 // tadapIti-tadapi ca tathApi ca yadyapi ahaM gaNadharAdisadazamati smi / mayi tathA stavanazakti sti| tathApi he jina, tvayi viSaye ahaM kimapi vadeyaM vacmi / yat yataH iyaM bhaktiH mAM kAmam atizayena svasthaM tUSNIM na kurute / tvayi viSaye madbhaktirhe deva, kimapi stavanaM kuru iti mAM prerayatyeveti bhAvaH / ato'haM tvAM stotumadyato'smIti // 570 // surapativiraciteti-he jina, kaH tava guNaM pravitanutAM stutipathaM nayatu na ko'pi / surapatirdevendraH tena viracito vihitaH saMstavaH stutiH yasya tatsaMbodhanaM he surapativiracitasaMstava daliteti-dalito vinAzitaH akhilo bhavaH saMsAro yena tatsaMbodhanam, parameti-paramam atyuttamaM dhAma vIryam anantazaktiH tena labdhaH udayaH prAtihAryAdivaibhavaM yena / ati-aghaM pApaM tasya haraNe nAzane caraNaM cAritraM yasya tatsaMbodhanam / he hatanatabhaya hataM natAnAM bhaktAnAM bhayaM yena tatsaMbodhanam he hatanatabhaya ! // 571 // [pRSTha 243-244] jayeti-jayati sarvotkarSeNa vartasva / kthNbhuutstvm| nikhileti nikhilAH sakalAH nilimmAH devAH teSAm AlApaH guNastutiH tatra kalpaH yogyaH / jagatIti jagatyA vizvana vizvena, stutA cAso kIrtizca saiva kalatraM bhAryA sA talpe zayyAyAM yasya / jaya sarvotkarSeNa tathAbhUtastvaM vartasva / parameti-paramazcAsaudharmazca tadeva hamyaM prAsAdaH tatra avatAraH janma yasya / loketi-lokAnAM tritayaM lokatritayaM jagattrayaM tasyodharaNe kUgateruddharaNe sAro ratnatrayabalaM yasya saH / atra kalpa, talpa, avatAra, sAreti zabdAnAM saMbodhanakavacanAni jJeyAni // 572 / / jayeti-lakSmIti lakSamyAH prAtihAryalakSmyAH samavasaraNaramAyAzca karau hasto tAveva kamale tAbhyAm acitaM pUjitam aGgaM zarIraM yasya tatsaMbodhanam / sArasvateti-sarasvatyA ayaM sArasvataH sa cAso rasaH tena naTane nartane AdyaraGgaH prathamA nartanabhUmiH tatsaMbodhanam / kevalabodhe jAte sati dvAdazAGgazrutadevyA jinavadanaM AdyaraGgabhamirjAtamiti bhAvaH / he jina jaya sarvotkarSeNa vartasva / kathaMbhUtaM jinasaMbodhanama / bodhetibodhasya kevalajJAnasya madhye siddhAH jJAtA: akhilArthAH sakalajIvAdivastunivahAH yasya tatsaMbodhanam / muktizrIti-mokSalakSmIramaNyA ratyA saMbhogena kRtArthaH kRtakRtyaH tatsaMbodhanam he jina tvaM jaya // 573 / / namaditi-namantazca te amarAzca namadamarA: namrIbhUtAH surAH teSAM maulayaH kirITAni tAnyeva mandarasya mero| taTAntAH tatra rAjantaH zobhamAnAH padayoH ye nakhA ta eva nakSatrakAntaH candro yasya tatsaMbodhanaM he rAjatpadanakhanakSatrakAnta / vibudheti-vibudhAnAM devAnAM striyaH tAsAM netrANyeva ambujAni kamalAni tAni vibodhayatIti vikAsayatIti vibodhaH tatsaMbodhanam / makareti-makaraH dhvaje yasya makaradhvajaH kAmaH tasya dhanuH kodaNDaM tasya uddhavasya utsavasya nirodhaH pratibandhaH tatsaMbodhanam / he jina tvaM jaya sarvotkarSeNa vartasva / kAmavinAzaka jina tvaM sadA jayeti // 574|| bodhatrayeti-bodhAnAM matizrutAvadhInAM trayaM bodhatrayaM tena viditaM jJAtaM vidheyatavaM kAryapaddhatiryena tatsaMbodhanam / tava paratra anyasmin puruSe kA nAma apekSA / anyasmAtpuruSAt kAryasvarUpajJAnasya nApekSA bhavatyastIti bhAvaH / atra nidarzanam-asubhRjjanasya prANisamUhasya prabodhaM vyapagatanidrAvasthAM dadhataH tanvataH, aruNasya sUryasUtasya ko'pi guruH asti kim / nava vidyate svayaM prakAzazIla eva saH // 575 / / nijabIjeti-mahati mahApuruSe nijabIjabalAt nijaM bIjaM kAraNaM tasya balAt prabhAvAt sAmarthyAt malinApi dhIH doSavatyapi matiH he abhava he saMsArarahita / paramAM zuddhi bhajati Azrayate / atra nidarzanamyukteH agnyAdikAraNasAmagryAH kanakAzmA suvarNapASANaH hema suvarNa saMpadyate / kiM ko'pi tatra suvarNe vivadeta nAma, nedaM suvarNam iti vipratipatti kuryAt kiM ko'pi / yasminnAsannabhavyAtmani malinApi dhI ratnatrayakAraNAni saMprApya nirmalA bhavati vidhijJatvaM prApnoti // 576 / / parimANamiveti-yathA parimANaM paramANoH Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ da paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 245 vardhamAnam atizayena viyati AkAze gurutAM mahattamatAm upaiti prApnoti / tathA matiH atizayena vardhamAnA nari kasmiMzcidAtmani uccairgurutAm upaiti prApnoti / tat tasmAtkAraNAt dvijasya sarvajJaM niSedhato mImAMsakasya vizvavedinindA sarvajJanindA he deva, kasya citte vizrAmyati tiSThati / sthAnaM na labhate iti bhAvaH / doSAvaraNayoniHzeSanAzAt kazcidAtmA sarvajJo bhavatyeva ||577|| kapilo yadi iti-yadi kapila : sAGkhyadarzanasya praNetA aciti acetane pradhAne vitti jJAnam icchati tarhi saH suragurugIrgumpheSveSa patati surANAM devAnAM guruH upAdhyAyaH bRhaspatiH tasya goH darzanaM cArvAkadarzanaM tasya gumpheSu racanAsu eva kapila : patati iti manyAmahe vayam / sa ca bRhaspatiH jIvaccharIramevAtmA nAto bhinnaH kazcidAtmA nAma, sa ca AtmA garbhAdimaraNaparyantameva, garbhAtpUrva maraNAccottaraM nAsti bhavAntaram / iti manyate / kapilo'pi - prakRtI acetanAyAM sarvajJatvaM manyamAnaH bRhaspatimanusarati / he vidita he sarvajJa arhan, caitanyaM kevalaM svarUpamAtraparicchedi bAhyagrAhyarahitaM ghaTapaTAdigrAhyANAm agrAhakaM tahi tat kasya upayogi syAt ? vada, ataH he arhan bhavAneva yathArthadarzI / AtmA eva dopAvaraNahAneH sarvajJo jAyate iti vadati tadeva satyam ||578 / / bhUpavaneti--bhUH pRthvI, pavano vAyuH, vanaM jalam, analo'gniH iti tattvAnyeva tattvakAni teSu tattvakepu / dhiSaNaH bRhaspatiH vibhAgaM nigRNAti pratipAdayati / etattattvacatuSTayam iti vadati / parantu tadviparItadharmadhAmni emya: viparotasvabhAvApade vidi Atmani vibhAgaM na bravIti / jJAnaM bhUtacatuSTayAdbhinnaM neti manyate tattu tebhya utpadyate iti manyate / tajjJAnaM tasya bhUtacatuSTayasya karma kArya manute paraM tat Atmano dharmaH na bhUpavanAdInAM iti jJeyam // 579 // [ pRSTha 245 - 246 ] vijJAnapramukhAH iti - vijJAnaM pramukhaM yeSu te vijJAnapramukhAH sukhAdayaH guNAH / vimuci vizepeNa muJcati iti vimuc tasmin vimuci muktAtmani na santi / iti yasya vAci vyAkhyAne kila nayaH vartate / mukto buddhisukhaduHkhAdInAM navAnAM guNAnAm atyantocchedAnmokSaH iti vaizeSiko vadati / tasya mate mukto guNAH na tiSThanti iti tatra muktyavasthAyAM pumAnapi AtmApi naiveti manyatAm / dAhAt oSNyAt dahano'gniH aparatra anyatra kaH tiSThati // 580 // dharaNIdhareti - dharaNIdharaH parvataH gharaNiH pRthvI, prabhRtayaH tarutanvAdayaH tAn giriza: zaMkara Izvara: sRjati / nanu nipagRhAdi ghaTagRhAdikaM giriza: karoti iti vaktavyam / yadi sakalametra karma girizaH karoti taha takSAdInAM kiM prayojanam / citram AzcaryaM vartate / yat yataH tadvacAMsi lokeSu mahAyazAMsi mahAkIrtimanti santi // 581 // puruSatrayamiti - hariharabrahmANaH puruSatrayam / abalAsaktamUrti abalAsu lakSmIpArvatI sAvitryAdiSu nArISu AsaktA mUrtiH zarIraM yasya tat / ata etattrayaM Agamasya kartana saMbhavati / trailokyasyApi na tatra kartRtvaM saMbhavet / aparaH zarIrarahitaH anAdimuktaH Izvara: sRSTikartA vedakartA vA syAt iti ca naiva saMbhavati / yataH sa gatakAyakIrtiH gatakAyaH naSTazarIraH iti yasya kIrtiH jagati paprathe / evaM sati, he nAtha jina, atra jagati asmin / dvijasUtraM brAhmaNAnAM vedAdikaM kathaM hitAhitaviSayam AbhAti zobhate / vedasya IzvarakRtatvaM na saMbhavati / tatazca sa hitAhite na kuryAt ||582 // so'hamiti - he bauddha, yaH ahaM bAlavayasi bAlyAvasthAyAm abhUvaM prAg Asam sa eva aham iti nizcinvan nizcayaM kurvan kSaNikamataM jahAsi / 'sarva kSaNikaM sattvAt' ityanumAnena nijaM svarUpaM tava AtmanaH svarUpaM kSaNikaM naiva siddhyet / sarvathA kSaNike Atmani santAno'pi atra na syAt / 'aparAmRSTabhedAH kAryakAraNakSaNAH saMtAnaH' ityapi santAnalakSaNaM naiva siddhayati / ekatvAbhAve nityatvAbhAve ca pUrvakSaNa: kAraNam uttarakSaNaH kAryam iti na bhavet / tataH kAryakAraNabhAvAbhAvAt santAnasiddhiH na / asthire vAsanApi na / yadi anvayaH pUrvAparasaMbandha: tenApi prayojana siddhirna / anvaye sati sarvathA kSaNikatvaM hIyate / kSaNikamata - pratipAdakena sugatena tena anvayabhAvaH nApi na prAptaH || 583 || cittamiti - cittaM jJAnam / kathaMbhUtaM tat / akSajam indriyotpannam / tat vicArakaM na pUrvAparAlocanakSamaM na / akhilaM savikalpaM jJAnam / sAMzapatitaMsAMzA ghaTAdayaH sthirasthUlapadAryAH sAmAnyarUpAH tatra patitam tadgrAhakam asti / tena kSaNikAH vizarArava: paramANavaH na gRhyante / tatsavikalpaM jJAnaM kalpanApoDham abhrAntaM nAsti / uditAni zabdAH nirvikalpajJAnaM kSaNikaM vastu ca na spRzanti / ataH zAkyAH bauddhAH tAni vacanAni AtmahitAni jIva hitakarANi katham Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 246 ] upAsakAdhyayanaTIkA 477 uzanti bruvanti / / 584|| advaitam iti - ko'pi brahmAdvaitavAdI advaitaM tasvaM vadati / so'pi sudhiyAM suSThu dhIH buddhiH yeSAM te sudhiyaH teSAM sudhiyAM viduSAm / dhiyaM buddhim / na Atanute na vistArayati / advaitino mataM sudhIbhyo na rocate iti bhAvaH / yataH yasmAt / he zivazarmasadana muktisukhAnAM gRhIbhUta jinezvara / atra advaitamate pakSasya hetoH, dRSTAntasya vacanasya saMsthA sthitiH kuto bhavet ? dvaite eva pakSahetudRSTAntAnAM saMbhavaH / nAsti tatsaMbhavo'dvaite // 585 // hetAviti - hetI sati kAraNahetI kAryaheto vidyamAne anekadharmasiddhiH bhavati / kAryANi dRSTvA kAraNAnyanumIyante / samarthakAraNe sati kAryam avazyaM bhavati / jinezvara evam anekadharmapravRddhiH jIvAdisaptatattvAnAM siddhim AkhyAti kathayati / viziSTadharmalakSaNasadbhAvAt pRthak-pRthak tasvasiddhiH bhavati / yathA jJAnadharmaH jIvatasvaM nizcinoti / sparzAdayo dharmAH pudgalatattvam / anyat punaH kathaMcit nityam kathaMcit anityam, kathaMcit bhinnam kathaMcit abhinnam / akhilamatavyatItaM nityAdyekAntamatabhinnam / he urunayaniketa uravo mahAntaH te ca te nayAzca naigamAdayaH / teSAM niketa gRhabhUta he jina tava matam udbhAti prakarSeNa zobhate // 586 // [ pRSTha 247-249 ] manujatvamiti manujatvaM pUrvam Adau yasya etAdRzaH / nayanAyakasya sakala naigamAdinayAnAm adhIzasya sakalanayacakrasya jAtuH / guNottamasya guNAnAM kevalajJAnadarzanazakti sukhAnAm anantAnAM prApteruttamasya zreSThatvaM prAptasya / bhavatIti bhavan tasya bhavataH sataH bhavataH pUjyasya / ye dveSakaluSadhiSaNA : vairamalinamatayaH bhavanti te bhavantaM rahanti tyajanti / te jaDajaM mauktikamapi rahanti / jalajaM mauktikaM matvA rahanti tyajanti / yathA kazcit mUrkhaH jalAnmauktikaM jAtaM vIkSya jalavattatyajati tathA bhavAn AdI manuSya AsIt tadanantaraM ghrAtikarmakSayaM kRtvA nayanAyako jAtaH paraM dveSiNaH manuSyo'yamiti matvA avamatya bhavataH avamAnanaM kurvanti / aho mUDhatvaM teSAm ||587 // nApteSu iti - yaH ekam IzvaraM eva AptaM manyate sa ApteSu bahutvaM na saheta / paryAyavibhUtiSvapi na maheta / paryAyA Izvarasya varAhAdyavatArAsteSAM vibhUtiSu vaibhaveSu sana maheta pUjayeta ? api tu na pUjayet / yataH sa ekam IzvaraM vinA anyAn tadavatArAnapi AptarUpAn amanyamAnaH kathaM pUjayet / nUnaM druhiNAdiSu tathAvidheSu daivatepu tasya kaM sphuTati / tathAvidheSu IzvarAvatAreSu devateSu devaM manyeSu tasya ekamevAptaM manyamAnasya nuH kaM mastakaM kathaM sphuTati kathaM namati naiva namet // 588 // dIkSAsviti hai ina he prabho, sakalaguNaiH vratatapaH samityAdiguNaiH ratnatrayarUpaiH zrahIna na honaH na apUrNa : tatsaMbodhanaM he ahIna, dIkSAsu mahAvratadIkSAsu, aNuvratadokSAsu ca / tapasi anazanAdike dvAdazavidhe, vacasi ca pUrvAparavirodhAnavakAze yat yasmAt iha aikyam ekarUpatA avirodhatA vartate / tasmAt budhocitapAdaseva budherucitA kartuM yogyA pAdayoH sevA yasya sa tatsaMbodhanam, budhocitapAdaseva / tvameva jagatAM nAtho'si iti bravomi / anyeSAM hariharAdInAM dIkSAtapovacaHsu aikyaM naivAtaste trailokyasvAmitvAnahI eva // 589 // deveti - he deva dIvyati krIDati paramAnandapade iti devaH paramArAdhyaH tatsaMbodhanaM he deva / tathApi ko'pi naraH tvayi vimukhacittaH parAGmukhamanAH bhavati tarhi sa eva nindyo bhavati / vidaliteti - vidalitAH vinAzitAH madanasya vizikhA bANA yena saH tatsaMbodhanam, he jina, ghUke divApi vidRzi netrarahite yathA nindyaH tathA tvayi vimukhacitto naraH nindya eva / paraM yaH vidRzona : ( ? ) andhAnAM svAmI taM na ko'pi upAlabhate dUSaNaM dadAti / divA dine ghUke vidRzi andhe'pi inaM sUryaM sa upalabhate paraM anyaH ko'pi sUryaM na nindati // 590 // niSkicana itiM niSkicano'pi na kiMcana dhanadhAnyAdiparigraho yasya / nirgataH kicanAt asau niSkicanaH niSpari graho'pi tvaM jina jagate trilokAya kAmitAni abhilaSitAni nikAmaM yatheSTaM na dizasi na dadAsi / bhaktAnAm abhilaSitAni tvaM niSparigraho'pi pUrayasyeva / atra citraM vismayo naiva / athavA iha khAt AkAzAt zUnyasvarUpAdapi vRSTiH kimu no samasti no cakAsti na zobhate apitu zobhate eva / paddhatikAchandaH / / 5991 || iti - evaM tadamRtanAtha tattasmAt amRtanAtha amRtasya mokSasya nAtha svAmin / smarazaramAtha, smarasya kAmasya zarAn unmAdamohanasantApanAdIn bANAn mathnAti pIDayatIti smarazaramAthaH tatsaMbodhanaM he smarazaramAtha / tribhuvanapatimatiketana tribhuvanasya patayaH svAminaH gharaNendrAdayaH teSAM mateH mAnyatAyAH niketanaM gRham tatsaMbo Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 246 dhanam, bhagavAn khalu dharaNendrAdibhiH kRtAyAH pUjAyAH sthAnamityarthaH / he jina karmArAtivijayin prazamaniveza rAgAdidoSanibarhaNaM prazamaH tasya niveza gRhIbhUta / jagadIza jagannAtha / mama tvatpadanutihRdayaM diza / tava padayoH nutiH stutiH tasyAM hRdayaM manaH diza dehi / mama manaH tvatpadabhaktiparaM kuvityarthaH / ghattA // 592 // amarataruNIti - he jina tvam amarataruNIti - amarataruNyaH devayuvatayaH, tAsAM netrANAm Anande pramodadAne mahotsavacandramAH mahotsavadinasya pUrNimAyAH candramAH asi / he jina tvaM smareti- - smarasya mada evaM garva eva dhvAntaM timiraM madamayadhvAntaM tasya dhvaMse vinAze paramaH uttamaH aryamA sUryaH mato'si / tvaM karmArAtI jJAnAvaraNAdikarmazatrugaNe adayahRdayaH krUramanAH asi / nate bhaktyA namre jane kRpAtmavAn dayAsvabhAva: iti tvaM visadRzavyApAraH zatrau mitre bhakte ca viSamapravRttiH tathApi bhavAn mahAn pUjyaH / bhagavAJjinaH rAgadveSAbhyAM satAm asatAM ca anugrahanigrahayorna vidhAtA sa tu paramodAsInaH parantu sadasantaH jine rAgeNa dveSeNa ca pravartante'tastadrAgadveSayojino gaterdharmAstikAyavat kAraNaM manyate // 593 // ananteti - jinezvara, tvayi anantaguNasaMnidhI anantAnAM guNAnAM samyak akSaye nidhI nidhAne sati / mayi ca niyatabodhasaMpannidho niyataH parimitaH sa cAsau bodho jJAnaM sa eva saMpannidhiH yasya tathAbhUte mayi alpajJe satItyarthaH / punaH kathaMbhUte bhavati / zrutAdhIti zrutAndhiH dvAdazAGgajJAnasamudraH tasya budhAH jJAtAraH gaNadhara devAdayaH taiH saMstugate stuti viSayatAM nIte / mayi ca kathaMbhUte parimitokteti - parimitaM sAvadhikaM yat uktavRttam alpajJatAkhyaM proktaM vRttam udantaH tasmin sthite mayi / he jinezvara, sphuTaM prakaTaM tvayi IdRze mahAjJAnasamudre / mayi ca tAdRze palvalakalpe, sati / tadidaM vastudvayaM bhavAn ahaM ca, sadRzanizcayaM samAnamiti nirNayapAtraM kathaM bhavatu / / 594 / / tadalamiti -- he atula anupama tvAdRgiti tvayA sadRzAH tvAdRzAH teSAM vANI tvAdRgvANI tasyAH panthAH tvAdRgvANIpathaH tena stavanaM tasya ucitaH tasmin tvayi jine / jaDasya mandasya mAdRzaH / guNAnAM gaNaH samUhaH tasya apAtraiH aviSayabhUtaiH stotra: alaM paryAptam / gaNadharadevAdayaH tava guNAnAM stotrANi vidhAtuM kSamA bhavanti yataste tava guNAnAM gaNanAbhijJAH / nAhaM mandaH / praNativiSaye asmin vyApAre karmaNi sulabhe sati kathamayam avAk stutiM kartum asamartho janaH tvadguNastutI pravarteta / he svAmin AstAM sa stutimArgaH nAhaM tena gantuM kSamaH ataH te namo'stu astu // 595 // jagannetramiti -- he jina tvAM jagatAM netrabhUtam / nikhileti -- sakala viSayajJAnajyotiSAM pAtraM bhAjanam / punaH kathaMbhUtam / sakaleti -- sakalAzca te nayAzca sakalanayAH naigamAdinayAH teSAM nItiH paddhatiH tayA smRtA guNA yasya taM mahAntaM pUjyaM tvAm / punaH kathaMbhUtam / vinateti - vinatAH bhaktAH teSAM hRdayAnandaviSaye mahodAraM mahAntaM vadAnyaM dAnazIlaM sAram uttamaM tvAm ahaM yAce / he bhagavan arthivimukhaH yAcakavimukhazcettvaM na bhavasi // 596 // manujeti- ih asmin loke manujeti - manujA narAH / divijA divi svarge jAyante iti devAH / teSAM lakSmIH ramA tasyA locanayoH netrayoH AlokaH prakAzaH tasya lIlA zobhA yeSAM tathAbhUtAH prANinaH / tvatprasAdAt tava kRpAM prApya / ciraM bahunA kAlena / caritArthAH kRtakRtyAH jAtAH / svAmItisvAminaH prabhoH sevAyAm ArAdhanAyAm utsukatvAt harSanirbharatvAt / idAnIm adhunA / chAtramitre chAtrANAM ziSyANAM mitre suhRdi mayi tvaM hRdayam / saha vasatisanAthAM saha vasatyA nivAsena sanAthaM manaH vidhehi kuruSvetyarthaH (paripUritavAJchaM kuru ityarthaH) // 597 // / - isyupAsakAdhyayane stavanavidhirnAma saptatriMzattamaH kalpaH ||37|| 38. japavidhirnAmASTatriMzattamaH kalpaH / [ pRSTha 249 - 252 ] sarveti -- kecit AcAryAH sarvAkSaraiH japaM nigiranti pratipAdayanti / kecit sUrayaH nAmAkSarairjapam kecit mukhyAkSarAdiSu ekavarNanyAsAt ekavarNamavalambya japaM nigiranti / paramahaM tu Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 252] upAsakAdhyayanaTIkA 476 siddhakramaireva, yathA mantrANAM kramaH prAcAm AcAryANAM mate siddhaH tathaiva tamAzrityeva japaH kAryaH iti nigirAmi / yathAgame japaviSaye kramaH zrUyate tathA sa japo japyaH // 598 // pAtAleti-pAtAleSu bhAvaneSu / ma]pu manujeSu / khecareSu vidyAdhareSu sureSu deveSu siddhakramasya mantrasya saMsiddheH siddhirbhavatIti hetoH adhigAnAt prAmANyAta adhikapratipatteH AdarAt samavAye janasamudAye, devayAtrAyAm devapratiSThAdau / siddhakramasya mantrasyaiva prAmANyaM zrUyate / / 599 / / japakaraNavidhiH-puSpairiti-paryasthaH padmAsanena sthitaH niSkampitam acalitam akSavalayam akSANAm indriyANAM valayaM yena sarvANi indriyANi saMyamya japaM kuryAditi bhAvaH / kaH japo vidheya ityAha-puSpaiH kusumaiH, parvabhiH aGgaligranthibhiH, ambujabojaiH kamalabIjeH, svarNamaNibhiH, arkakAntaratnairvA sUryakAntamaNibhirvA japaH kAryaH / athavA niSkampitam acalitam akSavalayam japamAlA yasya saH japI japaM kuryAt / kamalabIjamAlayA, svarNamaNimAlayA, sUryakAntamaNimAlayA vA japo vidhIyeta japinA // 600 / aguSThe iti-mokSArthI idam akSavalayaM japamAlAkhyam, aGgaSThe tathA tarjanyAm aGgaSThasamIpAGgalyAM bahiH bAhye nayatu saMcArayat / punaH aihikApekSI dhanadhAnyAdyapekSAM kurvANaH itarAsU aGgalISa madhyamAnAmikA. dyaGgalISu antaH bahizca tAM nayatu saMcArayatu / (jApye kRte sati bahirvastu uccATanIyaM jApyaH prApayatu itiTippaNyAm) // 601 // vacaseti-vacasA vANyA, manasA vA cittena vA samAhitasvAntaH dhyeye nizcalIkRtamanobhiH, jApyaH kArya: japo vidhAtavyaH, Adye jApye vANyA kRte jApye zataguNaM puNyam, dvitIye manasA kRte jApye vacanamanuktvA vidheye jApye sahasraguNitaM puNyaM jAyate / vacaHkRte jApye manasaH sthiratvAt zataguNaM puNyaM manovihitajApye tato'pi manasaH sthirataratvAta sahasraguNaM puNyaM labhyate // 602 / / niyamiteti-niyamitaH svasvaviSayAdAkRSya Atmani niyantritaH karaNagrAma indriyagaNo yena / sthAneti jinAlayAdikaM sthAnam / padmAsanAdikam Asanam / mAnasasya cittasya pracAraH nAbhinetralalATAdiSu saMcAraNaM manaHpracAraH ityAdijapa sAdhanAni jAnan / punaH kathaMbhUtaH / pavaneti-kumbhakarecakAdivAyudhAraNarecanAdyupAyajJaH pumAn samyasiddhaH bhavet azeSajJazca syAt // 603 / / imameveti-paJcatriMzatprakAravarNasthaM paJcAdhikatriMzadakSaropetam imameva mantraM 'NamoarihaMtANa' ityAdirUpaM prasiddham / manayaH paramapadAvAptaye maktipadalAbhAya / vidhivata niyamitakaraNagrAma iti zlokoktavidhimanusRtya japanti // 604 // mantrANAmiti-akhilAnAM mantrANAm ayaM ekaH paJcanamaskAramantraH siddhaH san kAryakRdbhavet iSTaM kAyaM kuryAt / pare tu sarve mantrAH asya Namo arihaMtANaM etAvanmAtrasva ekadezakArya na kuryuH / sarveSu mantreSu ayameva mantraH zreSThaH // 605 / / kuryAditi-aGguSThamAramya kaniSThikAparyantaM karayoH vAmadakSiNakarayoH prakArayugalena (?) vidhipUrvakAGgalireSA karanyAsaM kuryAt / nyAsaM kRtvA paJcanamaskAramantram ubhayakarayoraGgalISu likhitvaa| tadanu hRdAnanamastakakavacAstravidhiH manomukhaziraHsu kavacavidhim astravidhi ca kuryAt / kavacasya vidhiH kaM dehaM vaJcati vipakSAstrANi vaJcayitvA rakSati iti kavacaH tasya vidhiH mantroccAreNa sakalIkaraNavidhAnaM vidhaatvyH| etatsarva japAtpUrva vidhAtavyamityarthaH // 606 // saMpUrNeti-saMpUrNamati spaSTaM / sanAdaM bindusahitaM OMkAraM paJcaparameSThivAcakam, Anandasundaram Anandena AtmAnubhavasukhena sundara ramaNIyam / japataH asya munerupAsakasya vA sarveSAM samohitAnAm abhilaSitAnAm abhyudayaniHzreyasAM siddhiH prAptiH niHsaMzayaM saMjAyeta bhavet // 607 // mantra iti-paratra mantre anyasminmantre Rssimnnddlaadimntre| phalopalambhe abhilaSitaprApto satyAmapi / ayameva paJcaparameSThimantraH sevya aaraadhyH| yadyapi agre zAkhAdiSu / viTapI vRkssH| phalati prAdurbhUtaphalo bhavati / tathApi tasya vRkSasya mulaM jalena sicyate / tadasiJcane na phalopalabdhistathA asminmantre sevyamAne itarebhya etanmUlakebhyo mantrebhyaH phalalAbho bhavet // 608 // atrAmutreti-gurupaJcakavAcakAnmantrAt paJcaparameSThimantrAt / AropamantraH atra asmin loke| paratra ca svargAdau ca / niyataM nizcayena kAmitaphalasiddhaye abhISTaphalalAbhAya / nAbhUta nAbhavat / nAsti na bhavati / na bhaviSyati ca // 609 // abhilaSiteti-asmin mantre iSTapadArthadAne suragosadRze sati kAmadhenusadRze sati tathA asminmantre duritaM pApaM tadeva drumaH taruH tasya pAvake'gnisadRze sati / dRSTAdaSTaphale dRSTaM labdham aihalaukikaM dhanAdikam adaSTaM pAralaukikaM svargAdiphalaM yasya tathAbhUte sati paratramantre Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 252 anyamantre janaH kathaM sajjatu kathamAsakto bhavatu // 610 // itthamiti-manasi svacitte bAhyaM manaH bahiH pudgalAdo pravartamAnaM manaH bAhyam ucyate tat abAhyavRtti antarunmukhaM kRtvA AtmasvarUparataM vidhAya / hRSIkanagaram indriyapuram / marutA vAyunA niyamya niyantrya / samyagjapaM prayatnAt vidadhataH kurvataH sudhiyaH viduSaH asya kRtinaH puNyavataH kim asAdhyaM asti na kimapyasAdhyam // 611 // ityupAsakAdhyayane japavidhirnAmASTatriMzattamaH kalpaH / / 3 / / 39. dhyAnavidhirnAmaikonacatvAriMzaH klpH| [pRSTha 252-257 ] AdidhyAsuriti-paraM jyotiH AdidhyAsuH param uttamaM jyotiH nirAvaraNajJAnaM yasya tam arhantam AdidhyAsuH dhyAnaviSayaM kartum icchan / zAzvataM taddhAma IpsuH zAzvatam avinazvaraM tadAma tasya arhataH dhAma sthAnaM muktipuram IpsuH vAJchan samAhitaH samyak praNidhAnaM gataH upAsakaH / imaM dhyAnavidhi yatnAdamyasyatu // 612 // tattveti-tattvasya ahaMdAdiparameSThisvarUpasya jIvAditattvasya vA yA cintA dhyAnaM sA eva amRtAmbhodhiH sudhAsamudraH tasmin dRDhamagnatayA dRDhaM niHsaMdehaM magnatayA buDitatvAt / manaH bahiyAptI bAhye yoSitkanakAdivastuni jaDaM kRtvA tatastadAkRSyetyarthaH / dvayamAsanaM padmAsanam ardhapalyaGkAsanaM ca Acaret / tadAsanena sthitvA dhyAnaM kriyatAmityarthaH // 613 // sUkSmeti:-sUkSmaH ucchvAsaniHzvAsaH tasya yamaH pravezaH AyAmo nirgamaH / sanneti-sannaH naSTaH sarvAGgAnAM saJcara: calanaM yasya saH sthirIbhUtasarvAGgaH / grAvotkIrNaH iva grAvaNi pASANe utkIrNa iva uTTaGkita iva AsIta upavizeta / kiM kurvana dhyAneti-dhyAnAnandasudhAM lihana AtmasvarUpaikAgratayotpannAtmAnubhavasukhapIyUSamAsvadamAnaH // 614 // yadenTiyANIti-yadA yasmina samaye paJcApi indriyANi sparzanAdIni paJcabhAvendriyANi / AtmasthAni Atmanyeva tiSThanti sparzarasAdiviSayAn vimucya Atmani jJAnadarzanalakSaNe sthirIbhavanti / tadA tsminkaale| antazcitte jyotiH nirAvaraNaM jJAnaM sphurati udgacchati tathA citte svasvarUpe eva nimjjti| bAhye vastuni jyotI rAgadveSamohAkulaM na bhavatIti bhAvaH // 615 // dhyAnadhyAtRdhyeyatatphalAnyAha-cittasyeti-cittasya manasaH ekAgratA ekasmin agre vastuni guNe paryAye vA sthirIkaraNaM dhyAnamucyate / AtmA dhyAtA kathyate, dhyAne kRte sati tato yat phalaM labhyate tena sa dhyAtA dhyAnaphalasvAmI dhyAtetyucyate / dhyeyam AgamajyotiH AtmA AgamajJAnasaMpannaH jIvaH dhyeyam / dehayAtanA tadvidhi: kaaykleshH| evaM dhyAnAdInAM caturNA svarUpamuktam // 616 // tairazcamiti-tirazcAmidaM tairazcaM pazubhiH kRtam / amarairdevaiH kRtam / mAyaM mayairmanujaiH kRtam / nAbhasaM nabhaso jAtam vajrAdikRtamityarthaH, bhaumaM bhUmerjAtam bhUkampAdikam / aGgajam aGgAt jAyate iti aGkajaM rogAdikam / etatsarvam antarAyaM saheta / etebhyo jAtAnAm antarAyANAM sahanaM kuryAt / kathaMbhUtaH dhyAtA dvayAtigaH dvayaM rAgadveSo atigacchati iti dvayAtigaH rAgadveSarahitaH san / rAgadveSayorubhRtyA AdhyAnaM raudradhyAnaM codbhavet / ataH to vimucya upasargAzca soDhvA, dharmya dhyAnaM dhyAyet // 617 // nAkSamitvamiti - akSamitvaM kSamArahitatvam avighnAya vighnanAzAya na bhavati / klIbatvaM kAtaratvaM amatyave maraNarahitatvAya na bhavati / tasmAt tataH aklizyamAnAtmA saMklezapariNAmarahitaH paraM brahmava zuddhamAtmasvarUpameva cintayet vimRzet // 618 // yatreti - yatra yasmin sthAne graamngraado| indriyagrAmaH indriyazabdena atra sparzAdiviSayAH gRhyante viSayeSu viSayiNAmapacArAta / teSAM grAmaH samahaH, indriyagrAmaH, yatra indriyaviSayAH sparzAdayaH santi tatra dhyAtA na tiSThet / yatra indriyANAM vyAsaMgaH AsaktiH saMbhaveta tatra dhyAtA na tiSThet / vizeSeNa AsaMgaH AsaktiH vyAsaMgaH vissyloltaa| tena vyAsaMgena yatra dhyeyacintane viplavaM vighnaM dhyAtA nAznuvIta na prApnuyAt tamuddezaM tatsthAnaM dhyAtA adhyAtmasiddhaye svasvarUpalAbhAya bhajet Azrayet // 619 // dehasya rakSA kartavyA, kimartham / phalgujanmeti - phalgujanmA phalgu vyarthaM viphalaM janma Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 261 ] upAsakAdhyayanaTIkA 481 yasya tathAbhUtaH api ayaM dehaH / yat yasmAtkAraNAt alAbuphalAyate tumbIphalasadRzo bhavati / kasmin viSaye saMsArasAgarottAre bhavasamudrataraNe / tasmAt tataH prayatnAt rakSyaH / alAbuphalaM kaTutvAdbhakSaNAnarham atastasya phalgujanma tathApi tena naraH nadIsamudrAdikaM tarati tathA ayaM naradehaH pazvAdidehavat nopayujyate ato phalastathApi anenaiva saMsArasAgarastarItuM zakyate na pazudehena devadehena vA / ataH nRdeho'yaM prayatnena rakSaNIyaH || 620 || nare iti - yathA adhIre dhairyarahite puruSe varma tanutraM kavaco vRthA viphalam / asasye kSetre sasyaM dhAnyaM tadyatra na tatkSetram asasyaM dhAnyarahitam / tatra vRtiH AsamantAt kaNTakAdibhiH parivaraNaM vyarthA / tathA dhyAnazUnyasya tadvidhiH vRthA anaikAgryavataH narasya AsanAdikam viviktasthAnaM ca vRthA syAt // 621 // bahirantariti - yathA vAtaiH aspando nizcalo dIpa: Alokanena bahiHprakAzena ullAsI zobhamAno bhavati / tathA antastamovAtaiH antaH Atmani sthitAni yAni tamAMsi ajJAnAni tAnyeva vAtAH vAyavastaiH aspandaM nizcalaM manazcittaM yat yasmAt tatvAvalokanollAsi jIvAdisaptatattvadarzanena ullAsi zobhamAnaM bhavati / tadA tat dhyAnaM sabIjaM kAraNaM bIjaM tena sahitaM bhavati / sAlambanaM tadddhyAnaM bhavati iti jJeyam // 622 || nirvi cAreti - cetaH srotaH pravRttiSu cetasaH manasaH srotAMsi pravAhAH teSAM pravRttayaH vyApArAH tAsu / kathaMbhUtAsu nivicArAvatArAsu / vicAra : ekasmAddhayeyAt anyasmin dhyeye manasaH pravRttiH vicAraH tasya avatAra AgamanaM tad yatra na tAH nirvicArAvatArAH / svasmin viSaye eva manaHpravRttiSu sthirAsu jAtAsu Atmani eva sphuran AtmA jJAnadarzanavati svarUpe eva vijRmbhamANaH jIva: / abIjakaM dhyAnaM bhavet / ekatvavitarkAvIcArAkhyaM dhyAnaM bhavet / iti bhAvaH / / 623 || citte iti - anantaprabhAve na antaH vinAzaH yasya sa ananta: sa prabhAvaH sAmarthyaM yasya tat anantaprabhAva tasmin citte manasi / punaH kathaMbhUte prakRtyA svabhAvena rasavat pAradavat cale caJcale sati / tat manaH tejasi Atmani jJAne ca sthire jAte sati / jagattraye kiM na siddhaM bhavet Atmani jJAneca manasi sthire bhUte sarvA abhyudayaniHzreyasasaMpado labhyante yathA pArade tejasi agnI nizcalIbhUya siddhe sati suvarNAdisiddhirbhavati // 624 || nirmanaske - manohaMse nirmanaske nirvicAre sati / haMse AramahaMse sarvataH sthire sati / saMkalpavikalpamukte sati / bodhahaMsaH jJAnahaMsa: akhilAlokyasa rohaMsaH akhilAni sarvANi tAni AlokyAni vilokituM jJAtuM yogyAni jIvAdivastUni tAnyeva saraH sarovaraM tatratyaH haMsaH jAyate bhavati / citte rAgadveSavihIne sati AtmA Atmanyeva sthiro bhavati tatazca sa jJAnAvRttyAdighAtikarmakSayAt akhilajJo bhavati || 625 || yadyapyasmin iti - yadyapi asminmanaH kSetre asmin cittasthAne / tAM tAM kriyAM jIvAdidhyeyeSu manasa ekAgrIkaraNarUpAM tAM tAM pravRtti samAdadhat samyak kurvANaH / kiMcidbhAvaM kicijjIvAditattvAnAM svarUpaM vedayate vizeSatayA jAnAti, svAtmAnubhavasukhaM cAnubhavati / tathApi atra na vibhramet na muhyet / mayA AtmAnubhavo labdhaH iti vimarzena na hRSyet / heyam upAdeyaM ca vastu yathAvatpazyet ityarthaH, anyathA rAgAdibhiH abhibhUtaH syAt // 626 // vipakSe iti - klezarAzInAM duHkhasamUhAnAM vipakSe zatrubhUte asmin svAtmAnubhave ayaM vibhramaH moho harSo vA yasmAnna eSa vidhirbhavet / tasmAt paraM brahma paramAtmasvarUpam azritaH dhyAtA asmin vidhau na vismayeta nAzcayaM gacchet na darpa gacchet / darpaM gate sati AtmAnubhavAt cyutirbhavet / / 627|| prabhAveti - prabhAvaH anubhAvaH / aizvaryaM vibhavaH / vijJAnaM, devatAsaMgamAdayaH devatAyAH saMgamaH prasannatAbhAva:, Ado yeSAM te sarve vyApArAH etAni sarvANi kAryANi / yogonmeSAt dhyAnasyodayAt dhyAnasya prabhAvAt bhavanto'pi amI tattvavidAM jIvAdisvarUpajJAninAM mude AnandAya na bhavanti // 628 // [ pRSTha 258-261 ] bhUmAviti - yathA ratnAnAM janma utpattiH bhUmau bhavati iti satyaM etAvatA yatra kutrApi bhUmI ratnajanma na bhavatIti jJAtavyam / tathA AtmajaM Atmano jAyate iti AtmajaM dhyAnaM nAcetanebhyaH pudgalAdibhyastajjanma iti satyaM tathApi AtmajaM dhyAnaM siddhamapi sarvatrAGgini sarvajIvarAzI tadbhavediti na grAhyam / / 629 / / tasyeti -- tasya dhyAnasya paramam utkRSTaM kAlaM samayaM munayaH antarmuhUrta vadanti tAvatkAlaM manaH aparispandamAnaM nizcalam tatparaM dhyeye sthiraM bhavati / tataH paraM manaH durdharaM bhavati / / 630 // tatkAlamapi 'iti - saH antarmuhUrtAvadhikaH kAlo yasya taddhaghAnam Atmani ekAgram AtmaviSaye sphurat jRmbhamANaM uccaiH mahAntaM 61 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 261 - karmoccayaM jJAnAvaraNAdikarmASTakam bhindyAt / AtmanaH sakAzAt pRthak kuryAt / yathA vajram azaniH zailaM kSaNAt bhindyAt sphoTayet // 631 // kalpairiti-kalpairapi kalpapramANarapi yugAntarairapi culukaiH mASamajjanajalamApaiH ambudhiH ucculumpituM loptuM na zakyaH asaMkhyakalpakAlAn yAvat culukaiH samudrariktIkaraNAya prayatamAno'pi janaH tatkAryakaraNe samartho na bhavet / paraM kalpAntabhUH vAtaH yugAntajo vAyuH taM samudraM punaH zoSam Anayet / tathA yadA AtmadhyAnamAtmani sphurati tadA anantAH karmaskandhAH antarmuhUrtenaiva tena vidhvasyante // 632 / / rUpe marutIti-rUpe kAmatattvAdI maruti parakAyapravezAdo citte vizan pravezaM kurvan kAmitaM vAJchitaM labheta yathA tathA ayam AtmA AtmanA svenaiva Atmani svasvarUpe nitarAM rato bhavan kAmitam abhilaSitaM zivam anantasukhaM labheta praapnuyaat||633|| dhyAnahetavaH-vairAgyamiti-vairAgyaM saMsArAd bhItiH saMvegaH tasmina jAte sati dhanAdInAM krodhAdInAM ca tyAgarUpA pariNatirutpadyate saiva vairAgyaM bhaNyate / jJAnasampattiH adhyAtmajJAnaprAptiH / asaMgaH anAsaktirUpaH pariNAmaH asaMgaH / sthiracittatA manasaH ekasminviSaye nishcltaa| UmismayasahatvaM ca / kSutpipAse, jarAmRtyU zokamoho SaDUrmayaH / etAH SaDavidhAH pIDAH / smayo garvaH soSTa'vidhaH jJAnapUjAkulajAtibaddhitapovapuSAm aSTAnAM grvH| eteSAM sahanam ete yogasya dhyAnasya prAptaye paJca hetava kAraNAni santi // 634 // dhyAnAntarAyA:-AdhIti-AdhirmAnasI vythaa| vyAdhiH zarIre rogapIDA / viparyAsaH vastuno viparItajJAnam / pramAdaH asaavdhaantaa| Alasya kArye mandatvam / vibhramaH idaM vastu idaM veti vastvanizcayaH / alAbhaH viviktdeshklaadypraaptiH| saMgitA dhanAdiSu lubdhatA / asthayaM cittasyAnaikAgyam / ete nava tasya dhyAnasya antarAyakAH vighnAH jnyeyaaH||635|| yaHkaNTakairiti-yaH kaNTakaiH aGgaM dehaM tudati pIDayati / yazca naraH limpati aGgaM candanaH / tayoH kAryayoH roSe toSe'pi aviSaktAtmA anaasktprkRtiH| dhyAtA loSThavata mRtpiNDavat arAgadveSo bhavet // 636 // jyotibinduriti-OMkArasyAkAreNa bindukalAdInAmAkAreNa ca nirbIjokaraNaM karma karoti / tadavasAne maraNasya jayo bhavati iti mithyAdRSTayaH kathayanti tadasatyam / binduH ardhacandrakalA, nAda: anusvAraH upari ekA SaDnAda:(?) nAdaH kthyte| kuNDakuNDalI, tadAkAreNa vAjIkaraNam / viSecarI(?) mudrA-trikoNacatuHkoNAdibahuprakArastena bahuvacanam / preyANi(?) nirbIjIkaraNAdikam jyotibindukalAdInAmAkAreNa zukraniHkAzanaM nAbhipramukheSu sthAneSu kAryam / brahmagranthi:-nikhilAntrajAlamalaM brahmapanthirucyate / tatrApi nirbIjIkaraNaM bhvti| netranAbhipramakhamArgeNa zakraniHkAzanaM karma matyajayaM bhavati sAdhanAmyAsena yadA maraNavelA vartate tadA nirbIjIkaraNaM kriyate tena karmaNA matyo vaJcite sati pazcAtkadApi maraNaM na syAdityarthaH / agni-nAsikAyAma agnitattvaM vrtte| ravI-dakSiNanADyAma, candre vAmanADyAma / latAtantI liGgaviSaye hRdaye chidraM vinApi tadA kAle medasadazagranthi: syAta / jyotirAdizabdAnAma abhiprAyaH TippaNyAM vartate sA TippaNI evaatraalikhitaa| eteSAM trayANAM zlokAnAm arthaH samyaktayA nAvagato'smAbhiH // 637639 // karmANIti-yadi cet evaMvidharnaya: prANAyAmAdibhiH upAyaiH karmANi sAdhyAni jetuM zakyAni bhaveyustahi tapo'nazanAdikam / japaH vANyA manasA vA mantraparivartanam / ApteSTiH paJcaparameSThipUjanam / dAnaM svaparAnugrahArtha svasya dhanAderdAnam / adhyayanaM svAdhyAyaH etAni yAni AvazyakAparihANi kAryANi taiH paryApta bhavet / ebhiH upAyaH anazanAdikarmANi vyarthAni syuH // 640 / / yo'vicAriteti-yaH pumAn avicAritaramyeSu avimarzitasundareSu / kSaNaM stokakAlaM dehAtihAriSu dehaduHkhavinAzaM kurvatsu / indriyArtheSu indriyaprayojanasAdhakeSu / prANAyAmAdiSu vazyAtmA AyattaH so'pi kila yogI ucyate / kiletyrucau| yogIti naiva mAnyaH // 641 // yasyeti-yasya puMsaH indriyArthatRSNApi manaH jarjarIkurute cittaM pIDayati / sa naraH tanniroSabhuvaH tasyA indriyaviSayAbhilASAyAH nirodhAt bhavati jAyate prApyate tathAbhUtasya dhAmna: sthAnasya mukteH katham Ipsati abhilaSati / yAvatkAlaM viSayatRSNayA manaH pIDayate tAvatkAlaM muktyabhilASo vRthaiva // 642 // AtmajJa iti-AtmasvarUpasya jJAtA yAtanAyogakarmabhiH anazanakAyaklezAditapAMsi, pariSahasahanaM ca yAtanA. yogaH nijAtmarUpe ekaagrtaa| ebhiH karmabhiH kAlena saMcitaM doSam anekabhavAjitaM rAgadveSamohAdikaM kSapayan zukladhyAnena nirasyan yogI kalpatA vItarAgatAM nijAtmazuddhatvaM yAti / yathA rogI yAtanAyogakarmabhiH Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 268 ] upAsakAdhyayanaTIkA 483 laGghanasvedanavamanAdibhiroSadhase vanena ca kAlena saMcitaM kaphAdikaM nirasya kalpatAM nIrogatAM eti yAti tatheti bhAvaH // 643 / / lAbhe'lAbhe iti-yaH maniH lAbhe alaabhe| vane vAse grAmanagarAdau ca / mitre amitre zatrau ca / priye apriye manojJe amanojJe ca / sukhe duHkhe ca samAnAtmA bhavati upekSAyutaH rAgadveSarahito jAyate / tasya sadA dhyAnadhIH AtmAnubhavalAbhAya dhyAnadhIH ekAgrabuddhirbhavati // 644 // kIdRgAcaraNaM dhyAnalAbhaheturbhavatItyAha-pare brahmaNIti-pare uttame brahmaNi Atmani paramAtmani paramAtmasvarUpapratipAdakAgame anUcAnaH vickssnnH| dhRtiH saMtoSaH / maitrI pareSAM duHkhAnutpattyabhilASaH, dayA anugrahArdIkRtacetasaH parapIDAmAtmasthAmiva kurvato yo manaHpariNAmaH sA dyaa| dhRtyA maMtryA dayayA ca anvitaH dhRtimaitrIdayAnvitaH, saH muniH sUnRtAdvAkyAdanyatra satyapriyavAkyAvinA anyat asatyam garhitam, sAvadyam, sadapahnavAdikaM bhASaNaM na brUyAt / arthAt nityaM vAcaMyamI maunavAn bhavet // 645 / / [pRSTha 262-268 ] saMyoge iti-iSTalAbhe, vipralambhe issttviyoge| nidAne bhAviviSayabhogakAGkSAyAm, paridevane svaparAnugrahAbhilASaviSaye anukampApracure rodane, hiMsAyAM pramattayogAtprANavyaparopaNe / anRte pramattayogAdasadabhidhAne / steye pramattayogAdadattAdAne / bhogarakSAsu indriviSayAH bhogAH teSAM rakSAsu tatpare / jantoH prANinaH anantasaMsArabhramainorathavarmanI anantabhaveSu bhramaNe pAparUparathamArgabhUte dve dhyAne bhUmiryayoste enorathavartmano pAparathasaMcAramArgasvarUpe durantaphaladAyinI duSTo'nto yeSAM tAni phalAni dattaH iti durantaphala. dAyinI narakatiryaggatiduHkhaphaladAyake Artaraudre dhyAne tyajet muJcet / / 646-647 / / bodhyAgametibodhyo jJAtuM yogyo mumukSubhirya AgamaH sa bodhyaagmH| tasya kapATe tasya svarUpapracchAdakatvAt kapATasadRze / tathA te durdhyAne pare muktimArgArgale pare dRDhe muktipatharodhake / zvabhralokasya narakalokasya sopAne nizreNIsadRze / tattvekSAvRtipakSamaNI jIvAdidravyANAM yathAgame yAthAtmyaM proktaM tasya tathA bhavanaM tattvaM tasya IkSA punaHpunarvimarzaH tasyAH AvRtirAcchAdanaM tasmin pakSmaNI netracchadaMsadRze // 648 // lezato'pIti-yAvata yAvatkAlam ete AtaraudradhyAne lezato'pi stokamapi manaH cittaM samadhitiSThataH AzrayataH tAvat eSa janmataruH jananavakSaH uccaH samadhirohati atitaGgo vardhate / / 649 // jvalanniti-jvalana prakAzayuto bhavan pradIpaH aJjanaM kajjalama Adhatte dhArayati utpAdayati / paraM ravivalana aJjanaM na Adhatte / tathA AzayavizeSeNa dhyAnaM phalama Arabhate zubhAzubhazuddhapariNAmavizeSatayA dhyAnaM zubhAzubhazuddhaphalaM janayati / azubhapariNAmavizeSeNa ArauidradvayaM narakatiryaggatiphalaM dadAti / zubhapariNAmavizeSeNa dharmyadhyAnaM devagato sukhaM dadAti / zakladhyAnaM zaddhopayogapariNAmaiH muktisukhaM dadAti // 650 // pramANanayanikSepairiti-pramANaM prakarSeNa saMzayAdidoSarahitaM vastutattvaM yena mIyate tatpramANam / nayaH pragRhya pramANataH pariNativizeSAdarthAvadhAraNaM nayaH / nikSepaH - nAmAdibhiH vastunirUpaNaM nikSepaH / anuyogaH sadAdipraznaH jovAdisvarUpanizcayo'nuyogaH / anuyogasahitaH pramANanayanikSepaH vizudadhIH vizuddhabuddhimuniH dharmadhyAnaparAyaNaH san tattveSu jIvAdiSu mati tanoti vistArayati // 651 // arahasye iti-yathA sato, kAJcanakarmaNo pativratA strI, suvarNAlaMkArazca arahasye gopanIye na bhavataH nirdoSatvAt / tathA sudhiyaH paramAgamam arahasya nirdoSam icchanti // 652 // yaH skhalatoti-yaH alpabodhAnAM mAdazAM vicAreSvapi skhalati yaH AgamaH alpajJAnAnAM mAdazAM kAryakAraNavimarzasamaye skhalati vastutattvanirNayaM dAtuM kSamo- na bhavati / asatyatvAt / sa AgamaH saMsArasamudre majjajjantvAlambaH buDatprANyuttAraka: kathaM syAt / sarvajJapraNItamAgama pramANIkRtya "itthamevedaM nAnyathAvAdino jinAH" iti gahanapadArthazraddhAnamarthAvadhAraNam AjJAvicayAkhyaM dharmajJAnaM jJAtavyam // 653 // apAyavicayaM dharmyadhyAnamAcaSTe-aho mithyAtama iti-yuktidyote sphurati api anekAntarUpaM padArthanivahaM pramANanayaprakAze pradarzayatyapi / mithyAtamaH atattvazraddhAnaM viparItAdimithyAtvasamUhaH puMsAM bhavyajanAnAM cetAMsi manAMsi andhayati hitAhitavivekazUnyaM karoti / kutra ? ratnatrayaparigrahe samyagdarzanajJAnacAritrAsyamokSamArgasvIkAre / aho Azcaryam // 654 // AzAsmahe iti-tat tasmAt kAraNAt, eteSAM bhavyajanAnAm AzAsmahe ete'pi ratnatrayaparigrahavanto bhavantviti icchAmaH / astakalmaSAH nirAkRtamithyAtvapApAH ete adya kathaM duHkha Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 paM0 jinadAsaviracitA [pR0268nibarhaNaM caturgatiduHkhanAzanaM tattvaM yathArthamanekAntavastusvarUpaM prapazyanti / yathA te tatsvarUpaM prapazyanti tathA teSAm AzAsmahe / / iti apAyadharmyadhyAnam // 655 // lokavicayadharmyadhyAnamAha-akRtrima iti-ayaM loka: akRtrimaH nahi kenApi devena rcitH| vicitrAtmA nAnAvidhasvarUpaH / madhye ca sarAjimAna asanAlIsahitaH trasajIvasamUhazobhitaH / maruttrayovRtaH ghanavAtena, ambuvAtena, tanuvAtena ca sarvato veSTitaH / prAnte asya lokasya prAnte agre taddhAmaniSThitaH teSAM muktAnAM dhAma AspadaM nivAsaH tena niSThitaH samApti gataH / muktAnAM nivAsI lokasyAnte vidyate iti bhaavH| tata Urdhva sarvatra alokAkAza eveti punaH punaH lokasya vicAraNaM lokavicayadharmyadhyAnamityarthaH // 656 // vipAkavicayadharmadhyAnamAha-reNavaditi-tatra tasmilloke / tiryak madhyaloke / Urdhvam upari svrgaadau| adhaH pAtAle ca / ete jantavaH trasasthAvaraprANinaH / reNuvat dhUliryathA vAyupreritA satI tiryak itastataH Urdhvam, adhaH yatra kutrApi bhramati / tathA nijAnyeva karmANi yAni zubhAzubhAni tAnyeva anila: vAyustena IritA noditaaH| anAratam UrdhvAdhastiryakSu sthAneSu bhramanti tiryagAdidehAn dhRtvA / evaM punaH smaraNam ekAgracetasA lokavicayadhyAnam / / 657 // itIti-iti evaM prakAreNa / dharmya caturvidha dharmyadhyAnaM cintayataH ekAgreNa mnsaa| punaH kathaMbhUtasya / yateti- yatAni dAntAni vazIkRtAni indriyANi ceto manazca yena tasya muneH / tamAMsi pApAni / dravaM vinAzam AyAnti gacchanti / kasmAdiva / dvAdazeti-dvAdazAtmA sUrya: meSavRSAdirAzIn kramazaH gacchatyataH sa dvAdazAtmA kathyate / yathA sUryasyodayAd dhvAntaM palAyate tathA indriyANi manazca vazIkRtya dharmyadhyAnaM cintayato muneH tamAMsi ajJAnAni vinAzaM yAnti // 658 // bhedamiti-vivajitAbhedam abhedaM parityajya bhedaM dhyAyan / bhedavajitam abhedaM ca dhyAyan dhyAtA sUkSmakriyAzuddho kAyavAGmanasAM vyApArAn sUkSmIkaroti / tatazca pUrvApekSayA kriyAzuddho bhUtvA niSkriyo bhavati / yogatrayarahitaH dhyAtA tato niSkriya ghyAnaM pratipadyate svIkaroti // 659-660 // kIdRgAtmA mokSa ityucyate-prakSINobhayeti-manISiNaH syAdvAdino vidvAMsaH mokSam AhuH / kathaMbhUtaM mokSam / prakSoNeti-prakSINe praNaSTe bandhahetvabhAvanirjarAbhyAM karmaNI dravyabhAvAkhye yasya saH tam / punaH kathaMbhUtam / janmadorSavivajitam janma caturgatibhramaNam, doSAzca AvaraNAni kSutpipAsAdayazca taivivajitam / punaH kathaMbhUtaM mokSam / labdheti - labdhAH prAptAH guNAH anantajJAnAdayo'nantA guNA yasya tathAbhUtam AtmAnaM mokSam AhuH bruvanti / naSTASTakarmANam prAptAnantaguNam dravyabhAvakarmarahitam naSTacaturgatibhramaNam doSarahitam AtmAnam vidvAMsaH mokSaM kathayanti iti bhAvaH // 661 // dhyAturyeyamAcaSTe-mArgasUtramitimArgo mokSamArgaH tasya sUtraM 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' tata dhyAtA dhyAyeta cintayeta / kathaMbhato dhyAtA Agama eva cakSarasti yasya sa AgamacakSaSmAna syAdvAdAgamalocanaH / punaH kathaMbhUtaH / prasaMkhyeti-prasaMkhyAnama ekAgracintAnirodho dhyAnaM tatra parAyaNaH prnnidhaanprH| kiM kiM dhyAyet / anuprekSAH zarIrAdInAM svabhAvAnacintanama / saptatattvaM jIvAjIvAsravabandhasaMvaranirjarAmokSAzceti saptatattvAni teSAM samAhAram / jinezvaraM prakSINasakalaghAtikarmANaM tIrthakaradevam ca / dhyAyet cintayet // 662 // jAne iti-yathA aitihyaM tattvam / iti iha bhavam aitihyam AptopadezaH jinAgamaH / tattvaM jIvAdikaM yathA jAne veni tathA tadananyadhIH tasmina ananyA dhIH yasya saH Agame eva matiM kRtvetyrthH| ahaM zraddadhe anyasmin mithyAgame na kadAcanApi mama matiH pravarteta / ahaM sarvam ArambhaM muJce prANipIDAhetuvyApAra ArambhaH taM tyajAmi / tathA Atmani jJAnadarzanalakSaNe nijAtmani AtmAnaM svam Adadhe sthApayAmi sthirIkurve / na bAhye vastuni // 663 // AtmAyamitiayam AtmA bodhisaMpatteH ratnatrayanidheH sakAzAt / yadA AtmanA svenaiva karaNena zrutajJAnena / Atmani nije svarUpe nizcalo bhavati tadA AtmAnaM jJAnadarzanalakSaNaM zuddham bAhyasaMyogarahitaM sUte janayati / tadA paramAtmanA paramaH AtmA paramAtmA sakalamohakSayAt kevalajJAnalAbhAcca nitarAM zuddhatvaM prAptaH AtmA paramAtmA tasya svarUpeNa sa AtmAnaM lbhte| yathA vatiH dIpaM prApya dIpo jAyate tathA zrutajJAnena jIvatattve ekAgrIbhUya cirantanAbhyAsena AtmAnaM jIvo labhate // 664 // svasvarUpacintane Asmaiva dhyAtRdhyAnadhyeyadhyAnaphalarUpo bhavatIti darzayati-dhyAteti-Atmaiva dhyAtA bhavati / yathA yuktiparigrahaH pramANanayAtmikA yuktiH, Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0270] upAsakAdhyayanaTokA 425 tasyAH parigrahaH yuktiparigrahaH yathArthatvena samyaktayA pramANanayAnAm AzrayaM kRtvA nijasvarUpam AtmA cintayati tadA sa dhyaatocyte| ratnatrayaM dhyeyaM bhavati / prAtmaiva AtmAnaM cintayati nijenaiva svarUpeNa nijaM rUpaM cintayati / ato dhyAnamapyAtmaiva / ratnatrayaM tasya cintanAtprApyate'tastadeva Atmano'nanyaM phalam / atra ratnatrayam AtmanaH sakAzAt abhinnam / ataH ratnatrayavAn AtmA ratnatrayamevoktaH // 665 // sukhAmRtetimAtmanaH nijasvarUpe eva ratiH sukhAmRtam ucyate / tasyotpatteH AtmA kAraNam / ataH sudhotpattiryathA sUdhAsUtezcandrAjjAyate tathA sukhAmatotpatteH kAraNaM Atmaiva na strIsrakacandanAdivastUni / ayamAtmaiva nijAnandaraveH udayAcala: / param ahaM brahmApi atra asmina saMsAre tamaHpAzavazIkRtaH tamojAnaM tat pAza iva pAzaH / yathA pAzena kaNTho nirudhyate tathA'jJAnapAzenAyamAtmA niruddhatvAdacetana iva svasvarUpajJAnamUDho bhavati // 666 / / yadeti-yadA kAlalabdhimAsAdya paJcendriyasaMjJiparyAptakatvaparyAyaM prApya sarvavizaddhayA samyaktvaM cAritraM ca labhate mamAtmA tadA taddhayAnodayagocaraM me cetshckaasti| tasya nijasvarUpasya dhyAnaM cintanaM tasya udayaH utpattiH saH gocaro viSayo yasya tathAbhUtaM cetaH cakAsti prakAzate / tadA AdityaH sUryaH andhakAraM nirasya nijatejasA prakAzayati / tathA ahamapi atamAH tamaH mithyAjJAnaM tena rahito bhUtvA Adityavat prakAzamayo jJAnamayo bhUtvA jagatAM trilokAnAM cakSuH syAm yathArthavastusvarUpadarzako bhaveyam // 667 // indriyajasukhasvarUpaM darzayati nidarzanena-AdAviti-sarvam indriyasukhaM paJcendriyaviSayasukham / Adau prArambhe / madhuvanmakarandavat pratibhAti / paraM prAnte avasAne tadeva amadhu kaTukam apriyaM jAyate / yathA hemante zItoM prAtaHsnAyiSu prabhAtakAle snAnaM kurvatsu aGgiSu nareSu toyam uSNamivAbhAti / paraM sUryodayAnantaraM tadeva nIraM tathA nAnubhUyate // 668 // sarve'pi yamena kavalIkriyante jIvAH / yo durAmayeti-ya: durAmayadurdazaiM yaH yamaH duSTena rogeNa pIDayamAnatvAt durdarza: duSTaH kurUpaH darzaH darzanaM yasya, rogeNa kurUpAkAraH jugupsyAkAraH yo naraH tasmin / yaH baddhagrAsaH taM naraM yaH grAsIkaroti / tasya yamasya / svabhAvasubhage prakRtisundare nare / spRhA abhilASA / kena nivAryate / na kenApi // 66 // [pRSTha 269-270 ] janmeti-janma jananam yauvanaM tAruNyam, saMyogasukhAni iSTajanasahavAsasukhAni / yadi dehinAM prANinAm / nirvipakSANi nirgato vipakSaH zatruryamyastAni yadi bhaveyuH / tadA ko nAma sudhIrmatimAnnaraH saMsAramutsRjet bhavaM tyajet / gRhItvA dIkSAM ko nAma janaH tapaHklezaM saheta / janmanaH zatrurmaraNam / yauvanasya shtrurjraa| saMyogasukhasya zatruH iSTaviyogaduHkham // 670 // anuyAceteti - AyUMSi na anuyAceta Ayurvadaye na spRhayet / nApi mRtyum upAharet mRtyurme bhUyAditi nAbhilaSet / kAlAvadhi kAlasya maryAdAm avismaran cintayan bhUtaH bhRtya iva dravya krIto dAsa iva AsIt / yathA bhRtyaH svAminaM yAvatkAlaM tena na mucyate tAvatkAlaM taM sevate tathA AyuHsamAptiryAvanna bhavettAvatkAlaM svasthena cetasA AsIta // 671 // mahA. bhAga iti - aham adya mahAbhAgaH mahAbhAgyavAn / asmi bhavAmi / yat yasmAtkAraNAt tattvarucitejasA jIvAdisaptatattvAnAM ruciH jinadevena yatsaptatattvAnAM svarUpaM pratyapAdi tatra na doSakaNikApIti vimarzAtsaMjAtaharSeNa nakhacchoTikAdAnaM tadeva tejaH tena / ahaM sUvizaddhAntarAtmA atIva nirmalAntarAtmA jaatH| mama prAktanaM bahirAtmasvarUpaM yadandhakArasadazamAsIttannaSTam / adhunAhaM tamaHpAre pratiSThita Ase / sampratyahaM mithyAzraddhAnatamA ulladhya svasvarUpe zraddhAnarUpe sthiro jAtaH svaraM varte // 672 / / jainAgamasudhAyA durlabhatvamAha - tannAstIti - loke jagati / ahaM yat sukhaM duHkhaM ca nAptavAn na labdhavAn tannAsti / caturgatibhavAni sarvANi sukhAni duHkhAni ca mayA anantavAraM bhuktAni / paraM mayA svapne'pi jainAgamasudhArasaH na prAptaH / jAgaritAvasthAyAM jinaproktasya AgamapIyUSasya AsvAda: dUra eva AsIt // 673 / / jainAgamasudhAbindumapyAlihato janasya saMsArajvalanazAntirbhavatIti vadati - samyagiti- etatsudhAmbhodheH eSa cAso sudhAmbhodhiH etatsudhAmbhodhiH tasya etasya jinAgamapIyUSasAgarasya / bindumapi muhuH punaH puna: Alihan AsvAdayan jantuH / jAtu kadAcidapi / janma eva jvalano'gniH tasya bhAjanaM pAtraM na jAyeta / tasya jIvasya saMsArAGgAra. sparzaH kadAcanApi na bhavet // 674 / / adhunA ahaMtaH svarUpaM paJcadazabhiH zlokAvarNayati suuriH| tatsvarUpa. Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 270 - jJAnena tayAnaM kartuM suzakaM bhavet yataH - devaM devasabhAsInamiti - dhyAyediti paJcadazatamapadyasthitakriyayA saMbandhaH / kathaMbhUtam arhantaM dhyAyet / devamiti -dIvyate stUyate indrAdibhiriti devaH tam / punaH kathaMbhUtaM devasabhAsInam - devanirmitAyAM samavasaraNasaMsadi samAsInaM ratnajaTitatuGgasiMhAsane padyopari upaviSTam / punaH kathaMbhUtam paJcakalyANanAyakam - paJcAnAM garbhajanmatapaHkevalanirvANalakSaNAnAM kalyANAnAM maGgalAnAM devaravatIrya vihitAnAma utsavAnAM nAyakama adhIzama / panaH kathaMbhatama catastrizadagaNopetam - ahI janmasamaye dazAtizayAH saMjAyante / kevalajJAne jAte dazAtizayA bhavanti / devakRtAzca caturdazAtizayAH saMbhavanti aMto'rhan bhavati catustrizadguNopetaH tam / punaH kathaMbhUtam / prAtihAryopazobhitam - azokavRkSAdyaSTaprAtihAryANi tairupazobhitamalaMkRtam // 675 // niraJjanama - ajanaM kajjalaM tadyathA vastrAdikaM malinaM karoti tathA ghAtikarmAjanamAtmano jJAnAdigaNAnmalinIkaroti ata: tannirgataM yasmAtso'rhanniraJjanaH tam / punaH kathaMbhUtam paramam uttamam, sarvalokeSu zreSTham / ramayAzritam - anantajJAnAdicatuSTayarUpayA lakSmyAvalambitam / punaH kathaMbhUtam acyutam na cyavate sma svasvarUpAt acyutaH paramAtmaniSThaH tam / cyutadoSaughaM cyuto galitaH dASANAm AdhaH samUho yasmAt yasya vA taM kSutpipAsAdyaSTAdazadoSarahitam / abhavam na bhavaH janmamaraNAdilakSaNaH yasya tam / bhavabhRdgurum bhavaM saMsAraM bibhrati iti bhavabhUtaH teSAM guruH tam - saMsAriNAM bhavyAnAM mokSa. mArgopadezakatvAt bhavabhRdgurustam / punaH kathaMbhUtam / sarvasaMstutyam sarveH narairdAnavairdevaiH pazubhizca stotuM yogya sarvasaMstutyam / punaH kathaMbhUtam / astutyam na stutyo yasya ko'pi, arhataH sarvazreSThatvAt guNajyeSThatvAt, ca / punaH kathaMbhUtaM sarvezvaram, anIzvaram sarveSAM tribhuvanapatInAm indradharaNendracakravartinAm IzvaraH svAmI tam / anIzvaram na Izvaro yasmAt anyaH sa anIzvaraH arhataH ko'pi prabhunaM vartate sa sarveSAmeva prabhuH / sarvArA sarveH indrAdibhiH guNaprAptyarthamArAdhyaM pUjyam / anArAdhyam nAnya ArAdhyo yasya saH tam svayameva nijAtmAnam ArAdhyAIn svayaMbhUrjAtaH iti bhAvaH / punaH kathaMbhUtam sarvAzrayam sarveSAM bhavyAnAm AzrayabhUtamavalambabhUtam / anAzrayam nirAlambam / sarvebhyo gurutvAt anAzrayam // 676-677 // prabhavamiti - sarvavidyAnAM "prabhavam sakaladvAdazAGgAnAM bhAvarUpANAm utpattisthAnam / sarvalokapitAmaham / sarveSAM tribhuvanavatinAM lokAnAM jIvAnAM pitAmahaH / gaNadharadevAdayaH sarvalokAnAM pitaraH teSAmapi jinezvara: pitA ataH asmadAdInAM bhaktAnAM sa pitAmahaH tam / punaH kathaMbhUtam / sarveti - sarveSAM sattvAnAM prANinAM yat hitakaraM ratnatrayaM tadarthama ArambhaH upadezo yasya saH tam / punaH kathaMbhUtam / gatasarva gatena jJAnena vyAptavAn sarvANi vastUni yaH sa gatasarvaH sarvajJaH iti bhAvaH / punaH kathaMbhUtam / asarvagam sarvago vyApakaH sarvANi vastUni gacchatIti sarvagaH na sarvagaH asavargaH avyApakaH dehamAtraparimANaH / svadehe eva sarveSAM janAnAM sukhaduHkhAnubhavota AtmA svadehaparimANaH / naiyAyikavaizeSikANAM mate Atmano vyApakatvaM pratipAditaM paraM tattathA n| vyApakatve AtmanastaccharIreNApi vyApakena bhAvyam / "svAGge eva svasaMki svAtmA jJAnasukhAdimAn / yata: saMvedyate sarveH svadehapramitistathA" ityanena pramANena tasya svadehaparimANatvaM siddhaM bhaveta // 678 // namrAmareti-namrAzca te amarAzca devAsteSAM kirITAni makUTAH tebhyo nirgatA ye aMzavaH kiraNAsteSAM pariveSA maNDalAni tairyukte nabhastale aakaashtle| bhavaditi-bhavataH pUjyasya pAdayordvayaM yugalaM tasya dyotinaH kAntimanto ye nakhAH ta eva nakSatramaNDalam / kathaMbhUtaM tat stUyamAnaM stutiviSayI kriyamANam / kaiH anUcAnaH zrutajJAnanipuNaH / punaH kathaMbhUtaiH brahmodyaH brahma muktiH udyaM vacanaviSayaM yeSAM te brahmodyAstaiH muktipadaM varNayadbhiH / brahmakAmibhiH brahma zuddhAtmarUpaM tasminkAmo vAJchA yeSAM te brahmakAminaH taiH / punaH kiNbhuutH| adhyAtmeti-Atmani adhikRtazcAsau AgamaH adhyAtmAgamaH jIvasvarUpapratipAdaka zAstram tasmin vedhobhiH brahmabhiH tacchAstranaipuNyavadbhiH mahadibhiH buddhivikriyAdilabdhimadbhiH yogimukhya: dhyAnivaryamunibhiH stUyamAnam arhantaM dhyAyediti saMbandho jJeyaH / / 679-680 // nIrUpamiti-kathaMbhUtamarhantaM dhyAyedityAha - nIrUpaM nirgato rUpAt iti norUpaH tam zuklAdivarNarahitam tathApi rUpitAzeSam rUpitaM jJAtam avalokitaM sakalavastukadambakaM yena sa ruupitaashessstm| azabdaM zabdarahitaM zabdastu pudgalaparyAyaH sa arhati na vidyate / tathApi zabdaniSThitaM Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0272] upAsakAdhyayanaTokA 487 zabdena Agamena niSThitaH nirNItaH taM zabdaniSThitam / punaH kathaMbhUtam / asparza yogasaMsparzam / sparzaH aSTavidhaiH zotoSNAdibhiH rhitm| yogaH dhaya'zakladhyAne tayoH saM samyaka sparzo yasya saH tm| arasaM rasarahitaM pana: sarasAgamam / sarasaH sakalaSaDadravyANAM rasaH svabhAvaH tena sahitaH tadnyasvarUpajJApakaH Agamo yasya saH tam / athavA saraso bhavyajanamanomodakaH Agamo yasya saH tam // 60 ti-anantajJAnAdibhiH guNaH surabhitaH sugandhitaH AtmA yasya saH taM guNaH surabhitAtmAnam / doSadurgandhakaNikayApi rahitam arhantaM dhyAyediti bhAvaH / agandhaguNasaMgamam gandhaguNasya saMgamena rahitam / gandho guNaH pudgale vartate so'rhati nAstIti bhAvaH / vyatIteti-vyatItaH vizeSeNa atIta: apagataH indriyANAM saMbandho yasmAt / bhagavAn kevalajJAnI yadA jAtastataH prabhati tasya matijJAnAvaraNakSayopazamajAtaiH sparzanAdIndriyaH saMbandho naSTaH / bhAvendriyasaMbandhApagamo jAto bhagavataH / nAmakarmodayotpannadravyendriyasaMbandhastasya aghAtikarmaNAM sattvAdvidyate / punaH kathaMbhUtaM taM dhyAyet indriyArthAvabhAsakam indriyANAM paJcendriyANAm arthAH viSayabhUtA jJeyapadArthAH tAn avabhAsayati jAnAtIti avabhAsakaH tam / / 682 // arhataH aSTamUrtimattvaM vyAkhyAti-bhuvamiti-AnandAH anantasukhAni eva sasyAni dhAnyAni teSAM bhuvaM bhUmirUpam / punaH kathaMbhUtam / tRSNA AzA eva analAciSa: agnijvAlA: tadvidhyApane ambhaH pAnIyarUpamarhantam doSareNUnAM kSutpipAsAdayo doSA eva reNavaH dhUlayaH teSAm uDDAyane pavanarUpam / eno'vanIruhAm agnim-enAMsi pApAni tAnyeva avanIruhAH vRkSAsteSAM dahane agnirUpam / yajamAnaM sadarthAnAM santaH anekAntAH kathaMcinnityAnityAdayo ye jovAdipadArthAH teSAM yajamAnaM bhavyebhyo dAtAram / vyoma alepAddhi sampadAm hi yataH sampadAM samavasaraNAdivibhUtInAM prAptAvapi alepAt anuraktyabhAvAt vyomarUpam AkAzarUpam arhantaM dhyaayet| bhAnamiti-bhavyAravindAnAM bhavyakamalAnAm vikAsapaTutvAt AnandadAyakatvAt bhAnuM rviruupm| candramiti-mokSAmRtazriyAm mokSa evAmRtaM sudhA tasya zriyaH kAntayaH tAsAM candrarUpam ityarhato'STamUrtirUpaM pratipAditam // 683-684 // [pRSTha 271-272 ] atAvakaguNamiti sarva sakalaM vastujAtaM atAvakaguNam tava ime tAvakAstvadIyAste ca guNAstAvakaguNAH te yasmin na santi tathAbhUtaM sarva vidyate vastujAtam / sarvajJatvAdiguNA bhavatyeva santi ato bhavadvayatiriktAH sarve hariharAdayo'tAvakaguNAH iti bhAvaH / tvaM tu sarvaguNabhAjanaH sakalaghAtikarmavilayAttvaM bhavAn sakalAnantabodhAdiguNAnAM pAtrabhUtaH / tvaM sRSTi: utpattirUpaH keSAM sarvakAmAnAm sarvAsAm icchAnAM tvaM pUrakaH / tvaM bhavyamanorathapUraNasamarthaH / tathApi kAmasRSTinimIlanaH kAmasya smarasya azubhamanovAk kAyavyApArarUpasya nimIlanaH vidhvaMsakaH // 685 / / khasuptadIpanirvANe iti-aprAkRte alaukike khasuptadIpanirvANe-khanivarNi naiyAyikAnAm / buddhisukhAdInAM navAnAm aatmgunnaanaam| atyantamucchedAt jIvo mukto bhavati iti matam / suptanirvANaM sAMkhyAnAm / yataste mukto jIvasya prAkRtikajJAnanAzaM mnynte| dIpanirvANaM bauddhAnAma yataste AtmA dIpa iva tailakSayAta sarvathA vinAzaM yAtIti mnynte| he jina, tvayi aprAkRte alaukike tvayi / jine AkAzavat rAgadveSamohAbhAvAt zUnyatvam / yoganidrAyAM suptatvam / dopavatkevalajJAnena dyotakatvaM vidyate / ataH naiyAyikasAMkhyabauddharUpaM jagattrayaM prAkRtaM ratnatrayasvarUpahInaM vartate sphuTam // 686 // trayImArgamiti-trayI samyagdarzanajJAnacAritrANAM trayameva trayItyucyate / tasyAstrayyAH bhavAn prApakatvAta trayImArgaH taM trayImArgam / yIrUpaM samyagdarzanAditrayI eva bhavataH svarUpaM tato'nanyatvAta agneruSNatAvat / trayImuktam, mithyAdarzanam, mithyAjJAnam, mithyAcAritram eteSAM trayo tasyA muvataM rahitam / trayopati lokatrayosvAminam ratnatrayapati vaa| trayovyAptam-trayyAM lokatritaye vyAptam / kena vyAptam jJAnena / trayItattvam ratnatrayaM trayItyucyate / tadeva tattvaM svarUpaM yasya tathAbhUtaM trayItattvam / trayIti-trayo lokatrayam tatra cUDAmaNivat sthitam jinaM dhyAyet // 687 // jagatAmiti-jagatAM trilokAnAM kaumudIcandram jyotsnotpAdakaM candramiva / kAmeti trilokAnAM yA abhilASAH tatpUraNAya kalpAvanIruhama kalpayati kAmAn sampAdayati iti kalpaH sa cAso avanIruhazca vRkSaH tam / guNeti-guNAH jJAnAdayaH ta eva cintAmaNayaH cintitaphaladAyakA maNayaH teSAM kSetram utpattisthAnam / arhantaM dhyAyet / punaH kathaMbhUtam / kalyANeti Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 paM0 jinadAsaviracitA [pR0273kalyANAnAm AgamanaM tasya Akaram utpattisthAnam // 688 // praNidhAneti-praNidhAnAni cittasya ekAgratA karaNAni tAnyeva pradIpAH teSu sAkSAdiva pratyakSamiva cakAsataM prakAzamAnam / jagattrayAhi lokatrayapUjanayogyam / sarvatomukhama-vizvatazcaturdikSa mukhaM vaktraM yasyeti vizvatomukhaH kevalajJAnavantaM svAminaM sarve'pi jovA nijanijasammukhaM bhagavantaM pazyantIti bhAvastasya tAdRzanirmalatvAt / athavA vizvatomukhaM khalu jalamucyate tatsvabhAvatvAt, amitajanmapAtakaprakSAlakatvAt / viSayasukhatRSNAnivArakatvAt, prasannabhAvatvAcca bhagavAnapi vizvatomukha ucyate / athavA vizvaM saMsAraM tasyati nAzayati nirAkaroti mukhaM yasyeti vizvatomukhaH / bhagavanmakhadarzanena jIvaH punaH saMbhave na saMbhavet / athavA vizvataH sarvAGgeSu mukhaM yasyeti vizvatomukhaH tam / punaH kathaMbhUtam arhantam indrAdikRtyAmananyasaMbhAvinIm arhaNAmahati yogyoM bhavatIti arhan / athavA akArazabdena arirlabhyate sa eva mohanIyaH / rakAreNa rajo rahasyaM ca labhyate kiM - tat rajaH jJAnAvaraNaM darzanAvaraNaM ca dvayametat raja ucyte| rahasyazabdena antarAyakarmocyate, etaccatuSTayaM ca ghAtikarmacatuSTayaM kathyate / taddhatvA ahaNAmahatIti arhana tam arhantaM dhyAyet cintayenmanaseti // 689 // Ahuriti-tasmAt bhagavato jinezvarAt paraM brahma paramAtmapadaM kare ayatnApyaM vinA prayatnaM labhyamityAhargaNadharadevAdayaH / tasmAdeva arhataH aindraM padama indrasaMbandhi sakaladevAdhipatyaM kare ayatnalamyamAhuH / tathA tasmAt eva bhagavata imA ihalokasaMbandhinyaH cakrAGkAH sudarzanacakracihnAH sakalacakripatipAlitAH kSitipazriyaH bhUmipatilakSmyaH ayatnala myAH santi // 690 // yaM yamiti-asmayamatsarAH smayazca matsarazca smayamatsarI garvAnyazabhadveSau tau yeSAM na te asmayamatsarAH agarvA anyazubhasnigdhAzca bhavyAH adhyAtmamArgeSu yaM yaM bhAvam abhiprAyaM tatpadAya antaH manasi dadhati vibhrati, arhatpadaprAptaye sa sa bhAvastatraiva lIyate tasminneva pade lIno jAyate / sa sa bhAva: prakarSa prApya arhata kAraNaM bhavati / etadeva sodAharaNaM vivRNoti // 691 // anupAyeti-puMstarUNAM pumAMsaH bhavyAH ta eva taravo vRkSAsteSAM manodalaM manazcittameva dalaM patraM tat anupAyAnilobhrAntam anupAyAH mokSaprApteramArgAH mithyAdarzanAdayasta eva anilAstairubhrAntam / paraM yadA te anilAH zAmyanti, tadA cirAdapi dIrghAtkAlAdapi bhUmAveva lIyamAnaM bhajyeta / yathA tarodalaM vA tenopari nIyate paraM tasyopazame tatpunaradha Agatya bhUmimAzrayati tathA bhavyamanodalaM punaH arhatsvarUpAM bhUmimAzrayati / jyotirekamiti-idaM paramAtmajyotiH / ekam advitIyam / idaM pudgagaladhaSimokAzakAleSu nopalabhyate / param asya paramAtmanaH veSaH / karoSAMta-karoSa gomayama / azmA pASANaH samita zakataNakASThAdiH taiH samaH tulyaH ayaM paramAtmA svasminnavopalabhyaH / paraM tatprAptaH paramAtmanaH prApteH tathA agniprAptezca upAyajJAnAbhAvAt diGmUDhAH pathikA iva jIvAH bhavakAnane saMsArAraNye / bhramanti vicaranti / gomaye'gniH zIghra prakaTo na syAt tathA strISu paramAtmA pAramparyeNa prakaTo bhavati / pASANe agniH zIghra prakaTo bhavati tathA puMsi AtmA tasminneva bhave prakaTo bhavet paramAtmadazAM prAptum arho bhavet / napuMsake ca strIvat // 692-693 / / parApareti-parAH zreSThA gaNadharAdayaH / aparA gRhasthAH teSu paraM zreSTham / evam uparyuktaprakAreNa cintayato manasi smarato yateH / te te bhAvAH lokottarazriyaH jagadutkRSTasampadbhiH yuktAH / atIndriyAH atikrAntendriyaviSayAH bhavanti / parAtmanaH smaraNAt sAmAnyajanadarlabhAH avadhijJAnAdyatizayavizeSA labhyante / parA: anagArakevalinaH tebhyaH parA utkRSTAH gaNadharAH tebhyaH paro jinaH iti / jinezvarAta na ko'pi zreSThaH // 694 // vyometi-yathA vyomAkAzaM svayam amUrtamapi chAyAnareti-chAyA pratibimbaM tena yukto naraH tasya utsaGgaM saMbaddhaM bhavati / tathA ayam AtmA yogayogAt . dhyAnayogAta pratyakSaM vIkSaNam anubhavo yasya tathA bhavati / kila kazcinnimittI manuSyaH svazarIracchAyAlokanaM karoti / chAyAlokanAbhyAsavazAt viyati chAyAM vinApi sa tAM vIkSate evaM dhyAnAbhyAsAt AtmA dhyAtrA dRzyate // 695 // [pRSTha 273-280] na te guNeti-yat yasmAtkAraNAt yogasya dhyAnasya dyotanena prakAzena / astatamazca ye nirastA jJAnasamuccaye yena syuH prakaTatvaM na prApnuyuste guNAH naiva / yat na jAyate tajjJAnaM naiva yA nodbhavati sA dRSTinAsti / yannotpadyate tatsukhamapi na / asyaidamparyametata-Atmani nirastakarmaNi sarve Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 273 ] upAsakAbhyayanaTIkA dara , guNAH / sakalaM jJAnam / sakalaM darzanam / sakalaM sukhaM ca utpadyante // 696 // devam iti - jagattrayo netraM sakalalokalocanam, devaM jinezam tathA vyantarAzca devatAH zAsanadevatAdayaH pUjAvidhAneSu pUjAbhiSekAdI samaM samAnamAnAhaM pazyan vokSamANaH adhaH dUraM vrajet adholoke dUraM narakaM gacchet utpadyeta / vyantaradevatAbhiH tulyatvam arhato'stIti saMkalpena mahAnavinayo bhavati jinendrasya tataH pApalepAdadhogatiprAptiH syAdeva // 697|| tA iti - - tAH zAsanayakSaya kSiNyaH gomukhacakrezvaryAdayaH, kSetrapAlAH dikpAlAdayo devatAH / paramAgame zAsanArikSArthaM jinamatarakSaNAya kalpitAH sUribhiH manyante sma / ato yajJAMzadAnena pUjAzeSadravyavitaraNena sudRSTibhiH samyagdarzanadhAribhirbhavyaiH mAnanIyAH pUjanIyAH / tathA saMkalpena pUjitAH bhavyAnAM samyaktvahAnaye tA na bhavanti / tAH jinasadRzAH na mAnanIyAH kintu jinAddhInA jJAtavyAH || 698 // tacchAsaneti -- tasya jinezvarasya zAsane mate ekA dRDhA advitIyA bhaktiryeSAM tAdRzAM sudRzAM samyagdarzanavatAM suvratAtmanAm aNuvratinAM tAH sapurandarAH saudharmendrasahitAH svayameva santuSTA bhUtvA prasIdanti prasannA bhavanti / / 699 / / taddharmetitaddharme jinaprokte dharme baddhakakSANAM dRDhatarabuddhInAm / ratnatrayadhAraNAt mahIyasAM zreSThatAmApannAnAm / manorathaiH mano'bhilaSitaiH / ubhe dyAvAbhUmI dyauH AkAzaM bhUmiH bhUtalam nabhobhUtale / kAmadudhe syAtAm / iSTadAnasamarthe kAmadhenU bhavetAm ||700|| varopalipsayA cetaso riktatvamAha - kuryAditi - - janaH tapo'nazanAdikaM kuryAt vidadhIta / mantrAn japet, devatA vA namasyet namaskuryAt / yadi taccetaH tasya manaH saspRhaM varopalipsayAkulaM syAt saH samyagdRSTiH pratiko vA amutra, parasmin svargAdo iha ca asmilloke riktaH phalazUnyo bhavet // 701 // OMkArajapaH karaNIya iti nivedayati- dhyAyet iti - gurupaJcakavAcakam arhatsiddhAdiparameSThinAM paJcAnAM bAcakaM pratipAdakam / vAGmayaM paJcanamaskAramantraM dhyAyet cintayet ekAgrIbhUtamAnasaH / etaddhi vAGmayaM sarvavidyAnAM sakalavidyAnAm / adhiSThAnam AdhArabhUtam / avinazvaram avinAzi jyotiH / apUrvam candrasUryAdiSu nopalabdhaM kadApi sakalapadArthaprakAzakam // 702 // dhyAyanniti - idaM paJcaparameSThivAcakam OM ityakSaram / asmindehe mandaramudrayA mastakopari hastadvayena zikharAkAraH kuDmalaH kriyate sa eva mandaro giriH / iti vinyasya sthApayitvA / dhyAyet cintayet / sarvanAmAdivarNArham sarvANi yAni nAmAni paJcaparameSThinAm / teSu AdivarNasya ahaM yogyam / varNAdyantaM sabIjakam bIjAkSaropetam / paJcapadaprayamAkSareNa yogyam arhan zabdasya 'ahaM' iti gRhyate / azarIra 'mara' iti / sUri 'artha' iti / adhyApaka 'a' iti / muni 'ma' iti / pazcAt 'rUpe rUpaM praviSTam' iti vacanAt akArarakArAzca lupyante / tadanantaram 'ahaM' ityatra uccAraNArthaH akAraH kSipyate / 'mo'nusvAraM vyaJjane' arham iti tattvaM niSpannam // 703 // tapaH zruteti - -tapasA zrutena jJAnena vihIno'pi / tadvayAneti - tadRddhyAnena Aviddha vyAptaM mAnasaM yasya saH puruSaH / tattatveti tattatve OM arham' ityAdimantrasvarUpe tatve ruciH zraddhAnaM tatra dIprA dhIH buddhiH yasya sa janaH / jAtu kadAcanApi / tamasAm ajJAnAnAm / sraSTA utpAdakaH na bhavati / saH ajJo na bhavati / uparyuktamantracintanena sa jJAnI syAt // 704 // asyaiva mantrasya samAdhimaraNe cintanaM kAryam - adhItyeti -- sarvazAstrANi Atmahitasya kartRNi aghotya paThitvA / param uttamaM tapaH viSAya kRtvA ca / ante mUtisamaye, ananyacetasaH anyasmin annAdI, zarIre ca manaH akRtvA / paJcaparameSThicaraNeSu manaH sthirIkRtya imam mantraM smaranti || 705 / / mantro'yamiti - ayaM mantraH smRtidhArAbhiH paJcaparameSThiguNasmaraNajaladhArAbhiH / yasya munerArAdhakasya gRhiNo vA cittam abhivarSati abhiSiJvati / tasya sarve kSudreti- - kSudrAzca te upadravAH upasargAH ta eva pAMsavaH rajAMsi prazAmyanti nazyanti / kSudradevatiryagbhiH kRtAH pIDAH anena mantreNa nazyantItyarthaH // 706 || apavitra iti - jantuH apavitra: apUtAGgaH azuciH / pavitro vA snAnAdibhiH zucirvA / susthitaH nIrogaH / duHsthito'pi vA sarogo'pi vA / yA kApi bhavatvavasthA etatsmRteH asya mantrasya smaraNAt / sarvasampadAM sakalavaibhavAnAm AspadaM sthAnaM bhavati / / 707 / / uktam iti - lokottaraM dhyAnamuktam / laukikaM kiJcitstokam ucyate / prakIrNakaprapaJcena itastataH pratipAditAnAM viSayANAm ekatra pratipAdanaM prakIrNakam / tasya prapaJco vistarastena / punaH kathaMbhUtaM tat dRSTAdRSTaphalAzrayam - dRSTaphalam Arogyam dhanAdilAbhazca / adRSTaM phalaM svargAdikam tayoH 62 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 paM0 jinadAsaviracitA [ 10 273 hRdayaM prApayet / pazcAt maruccatuSTayaM / mAzrayaM AdhAraM dhyAnam ucyate ||708 || pacamUrtimayamiti - paJcamUrtayaH arhatsiddhAcAryopAdhyAyasAghavazceti nirvRtaM paJcamUrtimayam / bIjaM OM ityAdi bIjAkSaram nAsikAgre nidhAya vicintayan japan / cetaH manaH saMgame bhUmadhye nidhAya sthApayitvA divyaM jJAnam avApnuyAt labheta // 709 || yatra yatreti - yasmin yasmin hRSIke indriye sparzanAdI / acalaM manaH nidadhIta / tatra tatra ayaM bAhyagrAhyAzrayaM bAhyerindriyairbrAhyo yaH AzrayaH AdhArastajjanyaM sukhaM labheta prApnuyAt / indriyagrAhyA ye padArthAH tebhyaH sukhaM labhetA rAdhakaH ||710 | sthUlaM sUkSmamiti -- sthUlaM sUkSmaM ceti dhyAnasya bhedo dvau / ekaM sthUlaM tattvAzrayaM dvitIyaM sUkSmaM bIjasamAzrayaM bIjAdhAram / Adyena sthUlena kAmam abhilaSitaM svargAdipadam / dvitIyena paraM padaM mukti labhate // 711 // padmamiti -- pUrvam Adau / padma kamalam utthApayet nAbhau svabhAvena sthitaM kamalaM cAlayet / pazcAt nAlAkAreNa nADIM nAlikAM saMcAlayet / nADyA kRtvA marutaH pRthvI - ap-tejo- vAyumaNDalAni nAsikAmadhye sUkSmANi sthitAni santi tAni cetasi AtmaviSaye / pracArayatu yojayatu // iti TippaNe ||712 || dIpahasta iti - yathA dIpahastaH karadhRtadIpaH kazcinnaraH kiMcidvastu Alokya taM padArtham AlokanAnantaraM tyajati / tathA jJAnena jJeyamAlokya pazcAttajjJAnamutsRjet / jJAnena prathamaM yaH padArtho jJAtastaM samutsRjya anyaM jJeyam Azrayet tatastamapi padArtham parityajet // 713 // sarvapApAsrave iti - sarveti sakalapApAnAm Asave Agamane kSINe sati byAne bhAvanA bhavati / dhyAnaM kartavyamiti vimarzo manasi sphurati / paraM yeSAM buddhiH pApena upahRtA vartate teSAM manasi dhyAnavArtApi durlabhA bhavati / yadA cAritra - mohanIya karmaNAM kSayopazamaH saMpadyate tadA AtmadhyAne mano lInaM bhavati paraM kaSAyANAm utkaTatA yeSAM hRdi jAgati teSAM dhyAne manAgapi mano na lIyate // 714 // dadhibhAvagatamiti - kSoraM dugdham uttaraparyAyaM dadhibhAvaM prAptaM punaH tannijAvasthAM na yAti / tathA tattvajJAna vizuddhAtmA tattvaM jIvAdikaM tasya jJAnena vizuddho nirmala AtmA yasya sa ArAdhaka: dhyAtA punaH pApairna lipyate, tasya dhyAtuH pApe buddhirna pravartate iti bhAvaH ||15|| mandaM mandamiti - dhyAtA vAyuM mandaM mandaM zanaiH zanaiH kSipet muJcet / tathA mandaM mandaM vinikSipet AkarSet / kvacidvAyurna dhAryate na ruSyate / na ca zIghraM pramucyate / zanaiH zanaiH vAyurmoktavyaH / vAyozciraM niroSAddehasya manasazca svAsthyaM vinazyet / zIghraM tadvimuktezca cetazcAJcalyaM prajAyeta // 716 // rUpamitiyoginaH dhyAtuH gatiH svarUpaM prabhAvo vA vicitrA vismayotpAdikA vartate / yataH te vidUrataH sthitaM rUpaM sparza rasaM gandhaM zabdaM caiva Asannamiva samIpasthamiva gRhNanti jAnantItyarthaH / nirmale manasi vimale darpaNa iva bhAvAH svasvarUpaM nidadhatIti jJeyam / dagdhe bIje iti - yathA bIje aGkarotpattikAraNe / atyantaM dagdhe sati tataH aGkuraH na prAdurbhavati notpadyate / tathA karmabIje mohakarmaNi jJAnAvRtyA dikarmakadambake prarohaNakAraNe dagdhe sati bhavAGkuraH janmAGkuraH na rohati na jAyate // 717-718 // nAbhAviti - nAbhI tumdIkUpe / cetasi hRdaye / nAsAgre nAsikAgre dRSTo netre / bhAle lalATe / mUrdhani zirasi / ca kAyasarovare / dhyAtA manohaMsaM vihArayet vicArayet / mana evaM haMsaH manohaMsaH tam / evaM dhyAtrA vihite sati yatra kutrApi manasaH ekAgratA syAt // 719 // yAyAditi - naraH vyomni AkAze / yAyAt gacchet / jale tiSThet / analAciSi agnijvAlAyAM niSIdet upavizet / manomarutprayogeNa manasaH sthirIkaraNena, marutprayogeNa ca prANAyAmena ca / zastrairapi na bAdhyate / zastraprahAreNa avayavA na chidyante / evaM janamanovismApakaM sAmarthyaM dhyAtari prANAyAmadhyAnAt udbhavati // 720 // jItra iti - jIvaH saMsArI / zivaH muktaH / zivaH muktaH, jIva saMsArI atra kazcana bhedaH asti kim nAsti / ya eva jIvaH saMsArI sa eva zivaH jIvatvena ubhayorapi abhedAt / param ekaH jIvaH pAzabaddhaH karmASTakapIDitaH vartate / aparaH punaH zivaH pAzamukto'sti // 721 // Atmano dhyAnaM kathaM kriyate / sAkAramiti -- sarvaM vastujAtaM sAkAram AkAreNa sahitaM nazvaraM vinAzazIlam / anAkAraM yadvastu tanna draSTuM zakyam / ataH pakSadvayavinirmuktaM sAkAratAyuktaM nirAkAraM ca yasya svarUpaM na vidyate sa jIvaH yogibhiH kathaM dhyAyate ucyatAmiti prazne sUrirAha - atyantamiti - deho'tyantaM malinaH saptadhAtubhUtatvAt / param AtmA tathA na / kIdRzastarhi saH pumAnAtmA atyantanirmalaH saptadhAtUpetatvaM Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 284] upAsakAdhyayanaTIkA 461 dehasya svarUpaM na tadAtmanaH / sa tu nitAntaM nirmalaH / enam AtmAnaM dehAccharIrAtpRthak kRtvA vibhinna kRtvA tasmAnityam avinAzinaM taM vicintayet dhyAyet // 722-723 // toyamadhye iti-yathA toyamadhye jalamadhye / tailaM pRthak tiSThati / nIrakSIravat anyonyapradezapravezastayorna bhavati / tathA asmin zarIramadhye pumAJjIvaH pRSaktayA Aste vidyate // 724 // [pRSTha 281-284 ] dadhnaH sarpiriveti-yathA upAyena manthanadaNDena mathitvA dahanaH sapighRtaM pRthaka kriyate tathA tattvajJaiH jIvasvarUyAbhijJaH ciram anAdikAlena saMsargavAnapi nIrakSIramiva dehena, AtmA zarArataH dehAt pRthak kriyate ! kena dhyAnopAyena // 725 // puSpAmodAviti-yathA puSpAt AmodaH gandhaH bhinnH| yathA tarozcchAyA bhinnA / tadvat dehadehastho jnyaatvyo| dehajIvI prtipttvyo| dehaH puSpasadRzaH sAkAraH jIvastadgandhatulyaH nirAkAraH / dehaH taruvat jovastacchAyeva / yadA to lapanabimbavata dehaH lapanavat mukhavat / AtmA Adarzagatamukhabimbavat / yadvatsakalaniSkale sakala: arhan niSkalaH siddhaH tatra sakalaniSkale // 726 // ekastambhamiti-idaM zarIraM yoginAM gRham gehamiva / yathA gRhaM stambhaiH sahitaM vartate tathA idaM yogizarIram / ekastambham ekaH stambhaH yatra tathAbhUtam / ekastambhaM jIve cetanA lakSaNaM tadeva lakSaNaM stambhabhUtam / gRhe dvArANi vidyante'tra navadvArANi santi, zarIre navachidrANi santi / dve netre nAsikArandhradvayam / karNarandhrayugam / mukharandhram / ziznarandhram / gudarandhramiti navarandhra' zarIram / etAni randhrANyeva zarIrasya dvArANi / paJcapaJcajanAzritam - yathA gRhaM paJcajanA manuSyAstarAzritam / tathA yoginAM zarIragRhamapi paJca indriyANyeva paJcajanAH manuSyAH terAzritam / yathA gRham anekakakSaM bahuprakoSThakaM vidyate / tathA yoginAM zarIramidam anekakakSaM nAbhikamalAdinAnAvayavopetam // 727 // dhyAnAmRtAnneti-yoginAM cittaM yogabAndhave yogo dhyAnaM sa eva tasya bAndhavaH Aptajanastatra tathAbhUte zarIre ramate saMtuSyati / kathaMbhUtasya yoginaH / dhyAnetidhyAnameva amRtAnnaM pIyUSAnnaM tena tRptasya sohityaM prAptasya / punaH kathambhUtasya / kSAntIti-kSAntiH kSamA saiva yoSit jAyA tasyAM ratasya snehaM kRtavataH / / 728 // rajjubhiriti-yathA rajjubhiH pragrahaiH / kRSyamANaH codyamAnaH / yo'zvaH pAriplavazcaJcalaH / syaadbhvti| tathA indriyaH sparzanAdibhiH / kRSTaH preritaH / AtmA kSaNam ekakSaNakAlamapi dhyAne na lIyate lIno nizcalo na bhavati / yo duSTAzvaH syAtsa preritastiSThati khaMcitazcalati tathendriyaH khaMcitaH AtmA calati na tiSThati / ataH AtmAnaM zanaiH zanaiH vazaM karotu / / 729 / / rakSAmiti-sakalIkaraNavidhinA svAGgarakSaNaM vidhAya / tathA saMharaNam audArikazarIrabhasmanaH haraNaM kRtvA / vaikriyikazarIraM cotpAdya / gomudrAmRtavarSaNam surabhimudrayAmRtavarSaNaM ca kRtvA / svayam AptarUpadharaH Apto'rhan tasya rUpadharaH paramaudArikadehastho'hamiti bhAvayitvA Aptam arhantaM cintayet sakalIkaraNe pUrva yathA zarIrarakSA kriyate / pazcAt agnitattve dahanalakSaNaM sNhrnnm| candrAvaruNamaNDalAt amRtavarSeNa sRSTiM kRtvaa| svayam AptarUpadharaH Aptam arhantaM cintayet iti bhAvaH / ( TippaNe ) // 730 // dhUmavat iti-dhUmavat pApaM nirvamet aghaM parikSapayet / kena gurubojena / (jha) kAreNa / tena kAraNena tadvarNena amRtavarNena pakAreNa / muhuH muhuH vAraMvAram // 731 // padmavIrasukhAsanavarNanam-saMnyastAbhyAmiti-saMnyastAbhyAM saMsthitAbhyAm adhodhribhyAm apazcaraNAmyAm, padmAsanaM bhavati / Urvorupari saknorupari yuktitaH aghri bhyAM sthApitAbhyAM vorAsanaM bhavati / tathA samagulphAmyAM samaghuTikAbhyAM sukhAsanaM bhavati / TippaNyAmidam sakthnoradhaH pAdau tadA padmAsanam, sakthnopari tadA vIrAsanaM ghUNTI upari ghUNTI tadA padmAsanam / / 732 // tatra sukhAsanasyedaM lakSaNam-gulphottAneti-gulphayoH ghuTikayoH upari uttAno Urdhvatalo yo karI hastI tayoH aGaguSThe rekhAH romNAm AliH paMktiH nAsikA nAsA ca samadRSTiH samAH kuryuH vidadhyuH / nAtistabdho na atizayena stabdhaH sthiraH / na vAmanaH nAtinamraH / / 733 / / tAleti-tAlasya vitasteH tribhAgasvyaMzaH tRtIyabhAgazcaturaGgulaH tAvat madhye antaram aghrayozcaraNayoryasya sa tAlatribhAgamadhyAghriH / punaH kathaMbhUtaH yogii| sthirati - sthire nizcale zIrSazirodhare mUrdhagrove yasya saH / punaH kathaMbhUtaH samaniSpandeti-pArNyagrau gulphayoH adhHprdeshaagrii| jAnunI UruparvaNI dhruvI hastI karo locane nayane samAni nispandAni ca nizcalAni ca paayegrjaanubhrhstlocnaani yasya saH / etAdazo Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 285 I yogo dhyAnayogyaH // 734 / / dhyAnajaM vidhimAha - nakheti--na nakhakRntiH na nakhAnAM kRntanaM dantaiH kAryam / na kaNDUtiH hastena aGgakharjanaM naiva vidheyam / na oSThabhaktiH oSThyoranAvRtatA na vidheyA / oSTho vidhAya dhyAnaM vidheyam / na kampatiH zarIrakampanaM na kAryam / na parvagaNitiHparvaNAM karAGgulInAM granthInAM gaNitiH gaNanA na kAryA / noktiH na bhASaNaM vaktavyam / AndolitiH smitiH zarIrasya AndolanaM smitaM hAsyaM ca na vidheyam // 735 // na kuryA - diti-- dUraM dRkpAtaH dUraM dRgbhyAmavalokanaM na kuryAt / naiva kekaravIkSaNaM tiryagavalokanaM netrAbhyAM naiva vidheyam / na spandamiti -- pakSmamAlAnAM spandaM pakSmapuTAnAM spandaM calanaM naiva kuryAt / nAsAgradarzana: nAsAyA agre darzane locane yasya saH // 736|| vikSepAkSepeti--vikSepo manasazcaJcalatA / AkSepaH apavAdaH / saMmoho jaDatA moDhyaM vA / durIhA durabhiprAyaH / ebhiH rahite hRdi manasi labdhatattve ca labdhajIvAdisvarUpajJAne sati / ayaM azeSaH sakalaH dhyAnajo vidhiH dhyAnaparikaraH karastho nijAyato bhavet / / 737 / / ityupAlakAdhyayane dhyAnavidhirnAma ekonacatvAriMzaH kalAH // 39 // 40. zrutArAdhanavidhirnAma catvAriMzattamaH kalpaH / [ pRSTha 285 - 287 ] yasyAH padadvayamiti- -yasyAH jinamukhodbhavAyAH sarasvatyAH padadvayaM caraNayugalaM syAdyantaM tyAdyantaM ca / alaGkRtiyugmayogyam nUpurayugalocitaM zabdAlaGkArArthAlaGkAro alaGkRtiyugmaM tasya yogyaM tena bhUSitamiti / punaH kathaMbhUtaM tat / lokatrayeti - lokatrayametra ambujasaraH kamalasarovaraM tatra pravihAri prakarSeNa viharaNazIlam / hAri manoharaM ca / tAM devIM zAradAM salilena jalena seve pUjayAmi / kathaMbhUtAM devIm / kavIti - kavayaH eva dyutaravaH kalpavRkSAH teSAM maNDanAya zobhAyaM kalpavallIM kalpalatAm / punaH kathaMbhUtAm / vAgiti--vAcAM vilAsaH vAgvilAsaH tasya vasatiH gRhabhUtAm / iti toyena sarasvatIM pUjayet / / 738 / / yAmantareNetiyAM jinazAradAm antareNa vinA sakalArthasamarthano'pi sakalAzca te arthAH jIvAdayaH dharmArthakAmamokSAH vA teSAM samarthano'pi pratipAdako'pi / bodhaH adhigamaH jJAtam / avakezitaruvat aphalavRkSavat vandhyapAdapavat phalArthisevyaH dharmArthAdipuruSArthacatuSTayaM prAptukAmaiH na sevyaH AzrayaNIyo na bhavati / paraM yayA sarasvatIdevyA anugataH yuktaH sa bodho'lpavedyapi stokapadArthabodhako'pi suraduriva kalpataruriva trilokyA lokatrayajanaH sevyaH bhajanIyo bhavati tAM vAgdevatAM gandhaiH prayajeya ahaM pUjayeyam / iti gandham // 739 // yeti - yA vAgdevI svalpA vasturacanA jIvAditattvakathanaM yasyAH sA tathAbhUtApi alpArthApi alpazabdasahitApi mitapravRttiH mitA alpA pravRttiH yasyAH sA paraM saMskArataH tadviparItalakSmIH tasyAM vAgdevyAM saMskAre abhyArUpe atizayAdhAne kRte sati pUrvoktAdviparItA lakSmIH zobhA yasyAH sA arthAt yA asvalparacanA bhavati amitapravRttizca bhavati / yA sudhAnubandhAt sudhAyAH amRtasya anubandhAt saMbandhAt svarvallarIvanalateva svargasthitAnAM vallarINAM yadvanaM tatratyA lateva pratibhAti / sA latA yathA sudhAM sUte tathA yA vAgdevI muktisudhAM sUte atastAm ahaM sadakaiH taNDulaiH zrayAmi bhajAmi / ityakSatam // 740 // yadbIjamalpamapi - yasyA: bIjaM yadbIjaM yasyAH utpattikAraNam alpamapi jIve bAlyAdyavasthAyAm alpaM vidyate paraM tat sajjanadhodharAyAM sAdhujanamatibhUmyAM labdhapravRddhi labdhaM prAptaM pravRddhi yat tat kiM kAraNaM tasya pravRddheH / vividheti - vividhAH tarka - sAhitya - vyAkaraNAdayaH ye anavadhayaH amaryAdAH prabandhAH grantharacanAvizeSAH taiH labdhapravRddhi prAptasamRddhikaM sat apUrvarasavRttibhiH apUrvo adRSTapUrvo ananubhUtapUrvo vA yaH rasaH zAntarasa: tasya vRttayo vizeSAH tairyavIjaM rohati vardhate / tAm Azcaryagocaravidhim Azcaryasya gocaro viSayo vidhiH kAryaM yasyAH tAM vAcAM devIM prasavaiH puSpairbhaje seve pUjaye / iti puSpam || 741 // yeti - yA vAgdevI / aspa tAdhikavidhiH / aspaSTatA avizadatA tathA adhiko vidhiH kAryaM yasyAH sA / zrutajJAnam aspaSTaM tadeva kArya yasyAH tathAbhUtA / athavA zabdarUpatvAt netrANAmagamyA / tathApi manaH AtmA spaSTaM prasUte / prakaTIkaroti / Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pRSTha 287] upAsakAdhyayanaTIkA 463 paratantranItiH paratantranayarUpA shrutjnyaanaavrnnkssyopshmaadhiinaa| aSTasthAnApekSayA paratantranIti: parAdhInA tathApi manaH svAdhInaM prasUte prakaTIkaroti / prAyaH kalAparigatA kalAbhiH vastvaMzajJAnaiH parigatA vyaaptaa| manaH prasUte manaH cittaM janayati / kalAparigatopi mUrtisahitApi / manaH AtmA upazAntakalaM zarIrarahitaM sUte / 'zrutamanindriyasyeti' manasaH zrutajJAnaM viSayaH iti nirdezAt / yadA ca spaSTaM tat zrutajJAnamaspaSTaM zukladhyAnena ghAtikarmavinAzAt kevalajJAnarUpaM viti tadA tat spaSTaM svatantram upazAntakalaM ca bhavati / sakalavastuparicchedakatvAt / kSAyopazamikabhAvavinAzanAt / aMzAtmakatAvikalatvAt / ucitameva, nRNAM vastugatiH citrA narANAM nAnAvidhaM vastUviSayaM jJAnaM bhavati / ataH tAM vAgdevIm annavidhaH caruprakAraH yaje pUjaye // 742 // eka padamiti-bahupadApi bahani padAni yasyAH sA bahupadA tathAbhUtApi tuSTA satI eka padaM dadAsi / zrutapadasaMkhyAgame evaM pratipAditA-'koTIzataM dvAdaza caiva koTayo, lakSANyazItistryadhikAni caiva / paJcAzadaSTau ca sahasrasaGkhyametacchrataM, paJcapadaM namAmi / ' evaM bahupadeSu satsvapi ekaM padaM dadAsIti virodhaH, tatparihArastvevam / eka mukhyaM padaM sthAnaM siddhAlayaM tvaM dadAsi / varNAtmikApi akArAdihakAraparyantavarNasvarUpA api tvam ArAdhakajanaM varNabhAjaM varNadhAriNaM na karoSi iti viruddhametatparihiyatesvayaM varNabhAgapi sato ArAdhakaM varNAdiguNadhAriNaM brAhmaNatvAdivarNayuktaM mUrtimantaM ca na karoti arthAt vAgdevyArAdhakAH tatprasAdAta saMsAridazAM maktvA siddhapadaM labhante iti bhAvaH / tathApi bhavatI ahaM se ve yje| yataH arthI jano doSaM na pazyati kAryApekSI nrH| tat tasmAta tava eSa dIpaH samastu / iti dIpam // 743 // cakSuHparamiti-karaNeti-karaNAni indriyANi tAnyeva kandaraM darI tasmAd dUritArthe tirohitArthe jovAdipadArthasArthe / he devi, tvaM param uttamaM cakSuH netramasi / atIndriyapadArthAvalokanakSamatvAt / moheti-mohAndhakArApanayane devi, tvaM paramaH utkaSTaH prakAzaH asi meghAdinA kadAcanApi atirohitaprakAzA tvamasi / tAmetitat anirvacanIyaM svarUpaM dhAma sthAnaM siddhAlayaH tatpratigAmI gamanazIlaH yaH panthA mArgastasya vIkSaNe ratnadIpa: tvamasi / tat tasmAt he devi, iha janena ArAdhakanareNa tvaM dhUpaiH sevyase ArAdhyase / iti dhUpam // 744 / / cintAmaNIti-cintAmaNizcintAratnam, tridivadhenuH svargasurabhiH, kAmadhenuriti bhAvaH / suradrumAdyAH kalpapAdapAdayaH puMsAM puruSANAM manoratheti-cittAbhilASAH teSAM yaH mArgaH tasmin prathitaH prasiddhaH prabhAva: mAhAtmyaM yeSAM te bhAvAH haiM devi, tava samyakasevAvidheH samIcInArAdhanAvidhAnAta, niyataM niyamena bhavanti bhaktAnAM jAyante / tat tasmAt idaM phalaM nArikelAdi samarpitaM te mude'stu AnandAya jAyatAm / iti phalam // 745 / / kaladhauteti-kaladhautena suvarNena racitAni yAni kamalAni, mauktikAni zauktikAni muktAphalAnIti bhAvaH, dukUlaM sUkSmavastram / maNijAlaM ratnasamUhaH, cAmarANi camarIjAni prAyaH AdI yeSAM taiH anarthyavastunivahaiH tathA sakalamaGgalabhAvaH darpaNadadhidUrvAdibhirmaGgalairbhAvaH padArthaH ahaM devI sarasvatIm ArAdhayAmi seve // 746 / / syAdvAdeti-syAdvAdaH kathaMcidvAdaH sa eva bhUdharaH parvataH tasmAdbhava utpattiryasyAH saa| ananyati-na anyaH zaraNaM rakSako yeSAM te ananyazaraNAH taiH / tvameva rakSikA yeSAM taiH devaiH samupAsavoyA ArAdhyA / punaH kthNbhuutaa| svAntati-svAnte manasi AzritAH saMcitAH ye akhilAH kalaGkAH jJAnAvaraNAdikarmadoSAH teSAM haratIti haraH tathAbhUta: pravAhaH yasyAH saa| manaHsthitasakalakarmakalaharaNakSamajJAnajalogho yasyAH saa| vAgApagA jinvaanniindii| mama bodha eva gajaH karI tasya avagAhaH pravezo yasyAM tathAbhUtA bhavatu / / 747 // jinAbhiSekAdibhyaH kA avasthA labhate bhAktika iti prazne prAha-mUrdhati-jinAnAM tIrthakRtAm abhiSavAt snAnAt bhakto mUrdhAbhiSikto bhavati pradhAnanRpo jAyate / jinAnAm arcanAt pUjanAt aryaH nasurapUjyo bhavati / saMstavanAt jinaguNastuteH stavAhaH. stutiyogyo bhavati / japAta japo nAmasmaraNayogyo bhavati / dhyAnavidheH ekAgracittena jinaguNadhyAnakaraNAt abAdhyaH anyabarbAdhAM nApnoti / zrutasevanAta ca zrutasya jinamukhodbhatavANyAH ArAdhanAt zrutAzritazrIH zrutalabdhalakSmIko bhavati / / 748 / / dRSTa iti-hai jina, dRSTaH tvam ananyAzrayaH bhAvaH nitarAM sevitaH asi / anyajanAzrayaNAdudbhUtAH ye anurAgAdayo bhAvAH te anyAzrayA bhAvA ucyante te tu bhavajanakAH / tathAbhUta Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0288 bhAvebhyo vilakSaNAH puNyajanakA ye bhavadgocarAnantajJAnAdiguNAH te Azrayo'valambo yeSAM terbhAvaH / he jina, tvaM mayA dRSTaH nitarAM sevitaH ArAdhitaH asi / tathApi tvaM snigdhaH anurakto mayi na / yattvaM bhako virako'pi abhakte dveSiNi samavidhiH samasvabhAvaH asi / he Iza, punaH etat macce: mama manaH bhavati tvayi premaprakRSTaM premNA AkRSTaM saMlagnam / tataH aparaM kiM bhASe anyat ki bruve vacmi / yAmi gacchAmi gRham / bhavatastava punadarzanaM bhUyAt bhavatu / / 746 / / ityupAsakAdhyayane zrutArAdhanavidhirnAma catvAriMzattamaH kalpaH // 40 // 41. proSadhopavAsavidhi maikacatvAriMzattamaH kalpaH / [pRSTha 288-260] parvANi-mAse catvAri parvANi zuklakRSNASTamyo dve zuklakRSNa caturdazyo dve iti catvAri parvANi parvadinAni proSadhazabdAbhidheyAni Ahurbuvanti sma / pUryante dharmakarmANi atreti parvANi / pUjAkriyAvratAdhikyAt anvarthanAmadheyAni / atra dharmakarmapUjAbhiSekavratAdikaM bRMhayet vardhayet / / 750 / / rasatyAgeti-rasAnAM kSIradadhIkSutailaghRtAnAM tyAgaH rasatyAgaH / ekabhaktaM dine ekadA bhojanam ekabhaktam / ekasthAnam-ekasminneva sthAne sakRdbhojanam / upavasanakriyA caturNAm AhArANAM tyAgaH upavasanam / etAH kriyAH yathAzakti AtmanaH balaM vIrya cAnatikramya vidheyAH syuH kartavyA bhaveyuH / parvasandhau saptamyAM navamyAM ca trayodazyAM pauNimAyAm, amAvasyAyAM ca / parvaNi aSTamyAM caturdazyAM ca // 751 // tannarantaryeti-tasya rasatyAgasya, ekabhaktasya, ekasthAnasya, upavasanasya ca narantayaM nirantarasya bhAvaH nairantaryam / etAH kriyAH ke'pi satataM kurvanti kecana rasatyAgAdInAM sAntayaM kurvanti / kecana yasmin tithau yavatam uktaM tatra etAH rasatyAgAdikAH kriyAH kurvanti / tIrthe tIrthakarANAM garbhajanmatapaHkevalamokSadineSu etAH kriyAH karaNIyAH / rohiNyAdinakSatreSu ca / ayaM citraH bahuvidhaH upavAsavidhiH zrutasamAzrayaH AgamAdhAraH cintyaH smaraNIyaH / / 752 / / proSadhopavAsavataH AcAravizeSamAha-snAneti-snAnam, gandhaH, aGgasaMskAraH zarIrasya saundaryApAdanam / bhUSA alaGkAradhAraNam / yoSA strIsevA / eSu aviSaktadhIH aviSaktA ananurAgavatI dhIH buddhiryasya saH, eSAM parihAraM kurvANaH iti / nivRtteti-sarvAzca tAH saha avadyena pApena yuktAH kriyAH srvsaavdhkriyaaH| nivRttaH sarvasAvadhakriyAbhyo yaH sa nivRttasarvasAvadhakriyaH prityktsklpaapaacaarH| saMyamayoH indriyaprANisaMyamayoH tatparaH / etAdRzo gahasthaH upoSita: gahItopavAsaH nityaM dharmadhyAnaparAyaNo bhavet kUtra dhyAnanirato bhavet / devAgAre jinamandire girI parvate gRhe svAvAse vaa| gahane'pi vane'pi vA // 753-754 // upoSitasya tasya bahvArambhaniSedhamAha-puMsa iti-kRtopavAsasya kRtacaturvidhAhAratyAgasya / punaH kathaMbhUtasya / bahItibahuzcAsau Arambhazca prANipIDAhetuvyApAraH tatra rato vyApta AtmA yasya saH tasya kAyaklezaH zarIrakaSTam gajasya snAnena jalAvagAhanena samA kriyA yasya saH tasya yathA gajaH jale nimajya taTamAgacchati tatratyAni rajAMsi svamastake zuNDayA nikSipati, tadvat Arambharatasya narasya upavAsakaraNaM zarIraklezaHya bhavet / / 755 / / proSadhavighnavidhAyikAH kriyA Aha-anavekSeti-bhamirjIvAkUlAsti na veti samyaganavalokya tatrAhadAdipUjopakaraNapustakAdeH AtmaparidhAnAdyarthasya sthApanaM grahaNaM vA / apratilekhanam - mRdunA upakaraNena pramArjana pratilekhanam / na pratilekhanaM apratilekhanam / duSkarmArambhaH pApakAryArambhaH / durmanaskAraH azubhamanovimarzaH / Avazyaketi - AvazyakAnAM sAmAyikAdInAM viratistyAgaH / kSutpIDitatvAdAvazyakeSu anutsAhaH proSadhavrate vA / ete caturtham upavAsaM vinighnanti vinAzayanti / / 756 // kAyaklezAdAtmavizuddhimAha-vizuddhatha. diti-ayam antarAtmA kAyaklezavidhi vinA upavAsAdikaM vinA na vizuddhayet na nirmalo bhavet / nidarzanamAha-kAJcaneti-kAJcanAzmA suvarNapASANaH tasya vizaddhaye kiTramalAdyapanayAya agneranyatkimasti upAyAntaramasti nava / agnireva suvarNamalanirgamanopAyo'sti / tathA kAyaklezAdibhistapobhiH karmamalanirgamanAjjIva Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR027] upAsakAmyayanaTIkA 465 suvarNa zuddhaM jAyate // 757 // haste iti-sukRtijanmanaH suSTu kRtiH satkArya puNyaM tena yutaM janma yasya sa sukRtijanmA tasya puNyavato / yasya narasya cittaM cAritraH pavitraM pUtam / tasya haste duHkhameva drumo bRkSaH tasya dAvAnala: vanAgniriva cintAmaNiH vidyate iti jJAtavyam // 758 / isyapAsakAdhyayane proSadhopavAsavidhirnAmekacatvAriMzattamaH kalpaH // 41 // 42. bhogaparibhogaparimANavidhirnAma dvicatvAriMzattamaH kalpaH / [pRSTha 261-262 ] bhogaparibhogayorlakSaNamAha--yaH sakRditi-ya: bhojanAdika: bhojanapuSpagandhAdika: bhAvaH padArthaH / sakRt sevyate bhujyate sa bhogaH / pauna:punyena vArambAra sevanAt bhUSAdi alaGkArastrIvastrAdikaM paribhogaH syaadbhvet||759|| parimANaM tayoH bhogaparibhogayoH iyantaM kAlaM divasapakSamAsAdikAlaM yAvat athavA iyatsaMkhyopetayoH parimANaM kuryAcchAvakaH, kimartham / citteti-cittasya manasaH vyAptiradhikAdhikasaMgrahAzA tasyA nivRttaye vyapohAya / prApte bhogopabhogavastunivahe labdhe yogye ca sevitumarhe ca sarvasmin icchayA icchAparimANaM kRtvA niyamaM bhajet Azrayet / adyAhaM etAvantI eva bhogaparibhogau bhuje| iti niyamam avalambeta // 760 // yamaniyamayolakSaNamAha-tyAjye vastuni icchAkRzIkaraNAya yamazca niyamazca smRte nigadite bhavataH / yamo yAvajjIvama AmaraNaM jJeyaH jJAtavyaH / sAvadhiH ekadviyAdisaMkhyAparicchinnadivasamAsAdisamayaH niyama smRtaH // 761 // AjanmatyAjyAnyAha-palA -palANDuH sukandakaH, ketakI ketakanAmadheyA vanaspatiH nimbasumanAMsi prasiddhAni nimbakusumAni / sUraNaH tannAmA kandavizeSa: arzoghna ityaparaM tasya nAma / Adizabdena arjunAraNizigrupuSpamadhUkabilvaphalAdikaM tyAjyam / tathA bahughAtaviSayaM guDucImUlakalazunAzRGgaberAdikaM tyAjyam / etAni vastUni tadrUpadhAribahuprANisamAzrayANi vidyante / ata: Ajanma eSAM tyAgaH kAryaH // 762 // bhoyopabhogaparimANavatanAzakAnAM tyAgaH karaNIya ityupadizati-duSpakkasyeti-duSpakvasya sAntastaNDula. bhAvena atikledanena vA duSTapakvasya mandapakvasya vA annasya prAzaH bhakSaNaM tatkSatikAraNaM bhogpribhogprimaannvrtnaashkaarnnm| niSiddhasya pUrvazlokoktapalANDvAdInAm AhArasya prAzaH bhakSaNaM vratavinAzakam / jantusaMbandhamizrayoH jantunA saMbandhasya sacittasya sacetanabIjAdisahitasya / saMbaddhasya pakvaphalAderbhakSaNam / tena sacittena sammizra pathakka mazakyam AdrakadADimabIjamizraM tilamizraM ca yadyavadhAnAdikaM tasya prAzo bhakSaNama etadavratanAzakam / avIkSitasya anAlokitaphalAderbhakSaNam etadvatavinAzakaram // 763 / / etadvatasya niratocArasya pAlanAtsAtizayaphalamAha-itthamiti-ittham uktaprakAreNa niyatavRtti : bhogaparibhogapramANaM kurvANaH / aniccho'pi abhilASam akurvannapi / naraH nareSu deveSu ca zriyaH cakravAdivibhavasya Azraya AvAso bhaveta / sa ca muktizriyaH samope AgamanaM yasya tathAbhUto bhavet // 764 / / ityapAsakAdhyayane bhogaparimogaparimANavidhirnAma dvicatvAriMzattamaH kalpaH // 42 // 43. dAnavidhirnAma tricatvAriMzattamaH kalpaH / [pRSTha 293-297 ] adhunA dAnavidhivistareNa varNyate-yathAvidhIti-pratigrahAdinavavidhimanatikramya, yathAdezaM jAGgalAnUpAdidezamanusRtya / yathAdravyaM zuddhAnnajalAdikamanusRtya / yathAgamam AgamoktadAnasvarUpamanatikramya / yathApAtraM pAtrANyanatikramya / yathAkAlaM zItoSNAdikakAlamanatikramya / gRhAzramaH gRhasthazrAvakaH dAnaM deyam // 765 // dAnalakSaNamAha-Atmana iti-AtmanaH zreyase dAtuH svasya hitAya / anyeSAM ratnatrayasamRdaye anyeSAM satpAtrANAM ratnatrayasya vRddhirbhavatviti hetoH| itthaM svaparAnugrahAya svAnyopa Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 paM0 jinadAsaviracitA [pR0217kArAya yatsyAt taddAnamiSyate // 766 // dAtRpAtreti-tat dAnam, dAtRvizeSAt, pAtravizeSAt, vidhivizeSAt, dravyavizeSAt viziSyate / yathA ghanAghanodgINaM toyaM meghava'STaM jalam / bhUmisamAzrayaM bhUmyASAraM prApya viziSyate tathA dAnamapi dAtRpAtravidhyAdivizeSeNa viziSTaphaladaM bhavet // 767 // dAtrAdInAM lakSaNAnyAha-- dAteti-anurAgasaMpannaH dAtA pAtraguNAnurakto dAtA bhavati / pAtraM ratnatrayaguNavizeSasaMbandhAt, satkAro navadhA vidhirucyate / dravyam annAdi / tattu svAdhyAyatapaHsAdhakaM bhavet // 768 // vittavyayasya prakArAn brUtekazciddAtA paralokadhiyA anena vittavyayena annAdityAgena me paralokaH svargAdirlamyeta iti manyate / kazcihAtA aihikakIrtilokAdarAdiprAptima bhUyAditi vAJchayA vittavyayaM karoti / krazcicca aucityamanasA vittavyayaM karoti / dAnapriyavacanAbhyAm anyasya santoSotpAdanam aucityaM tena yuktena manasA abhiprAyeNa vittavyayaM karoti / iti satAM sajjanAnAM dAtaNAM vittavyayaH ghanavitaraNaM vidhA triprakAraM bhavati // 769 // paralokaihikaucityeSvastIti-yeSAM dhIH buddhiH paraloke aihike aucitye ca samA nAsti / kadAcit pravartate kadAcinneti vaiSamyaM yeSAM dhiyAM vartate teSAM dharmaH, aihika sukhAdikaM yazazceti etattrayaM kutaH syAt / etattrayaM tairdAtRbhina labhyate, teSAM vittavyayo viphala eva bhavet // 770 // dAnacAturvidhyamAha--abhayetimanISibhiH vidvdbhiH| catuvidhaM catuHprakAraM dAnaM proktam / abhayeti-abhayadAnam, AhAradAnam, auSadhadAnam, zrutadAnam-jJAnadAnamiti / etat caturvidhaM dAnaM bhaktizaktisamAzrayaM bhaktyAdhAram, zaktyAdhAraM ca / yadi dhanaM samIpe na syAt tarhi etaddAnaM dAtukAmo'pi na dAtuM zaknoti / zaktirasti tathApi bhaktyabhAve na dAtumicchati / yasya samIpe etavayaM vartate sa caturvidhametaddAnaM pAtrebhyo dadAtu // 771 // caturvidhadAnAnAM phalacAturvidhyaM vadati-saurUpyamabhayAditi-abhayAt bhItasya narasya abhayadAnAt dAtA saurUpyaM saundarya prApnoti / AhAradAnAt bhogavAn bhavati daataa| auSadhadAnAt ArogyaM dAturbhavati / zrutAt zAstradAnAt dAtA zrutakevalI syAt / / 772 / / abhayadAnaM prathamaM deyamiti varNayati-abhayam iti-sudhI: zubhamatiH zrAvakaH / sarvasattvAnAM prANinAM AdI prathamaM sadA abhayaM dadyAt / taddhIne abhaye adatte sarvaH paralokocitaH vidhiH devapUjAdikaM SaTkarmAcaraNaM vRthA bhavet / jIvitarakSaNam abhayAt bhavati taccet na rakSyate paralokocitAH kriyAH ko vidadhyAt // 773 // abhayadAnaM sarveSAm uttamamiti nigadati-dAnamiti-anyadAhArAdikaM dAnaM bhavenmA vA bhavatu na vaiti / narazcedyadi abhayapradaH abhayadAnaM yadi sa dadAti tena // 774 // teneti-yaH abhayadAnavAn-yaH naraH abhayaM datvA prANino nirbhayAn karoti, tena sarva zrutam adhItaM sakalaM dvAdazAGgajJAnaM paThitam / tena paraM tapaH taptam uttamaM tapaH sevitam / tena kRtsnaM dAnaM kRtam AhAroSadhazAstradAnAni dattAnIti manye // 775 // dAturlakSaNamAha-naveti-nava ca te upacArAzca navavidhayaH pAtrasya navAdaraprakArAH taH saMpannaH yuktaH / saptabhirguNaiH sametaH sahitaH dAtA caturvidhaiH annaM pAnaM khAdyaM lehyamiti AhAracAturvidhyaM tatra odanAdikamannam / jalAdikaM peyam / apUpapUrikAmodakAdikaM khAdyam / dADimAdiphalAni jhareyyAdikaM lehyamiti / taiH zuddhaH aspRzyajanAdUSitaiH svayaM snAnAdizuddhena dAtrA vihitaiH annaH AhAraH sAdhUnAM sthiti kalpayet bhojanavirSi kalpayet kuryAt // 776 // navopacArAnAha-pratigraheti-gRhasaMzritena gRhaniratena zrAvakeNa munInAM navopacArAH yathAyogya-bhuktyupacArAH kAryAH vidheyAH / tAn pratigrahatyAha-pratigrahaH svagRhadvAre yatiM dRSTvA prasAdaM kurutetyabhyarthya namo'stu tiSThata iti virbhaNitvA svIkaraNam / uccAsanamsvagRhAntaH svIkRtayati nItvA niravadyAnupahatasthAne uccAsane nivezanam / pAdapUjA pAdayoH kSAlanam, pUjA ca gndhaaksstaadibhiH| praNAmaH pUjitasaMyatasya paJcAGgapraNAmakaraNam / vAkkAyamanaHprasAdAH vANyAH zarIrasya manasazca prsnntaa| tatra paruSakarkazAdivacovarjanaM vAkzuddhiH, sarvatra saMvRtAcAratayA pravartanaM kAyazuddhiH / bhAtaraudravarjanaM mnHshuddhiH| vidhAvizuddhiH caturdazamalarahitasya AhArasya yatana yAzoSitasya hastapuTe'rpaNam // 777 // dAturguNAnAha-zraddheti-zraddhetyAdi saptaguNA yatra yasmin dAtari santi taM dAtAraM sUrayaH prazaMsanti / ke te saptaguNAH / Aha-zraddhA, tuSTiH, bhaktiH, vijJAnam, alubdhatA, kSamA, zaktiH / shrddhaa-paatrgunnaanuraagH| vijJAnam-dravyakSetrakAlAdiveditvam / alubdhatA-sAMsArikaphalAnapekSA / kSamA-dunivAra Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 300 ] upAsakAbhyayanaTokA 467 kAluSyakAraNolattAvara kopAbhAvaH / zaktiH-svalpavittasya svADhyAzcaryakAridAnapravRttyaGgam // 778 // tatra vijJAnasyedaM lakSaNam-vivaNamiti-munibhyaH tadannaM na deyam / kIdazaM tad yacca bhuktaM bhakSitaM gadAvaha rogotpAdakam / punaH kathaMbhUtam annaM na deyam / vivarNa kAntirahitam / virasaM svAdarahitam / viddhaM kITAdhupadrutam / asAtmyam-yasya prakRteH pAnAhArAdayaH viruddhA api sukhitvAya kalpyante tatsAtmyam / prakRtiviruddhAhArapAnAdayaH bhakSitAH santaH sukhitvAya nAvakalpyante tadasAtmyamityuktam / pramRtam atijIrNa etAdRk sadoSamannaM munibhyo na deyam // 779 // ucchiSTamiti-bhuktvAvaziSTam / nIcalokAIm-nIcA. zcANDAlAdayastadyogyam / anyoddiSTam devatAyAcakapAkhaNDAdhuddiSTam / vihitaM nindyam / durjanaspRSTam durjanaH cANDAlAdibhiH spRSTaM sarzitam / devatAyakSAdyarthaM kalpitaM nirmitam // 780 // grAmAntarAditianyasmAd grAmAt AnItam / mantrAnotam-paThitasiddhamantreNa AnItam / upAyanam upahArIkRtam annam / ApaNakrItam kAndavikAdikRtam annaM yattasmAt krItvAnItam / viruddhaM pAtraprakRtiviruddham / ayathartukam yasmin Rtau yadanukUlam annaM tadyayatukam / tathA yanna tat ayathartukam / RtvananukUlam // 781 // dadhisarpiSayoritiyaddadhnA sarpiSA ca randhitaM tadannaM bhakSyaprAyaM paryuSitaM matam / yat gandhavarNarasabhraSTaM anyat sarvaM vininditam annaM na deyam // 782 // munInAM vaiyAvRttyaM vidadhyAditi varNayati-bAlaglAneti-bAlo muniH vayasA laghuH / glAnaH rogapIDitaH / tapaHkSINaH tapasA anazanAdinA kSINaH kRzaH / vRddhaH jarayA grastaH / vyAdhisamanvitaH rogeNa bahakAlaM kthitH| etAn munIn nityamupacaret AhAroSadhAdinA seveta / yathA te tapaHkSamAH syuH tapaH anazanAdikaM kartuM samarthAH syuH // 783 // bhojanakSaNe parihAryAn doSAn vyAcaSTe-zAThyamitizAThyaM kapaTa vakratAm / garva kulamadAdikam, avajJAnam avamAnanam, nirAdaratAm, pAriplavaM caJcalatAm / asaMyamam ajitendriyatAm / vAkpAruSyama-vAca: bhASaNasya pAruSyaM kaThoratAm tava mastakaM kRNomi ityAdirUpaM vacanam / etAn doSAn bhojanakSaNe munyAhAravelAyAM varjayet dAtA // 784 // [pRSTha 298-300 ] kutra munina bhujoteti nigadati-abhaktAnAmiti-abhaktAnAM ye janamunibhaktAH na santi, ye ca kadaryAH kRpaNAH tathA ye avatA: vratarahitAH santi teSAM sadmasu geheSu na bhuJjIta na bhojanaM kurvIta / kaH sAdhaH mniH| tathA dainyakAruNyakAriNAM yejanAH nija dainyaM darzayanti athavA'yaM manirdIno 'sya bhojanaM dIyatAm iti ye badanti teSAM sapani na bhuJjIta / ye ca muniviSaye kAruNyaM darzayanti teSAM gahe'pi muniH nAhAraM gRhNIyAt // 785 / / kimarthaM dainyakAriNAM gRhe na bhujIran munayaH iti varNayati-nAharantItimahAsattvAH dhairyazAlinaH munayaH / cittenApi kenApi anukampitA: 'ime munayaH dayApAtraM yeSAmupari dayAM vidhAya AhAro deya iti' iti manasA'pi saMkalpitAstasya gRhe te nAharanti na bhuJjate / kiM tu te'dainyakAruNyasaMkalpo. citavRttayaH aham adIna: jinavat iti saMkalpena pravartante / ahaM prANiSu karuNAkrAntacetAH kathamime sarvajJapratipAditamokSamArge pravarteran iti saMkalpArhasvabhAvAH santi // 786 // kutra pratihastaM dizediti vyAcaSTedharmeSviti-dharmeSu svAdhyAyAdiSaTkarmasu / svAmisevAyAM prabhoH sevAyAm / sutotpattau ca putrajananakArye ca / kaH sudhIrbuddhimAn pratihastam anyapuruSaM samAdizet yuGgyAt / etAni kAryANi sudhIH svayameva kuryAt anyatra kAryadaivAbhyAM kArya preSaNam, devaM yatkimapi iSTam aniSTaM vA daivaM karoti tatra svahastAt kimapi na katuM zaknoti atastatra svahastaniyamo nAsti // 787 // Atmeti-AtmanaH svasya vittaparityAgena dhanavyayena paraiH anyadharmavidhApane dharmasaMpAdane / anyanaraiH dAnapUjAbhiSekAdidharmakArya karaNe niHsaMzayaM saH svasya vittatyAgaH viphalo bhavati tasya phalaM vittatyAgavatA na labhyate / parabhogAya tatphalam avApnoti saH // 788 // svayaM dharmavidhAyinaH phalaM nirdizati-bhojyam iti-yaH svayaM dharma karoti tasya dharmakRteH dharmakAryAt bhojyam indriyaviSayaH labhyate / tasya bhojanazaktiH indriyaviSayabhogasAmarthya labhyate / varastriyaH varAyA rUpAdiguNaH uttamAyAH striyo yuvasyAH ratizaktiH saMbhogasAmarthyam / vibhavaH aizvaryam dAnazaktizca dAnasAmayaM ca labhyate // 789 // keSu' munibhirAhAragrahaNaM vaya'te-zilpikAruketyAdi--zilpinaH mAlAkArakumbhakAracitrakArAdayaH / kArukavAcaH nirNejakAdayaH / zamphalI paranAroM puMsA yojayitrI kuTTanotyarthaH / patitAdayaH madyamAMsasevanAt jAticyutaH ptitH| 63 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 300Adizabdena anye'pi tatsadRzA ye janAH aspRzyAdayazca / teSu muniH dehasthitiM na kurvIta AhAraM naiva gRhNIyAt tathA liGgiliGgopajIviSu AryikA munayo vA ye liGgena upajIvikAM kurvanti yatInAm upana picchayogapaTTAdikaraNajIvinAM gRhe AhAro na kartavyaH / eteSu sarveSu muninA dehasthitirna kriyeta / kRtAyAM prAyazcittavidhi carenma niH / / 790 // dIkSAyogyatvAhArocitatve varNayati-dIkSAyogyA iti-trayo varNAH brAhmaNa-kSatriya-vaizyAH ete trayo varNA dIkSAyogyAH ahaMdrUpadhAraNe arhA bodavyAH / catvArazca varNAH sacchUdreNa sahitAH brAhmaNa-kSatriya-vaizyA: vidhocitA: AhArocitAH / vidhAzabdena AhAro gRhyate sarve'pi jantavaH mano. vAkkAyadharmAya manasA, vAcA, kAyena ca dharmAya dharmAcaraNAya matA: tribhiH karaNaiH dharmAcaraNaM kartuM yogyAH / yasya yad dharmAcaraNam AhAradAnAdikaM nirdiSTaM tena tatkAryam / yasya tat na proktaM tena tat na kAryam / svasvayogyatAnusAreNa kRto dharmaH puNyAya kalpate / anyathA AgamAjJAvilopaH pApahetuH syAditi // 791 // ko dharmaH kiM ca tasya kAraNam / puSpAdiriti-puSpa-phala-naivedyAdikAnAM devaguruzAstrebhyo'rpaNaM, pAtrebhyo'zanam AhAradAnaM vA na svayaM dharma eva hi, yathA kSityAdiH bhUmijalavAtAdika na svayaM dhAnyaM kiM tu dhAnyasya kAraNam / tathA puSpAdiH azanAdiH dharmasya kAraNaM yo manasi bhAvaH zubhaH zuddhazca sa dharmasaMjJAM dhatte / anyat tasya kAraNaM jJeyam / puSpAnnAdivastubhAvasya pariNAmanirmalatAyAH kAraNaM syAt / ataH bhAvadharma prati kAraNatvAt tasyApi paramparayA dharmatvamanane na hAniH // 792 // yaktamiti-naNAM narANAM sAdha mAyAdirahitaM manaH sakadeva ekadeva zraddhayA yuktaM sata parAM zaddhim atIva nirmalatAma avApnoti labhate / yathA rasaH pAradavidama antaHpraviSTapAradaM lohaM parAM zuddhi nirmalatAM dhRtvA suvarNatAM prApnoti // 793 // dehinAM prANinAM sadapi akuTilamapi manaH tapodAnArcanAhonam anazanAditapobhiH caturvidhAhArAbhayauSadhazAstradAnaH jinapUjayA ca honaM rahitaM sat tapa AdikarmabhyaH saMjAtasya puNyasya prAptaye na syAt / kuzUlasthitabIjavat yathA kuzUle dhAnyAgAre sthitaM bIjaM tatphalaprAptaye dhAnyarUpaphalotpAdanAya heturna bhavati ataH akUTilo'pi mAnavo dharmarato bhavecceta dharmaphalaM labheta nAnyathA / / 794 // Aveziketi-Avezika: atithiH AgantukaH / AzritaH ananyasvAmikaH / jJAtinijavaMzajaH / donaH duHkhito daridrazca teSu yathAkrama kramam anatikramya yathocityaM dAnapriyavacanAbhyAM santoSAnatikrameNa / yathAkAlaM kAlamanatikramya / yajJapaJcakamAcaret / RSiyajJaM devayajJaM bhUtayajJaM nayajJaM pitRyajJaM ceti paJcayajJAna kramazaH kuryAt // 795 // paJcamakAle'pi jainamunayaH viharantIti nigadati-kAle itiasminkalo kAle duHSamAkhye pnycmkaale| pale citte manasi caJcale sati / dehe zarIre ca annAdikoTake bhannam attIti bhakSayatIti annAdo sa cAso koTakaH tasmin sati / etaccitram Azcarya vidyate yat adyApi jinarUpadhAriNaH narAH vidyante / ayaM paJcamakAlaH zubho nAsti yataH sarve janAH svairAcAraparAyaNAH pAparatA dRzyante / cittamapi calaM dharmAcaraNAdapetumicchati / deho'pi annAbhilASarataH tathApi atra bhArata kecana janA jinendra mudrAM dhRtvA svaparahitAya yatante // 796 // yatheti-yathA lepAdinirmitaM kASThapASANamaNyAdiviracitaM jinendrANAM rUpaM jinapratibimbaM pUjyam / tathA pUrvamunicchAyAH pUrve ye munayaH pUrvamunayasteSAM chAyA yatra tatsadRzA ityarthaH / aSTAviMzatimUlaguNavAriNaH saMyatAH saMprati asminkAle pUjyAH maanyaaH| paraM yadi svAcArAt bhraSTAH gRhasthavat asatyaM bruvanti, mAnyAn munInapina mAnayanti ahamapi na tebhyo hInaH iti ye manyante / na te namaskArayogyAH, ye ca tAnnamasyanti te tatpApam anumanyamAnA jJAtavyAH / uktaM ca kundakundAcAryaH SaTprAbhUte"tesi pi Natyi bohI pAvaM aNumoamANANaM-teSAmapi nAsti bodhiH pApam anumanyamAnAnAm iti / pUrvamunicchAyA ityatra chAyA zabdaH alpatvadyotakaH tacca alpatvaM municAritrApekSayA pUrve munayaH tapasvinaH parISahopasargAn sahamAnA Asan mAdhunA te tathA hInasaMhananadhAritvAt / paraMtu hInasaMhanane'pi mUlaguNAnAM pAlanaM bhavatyeva ataH mUlaguNalopAkAriNaH munayaH pUrvamunicchAyA jJAtavyAH // 797 // pAtraprakArAnAhataduttamam iti-yatra nare ratnatrayaM bhavet vidyeta tat uttama pAtraM bhavet / dezavratI aNuvratI darzanapratimAghekAdazapratimAsu yAM kAmapi pratimAm sevamAnaH zrAvaka: madhyaM pAtraM bhavet / anyacca jaghanyaM pAtraM syAt / kaH yaH asaMyataH sudRk asaMyataH ubhayasaMyamavihInaH kevalaM samyagdarzanaM pAlayan // 798 // Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR. 304] upAsakAdhyayanaTokA [pRSTha 301-304] yatreti-yatra ratnatrayaM nAsti samyagdarzanaM samyagjJAnaM samyakcAritraM ca ratnatrayam tat yasmin nare na vidyate sa apAtram iti budhA vidvAMsaH viduH jAnanti / tatra uptam dattam AhArAdikaM caturvidhaM dAnam USarAyAM kSAramRttikAvatyAM kSitAviva bhUmyAm uptaM bIjamiva sarva vRthA viphalaM syAt // 799 / / pAtre dattamiti-gRhamedhinAM gRhiNAM gRhe meghA buddhiryeSAM te gRhAsaktAH shraavkaaH| teSAm annaM pAtre dattaM puNyAya bhavet / yathA meghAnAM zaktAveva patitaM jalaM maktAphalaM mauktikaM bhavet jAyeta // 800 // mithyAsveti-mithyAtvena atattvazraddhAnena kudevAgamaliGginAM zraddhAnena vA grastAni cittAni manAMsi yeSAM teSu nareSu / kathaMbhUteSu cAritrAbhAsabhAgiSu cAritrasya AbhAsaM bhajante iti cAritrAbhAsabhAginaH teSu yaccAritramiva samyagdarzanayuktaM cAritram iva bhAsate paraM tattathA nAsti tat cAritrAmAsam tadyukteSu dAnam AhArAdikadAnam ahiSu sarpeSu payaHpAnamiva dugdhapAnamiva doSAyaiva bhavet / tataH saMsAra eva vardheta // 801 // kAruNyAditi-kAruNyAt karuNAyA dayAyA bhAvaH kAruNyam / tasmAt manasi anukampAyA udbhavAt / athavA aucityAt priyavAksahitaM dAnam aucityaM tasmAt / teSAM cAritrAbhAsabhAginAM mithyAdRzAM kiMcid svalpaM anAdikaM dizannapi vitarannapi uddhatam annam eva dizet, tadIyapAtre annaM nikSipet anyatra gatvA bhujyatAmiti kathayeta / gahe bhakti na kArayeta madIye gahe bhakSveti kathayitvA gahe eva taM na bhojayeta // uddhRtAnnadAne hetumAha-satkArAdAviti-yeSAM satkArAdiSu kriyamANeSu, AdareNa svIkaraNam / uccAsanadAnam / pAdaprakSAlanam / gandhAdinA pUjanam, ityAdi satkArakriyAkaraNe darzanaM sacchraddhAnaM dUSitaM malinaM bhavet / tadeva nidarzanena dRDhayati-yathA viSabhAjanasaMgamAt viSapAtrasahavAsAta vizuddhaM nirdoSamapi ambu jalaM dUSitaM pAnakAriNo narasya prANaharaNaM kuryAt // 803 // eSAM sahavAsAdikamapi pariharediti kathayatizAkyeti-zAkyAH bauddhAH, nAstikAzcArvAkAH AtmA nAsti, paraloko nAstIti vAdinaH / yAgajJAH mImAMsakA azvamedhAdiyajJavidhAyinaH / jaTilAH jaTAdhAriNaH pArivAjakAH, AjIvakAH''"AdI yeSAM te taiH mithyAmatapravartibhiH lokaH sahAvAsam ekasmin sthAne nivasanam / sahAlApaM taiH saha bhASaNam, tatsevAM ca vivarjayet tyajet // 804 / / ajJAteti-ajJAtaM tattvAnAM jIvAdInAM cetaH hRdayaM svarUpaM yaiste ajnyaattttvcetsH| athavA ajJAtam anavabuddhaM tattvaM jIvAdInAM svarUpaM yena tat ajJAtatattvaM tat cetaH manaH yeSAM te ajJAtatattvacetasaH taiH zAkyAdibhiH, punaH kathaMbhUtaH durAgrahamalomasaiH durabhinivezAnmalinamanobhiH zAkyAdibhiH goSThayAM bhASaNavyavahAre kRte tattvavimarza kRte daNDAdaNDi, daNDaidaNDairidaM anyonyaM yuddhaM pravartate iti, anyonyaM kacAn gRhItvedaM yuddhaM pravartata iti kacAkaci / durAgrahavazaMgatacetastvAt te kalahodyatA bhaveyuriti // 805 // darzanamlAnikAraNAnyAha-bhayalobhetyAdi-bhayaM bhItiH, rAjAdijanitA, lobhaH vartamAnakAle arthaprAptiH / uparodhaH mitrAnurAgaH Adizabdena AzayA bhAvino'rthasya praaptyaakaangkssyaa| kuliGgiSu zAkyanAstikayAgajJajaTilAdiSu kuguruSu niSevaNaiH praNAmavinayAdibhiH nIcaiH AcaraNe hIne AcAre jAte sati darzanam avazyaM mlAyet malinaM bhavet ujjvalaM na syAt / / 806 // buddhipauruSetyAdi-buddhiH karmaNi kauzalam / pauruSaM prayatna udyamazca / nRSu nareSu-karmakuzaleSu prayatnavatsu satsvapi, devAyattavibhUtiSu sampadaH devAdhInAH saMbhavanti / tatprAptyarthaM kutsitasevAyAM yadi narA udyatAzceta tatra dainyaM dInatA eva dAridrayameva atiricyate adhikaM kAraNaM pradhAnaM kAraNaM jJAtavyam / naraH kazcit samyagdRSTi: kutsitajanasya dAridrayAbhibhUtatvAtsevAM karoti cet tenaivaM vimarzaH kartavyaH ahaM samyagdRSTiH yadyapi karmakuzala: pauruSayuktazca tathApi vibhUtayo devAyattAH / ataH mayAsya sevA kriyate tathApi mama sadAcAraM nAhaM tyajAmi, nAhaM kuliGgino nisseve| mithyAdRSTinazca nAhaM prazaMsAmi / evaM vivekena pravRtti kurvANaH samyaktvaM na malinayet // 807 // samayItyAdimanISiNaH vidvAMsaH tatpAtraM punaH paJcadhA paJcaprakAram / Amananti AgamamanusRtya vadanti / kiM samayI zrAvakaH sAdhuzca jinasamayazritaH, sUriH AcAryaH samayadIpakaH vAditvAdinA mArgaprabhAvakaH // 808 // samayikamAha-gRhastho vetyAdi-jainaM samayaM jinapratipAditaM samayaM matam AzritaH gRhastho vA gRhanirataH gRhavirato vaa| yathAkAlaM kAlam AhArakAlam anatikramya anuprAptaH gRhamAgatazcet pUjanIyaH sudRSTibhiH Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 paM0 jinadAsaviracitA [pR0305samyagdarzanadhAribhiH // 809 // sAdhakamAha-jyotirmantretyAdi-jyoti: grahanakSatrAdikaM tadgatyAdikaM ca, tajjAnAtIti jyotiH / mantrajJaH mantraM tatsvarUpam iSTAniSTaM tatphalam, tadArAdhanAdikaM jAnAtIti mantrajJaH / nimittam aSTadhA antrikss-bhaum-angg-svr-vyjn-lkssnn-chinn-svpnaaH| tada jAnAtIti nimittajJaH, yaH jyoti:pu, mantreSu, nimitteSu ca kuzalaH / yaH kAryakarmasu pratiSThASoDazasaMskAravidhAnavratodyApanAdiSu karmasu suprajJaH subuddhiH samyaktayA parokSAryAH grahagatayaH, tadiSTAniSTa phalAni ca teSu samarthA dhIryasya saH samayibhiH gRhasthaiH munibhizca mAnyaH AdaraNIyaH / athavA kAyakarmasu suprajJaH vaidyaH sa ca vyAdhi parokSArthaM jAnAti ataH so'pi samayibhiH mAnyaH // 810 // sAdhakamAha-dIkSAyAtreti-dIkSA dvividhA aNuvratadIkSA mahAvratadIkSA ca yAtrA grAmAntaragamanaM tIrthayAtrAkaraNaM vaa| pratiSThA jinayajJavidhAnam / Adyazabdena vratodyApanaM vivAhAdisaMskArAzca / etA: kriyAH tadvirahe jyotirmantranimittajJAdyabhAve kuta: bhaveyuH / tadartham etatkAryavidhAnAya parapRcchAyAM vaidikAdi-jyotividvadyAdi-vidvajjanapacchAyAM nijasamayonnatiH kathaM syAt // 811 // naiSThikamAha-mUlottaraguNeti-mUlaguNAH ahiMsAdayaH aSTAviMzatiH / uttaraguNAH caturazItilakSAH / etairguNaH zlAghyAni yAni tapAMsi anazanAdIni dvAdaza taiH niSThitA dRDhA sthitiH munidharme avasthAnaM yasya saH, sAdhuH muniH samyaktayA manovAkkAyaH pUjyaH mAnyaH syAt / kaiH puNyopAjanapaNDitaH puNyasaMcaye nipuNa: zrAvakaiH // 812 // gaNAdhipamAha-jJAnakANDe iti-nyAya-dharma-vyAkaraNa-sAhityAdikazAstrANi jJAnakANDam / kriyAkANDe aNuvratamahAvratAdyAcArAH kriyAkANDam, etat kANDadvaye cAturvarNyapuraHsaraH munyaSiyatyanagArANAM puraHsaraH agraNIH sUriH saMsArAbdhitaraNDakaH bhavavAdhipotaH / deva iva arhanniva ArAdhyaH pUjyaH // 813 // samayadyotakam Aha-lokavitvAdi-lokavittvaM lokavyavahAraveditvam, kavitvaM budhajanamanoharaNakuzalakAvyaracanAcAturyam AdyaM yeSu taiH vAdavAgmitvakozala:, vijigISukathAnaipuNyaM vAdaH ! vAgmitvaM vaktRtvaM tayoH kozala: cAturyaH mArgaprabhAvanodyuktAH ratnatrayamArgaprabhAvane uddyotane udyuktAH tatparAH santaH sAdhavaH gRhasthAzca vizeSataH dAnasammAnAdinA pUjyAH mAnyAH // 814 / / kIdRzaM jJAnaM tapazca pUjyaM syAdityAhamAnyamityAdi-tapohInaM lokavismayakArakataporahitaM jJAnaM dIkSAyAtrApratiSThAdyupayogi mAnyaM bhavet tAdRk jJAnam anazanAditaponimittaM bhavet / jJAnahInaM tapaH naiSThikastham ahitaM pUjyaM syAt / jJAnAtizayahetutvAt / dvayaM jJAnatapoyugalaM gaNAdhipastham / yatra sa devaH syAt arhanniva syAt / dvihInaH gaNapUraNaH gaNaM saMkhyAM pUrayati iti gaNapUraNaH bhavet // 815 / / munyAdInAM vinayakriyAmAha-ahaMdrUpe iti-arhataH rUpaM yasya saH ahaMdrUpaH tasmin jinamudrAdhArake nagnamuno namo'stu syAt / namo'stu iti viruktvA muni paJcAGganameta / viratiH AyikA tasyAM vinayakriyA vande iti / ca anyo'nyaM kSullake ca ahaM yathAyogyapratipattyA icchAkArakvaH icchAmItyAdiprasiddhavinayakarma sadA syAt / zrAvakAH anyonyaM dRSTvA icchAmItyuktvA vinayakriyAM kuryuH // 816 // [pRSTha 305-308] anuvIcItyAdi-pUjyAdisaMnidhau pUjyA mAnyA ye AcAryAdayaH te AdI yeSAM te pUjyAdayaH AryikAkSullakAdayaH / teSAM saMnidhau samIpe anuvocivacaH vicArya bhaNanam, niravadyavacanaM sadA bhASyam anizaM vAcyam / gurusaMnidhau yatheSTaM hasanAlApAn asatyabhASaNaM, namahAsyam, abhyAkhyAnaM mithyAvivAda: varjayet tyajet // 817 / / bhuktimAtretyAdi-bhuktiH AhAra eva bhuktimAtraM tasya pradAnaM vitaraNaM tasmin tapasvinAM kA parIkSA ko vimarzaH karaNIyaH ayam AgamoktamAcAraM yatInAm Acarati na veti vimarzo na karaNIyaH / te santaH sanmunayo bhavantu asanmunayo vA yataH gRho gRhasthaH dAnena zuddhayati puNyaM labhate / / 818 / / sarveti-sarve ca te ArambhAH sarvArambhAH anekAni kAryANi tatra ca gRhasthAnAM bahuSA bahubhiH prakAraH lajjAbhayapakSapAtAdibhiH dhanavyayaH bhavati / tato'tyartham atizayena vicAraNA parIkSA na kartavyA ||819 // yathA yatheti-yathA yathA munayaH tapAMsi, jJAnam, mahAvatAni, samitayaH AdibhirguNaH viziSyante viziSTA jAyante bhavanti / tathA tathA te gRhameSibhiH gRhasthaH pUjyA mAjhyA bhavanti // 820 // devAditi-dhanyaiH puNyavadbhiH gRhasthaiH devAllabdhaM prAptaM dhanaM samayAzrite samayo jinadharmaH tam Azrite munyAdI Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0308] upAsakAdhyayanaTIkA 501 jane vaptavyaM dAtavyam / yayAgamam AgamamanusRtya ekaH muniH labhyaH prApyeta na vA labhyaH na prApyeta / / 821 // ayaM jinadharmaH kodakapuruSaH sevyate iti prazna uttaramAha-uccAvaceti-ayaM jinezinAM samaya: dharmaH uccAvacajanaprAyaH udak ca avAk ca uccAvacaH anekaprakAraH sa ca janaH tena prAyaH bhataH asti / yathA AlayaH gaham ekastambhe na tiSThet tathA ekasmin puruSe ayaM jinezinAM samayaH na tiSThet // 822 // jinezinAM samaye katividhA munayo bhavantIti vyAcaSTe-te nAmeti-nAmanyAsena, sthApanAnyAsena, dravyanyAsena, bhAvanyAsena ca manayaH caturvidhAH bhavanti / te sarve'pi dAnAdarakriyAsU yogyA bhavanti // 823 // uttarottaretiuttarottarabhAvena nAmAdinyasteSu muniSu uttarottaranyAsena nyaste munI vidhiH dAnamAnAdikriyayA Adaro viziSyate / nAmamuneH sthApanAmuniH zreyAn / tataH dravyamaniH shreystrH| tato'pi bhAvamuniH zreyo'dhikaH / yathA puNyArjane puNyasaMcaye gRhasthAnAM jinapratikRtipu jinabimbeSu nAmAdinyAsena uttarottarabhAvena AdaravidhiH viziSyate / yathA nAmajinataH sthApanAjinaH pUjyaH / sthApanAjinAta dravyajinaH bhAvijinaH adhikaM pUjyastato'pi bhAvajino vizepeNa pUjyaH // 824 // nAmanikSepamAha-atadguNeSviti-na vidyante zabdapravRttinimittAni jagatprasiddhAni jAtiguNakriyAdravyalakSaNaguNavizeSaNAni yepu teSu bhAveSu vyavahAraprasiddhaye narecchAvazavartanAt puruSAbhiprAyamavalamvya yatsaMjJAkarma nAmavidhAnam, tannAma jJAtavyam // 825 / / sthApanAnikSepamAha-sAkAre iti-yatpratinidhibhUtaM vastu sAdRzyamAvahati tatsAkAram / tato'nyathApratinidhibhUtatvena kalpyate tannirAkAram / etAdaze kASThAdI kASThapastacitrakarmAkSanikSepAdiSa so'yamityabhiprAyaNa syamAnA sthApanA nigadyate abhidhIyate // 826 / / dravyanikSepaM bravIti-AgAmIti-AgAmini bhAvikAle guNalAbhamapekSya yo'rtho yadvastu prakalpyate saH dravyanyAsasya dravyanikSepasya gocaraH viSayaH / bhAvanikSepa vadati-tatkAleti-tatkAlaparya yAkrAntaM vartamAnadazAsthitaM vastu bhAvo bhASyate / / 827 / / rAjasaM dAnamAhayadAtmeti-yat dAnam AtmavarNanaprAyam svastutibahulam / kSaNikAhAryavibhramam kSaNaparyantaM saMjAtavilAsam / kadAcita dadAti, pratidinaM na dadAti / ataH kSaNikavibhramam / ApAtamanoharam / parapratyayasaMbhUtam anyopadezasaMbhUtam / anyena janena dApitaM vA / svacitte dAnasya vizvAso nAsti / paraM kasyacidAnasya phalaM dRSTvA anena IdazaM prAptaM phalamiti jJAtvA pazcAta dadAti / AhAryama-yadA kazcitpravartayet tadA dAnaM dadAti / tad dAnaM rAjasaM mataM kathitam // 828 // tAmasadAnamAha-pAtrApAtretyAdi-pAtraM ca apAtraM ca ubhayamapi samaM samAnarUpam avekSyaM vIkSyate yatra tat / asatkAraM pAtrasya satkAro yatra na kriyate tathAbhUtam / asaMstutam - lajjAdinA dattam / dAsabhatyakRtodyogaM krotajanena, vaitanikabhatyena vA kRtaH udyogaH pAcanAdikAryaM vA yatra tahAnaM tAmasam Ucire babhASire // 829 // sAttvika dAnamAha-Atitheyamitiyatra svayam Atitheyam atithe: pAtrasya svAgatIkaraNam / yatra pAtranirIkSaNam Agatasya atitheH pAtrApAtratvaM vimazya tadyogyatAmanusRtya pravartanam / yatra dAne zraddhAdayo guNAH santi tadAnaM sAttvikaM viduH jAnanti / / 830 // dAnAnAm uttamAdikatvamAha-uttamamiti-sAttvika dAnam uttamam / madhyamaM rAjasaM bhavet / sarveSAM dAnAnAM nirdhAraNe paSTho / sarveSu donabhedeSu sarveSu punaH jaghanyaM tAmasaM jJeyam / sarveSAmeva dAnAnAm iti sAttvikarAjasayorapi yojanIyam / / 831 // dAnaphalam ihApi labhyata ityAha-yadattam iti-yat dAnam abhayAdikaM dattaM tat-amutra amuSmilloke paraloke syAt phalavad bhavet iti vacaH bhASaNam asatyaparaM syAt / yataH toyataNAzanAH jalatRNabhakSiNyaH gAvo dhenvH| ki payaH na prayacchanti na dadati api tu dadatyeva / gAva: yasmin dine jalayavasaM bhakSayanti taddina eva dugdhaM dadati / tathA. dAnaphalaM dAtrA asminneva loke phalaM manaHprasAdarUpaM labhyate / athavA yata asmAbhiH rUkSaM snigdhaM vA annaM kadamnaM vA dattaM tadevAnyajanmani asmAbhiH prApyate iti mithyaavcH| yataH gauH toyaM taNaM cAznAti paraM madhuraM payo dadAti / atra yaddIyate tadeva labhyate iti vaco mithyA // 832 // munibhya iti-munibhyaH zAkapiNDo'pi zAkasya patrazAkasya piNDa: pujaH zrANaH patrazAko'pi / kAle AhAravelAyAm bhaktyA prakalpitaH dattaH agaNyapuNyAthaM bhavet / yataH bhaktiH cintAmaNiH cintAmaNiriva // 833 // maunavidhiH kimarthamityAha-abhimAnasyeti-abhimAnasya ayAcaka Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 paM0 jinadAsaviracitA [ pR0 306 vratasya rakSaNArtham / Agamasya vinayArtham jinezvarAH bhojanAdividhAneSu maunam UcuH uktavantaH ||834 // laulyatyAgAditi - laulyaM jihvAlampaTatA tasya tyAgAt icchAyA nirodhAt / tapovRddhiH bhavati / abhimAnasya ca rakSaNam ayAcakavratasya pAlanaM syAt / tatazca tasmAdvratarakSaNAt laulyatyAgAcca jagattrayaviSaye manaHsiddhiH syAd bhavet / yayA sarvajJatA syAt // 835 // [ pRSTha 30-313 ] zrutasyeti - maunena zrutasya prazrayo vinayI bhavet / tatazca zreyaH samRddheH samAzrayaH syAt / muktisampadaH AzrayaH bhavet / tataH maunAt manujalokasya sarasvatI prasIdati trijagadanugrahasamartho divyadhvaniprasAdo bhavati // 836 || saMyaminAM vyAdhyAdipratIkAraH karaNIyaH iti kathayati -- zArIreti - zArIrA vyAdhayaH doSadhAtumalavikRtijanitAH / mAnasA vyAdhayaH daurmanasyaduHsvapnasAdhvasAdisampAditAH / AgantuvyAdhayaH zItavAtAbhighAtAdikRtAH / etaiH vyAdhibhiH sambAdhasaMbhave pIr3AsaMbhave / keSAM saMyaminAM tapasvinAm / gRhAzritaiH gRhaniratazrAvakaiH / sAdhu samyaktayA / zArIramAnasAgantukAnAM rogANAM pratIkAraH vinivRttyupAyaH / kAryaH karaNIyaH // 837 // vyAdhipIDitamunyupekSAyAM sarvaM zrutaM nazyediti nivedayatimunInAmiti - upAsakaiH devazAstragurUNAm upAsanAM kurvadbhiH zrAvakaiH / vyAdhiyuktAnAM rogapIDitAnAM jJAnavatAM munInAm upekSAyAm audAsInyakaraNe / asamAdhiH ratnatrayavirAdhanA teSAM munInAM bhavet / svasya auSadhAdisAhAyyam aviharataH adharmakarmatA ca prakaTIbhavet / ata: jainAgamasya vyAkhyAnaM vidadhAneSu vidvatsu / tadAgamasya paThanaM kurvatsu chAtramunyAdiSu / sadA saumanasyaM zubhaM hrssaadikm| AcAryaM karaNIyam / kaMH upAyaH ityAha AvAseti - AvAsaH vasatikA / pustakaM zAstram / AhAraH mutyupayogi prakRtyanukUlam annadAnam / saukaryAdividhAnakaiH anyazrutasAdhanAnAM solabhyakAraNaiH / zrutaskandheti -- zrutaskandhadharAtyaye zrutaskandhasya aGgapUrvajJAnasya dharaNe samarthAnAM munInAm atyaye vinAze / nirmUlataH sarvam aGgapUrvaprakIrNoktam - aGgeSu ekAdazasu pUrveSu caturdazasu ca yaduktaM zrutajJAnaM tannazyet / tathA sUktam - suSThu uktaM nirdoSaM pratipAditaM kevalibhASitaM jinezvaraproktaM sarvaM nazyet / ataH gRhAzritaiH saMyaminAM vyAdheH pratIkAraH kAryaH / prazrayotsAhateti - prazrayo vinayaH / utsAhaH udyamaH / satata prayatne sAhAyyadAnam / Anandavardhanam / svAdhyAyocitavastubhiH zrutavRddhAn munIn janayan zrAvakaH zrutapAragaH sakalazrutadhArakaH jAyate / 838-841 // zrutAcchra tAbhAvAcca kiM syAditi nivedayati-zrutAt zrutarakSaNAt tattvajJAnaM jIvAditattvabodhaH jAyate / zrutAt zrutapAlanAt samayavardhanaM svamataprabhAvanA bhavati / zreyo'thinAM muktyabhilASiNAM zrutAbhAve etatsarvaM jIvAditastrajJAnaM svamataprabhAvanA ca vinazyati sarvaM tamasyate andhakArakalpaM bhavati // 842 // avadhAraNavaditi- - yathA astradhAraNaM sulabhaM tathA narAH bAhye kleze sulabhAH / paraM tathA zauNDIrAH parAkramiNo vIrAH durlabhAH tathA yathAgamajJAnavanto narA: yathArthajJAnasaMpannAH durlabhAH || 843 || jJAnabhAvanayeti - jJAnabhAvanayorhIne jJAnAbhyAsAya satataM prayatnam akurvati kAyaklezini zarIraklezAn sahamAne naro kevalaM vAhIkavat bhAraM vahannara iva kiMcidbhAro hIyate, anyaH vardhate / tathA kAyaklezaM kurvANe nari nUtanaM karmAgacchatipurAtanaM kiMcid galati || 844 || mohazamanAya jJAnameva kAraNam - sRNivaditi - sRNivat aMkuzo yathA dantinaH kariNaH vazAya damanAya heturbhavati tathA AzayadantinaH mohakariNo damanAya jJAnam aMkuzavat bhavati / tadRte jJAnAdRte / bahiH kAyaklezAkhyaM tapaH kleza eva pIDaiva param atizayena bhavet ||845 || jJAnabhAvanA zreSThetibahiriti - jJAnaM bhAvayataH Atmani AgamAzrayeNa jJAnaM cintayataH narasya saMnidhau bahiH anazanAditapaH svayam abhyeti taM prApnoti / yat yataH atra jJAnabhAvanAyAM kSetrajJe Atmani nimagne ekAgracintApariNate jAte sati / kutaH aparAH kriyAH rAgavardhakAH syuH vItarAgavijJAnarUpAyAM pariNato jAtAyAM jIve karmAgamanaM na bhavati / saMvaraH ca jAyate ||846 || yadajJAnIti - ajJAnI AtmajJAnazUnyaH kevalaM bAhyaM kAyaklezaM kurvANo jIvaH / bahubhiH yugaiH karma kSapayet vinAzayenna vA / paraM yogasaMpannaH ekAgracittaH jJAnI / dhruvaM nizcayena | kSaNataH muhUrtAdeva / karma kSapayet dahet / mithyAjJAnI karmakSayaM na karoti, samyagjJAnI kSaNAtkarmarAzi bhasmabhAvaM nayati // 847 // jJAnIti - akhile bahivrate anazanAdI / kleSTuH klezaM sahamAnAt yateH / jJAnI muniH paTuH Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 317 ] upAsakAdhyayanaTokA 503 karmakSapaNacaturo gIyate / jJAnalave jJAtuH yateH yugairapi bahubhiH yasmAt na paTutvaM karmakSapaNakuzalatvaM na bhavati / saMpUrNa cAritre sati paTuH paripUrNajJAnI bhavet / na tu jJAnalavamAtreNa kevalI syAditi bhAvaH / / 848 // zabdaiti]riti-yasya zabdaitihyaH zabdAgamaiH vyAkaraNa: yasya goH vANI zuddhA na / yasya ca dhIH buddhirnayaiH naigamAdinayaH zudA kuzalA na / saH parapratyayAt anyasmAt kutsitagurvAdeH pratyayAt jJAnAt klizyan klezaM prApnuvan pumAn andhasamaH andhatulyaH bhavet / / 849 / / zabdAdyAgamAnAM dvaividhyam Aha-svarUpamiti-svarUpam / racanA / zuddhiH / bhUSA / arthaH / samAsata: saMkSegat / Agamasya zAstrasya / pratyekam etadvaividhyaM bhedadvayaM pratipadyate svIkaroti / tadyathA-zabdAgamaH, nyAyAgamaH, dharmAgamaH iti bahava AgamAH santi / teSAM pratyeka svarUpAde: dvaividhyaM bhavati / tadyathA-svarUpaM dvividham akSaram anakSaraM ca / asphuTArthasUcanArtham yathA taDattaDita / paTapaTAyati / racanA dvividhA gadyaM padyaM ca / pratyekamAgamaH gadya rUpeNa padyarUpeNa vA svAbhiprAyaM nivedayati / zuddhidvividhA-pramAdaprayogavirahaH pramAdAt anavadhAnAt yaH azuddhaH prayogaH azuddhA vAkyaracanA tasyAH virahaH abhAvaH / arthavyajanavikalatAparihArazca / artha: zabdena pratipAdyAzayaH / vyaJjanam zabda: tayoH vikalatAyAH parihAraH tyAgaH / bhUSA dvividhA vAgalaMkAraH zabdAlaMkAraH arthAlaMkArazca upamArUpakAdayaH / artho dvividhaH cetanaH acetanazca / cetano'rthaH devamAnavAdiH / acetanaH pathivyAdiH jAti: vyaktizceti vaa||850|| dAnavidheH aticArAnAha-sArdhamiti-sacittanikSiptam-sacitte padmapatrAdau annasya nikSiptam annnikssepH| sacittavRtaM sacittena kamalapatrAdinA vRtamannasyopari AvaraNam / anyopadezaH parasya dAturetadguDakhaNDAdikamastIti pAtrasya nivednm| mAtsaryam anyadAtaguNAsahiSNutvaM mAtsaryam / kAlAtikramaNakriyA sAdhUnAm ucitasya bhikSAsamayasya laGghanam / ete paJcAticArAH dAnahAnaye dAnavatasya vinAzAya bhavanti // 851 // yatibhaktyAdikaraNAdAtrA ki ki labhyate ityAha-naterityAdi-yatenateH muninamaskArAt gotram ucca kulaM dAtA avApnoti / dAnAt AhArAdidAnAta zriyaH saMpadaH avApnoti / upAsteH yatipajanAta sarvasevyatAM sakalajanamAnyatAM labhate / bhakteH yatiguNAnurAgAt kIrtimavApnoti, yazo labhate / kaH dAtA kathaMbhUtaH svayaM yatIn bhajana svayaM munIn Azrayan upAsamAnaH // 852 // ityupAsakAdhyayane dAnavidhirnAma tricatvAriMzattamaH kalpaH // 13 // 44. yatinAmanirvacanazcatuzcatvAriMzattamaH kalpaH / [pRSTha 314-317 ] gRhiNAmekAdazapadAnyAha-mUlavratamiti-mUlaetaM madyamAMsamadhubhiH saha paJcodumbaratyAgo mUlavratam / paJcANuvratAni, guNavatatrayam zikSAbatacatuSTayam eteSAM dvAdazAnAM pAlanam pratapadaM dvitIyam / arcA AptasevA samayo vA tasyAH karaNaM tRtIyaM padam sAmAyikAsyam / parvakarma proSadhopavAsaH caturthaM padam / akRSikriyA kSetre sasyAdivApanam, halena bhUmikarSaNam etatkAryam asminpaJcame pade niSiddham ataH akRSikriyAsyaM padametatpaJcamam / divA dine svastrIsaMbhogatyAgaH SaSThaM padam / navavidha brahma-manasA vacasa kAyena saMbhogatyAgaH svayama, anyena tyAjanama, tyajato anumodanam / etatsaptamaM padama / zrAvakasya sacittasya Amasya malaphalazAkazAkhAdestyAgaH aSTamaM zrAvakapadam / parigrahaparityAgaH bAhyadazavidhaparigrahANAM kSetravAstvAdInAM tyAgo varjanaM navamaM zrAvakapadam / bhuktimAtrAnumAnyatA-bhuktirAhAraH annapAnakhAdyalehyAnAM caturNAma AhArANAm anumAnyatA anumatidAnam, dAtrA putrAdinA zrAvakeNa ka AhAro'dya grAhya iti pRSTe amuka AhAro mameSTa iti kathanam / bhuktimAtrAnumAnyatA dazamaM padam / tadAnI ca tasyA anumaterhAnistyAgaH ekAdezapadam / 1. bhuktyanumati muktvA anyatra Arambhe, parigrahe, aihikeSu vivAhAdikarmasu anumaterapi tyAgaH jJAtavyaH / 2. dAtrA putrAdinA zrAvakeNa ka: mAhAro'dya bhavedbhavata iSTaH iti pRSTe'pi tadviSaye anumaterapi adA nam ekAdazaM padam / Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 317 - 853-854 / avadhItyAdi-avadhivratam Arohet pUrvapUrvavratasthitaH / pUrvasmin pUrvasmin vrate mUlavratAdau sthitaH / avadhivataM kAlamaryAdAM kRtvA uttaravrataM gRhaNIyAt / yadyavrataM navInaM gRhyate tasya tasya maryAdAM kRtvA tatpAlayetpUrvavataiH saha / sarvatrApi ekAdazasu padeSu jJAnadarzanabhAvanAH samAH proktAH / yadi eSAM padAnAM zraddhAnaM jJAnaM ca na syAt tahi uttarottarapadadhAraNaM nocitaM bhavet / sarveSu ekAdazapadeSu krameNa ratnatrayabhAvanAH sadRzAH santyeva // 855 // SaDatreti-atra AdiSaTpadadhAriNaH zrAvakAH gRhiNaH, jJeyAH, saptamASTamanavamapadadhAriNo brahmacArinAmAno jJeyAH / dazamaikAdazapadadhArako dvau bhikSuko iti nirdiSTau / tataH sarvataH vratadhAriNaH mahAvratino yatinAmadheyA jJAtavyAH // 856 // tattaditi-mahAvratAdiSu yasya guNasya prAdhAnyaM yeSu vidyate tattadguNamAzritya yatayo munayo'nekadhA bahuvidhAH smRtAH proktAH / teSAM yatInAM nirukti nizcayena uktiH kathana niruktistAM vadato varNayataH mat matsakAzAt nibodhata zRNudhvam / / 857) / jitveti-yaH sarvANi indriyANi sparzanarasanAdIni jitvA svaviSayebhyaH parAvRtya svAyattAni karoti tathA AtmanA svayam AtmAnaM svaM vatti jAnAti sa gRhastho bhavatu vAnaprastho vA bhavatu / vAnaprasthaH - aparigRhItajinarUpo vastrakhaNDadhArI niratizayatapasyudyato bhavati / sa jitendriyanAmadheyo bhavati / iti jitendriyapadaniruktiH // 858 // kSapaNazramaNayoniruktimAha-mAneti-mAno garvaH, mAyA kapaTam, madaH unmattatA, AmarSaH krodhaH eSAM kSapaNAt kSayakaraNAt yatiH kSapaNaH smRta uktaH // yo neti-yaH yatiH bhrAnteH na zrAntaH bhrAntaH IryAsamityA bhramaNAt ta zrAntaH na klAntaH taM budhA vidvAMsaH zramaNaM viduH jAnanti / / 859 // AzAmbaranagnayoniruktamAha-ya ityAdi-yaH 'hatAzaH' hatAH prazAntAH AzA abhilASA yasya sa 'hatAzaH' tam AzAmbaram AzAdiza eva ambaraM vastraM yasya sa AzAmbaraH tam AzAmbaram Ucire babhASire / yaH sarvasaMgaparityaktaH sakalabAhyAbhyantaraparigrahamuktaH sa nagnaH parikIrtitaH kathitaH / / 860 / / RSimanyoniruktimAha-reSaNAditi-klezarAzInAM saMsAre samprAptacaturgatiduHkhasamUhAnAM reSaNAdutpATanAt vinAzanAt saMvaraNAt manISiNaH vidvAMsaH RSim AhuH bruvanti / AtmavidyAnAM karmakSayaM kRtvA sakalavimalakevalajJAnaM labhyate tatkevalajJAnam AtmavidyA tathA ca tapazcaraNasAmarthyAta yA koSThabIjabaddhyAdayo labhyante tA api AtmavidyAH procyante / AtmavidyAnAM mAnyatvAt tatprApteH pUjAM prAptatvAt mahaddhiH muniH kIrtyate varNyate // 86 // yatyanagArayoniruktimAhaya iti-yaH muniH pApapAzanAzAya pApAnyeva pAzAH jAlAni teSAM nAzAya yatate prayatnaM karoti sa yatirbhavati / yaH munirdehagehe'pi deha eva gehaM zarIrameva gRhaM tatra yaH anIhaH icchArahitaH sa anagAraH satAM sajjAnAnAM pUjyaH // 862 // zucizabdasya niruktimAha-Atmeti-AtmAzuddhikaraH AtmanaH azuddhiM kurvanti iti AtmAzuddhikarA ye karmadurjanAH karmANyeva durjanAH cANDAlA aspRzyAH taH yasya na saMgaH na sparzaH sa pumAn puruSaH zuciH pavitra AkhyAtaH proktaH, na ambusamplutamastakaH ambunA jalena saMplutaM saM samantataH plutaM dhotaM mastakaM yasya sa pumAn na zucirAkhyAtaH // 863 // nirmamazabdasya niruktimAha-dharmakarmati-yaH dharmakarmaphale dharmo ratnatrayAtmakaH tasya karmANi AcaraNAni guptisamitidharmAnuprekSAparISahajayacAritrarUpANi / tebhyo labdhe phale svargAdisukhalakSaNe / anIhaH niHspRhaH / adharmakarmaNaH nivRttaH pApakarmaNo hiMsAdenivRttaH dUrIbhUtaH / tam iha asmilloke kevalAtmaparicchadaM kevala ekaH AtmA eva paricchadaH parivAro yasya taM nirmameM nirnaSTA mameti buddhiryasya sa nirmamaH tam uzanti bruvanti // 864 // mumukSumAha-yaH iti- yaH yatiH karmadvitayAtItaH dravyakarmANi jJAnAvaraNAdyAni assttau| bhAvakarmANi ca ajJAnarAgadveSamohAdayo bhAvAH / karmaNodvitayaM karmadvitayaM tasmAt atItaH rahitaH taM 'mumukSu pracakSate bruvate / paraM lohasya hemno 'vA' pAzaryo baddhaH sa abaddha eva / ete lohAdipAzAH na vastuto bandhanAni taitmiA badhyate yataH // 865 // / samadhItvaM pratipAdayati-nirmama ityAdi-nirgato mamabhAvo yasya sa nirmamaH nirmUcrchaH / nirahaMkAraH ahamasya svAmI iti manaHsaMkalpo'haMkAraH sa nirgato yasmAt sa nirahaMkAraH nirgarvaH / nirmANamadamatsaraH nirgata: naSTaH mAno mado matsarazca yasmAta sa nirmANamadamatsaraH / kSINAbhimAnendriyagarvaparaguNAsahanabhAvaH / nindAyAM tathyasya atathyasya vA doSasyodbhAvanaM prati icchA nindA tasyAm / saMstave caiva guNaprazaMsAyAM caiva zaMsitavrataH zaMsitAni, vratAni yasya sH| nirdoSavratapAlano yaH s| Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 321 ] upAsakAdhyayanaTIkA samadhIH samA rAgadveSaparihINA buddhiryasya sa: muniH gRhastho vA samadhIrucyate ||866 / / vAcaMyamatvalakSaNamAhayo'vagamyeti tatvaikabhAvanaH tattveSu ekA mukhyA bhAvanA cintanaM masya sa tatvakabhAvanaH / yaH muniH anAdyantatattvaM na AdiH utpattirjanma anto vinAzaH yasya tattattvaM jIvAjIvAdivastusvarUpam avagamya jJAtvA vAcaMyamaH vAco vAkyAt yacchati viramatIti vAcaMyamaH maunavratI vijJeyaH, na pazuvannaraH maunI vijJeyaH // 867 // anUcAnatvaM brUte - zrute ityAdi - zrute Agame / vrate ahiMsAdimahAvrate / prasaMkhyAnaM dhyAnaM tasmin / saMyame prANisaMrakSaNAtmake indriyajayarUpe / niyame parimitakAlAvadhirUpe bhogopabhogatyAge / yame AjanmabhogopabhogatyAge yasya uccaizcetaH unnataM cetaH mano bhavati sa anUcAnaH zrutajJAnavicakSaNaH vinIto vA prakIrtitaH ||868 || anAzvanmuneH svarUpamAha-ya ityAdi - yaH yatiH akSasteneSu indriyacaureSu avizvastaH vizvAsaM na ca gacchati / zAzvate pathi nitye ratnatrayamArge ca sthitaH vartate sma / samastasattva vizvAsyaH sakalaprANivizvAsArhaH sa muniriha anAzvAn gIryate ucyate // 869 // [ pRSTha 318 - 321] yoginamAha - tatve ityAdi - tattve jIvAdipadArthe pumAn yasya AtmA yukto vartate / manaH puMsi yasya manaH bAhyAn dhanAdipadArthAn vimucya puMsi jJAnadarzanalakSaNa Atmanyeva yuktaM vartate / manasi eva yuktaM yasya akSakadambakaM indriyagaNo vartate / tadapi sparzAdiviSayeSu na pravartate / sa muni: yogI bhavati / parecchAdurohitaH yogI na bhavati / pareSu strIputradhanAdiSu yA icchA manaH saMkalpaH tasyAM durIhitaH duSpravRttaH yaH sa yogI na syAt // 870 || yateH paJcAgnisAdhakatvaM bravIti - kAmaH krodha ityAdi - yasya kAmaH saMkalparamaNIyaH prItisaMbhogazobhI ruciro'bhilASaH kAmaH / krodhaH amarSaH asahanatA / mado garvaH / mAyA kapaTam / lobhaH vartamAnakAle arthaprAptigRddhiH / ityagnipaJcakam yena sAdhitaM vazIkRtaM saH kRtI kRtakRtyaH muniH paJcAgnisAdhakaH syAt // 871 || munerbrahmacAritvamAha - jJAnaM brahmeti - AtmasvarUpaparijJAyakaM jJAnaM brahmetyucyate AtmajJAnena parapadArthe AsaktirahitAvahA / svAtmanyeva ratihitakAriNIti pratipAdyate / tasmAjjJAnaM brahmeti nirvacanaM yogyam / dayA brahma dayA prANyanukampanaM sarve jIvAH sukhamabhilaSanti na ko'pi duHkham / ataH AtmanA sadRzAH sarve prANinaH iti jJAtvA dayA vidheyA / dayeyaM brahmajJAnakAraNatvAd brahmeti parigIyate / kAmavinigrahaH kAmAkulito manuSyaH rAmAbhilASI bhavati / nijAtmani zuddhe tasya ratirna bhavati ataH AtmasvarUparaticyutaH so'jitendriyo bhavati tasya brahmaprAptiH kutaH / kAmavinigrahe kRte nijAtmani brahmaNi ratirjAyate ataH kAmavinigrahasya brahmetyabhidhAnam / atra jJAnabrahmaNi, dayAbrahmaNi kAmavinigrahAkhye brahmaNi ca samyagvasannaraH brahmacArI AtmA bhavet ||872 // munegRhasthatvaM kathayati -- kSAntiyoSitItyAdi - - yaH muniH kSAntiyoSiti kSamAstriyAM saktaH rati karoti / yaH samyagjJAnam eva atithiH sapriyo yasya yathA gRhasthaH jJAnAdisiddhyartham AhArAya yatnena zrAvakagRham / atantaM gacchantam atithi pUjayati tathA samyagjJAnarUpam atithim ArAdhayati sa muniH nUnaM gRhastho bhavet / gRhasthaH daivataM sAdhayati ArAdhayati tathAyaM munirmana eva daivataM tatsAdhayati / mano vazIkRtya tat Atmani ekAgraM karoti tata AtmAnubhUtyAkhyaM sukhaM labhate ||873 || munervAnaprasthatvaM vyanakti-prAmyamiti - grAmyam artha grAma indriyagaNaH tasya viSayaH sparzarasAdiH grAmyo'rtha ucyate / taM sparzAdiviSayaM strIsrakcandanAdikaM parityajya muktvA / antaH yaH arthaH rAgadveSAdiH tamapi parityajya yaH saMyamI yatiH pravartate sa vAnaprasthaH vijJeyaH / na vanasthaH kuTumbavAn vane tiSThan poSyavargasahitaH vAnaprastho nocyate / vAnaprastho'yaM gRhasthabhede'pi zabdo vartate / vAnaprastho gRhI tRtIyAzramI ucyate tasyApi svarUpaM jainAgame evaM pratipAditam - " vAnaprasthA aparigRhItajinarUpA vastrakhaNDadhAriNaH niratizayatapasyudyatA bhavanti / " vaidikadharme vAnaprastho dArAbhiH saha vane tiSThati ityuktaM tathA vAnaprasthasya gRhiNaH svarUpaM jainAgame nAsti / grAmyamarthamiti zloke munervAnaprastheti nAmApi kathaM bhavediti vizadIkRtam / paraM munirvAnaprasthAbhidho gRhI netyatra jJeyam ||874 || muneH zikhAcheditvaM kathayati - saMsAretyAdi - - saMsAra evAgniH / caturgatibhramaNaM saMsAra: sa evAgniH tasya zikhAH mithyaatvaavirtiprmaadkssaa| tAsAM chedo vinAzaH kartanaM vA yena jJAnAsinA / AtmajJAnameva asiH khaDgaH tena kRtaH taM muni 64 505 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 paM0 jinadAsaviracitA [pR. 321 'zikhAchedinaM' prAhuH na tu muNDitamastakam muNDitaM mastakaM yena saH muNDitamastakaH taM na bruvanti / kevalaM kezalocaM karoti param anAcAreNa pravartate sa muNDitamastako'pi na maniH / mithyAtvAviratipramAdakaSAyAn yazchinatti sa evAnvartho muniH zikhAcchedItyucyate // 875 // muni haMsamAha-karmatyAdikSIranIrasamAnayoH yathA kSIranIrayoH saMyoge idaM kSIram idaM dugdham iti vivektuM nAnyo janaH samarthaH haMsaM vinA / sa tu nIramizritaM kSIraM nIraM muktvaiva pibati / yadA sa haMsaH nIramizrite kSIre nijAM caJcuM pravezayati tadA kSIraM pItvA nIramevAvazeSayati / tathaiva manirapi kSIranIrasamAnayoH karmAtmanoH vivektA bhavati / AtmanaH sakAzAt karmANi pRthak karoti ata eva sa paramahaMso bhavati / sa paramahaMsaH agnivatsarvabhakSakaH nAsti / jainasAdhuH zrAvakagRhe abhakSyavaya'm AhAraM karoti AhAradoSAMstyavatvA / agnistu sarva zamazuddha vA bhakSayati / na tasya viveko'sti // 876 // munestapasvitvaM vyanakti-jJAnariti-yasya jJAnamana: nityaM pradIptaM kiTTakAlikAdidoSarahitaM suvarNamiva tejasvi-nirmalamabhavat / yasya vapuH vRttaH trayodazavidhaH gaptisamitimahAvratarUpaizcAritraiH nityaM pradIptam abhavat / niyamaiH nAnAvidhaiH sevyapadArthatyAgaH indriyANi yasya nityaM dIptAni sa tapasvotyucyate na veSavAna, kevalaM nagna: picchikAkamaNDalasahitaH tapasvI nocyate / // 877 // muneratithitvaM vyanakti-paJcendriyetyAdi-yAH paJcendriyANAM sparzAdiviSayeSu pravRttayaH tA eva paJca tithayaH nandA, bhadrA, riktAdayaH, tAH saMsAre bhave azreyohetutvAt akalyANakAraNatvAt tAbhirmukto atithirbhavet / / 878 // munerdIkSitatvaM pratipAdayati-adroha iti-sarvasattve sakalajIveSu adrohaH adveSaH sa eva yasya yajJaH ijyate haviratra iti yajJaH sa yasya dine dine vartate sa pumAn yatiH dIkSitAtmA na tU ajAdiyamAzayaH dIkSito jJeyaH ajAzvAdiSu yamAzayaH yamavat Azayo mAraNAbhiprAyo yasya sa puruSaH dIkSito na jJeyaH / dIkSA saMjAtA asyeti dIkSitaH / sa vratI na somapAnavati adhvare yajamAna: sandIkSita ucyate // 879 // zrotriyatvaM muneH kathayati-duSkarmANi duSTAni hiMsAsatyacauryAdipApakAryANi tAnyeva durjanAH cANDAlazabaranAhalAdayaH tAn na spRzatIti dusskrmdurjnaasprshii| punaH kathaMbhUtaH / sarveti-sarveSAM sattvAnAM prANinAM hite kuzale Azayo'bhiprAyo yasya sa pumAn zrotriyaH vedAdhyetRbrAhmaNaH / na tu yaH bAhyazaucavAn bAhyaM snAnena zaucaM manvAnaH na sa zrotriyaH / / 880 // mune)tRtvaM nirdizati-adhyAtmeti-adhyAtmAgnau mAtmani adhikRtya vartate iti adhyAtma sa evAgniH tatra dayArUpairha viprakSepaNapratipAdanaparamantraH samyakakarmasamiccayaM samyaktayA sAvadhAno bhUtvA karmANi jJAnAdyAvaraNAni eva samidhaH home samarpaNIyAni palAzAdikASThatulyAni teSAM cayaM samUhaM yaH juhoti adhyAtmAgnI prakSipati, sa hotA syAt homakartA bhavet / paraM yaH bAhyAgnisamedhaka: bAhyAgnI palAzAdikASThAni nikSipya tasya pravardhakaH bhavati sa atra hotA na syAt / yaH yatiH svAnubhUtyagno dayAmantrAnuccArya karmasamiccayaM prakSipati prANisamUhaM home na prakSipati / prANisamUha home kSipanna sadayaH kiM tu nirdaya eva / atra svAnubhUtirUpe home karmaNAM jJAnAdyAvaraNAnAM prakSepaNAt AtmA hotA bhavati iti jJeyam / / 881 // muneryaStRtvaM vakti-bhAvapuSpairiti-bhaktikusumaiH devaM yajet jinaM pUjayet, vA zuddhacidAnandasvarUpaM nijAtmAnaM pUjayet / vratapuSpairvapurgRham-vratAnyeva puSpANi taiH vapureva gRhaM yajet pUjayet / kSamApuSpaiH manovahni cittAnalaM pUjayet / sa yaSTA yajanaM kurvANaH, satAM sajjanAnAM mAnyaH pajyo bhavet // 882 // munim adhvaryumAcaSTe-SoDazAnAmiti-SoDazasaMkhyAnAM bhAvanatvijAm darzanavizuddhivinayasampannatAdiSoDazabhAvanAnAM tIrthakaratvaprAptikAraNAnAM purohitAnAM yaH udArAtmA dAtRsadazaH mahAnAtmA maniH, prabhaH svAmI sa ziveti-zivazarma mokSasUkhaM tadeva adhvaro yajJaH tasya udharaH zreSThaH adhvaryaH yajJasampAdako boddhavyaH jJAtavyaH // 883 // vedasya svarUpamAha-vivekamiti-yaH zarIrazarIriNoH zarIraM dehaH zarIrI zarIre nivsnnaatmaa| tayoH ubhayoH vivekaM pArthakyaM bhinnalakSaNatvam uccaiH nitarAM nivedayeta kathayet / saH vedaH viduSAM prItyai rucaye syAt / vedaH akhilakSayakAraNaM sakalaprANivinAzahetuH sa protiheturna bhavati / / 884 // kA nAma trayoti prazne taduttaramAha-jAtiriti--jAtirjanma, jarA vRddhatvam mRtiH maraNam etattrayo pusAM saMsRtikAraNaM bhavahetuH bhavati / eSA trayo yatastrayyAH yasyAH trayyAH samyagdarzanajJAna Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pR0 325] upAsakAdhyayanaTIkA 507 cAritrarUpAyAstrayyAH kSIyate sA trayI buddhimatAM matA prshsyaa| ratnatrayam eva trayInAmadheyaM tadeva janmajarAmatitrayoM vinAzayet na RksAmayajuSAM trayo saMsArakSayakAraNam // 885 // mune hmaNatvamAha--ahiMsa iti--ahiMsaH na hinastIti ahiMsaH prANighAtadUro dayAluH / sadvataH santi vratAni yasya saH santi samyagdarzanavanti, atha ca santi niraticArANi vratAni yasya sH| jJAnI samyagjJAnI caturNA prathamAdyanuyogAnAM jnyaataa| nirIhaH nispRhaH / niSparigrahaH nirmmtvrtH| sa satyaM brAhmaNaH syAt bhavet na tu jAtimadAndhalaH ahaM jAtyA zreSThaH iti garveNa madoddharaH brAhmaNo na bhavet // 886 / / kA jAtiriti prazna uttaramAha-seti--yasyAH saddharmasaMbhavaH yasyA jAteH sakAzAt paralokAya para uttamaH lokaH svargAdiH tasmai paralokAya uttamasvargAdilAbhAya saddharmasaMbhavaH samIcInaratnatrayadharmasya saMbhavaH utpattiH syAt sA jAtiH uttametyarthaH / zaddhA bhUH yadi bIjavajitA syAt tahi sA na hi sasyAya jAyeta dhAnyotpattyai na bhavet / kecana janA uttamajAto janma labdhvApi dharmavihInA eva kAlaM yApayanti, kecana ca honajAtI samutpannA api tajjAtyucitaM dharma pAlayitvA svahitaM sAdhnuvanti ataH dharmaparipAlanaM bhavet sA jAtiH uttamA jnyeyaa| hInajAtI janitvApi tajjAtiyogyaM dharma pAlayan yo naro mriyate so'nyabhave uccAM jAti saddharmavatI labhate / / 887 // ke zavabauddhAdayaH iti prazna uttaraM dIyate--sa zaiva iti-yaH zivajJAtmA zivaM muktyupAyaM saddaSTijJAnavRttAni jAnAti tathAbhUta AtmA zaivaH / yaH antarAtmabhut saH bauddhaH antarAtmAnaM budhyatIti antarAtmabhut / kimantarAtmanaH svarUpam / ucyate cittadoSAtmavibhrAntirantarAtmA cittaM ca vikalpaH doSAzca rAgAdayaH AtmA ca zuddhaM cetanAdravyam, teSu vigatA vinaSTA bhrAntiryasya sa cittaM cittatvena budhyate / doSAMzca doSatvena / AtmAnam AtmatvenetyarthaH / etAdRzaM nijasvarUpaM yaH budhyate jAnAti sa bauddhaH bhavati / kastahi sAMkhyaH yaH prasaMkhyAvAn sa sAMkhyaH, prakarSeNa saMzayaviparyayAnadhyavasAyarahitaM yathA syAttathA dravyaguNaparyAyAn saMkhyAti varNayati iti prasaMkhyAvAn sAMkhyo bhavet / sa dvijaH yo na janmavAn yaH punaH janmavAn na bhavati sa dvijaH / yaH kulInAyA mAturutpadya kRtopanayo guruNA tattvajJAnaM lambhitaH prAptaH dvitIyajanmA-labdhasaMskArajanmA dIkSitvA karmakSayaM karoti tRtIyaM janma na labhate sa dvija ityucyate // 888 // dAnAyogyatvamAha-jJAnahIneti-jJAnena samyagjJAnena hInaHjJAnahInaH / durAcAraH duSTaH AgamaviruddhA:AcArAH kAryANi yasya saH, svacchandaM prvRttH| nirdayaH dayArahitaH / lolupAzayaH pAJcendriyaviSayeSu lampaTaH / tathA akSeti-akSANi indriyANi tAni anumatA anusatA kriyAH gamanabhojanAdikriyA yasya etAdRzo yaH muniH syAt sa dAnayogyaH kathaM syAt / sa muninAnahaH iti vijJeyaH / / 889 // bhikSAcAturvidhyamAhaanumAnyA, samuddezyA, trizuddhA tathA bhrAmarI iti bhikSA caturvidhA catuHprakArA jnyeyaa| kayoriyaM catuvidhA bhikSetyAha-yatidvayasamAzrayA dezayativiSayiNI mahAativiSayiNI ca anumAnyA bhikSA dazapratimAparyantA / samuddezyA AmantraNapUrvikA ssttprtimaapryntaa| ekAdazapratimAdhArakasya bhikSA 'trizuddheti nAma labhate / munibhikSAyA nAma bhrAmarIti jJeyam / dAtRjanabAdhayA vinA kuzalo munibhraMmaravadAharatIti tasya bhikSA bhrAmarIti nAmAznute // 890 // ityupAsakAdhyayane yatinAmanirvacanazcatuzcatvAriMzaH kalpaH // 44 // 45. sallekhanAvidhirnAma paJcacatvAriMzaH klpH| [ pRSTha 322-325 ] antyavidhi-sallekhanAvidhimAha-tarudaleti-kadA sallekhanA vidheyeti prazne vyAcaSTe-paripakvaM tarudalamiva jIrNAvasthAM prAptaM zithilavRntaM vRkSaparNamiva / snehavihInaM snehena tailena vihonaM rahitaM dIpamiva / svayameva vinAzonmukhaM patanAvasthAM prati anusarantaM dehaM zarIram avabudhya jJAtvA / antyaM vidhi sallekhanAkhyaM karotu / / 891 // gahaneti-zarIrasya dehasya visarjanaM tyAgaH gahanaM kaThinaM nahi / kiMtu Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 325 iha vRttaM cAritraM cAriyapAlanaM gahanaM kaThinaM vartate / tat tasmAtkAraNAt sthAsnu cirakAlaM sthAtuM yogyaM zarIramidaM na vinAzyaM nAzayituM na yogyam / yadA tu zarIram dharmasAdhanAyAlaM samartha na bhavati tadA sallekhanAM vidhAya dehatyAga ucitaH / anyathA sallekhanAkaraNam AtmaghAta samaM syAt / yadA tu taccharIraM nazvaram patanAbhimukhaM bhavati tadA na zocyam / dhairyeNa dharmarakSaNArtha sallekhanA vidheyaa| ataH uktaM caritaM gahanaM na zarIrahAnamiti // 892 // pratidivasamiti-divasaM divasaM prati pratidivasam, anudinam / pratyaham / vapuH vijahabalaM balaM sAmarthya vijahAti tyajati yat tat zarIraM vijhblm| vinazyatsAmarthyam iti bhaavH| ujjhadbhaktiM ujjhati tyajati bhuktaM bhojanaM yat taccharIram agaladAhAram / tyajatpratIkAraM pariharadakSaNopAyam / etadavasthaM vapuH zarIraM nRNAM manujAnAM zrAvakANAM munInAM vA, caramacariyodayaM caramam antyaM caritrodayaM sallekhanotpattirUpaM samaya kAlaM nigadati kathayati / etadavasthaM yadA zarIraM bhavati tadA sallekhanA kAryekti vyaktIkRtaM sUriNA // 893 // pApakRteH savidheva pApakAryasya saMnikaTeva, pApakAryasya samIpamAgateva, jarA vRddhaavsthaa| kodazIsA janitAkhileti-janita: utpAditaH akhilasya sarvasya kAyasya dehasya kampanAtaGkaH vepathurogo yayA sA jarA yadi yamadUtIva yamasya vArtAhareva samAgatA AgatA tahi jIviteSu prANeSu ka: tarpaH kA tRSNA ko'bhilASaH / tadA gRhasthena muninA nirabhilApeNa bhAvyam // 894 // kAnteti-yadi cet jarayA vRddhAvasthayA karNAnte zravaNayugasya samIpe kezapAzasya grahaNasya vidhiH bodhito'pi prakaTIkRto'pi jJApito'pi mAnavaH, svasya hitaiSI na bhavati nijahitecchAM na kurute tahi mRtyuH taM ki na aste| na bhakSayati kim api tu bhakSayatyeva // 895 / / upavAsAdibhiriti-upavAsa: AhArakarzanena, snigdhapAnaparihApanena, kharapAnena, tasyApi hApanena ityAdibhiH annahApanaprakAraH aGge kRtasallekhanakarmA zarIre kRtaM salsekhanakarma yena saH samyak zAntena manasA lekhanam upavAsAdibhiH zarIrakarzanaM kAyasallekhanA, tat sallekhanakarma yena kRtaM sa kRtsllekhnkrmaa| kaSAyadope ca krodhAdikakapAyadope ca kRtasallekhanakarmA samyakakRzIkRtakapAyakarmA gaNamadhye catuHsaMghamadhye prAyAya yateta / anazanAya upavAsAya yateta prayatnaM kuryAt AmaraNaM sAvadhikaM vA upavAsaM kuryAditi // 896 / / yamaniyamati-yama: AmaraNaM bhogopabhogAdityAgaH / niyamaH parimitakAlaM tayostyAgaH / svAdhyAyaH vAcanA. pacchanAdipaJcavidhaH / tapAMsi anazanAdikaM bAhyaM SaDavidhaM tapaH / prAyazcittAdikaM SaDavidhama AbhyantaraM tapaH / devArcanAvidhiH devasya jinaprabhoH pUjAbhiSekAdikam / dAnaM vividhapAtrebhya AhArAdidAnam / etatsarvaM niSphalaM bhavet / kadA ceta avasAne manaH malinaM syAt / matisamaye cittam ArtaraudrAdidhyAnena malinaM kaluSitaM syAt // 897 / / dvAdazeti-nRpaH dvAdazavarSANi yAvat zastrAbhyAsaM kRtvA yadi raNeSu samarepu sa muhyet prmaadyet| tarhi tasyAstravidheH tasya astrazikSaNasya kiM syAt kiM phalaM bhavet / tatsarvaM viphalaM bhavet / tathA yate: purAcaritaM yamaniyamasvAdhyAyAdikaM sarvaM prAgAcaritam AcaraNaM viphalaM bhavet / ato'vasAne pariNAmeSu narmalyena bhAvyam / / 898 / / snehaM vihAyeti-bandhupu jJAtibAndhavepu snehaM vihAya tyaktvA / mohaM vibhaveSu saMpatsu tyaktvA ahite kaluSatAM dveSaM vihAya tyaktvA / gaNini niryApakAcArye nikhilaM sakalaM durIhitaM duzceSTitaM nivedya kathayisvA / tadanu tadanantaram ucitaM vidhi niryApakAcAryeNa kathitam ucitaM yogyaM vidhi sallekhanAcAravizeSa bhajatu Azrayatu // 899 // sallekhanAcAravizepaM nigadati-azanamiti-krameNa azanam annaM heyaM vrjniiym| tadanantaraM snigdhaM pAnaM dugdhAdikaM vivayaM tadapi heyam / tataH kharaM pAnaM kAJjikAdikaM zuddhapAnIyarUpaM vA vivar2yA tadapi heyam / tadanu sarvanivRtti sakalatyAgaM catuvidhAhAratyAgam upavAsam api kuryAt, kathaMbhUtaH san garupaJcakasmato nirataH arhatsiddhAcAryopAdhyAyasAdhanAM paJcaparameSThinAM nAmasmaraNe nirataH tatparaH san // 900 // kadalIghAtavaditi-yathA parazvAdinA kadalItaharekaprahAreNaivonmUlyate tathA dunivArarogazastra prahArAdinA sakudeva akrameNa AyuSi jIvite viratima upayAti vinAzonmukhatAM gacchati sati, keSAM kRtinAM puNyavatAm / tatra akasmAt AyuviramaNakAle eSa sallekhanAvidhirnAsti 'AhAraM tyaktvA snigdhaM vivardhayeta, tadapi tyaktvA kharapAnaM pUrayet' ityAdirUpaH krameNAnnAdityAgavidhirnAsti / tadeva granthakRdevamAha-yat deve prayatnAsAdhye kramavidhiH sallekhanAviSayoktaH nAsti / na bhavati kadalIghAtamaraNe ahaM caturvidhAhAraM Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0328 upAsakAdhyayanaTIkA tyajAmIti saMgareNa samAdhimaraNaM karoti // 901 // sUrAviti-sUrI niryApakAcArye / pravacanakuzale ArAdhanA-zAstranipuNe vyAkhyAnakuzale c| sAdhujane paricArakamunigaNe yatnakarmaNi vaiyAvRttyakaraNadakSe niralase ca sati / citte ca sallekhanArAdhakasya manasi samAdhirate ratnatraye dharmadhyAne caturArAdhanarate ca sthite sati / yateH kimihAsAdhyam iha loke asAdhyaM duSkaraM kimasti // 902 // sallekhanAticArAn vaktijIviteti-jIvitAzaMsA, jIvitAbhilASA pratyAkhyAtacavidhAhArasyApi me jIvitameva zreyaH yata evaM vidhA madudde zeneyaM vibhUtirvartate ityAkAkSeti yAvata / maraNAzaMsA rogopadravAkUlatayA prAptajIvanasaMklezasya maraNaM prati cittapraNidhAnam / athavA yadA na kazcittaM pratipannAnazanaM prati saparyayA Adriyate / na ca kazcicchlAghate, tadA tasya yadi zIghraM mriyeya tadA bhadrakaM bhavet ityevaM vividhapariNAmotpattirvA / suhRdanurAga: bAlye sahapAMsukrIDanAdi, vyasane sahAyatvama, utsave saMbhramaH ityevamAdezca mitrasUkRtasyAnusmaraNam, bAlyAdyavasthAsahakroDitamitrAnusmaraNaM vA / sukhAnubandhavidhiH evaM mayA bhuktam, evaM mayA zayitam, evaM mayA krIDitamityevamAdiprItivizeSa prati smRtismnvaahaarH| ete sanidAnAH asmAttapaso duzcarAt janmAntare indrazcakravartI dharaNendro vA syAmahamityevamAdyanAgatAbhyudayAkAMkSA / ete paJca sallekhanAhAnaye syuH sallekhanAyAH hInatvAya bhaveyuH // 903 // sallekhanArAdhanAyAH phalamAha-ArAdhyeti--itthaM ratnatrayam ArAdhya bhAvayitvA / gaNine niryApakAcAryAya / samapitAtmA samarpitaH dattaH AtmA yena saH tadadhIno bhUtvA tadAjJAmanusatya pravartamAna: / arthI sallekhanAkAmaH yathAvat samAdhibhAvena vidhimanusRtya dharmadhyAnapariNatyA kRtAtmakAryaH kRtam AtmakArya sallekhanAkhyaM yena saH kRtI puNyavAn dhanyaH jaganmAnya padaprabhu : syAt / jagatAM mAnyaM pUjyaM yatpadaM sthAnaM tIrthakaratvaM tasya prabhuH syAt bhavet // 904 // ityupAsakAdhyayane sallekhanAvidhirnAma paJcacatvAriMzaH kalpaH // 45 // 46. prakIrNakavidhirnAma paTcatvAriMzattamaH kalpaH / [pRSTha 325-328 ] viprakIrNati-vizepeNa prakIrNAnAm itastataH vistRtAnAM vAkyAnAm athavA avaziSTAnAm anuktAnAm arthavAkyAnAM prayojana bhUtavAkyAnAm uktiH pratipAdanaM prakIrNakam uktam / kaiH prakIrNakaM uktam iti prazna Aha-uvateti-utA: kathitAH anuktAH akathitAH upadiSTAnupadiSTA iti / ye amRtasyandabindavaH amatavata AnandajanakatvAta uktAnaktArthavAkyAni amatameva tasya galatAM bi AsvAde kovidaH prakIrNakasya lakSaNam uktam // 905 / / kIdagguNo naraH dharmakathAparo bhavatItyAha-- adujenatvamiti-durduSTo janaH durjanaH tasya bhAvaH durjanatvaM kRtaghnatvam na durjanatvam adurjanatvaM kRtopakArasmaraNAkhyo guNaH adurjanatvam / vinayaH guNijaneSu AdaraH / viveka: hitAhitavimarzazaktiH / parIkSaNaM puurvaapraalocnm| tattvavinizcayazca jIvAditattvAnAM yathAgamaM svarUpanirNayaH / ete paJcagaNA: yasya bhavanti sa mAtmavAn vikArAvazaH puruSaH dharmakathAparaH dharmopadezane tatparo bhavet // 906 // ke doSAstattvAvabodhe pratibandhakAH Aha-asUyakatvamiti-guNeSu matsaro'sUyakatvam / zaThatA puraH priyaM bhASaNaM pazcAt vipriyotpAdanam / avivAraH avivekaH, durAgrahaH duSTAbhiprAyaH, sUktavimAnanA sUktasya satAM bhASitasya vimAnanA avahelanA avajJA, amI paJcadoSAH tattvAvabodhapratibandhanAya bhavanti / yathArthavastusvarUpajJAnabAdhAhetave bhavanti // 907 // saMzayitamUDhayoH pravRtteH asAphalyaM darzayati / puMsa iti-yathA saMzayitAzayasya calitapratipattimataH puMso narasya kAcit pravRttiH kimapi kArya saphalaM na bhavet / tathA dharmasvarUpe'pi vimUDhabuddheH vimUDhA buddhiryasya saH vimaDhabuddhiH tasya dharmasvarUpAnabhijJasya jaDamaterityarthaH tathAbhUtasya puruSasya kAcit pravRttiH saphalA na bhavet viparItakAryakaraNAt // 908 / / aSTamadAnAha-jAtipUjeti-jAti: mAtRkulam / pUjA lokAdaraH / kulaM pitRvaMzaH / jJAnaM zAstrAvabodhaH / rUpaM saundaryam / saMpata aizvaryam / tapaH vratAdyAcaraNam, balaM zarIraparAkramaH / etasminvastuni ahaMyutodrekam abhimAnasya utkaTatAM madaM gavaM vadanti / ke asmayamAnasAH gavarahitacetasaH Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 paM0 jinadAsaviracitA [pR0 328 // 909 / / sagarvo naro dharmaghAtakaH-ya iti-yaH naraH madAta garvAta jAtyAdyabhimAnavazo bhUtveti bhAvaH, samayasthAnAM jinadharme sthitAnAM tatparANAM nRNAM avahlAdena avajJayA modate tuSyati / sa purupaH nUnaM satyaM dharmahA jinadharmaghAtakaH bhavati / yasmAta dharmaH dhArmikaiH vinA na bhavati / dhArmikANAm avamAnanAt dharmo naSTo bhavati // 910 // zrAvakANAM SaTkarmANi-devaseveti-devasya jinendrasya sevA snapanaM pUjanaM stotraM japo dhyAnaM zrutastavaH iti SaDvidhA bhavati / gurUpAstiH guroH nirgranthAcAryasya upAstiH puujaa| svAdhyAyaH zrutasya dharmazAstrasya paThanam jJAnabhAvanAlasyatyAgaH svAdhyAyaH sa ca vAcanAdibhedAtpaJcadhA / saMyamaH vratadhAraNam tapaH anazanAdikaM dAnaM trividhapAtreSu AhAroSadhazAstrAbhayavitaraNam / iti gRhasthAnAM zrAvakANAM SaTkarmANi dine dine pratidivasam AcaraNIyAni kAryANi // 911 / / zrAvakANAM SakriyA Aha-snapanama-jinendrasya AhvAnasthApanasaMnidhIkaraNapUrvakaM paJcAmRtairyathAgamam abhiSecanam / pUjanaM jalAdyaSTadravyaH jinezvarasya yajanam / stotraM bhagavato guNAnAM gadyapadyAbhyAM paThanam / japa: manasA vAcA vA jinanAmAvartanam / dhyAnaM jinaguNeSu kasmizcidguNe manasaH ekAgracintAnirodho dhyAnam / zrutastavaH jinamukhodbhUtAyAH zrutadevatAyA guNavarNanaM zrutastavaH / iti SoDhA kriyAH devasevAsu gehinAM gRhiNAm uditA uktAH // 912 // kaH zreyaHprAptikaro gaNaH ityAhaAcAryopAsanamiti-dharmArAdhane prayoktRNAM gurUNAm upAsanam AdaraH pUjanam / zraddhA AptAgamatapobhRtAM paramArthAnAM ruciH / zAstrArthasya vivecanama jinAgamaproktAnAM jIvAditattvAnAM bAlAvabodhinyA saralayA bhASayA avirodhena svarUpapratipAdanam / tatkriyANAM devasevAdInAM paNNAM kriyANAm anuSThAnam AcaraNam / zreyaHprAptikaraH muktiprAptikaraH gaNaH jJAtavyaH // 913 // gurusaMnidhau kathaMbhUtaH zrAvako'dhIte ityaah-shuciriti-snaanshuddhH| vinayasampannaH prazrayatatparaH / tanu cApalavajita: zarIracaJcalatvena rahitaH gurusaMnidhau hastapAdaM na prasArayet, kareNa karatADanam, gAvabhaJjanam ityAdikaM cAJcalyaM pariharet / aSTadopavinirmuktam aSTabhirdoSaH rahitaM yathA syAttathA adhItam adhyayanaM kartavyam / adhyayanasya ke'STavidhA dopA ucyante jJAnAcArasvarUpavarNanasamaye tasya aSTo bhedAH pratipAditA aagme| teSAM samyaka pAlanaM bhavati na yadA tadA tAvanto doSA jAyante / teSAM nAmAni-1 akAlapaThanam, 2 avinayaH, 3 avagrahavizeSaM vinA paThanam, 4 abahumAnaH, 5 nihnavanam 6 vyaJjanAzuddhiH, 7 arthAzuddhiH 7 ubhayAzuddhizva // 914 // svAdhyAyasvarUpamAha-anuyogeti-anuyogAzcatvAro vakSyamANAH / guNasthAnAni 'caturdaza / mArgaNAzcaturdaza / sthAnAni jIvasamAsAzcaturdaza / karmasu eteSu viSayeSu pAThaH svAdhyAyaH ucyate / tathA adhyAtmatattvavidyAyAH adhyAtmavidyA nizcayanayena jIvasya yat zuddhAvasthAvarNanam tasyAH, tattvavidyAyAH jIvAdisaptatattvAnAM ca yajjJAnaM sA tattvavidyA anayovidyayoH pAThaH hitarUpam adhyayanaM sa svAdhyAya ucyate // 915 // prathamAnuyogasvarUpamAha-gRhIti-dharmadhI: dharme kSamAdidazalakSaNe dhIH yasya saH / gahI yataH yasmAt svasiddhAntaM jinadharmasiddhAntaM sAdhu samyak budhyeta jAnIyAt saH anuyogaH prathamAbhikhyaH prathamAnuyogaH / (praznottaram anuyogaM vadanti ) kathaMbhUtaH prathamAnuyogaH purANacaritAzrayaH purANaM purAbhavam aSTAbhidheyaM triSaSTizalAkApuruSakathAzAstram / lokadezapurarAjyatIrthadAnaiH saha tapodvayasya pratipAdakatvAt aSTAbhidheyam / caritam ekapuruSAzritA kathA / purANacaritAnAm AzrayaH AdhArabhUtaH // 916 // karaNAnuyogamAha-adhomadhyordhvalokeviti-adholoke ratnaprabhAdayaH sapta pRthivyaH santi / madhyalokaH asaMkhyAtadvIpasamudrAzrayaH / Urdhvaloka: svargalokaH siddhalokopetaH / eSu tripu lokeSu caturgativicAraNaM catasRNAM gatInAM nArakatiryagnaradevAbhidhAnAnAM vicAraNaM savistarapratipAdanam, karaNaM zAstram ityAhuH karaNAnuyogamAhurityarthaH / anuyogaH parIkSaNaM praznottaraparIkSaNam / / 917 // caraNAnuyogasvarUpamAha-mamedamiti-mama idam anuSThAnam aNuvratAtmakaM mahAvratAtmakaM vA AcaraNam / tasya ayaM rakSaNakramaH aticArAdibhyo'vanaM bhAvanAbhizca saMvardhanam ityam evaMvidham AtmA svarUpaM yasya sa caritrArtha: anuyogaH caritram arthaH prayojanaM yasya sa caraNAnuyogaH / caraNAzrito cAritrAdhAro. 'vaboddhavyaH // 918 // dravyAnuyogamAha-jIvAjIveti-dravyAnu yogataH dravyAnuyogazAstrAt kiM phalaM labhyate zrAvakaNeti Aha--jIvAjIvaparijJAnaM jIvasya ajIvasya ca dharmAdharmAkAzakAlapudgalAnAM ca parijJAnaM bodho bhavati / dharmAdharmAvabodhanaM puNyApuNyayoH jJAnam / bandhamokSajJatA AtmakarmaNoranyonyasaMzleSalakSaNo bandhaH / bandha Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 332] upAsakAdhyayanaTIkA hetvabhAvanirjarAmyAM kRtsnakarmavipramokSo mokSaH iti bandhamokSayoH jJAtRtvaM phalaM jAyate // 919 // [pRSTha 329-332] jIvasthAnAdikAnAM bodhyatvamAha-jIvasthAneti-jovasthAnamiti jIvasamAsAnAmiyaM saMjJA jnyeyaa| tAni ca caturdaza yathA ekendriyasUkSmaparyAptaH / ekendriyasUkSma aparyAptaH / ekendriyabAdaraparyAptaH / ekendriyabAdarAparyAptaH / iti catvAra ekendriyajIveSu samAsAH atra caturSu ete jIvAH smygaaste| dvIndriyeSu dvau jIvasamAsau-dvIndriyabAdaraparyAptaH / dvIndriyabAdarAparyAptaH / trIndriyabAdaraparyAptaH trIndriyabAdarAparyAptaH / iti trIndriyajIvAnAM dvau| caturindriyabAdaraparyAptaH / caturindriyabAdarAparyAptaH / iti caturindriyAtmanAM dvau| paJcendriyANAM catvAro jIvasamAsA evam - paJcendriyasaMjJiparyAptaH / paJcendriyasaMzyaparyAptaH / paJcendriyAsaMjJiparyAptaH / paJcendriyAsaMdhyaparyAptaH, evaM jIvasamAsAzcaturdaza / guNasthAnAni ca caturdaza-tAni yathA-mithyAtvam, sAsAdanam, mizram, aviratasamyagdaSTiH, saMyatAsaMyatam, pramattaviratam, apramattaviratam, apUrvakaraNam, anivRttikaraNam, sUkSmasAmparAyam, upazAntamoham, kSINamoham, sayogakevali, ayogakevalyAkhyamiti / mArgaNAzcaturdaza, tA yathA-gatiH, indriyANi, kAyaH, yogAH, vedAH, kaSAyAH, jJAnAni, saMyamAH, darzanAni, lezyAH, bhavyaH, samyaktvam, sajJinaH, AhAraH iti / jIvasthAnaguNasthAnamArgaNAsthAnAni gacchatIti jIvasthAnaguNasthAnamArgaNAsthAnagaH vidhiH pratyekaM caturdaza prakAraH jJAtavyaH / yathAgamam AgamAnatikrameNa // 920 // catasaSu gatiSu guNasthAnAnyAha-Adita iti-AdiguNasthAnaM mithyAtvamArabhyeti / tiryakSa pazaSu paJca / mithyAtvaM, sAsAdanaM, mizrama, aviratasamyagdaSTyAkhyaM, saMyatAsaMyataM ceti / zvabhranAkinoH nArakadevayoH AdyAni catvAri jJeyAni / nRSu caiva caturdaza manuSyeSu caturdaza mithyAtvamArabhya ayogakevaliparyantAni bhavantIti manyante // 921 // tapo varNayati-padyAbhyAm-anigUhiteti-anigUhitam anihantaM vIryam AtmasAmarthya yena sa tasya anigahitavIryasya puruSasya yateH zrAvakAdezca kAyaklezaH tapaH smRtaM proktam / tacca mArgo ratnatrayaM tasya avirodhena virodhamakRtvA ratnatrayamanusatyeti bhAvaH / guNAya AtmikagaNotkarSAya, jinargaditam / athavA-antariti-tattapaH antarbahirmalaploSAt antarmalo rAgAdayaH bahirmala: rasaraktAdayaH / ubhayomalayoH ploSAta dAhAta AtmanaH zaddhikAraNaM jIvasya / narmalyahetayaMta zArIraM mAnasaM karma anazanA zArIraM karma / prAyazcittAdikaraNaM mAnasaM karma / tathAbhUtaM dvividhaM karma tapodhanAH tapaH prAhaH tapAMsi eva dhanaM yeSAM te tapasvinaH mahAtapasvinaH ityarthaH // 922-923 // saMyamamAha-kaSAyeti-kaSAyANAM krodhamAnamAyAlomAnAM vijayaH svavazokaraNam / indriyANAM vijayo vinigrahaH, indriyaviSayebhyo indriyANAM manasazca vyAvartanaM kRtvA caitanyAtmani pravarttanaM vijayaH / daNDAnAM ca vijayaH daNDA iva daNDAH azubhamanovAkkAyAH parapIDAkaratvAt, teSAM vijayaH azubhamanovAkkAyapravRttimya Atmano nivAraNam / pratapAlanam paJcAnAm hiMsAsatyacauryamaithunaparigrahebhyo viratiH, tattavatabhAvanAnAM ca vratasthairyArtha pAlanam etatsarvamAcaraNaM saMyamaH saMyamAkhyaM SaTkarmasu paJcamaM karma / ayaM saMyamaH saMyataiH munibhiH zreyaH zrayitumicchatAM proktaH mokSamAzrayitum icchatAM proktaH kathitaH // 924 // adhunA kaSAyasya niruktipUrvakaM varNanaM kriyate-kaSantIti-kaSanti santApayanti durgatisaMgasaMpAdanenAtmAnamiti kaSAyAH krodhAdayaH / kaSAyebhyaH durgatayaH praapynte| tatra ca AmaraNaM jIvAnAM saMtApo bhavati / athavA yathA vizuddhasya vastunaH nayagrodhAdayaH kaSAyAH kAluSyakAriNaH tathA nirmalasyAtmano malinatvahetutvAkaSAyA iba kaSAyAH / nyagrodhasya vaTasya kaSAyo rasaH nayagrodhaH sa AdI yeSAM te rasAH naiyagrodhAdaya ucyante / vaTaplakSodumbarAdInAM kaSAyAH vastra lagnAH tasya nirmalatA vilopayanti / tathA nirmalasyAtmanaH kaSAyA rAgAdI janayanto mAlinyamutpAdayanti / krodhalakSaNam -svaparAparAdhAbhyAm AtmetarayoH apAyopAyAnuSThAnam azubhapariNAmajananaM vA krodhH| svasya aparAdhena aparasya vA aparAdhena svasya itarasya vA apAyasya vinAzasya upAyAnuSThAnam upAyavidhAnam azubhapariNAmotpAdanaM vA krodhaH / vidyAvijJAnazvaryAdipUjAvyatikramaheturahaMkAro yuktidarzane'pi durAgrahAparityAgo vA mAnaH / vidyA mantrAdijJAnam / vijJAnaM zilpAdijJAnam / aizvayaM vipulA dhanadhAnyAdikA saMpata / Adizabdena kulajAtitapaHzarIrasaundaryabalAnAM grahaNama / vidyAvijJAnAdibhiH pajyAnAM zAnavayastapobhivaMDAnAM zreSThAnAM pUjAyAH vyatikrame hetuH kAraNaM yA cittasamunnatiH ahaMkAraH / athavA yuktaH Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 50 jinadAsaviracitA [pR0 333 parijJAne'pi durAgrahasthAparityAga: apariharaNaM vA mAnaH / manovAkkAyakriyANAm ayAthAtathyAt paravaJcanAbhiprAyeNa pravRttiH maayaa| manasaH vAcaH kAyasya cittasya bhASaNasya zarIrasya ca yAH kriyAH kAryANi tAsAm ayAthAtathyAt yathArtharUpatvAbhAvAt, asaralarUpatvAt pareSAM lokAnAM vaJcanAbhiprAyeNa pratAraNecchayA pravRttiH pravartanaM mAyA kapaTamityarthaH / athavA khyAtiH prazaMsA, pUjA lokAdaraH, lAbhaH dhanadhAnyAdiprAptiH eteSAm abhivezena abhiprAyeNa yA parapratAraNapravRttiH sA mAyeti / cetanAcetaneSu vastuSu strIdAsIdAsAzvagaja-go. mahiSAdiSu cetanaparigraheSu, acetaneSu gRhavastramauktikAdiSu cittasthaH mahAn mamedaM bhAvaH mamatvapariNAmaH lobhaH / athavA tadabhivRddhayAzayo mahAnasantoSaH kSobho vA lobhaH / teSAM cetanAcetanavastUnAm abhivRddhaghAzayaH abhi samantAt vRddhiH pravardhanaM tasyAH AzayaH abhiprAyaH lobhaH, athavA mahAn asantoSaH atIva manasi tIyA gRddhiH lobhaH kSobho vA manasi parigrahavRddhizcintanaM lobhaH / kaSAyANAM guNaghAtitvamAha-samyaktveti-ye anantAnubandhinaH anantasaMsArakAraNatvAnmithyAdarzanamanantaM tadanubandhino'nantAnubandhinaH krodhamAnamAyAlobhAH te kaSAyakAH kutsitAH kaSAyAH kaSAyakAH / samyaktvam AptAgamapadArthAnAM zraddhAnaM ghnanti / apratyAkhyAnarUpAzca kaSAyakAH yadayAddezavirati saMyamAsaMyamAkhyAm alpAmapi kartuM na zaknoti arthAt ye kaSAyA dezapratyAkhyAnaM dezavatAni ghnanti te apratyAkhyAnarUpAH krodhamAnamAyAlomA vijJeyAH / pratyAkhyAnasvabhAvAH syuH saMyamasya vinAzakAH / pratyAkhyAnaM kRtsnAM saMyamAkhyAM viratiM yadudayena jIvo na kartuM zaknoti te kaSAyAH pratyAkhyAnasvabhAvAH te saMyamasya vinAzakAH syuH bhaveyuH / yathAkhyAte cAritre saMjvalanAH kSitiM kuryuH sa ekIbhAve vartate saMyamena sahAvasthAnAta ekIbhUya jvalanti saMyamo vA jvalatyeSu satsvapi saMjvalanAH krodhamAnamAyAlobhAH yathAkhyAte cAritre kSati vighAtaM kuryuH vidadhyuH // 925-926 / / anantAnubandhyAdayaH krodhAzcaturgatIrjIvAn prApayantItyAha-pASANeti-pASANalekhA, bhUlekhA, rajolekhA, vArilekhA ca tadvat ye krodhAste pASANalekhAprakhyAH, bhUlekhAprakhyAH, rajolekhAprakhyA; vArilekhA prakhyAH, zilA-pRthvIdhUlI-jalarekhAtulyatvAt krodhazcaturvidhaH / ete catvAro bhedAH anantAnubandhyAdiSu caturSa pratyeka saMbhavanti / srvotkRsstthiinhiintrhiintmodyruupaabhirnntaanubndhyaadishktibhiH| etatkrodhacatuSTayaM yathAkrama zvabhratiyanunAkinAm gatyai bhavati / pASANarekhAtulyaH anantAnubandhyAdikrodhaH zvabhragatya nArakagatyai bhavati / bhUlekhAprakhyaH anantAnubandhyAdikrodhaH tiryaggatiprAptyaM bhavati / rajorekhAprakhyaH anantAnubandhyAdikrodhaH naragati. prAptyai bhavati / jalarekhAsadRzaH anantAnubandhyAdikrodhaH nAkinAM devAnAM gatyai bhavet // 927 // [pRSTha 333-336 ] caturvidho mAnazcaturvidhagatiprApako'stIti kathayati-zilAstambhetizilAstambhavRttiH caturvidho mAnaH adhogatisaMgatikAraNaM bhavati narakagatisamAgamaheturjAyate / asthivRtti: hInodayarUpaH mAnaH pazugatisaMgatiheturjAyate / sArdrapravRtti jalamadhyakASThasamaH anantAnubandhyAdimAnaH naragatisaMgatikAraNaM bhavati / vetravRttirmAnaH anantAnubandhyAdiH svargagatisaMgatikAraNaM bhavati // 928 // mAyAcAtuvidhyamapi caturgatiprApakaM bhavati iti bhASate / veNumUlairiti-vaMzamUlaH samAH anantAnubandhyAdayo mAyAH narakagatyai bhavanti / ajAzrRGgaH urabhrakaviSANaH samAH mAyAH pazugatyai bhavanti / gomUtrasamAH mAyAH naragatikAraNaM bhavanti / cAmaraiH samAH mAyAH devagatiprApikA bhavanti // 929 // lobhacatuSTayaM caturgatilambhakaM jAyate iti vadati-kriminIlIti-krimirAgatulyaH lobhaH zvabhragatisaMsAranidAnaM bhavati / nolorAgasadazaH lobhaH tiryaggatisaMsArakAraNaM jAyate / vapurlepo dehamala: tattalyo lobhaH naragatisaMsAradAyako bhavati / haridrArAgasadRzo lobhaH devasaMsArakAraNaM bhavati // 930 // kiM ca krodhAndhasya samAdhyAdyabhAvaM nigadati-yathA apathyasevinaH rogAnukUlAmlatailAdikSiNaH rogiNaH narasya auSadhakriyA agadasevanaM riktA viphalA bhavati tathA krodhanasya kopaprakRtenarasya samAdhizrutasaMyamAH dhyAnazAstrAbhyAsavratapAlanAni viphalA bhaveyaH // 931 / / mAneti--mAnaH madaH eva dAvAgniH banAnala: tena dagdheSu / madoSarakaSAyiSu indriyANAm unmAthA vRttirmadaH sa USaraM kSAratvaM tena kaSAyiNaH tuvararasopetAH teSu, nadrumeSu naravRkSeSu scchAyocitA kurA satI prazastA yA chAyA kAntiH tasyA ucitA yogyA ye akurAH abhinavoddhadAH te na prarohanti / notpadyante yathA kSArabhUmI uptaM bIjaM nshyti| kadAcit tato'kare jAte'pi tasya kAntilAnA bhavati tathA ye narA Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0336] upAsakAdhyayanaTIkA madena mAnena cAdhmAtA vartante teSAM sacchAyA dharmasya prabhAvanA na jAyate // 932 // mAyayA hAni darzayatiyAvaditi-yAvat yAvatkAlam AtmAmbuSu jovajaleSu mAyAnizAlezo'pi mAyA kapaTa saiva nizA rAtriH tasyA lezo'pi almAMzo'pi kRtAspadaH vihitavasatirvartate / tAvat tAvatkAlaM cittAmbujAkaraH manaHkamalasamUhaH prabodhazriyaM vikAzalakSmI na dhatte na dhArayati / / 933 // lobhAd guNahAni nigadati-lobheti--dhanyAH puNyavanto guNAH lobhakokasacihnAni lobha eva vartamAnakAle arthaprAptigRddhiH eva kIkasam asthi tadeva cihnam abhijJAnaM yeSAM tAni cetaHsrotAMsi manojalapravAhAH tAni dUrataH tyajanti pariharanti / kAmiva cANDAlasarasImiva cANDAlAnAM mAtaGgAnAM sarasomiva taDAmamiva // 934 // krodhAdizalyAnAM janavidhimAha-tasmAta iti tasmAt tataH / asminmanonikete asmizcittagehe / idaM zalyacatuSTayam / AtmajJaH svasvarUpajJaH munirgrahasthazca / kSemAya kalyANAya / zamakIlakaH krodhAdicatuSTayAbhAvakolakaiH zaGkubhiH uddhattuM yateta niSkAsayituM yatnaM kuryAt / kSamAkIlakena krodhshlym| mArdavazakunA maanshlym| ArjavazaGkunA mAyAzalyam / zaucakI lobhazalyaM niSkAsayet // 935 / / budhairviSayebhyo manasA sahendriyANi vyAvAnItyupadizati-SasvitiSaT indriyANi sparzana-rasana-ghrANa-nayana-zrotra-manAMsi tAni svabhAvAdeva SaTsa artheSu, viSayeSu sparzeSu aSTasu / madhurAmlAdiSu paJcasu raseSu / dvayorgandhayoH / paJcavidheSu raktapItAdivarNeSu / saptasu svareSu / manastu eteSu sarvaviSayeSu Asakti janayatyataH sarve'pi sparzAdayo viSayA manaso bhavanti iti / tatsvarUpati-teSAM viSayANAM svarUpANAM parijJAnAta bodhAt sarvadA pratyAvarteta munigraMhasthazca vyAvarteta / / 936 / / viSayebhyo nAtmanaH kuzalamiti nivedayati-ApAte iti-tatkAle bhuktisamaye sundarArambhaiH sundaro manohara ArambhaH AdiryeSAM te tathAbhUtaiH / vipAke phalakAle virasakriyaH virasA amanojJA duHkhadA kriyA yeSAM taiH tathAbhUtaiH ante durgatidAnazIlaH viSairvA garalairiva viSayaH graste vyAkule Atmani kutaH kuzalaM bhadraM syAt // 937 / vratavizuddhayaM vratikaH kiM tyajeta, Aha-duzcintanamiti-vratI vratAni ahiMsAdIni santi asyeti vrtii| vratavizuddhayartha vratAnAM vizaddhayarthama utkarSaprApaNArtha / manovAkAyasaMzrayaM manaH cittaM, vAka bhASaNaM, kAyaH zarIram eSAM saMzrayaH avalambanaM yasya tathAbhUtaM / duzcintanaM hiMsAdyadhyavasAyaH tat manaHsaMzrayaM nAcaret tyajedityarthaH / durAlApaM vAksaMzrayam asatyanindAkalahAdidoSayuktaM durbhASaNaM nAcaret / durvyApAraM ca kAyasaMzrayaM dehAdhAraM parastrIsaMbhogAdikaM nAcaret / / 938 // ki nAma vratapAlanamityAha-abhaGgati-abhaGgaH vratasya avikalaM pratipAlanam / aticAraH vratasya dezabhaGgAta kiyatoM'zasya rakSaNAcca aticAro bhavati / na aticAro'naticAraH vratasya bAhyAbhyantarAbhyAm aGgAbhyAM rakSaNam anticaarH| yathA ahiMsAvatasaMrakSaNe kopaM na karoti, prANivadhabandhanaM na karoti, dayAhInazca na bhavati / gRhIteSu prateSu bhaGgam akRtvA, aticAraparihAraM ca kRtvA zazvat Ajanma teSu vrateSu rakSaNaM pAlanaM kriyate tat vratapAlanaM bhavet // 939 // yamaniyameSu yatnakartavyatAmupadizati-vairAgyeti-yameSu iti yameSu ahiMsAsatyAsteyabrahmacaryAparigrahA yamAH / yacchati niyacchati indriyagrAmamaneneti ymH| niyameSu bAhyAbhyantarazocatapaHsvAdhyAyapraNidhAnAni niyamAH / eteSu nityaM yatnaH kartavyaH / eteSAM pAlanaM sadA kartavyamiti bhAvaH / nityaM vairAgyabhAvanA kartavyA / ye viSayAH dRSTAH ye ca zrutAH ye cAnubhUtAstebhyo nivRttatRSNasya pratinaH manaso vazIkaraNaM tasyaiva saMjJA nAma vairAgyamiti / tasya nityaM bhAvanA abhyAsaH krnniiyH| nityaM tattvavicintanaM kartavyam / kiM nAma tattvavicintanam / pratyakSeNa indriyAnindriyapratyakSeNa, anumAnena, Agamena ca jinakathitena ye anubhUnAH jJAtAH jIvAdipadArthasArthAH te viSayA yasyAH etAdRzI yA asaMpramoSasvabhAvA dRDhadhAraNAsaMskArajAtA smRtiH smaraNaM tattvAnucintanaM tasminnityaM yatnaH kartavyaH / etaH kAraNItapAlanaM nirdoSa bhavati // 940 // isyupAsakAdhyayane prakIrNakavidhirnAma SaTcatvAriMzattamaH kalpaH // 46 // [pRSTha 336] ityeSa iti-he kSitipatIzvara, kSityAH pRthvyAH patayaH svAminaH kSitipatayaH bhUpAH teSAm IzvaraH rAjarAjaH tatsaMbodhanaM he kSitipatIzvara, iti pUrvoktaprakAreNa gRhiNAM dharmaH proktaH (sudattasUriNA) he kSitipatIzvara, mUlottaraguNAzrayaH mUlaguNAH aSTAviMzatiH AcelakyAdayaH / uttaraguNAzca caturazItilakSaNAste AzrayaH 65 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM0 jinadAsaviracitA [pR0 336 - AdhAro yasya sa yatInAM dharmaH zrutAt AcArAGgAjjJeyaH jJAtavyaH // 941 / / itthamiti evaM pUrvoktarItyA / tadarbhakayugAcaraNapracAraM tau ca to arbhako bAlako ca tdrbhko| tayoryugaM yugalaM tasya AcaraNasya dezayatyAcArasya kSullakakSullikAcArasya pracAro yatra / etAdRzaM muneH sudattAcAryAt dvitayadharmakathAvatAraM dvitayayodharmayoH kathAyA avatAro yatra taM zratvA, sA devatA cnnddmaaronaamaa| sa napatiH mAridattaH / sa ca pauralokaH maaridttnptiprjaajnH| bhavabhAvavRtteH bhavo devabhavo manuSyabhavazca, bhAvaH tattadgatiyogya bhAvAH pariNAmAH teSAM vRttiH pravRtti : tasyA ucitaM yogyaM dharma jagrAha grahaNaM cakAra / / 942 // munikumArayugalamiti-abhayarucinAmA kSullakaH abhayamatinAmnI kSalliketi munikumArayugalaM proktam / tatkrameNa vyatikrAntabAlakAlaM yApitakumArakAla sat cAritram Acarya pratipAlya, kathaMbhUtaM tat / sudheti-sudhAzanA devAH teSAM vezma svargaH sa adhiruhyate yena tat cAritraM sudhAzanavezmAdhirohaNam / punaH kathaMbhUtam yativiratItyAdi yatirmuniH ciratirAryA tayorveSI nagnatA, ekazATakadhAritvaM ca / bhASitaM bhASAsamitipAlanam / etayoranalpA bahavo ye vikalpA bhedAH sa eva prAsAdaH sodhaH tadupari kalazAropaNamiva cAritram aticiraM dIrghakAlam Acarya pratipAlya / aizAnasvargam avApaditi nivedayati granthakAraH / tadyathA-abhayaruciriti-sa munikumArI'bhayaruci: sAnujaH anujA laghubhaginI abhayamatiH tayA sahitaH / tatra devIvanarahasi devyA vanaM devIvanaM tannAmakam araNyaM tasya rahaH vijanapradezastatra / prAyam upavAsaM kRtvA / aizAnakalpaM dvitIyasvargam avApata prAptaH / mAradatto'pi bhUpaH rAjA dhRteti-dhRtaM pAlitaM yatipativRttaM manIndracaraNaM yena sa tathAbhataH sana tathaiva abhayaruciriva svargalakSmIvilAsaM saralokaramAsUkhama abhajata prAptaH / / 943 // ratnadvayeneti-ratnayoyaM samyagdarzanasamyagjJAnayugalamiti bhAvaH tena samalaMkRteti samalaMkRtA vibhUSitA cittavRttiH manovyApAro yasyAH / sA caNDamAroti devatA'pi gaNino mahaM sudattAcAryasya pUjAm Aracayya pravidhAya / dvIpAntareti--anye dvIpA: dvIpAntarANi dhAtakIpuSkarArdhanandIzvarAdayaH / dhunagAzca divo nAkasya svargasya nagAH parvatA: paJcameravazca teSAM jAtaM samahaH tasya yAni jinendrasadmAni jinAlayAH tAn vandate iti vandArurvandanazIlA tasyA bhAvaH vandanazIlatA tayA anumataH mAnyaH yuktaH yaH kAmaH abhilASaH tatra parAyaNA tatparA abhUt abhavat / / 944 // dhyAneti-siddhagirI tannAmake parvate revAnadyAstIre pazcimabhAge siddhavarakUTaparvate sa muniH munibhiryatibhiH saha vartate iti samuniH sudattAhvayaH sudattAbhidhAnaH sUriH samyak devatvAdyabhilASarahitaM nirdoSa dhyAnaM vidhAya lAntavanAmni saptame kalpe svarge sarveti-sarveSAm amarANAm grAmaNoH agraNIH suro deva: ajAyata / ye ca anye yazomatiprabhRtayaH yazomatinRpAdayaH te'pi prakluptapratAH samAcaritacaritAH / sukRtibhiH puNyavadbhirjanaiH surazca saMkIya'mAnazriyaH varNyamAnavibhavAH 'tridazezvarAH surapatayaH saMjAtAH samabhavana // 945 // kRtagranthanirvAhaH somadevasarirantyamaGgalamAha-jayaviti-jinoktisadhArasaH jinavacanAmatarasaH yaH jagadAnandasyandI jagataH Anandasya syandaH sravaNaM yatra asti tathAbhUtaH jayati sarvotkarSeNa vartate / tadanu tadanantaraM satAM sajjanAnAM kAmArAmaH abhilASodyAnaM phalasaMgamaiH svargAdiphalalAbha: jayatAta utkarSa samadi prApnutAt / tatazca tadanantaraM kavitAdevI sarasvatI, kavitAzaktirvA zazvat satataM jayatAda / yadAzrayAt yasyAH kavitAdevyAH sAhAyyamavalamnya mama iyaM kRtimatiH kRtikaraNasamarthA matiH buddhiH kRtI kaviH tasya matirbuddhiH vA jagattrayabhUSaNAM sUkti sUte trilokAlaGkArAM sUktiM subhASitaM sUte janayati // 946 // abhidhAneti-abhiSAnAnAM zabdAnAM nidhAne akssynidhibhuute| yazodharamahArAjacarite kathaMbhUte yazastilakanAmani yazastilakAsye / satAM matiH satpuruSANAM matiH buddhiH stAt satataM pravartatAm / etadyazodharamahArAjacaritaM santaH nijakarNAtithi santatam kurvantviti bhAvaH / / 947 / / etaccaritasya paThanaM kurvataH yazaH prasaratu kavitArahasyamudrAM ca labhatAmiti kavirAzAste-etAmiti-anupUrvazaH AcAryaparamparAm anusRtya etAm aSTasahasrIm aSTasahasrIti aparanAmagheyAM kRti vimazan kRtI dhanyaH kavikavitArahasyamudrAM kavitA eva strI tasyAH rahasyaM bhogaH tasya mudrAm anujJAM tathA ca kavitAyAH gUDhatatvasya mudrAM pratyayam avApnuyAt / AsamudragaM ca yazaH labheta // 948 / / granthasamAptI nijaguruparamparAM kathayati kaviH-zrImAniti-sadaiva satataM zrImAn AgamacAturyazobhA eva zrIH sA yasyAsti sa zrImAn saMghatilaka: devasaMghasya bhUSaNam yazaHpUrvaka: devaH asti / yazodevAbhiSaH sUriH devasaMghasya bhUSaNaM astIti bhAvaH / tasya yazodevasUreH sadguNanidhiH santazca te guNAH teSAM nidhiH nidhAnabhUtaH zrInemidevAhvayaH' Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -pR0 336] upAsakAdhyayanaTIkA 515 zrInemidevAbhidhaH ziSyaH babhUva / tasya nemidevasya ziSyaH somadeva: abhUt / kathaMbhUtasya nemidevasya AzcaryatapaHsthiteH AzcaryakAriNI tapaHsthitistapomaryAdA yasya / punaH kathaMbhUtasya mahAvAdinAM trinavaterjetuH mahAnto vAdinaH anyadarzanamahApaNDitAH / teSAM trinavataH jetuH somadeva iti yaH ziSyaH iha gaGgadhArAyAm abhUt / tasya eSa yazaslikacampUrnAma kAvyakramaH asti / / 949 / / asya yazastilakasya kAvyasya pustakalekhanaM racchukena lekhakena kRtamiti svayaM lekhaka eva nivedayati--vidyAvinodeti-vidyAyA vinodaH lIlA sa eva vanaM tena vAsitaM sugandhIkRtaM hRt hRdayameva zuko yasya tena racchukena tannAmavatA racchukena yazodharasya yazodharacaritasya pustaM pustakam kathaMbhUtam vilasallipi vilasanto zobhabhAnA sundarA lipiH akSaravinyAso yasmin tat / kathaMbhUtasya yazodharasya zrosomadevaracitasya, punaH kathaMbhUtasya / sallokamAnyati-santazca te lokAzca sajjanAH teSAM mAnyaH / AdRtA yA guNaratnAnAM mahI tasyA dharasya parvatasya // 950 // api ca / racchukalekhakasya prazaMsAparo'yaM zloka: yasyeti-yasya racchukasya akSarAvaliH akSarapaGktiH adhIravilocanAbhiH caJcalanayanAbhiH rAmAbhiH madana. zAsanalekhaneSu AkAkSyate abhilssyte| vivekiSu janeSu tasmai raccha kAya kaH nAma sajjanaH lekhakazikhAmaNinAmadheyaM lekhakacUDAratneti padaM na yacchati api tu yacchatyeva / ayaM racchako lekhakaH kavisamakAlamevAbhavaditi vijJAyate zlokenAnena // 951 // zakanRpeti-zakanapaH sAtavAhanastasya ya: kAla: utsattisamayaH, tasya atItAni yAni saMvatsarANAM varSANAM zatAni, kati / aSTau teSugateSu punaH kathaMbhUteSu ekAzItyadhikeSu gateSu yAteSu ( aGkataH 881 ) idaM kAvyaM nirmApitamiti / kasmin saMvatsare mAse tithAviti kathayati, siddhArthasaMvatsarAntargatacaitramAsamadanatrayodazyAm / gaGgadharAyAM nagaryAm idaM kAvyaM vinirmApitam / kathaMbhUtAyAM zrImadvAgarAjapravardhamAnavasudhArAyAM zrImato rAjyalakSmIvato vAgarAjasya napasya pravardhamAnA vasudhArA dhanadhArA yasyAm / ayaM vAgarAjaH kasya putra iti kathyate / kRSNarAjasya sAmantacUDAmaNe: arikesariNaH prathamaputra : AsIt / kRSNarAjena pANDaya. siMhala-colaceramaprabhRtayo mahIpatayaH jitAH, melyATyAM ca tasya rAjyaprabhAva: pravardhamAna AsIt / ayaM arikesarI cAlukyavaMzajanmAbhUt / saMprAptapaJcamahAzabdAnAM mahAsAmantAnAm adhipatirabhavat / iti sakalatAkikalokacUDAmaNe: zrImannemidevabhagavataH ziSyeNa sadyo'navadyagapadyavidyAdharacakravatizikhaNDamaNDanobhavaccaraNakamalena zrIsomadevasUriNA viracite yazodharamahArAjacarite yazastilakAparanAmni mahAkAvye dharmAmatavarSamahotsavo nAma aSTamaH AzvAsaH // 8 // vaNaH padamiti-varNaH kakArAdyakSaram, padaM zabdaH, vAkyavidhi: supatiGantacayo vAkyaM tasya vidhi: vidhAnaM racanA, samAsaH samasanaM samAsaH padayoH padAnAM vA ekapadIkaraNaM samAsaH / liGgaM strInapuMsakaM linggm| kriyA kriyApadam / kAraka karmakaraNAdi / anyatantram anyazAstrANAM viSayAH prasaMgena samAgatAH / chandaH vRttAni / rasaH zRGgArAdayaH, alaMkriyA upamAnarUpakAdayaH / artha: kaavykthaavissyH| nAyakacaritrama / lokasthitiH lokAnAm AcAra: iti atra- caturdaza viSayAH syuH // 952 / / abde iti-asya zlokasya vimarza kRte sati kavinA yaH kAvyaracanAkAla: zakanRpakAlAtItAdivAkye darzitaH tena saha virodhaH pratibhAti ataH ayaM ilokaH kavernAsti iti me mtiH| tathA cAparo'tra vimarzaH kAvye pUrNatAM nIte punaH varNaH pada vAkyamiti zlokalekhanam abde iti zlokalekhanaM ca sayuktikaM na pratibhAti / ataH anyena kenApi etacchlokayugmaM racitaM syAditi manasi vikalpa utpadyate / tathA ca saTippaNapustakeSu abde itizloko'pi na vartate / ato'sya zlokasyAbhiprAyo na vyaktIkRtaH iti jJeyam / zrutasAgarAcAryairakRtaTIkasya asya yazastilakAsyakAvyAMzasya yathAmati TIkA vihitaa| atra TokAyAM vyAkaraNAdya nabhijJatayA matto bahavo doSAH jAtA iti manye tAn saMzodhya pAThakAstaM kAvyAMzaM paThantu iti nivedyate // jinadAsena pAzvanAthatanUjena phaDakulatyupAyena / Page #638 -------------------------------------------------------------------------- Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayanasthazlokAnukramaH 209 282 553 117 . 187 900 296 383 907 843 147 886 325 111 654 a zlo0 saM0 anarthadaNDanirmokSA akRtrimo vicitrAtmA anavaratajalArdA akSAjjJAnaM 245 anavekSA pratilekhanaaGgapUrvaprakIrNoktaM 840 - anigRhitavIryasya aGguSThe mokSArthI 601 anupamakevalavapuSaM aghnannapi bhavetpApI 341 anupAyAnilodbhrAntaM ajastilottamAcittaH 62 anumAnyA samuddezyA ajJAtatattvacetAbhi- 805 anuyAceta nAyUMSi ajJAtaparamArthAnA 12 anuyogaguNasthAnaaNuvratAni paJcava 314 anuvIcIvaco bhASyaM atadguNeSu bhAveSu 825 anekajanmasaMtate atAvakaguNaM sarva 685 antardurantasaMcAraM atitheyaM svayaM yatra 830 antarbahirgate saMge atiprasaMgahAnAya 324 antarbahirmalaploSA atyakSe'pyAgamAtpuMsi antaHzuddhi bahiHzuddhi atyantaM malino dehaH 723 anyonyAnupravezena atyarthamarthakAMkSAyAM apavitraH pavitro vA atyalpAyatirakSajA 497 apAte sundarArambhaatyuktimanyadoSokti apAstaikAntavAdIndrAn atrAmutra ca niyataM amajjanamanAcAmo adattasya parasvasya amaratarugInetrAnande adurjanatvaM vinayo amidhaM mizramutsagi adeve devatAbuddhi- 143 amRtakRtakaNike adainyAsaMgavairAgya- 135 ambhazcandanatandulo adbhiH zuddhi nirAkurvan 469 - abhaktAnAM kadaryANAM adrohaH sarvasattveSu 879 abhaGgAnaticArAbhyAM advaitAnna paraM tattvaM ..219 abhayAhArabhaiSajyaadvaitaM tattvaM vadati 585 adharmakarmanirmukti abhayaM sarvasattvAnAadhItya sarvazAstrANi abhimAnasya rathArtha adhomadhyordhvalokeSu abhilaSitakAmadhenI adhyadhivratamArohet 855 arahasye yathA loke adhyAtmAgnI dayAmantraH 881 athitvaM bhaktisaMpattiH anaGgAnalasaMloDhe 422 arhadrUpe namo'stu anantaguNasaMnidhau 594 . arhantamamitanIti anayava dizAcintyaM 85 arhannatanumadhye 457 alakavalayaramyaM 429 alakavalayAvartabhrAntA 756 alpAtklezAt sukhaM suSThu 922 avamatarugahanadahanaM 557 avyaktanarayonityaM 692 atitvaM pramAditvaM 890 azaktasyAparAdhena 671 azanaM krameNa heyaM 915 azmA hemajalaM muktA 817 azvatthodumbaraplakSa. 35 asatyaM satyagaM 173 asUyakatvaM zaThatA 441 astradhAraNavad bAhye 923 ahameko na me 462 ahiMsaH savrato jJAnI ahiMmAvatarakSArtha 707 aho mithyAtamaH puMsAM 937 A 488 AgAmiguNayogyo 125 AcAryopAsanaM 593 AtmajJaH saMcitaM doSaM AtmadezaparispandaH 550 Atmani mokSe jJAne 559 AtmanaH zreyasejyeSAM 785 AtmalAbhaM vidurmokSaM 939 AtmavittaparityAgAAtmA kartA svaparyAya AtmAnAtmasthitiloko 834 AtmA'yaM bodhisaMpatte 610 AtmAjitamapi dravyaM 652 AtmAzuddhikararyasya 212 AditaH paJca tiryakSa 816 AdidhyAsuH paraM jyoti555 AdI madhvamadhu prAnte 482 AdI sAmAyika karma 376 609 827 913 3 m3 328 643 353 182 766 113 788 771 262 773 248 101 664 368 921 612 668 459 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 upAsakAdhyayana 280 640 876 746 632 118 924 333 AdhivyAdhiniruddhasya AdhivyAdhiviparyAsaAnando jJAnamaizvarya AptasevopadezaH AptasyAsannidhAne'pi AptAgamapadArthAnAM AptAMgamapadArthAnAAptAgamAvizuddhatve Apte zrute vrate tattve ApravRttenivRtti, AplutaH saMplutasvAntaH AyuSmAnsubhagaH AyuH prajAsu paramaM ArAdhyaratnatrayaAvezikAzritajJAtiAzriteSu ca sarveSu AsanaM zayanaM AhustasmAtparaM AlasyAdvapuSo AzAdezapramANasya AzAsmahe tadeteSAM 780 karmAdAnanimittAyAH 831 karmAkRtyamapi prANI 824 karmANyapi yadImAni 102 karmAtmanovivektA 528 kaladhautakamalamauktika159 kalpairapyambudhiH 295 kaSAyAH krodhamAnAdyA 163 kaSAyendriyadaNDAnAM 312 kaSAyodayatIvAtmA 184 kasyacitsaMniviSTasya 896 kAmaH krodho mado mAyA 81 kAyena manasA vAcA kAruNyAdathavaucityA kAle kalo cale citte 44 kRtapramANAllobhena 743 kriminIlIvapu727 kuNTe SaSThirazItiH 342 871 335 214 ucchiSTaM nocalokAha uttamaM sAttvikaM dAnaM 45 uttarottarabhAvena .. 460 utpattisthitisaMhAra461 udaGmukhaM svayaM 48 udazviteva mANikyaM 115 udbhrAntArbhakagarbha 178 udbhinne stanakuDmale / 231 upakArAya sarvasya 359 upagRhasthitIkArI 472 upavAsAdibhirate 362 upAye satyupeyasya 542 upekSAyAM tu jAyeta 904 795 eka: khe'nekadhAnyatra ekaM padaM bahupadApi ekastambhaM navadvAraM 690 ekA jIvadayakatra ekAntaraM trirAtraM vA 452 ekAntaH zapathazcaiva ekAntasaMzayAjJAnaM ekApi samartheyaM etattattvamidaM tattvaetadvidhina dharmAya ebhirdoSavinirmukta: elAlavaGgakaGkola338 evamAlocya lokasya eSa eva bhaveddeva 512 149 eSendriyadruma 796 326 930 392 361 kuryAtkarayonyasi mur9 . 128 70 701 298 379 177 samayaya 155 345 658 148 475 592 kuryAttapo japenmantrAkurvannatibhiH sAdha kevalizrutasaGkeSu ko devaH kimidaM jJAnaM kriyAnyatra krameNa klezAya kAraNaM karma klezAyava kriyAmISu kSayAkSayakapakSatve kSayAmayasamaH kAmaH kSAntiyoSiti yo saktaH kSAntyA satyena zaucana kSutpipAsAbhayaM dveSakSetra dhAnyaM dhanaM 764 iti cintayato dharmya iti tadamRtanAtha itthaM niyatavRttiH itthaM prayatamAnasya itthaM mano manasi itthaM ye'tra samudrakandaraitthaM zaGkitacittasya ityeSa gRhiNAM dharmaH imameva mantramante 247 141 103 414 545 122 873 185 52 433 604 aidamparyamato muktvA aizvaryodArya khasuptadIpanirvANa 686 Ita yukti yadevAtra uktaM lokottaraM dhyAnaM ucite sthAnake yasya uccAvacajanaprAyaH uccAvacaprasUtInAM kadalIghAtavadAyuH kapardI doSavAneSa 708 kapilo yadi vAJchati 161 karNAntakezapAza822 karNAvataMsamukhamaNDana56 karmaNAM kSayataH zAntaH 901 gatisthityapratIghAta- 65 gahanaM na zarIrasya 578 guNaiH surabhitAtmAna895 gulphottAnakarAGguSTha198 gRhakAryANi sarvANi 233 gRhastho vA yatirvApi 110 892 681 733 321 235 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 870 494 gRhastho vA yativipi gRhI yataH svasiddhAntaM gehinA samavRttasya gopRSThAntanamaskAragrahagotragato'pyeSa grAmasvAmisvakAryeSu grAmAntarAtsamAnItaM grAmyamartha bahizcAntarya: 377 179 288 240 693 532 47 10 570 595 29 zlokAnukrama 809 jine jinAgame sUrI 916 jIvantu vA mriyantAM vA 93 jIvayogAvizeSaNa 138 jIvasthAnaguNasthAna jIvaH zivaH zivo jIvaH 348 jIvAjIvaparijJAnaM 781 / jIvitamaraNAzaMse 874 jainamekaM mataM maktvA jaiminyAdenaratve'pi jyotireka paraM veSaH jyotibinduH 216 jyotirmantranimittazaH jvalannajanajvAloruvUkabIjAdeH jJAtA draSTA mahAnsUkSmaH jJAtInAmatyaye jJAtureva sa doSo'yaM 160 jJAnakANDe kriyAkANDe 624 jJAnadarzanazUnyasya jJAnabhAvanayA hone jJAnamekaM punadhA 435 jJAnavAnmRgyate kazcit 203 jJAnahIne kriyA puMsi jJAnahIno durAcAro jJAnaM dubhaMgadeha505 jJAnaM paGgo kriyA cAndhe jJAnaM brahma dayA brahma 688 jJAnAdavagamo'rthAnAM jJAnI paTustadeva jJAne tapasi pUjAyAM 573 jJAnarmanovapurvRtta 440 cakrizrIH saMzrayotkaNThA cakSuHparaM karaNakandaracAturvarNyasya saMghasya cittaM dvayoH purata eva cittaM na vicArakacittasya vittacintAyAM cittasyaikAgratA dhyAnaM citte citta vizati citte cintAmaNiryasya citte'nantaprabhAve citrAlekhanakarmabhicintAmaNitridivadhenucetanAcetanA caityazcatyAlaya 104 41 798 171 206 524 700 200 215 tattve pumAnmanaH puMsi 250 tattve jJAte ripo dRSTe 300 tattveSu praNayaH paro'sya 920 tatrAhiMsA kuto yatra tatsatyamapi no vAcyaM 919 tatsaMstavaM prazaMsA vA 903 tatsvasya hitamicchanto tathA kurvan prajAyeta tathApi yadi mUDhatva tathApi svasya puNyArtha 637 tathA'pyatra tadAvAse tadapi vadeyaM 650 tadalamatulatadaharjastanehAto tadAvRtihato tasya taduttamaM bhavetpAtraM 260 tadaitihye ca dehe ca 813 taddAnajJAnavijJAna105 tadAmabaDhakakSANAM tadravyadAtRpAtrANAM 261 tavratavidyayA vittaH 50 tannAsti yadahaM loke tannarantaryasAntarya889 tapasaH pratyavasyantaM tapastIvaM jinendrANAM 22 tapo guNAdhike puMsi tapodAnArcanAhInaM tapaH zrutavihIno'pi 848 tarudalamiva paripakvaM 204 tarSeAmarSaharSAdyatasmAnmanonikete tasya kAlaM 631 tAH zAsanAdhirakSArtha 162 tIrthodakarmaNisuvarNa309 tAlatribhAgamadhyA 699 tucchAbhAvo na kasyApi 857 tuNDakaNDUharaM zAstraM 613 turIyaM varjayennityaM 79 te kurvantu tapAMsi 844 745 308 217 673 752 191 chatraM dadhAmi kima 336 872 20 572 794 704 891 391 935 877 670 jagatAM kaumudIcandra jagannetraM pAtrajayanikhilanilampA jayalakSmIkarakamalAjantoranantasaMsArajanmayovanasaMyogajanmasnehapichadapi jAtayo'nAdayaH sarvA jAtirjarA mRtiH puMsAM jAtipUjAkulajJAnajAne tattvaM jitvendriyANi sarvANi jinasiddhasUridezaka 698 544 tatkAlamapi taddhayAnaM 477 tatkudRSTayantarodbhUtA 885 tacchAkyasAMkhyacArvAka909 tacchAsanakabhaktInAM tattadguNapradhAnatvA858 tattvacintAmRtAmbhoSI 493 tasvabhAvanayodbhUtaM 734 40 265 384 495 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 upAsakAdhyayana 787 731 665 tenAdhItaM zrutaM sarvaM te nAmasthApanAdravyatarazcamamaraM mAyaM toyamadhye yathA tailaM trayImArga trayIrUpaM trasasthAvarabhedena trailokyaM jaThare yasya tvaM sarvadoSarahitaH dharmeSu svAmisevAyAM 237 dhUmavannirvamettA 98 dhyAtAtmA dhyeyamAtmaiva 697 dhyAnAmRtAnnatRptasya 675 dhyAnAvaloka320 dhyAyan vinyasya 590 dhyAyedvA vAGmayaM 728 504 703 702 14 736 735 852 137 574 679 621 485 775 dRSTAdRSTamavaityartha 823 dRSTihInaH pumAneti 617 dRSTe'rthe vacaso'dhyakSA 724 devaM jagattrayInetraM 687 devaM devasabhAsInaM 108 devatAtithipitrartha 64 deva tvayi ko'pi 506 devapUjAmanirmAya devamAdau parIkSeta devasevA gurUpAstiH 718 devAgAre girI cApi 715 dezataH prathamaM tatsyAt 782 dezataH sarvato vApi 725 dehadraviNasaMskAra- -- 473 dehArAme'pyuparatadhiya349 dehe'sman vihitArcane 323 devAdAyuvirAme devAllabdhaM dhanaM 768 doSaM gRhati no jAtu 767 doSatoyairguNagrISmaH drAkSAkhajUMracocekSu754 druhiNAdhokSajezAna dvAdazavarSANi nRpaH 449 dvAdazAGgagharo'pyeko 450 dvijANDajanihantRNAM 448 dvidalaM dvidalaM prAzyaM dvividhaM trividhaM dazavidha- 811 dvaitAdvaitAzrayaH zAkya: 791 dvau hi dharmoM gRhasthAnAM 589 337 713 dhanAyAviddhabuddhInA 15 dharaNIdharadharaNiprabhRti938 dharmakarmaphale'nIho 880 dharmabhUmau svabhAvena / 763 dharmAcchamabhujAM dharma 518 dharmAtkilaiSa jantu 299 dharmAdharmoM nabhaH kAlo ___ dharma yoginarendrasya 14 dharmeSu dharmaniratAtmasu dagdhe bIje yathAtyantaM dadhi bhAvagataM kSIraM dadhisarpipayobhakSyadaghnaH sapirivAtmA dantadhAvanazuddhAsyo darpaNa vA pramAdAdvA darzanasparzasaMkalpadarzanAddehadoSasya dAtAnurAgasampannaH dAtrapAtravidhidravyadAnajJAnacaritrasaMyamadAnamanyadbhavenmA dAhacchedakaSA'zuddhe dikSu sarvAsvadhaH proladigdezaniyamAdevaM digdezAnarthadaNDAnAM dokSAkSaNAntarAtpUrva dIkSAyAtrApratiSThAdyAH dIkSAyogyAstrayo varNAH dIkSAsu tapasi vacasi dInAmyuddharaNe buddhiH dIpahasto yathA durAgrahagrahAste duzcintanaM durAlA duSkarma durjanAsparzI duSpaMkvasya niSiddhasya dUrAruDhe praNidhidRtiprAyeSu pAnIyaM dRSTastvaM jinasevito'si dRSTAntAH santyasaMkhyeyA 60 na kuryAddaradRkpAtaM 754 na khAtkRtirna kaNDUti263 na te guNA na tajjJAnaM natergotraM zriyo dAnA.264 415 nadInadasamudreSu 520 nandyAvartasvastikanamadamaramaulimaNDala namadamaramaulimandara821 namrAmarakirITAMzu 188 nare'dhIre vRthA varma 389 naroragasurAmbhoja541 na vedAdaparaM tattvaM navaiH saMdigvanirvAha navopacArasampannaH 898 351 na vratamasthigrahaNaM na stUyAdAtmanAtmAnaM na svato jantavaH preyA226 na svargAya sthiterbhuktinAkSamitvamavighnAya nAtmA karma na karmAtmA 476 nApteSu bahutvaM nAbhI cetasi nAsAgre 436 nAbhI netre lalATe ca 581 nAharanti mahAsattvA 864 nikAmaM kAmakAmAtmA 406 nijabIjabalA281 nityasnAnaM gahasthasya niyataM na bahutvaM 109 niyamitakaraNagrAmaH 492 niraJjanaM jinAdhIzaM 563 nirAdhAro nirAlambo 218 192 776 395 385 145 302 618 246 588 . 719 638 786 412 576 464 742 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phalgujanmApyayaM deho 620 254 622 ni:jateva tantreNa 73 pAthaH pUnkuimbhAn 534 nirmanaske manohaMse 625 pAdajAnukaTigrIvA nirmamo nirahaMkAro pAdAmbujasyamidaM 509 nirvicArAvatArAsu. 623 pApAkhyAnAzubhAdhyAna- 454 niHzaGkAtmapravRtta: 24 pASANabhUrajovAri -927 nizcayocitacAritra: 242 pitroH zuddhI yathA'tye niSkiJcano'pi 591 puNyadrumazciramayaM 540 nidhAndAdividho 130 puNyAyApi bhaved duHkhaM 252 nisargo'dhigamo vApi 223 puNyopArjanazaraNaM 551 nihatya nikhilaM pApaM 358 puNyaM tejomayaM prAhuH 339 nIrUpaM rUpitAzeSa- 681 puruSatrayabalAsakta- . 582 netraM hitAhitAloke 491 puSpaM tvadIyacaraNAcana- 507 naiva lagnaM jagat 121 / / puSpaiH parvabhirambuja- 600 naiSkicanyamahiMsA ca 132 puSpAdirazanAdirvA . 792 nyanavIkSAvinirmokSe .. 33 puSpAmodo tarucchAye 726 puMsaH kRtopavAsasya so yathA saMzayitAzayasya 908 pUrvAparAvirodhena 709 paJcamUrtimayaM bIjaM 99 .paJcendriyapravRttyAkhyA 878 poSaNaM karasattvAnAM 456 papramutthApayetpUrva 712 pautavanyUnatAdhikye parapramoSatoSeNa 372 prakRtisthityanubhAgaparalokadhiyA prakurvANaH kriyAstAstAH 255 paralokahikaucityeSvasti 770 prakSINobhayakarmANaM parastrIrAjavidviSTa 382 praNidhAnapradIpeSu parastrIsaMgamA- 418 pratigrahoccAsanaparasparaviruddhArtha- 66 pratidivasaM vijahabala- 893 parAparaparaM deva 694 pratnakarmavinirmuktA- 486 parigrahaparityAgo pratyAkhyAnasvabhAvAH 926 parimANamivAtizayena 577 pramANanayanikSepaH .651 parimANaM tayoH kuryA- 760 prabhavaM sarvavidyAnAM 678 paroSahavratodvigna- 190 prabhAvaizvaryavijJAna- 628 parebrahmaNyanucAno 645 / / prazrayotsAhanAnanda- 841 parvANi proSadhAnyAhu. 750 prastAvanA purAkarma- 529 palANDuketakInimba 762 prAtavidhistava 562 pANipAtraM milatyeta- 134 prApte'rthe ye na . 439 pAtAlamartya khecara. 599 prAya ityucyate loka- 350 pAtrApAtrasamAvekSya 829 prAyaH saMprati kopAya 13 pAtrAvezAdivanmantrA- 18 priyazIla: priyAcAraH 378 pAtre dattaM bhavedannaM 800 preyaMte karma jIvena 106 badhabandhanasaMrodhabandhasya kAraNaM proktaM 114 bahiHkAryAsamarthe'pi bahiHkriyA bahiSkarma 243 bahistapaH svato'bhyeti 846 bahirantastamovAtabahistAstAH kriyAH 411 bahivihRtya saMprApto 471 bAlaglAnatapaHkSINa. 783 bAhye grAhye malApAyAt 36 bAhyasaMgarate puMsi 4.2 buddhimauruSayukteSu 807 bodhatrayavidita- 575 bodhApagApravAheNa 489 bodho vA yadi vAnando 32 bodho'vadhiH zruta- 503 bodhyAgamakapATe 648 brahmakaM yadi siddhaM syA- 42 brahmacaryopapannasya brahmacaryopapannAnA- 126 370 .777 854 bhaktinityaM jinaparaNayoH 561 bhaktyAnatAmarAzaya- 556 bhayalobhoparodhAdyaH 8.6 bhamibhasmamaTAyoTa- 175 bhavaduHkhAnalazAnti... 515 bhAvapuSpairyajeddevaM 882 bhAvAmatena manasi 520. bhuktimAtrapradAne hi 818 bhuvamAnandasasyAnA- 683 bhUpayaHpavanAgnInAM 347 bhUpavanavanAnala- 579 bhUmau janmeti bhUrje phalake sicaye 483 bhedo'yaM yadyavidyA 30 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 upAsakAdhyayana 659. bhedaM vivajitAbheda bhakSanartananagnatvaM bhojyaM bhojanazaktizca bhaumavyantaramartya 615 789 513. mithyAtamaHpaTalabhedana- 499 mithyAtvagrastacitteSu 805 midhyAmahAndhatamasA. 508 mukhasyAdhaM zarIraM 393 muktilakSmIlatAmUlaM 490 munInAM vyAdhiyuktAnAM 838 munibhyaH zAkapiNDo'pi 833 mUDhavayaM madAzcASTo 241 mUrdhAbhiSikto'bhiSavA- 748mUlavataM vratAnyarcA 853 mUlottaraguNamRtyuMjayaM yadanteSu matsnayeSTakayA 470 maitrIpramodakAruNya- 334 mokSamArga svayaM 380 812 820 765 273 931 TakatUdatyaga .. makSikAgarbhasaMbhUta 294 matirjAgati dRSTe'rthe 258 madanoddIpanavRttaH 408 madeAsUyanAdi- 355 madbhAvilakSmI. 547 madyaM dyUtamupadravyaM 419 madyamAMsamadhutyAgaH 270 madyamAMsamadhuprAyaM 290 madyAdisvAdigeheSu 297 madhena yAdavA naSTA madyaikabindusaMpannAH 275 manasA karmaNA vAcA 352 manujadivijalakSmI 597 manujatvapUrvanayanAyakasya 587 manomAtrocitAyApi manomohasya hetutvA. 276 manovAkkAyakarmANi . 119 mantrabhedaH parIvAda- 381 mantravanniyato'pyeSo 107 mantrANAmakhilAnAmantro'yameva sevyaH / 608 mantro'yaM smRtidhArAbhi-706 mandamadamadanadamanaM 5 52 mandaM mandaM kSipedvAyu 716 mandire padire nIre mamedamitisaMkallo mamedaM syAdanuSThAnaM 918 mahAbhAgo'hamadyAsmi mAnadAvAgnidagdheSu 932 mAnamAyAmadAmarSa- 859 mAnyaM jJAnaM tapohInaM mAyAnidAnamithyAtva- 236 mArgasUtramanuprekSAH 662 mAMsAdiSu dayA nAsti 293 yadAtmavarNanaprAyaM 828 yadendriyANi paJcApi yadevAMgamazuddhaM . 129 yaddattaM tadamutra 832 yadRSTamanumAnaM ca 72 yaddevaiH zirasA dhRtaM . 498 yadbIjamalpamapi 741 yadbhavabhrAnti 479 yadyapyasmin 626 yadyarthe darzite'pi 259 yad rAgAdiSu doSeSu 228 yathA pUjyaM jinendrANAM 797 yathA yathA viziSyante yathAvidhi yathAdezaM yathauSadhakriyAyamaniyamasvAdhyAyA- 897 yamazca niyamazceti 761 yaSTivajjanuSAndhasya 257 yastattvadezanAd yastu lolyena mAMsAzI- 310 yastvAmitaguNa- 568 yasa nabhyudayaH puMsAM - 2 yasya dvandvadvaye 445 yasya sthAnaM tribhuvana yasyAtmani zrute tattve 57 yasyAM padadvayamalaMkRtiyasyendriyArthataSNA yAmantareNa sakalArtha- 739 yAyAd vyomni 720 yAvanmAyAnizAlezo yA spaSTatAdhikavidhiH 742 yA svalpavasturacanApi 740 yuktaM hi zraddhayA sAdhu 793 ye plAvayanti pAnIya- 124 ye'vicArya punardevaM yeSAM karmabhujaMganirviSa. 543 yeSAM tRSNAtimira- 517 yeSAM dhyeyAzaya- 523 yaH karmadvitayAtItastaM 865 yaH pApapAzanAzAya 862 yaH zrIjanmapayonidhiyaH sakRtsevyate bhAvaH 759 yaH skhalatyalpabodhAnAM 653 yaM yamAdhyAtmamArgeSu 691 . yaccintAmaNirIpsiteSu 501 yajamAna sadarthAnAM yajjAnAti yathAvastha- 256 yajJairmudAvabhRSabhAgbhi 560 yataH samayakAyArthoM yatparatra karotIha yatparasya priyaM 387 yatsyAtpramAdayogena yatra netrAdikaM nAsti yatrAyamindriyagrAmo yatra yatra hRSIke 710 yathA yathA parevetacceto 388 yatra ratnatrayaM nAsti yadajJAno yugaH karma 847 yadantaHzuSiraprAyaM 329 yadA cakAsti 667 738 642 289 . 432 318 38 672 815 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 522 538 pa 344 453 910 zlokAnukrama 523 yeSAmane malayajarasaiH 521 va zabdatiTarna 849 yeSAmantastadamRta- 519 vacasA vA manasA vA 602 zarIrAvayavatve'pi yo'kSasteneSvavizvastaH 869 vaJcanArambhahiMsAnA- 458 zAkyanAstika- 804 yogAbhogAcaraNacature vadhabandhanasaMrodha- 455 zAThayaM garvamavajJAnaM 784 yoge'sminnAkanAthaM vadhUvittastriyo muktvA 405 zArIramAnasAgantu 229 yo'vagamya yathAmnAyaM 867 vapuSo vacaso vApi . 837 yo'vicAritaramyeSu 641 varArthaM lokavArtArtha- 140 zikhaNDikukkuTayo hi vAyurna zakto'tra 123 . vasudevaH pitA yasya 63 zilpikAruka 790 yo durAzayadurdazo 669 vastunyeva bhavedbhaktiH 142 zilAstambhAsthi- 928 yo madAtsamayasthAnA vAgdevatAvara 525 zucivinayasaMpanna- 914 yo hatAzaH prazAntAza- 860 vAgvizuddhApi duSTA syAd 97 zuddhaM dugdhaM na gormAsaM 304 vAtAtapAdisaMsRSTe 465 zuddhamArgamatodyogaH 251 rakSannidaM prayatnena 451 vAmadakSiNamArgastho 87 zuddhe vastuni saMkalpaH 481 rakSAM saMharaNaM sRSTi vikathAkSakaSAyANAM zuddhavizuddhabodhasya 549 rakSyamANe hi bRhanti 407 vikAre viduSAM dveSo zUnyaM tattvamahaM vAdI . rajjubhiH kRSyamANaH . 729 vikSepAkSepasaMmoha- . 737 zokasaMtApasaMkranda- 332 ratnatrayapuraskArAH 484 vicArya sarvamaitihya 487 zaucamajjanamAcAmaH 176 ratnaratnAGgaratnastrI- 371 vijJAnapramukhAH santi 580 zRGgArasAramamRtadyuti- 164 ratnAmbubhiH kuzakRzAnubhi- 533 vidyAvibhUtirUpAdyAH 239 zraddhA tuSTibhakti- 778 rasatyAgakabhaktaka- 751 vidhizcetkevalaM zudaya 307 zraddhA zreyo'thinAM zreyaH 17 rAgaroSadhare nityaM . 232 vidhuguroH kalatreNa 427 zrIketanaM vAgbanitAnivAsaM 526 rAgAdidoSasaMbhUtivipakSe klezarAzInAM zrutasya prazrayAcchreya- 836 rAgAdvA dveSAdvA viprakIrNArthavAkyAnA 905 zrutAttavaparijJAnaM 842 rAjyaM pravardhate tasya 430 vilInAzayasaMbandhaH zrutizAkyazivAmnAyaH 174 rikthaM nidhinidhAnotthaM 367 . vivarNaM virasaM viddha- 779 zrute vrate prasaMkhyAne 868 rucistattveSu samyaktvaM 267 vivekaM vedayeducca- 884 zreSTho guNa hasthaH rUpe maruti citte ca 633 vizuddhavastudho 244 Sa rUpaM sparza rasaM gandhaM vizuddhannAntarAtmAyaM 757 SaTsvartheSu visarpanti, reNuvajjantavastatra -viSavadviSayAH puMsAM 410 SaDatra gRhiNo jJeyA reSaNAtklezarAzInA- 861 viSasAmarthyavanmantrAt SoDazAnAmudArAtmA vismayo jananaM nidrA lakSmIkalpalate 548 vItopalepavapuSo saMsArAgnizikhAcchedo laGghanauSadhasAdhyAnAM 357 vRttamagnirupAyo dhoH 268 saMkalpapUrvaka: sevye 316 lAbhe'lAbhe vane vAse 644 veNumUlarajAzRGga- 929 saMklezAbhinivezena lIlAvinAsavilasan vairAgyabhAvanA nityaM 940 saMge kApAlikAtreyo lezato'pi mano vairAgyaM jJAnasaMpatti- 634 . saMghAnaM pAnakaM dhAnyaM 327 lokavitvakavitvAdya vyomacchAyAnarotsaMgi 695 saMnyastAbhyAmadho- 732 lobhakokasacihnAni 934 za saMbhogAya vizuddhayarthaM laulyatyAgAttapovRddhi 835 zaGkAkAkSAvinindAnya- 146 saMyoge vipralambhe 646 lakSaNa Our 657 san 199 127 649 814 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 803 722 340 524 upAsakAdhyayana saMsArAmbudhi 496 sarvasaMstutya 677 stotre yatra mahAmunipakSAH 569 satkArAdividhA sarvA kriyAnulomA sthUlaM sUkSmaM dvidhA dhyAnaM 711 satpAtraviniyogena 443 sarvAkSaranAmAkSara. 598 snapanaM pUjanaM stotraM 912 satyavAksatyasAmA 390 sarvArambhapravRttAnAM 819 snAnagandhAGgasaMskAra- 753 sattve sarvatra cittasya. 230 sarvArambhaviz2ambhasya 468 snAnAnulepavasanA- 201 sadAzivakalA rudre sAvitrIva tanUjAnA... 186 snehaM vihAya bandhuSu 899 sa dharmo yatra nAdharmaH 2 sa vidvAnsa mahAprAjJaH 287 smararasavimuktasUkti 554 santo guNeSu tuSyanti savidhA pArakRteriva 894 syAM devaH syAmahaM yakSaH 158 sa pumAnnanu loke 284 sa zavo yaH zivajJAtmA 888 syAdvAdabhUdharabhavA 747 sa pravRttinivRttyAtmA sa zrImAnapi 438 svakIyaM jIvitaM yadvat 292 sa bhUbhAraH paraM prANI 285 sa sukhaM sevamAno'pi svaguNaH zlAghyatAM yAti 59 samayAntarapAkhaNDa- 139 sahasaMbhUtirapyeSa 437 svajAtyava vizuddhAnAM 476 samayI sAdhakaH sAdhuH 808 sAkAre vA nirAkAre svataH zuddhamapi vyoma- 168 samarthazcittavittAbhyAM 205 sAkAraM nazvaraM svataH sarva svabhAveSu 249 samavasaraNavAsAn 514 sA kriyA kApi svabhAvAntarasaMbhUti- 28 samasta yuktinirmukta: 90 sA jAti: paralokAya 887 svabhAvAzucidurgandhaH 279 samithyAtvAstrayo vedA 434 sA dUtikA 424 svarUpaM racanAzuddhi- 850 samutpadya vipadyeha 274 sAdhaM sacittanikSipta- 851 svargApavargasaMgati- 558 sa mUrkhaH sa jaDaH so'jJaH 286 siddhAnte'nyatpramANe svasyAnyasya ca kAyo'yaM 170 saMpUrNamatispaSTaM 607 sukhaduHkhavidhAtA'pi 253 svasyaiva sa doSo'yaM 167 samyaktvajJAnacAritra sukhAmRtasudhAsUti- 666 svAdhyAyadhyAnadharmAdyA: 416 samyaktvajJAnacAritra. 7 suprayuktena dambhena 374 svAdhyAya saMyame saGgha 213 samyaktvaghnantyanantAnuH 925 / / surapatiyuvati 567 samyaktvaM nAGgahInaM 238 / surapativiracitasaMstava- 571 havyariva hutaprotiH 409 samyaktvaM bhAvanAmAhu- 5 sUkSmaprANayamAyAmaH 614 haste cintAmaNistasya 758 samyaktvasyAzrayazcitta- 269 / sUrI pravacanakuzale 902 haste svargasukhA- 502 samyaktvAt sugatiH proktA 266 sUryA? grahaNasnAnaM 136 hiMsanaM sAhasaM drohaH 420 samyagetatsudhAmbhodhe 674 saNivajJAnamevAsya hiMsanAbrahmacauryAdi 354 samyagjJAnatrayeNa 510 so'yaM jinaH 537 537 hiMsAyAmante cauryA- 317 sarAgavItarAgAtma- 227 so'haM yo'bhUvaM 583 hiMsAsteyAnatA sargAvasthitisaMhArasaumanasyaM sadAcarya 839 hitAhitavimohena 272 sarva eva hi janAnAM sorUpyamabhayAdAhu 772 hiraNyapazubhUmInAM sarva cetasi bhAseta strINAM vapurbandhubhi- 428 hetAvanekadharmapravRddhi 586 sarvajJaM sarvalokezaM strItvapeyatvasAmAnyA- 303 heyaM palaM payaHpeyaM 305 sarvadoSodayo madyA- 271 strISu dhanyAtra 425 heyopAdeyarUpeNa sarvapApAsrave kSINe 714 stUyamAnamanUcAna- 680 homabhUtabalI 474 315 480 100 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 525 431 222 399 402 189 404 301 uddhRtapadyAnukrama . 2. uddhRtapadhAnAmakArAdyanukramaNI adRSTavigrahAcchAntA- 77 / / klezakarmavipAkAzaya manmathonmAthitasvAntaH adhItya vidhivadvedAn (yogadarzana 1-24,25) 9 mahApadmasuto viSNu- (manusmRti 6-36) 153 kSatraputro'kSavikSiptaH 157 mahokSo vA mahAjo vA antastattvavihInasya kSudramatsyaH kila kastu (varAMga- mAnavaM vyAsavAziSThaM antaHsArazarIreSu 207 carita 5,103) 311 mAyAsaMyamanotsU aputrasya gatirnAsti 152 gosave surabhi maSodyAdInavodyogA abuddhipUrvApekSAyA caNDo'vantiSu mAtaGgaH 313 mAMsaM jIvazarIraM (AptamImAMsA) 225 jale tailamivaitiAM 181 yastu pazyati rAjyante abhimAnasya rakSArtha 180 tRNakalpa:zrIkalpa- 208 (svapnAdhyAya) alpairapi samarthaH 394 te tu yastvavamanyeta yajJArthaM pazavaH saSTAH asthAne baDhakakSANAM 396 __(manusmRti 2-11) 89 vaktA naiva sadAzivo AjJAmArgasamudbhava (AtmA- daNDo hi kevalo 195 vizuddhamanasAM puMsAM nuzAsana zlo0 11) 234 dizaM na kAMcid (saundarananda zrIbhUtiH steyadoSeNa AsannabhavyatAkarma 224 16, zlo0 28-29) 10 zruti vedamiha prAhuH urarIkRtanirvAha (manusmRti 2-10) UvilAyA mahAdevyA- 211 naivAntastattva SaTzatAni niyujyante eka eva hi bhUtAtmA paJcakRtvaH kilakasya 363 SaSThyAH kSite (brahmabindu 1-1) 43 pariNAmameva kAraNamAhuH sannasaMzca samAveva ekasmin manasaH koNe 346 (AtmAnuzAsana zlo023)343 sa pUrveSAmapi guru pAdamAyAnivi kuryAt 373 ekasmin vAsare 278 puNyaM vA pApaM vA 210 (yogadarzana) aizvaryamapratihataM (avadhUtapurANaM mAnavo dharmaH sudattIsaMgamAsaktaM ___ vacana) (manusmRti 12-110)403 / / svameva hantumIheta auSadhyaH pazavo vRkSAH pihite kArAgAre hataM jJAnaM kriyAzUnyaM __(manusmRti 5-40) 401 bahiH zarIrAdyad hAsApituH kAdambatAyagosiMha- 183 bAlavRddhagada 2 hetuzaddheH zratervAkyAta 397 78 196 375 88 398 447 220 202 221 23 165 277 270 313 - 3. viziSTa zabdasUcI atithi 319 atiprasaMga 147 atizaya atIndriya adeva advaita 20, 24, 96, 246 advaitamata 140 218 36 aMga akSara agnisatkAra agnihotra acetana ajIva ajJAna (mithyAtva) aNuvrata atatva adhyAtmatattva 241 adhyAtmAgama adhyAtmArina 319 adhyAtmAcAra adhyAtmatattvavidyA adhyAtmamArga 271 adhyAtmasamAdhi adhvaryu 188, 320 anaMgakrIDA anaka 238 327 29 adharma 48,143 adhimama adhimamasamyaktva 104 . 223 / 193 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 anakSara anagAra anantavIrya anantadarzana anubandha anarthadaNDa analAcana anavasthA anAcAma 331 211 61 21 33 anAyatana 117 anAzvAn 317 anukampA 108, 110, 222 anuprekSA 267 30 anubhAga (-bandha) "1 anumAna 'anumAnyA ( - bhikSA) 321 anuyoga 221, 263,327, 328 anuSThAna 2 anUcAna anRta (-rodradhyAna) antastattva antarAya antya vizeSa 313 127, 316 192 219 anyazlAghA anyonyAnupraveza anyopadeza aparASTa aparigraha apAtra 19, 26, 335 ( kA svarUpa) abhyudaya amajjana amRtavarSaNa ayuta siddha 261,270 317 262. apratyAkhyAna ( kaSAya ) abIjaka (dhyAna) abhaya (dAna) abhAva abhiniveza 3, 61 147 2 36 29 313 9 335 300 332 254 294 2 166 1 33 282 22 upAsakAdhyayana artha ( samyaktva ) 113, 114 ( ke do bheda ) 31H 313 68 16 21. 11 arthAlaMkAra ardhacakravartI ardhanArIzvara arhatparameSThI arhatpratimA arhanta avadhUta alarkaviSa alubdhatA avagADha ( - samyaktva) - 113,114 avadhi (bodha) 58, 62, 100, 143, 156, 181, 224, 226, 227 avanaddha avarNavAda avidyA avrata. azvamedha recipehAnimitta kriyAkANDa aSTAparva asaMyama asatya satya 7. 240, 271 9 100 296 AkAMkSA AkhyAna AkhyAyikA A 43 30, 31 asatyAsatya 175 175, 176 335 4 asteya ahaMkAra ahiMsA 35, 145, 165, 335 ahiMsAvrata 155 238 175 3, 8 36 AgamacakSuSmAna 188, 189 62 53 53 178 178 Agama 13, 16, 17, 24, 26, 30, 33, 61, 74, 308, 313, 335 268 AgamAzraya (dharma) AcAma AcArya parameSThI AcAryopAsana AjIvaka AjJA ( - samyaktva ) - 113,114 AtApanayoga 43, 85 3 215 61 AtmaguNa AtmalAbha AtmaviDambanA AtmavidyA 316 AtmA 268,282,293, 31.6 Atyantika (sukha) 9 AptatA AptasvarUpa AtmA AmnAya Arjava ArtadhyAna A 220 327 301 AtAbhAsa Azaya AzAmbara Asanna bhavya 12 "" Ananda 8, 12 Apta 2, 13, 15, 16, 20, 21, 23, 24, 26, 30, 33,61,74, 111, 212, 247, 261, 282 9, 16, 20 19 icchA icchAkAra ijyA indra 30 2 29 1, 61 71, 115 262 63 69 9 316 104 AsannabhavyatA 104 Astika 111 Astikya 108, 110, 222 AhAra (dAna) 294 3 304 2 189, 235 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAnukrama 527 190 indrajAla indrajAlika indriya 68 35 330, 334 Izvara 9,17,18 183 uccAsana 295 uttamArtha uttaraguNa 128 utpattisthitisaMhAra 27 udumbarapaMcaka 129 upagUha (-samyaktvakA guNa) 71, 222 upadeza (-samyaktva) 113,114 upacAra upAdhyAyaparameSThI upAsaka 232, 233, 309 upAsakAdhyayana umA 2 upanayanAdikriyAkANDa 220 upavAsa 323 upavAsavidhi 120 221 kevalI 175 kezotpATana audAsInya 128 kaivalya . 266 kaumudImahotsava 171 kaTAsana kriyAkANDa 2,304 kaNacara 23 krodha (-kA svarUpa) 331 kathA ( ke bheda ) 175 kleza kadalIghAta 324 klezakSaya 4 kapardI 139 kSatriya kapila 244 kSapaNa karaMDaka kSayopazama 112 karaNa (-anuyoga) 328 kSamApuSa 320 katRtva 120 zAnti karma 1,2,9,20,29,120,316 / kSullaka 63,73,304 karmavipAka 43,89 kSetrajJa 223,311 kalA 260 kavitva 304 kaSAya 31,80,145,323,330 kharapaTAgama , (kI nirukti) khyAti 331 kAMkSA kAkandI (-purI) 140,208 gajasnAna 290 gaDukapradAna kApAlika gaNadhara 49,217,226 kApila gandhakuTI kAmadhenu 52,218 gandhodaka 239 kAyakaSAyakarzanA 183 gadya 313 kAyakleza 290,311,330 guNavata 143,210 kAruNya guNasthAna 327,328,329 kAlAtikramaNa 313 gupti 224 kAvya gurupaMcaka 324 kAhala 238 283 kiMpAkaphala gurUpAsti kuMDalI 260 gRhastha 1,25,115,129 215, kula (-mada) 326 303,305,316 2 , (lakSaNa) 318 218 gRhastha (-ke SaTkarma) kUTalekhana 175 gRhAzrama 191 kevalajJAna 15,52,125, 218,224, gehadehArcana 288 - kANAda Urdhvaga Umi 28 258 hai 188 Rtvija RSi 150 gurubIja 288 ekatvAdibhAvanA ... ... 183 ekamakta ekasthAna 288 ekAdazAMga ekAnasI (-purI) 142 ekAnta (mithyAtva) ekAntavAda 221 kulAcAryaka kuhaka 326 315 airAvata (-varSa) 223 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 upAsamAnvayana gopuSThAntanamaskAra gomudrA 282 gosava 188,189 mautama 188 grahaNasnAna 238 ghana ghaTAphAza 4,11 jhallarI va 238 326 26 cakravartI 223,227 caturgati 29,328,333 caturdazapUrva 220 caturvarga caraNa (-anuyoga) 328 cAturvarNya 94,220,304 cAturvarNyazramaNasaMgha 183 cAndrAyaNa cAraddhi cAraNarSiyugala 142 cAritra 1,2,16,127,128 227,229,290,332 cAritramoha cArvAka 95,139 cittavRtti 3,52 cintAmaNi 13,52,58,155, 218,227,287,290,308 313 celAlopa 132 caitanya 30,244 82 caityAlaya 82 codya 260 japa 233,249,261,287, jJAna (-mada) 326 327 jJAnakANDa 304 jambUdvIpa jJAnadarzanopayogalakSaNa 65 jalacandra jyoti 260,275 jAMgaladeza 177 jyotirmantranimitajJaH 303 jAti 313,321 jyotiSka (deva) .. 12 " (mada) 326 jyotiSAdi zAstra 178 jAtyandha jitendriya ..3.16 238 jina 94,220,228,230, 233,235,238,239, 240,242,247,248, tata 287,330 tattva 16,19,24,25,38,61, jinadharma 222 96,111,264,317,318 jinapati 239,240 tattvajJAna 278 jinapUjA tattvabhAvanA 22,115,226, jinabhakti 48 317 jinamArga 165 tatvavicintana 335 jinarUpa 80,300 tattvavinizcaya jinasamaya 49,68,70 tattvavedI jinazAsana 220 tattvAbhiniveza jinAgama 37,71,86,94, tattvAvabodha 20,326 222,226 tattvopadezaka jinAbhiSeka 233 tantra .. 2,20 jinAyatana pa 61,71,82,83,175, jinendra 57,227,230,241, 247,261,293,304 300 323,326,330,335 jinezvara 246,248,267 tapaHsaMrambha jIva 7,29,30,65 tapasvI 319 jIvasthAna 328 tapodhana 330 jaina 33,63,216,227,303 tAthAgata (mata) 24 tAmasadAna 307,308 jainAgamavidhi tArkikavaizeSika jainAgamasudhArasa tAla 238 jainAbhAsa tilottamA jaimini trivila 238 jaiminIya jJAna 1,2,3,5,9,12,23,24, 61,82,83,124,125, 128,227,229,304, tIrthakara 70 310,318 tIrthayAtrA 187 cetana caMtya 70 chAyAnara 272 tIrtha tIrthakRt 61,68 jaTAjUTa jaTila janmAntara 12,22 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ devapUjA 91 271 271 237 271 271 deva sa 21 321 21 24 draSTA 28 daNDa 526 tucchAbhAva 11 devasekA 326,327 tuSTi .... 296 dekhakara nagna toraNa 316 92 241 nagnatva tauryatrika 33 .178,193 devagRha 73 nandIzvaraparva trayI 320 devacchanda nandyAvata trayItattva 237 trayopati. devanirmita naya 93 271 105,221,263,312 trayImArga devayAtrA 271 249 nayadvaya 27 devArcanA trayImukta nameru 323 trayorUpa dezayativrata nayAnuSThAna dezavratI trayIvyApta narendra vidyA 211 nADI 84 29 277 doSa 15,16,20,33,34,37, trikamata nAda 260 trizuddhA (bhikSA) nAdarUpa 58,71,74,77,326 tIrthakara .. dravya 2,22,293,300 nAma (-nikSepa) 305,306 dravya (nikSepa) 305,306, nArada 181,182,183 dravyadravyAnuyoga 328 nAstika 3,24,97,111,301 dakSiNa (mArga) nikSepa 105,221,263 330 dvAdazAGga 220 nidAna (-zalya) 115 daNDanIti dvija 24,96,244,321 / / nidAna (ArtadhyAna) dama 227 dvijAgama 24 nidAna (atIcAra) 325 dayA (brahma) 3,15,247 nimittamAtra 120 dayAmantra 319 20,24 niyama 291,317,319,323, darzanamoha 175 335 dazabala dharma 1,2,3,71,78,96,110, niratizaya dAtA 293,313 135,175,193, (-ke do nirukti dAna 71,212,229,261, bheda) 215,299,326 nirgrantha - 293,305,313,323 dharmakathA ...326 nirbIjatA dAna (-ke bheda)294,301,326 dharmadhyAna 47.263.289 nirbIjIkaraNa dikpAla .238 --- dharmabhUmi nirmama dIkSA 2,5,247,303. dharmazAstra nivicikitsAtmA dIkSAyogya (-varNa)... 299 dharmasUri nirvRti dIkSitAtmA dharmasvarUpa 326 nivRtti dIpanirvANa 271 dharmArthakAma 134 niHzreyasa dhArmika 326 niSkala durAgraha dhyAna 193,227,228,229 nisarga . 104 dRSTa 233,252,258,263, nistaraGga dRSTAnta nItimArga 128 deva 25,38,61,96,175, dhyAna (-kA lakSaNa) 253 nIrAjanA 236 269,272,304,320dhyAna (-ke bheda) 254 kicanya 262 318 dveSa my 200 24 1,78 durnaya Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 upAsakAmAsana pAtra prazama pudgala puNDarIka purAkarma purANa puruSakAra 233 190 233 76 12 84,194 pakSa 246 pakSapAta paJcakalyANa 269 paJcatantrAdizAstra 194 paJcaparameSThI 223,224 paJcamIgati 29 paJcAgnisAdhaka 318 paNava 238 pataJjali padArtha 2,13,26,30,33 66,74 padma 277 padmAsana 284 padya 313 paramabrahma 3,4,257,268 paramavairAgya paramasUkSmatA paramahaMsa paramAgama 218,263,273 paramAtmA 219 paramArtha paramArthasat paramAvagAr3ha (-samyaktva) 113,114 parameSThI 217 paraloka 3,13,45,294 paravAdI parigraha 203 paridevana (-ArtadhyAna) 262 paribhoga 291 parivrAjaka 130 parIvAda 175 parISaha paryAya -288 parvata 181 bhAdi parvasandhi 288 pazyatohara 3,132 pAkhaNDa pratyAkhyAna 155 pANipAtra pratyAkhyAna (kaSAya) 332 pANDava 129 prathamAnuyoga 328 293,300 pradeza (-bandha) pAdapUjA 295 prabhAvana pAnagoSThI 132 prabhAvanA 222 pApa 122,278,283 pramANa 8,19,26,105,221, pArijAta 237 263 pAzupata ...2 pramoda 150 pitRpUjA prayatna piGgala 188 prAtihArya 269 pravacana 122,230,234,301 324 puNya pravAhIka 178 188 pravRtti 1,2,124 108,110,222 prasaMkhyAna 268,317 prastAvanA puruSavizeSa prAtihArya prAya purohita 323 prAyazcitta 140 puSpadanta 153,211 327 prokSaNa pUjA 82,83,233 prokSita 215 pUjA (mada) 326 proSadha pUjAphala 233 31. badarikAzrama pUrvAparaviroSa 26 , bandha 28,29,30,61 pazunya 175 bala (mada) 326 moknapura 177 bahistattva prakIrNa 220,310 bArhaspatya prakIrNaka 325 boja (-samyaktva)- 113,114 prakRtijJa buddhadAsI 91,92,93 prakRti (-bandha) prakRtipuruSa goSa prAptiviyA ..88 bodhibhAvanA 323 295 321 maNidhAna 335 315,318 pratigraha 158,295 brahma 11,12,189,191,318 pratiSThA 19. pratyakSa 335 brahmacarya 34,43,54 pUjana 288 35,74 120 parva brahmacArI brahmapAtaka Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 263 'brAhma manu 215 muni 276 zlokAnukAmaH brahmacArI 315,318 mati (-bodha) 58,224,226 brahmatulA . 227 brahmahatyA mada (-ATha) 117,326 brahmodya 270 mana 188 188,190 brAhmaNa 189,321 mantra 2,20,29,34,49,156, brahmAdvaitavAdo 4 157,188,214,235, 249,251,252,275, bhakti 94,241,296,308 313 mantrabheda 175 bhaTTAraka mandAra 237 bhambhA 238 mandiramudrA 275 bharata (-varSa) 223 marIci 188,190 bhami mahAkalyANa bhavanavAsI (deva) mahAdhvaja bhasma mahAprAtihArya bhasmoddhUlana mahAmatsya 142 bhAgadheyIvidhAna mahAmaha bhAva (-nikSepa) 305,306 mahAmuni 182,218 bhAvanA mahezvara bhAvapuSpa 320 mAtsarya 313 bhikSA (-ke bheda) 321 mAdhyasthya 150 bhikSuka 315 mAna (-kA svarUpa) 331 bhRgusaMzraya -mAnavadharma 190 mAnastambha 69,92 bhUtabali 215 mAnuSottaragiri 101 bhUtAtmA mAyA (-zalya) mAyA (-svarUpa). bhUtArthanaya 117-. mArga (-samyaktva) 113,114 bhUrbhuvaH svaH 188 mArgaNAsthAna 327,328 bherI 238 mArgaprabhAvana 82,304 bhaiSajya (-dAna) 294 mArgasUtra 267 bhogAyatana 13,28,52,179 mArdava bhogarakSA (-rodradhyAna) 262 mAsopavAsa bhrAmarI (bhikSA) 321 | mithyAtva 1,2,30,31,36, 95,155,220,301 majjana mithyAtva (zalya) 115 maNDala 26. mRdaMga 238 188,190 mRtyuMjaya 260 mukta . 9,12,20 mukti 2,4,5,8,16,48,52, 111,229,242,292 muktimArga mukhabAsa mudrA 61,260 maghAsAkSipadokti 175 33,34,316 mumukSu 317 mUDhatraya 117 mUlaguNa 128,129 mUlottaraguNa 304 mekhalA maitrI 150,241 mokSa 1,2,3,6,9,20,28,30, 59,61 mokSa ( kA svarUpa) 267 mokSakSaNa mokSamArga mokSAmRta 234 mokSilakSaNa 1,15 mauna 308 218 175 2,23 moha bhUta bhUSA 313 yakSa 238 yakSakula 143 yajJa 240,45,96,188 189,319 yajJapaJcaka 300 yajJAMzadAna 274 yajJopavIta 51,173 yati 115,303,316,324 'yati (ke aneka prakAra) 316 yathAkhyAta 332 yathAgama yathAmnAya yama 291,317,323,335 yacA 320 yAgajJa 329 mataGga Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 303 129 320 yAtrA yAdava yukti yoga yoga (-ke hetu) yogapaTTa yogI (-svarUpa) yogimukhya yogIzvara 153,282 258 318 270 231 24 baMyAvRlya 93 335 rakSA 282 racanA (-ke do bheda) 313 ratnatraya 30,117,217,218, 219,220,221,264, 274,293,300,301, 325 ratnatrayAtmA 268 rasatyAga 288 rAga 15,111 rAjasa dAna 307,308 rAjasUya 188 rAtripratimA 223 vasudeva 238 bAgalaMkAra 313 veda 24,45,84,96,139, vAgmitva 3.4 140,190 vAcaMyama 317 - (nirukti) bAjapeya 188 bedamindaka 24 vAtsalya 71,94,222 vedavidyA vAda 304 bedAntavAdI vAdondra 221 vaikhAnasa vAnaprastha 316,318- vaiSaH vAma (mArga) vaidhavyacihna 158 bAziSTha vaica 139,140 vAsanA vikathA 145 vairAgya 35,258 vicakSaNa vairAgya (svarUpa) vicikitsanA 57 vairAgyabhAvanA 334 vicikitsA 82 vaizya 189 vijJAna 296 vyakti 313 videhavarSa vyatyAsa (-mithyAtva) 31 vidyAdhara 69,67,226 vyaJjana vidhAvizuddhi 296 byantara 12,43,103 vidhi 293 vyAkaraNapataJjali vidhocita (-varNa) vyAsa vinaya vrata 13,38,111,132,142, vinaya (mithyAtva) 155,156,185,216,224 vinindA 317,330,335 vindhyATavI 130 vrata ( kA lakSaNa) 144 viparyaya (mithyAtva) vratapAlana vipAka vratapuSpa vipralambha (-ArtadhyAna) vipraznavidyA 178 . vibhrAnti zaMkara 20,96 vivarta zaMkA 36,38 viveka zaMkha 238 vizeSaveditva zaMbhu 24 vistAra (-samyaktva) 113,114 zaMsitavrata vItarAga 2,22,296 vItarAga (samyagdarzana) 108 zaktimudrAsana vIrAsana 284 zama vIrya zalya (ke tIna bheda) 115 vRSodaNDa zalya (cAra) 334 rUpa (-mada) raudradhyAna 326 262 335 32 304 320 12 loka lokavitva lokAntara lokAzraya (-dharma) lokottara (-dhyAna) laukika (-dhyAna) lobha (kA svarUpa) 215 277 331 128 zakti 21 vatsalatA vandhyA stananSaya varNAzrama valabhI (-purI) ballakI 101,220 132 237 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zlokAtukAma m . zAkya 20,24,95,139,235, 301 zAkya (-AmnAya) zAkyavizeSa zAlisikthakalevara zAsana 24 zAstra 17,21,24 zAstrArtha 327 zikSAvrata 143,212 zikhAcchedi 318 ziva ziva (-AmnAya) 61 zuci zuSira zuddhodana tanaya - zuddhi (-ke do bheda) 2,22 238 313 zUdra zUnya tattva zUnyatA zaiva zaivadarzana zevazAstra zauca zauca (-dharma) zraddhA 2,5,6,296. zraddhAna 13,104,112,225, bhutaskandha sabIjaka (-dhyAna) .. 254 327 samaya 2,212 zrotriya 189,319 samayadIpaka samayasamAcAravidhi SaTpadArtha 23 samayAntarapratimA 217 samayI saMkalpa 217 samavasaraNa 69,218,230, saMkAnti 238 saMkSepa (-samyaktva) 113,114 / / samavAya saMjvalana (kaSAya) 332 samAdhi 227,324,325,334 saMgha ___ 93,94,175 samiti 224 santAnaka 237 samuddezyA (bhikSA) 321 saMdhyA samyak cAritra 225 saMyama 5,71,82,93,317, samyaktva 1,2,12,13,37,48, 326,331,332,334 52,58,70,71,104, 227,228 108,115,116,128, saMyamI 35,86, 226,227,331 saMyoga (ArtadhyAna) 262 saMvega 108,110 samyagjJAna 224,229,318 saMzaya (mithyAtva) 30,31 samyagdarzana 36,48,53,223 saMsAra 1,78,111,333 sarasvatI 218,228,238, saMsAra sukha 62,76,81 287,308 saMsArI sarAga saMsArazarIrabhogavairAgyasthiti 86 sarAga (samyagdarzana) 108 saMskAra saMharaNa . 282 sarvajJabIja sakala sarvazUnyatvavAdo sakalIkaraNa sallekhanA 183,323,325 sacittanikSipta 313 sahasrakUTacaityAlaya 53 satya 71,174,175 sAMkhya 2,24,139,321 satyasvapna sAMkhyamukhya satyasatya 175,176 sAgAra 127 satyAsatya 175,176 sAttvikadAna 308 sadAcAra sAdhaka 303 sadAziva 9,17,21,22 sAdharmya sanAtana 303,304,324 sandeha sAdhuparameSThI 222 sannidhApana sAmAnya sanmArga sAmAyika 212 saptattva 267 sAmudraka 180 81 sarvajJa 327 zramaNa zramaNasaMgha zrAddha zrAvaka dharma zrAvaka loka 142 zruta 23,111,129,175, 220,240,287,294, 309,310,317,334 zruta (dAna) 294 zruta (-bodha) 58,224,227 zrutakevalI 294 zruti 20,24,189,216,226 zruti (-AmnAya) sAdhu Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 upAsavAnyavana svarga svastika 92,237 svAdhyAya 93,193,293,310, 323,326,335 svAdhyAya (-kA lakSaNa) 327 sihaparameSThI 219 siddhasAdhyatA 8,11 siddhAnta sukha sukhAsana 284 suganasaparyA 92 suradruma 52,287 sUri 2,94,301,304,324 sUryapratimA sUryArgha 33 ha 24. 88 sthApanA 233,305,306 sthAvara sthili (-bandha) sthitikaraNa 222 sthitibhojitA sthitIkAra snapana 327 smRti 24. syAdvAdabhUdhara -287 syAdvAdarazmi . 228 syAdvAdasarasvatI 69 syAdvAda saroruha 226 svayaMbhU 188 svayaMbhUramaNa (-samudra) 141,142 svayaMvara 178,179 svarUpa 4,10,313 svarUpabheda 17 sRSTi 282 129 seNyArthaniyama 212 sodharmendra sautrAmaNi 130,188,189 36,69,92,93 stotra 327 steya (-raudradhyAna) hacakanya hamyakanya 183,190 121 hiMsA 145 hiMsA (-raudradhyAna) 262 hitAhitavimoha hitAhitaviveka 22,124,223 24,246 heyopAdeya hotA 3.19 homa 215 262 4. vyaktinAmasUcI kapiJjala kazyapaRSi kAlAsura 180,188,190 kAzIrAja kItimatI kuNDalamaNDita kSIrakadamba 181,182,183, 184 garuDavega A 55 181 88 garga akampanAcArya 95,98,100 agnilA. aGgavatI ajanacaura 50,51,52. amaGgamati 54 anaGgasenA 161,164,165 anantagati abhinandana 89,142 amitagati 181 amitaprabha 43,44,47 ayodhana 177 arimantha arhaddatta 57 indradattazreSThI 159,160 ugrasena ekapa (saMnyAsI) 130 auddAyana indumatI auvilAdevI 90,91,93 kaDArapiGga 194,201,203 jinendradatta 57 jinendrabhakta 72,73 jiSNusUri 100 taDillatA 195,202 trizaGka dhanakIti 160,161.162 163,164,165 dhanada ghanadatta 39,76 dhanapAla 39,76 dhanapriya dhanabandhu 39,76 dhanazrI 157,158,159,206 dhanvantari 40,42,43 dharasena 49,50,51 dharmakIrtisUri gharSaNa 194 dhUtila narapAla narmabharma 157 50 157,160,164 160,161 66,188 156,157 142 200 guNapAla govinda gautama ghaNTA caNDa candrazekhara celinI jamadagni jayavarmA jinadatta 54 76,81,82 87 132 95 46,47,51,52 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhISma bhRgu manu 39 parvata mRgavega magasena zlokAnukrama 535 nAmadharma 157 bhAskaradeva 86,92 vizvamUrti 39 nAradamuni 67 bhIma vizvambhara 157,158,164 nArada 181,182,183,184 178 vizvabhUti 180,190 185,186,188 vizvarUpa 39 nityamaNDita (caityAlaya) 40 bhrAjiSNu 200 vizvAnuloma 39,40,42,43 nipuNikA 101,172 magadhasundarI vizvAmitra pana 98,99,100,101 maNikuNDalA 206 vizvAvalokana 39 papraratha 47,48,49 maNimAlA 86 vizvAvasu 39,181 panA 194,200,201 / / mataGga 43,66,188,190 vizvezvara parazurAma madhupiGgala 177-180 viSNu 98,100,101,103 parAzara 188,190 vIranarezvara 181-190 mandodarI 178,179 vIramati pavanavegA '88 marIci 66,188,190 zANDilya 187 piGgala 43,66,177,188 mahApadma zivagupta 158 piNyAkagandha 206,208,209, mahAbala 161,162,163 zivabhUti 180 210 munigupta 62,66,70,158 zukra 95,96 pUtikavAhana 90,93 76,78 zaradeva 78,80 purandaradeva 155,156,157 zrIdatta 158-163 pulasti yajJadattA zrIbhUti 167-174 yamadaNDa zrImatI 162,163,165 yazodharAcArya 155 zrIvAsupUjya puSpakadeva 100,101 yazodhvaja 72,164 zrutasAgara puSpakazreSThI ratnaprabha 205,208,209 zreNika puSpadanta 78,80,81,82,140 rAdhA 159 sagara 178,179,180 puSpavatI 78 .. rAmadattA 167,171,172 saGga 178 puSya 194,200,201,202 reNukA satyaghoSa 167,173 pUrNacandra 167 revatI 63,66,68,70 samudradatta prabhAvatI lakSmImati 98 sAgaradatta prahlAdaka 96 lalita siMhakoti priyadattazreSTho 53,54 vajakumAra 86,87,88,92,93 / / siMhacandra 95-103 181.185 siMhasena bRhaspati------ 95,96 vasumatI 181 sudatta 206,209 brahmadatta vasuvardhana 53. sudattA 168 bhadramitra 168,171,172, vAriSeNa 76,77,80,81,82 57,86 173 vijaya 43 sudharmAcArya 47 bharata 66,178 vidyutkrama 43,44,47 bharga 36 virocana sunandana 89,142 bhavasena 66,69 vizAkhA 163 39,160 bhAga vizvadeva 181 sundarI 50 pulaha puloma 48 76 167 bali vasu 208 sudevI sunanda sunandA Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 suprabhasUri subandhu somadatta 84,85,86,89, sumitra suvIra sulasA 178 194 91,92 168 72177,178, 179 subhadrA somazarmA saurasena . sumaJjarI 194 140 5. bhaugolikanAmasUcI paricayasahitA aMga ( pRSTha 53 ) - vartamAna vihArapradezake bhAgalapura, muMgera Adi jile / amarAvatI 10 72, 86 - ayodhyA ( pR0 56, 178, 179, 188 ) - upAsakAdhyayanake AThaveM kalpameM ayodhyAko kozala dezake madhyameM batalAyA hai ( kozaladezamadhyAyAmamayodhyAyAM pri)| zrutasAgarasUrikI TokAmeM kozalako vinItApura tathA ayodhyAko vinItA batalAyA hai| vartamAnameM uttarapradezake phaijAbAda jileke nikaTa ayodhyA nAmako nagarI hai| bhavantI maNDala (pR0 142, 155 ) - isa dezako rAjadhAnI ujjayinI nagarI thI / ahicchatra (pu. 84 ) - somadevane ise paMcAladezameM batalAyA hai tathA use pArzvanAtha bhagavAnke yazase / prakAzita likhA hai| ahicchatrameM hI bhagavAn pArzvanAtha para kamaThane ghora upasarga kiyA thA aura unheM kevalajJAnakI prApti huI thii| vartamAnameM uttarapradezake barelI jilemeM rAmanagara nAmaka gAMva hI purAnA ahicchatra nagara thaa| indrakacchadeza (pu. 59 ) upAsakAdhyayanake nauveM kalpake anusAra rorukapura nagara, jise mAyApurI bhI kahate the, indrakaccha dezameM thaa| rorukapura bauddhagranthoMkA roruka jAna par3atA hai jo sauvIra dezako rAjadhAnI thA aura kacchakI khAr3omeM vyApArakA pramukha kendra thaa| .. ujjayinI ( pR0 95 ) - vartamAna madhyapradezameM bhopAla aura indaurake madhyameM sthita ngrii| uttara mathurA ( pR0 62, 63 ) - dakSiNa mathurA yA madurAse bheda dikhalAneke lie hI uttarapradezameM sthita mathurAko uttaramathurA kahA hai / upAsakAdhyayanake 17-18veM kalpoMmeM somadevane mathurAke prasiddha jaina stUpakI sthApanAkI kathA dI hai aura likhA hai ki Aja bhI isa stUpako deva. nirmita kahA jAtA hai| san 1889-90meM mathurAke bAhara govardhana roDake pAsameM sthita kaMkAlI Tolese ukta prAcIna jaina stUpake avazeSa prApta hue the| caudahavIM zatAbdIke jinaprabha sUriracita tIrthakalpameM bhI ukta jaina stUpakA varNana hai| kintu somadevane usako sthApanAko jo kathA dI hai vaha tIrthakalpase bilakula bhinna hai| jinaprabha sUrise somadeva lagabhaga cAra zatAbdI pUrva hue hai aura isalie unhoMne sambhavatayA stUpake sthApanAkI prAcInatama kathA dI hai| IsAkI dUsarI zatAbdImeM bhI usa stUpako devanirmita kahA jAtA thA; kyoMki kaMkAlI Tolese prApta tIrthakara aranAthakI eka khaDgAsana mUrti ke nIce aMkita zilAlekhameM bhI 'stUpe deva.. nirmite' aMkita hai| isa zilAlekhapara aMkita 79 saMvat kuzAna vaMzo rAjA vAsudevake kAlakA -sUcaka hai ataH 79+ 78 = 157 I0 meM bhI yaha stUpa itanA prAcIna mAnA jAtA thA ki use devanirmita kahA jAtA thaa| somadevake anusAra isakI sthApanA vajrakumArane kI thii| somadevake ullekhase aisA pratIta hotA hai ki somadevake samaya meM yaha stUpa vartamAna thaa| kaMkAlI Tolese prApta pArzvanAthakI eka pratimApara saMvat 1036 (980 I0) aMkita hai| ataH ". usa pratimAko sthApanA somadevake samayameM huI thii| Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 elI ( 142 ), - momo me avastimA batalAyA hai| TokA-TippaNakArane isa artha ujjayinI nagarI kiyA hai| kAhAyaveva ( pR 44)- mahArASTra pradeza satArA jile meM koinA aura kRSNA nadIke saMpara sthita hai| somavevane. karahATako eka sobhAgyazAlI deza batalAyA hai aura usameM sthita eka vizAla 'mozAlAkA sundara varNana kiyA hai| kAlIpse ( pR0 140,208,209)- somadevane kAkandIko eka bahuta bar3A vyApArI kendraH batalAyA hai aura use noveM tIrthazAra puSpakatake jAyalyANakase pavitra batalAyA hai| vartamAnameM gorakhapura (upra)se 39 mIlapara. eR00 relve nonakhAra sTezanase tIna mIla jo khukhundU gAMka hai use puSpadantakA janma sthAna mAnA jAtA hai| kAmpika ( pR0 205 )- ise paMcAlana meM bAlAyA hai| gaMgA aura yamunAke bIcake pradezako paMcAladeza khte| vartamAna meM utarapradeza pasAbAda jile meM kAmpilya nAmaka gA~va hai| kAlIdAsakAnana (10 84 )- somavane ahicchatrameM jalavAhinI nadoke taTake nikaTa kAlIdAsa nAmaka vanakA ullekha kiyA hai| kAzIdeza (10 194)-vArANasI nagarIke AsapAsakA pradeza kisagotanagara pR0 55 kurujAMmaLa ( pR0 39,98,177 ) - yaha kuru dezakA eka bhAga paa| usomeM hastinApura nAmakA nagara thaa| azAprapura ( pR0 46,50)- cInI yAtrI yuvAnaccAMga ke anusAra kuzAgrapura magadhakA kendra tathA purAnI / rAjadhAnI thii| vahAM eka prakArako sugandhita. ghAsa hotI thI usIke kAraNa usakA nAma kuzAgrapura par3A thaa| somadekhane bhI kuzampapurako magadha dezameM basalAyA hai| hemacandrAcArya ke trivaSTizalAkA puruSa pani surakSita paramparAke anusAra prasenajita kuzAgrapurakA rAjA thaa| kuzAgrapurakheM, lagAtAra Aga: sapraneke kAraNa prasenajitane yaha AjJA dI thI ki jisake gharameM Apa pAyI jAyegI vaha nagarase nikAla diyA jaayegaa| eka dina rAjamahala meM Aga pAyI jAnese prasenajitane kuzAprapurako tyAga diyaa| kailAsa (parvata ) pR0. 52 / / bolaldeza (pR0 56 ) isakI rAjadhAno ayodhyA thii| kauzAmbIdeza (pR9 158,164 )- alAhAbAda se lagabhaga tosa mola yamutAke taTapara kosA nAyaka gAMva hai use hI prAcIna kozAmbI mAlA jAtA hai| kauzAmbI valsadezakI rAjadhAnI thii| QAABAR sUrine apanI TIkAmeM likhA hai ki vatsadezameM kauzAmbI naparI mopAcala (gvAliyara ) se 44 gavyUtipara hai| yadi manyUti se do kosa yA cAra mIla liyA jAtA hai to kauzAmbI gvAliyasse 176 molake lagabhaga hotI hai| dogya nikAyake mahAsUcassA sulatameM kauzAmbIko mahAnagaroM meM milAyA hai| miEi - 18 mauNamaNDala ( 1872)- pUrvadevameM lAyA hai| yaha mAlameM kaa| campApurI (1053)- aMgadezako prAcIna rAjadhAnI, vihAra pradeza meM bhAgalapura ke pAsa hai| janapada (pR0 39) - janapara dezako rAjadhAno bhUmitilApura thii| sambhavatayA janapada deza kuraveza - nikaTa thA, ki kamAne kA hai ki vo ziva bhUmitilApuruse hastinApapura Ate haiN| jambUdvIpa-10 39 / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsakAdhyayana jalavAhinI nadI ( pR0 84 ) - yaha ahicchatrake nikaTa bahatI thii| isIke taTapara kAlIdAsa. nAmaka mahAvana thaa| DahAlA ( pR0 181 )- DahalAmaNDalameM svastipurI nAmaka nagarI thii| tAmalipti ( pR0 72 ) - ise pUrvadezameM gauNamaNDalameM batalAyA hai / baMgAlake midanApura jile meM Adhunika tamaluka nAmaka sthAna prAcIna tAmalipti thaa| dakSiNamathurA ( pR0 62,70 ) - dakSiNakI madurA nagarIko dakSiNa mathurA kahate the| mathurAkA hI apabhraMza madurA pratIta hotA hai| daNDakAraNya ( pR0 44 ) - somadevane daNDakAraNyako karahATa dezake pazcimI bhAgameM batalAyA hai| aura ___ karahATa deza mahArASTra pradezake satArA jile meM kRSNA aura koinA nadiyoMke saMgamapara thaa| nandIzvaradvIpa pR0 43 / nAmigiri ( pR0 85 ) - magadhadezake sopArapura nagarake pAsa yaha parvata batalAyA hai| paJcazailapura ( pR0 76,80) magadhadezako rAjagRhI nagarIkA aparanAma thaa| pAMca parvatoMse ghirA honeke kAraNa use paJcazailapura kahate the / Aja bhI use paMcapahAr3I kahate haiM / pamcAladeza - gaMgA aura yamunAke bIcakA pradeza paMcAla thaa| moTe taurapara uttarapradezake varelI, badAyU~, pharrukhAbAda aura inase sambaddha jile paMcAla deza kahalAte the| padmAvatIpura ( pR0 164 ) - TippaNake anusAra ujjayinIkA apara nAma / pabhinIkheTa ( pR0 168 ) - eka nagarakA nAma thaa| pATalIputra ( pR0 64,72 ) - somadevane ise surASTradezameM batalAyA hai| .. pANDyamaNDala, ( pR0 62 ) - dakSiNake tamila pradezakA bhaag| isakI rAjadhAnI madurA thii| podanapura ( pR0 177 ) - yaha azmaka dezakI rAjadhAnI thii| purAne haidarAbAda rAjyake nijAmAbAda jile meM godAvarIkI sahAyaka nadIpara sthita Adhunika boSana hI prAcIna podanapura thaa| somadevane podanapurako ramyaka dezameM batalAyA hai| prayAgadeza (pU. 167)- vartamAna ilAhAbAdake pAsakA pradeza sambhavatayA prayAga deza kahA jAtA thaa| jaise vArANasIke pAsake pradezako kAzI deza kahate the| phenamAlinI ( pR0 88) - eka ndii| balavAhanapura pR0 86 / bhAvapura pR0 87 / bhImavana (pR.0 57 ) - zakhaMpurake nikaTa bhImavana nAmaka mahAvana thaa| bhUmitilakapura (pR0 39 ) - somadevane ise janapadadezameM batalAyA hai| magadhadeza ( 10 46,47,76,85,178 ) - isakI rAjadhAnI rAjagRhI thI jo vartamAnameM vihAra pradezameM hai| mathurA ( pR0 89,91 ) - dekho uttara mthuraa| malayAcala pR0 55 mithilApurI ( 10 47,100 ) - somadevane mithilApurIko magadhadezameM batalAyA hai| vartamAnameM vihAra pradezameM darabhaMgAke pAsa mithilA nAmaka nagarI hai| Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaugolika nAma sUcI 536 rorukapura ( pR0 59 ) isakA dUsarA nAma mAyApurI thaa| somadevane ise indrakaccha dezameM batalAyA hai| valamIpurI ( 10 131 )- yaha saurASTra dezake maitakoMkI rAjadhAnI thii| bhAvanagarase uttara pazcimameM lagabhaga bIsa mIlapara 'bala' nAmase usake avazeSa milate haiN| vArANasI ( pR0 23,194 ) - kAzIdezameM sthita vArANasI nagarI, jo Aja bhI prasiddha nagara hai| vijayapura (1050)- yaha madhyapradezameM thaa| vizAlA ( pR0 95,157 ) - ujjayinIkA eka nAma / zaMkhapura ( pR0 56 ) - sambhavatayA yaha ayodhyAse adhika dUra nahIM thaa| kyoMki kathAmeM likhA hai ki anantamatIko zaMkhapurake nikaTa sthita parvatake pAsa chor3A gayA thA aura vahA~se use eka vaNika ayodhyA le AyA thaa| siprA (10 155)-siprA nadI avanti dezameM ujjayinIke nikaTa bahatI hai| sirISagrAma (pR0 155 ) - avantidezameM siprA nadIke nikaTakA eka gAMva / siMhapura (pR0 167,169)- yaha prayAgadezameM thaa| cInI yAtrI yuvAnaccAMgane bhI siMhapurakA ullekha kiyA hai| surASTradeza (10 72 ) - vartamAna saurASTrapradeza jise kAThiyAvAr3a bhI kahate haiM / suvarNadvIpa (pR0 169 ) - vartamAnameM ise sumAtrA kahate haiM / sopArapura ( pR0 85 ) - somadevane ise magadhadezameM batalAyA hai| saumanasavana - pR0 51 / svastimatIpurI ( pR0 181)- somadevane ise DahAlAmeM batalAyA hai / cedirAjyako uhAlA kahate the| hastinAgapura - pR0 39,98,99,100,101,177 / himavat ( parvata ) - pR0 52 / hemapura - pR0 86 / Page #662 -------------------------------------------------------------------------- Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya jJAnapITha prakAzana jainadharma evaM AcAra viSayaka grantha / dharmAmRta (anagAra) : paM. AzAdhara; jJAnadIpikA svopajJa TIkA sahita; sampAdana-anuvAda : siddhAntAcArya .paM. kailAzacandra zAstrI dharmAmRta (sAgAra) : paM. AzAdhara; jJAnadIpikA svopajJa TIkA sahita; sampAdana-anuvAda : siddhAntAcArya paM. kailAzacandra zAstrI sAvayapannatI (zrAvakaprajJapti) : mUla : haribhadra sUri, sampA.-anu. : paM. bAlacandra zAstrI mUlAcAra (prAkRta, saMskRta, hindI), (do bhAga) prAkRta mUla : AcArya vaTTakera, saMskRta TIkAH AcArya vasunandI; sampAdana-anuvAda : AryikAratna jJAnamatI jainadharma paricaya : sampA. : pro vRSabha prasAda jaina samIcIna jainadharma : ___ siddhAntAcArya paM. kailAzacandra zAstrI adhyAtma padAvalI : sampAdana saMkalana -DaoN. rAjakumAra jaina bAraha bhAvanA : nIraja jaina solahakAraNa bhAvanA : mahAtmA bhagavAnadIna varNa, jAti aura dharma : paM. phUlacanda zAstrI jJAnapITha pUjAMjali : (jaina pUjA, vrata, stotrapATha Adi saMgraha); sampA.-anu.: A. ne .upAdhye, paM. phUlacandra zAstrI jinavara-arcanA (hindI pUjA-pATha saMgraha) sampA. DaoN. devendrakumAra zAstrI maMgalamantra NamokAra : eka anucintana -DaoN. nemicandra zAstrI, jyotiSAcArya tirukkuraL (hindI anuvAda) -anu. : paM. govindarAya jaina zAstrI RELIGION AND CULTURE OF THE JAINS -Dr. Jyoti Prasad Jain ASPECTS OF JAIN RELIGION -Dr. Vilas A. Sangave Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmAta bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI - 110 003 saMsthApaka : sva. sAhU zAntiprasAda jaina, sva. zrImatI ramA jaina