Haribhadriyavashyakavrutti Tippanakam

Author(s): Hemchandrasuri Acharya
Publisher: Devchand Lalbhai Pustakoddhar Fund
Catalog link: https://jainqq.org/explore/600145/1

Page #1

SANATANAMANANAANAWATANATAWANANARTANA
श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्धारे-ग्रन्थाङ्कः-५३.
श्रीमन्मलधारगच्छीयश्रीमद्धेमचन्द्रसूरिसूत्रितं, हारिभद्रीयावश्यकवृत्तिटीप्पणकम्.
NMNMNMNUNMUUT
संशोधकः-प्रज्ञांशगुरुवर्यश्रीमन्मणिविजयगणिपादसरोजेषट्पदः कुमुदविजयः
प्रख्यापकः-शाह नगीनभाई घेलाभाई जह्वेरी, अस्यैकः कार्यवाहकः। इदं पुस्तकं मोहमय्यां-शाह नगीनभाई घेलाभाई जहरी ४२६ जह्वेरी बाजार इत्यनेन निर्णयसापार
मुद्रणालये रामचन्द्र येसू शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् . वीरनिर्वाणात् २४४६. विक्रमसंवत् १९७६. काईष्टस्य सन् १९२०. प्रतयः-१०००
मूल्यम् रू.१-१२-. PUCATजाललाटासालारजा
ENANARTANARNANAND
For Private Personal Use Only

Page #2

SELDORF
ASSASAASAASAASASIS
अस्य पुनर्मुद्रणाद्याः सर्वेऽधिकारा एतत्संस्थाकार्यवाहकाणामायत्ताः स्थापिताः
All rights reserved by the Trustees of the Fund. Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya-sagar Press, No. 23, Kolbhat Lane, Bombay. Published for Sheth Devchand Lalbhai Jain Pastakoddhår Fund, at the office of Sheth D. L. J. P. fund,
No. 426 Javeri Bazar, Bombay, by Shaha Naginbhai Ghelabhai Javeri.
UNG
C
Jain Education
na
D
w
.jainelibrary.org

Page #3

अद्यावधि अत्र मुद्रिता ग्रन्थाः।
IPL अंक. नाम. मूल्यम् । अंक. नाम. मूल्यम्. | अंक. नाम.
मूल्यम्. * १ श्रीवीतरागस्तोत्रम् ०-८-०* ११ श्रीजल्पकल्पलता ०-३-० २० श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः * २ श्रीश्रमणप्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिः ०-१-६ *१२ श्रीयोगदृष्टिसमुच्चयः ०-३-०
२ मौ००-१०-० * ३ श्रीस्याद्वादभाषा ०-१-६* १३ श्रीकर्मफीलोसोफी (अंग्रेजी)०-५-०*२१ श्रीउपदेशरत्नाकरः १-४-० * ४ श्रीपाक्षिकसूत्रम् ०-६-०* १४ श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः * २२ श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः * ५ श्रीअध्यात्ममतपरीक्षा ०-६-०
१ मौ० ०-१०-०
३ मौ०० -१०-० * ६ श्रीषोडशकप्रकरणम् ०-६-०* १५ श्रीधर्मपरीक्षा ०-५-० * २३ श्रीचतुर्विंशतिजिनानन्दस्तुतिः ०-२-० * ७ श्रीकल्पसूत्रसुबोधिका वृत्ति: ०-१२-०*१६ श्रीशास्त्रवार्तासमुच्चयः २-०-०* २४ श्रीषट्पुरुषचरित्रम् ०-२-० * ८ श्रीवन्दारुवृत्तिः ०-८-०* १७ श्रीकर्मप्रकृतिः ०-१४-० * २५ श्रीस्थूलभद्रचरित्रम् ०-२-० |* ९ श्रीदानकल्पद्रुमः ०-६-० १८ श्रीकल्पसूत्रम् ०-८-०* २६ श्रीधर्मसंग्रहपूर्वार्धम् १-०-० 51*१० श्रीयोगफीलोसोफी(अंग्रेजी)०-५-०*१९ श्रीपञ्चप्रतिक्रमणसूत्राणि ०-४-०* २७ श्रीसंग्रहणिसूत्रम् -१२-०
Jain Education
Donal

Kpw.jainelibrary.org

Page #4

0643
मुद्रिता
ग्रन्थाः
3
43
अंक. नाम. मूल्यम्. | अंक.. नाम. मूल्यम्. । अंक. नाम.
मूल्यम्. * २८ श्रीउपदेशशतक-सम्यक्त्व- ३५ श्रीसम्यक्त्वसप्ततिका १-०-० *४५ श्रीधर्मसंग्रहस्य उत्तरार्द्धम् १-४-० परीक्षे । ०-२-
० ३६ उत्तराध्ययनस्य द्वितीयभागः१-१२.०*४६ श्रीउपमितिभवप्रपश्चापूर्वार्द्धम् २-०-० X* २९ श्रीललितविस्तरा ०-८-०* ३७ अनुयोगद्वारस्य द्वितीयभागः१-०-० ४७ श्रीदशवकालिकसूत्रं संपूर्णम् २-८-० मा ३० श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः *३८ गुणस्थानक्रमारोहः ०-२-० ४८ श्रीश्राद्धप्रतिक्रमणसूत्रम् २-०-.
४ मौ००-१२-० *३९ धर्मसंग्रहणेः पूर्वार्धम् १-८-० ४९ श्रीउपमितिभवप्रपञ्चा *३१ श्रीअनुयोगद्वारस्य प्रथमो *४० धर्मकल्पद्रुमः १-०-० उत्तरार्धम् SIL विभागः ०-१०-०*४१ श्री उत्तराध्ययनस्य तृतीय
५. श्रीमजीवाजीवाभिगमो३२ श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः | भागः
१-१४-० पाङ्गम्
३-४-० ५ मौ० ० -१०-०* ४२ श्रीधर्म संग्रहण्या उत्तरार्धम् १-४-० ५१ श्रीसेनप्रश्नः ॐ ३३ श्रीउत्तराध्ययनस्य प्रथमो
४३ श्रीआनन्दकाव्यमहोदधिः ५२ श्रीमजम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः भाग:
१-५- ०
६ मौ० ०-१२-० ५३ श्रीआवश्यकवृत्तिPl* ३४ श्रीमलयसुंदरीचरित्रम् -७-०, ४४ श्रीपिण्डनियुक्तिः १-८-01 टीप्पणकम्
१-१२-० * विक्रयविषये नावशेषाः चिह्नीभूताग्रन्थाः प्राप्तिस्थानम्-शाह मानचंद बेलचंद गोपीपुरा बडेखां चकला सुरत
WARRANGA4%AR
%*%*%
१-०-० ४-०-०
प्रज्ञप्तिः
*%
Jan Education international

Page #5

-
श्रेष्ठी देवचंद लालभाई जवेरी.
निर्याणम् १९६२ वैक्रमाब्दे
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे कार्तिक शुक्लैकादश्यां, सूर्यपुरे
पौषकृष्णतृतीयायाम् , मुम्बय्याम्,
L9-4marriam-0-0080Permrowse
nume-008069-@moharam
The Late Sheth Devchand Lalbhai Javeri,
Born 1853 A. D. Surat.
Died 13th January 1906 A. D. Bombay.
29-Aamrarurman-names.
comyamirm
The Bombay Art Printing Works, Tort

Page #6

Jain Education Interational

Page #7

॥ अहम् ॥ श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाइ जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्के
श्रीमन्मलधारगच्छीयश्रीमद्धेमचन्द्रसूरिसूत्रितं, हारिभद्रीयावश्यकवृत्तिटीप्पणकम्.
SACREASAGAR
जगत्रयमतिक्रम्य, स्थिता यस्य पदत्रयी । विष्णोरिव तमानम्य, श्रीमदाद्यजिनेश्वरम् ॥१॥ शेषानपि नमस्कृत्य, जिनानजितपूर्वकान् । श्रीमतो वर्द्धमानान्तान् , मुक्तिशर्माविधायिनः॥२॥
समुपासितगुरुजनतः समधिगतं किञ्चिदात्मसंस्मृतये । सङ्के पादावश्यकविषयं टिप्पनमहं वच्मि ॥३॥ इह हि शिष्टाः क्वचिदभीष्टे वस्तुनि प्रवर्त्तमाना विघ्नविनायकोपशान्तये अभीष्टदेवतादिनमस्कारपुरस्सरं प्रेक्षावतां प्रवृत्तये सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनकथनपूर्वकं च प्रवर्तन्ते, अयमपि भगवान् वृत्तिकारः शिष्टसङ्घाताग्रणीरित्यनेनापि तत्समाचारः परिपालनीयो, नमस्कारोचितश्च देवताविशेषस्त्रिधा-अभीष्टाभिमताधिकृतभेदात् , तत्राभियुक्तैः सर्वैरेव मुमुक्षुभिरि
ज्यते-पूज्यत इत्यभीष्टा सा चासौ देवता चाभीष्टदेवता-महावीरादिस्तीर्थकरविशेषः सर्वे वा तीर्थकृत इति, एवमन्यत्रापि & विशेषणसमासः कार्यः, तथा अभिमन्यते-श्रेयःप्रवृत्तैर्विघ्नवातविघातकत्वेन निश्चीयत इत्यभिमता-शासनदेवतादिः, तथा
Jan Educati
For Private Personal Use Only
w.ininelibrary.org

Page #8

मङ्गलाधि
आव० हारि०
कार:
टीप्पणं
॥१॥
CEOCOCCORROCARROREGAORE
अधिक्रियते-प्रस्तुतशास्त्रप्रणेतृत्वेन सम्बध्यत इत्यधिकृता-गणधरादिः, इत्येवं त्रिविधस्यापि देवताविशेषस्य पूर्वार्द्धन स्तुतिविधायक पश्चार्द्धन तु सम्बन्धादिप्रतिपादक श्लोकमाह-'प्रणिपत्ये' त्यादि (१-७), व्याख्या-'प्रणिपत्य नमस्कृत्य, कम् ? इत्याह-'वीर' विदारयत्यष्टप्रकारं कर्म विराजते वा सबाह्याभ्यन्तरेण तपसा 'सूर वीर विक्रान्ता' वित्यस्य । वा वीरयति-कर्मशत्रून् प्रति विक्रमत इति वीरः, तदुक्तम्-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण | युक्तश्च, तस्माद्वीर इति स्मृतः॥१॥" तमित्थम्भूतं, तमेव विशिनष्टि-जिनाः-क्षीणोपशान्तमोहनीयकाणश्छद्मस्थवीतरागास्तेषां वराः केवलिनस्तेषामष्टमहाप्रातिहार्येश्वर्ययोगादिन्द्रस्तं, तदनेनाभीष्टदेवतानमस्कारः कृतो भवति, अभिमतदेवतां नमस्कुर्वन्नाह-श्रुतस्याधिष्ठात्री देवता श्रुतदेवता, चशब्दस्यहोत्तरत्र च गम्यमानत्वात्तां च प्रणिपत्येति योगः, अधिकृतदेवतानमस्कारमाह-गृणन्ति जीवादितत्त्वमिति गुरवः-गौतमादयस्तान् , तथा साधयन्ति सदनुष्ठानविशेषैः परमपदमार्गमिति साधवस्तांश्च, प्रणिपत्येतीहापि सम्बध्यते, अत्र साधुग्रहणेनोपाध्यायादयोऽपि सङ्ग्रहीताः, तेषामपि साधुत्वाव्यभिचारात् , आह-ननु प्रस्तुतशास्त्रप्रणेतृत्वेन गौतमादीनामधिकृतदेवतात्वं युज्यते शेषाणां तूपाध्यायादीनां कथं 8 तद्भावः ? इति, उच्यते, तदध्येतॄणां वाचनाप्रदानसाहाय्यकर्तृत्वादिभिस्तेषामपि तद्भावाविरोधाददोषः । तदेवं कृतदेवतात्यनमस्कारः प्रयोजनाद्युपदिदर्शयिषयेदमाह-अवश्यं कर्त्तव्यमावश्यक-सामायिकादिपडध्ययनकलापस्तस्य विवरणं
१ बाबु चुनीलालपन्नालालवितीर्णद्रव्यसाहाय्येन आगमोदयसमित्या मुद्रितस्य हारिभद्रीयावश्यकस्य पत्राण्यत्र ज्ञेयानि, अत्र प्रथमोऽङ्कः पत्रस्य, द्वितीयस्तु पतेः, वृत्तिपाठोऽपि यो भिन्नः सोऽत्रैव दर्शितः ।
CRICARRORICA
Jan Education
For Private
Personal Use Only

Page #9

वृत्तिस्तां 'वक्ष्ये' अभिधास्ये इति योगः, अहमित्यात्मनिर्देशः, तां च न स्वमनीषिकया वक्ष्ये किन्तु गुरूणामुपदेशो गुरूपदेशस्तस्मात् , अनेन च मोक्षार्थिना सर्वमेव गुरुपारतत्र्येणानुष्ठेयं न स्वातन्येणेत्यावेदितं भवति, तदनेन श्लोकपश्चा|र्द्धन षड्विधावश्यकार्थोऽस्याभिधेयत्वेन दर्शितो भवति, प्रस्तुतवृत्तेस्तदर्थव्याख्यारूपत्वात् , प्रयोजनं तु शिष्याचार्यभेदांविधा-परमपरं च, तत्र परं द्वयोरपि शिष्याचार्ययोः परमपदप्राप्तिरूपम् , अपरं त्वाचार्यस्य शिष्यानुग्रहः शिष्यस्य तु षड्विधावश्यकपरिज्ञानम् , एतदप्यनेन सूचितं भवति, सम्बन्धस्तूपायोपेयभावलक्षणः सामर्थ्यादवसीयते, तथाहि-अत्रोपेयं षड्विधावश्यकपरिज्ञानम् उपायस्तु प्रस्तुतवृत्तिरिति गम्यत इत्यार्थिः । एवं च परमश्रेयोनिवन्धने वृत्तिकरणे प्रवृत्तस्य भगवतः कश्चिद्विभीषिकाप्रायः सम्भवत्येवं वादी परः-निष्फलोऽयं भवद्वृत्तिकरणप्रयासः, त्वयैव तावच्छेषसूरिभिश्च सविस्तराया एतद्वत्तेर्विहितत्वादिति, एतन्निरासार्थमाह-'यद्यपी' त्यादि (१-८), यद्यप्येतद्व्यतिरेकेण मयाऽपराऽपि सविस्तरा वृत्तिविरचिता तथा शेषश्च सूरिभिः तथाऽपि सङ्के पात्-सद्धिप्ततरः क्रियते वृत्तिकरणप्रयासोऽयमिति योगः, किमर्थ ?-तत्र-सङ्केपे रुचिः येषां सत्त्वानां तदनुग्रहार्थ, विद्यन्ते हि बहवः प्रज्ञादिदोषात्सङ्क्षिप्तरुचयः प्राणिनो येषामेतद्वत्तितोऽप्यनुग्रहः स्यादिति भावार्थः, 'यद्यपि मया वृत्तिः कृते' त्येवंवादिनि च वृत्तिकारे चतुरशीतिसहस्रप्रमाणाऽनेनैवावश्यकवृत्तिरपरा कृताऽऽसीदिति प्रवादः सत्य इव लक्ष्यते इत्यार्यार्थः ॥ इह च नियुक्तिकारस्तावत्स्वयमेव 'आभिणिबोहियनाण'मित्यादिना भावमङ्गलं दर्शयिष्यति, प्रयोजनादित्रितयं नामादिमङ्गलं च सामर्थ्यगम्यमिति तद्दशयितुमाशङ्कापूर्वकं वृत्तिकार उपक्रमते-'इहावश्यके' त्यादि (१-९), अत्र च यथाबोधं विषमपदानि विवियन्ते,
CCCCC
DIRaw.jainelibrary.org
Jain Educati

o nal

Page #10

आव०
हारि०
शास्त्र के क्षेत्र
मङ्गलाधिकारः
टीप्पणं
ह तात्पर्यमघाते'त्यादिना
तद्यथा-'सम्बन्धस्तूपायोपेयलक्षणस्तर्कानुसारिणः प्रतीति (२-६), एतदुक्तं भवति-तर्कानुसारिमतेनोपायोपेयलक्षणः सम्बन्धः, सिद्धान्तानुसारिणस्तु केन कृतमिदं शास्त्रं क्व क्षेत्रे कस्मिन् वा काले ? इत्यादिकं सम्बन्धं व्याचक्षते, तं चानन्तरमेवासौ 'अथवा उपोद्घाते'त्यादिना(२-८) स्वयमेव दर्शयिष्यतीति, नाप्यतबुद्ध्ये ति(३-१९), काञ्चनेऽप्यकाञ्चनबुद्ध्या, इदमिह तात्पर्यम्-आत्मगते सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञाने एव मङ्गलामङ्गलस्वरूपे न बाह्य वस्तु,तस्य निमित्तमात्रत्वात,यस्तु मङ्गलमपि मङ्गलबुद्ध्या न गृह्णाति यो वाऽमङ्गलमपि मङ्गलबुद्ध्याऽध्यवस्यति तौ द्वावपि मिथ्याज्ञानापवित्रितमानसाविति कुतस्तयोर्मङ्गलमिति, 'चशब्दाद्यावद्रव्यभावि च प्रायश' इति (४-१७ प्रायसः), एतदुक्तं भवति-'यवस्तुनोऽभिधान मित्यादिना (४-१२)प्रतिपादितस्य द्विविधस्यापि नाम्न इदमपरं चशब्दाक्षिप्तं विशेषणं द्रष्टव्यं, तद्यथा-द्विविधमपि नाम भवति, कथम्भूतं?टू प्रायशो यावद्रव्यभावि-यावन्तं कालं नामवद् द्रव्यमास्ते तावन्तं कालं नामाप्यवतिष्ठते प्रायश इति भावः, ननु प्रायो
ग्रहणं किमर्थ ? सूत्रे यावत्कथिकतया नाम्नो निरपवादं प्रतिपादितत्वाद् ? इत्याशङ्कयाह-'यत्सूत्रोपदिष्ट'मित्यादि
(४-१७यत्तु),यद्यपि सूत्रे'नामं आवकहिय'(अनु०११)मित्याद्यविशेषेणोक्तं तथाऽप्यङ्गा वङ्गा मगधा कलिङ्गा इत्यादिप्रतिनि-18 द यतजनपदाद्याश्रितस्यैव यावत्कथिकत्वं विज्ञेयं नापरस्य कस्यचिद् , इन्द्रादिनाम्नो जीवत्यपि गोपालदारकादौ निवृत्तिदर्शनादितिभावार्थः । 'ज्ञशरीरमेव द्रव्यमङ्गल' मित्यादि (५-९), अत्र च पक्षद्वयेऽपि कर्मधारय एव केवलं व्याकरणप्रक्रिया-1 कृतो यदि परं कश्चिद्विशेषः, 'तत्रार्थाभिधानप्रत्ययास्तुल्यनामधेया' इत्यादि (४-६), अत्र अर्थः-पृथुबुध्नोदराकारो टू बाह्यो घटलक्षणः अभिधानं तु-तत्प्रतिपादको ध्वनिविशेषः प्रत्ययस्तु-घटग्राहकं ज्ञानमित्येतानि च त्रीण्यपि तुल्यनाम
परमव द्रव्यमङ्गल' मित्याखाचद् , इन्द्रादिनाम्नो जीव
कृतो यदि परं
Jain Education internaciona
For Private Personal use only
Saw.jainelibrary.org

Page #11

धेयानि-तुल्यशब्दवाच्यानीत्यर्थः, तथाहि-यथा बाह्यः पृथुबुध्नोदराकार पदार्थो घटशब्दाभिधेयस्तथा तद्विषयप्रत्ययाभिधाने अपि, यतः केनचिद् घटे अन्तर्विकल्पिते अभिहिते चापरः कश्चिदन्यं पृच्छति-किमस्य चेतसि किं चासौ वक्ति ?, स प्रत्युत्तरयति-घटोऽस्य चेतसि घटं च वक्ति, न चैतत्प्रत्युत्तरमाभिधानप्रत्ययानामेकत्वमन्तरेण युज्यत इति भावार्थः, एवं घटवदन्यत्रापीन्द्रवह्यादावायोज्यं, ततः स्थितमेतत्-वह्निज्ञानमपि वह्निरित्युच्यत इति, नन्वेवं सति वह्निग्राहकज्ञानस्यैव वह्नित्वं न तज्ज्ञानवतः ? इत्याह-'अग्निरिति च यज्ज्ञान'मित्यादि ( ६-५), अग्निज्ञानाव्यतिरिक्तो ज्ञाताऽप्यग्निरिति भावः, ज्ञानतद्वतोर्व्यतिरेके दोषमाह-'अन्यथे'त्यादि (६-५) सुगम, नन्वग्ने स्वरादिराकारो भवति न च तद्राहकज्ञानस्यायमस्ति तत्कथमग्निज्ञानस्य तदव्यतिरिक्तस्य ज्ञानिनो वाऽग्नित्वम् ? इत्याशङ्कयाह-'न चानाकार'मित्यादि (६-६) सुगमम् , पुनरपि ज्ञानज्ञानिनो दे दोषमाह-'बन्धाद्यभावश्चेत्यादि ( ६-७), यदुक्तं दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियाऽप्रसाधकत्वादिति, तत्राह-'न चानलः सर्व एवेत्यादि सुबोधं, "भंभामउंदमद्दल' (७-६) गाहा सुगमा, नवरं 'भम्भा' इति पृथुलमुखढक्काविशेषः, 'मुकुन्दमईलौ' मुरजविशेषावेव, केवलमेकतः सङ्कीर्णोऽन्यत्र तु वि|स्तीर्णो मुकुन्द इत्यभिधीयते मईलस्तूभयतोऽपि सम इति, कडंबा-करटिका तलिमा-तिउल्लिका शेषं प्रतीतमिति । 'अथवाऽभिनिवुध्यते तदि'त्यादि (७-१२), ननु कर्तारमन्तरेण कर्म न भवति, अभिनिबुध्यते तदित्यत्र तु मतिज्ञानं | कास्ति न कर्ता, तत्कथमिदं घटते ? इत्याह-'तस्य खसंविदितरूपत्वादिति(७-१३),स्वयमेव ज्ञानं नीलादिग्राहकत्वेनात्मानं व्यवच्छिनत्ति, न बाह्यो ज्ञानपरिच्छेदकः कर्त्ताऽन्वेषणीय इति भावः, नन्वोदनं पचति देवदत्त इत्यादिषु भेद एव
Jain Education
Emailurnal
LMw.jainelibrary.org

Page #12

आव० हारि० टीप्पणं
॥३॥
कर्तृकर्मव्यवहारो दृष्टः, अत्र तु तदेव ज्ञानं परिच्छेदकं तदेव च परिच्छेद्यमिति भेदाभावात्कथं तद्व्यवहारः ? इत्याशयाह- नन्द्यां 'भेदोपचारादिति' (७-१३), तद्धि प्रदीपवत्प्रकाशस्वभावमेवोत्पद्यत इत्यसन्नपि कर्तृकर्मभावेन भेद उपचर्यत इति मतिज्ञाना भावः ॥ आह–'तिवग्गसुत्तत्थगहियपेयाले'त्यादि (९-१४), इदमुक्तं भवति-"भरनित्थरणसमत्था तिवग्गसुत्तत्थगहिअपेयाला । उभओलोगफलवई विणयसमुत्था हवइ बुद्धी ॥ ९४३ ॥" (४२३-३) इत्यस्यां वक्ष्यमाणगाथायां | त्रिवर्गसूत्रार्थगृहीतविचारा वैनयिकी बुद्धिर्भवतीति वक्ष्यति, धर्मार्थकामप्रतिपादकशास्त्रनिश्रितेतियावत् , तत्कथमौत्सत्तिक्यादिबुद्धिचतुष्टयस्याप्यश्रुतनिश्रितत्वमिति पूर्वपक्षभावार्थः, समाधानपक्षे त्वयं भावार्थः-यद्यप्योत्पत्तिक्यादिबुद्धीनां श्रुतनिश्रितत्वं साक्षान्नोक्तं तथाऽप्यवग्रहेहापायधारणानां श्रुतनिश्रितत्वमागमे प्रतिपादितमेव, अतो वैनयिक्या बुद्धेः सम्बन्धिनोऽवग्रहादयः श्रुतनिश्रिता अपि भवन्तु को दोषः?, ननु बुद्धीनामवग्रहादयःसूत्रे नोक्ता एव तत्कथमिदमुच्यते?, सत्यं, साक्षान्नोक्ताः सामर्थ्यात्तु गम्यन्त एव, न हि ता अप्यवग्रहादीनुल्लच्चय झगित्येव वर्तन्त इति युक्तिसङ्गतं, नन्वनया युक्त्या तर्हि सर्वासामपि बुद्धीनां श्रुतनिश्रितत्वं प्रामोति इति चेत्तदयुक्तम् , अश्रुतनिश्रितत्वेन विशेष्य तासां सिद्धान्ते प्रतिपादनात्, न च वक्तव्यं विशेषविषयमश्रुतनिश्रितत्वमिति तर्हि सर्वासामप्यस्तु, तस्य प्रायोवृत्तिविषयत्वात् , 'वैनयिकी विहाय (९-१७) तद्वृत्तरित्यर्थः, अतो व्यवस्थितमेतत्-वैनयिकीमपहाय शेषबुद्धीनामश्रुतनिश्रितत्वमिति, यद्येवमश्रुतनिश्रितानामौत्पत्तिक्यादिबुद्धीनां मध्ये किमिति श्रुतनिश्रिताया वैनयिक्या उपन्यासं नियुक्तिकारः करिष्यति
Cl॥३॥ इत्याशङ्कयाह-'बुद्धिसाम्याचे'त्यादि (९-१७), अत्र च यदश्रुतनिश्रितं बुद्धिचतुष्टयलक्षणं मतिज्ञानं तस्यागमेऽवग्रहादिभेदः
MUw.jainelibrary.org
Jan Educati
o
For Private Personal Use Only
nal

Page #13

साक्षान्न प्रतिपाद्यत एव, अखण्डरूपस्यैव बुद्धिचतुष्टयस्याश्रुतनिश्रितत्वेन नन्द्यादिशास्त्रेषु प्रतिपादनाद्, अतो यत्रावग्रहादिभेदः प्रतिपाद्यते तत् सामर्थ्यात् श्रुतनिश्रितमेव भवतीति चेतसि व्यवस्थाप्य वृत्तिकृदाह-तत्र श्रुतनिश्रितमतिज्ञानखरूपप्रदर्शनायाहेति (९-१८), 'प्राप्तिनिबन्धनाख्यहेतुविशेषणार्थनिराकृतत्वादिति (१३-१०), इद-/ मत्र हृदयं-प्राप्तिनिबन्धनौ यौ तत्कृतावनुग्रहोपघातौ तच्छून्यत्वादिति हेतूपन्यासं कुर्वता युष्मद्दूषणं निरस्तमेव, न हि जलसूर्यादयः पदार्थाः प्राप्ताः सन्तश्चक्षुषी अनुगृह्णन्ति बाधन्ते वा, किन्तु स्वरूपमेव तेषां जलघृतवनस्पतिसूर्यादीनां यदुत विषयत्वेन चक्षुषाऽप्राप्ता अपि तथाविधपुद्गलपरिणामसद्भावात् तत्स्वास्थ्यं बाधां वा जनयन्तीति, अथावश्यं विषयप्राप्तिनिबन्धनावनुग्रहोपघातावभ्युपगम्यते तत्राह-'किं च यदि ही'त्यादि (१३-१०) सुगमं यावत् 'प्राक् प्रतिज्ञातयो रित्यादि (१३-१३), यदि हि सूक्ष्मा नायना रश्मयोऽभ्युपगम्यन्ते तदा यो प्राग् भवतैव वनस्पतिसूर्यादिभ्योऽनुग्रहोपघातौ प्रतिज्ञातौ तावपि न प्रामुत इति भावः ॥ 'इह कश्चिन्मन्दप्रयत्नो वक्ता भवतीत्यादि (१७-१०), अत्र महाप्रयत्नवक्तृपक्षेऽनन्तगुणवृद्ध्या वर्धमानानीति भणिष्यमाणत्वात् मन्दप्रयत्नवक्तृपक्षे स्तोकत्वेन विभिद्यन्त इति सामर्थ्या|त्साध्याहारं व्याख्येयं, कुतः स्तोकत्वेन भिद्यन्ते ? इत्याह-'असङ्ख्येयात्मकत्वात्' (१७-११), तानि हि वक्तुर्मन्दप्रय
नत्वादसङ्ख्येयान्येव खण्डानि भवन्ति नानन्तानीति स्तोकान्येव भवन्ति, 'परिस्थूरत्वाच' यदि हि तानि सूक्ष्मतया | भिधेरंस्तदा बहून्यपि स्युः न च तथा भिद्यन्त इत्यतोऽपि स्तोकानीति भाव इति, 'यदा तु लोकान्तस्थितो वा भाषको वक्तीति' (१७-१८), अत्र 'तुः पुनरर्थे वाशब्दस्तु चशब्दार्थे, तस्य चैवं प्रयोगो द्रष्टव्यः-यदा च पुनर्लोका
Jain Education
a
l
For Privale & Personal use only

Page #14

नन्द्यांमति ज्ञाने भाषा व्याप्तिः
न्तव्यवस्थितो भाषको वक्ति, एतदेव व्याचष्टे-'चतसृणां दिशामन्यतमस्यां वा दिशि नाड्या बहिरवस्थित' इति आव० हारिक
(१७-१९), अयमत्र भावार्थः-यदि भाषकः किञ्चिन्नाड्या बहिर्विनिर्गत्य चतसृणां दिशामन्यतमस्यां वा दिशि स्वयम्भूरटीप्पणं मणपरकूललोकान्तेऽलोकस्य निकटीभूय वचनमुदीरयति तदा चतुरङ्गलवाहल्यो रज्वायामो दण्डः प्रथमसमयेऽन्तर्नाडी
प्रविश्य स्वयम्भूरमणापरप्रान्ते लगति, ऊर्ध्वाधस्तु न सम्पूर्णदण्डप्रसरोऽस्ति, लोकस्खलितत्वादिति भावनीयं, ततश्च द्विती॥४॥
यसमये चतुरङ्गलबाहल्यो रज्जुविस्तर ऊर्ध्वाधस्तु चतुर्दशरज्वायामः कपाटाकारा(रोs)णुराशिःप्रधावति, तिर्यग्लोके तु दिग्दद्वयाणुविनिर्गमे स्थालकाकारः पुद्गलराशिर्भवति, तृतीयसमये तूवोधोव्यवस्थितकपाटे मन्थसिद्धिः, चतुर्थे त्वन्तरालपूर
णमिति चतुर्भिः समयैर्लोकः पूरितो भवति, 'यदा तु विदिग्व्यवस्थितो वक्ती'त्यादि (१७-२०), अत्र किलैकस्मिन् समये विदिशो दिशि समागच्छन्ति पुद्गलाः, द्वितीयसमये त्वन्तर्नाडी प्रविशन्ति, शेषसमयत्रयं पूर्ववदेव, अत्र वृत्ताकारं लोकं मध्ये वृत्ताकारां बसनाडी च व्यवस्थाप्य दिग्विदिक्कल्पना भावनीया, तद्यथा-स्थापना-(0) अत्र च त्रिसम-| यपंक्षे चतुष्पञ्चसमयपक्षे च येऽनुश्रेणिव्यवस्थिता निष्कुटास्त एव पूर्यन्ते, वक्रनिष्कुटपूरणं तु न बुद्ध्यत एव, स्वल्पत्वाच्च न विवक्षितमिति लक्ष्यते इति, 'शेषदिक्षु पराघातद्रव्यसम्भवाद् द्वितीयसमय एव मन्थानसिद्धे'रि
G त्यादि (१८-४ ), एतदुक्तं भवति–तानि हि भाषाद्रव्याणि वासकस्वभावानि, वास्यद्रव्याणि तु सर्वास्वपि दिक्षु विद्यन्ते, ततश्च यथा वह्निर्दाह्यं प्राप्य दहत्येव नोदास्ते तथाऽयमपि भाषाद्रव्यसमूहः प्रथमसमये सत्ता प्राप्य द्वितीयसमये सर्वा
ORGANIS
॥४॥
ARGICS
Jain Educa

Haw.jainelibrary.org

Page #15

स्वपि दिक्ष्वपरवास्यद्रव्याणि वासयन् प्रसरत्येवेति द्वितीयसमये मन्थसिद्धिः, केवलिनस्तु जीवप्रदेशा द्वितीयसमये कपाटतयैव प्रसरन्ति, तेषामपरवास्यद्रव्याभावाद्भवोपग्राहिकर्मपरतन्त्रत्वाच्चेति, शेषं सुगम 'यावच्चरमान्तेऽसङ्ख्येयभागे'इत्या दि (१८-११), ननु च षट्स्थानलक्षणगणितमपेक्ष्य चरमान्तोऽनन्तभागोऽपि सम्भवति तत्किमित्यसङ्ग्येयभागे इत्युक्तमित्याशङ्कयाह क्षेत्रगणितमपेक्ष्ये'ति, इदमुक्तं भवति-लोकक्षेत्रस्यासङ्खयेयप्रदेशात्मकत्वादनन्तशब्दविरहितं चतुःस्थान8 कलक्षणमेव गणितं सम्भवति, तत्र तु चरमोऽसङ्ख्येयभाग एव नानन्तभाग इति युक्तमुक्तं चरमान्ते
ऽसङ्ख्येयभागे इति । तत्राद्येष्वनन्तानुबन्धिषु क्रोधादिषूभयाभाव इति' (२०-२), नन्वनन्तानुबन्धिषूदयप्राप्तेषु सास्वादनः पूर्वप्रतिपन्नो मतिज्ञानस्य सम्भवति तत्कथमुभयाभाव उक्तः ?, सत्यं, सम्भवति किन्त्वल्पत्वात्तत्कालस्याविवक्षेति लक्ष्यते, तत्त्वं तु बहुश्रुता विदन्तीति । व्यवहारनयमतेन सम्यग्दर्शनमतिश्रुतानां प्रतिपद्यमानको मिथ्यादृष्टिरेव भवति न पुनः सम्यग्दृष्टिः सन् मतिश्रुते प्रतिपद्यते, कुतः ? इत्याह-'सम्यग्दर्शनमतिश्रुतानां युगपल्लाभादिति (२०-७), यदि हि प्राप्ते सति सम्यक्त्वे ततो मतिश्रुते प्रतिपद्येत तदा स्यात्सम्यग्दृष्टिर्मतिज्ञानस्य प्रतिपद्यमानकः, न चैतदस्ति, सम्यक्त्वेन सहैव तल्लाभात् , अथ सम्यक्त्वेन सह लब्धे अपि मतिश्रुते सम्यग्दृष्टिः पुनरपि प्रतिपद्यते ? इत्याशङ्कयाह-'आभिनिबोधिकप्रतिपत्त्यनवस्थाप्रसङ्गाचे'ति (२०-७), यदि ह्येकदा प्रतिपन्नमपि पुनरपि प्रतिपद्यते तदा तत्प्रतिपत्त्यनुपरमप्रसङ्ग इति भावः । 'निश्चयनयस्त्वि'त्यादि (२०-७), नन्वा|भिनिबोधिकलाभस्य सम्यग्दर्शनसहायत्वादिति व्यवहारनयेनाप्युक्तं तत्कोऽस्य व्यवहाराद्विशेषो येनास्य सम्यग्दृष्टिर्मतिज्ञा
ESEARCCARRIORRECAR
JanEducation

Page #16

आव० हारिक टीप्पणं
नस्य प्रतिपद्यमानको भवति ? इत्याह-'क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदादिति (२०-८), निश्चयो हि मन्यते यदैव ला मतिज्ञानसम्यक्त्वप्राप्तिक्रियाविशिष्टो भवति जीवः तदैव सम्यग्दृष्टिव्यपदेशमासादयति, क्रियाकालस्य निष्ठाकालस्य चैकत्वाद्, अतः प्राप्तौ व्यवसम्यग्दृष्टिःसन्नेतदभिप्रायेण मतिज्ञानं प्रतिपद्यत इति । 'इदानीं दर्शनद्वार'मित्यादि (२०-१७), नन्वत्र चक्षुरचक्षुर्दर्शनिनः हारनिश्चयकिमिति विशेषतस्तल्लब्धिमन्तो व्याख्याताः, यावतैतद्दर्शनोपयोगेऽपि मतेः पूर्वप्रतिपन्ना लभ्यन्त एव ?, सत्यमेतत्, किन्तु विचारः लब्धिमत्पक्षे पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानकाश्चोभयेऽपि लभ्यन्ते, उपयोगपक्षे तुपूर्वप्रतिपन्ना एव प्राप्यन्ते नेतरे इति तद्व्युदासेन विशेषतो लब्धिमद्रहणं, यद्येवमुपयोगपक्षे पूर्वप्रतिपन्ना लभ्यन्त इति पक्षान्तरं वृत्तिकृता किमिति न दर्शितम् ? इति चेत्सत्यं, सुगमत्वादिति पश्यामः, स्वयमेव वाऽभ्यूह्यमिति, भवत्वेवं, तथाऽप्यवधिदर्शनिनां यः प्रतिपद्यमानकनिषेधः सोऽसमीक्षिताभिधानादिव लक्ष्यते, तथाहि-यदा विभङ्गज्ञानी देवनारकादिः कश्चित् सम्यक्त्वं प्रतिपद्यते तदाऽवधिदर्शन्येवासौ मतेः प्रतिपत्ता लभ्यते, न च वक्तव्यं विभनिनोऽवधिदर्शनं नास्ति, तस्यागमेऽनेकधा प्रतिपादनाद्, यदाह प्रज्ञप्तिः-"ओहिदसणअणगारोवउत्ता णं भंते ! किं नाणी अन्नाणी, गोयमा ! नाणीवि अन्नाणीवि, जे नाणी ते अत्थे|गइया तिनाणी अत्थेगइया चउनाणी, जे तिनाणी ते आभिणिबोहियनाणी सुअनाणी ओहिनाणी, जे चउनाणी ते आभि-IN [णिबोहियनाणी सुयनाणी ओहिनाणी मणपजवनाणी, जे अन्नाणी ते नियमा तिअन्नाणी, तंजहा–मतिअन्नाणी सुय-18 अन्नाणी विभंगअन्नाणी” तदेतदवधिदर्शनिनोऽप्यज्ञानत्रयमुक्तमिति कथं विभङ्गिनो नावधिदर्शनमिति, यदिवा विभ-16॥५॥ गज्ञान्यपि यदा सम्यक्त्वमतिश्रुतावधीन् प्रतिपद्यते तदा प्रतिपद्यमानं प्रतिपन्नमिति निश्चयनयमतेन प्रतिपत्तिक्षणेऽप्ययमव
Jain Education inimation

KUjainelibrary.org

Page #17

Jain Educatio
धिज्ञानी अवधिदर्शनी च भवत्येव, ततश्चानेनापि न्यायेनावधिदर्शनी मतिज्ञानस्य प्रतिपत्ता लभ्यत एवेत्येतदाचार्यस्या - | प्येकं स्खलितमिवाभातीति, तदेतत्सर्वमयुक्तम्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, यदि ह्यवधिदर्शनलब्धिमन्तोऽत्र विवक्षिताः स्यु- । स्तदा सर्व त्वदुक्तं शोभेत, न चैतदस्ति, अवधिदर्शनोपयोगिनामेवेह विवक्षितत्वात् न च दर्शनोपयोगे वर्त्तमानस्य मतिज्ञानप्रतिपत्तिरस्ति, लब्धित्वात्तस्य, लब्धीनां च दर्शनोपयोगे निषेधाद्, विशेषानभिधानात् कथमवधिदर्शनोपयोगिन इह विवक्षिता इति लभ्यते ? इति चेद् एतद्वचनान्यथाऽनुपपत्तेरिति ब्रूमः, तत्त्वं पुनरनुत्तरज्ञानिनो विदन्तीति शेषं सुबोधं यावन्मतिज्ञानसमाप्तिः ॥ इदानीं श्रुतज्ञानमारभ्यते, तत्र - ' अथवा द्रव्यादिचतुष्टयात्साद्यनाद्यादि अवगन्तव्यं यथा नन्द्यध्ययने इति' ( २५-१५), व्याख्यायते, एकेन प्रकारेण तावत्सादिसपर्यवसितादिविचारः कृतः, साम्प्रतमसावेव द्रव्यक्षेत्रकालभावद्वारेण नन्द्यनुसारतो विधीयते, तत्र द्रव्यत एकं जीवद्रव्यमाश्रित्य सादिसपर्यवसितं श्रुतज्ञानं, तथाहिकेनचित्तत्प्रथमतया श्रुतमवाप्तं पुनर्भवान्तरं मिथ्यात्वं वा गतस्य प्रमादग्लानत्वादिभ्यो वा कारणेभ्यः प्रतिपततीति तत्तस्य सादि सपर्यवसितं च भवति, क्षेत्रतोऽपि भरतैरावतक्षेत्राद्याश्रित्य द्वादशाङ्गश्रुतं सादि सपर्यवसितं च भवति, कालतोऽप्युत्सर्पिण्यवसर्पिणीषु तद्रूपतैव भावनीया, भावतोऽपि प्रज्ञापकोपयोगं प्रज्ञापनीयभावांश्चाश्रित्य सादिसपर्यवसि - तताऽवसेया, प्रज्ञापकोपयोगो हि प्रयत्नादिनिर्वर्त्यत्वादनित्यः, प्रज्ञापनीयभावा अपि पुद्गलादिसम्बन्धिनो गतिस्थितिवर्णगन्धादयोऽनित्या एव, यच्चानित्यं तद् घटवत्सादि सपर्यवसितमिति प्रतीतमेव, अतस्तदाश्रयं श्रुतमपि तद्रूपमेवेति

Page #18

आव० हारि० टीप्पणं ॥६॥
भावार्थः, तथा द्रव्यतो नानाजीवान् क्षेत्रतो विदेहान् कालतो विदेहसम्बन्धिकालं भावतश्च क्षायोपशमिक भावमाश्रित्य नन्द्यां श्रुत श्रुतमनाद्यपर्यवसितमिति ज्ञेयं, विशेषार्थिनातु विशेषावश्यकमनुसरणीयमिति। 'गाथाशेष'मित्यादि(२५-१८), गाथाशेष | स्यद्रव्यादि 'सत्तवि एए'इत्यादिकं व्याख्यातमेवेति सम्बन्धः, किं कुर्वता?-पूर्वमेवावधारणप्रयोगं दर्शयतेति योगः, शेष सुगम यावच्छृतज्ञानं समाप्तमिति । अवधिरधुना विवियते-'तथाऽवधिशब्दो दिरावर्त्यत इति व्याख्यात'मिति
तादि अव
| धिप्रति(२८-१३), एतदत्र हृदयम्-एकीयाचार्यमतेन तावदवधिशब्दः पृथगद्वारतया योजितो, द्वितीयमतेन तु वक्ष्यमाण
पत्तिश्च द्वारैः सहैकत्वेन मीलयित्वाऽनन्तरंमेव भणिव्यमाणविधिना व्याख्येय इत्येवं द्विरावृत्तिः, इदं च द्विरावर्त्तनं मया पूर्वमेव व्याख्यातं, ननु पूर्व न कचिद्व्याख्यातमेतत् ? इति चेत्सत्यं, साक्षान्न व्याख्यातम् , 'अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येतत्पद'मित्यादिना सामर्थ्याद्विरावृत्तिर्व्याख्यातैव, कथम् ?, अवधि, नामादिभेदभिन्नो वक्तव्यः अवधेर्वा क्षेत्रपरिमाणादीनि द्वाराणि वक्तव्यानीति, प्रथममतमेवाश्रित्य तावदाह तथा क्षेत्रे'त्यादि (२८-१४ ), नन्वाद्यमते तावदवधिरित्येका प्रतिपत्तिः, क्षेत्रपरिमाणं तु द्वितीया, संस्थानमिति तृतीया, द्वितीयमते तु यदाऽवधिशब्दोऽर्थवशात्प्रथमान्तोऽपि षष्ठ्यन्तः शेषद्वारैः सह सम्बध्यते तदा संस्थानमिति कतिथी प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-'अथवा अर्थाद्विभक्ती'त्यादि (२८-१४), पातनिकयैव व्याख्यातं, केवलं द्वितीयवेयं संस्थानलक्षणा प्रतिपत्तिरिति सामर्थ्याद्गम्यते, 'एमेया पडिवत्तिओ'इति द्वितीयश्लोकान्तेऽभिधास्यमानत्वात् , कथं पुनः संस्थानं द्वितीया प्रतिपत्तिर्भवति ? इत्याह-'ततश्चावधेर्जघन्ये
JamEducational

Page #19

त्यादि (२८-१५), अन्ये तु द्वितीयवेयं विभक्तिरित्यादिकं किञ्चिद्व्याख्यानयन्ति तत्तु यदि परं त एव विदन्ति, सकमकक्रियाया एव सूत्रेऽश्रवणादित्यलं प्रसङ्गेनेति । 'चतुर्णा द्रव्यादीनां वृद्धि'रित्यादि (३२-११), ननु काले वर्द्धमाने पारिशेष्यात् त्रयाणामेव द्रव्यक्षेत्रभावानां वृद्धिर्भवतीत्येतावदेव वक्तुमुचितं कथमुच्यते-काले वर्द्धमाने चतुर्णा है वृद्धिर्भवति ?, इत्याशङ्कयाह-'सामान्याभिधानादिति, प्रथम वर्द्धमानतया विशेषतः कालं निर्धार्य ततो वृद्धिसाम्याचतुर्णामपि सामान्येनाभिधानादिति भावः, अस्ति चायं न्यायः-एकस्मिन् रसनेन्द्रिये जिते पञ्चापि जितानि भवन्तीति, तथाऽन्धेन भोक्तुमाकारितेन जनद्वयमागच्छतीत्यादिवचनप्रवृत्तिदर्शनादिति । 'कालस्तु भक्तव्यो-विकल्पयितव्य'इत्यादि (३२-१२), यदि हि क्षेत्रस्य प्रतिप्रदशवृद्धा कालः समयवृद्ध्या वर्द्धते तदाऽङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्रक्षेत्रवृद्धावपि काल-| तोऽसङ्ख्यया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो वढेरन् , न चैतदिष्यते, अतः क्षेत्रवृद्धावपि स्थूलत्वात्कालः स्याद्वर्द्धते स्यान्नेति। 'ए होइ
१ पूर्वगाथातो वक्ष्ये इत्यस्यानुवृत्ताभात्, क्रियापदं त्वत्रापि अध्याहार्यमेव, ततश्च विभक्तिपरिणामात् 'खित्तपरिमाणे संठाणे'इत्यादौ द्वितीया वाच्या, ततश्च क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यमिति ब्रूमधातुना सम्बन्धयति, एवमेताः प्रतिपत्तीर्वक्ष्ये इति पर्यन्ते तत्त्वतः सम्बन्धः, संस्था-12
नप्रतिपत्तेः संख्यानं त्वनुपयोग्येवेति स्यात्तन्मतं । आदौ विषयसप्तम्या व्याख्यानेऽवधेर्मुख्यताऽभूत्, परिणामे तु तस्यैव क्षेत्रपरिमाणादेर्मु-18 लख्यतेति अवधेरियादिग्रन्थसंगतिः, द्वितीया प्रतिपत्तिरिति तु अन्ये त्वाचार्या इत्यादिना लब्धमेव, द्विरावर्त्यते इत्यपि प्राग्व्याख्यात एव सिद्धं, | यतः प्रथमं तावदवधिशब्दो नामादिभेदभिन्नऽवधौ व्याख्यातः द्वितीयोऽवधिशब्दश्चाग्रे योज्यते क्षेत्रपरिमाणविषयोऽवधिरित्यादौ ततो युक्ता आवृत्तिः, तथा च न व्याख्यानद्वयस्यावृत्तिशब्दवाच्यता, स्थानमपि च नैतदस्येति तदभिप्रायः ।
Jain Education
H
a Kell

B
Mw.jainelibrary.org

Page #20

आव० हारि० टीप्पणं
॥७॥
BRAAAAAARTY
अयारते'इत्यादि (३२-१३) गाथाव्याख्या-द्वितीयाबहुवचनान्तेऽकारान्ते पदे पुंल्लिङ्गेऽभिधेयेऽन्तस्यैकारो भवति, अवधिज्ञायथा-'नमिऊण जिणवरिंदे'इत्यादि, तथा तृतीयादिष्वादिशब्दाच्चतुर्थीपरिग्रहस्ततश्च 'एगंमित्ति एकत्वे वर्तमानानां ने द्रव्यातृतीयाचतुर्थीषष्ठीसप्तमीनां स्थाने महिलत्थेत्ति-स्त्रीलिङ्गेऽभिधेये एकारो भवति, तत्र तृतीयायां यथा-'सुंदरबुद्धीए कय'
दिवृद्धिः मित्यादि, चतुर्थ्यां यथा-'गावीए पुण दिण्णं तणंपि खीरत्तणमुवेइ'इत्यादि, षष्ठ्याः स्थाने यथा-'तीए पुण विसुद्धीए कारणं होति पडिमाओ'इत्यादि,सप्तम्याः स्थाने यथाऽत्रैव, ननु तृतीयादिष्वित्यत्रादिशब्दात् किमिति न पञ्चमीपरिग्रहः?, नैवं, तत्स्थाने ओकारस्य दर्शनात् , तद्यथा-'इत्थीओ आवि संकण'मित्यादि, अत एव चात्र 'तइयाइसु छट्ठीसत्तमीण' इति व्यस्तनिर्देशः, अन्यथा ह्यादिशब्देन चतुर्थ्यादीनां सर्वासामपि विभक्तीनामनुरोधः स्यादेवेति गाथार्थः।। ननु वस्तूनां नवपुराणादयः पर्यायाः कालक्रमेणैव भवन्त्यतस्ते चेदुत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो वर्तन्ते तदा तद्वद्धौ सिद्धैव कालवृद्धिरतः पर्यायवृद्धौ कालो भजनीय इति यदुक्तं तदसङ्गतम् ? इत्याशङ्कयाह-'अक्रमवर्तिनामपि वृद्धिसम्भवा'-18 दित्यादि (३२-१८), इदमुक्तं भवति-यद्युत्तरोत्तरकालक्रमवृद्धिभाजो नवपुराणादय एव वस्तूनां पर्यायाः स्युस्तदा | युज्यत भवद्वचः, तच्च नास्ति, रूपरसगन्धस्पर्शतारतम्यादिपर्यायाणां मन्दक्षयोपशमावस्थानुपलब्धानां विशिष्टक्षयोपशमे सति कालक्रमवृद्ध्यभावेऽपि बहूनां युगपदेव वृद्धिसम्भवादिति भावनीयम् । 'परं परं सूक्ष्म (तत्त्वा० अ०२ सू० |३८) मित्यादि ( ३५-३), औदारिकशरीराद्वैक्रियं सूक्ष्म स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहीतियावत् , ततोऽप्याहारकतैजसकार्मणानि क्रमशः सूक्ष्माणि, तदनेनापि किल तत्त्वार्थसूत्रेण क्षेत्रतो मद्व्याख्यात एव क्रम उक्तो भवति, अनेन हि किल
Jain Education
na
For Privale & Personal use only
O
w.jainelibrary.org

Page #21

परम्परसूक्ष्मत्वप्रतिपादनेन कार्म्मणवर्गणाः स्वल्पाकाशप्रदेशावगाहिन्यस्ततोऽपि तैजसादीनां क्रमशो बहुप्रदेशावगाहिन्य इति सामर्थ्यादुक्तं भवति, 'प्रदेश तोऽसङ्ख्येयगुण' मित्यत्र ( त० अ० २ सू० ३९ ) प्राक्तैजसादिति विशेषो दृश्यः, यावद्भिः पुद्गलैरौदारिकं निष्पद्यते ततोऽसङ्ख्येयगुणैर्वैक्रियं ततोऽप्यसङ्ख्येयगुणैराहारकं, तैजसकार्मणे तु क्रमशोऽनन्तगुणप्रदेशनिष्पन्ने 'अनन्तगुणे परे' इति ( त० अ० २ सू० ४० ) वचनादिति । 'भेदाभेदपरिणामाभ्या' मित्यादि ( ३५ - १३ ), यावद्भिः किल पुद्गलैस्तनुवर्गणास्कन्धा निष्पद्यन्ते तेभ्यो यदा केचित् पुद्गला विभिद्य पृथग् भवन्ति अन्ये | त्वागन्तुकाः समागत्याभेदेन परिणमन्तीति आभ्यां भेदाभेदपरिणामाभ्यामेतास्तनुवर्गणा औदारिकादियोग्यबादरपरिणामाभिमुखा भवन्तीत्यर्थः । 'अयमेव सर्वोत्कृष्टप्रदेश' इत्यादि ( ३५ - १८ ), अयमेवाचित्तमहास्कन्ध उत्कृष्टपुद्गलसङ्ख्यानिर्वृत्तो, नान्ये सन्तीति केचित् एतच्चायुक्तं, कथम् ? इत्याह- 'यस्मादि त्यादि, ननु चाचित्तमहास्कन्धा अपि कालभेदेन बहवो भवन्ति तेषां च स्थित्यवगाहनादिभिः परस्परं वैषम्याद् यदिदं प्रज्ञापनायां स्थित्यवगाहनादिभिश्चतुःस्थान| पतितत्वादि वैषम्यमुक्तं तदचित्तमहास्कन्धाश्रयेणाप्युपपत्स्यते तत्कुत एतद्व्यतिरेकेणापरोत्कृष्टप्रदेशकस्कन्धसत्ता ? इत्याशङ्कयाह - 'अयं पुनस्तुल्य एवेति ( ३५ - २१ ), अयमित्येतज्जातावेकवचनं, ततश्चायमर्थः - अमी पुनरचित्तस्कन्धाः | कालभेदेन बहवोऽपि जायमानास्तुल्या एवेति एतदुक्तं भवति — यद्यप्यचित्तमहास्कन्धाः कालभेदेन बहवो भवन्ति तथाऽपि स्थितिरष्टसामयिकी अवगाहना च लोकव्याप्तिलक्षणैव सर्वेषामपि तुल्यैवेति कथं तदाश्रयेण प्रज्ञापनोक्तं स्थित्यादिवैषम्यं युज्यते ?, किं च-असौ प्रज्ञापनायामुत्कृष्टप्रदेशिकः स्कन्धोऽष्टस्पर्शः पठ्यते, अयं त्वचित्तमहास्कन्ध उत्कृ

jainelibrary.org

Page #22

आव०
हारिक
टीप्पणं
KAR
॥८॥
ष्टप्रदेशिकोऽपि सन् सूक्ष्मपरिणामत्वाच्चतुःस्पर्श एव,तस्मात्प्रज्ञापनोक्तस्थित्यादिवैषम्यभाजोऽष्टस्पर्शाश्चान्येऽप्युत्कृष्टप्रदेशिकाः अवधिज्ञास्कन्धाः सन्तीति स्थितम् । गुरुलध्वादिद्रव्यविचारे 'ओरालिय' गाहा, (३६-३), अत्र भावार्थ उच्यते-इह व्यवहारश्च-18 ने वर्गणाधि तुर्द्धा द्रव्यमिच्छति, तद्यथा-अधोगमनस्वभावं गुरुकं लेष्वादिवद् ऊर्द्धगतिस्वभावं लघुकं प्रदीपशिखावत् तिरश्चीनगति- कारःगुरुशीलं गुरुलघु वाय्वादिवत् निश्चलस्वभावं त्वगुरुलघु व्योमादिवत्, आह च-"गुरु लहुअं उभयं नोभयमिति वाव- लघुद्रव्या. हारियनयस्स । दवं लिहू दीवो वाऊ वोमं जहासंखं ॥१॥” निश्चयस्तु मन्यते-नायमकान्तोऽधोगमनस्वभावं गुर्वेव भवतीति, लघुनाऽप्यधोगतिपरिणतेनाणुना व्यभिचारात् , नाप्यूद्धगतिस्वभावं लघ्वेव, फलमुक्तोद्धगतिपरिणतगुरुस्वभावैरण्डमिञ्जया व्यभिचारात्, तस्मादेकान्तगुर्वेकान्तलघु च द्रव्यं नास्ति, किन्तु यद्बादरपरिणामं तद्गुरुलघु, यत्तु सूक्ष्मं तदगुरुलध्विति निश्चयस्य परिभाषेति, आह च-"निच्छयओ सबगुरुं सबलहुं वा न विज्जए दवं । बायरमिह गुरुलहुअं अगुरुलहुँ सेसयं दवं ॥१॥" तस्मादिह निश्चयनयमाश्रित्यौदारिकादीनि तैजसान्तानि बादरपरिणामत्वाद्गुरुलघुत्वेनोक्तानि, कार्मणद्रव्यादीनि तु सूक्ष्मपरिणामत्वादगुरुलघुत्वेनेति, एतन्मनस्याधायाह वृत्तिकृत्-'निश्चयनयापेक्षयेति ( ३६-५) 'इहापि सामर्थ्यप्रापितत्वाद्रव्योपनिबन्धनस्ये'त्यादि(३६-१७), सङ्ख्येयलोकपल्योपमभागदर्शिनोऽपि हि किल तावत्कमद्रव्याणि विषयतयाऽभिहितान्यतोऽस्याधिकक्षेत्रकालदर्शिनः सामर्थ्याव्यमपि कर्मद्रव्याण्यतिक्रम्य किमप्यधिकमेव
C ॥८॥ दृश्यमिति, काले चउण्ह वुड्डी'इति पूर्वमेवोक्तत्वादिति भावः, ननु च परमावधेर्द्रव्यतः सर्व रूपि द्रव्यं क्षेत्रतोऽलोके लोकप्रमाणासङ्ख्येयाकाशखण्डप्रमाणं क्षेत्रं कालतोऽसङ्ख्येया उत्सर्पिण्यवसर्पिण्यो विषय उक्तः, स चेह द्रव्याद्युपनिबन्धावसरे
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal Use Only
R
aw.jainelibrary.org

Page #23

Jain Educatio
ऽनुक्तत्वात्कथमवसेयः ? इत्याह- 'अत एवेत्यादि, अत एव च - सामर्थ्यादेव च तदुपर्यपि - कर्मद्रव्योपर्यपि ध्रुववर्गणादिकं सर्वमपि परमाणुपर्यवसानं द्रव्यं पश्यतः क्षेत्रकालवृद्धिः क्रमेण ज्ञेया यावत्परमावधिविषय इति, कर्मद्रव्यातिक्रममात्रेऽपि हि क्षेत्रतो लोकप्रमाणोऽवधिरुक्तः यस्तु सर्वमपि ध्रुववर्गणादिद्रव्यं पश्यति तस्यातिविशुद्धत्वात् सामर्थ्यादेव परमावधेः सम्भवोऽनुमीयत इति भावः । स च पल्योपमासङ्ख्येय भागसमुदायमान' इति ( ३७ - १ ), पल्योपमासङ्ख्येयभागरूपो यः समुदायः स एव मानं यस्य स तथा पल्योपमासयेयभाग इतियावत्, न पुनः समुदायशब्दमधिकमालोक्यार्थान्तरं कल्पनीयमिति । 'सामान्यं न्यायमङ्गीकृत्येत्थमेवेत्यादि ( ४३ - १५ ), इदमुक्तं भवति - क्षेत्रस्यासंख्येयप्रदेशात्मकत्वाद् यदि द्रव्यमपि तदवगाढत्वादसङ्ख्येयभागैः परिकल्प्य क्षेत्रस्य प्राधान्यात्तदनुवृत्त्या वृद्धिं नीयते तदा क्षेत्रवद्रव्यस्यापि चतुर्विधैव वृद्धिः स्यात्, यदा तु क्षेत्रनिरपेक्षमेवावधिज्ञानविषयतया स्वतन्त्रं द्रव्यं चिन्त्यते तदा तस्य द्विविधैव वृद्धिः, ननु तथाऽपि पर्यायवद्रव्यस्यापि षड्विधा वृद्धिः कस्मान्न भवति आनन्त्यस्योभयत्रापि समानत्वात् ?, अत्रोच्यते, पर्यायाणां ह्यपरक्षेत्रादिवृद्ध्यभावेऽप्यवस्थित एव क्षेत्रादावसङ्ख्येयभागादिवृद्धिः संभाव्यते, द्रव्यस्य त्ववस्थितक्षेत्रेऽनन्तभागलक्षणैव वृद्धिर्लभ्यते, यदा त्वधिकं विशुद्ध्यमानको भवति तदा क्षेत्रमपि वर्द्धते तस्मिंश्च वर्द्धमाने शेषवृद्धिस्थानान्युलक्यानन्तगुणैव द्रव्यवृद्धिर्भवतीत्येवं तावत्संभाव्यते, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति, 'पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्याया' इति, अयमत्रार्थः- पुद्गलास्तिकायस्य विद्यत एवेदं स्वरूपं, यदुत द्रव्यस्यानन्तभागादिवृद्धौ पर्यायाणामपि तावत्येवासौ भवति, पर्यायानन्तस्य सर्वद्रव्येषु समानत्वात्, किन्तु यदाऽवधेर्विषयतया पर्यायाश्चिन्त्यन्ते तदाऽवध्यावरणक्षयोपशमापेक्षैव
ational

+++++*

Page #24

आव० हारि० टीप्पणं
तत्वं
तद्धद्धिर्न द्रव्यवृद्ध्यपेक्षेति, अतो यस्य क्षेत्रादेर्यथैव चातुर्विध्यादिक्रमेण वृद्धिानिर्वा प्रोक्ता तस्य तथैव युक्ता, कुतः ? अवधिज्ञाइत्याह-प्रतिनियतविषयत्वादिति' (४३-१८), प्रतिनियतो ह्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयोः क्षेत्रादिवृद्धिहान्यो-ने द्रव्याधि विषयः, तद्यथा-वुड्डी वा हाणी वा चउविहे'त्यादि, नन्वेतदप्यवधिविषयतया चिन्त्यमानयोवृद्धिहान्योः प्रतिनियत
| वृद्धिनियविषयत्वं कुतः ? इत्याह-'विचित्रे'त्यादि, अवधेर्निबन्धनं क्षयोपशमः स च विचित्रोऽतस्तद्वशाजायमाने वृद्धिहानी | उक्तक्रमणैव भवत इत्यलं प्रसङ्गेनेति । 'लोचनद्वयोपयोगवदि'त्यत्र (४३-२४ ) सप्तम्यन्ताद्वतिः, यथा किल लोचनद्वयस्याप्युपयोगे -व्यापारे सति जीवस्यैकदा एक एवोपयोगः एवमनेकस्पर्द्धकव्यापारेऽप्येक एवास्योपयोग इति, यदिवा यः प्रकाशमयस्तस्यैकस्मिन्नप्यर्थे प्रकाशकत्वेन व्याप्रियमाणस्य सर्वात्मना व्यापारो न देशतः, यथा प्रदीपस्य, जीवोऽपि ज्ञानप्रकाशेन प्रकाशवान् ततोऽस्यापि सर्वस्पर्द्धकैरेकोपयोगतया सर्वात्मना व्यापार इति, एतदेवाह-'प्रकाशमये'त्यादि,उक्तार्थमेव, नवरं प्रदीपस्योपयोगो-व्यापारः स इव-तद्वत् , प्रदीपस्य हि प्रकाशने व्याप्रियमाणस्य प्रत्यर्थ सर्वात्मना व्यापारः न देशतः, एवं जीवस्यापीति भावः । क्षेत्रद्वारे 'संखेजमसंखेज्जा' गाहा (४६-९), अत्रायं तात्पर्यार्थः-यस्तावदसम्बद्धोऽवधिर्भवति स 'पुरुषाबाधया हेतुभूतया' (४६-१३ ), अवधिपुरुषयोर्यदन्तरालं तेन हेतुभूतेनासम्बद्धोऽवधिर्भवतीत्यर्थः, स चावधिः सङ्ख्येयक्षेत्रविषयोऽसङ्ग्येयक्षेत्रविषयो वा भवति, यदिवा पुरुषाबाधया 'सहेति सहार्थे तृतीया,
॥९॥ कोऽर्थः ?-पुरुषावध्योरन्तरालं सङ्ख्येयमसयेयं च भवति अवधिश्च सङ्ख्येयोऽसङ्ख्येयश्च भवतीति, एतदेवाह-'इदानीमबाधया चिन्त्यत इत्यादि (४६-१५), शेषं सुगमं यावज्ज्ञानपञ्चकसमाप्तिः, नवरं 'केवलनाणेणऽत्थे'इत्यादिगाथां
552952-%%*
555
Jain Education
a
nal
For Privale & Personal use only
jainelibrary.org

Page #25

विवृण्वता पर्यन्ते यदुक्तं 'वाग्योगश्रुतं द्रव्यश्रुतमेव' (५०-१४ ) भवतीति तदनन्तरव्याख्यातपाठान्तरेण सह न योजनीयं, किन्तु प्रागेव, तत्र किल पूर्व श्रुतशब्दं पृथक्कृत्यैतदुक्तं 'स शब्दराशिः प्रोच्यमानस्तस्य भगवतो वाग्योग एव भवति', साम्प्रतं तु समस्तं श्रुतशब्दं कृत्वा निर्देशस्तद्वायोगश्रुतं शेषं भवति-द्रव्यश्रुतमेव भवतीत्यर्थः।। ज्ञानपञ्चकविवरणं समाप्तमिति ॥
'अपगतव्रतातिचारेतरोपचितकर्मविशरणार्थ मिति । (५३-१६), अनन्तराभिहितपश्चविधावश्यकानुष्ठानेनापगता ये बतानामतिचारास्तेभ्यो ये इतरे-सामायिकादिकायोत्सर्गान्तपञ्चविधावश्यकादशुद्धास्तरुपचितं यत्कर्म तद्विशरणार्थमनशनादिगुणसन्धारणा प्रत्याख्यानस्याधिकारः, इदमुक्तं भवति-इह केचिदतिचारा मन्दसक्लेशजनिताः कायोत्सर्गावसानावश्यकानुष्ठानतोऽपि निवर्तन्ते, अपरे त्वधिकतरसङ्क्लेशनिवास्तपःशोध्या भवन्ति, तैर्यदुपचितं कर्म तन्निर्जरणार्थमनशनादिगुणप्रतिपत्तिरधिकारः षष्ठावश्यकस्येति । 'निवपुच्छिएण भणिओ'इत्यादि (५६-१२) गाथार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-इह कस्यचिद्राज्ञः सूरेश्च जल्पोऽभूत्-एकेनोक्तं-राजपुत्रा विनीता भवन्ति, अपरेण तूक्त-संय| ताः, तत्र द्वयोरपि परीक्षणार्थ प्रथमं तावदाजपुत्रो गङ्गा किमभिमुखी वहतीति निरीक्षणार्थ प्रेषितः, तेन चोक्तं-किमत्र निरीक्षणीयं ?, पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति प्रतीतमेवेदं, महता कष्टेन प्रेषितोऽप्यपान्तरालादागत्यावोचत्-गतोऽहं दृष्टा पूर्वाभिमुखी वहतीति । साधुः प्रेषितः, स चाचिन्तयत्-गुरवोऽपि पूर्वाभिमुखी वहत्यसाविति जानन्त्येव, केवलमिह कार|णेन भाव्यमिति विचिन्त्य जानन्नपि तमर्थं गतो गङ्गायां, स्वतः परतश्च विशेषतो निश्चित्य गुरवे न्यवेदयत्-पूर्वाभिमुखी
%
Jain Educati
o nal
For Privale & Personal use only

Page #26

आवश्यका घि.विनयकथा सुखा वतारत्वादि
आवशवहति, तत्त्वं तु गुरवो विदन्तीति, द्वयोरपि च चेष्टा प्रच्छन्नपुरुषैराज्ञे निवेदिता, प्रतिपन्नं चानेन-साधूनामनुत्तरो विनय हारि० इति, तदपरेणापि मुमुक्षुणा तत्साधुवदाचरणीयमिति । 'इदं च निरुक्तिद्वारे सूत्रस्पर्शिकनियुक्तौ'चेत्यादि (५८-७) टीप्पणं
तत्र 'उद्देसे निद्देसे अ निग्गमे इत्यादि यद्वारगाथाद्वयं भणिष्यति तद्वितीयगाथान्ते 'भवागरिसफासणनिरुत्ती- ॥१०॥
त्यनेनोपात्तं निरुक्तिद्वारं अध्यवसानपर्यन्तवर्त्तिन्या 'सामाइअं समइ सम्मावाओ'इत्यादिगाथया व्याख्यास्यते, | अत्र तावन्निरुक्तिद्वारायातं सामायिक व्याख्यातं, तथा 'नंदिमणुओगदारं'इत्यादिना च भणिष्यमाणसूत्रस्पर्शिकनियुक्तौ 'सामं समं च सम्मं इगमिति सामाइअस्स एगट्ठा इत्यादिगाथायां च सामायिकव्याख्या करिष्यत इति भावः, शेषं प्रकटार्थमिति । 'सुखावतार'मित्यादि (५९-१९), सुखावतारं सुखोत्तारं सरजस्कदर्शनमिति संटङ्कः, कथं ?, तत्र कष्टानुष्ठाननियमस्य कस्यचिदभावाद्यथाकथंचिद्रूपतयाऽपि व्रतपरिपालनस्य तैरभिधानात् सुखेनैव तद्दीक्षा प्राणिनः प्रतिपद्यन्त इति सुखावतारता, तथा न तेषां दर्शने तथाविधवासकस्वभावा काचिन्निपुणा युक्तिरस्ति यद्वासितान्तरात्मा पुमाँस्तद्दीक्षां न परित्यजेत् , किञ्च-"शैवो द्वादश वर्षाणि, व्रतं कृत्वा ततः परम् । यद्यशक्तस्त्यजेतापि, यागं कृत्वा व्रतेश्वरम् ॥१॥” इति दीक्षात्यागस्य निर्दोषतयाऽप्यभिधानात्सुखोत्तरत्तेति ?, सुखावतारं दुरुत्तारं शाक्यानां, तत्र 'मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक्तं मध्ये पानकं चापराहे। द्राक्षाखण्डं शर्करा चार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यपुत्रेण दृष्टः॥१॥ इत्यभिधानात् , तथा 'मणुन्नं भोअणं भोचे'त्याद्यभिधानाच्च सुखावतारता, तथा वासकनिपुणयुक्तिसद्भावातत्यागे च महतः संसारदण्डादेः प्रतिपादनादुरुत्तारतेति २, तृतीयं बोटिकानां, तत्र नाम्यादिकष्टस्य दुरध्य
*CCCCCCC
JainEducation

Owainelibrary.org

Page #27

वसेयत्वाद्दुःखावतारता नान्यप्रतिष्ठापकतथाविधनिपुणयुक्त्यभावात् सुखोत्तारतेति ३, चतुर्थ साधूनां, तत्र दुःखावतारता बोटिकवद् दुरुत्तारता शाक्यवद्भावनीयेति ।। अन्ये तु सुखोत्तारतां दुरुत्तारतां वा सर्वत्र मोक्षमाश्रित्य व्याचक्षते, तत्र सरजस्कानां स्वल्पेनैव किलेश्वरोक्तानुष्ठानेन मुक्तिप्राप्त्यभ्युपगमात्सुखोत्तारं सुखेनास्मात्संसारजलधिमुत्तरन्तीति व्युत्पत्तेरिति, शाक्यानां तु दुरवापविशिष्टध्यानमार्गाद् योगिज्ञानोत्पत्त्यादिक्रमेण मुक्त्यभ्युपगमाहुरुत्तारता दुःखेनास्मात्संसारमुत्तरन्तीतिकृत्वा, बोटिकानां तु भिक्षाशुद्ध्यादीनां गौणत्वेनाभ्युपगमान्नाग्यलक्षणनिर्ग्रन्थतामात्रादेव मुक्त्यभ्युपगमात्सुखोत्तारता, साधूनां तु दुरुत्तारता शाक्यवद्भावनीयेति, अवतारपक्षे तु सर्वत्र भावना पूर्वोक्तैवेति । 'द्रव्यभावतीर्थ मिति (५९-२०), तैरप्युक्तक्रमेण चतुष्प्रकारं नद्यादेव्यतीर्थमात्मात्मीयं तु दर्शनं भावतीर्थमिष्यते इति भावः ॥'ते वंदिऊण सिरसा'इत्यादि गाथां विवृण्वता वृत्तिकृता-किं ?-नियुक्तिं कीर्तयिष्ये, इत्यस्मादनन्तरं 'कस्येति (६१-१३) षष्ठ्यन्तं | यत्पदं निरदेशि तस्य पर्यन्तेऽभिधास्यमानेन श्रुतज्ञानस्येत्यनेन पदेन सह सम्बन्धो, न पुनरनन्तरनिर्दिष्टेन अर्थपृथक्त्वस्येत्यनेन सह, तस्य विशेषणत्वाच्छुतज्ञानस्यैवात्र विशेष्यत्वात् , श्रुतज्ञानस्य नियुक्तिं कीर्तयिष्ये इत्यर्थः, भगवत इत्येतद्विशेषणं किमित्याह-'वरूपाभिधानमेवेति तद्वतां समग्रैश्वादिगुणकलापोपेतत्वेन भगवत्त्वाच्छ्रतमपि भगवदिति श्रुतज्ञानस्य स्वरूपमनेन विशेषणेनाभिधीयत इत्यर्थः । 'अल्लेस्सेहिं वन्नेहिं चित्तिउत्ति (६३-९), वज्रलेपादिकुद्रव्यप्रक्षेपरहितैर्वर्णकैश्चित्रित इत्यर्थः। 'एतेषां च मध्यभागंक्षपयन्नेताः सप्तदश प्रकृती रित्यादि (८४-११), इह कर्मग्रन्थेप्वत्रान्तरे षोडशैव प्रकृतयःक्षप्यमाणत्वेनाभ्युपगम्यन्ते न सप्तदश, यतस्तन्मतेनापर्याप्तनामकर्मेह न क्षप्यते, किन्त्वयोगी
Jain Educati
onal
For Privale & Personal use only
X
ww.jainelibrary.org

Page #28

आव ०
हारि०
टीप्पणं
॥ ११ ॥
Jain Education
द्विसप्ततिकर्म्मप्रकृतिकदम्बकमध्ये तत्क्षपयति, तस्मान्मतान्तरत्वेनेह सप्तदशानामुपन्यासो न विरुध्यत इति । 'समचउरंसे नग्गोह मंडले' इत्यादिगाथा निर्दिष्टानामेव संस्थानानां स्वरूपव्याचिख्यासया प्राह - 'तुल्लं वित्थडबहुलं गाहा (८५-९), तत्र नाभेरधस्तादूर्द्ध च सर्वत्र शास्त्रोक्त समस्त शरीर लक्षणाविसंवादित्वात्समचतुरस्रं तुल्यमुच्यते, तद्धि किलैवं व्युत्पाद्यते - | समाः - शरीरलक्षणोक्तप्रमाणाविसंवादिन्यश्चतस्रोऽस्रयो यस्य तत्समचतुरस्रं, 'सुप्रातसुश्व सुदिवशारिकुक्षचतुरश्रेणी पदा| जपदप्रोष्ठपदादि' (पा- ५ - ४ - १२० ) त्यकारः समासान्तः, अत्रयस्त्विह चतुर्दिग्विभागोपलक्षिताः शरीरावयवाः, ततश्च सर्वे| ऽप्यवयवाः शरीर लक्षणोक्तप्रमाणाविसंवादिनो यस्य न न्यूनाधिकप्रमाणा इति तत्तुल्यं भवत्येव १, तथा न्यग्रोधवत्परिमण्डलं, यथा न्यग्रोध उपरि सम्पूर्णावयवो भवति अधस्तु न तथा तथेदमप्यत एवाह - ' वित्थडबहुलं'ति, नाभेरुपरि विस्तरबहुलं शरीरलक्षणोक्तप्रमाणभाक् अधस्तु हीनाधिकप्रमाणमिति भावः २, तृतीयं सादि कथम्भूतं भवतीत्याह - 'उस्सेहबहु ति, उत्सेधशब्देन नाभेरधस्तनदेहभागो गृह्यते, उत्सेधेन बहुपरिपूर्णं नाभेरधस्तनदेहभागे शरीरलक्षणोक्तप्रमाणभाग् भवतीत्यर्थः, अत एव तत्सादीत्यभिधीयते, सह आदिना- उत्सेधाख्यनाभेरधस्तनकायेन वर्त्तत इति सादि, सर्वमेव हि शरीर| मभिहितस्वरूपेणादिना सह वर्त्तत एवेति विशेषणान्यथानुपपत्तेरादिरिह वैशिष्ट्योपेतो लभ्यते ३, वामनं तु मडभकोष्ठं, अत्र | किल पाणिपादशिरोग्रीवं शरीरल क्षणोक्तप्रमाणयुक्तं भवति, शेषं तु हृदयोदरपृष्ठरूपं कोष्ठं हीनाधिकप्रमाणत्वान्मडभमितिकृत्वा मडभकोष्ठमिदमुच्यते ४, कुळं त्वधस्तनकायमडभं, अधस्तनकायशब्देन चेह करचरणोरुग्रीवाशिरःप्रभृतयोऽवयवा गृह्यन्ते, 'उस्सेहमहोकाओ करचरणाई य हिडिल्लो' इतिवचनात्, ते चात्र मडभाः - हीनाधिकप्रमाणोपेता यथोक्त

संस्थान पङ्कं
॥ ११ ॥
jainelibrary.org

Page #29

ECAUSESAROSCORMALSOCIRCHROERY
लक्षणविसंवादिनो भवन्तीत्यधस्तनकायमडभमिदमुच्यते, कोष्ठस्यात्र विशिष्टप्रमाणलक्षणोपेतत्वादिति ५, 'हुण्डं तु सर्वत्रासंस्थितं' सर्वशरीरावयवानां प्रायस्तत्र यथोक्तप्रमाणलक्षणविसंवादित्वादिति गाथार्थः। वचनानुयोगं व्याख्यानयता यदुक्तं 'षोडशानां वेति (८८-१२), तत्रायमर्थः-एकवचनादिस्वरूपाविर्भावक व्याख्यानं वचनानुयोगोऽभिधीयते, षोडशवचनस्वरूपाविर्भावकं वा, कानि पुनस्तानि षोडश वचनानीति चेद्, उच्यते, 'लिंगतियं वयणतियं कालतियं तह परोक्खपञ्चक्खं । उवणयवणयचउद्धा अब्भत्थं होइ सोलसमं । १। व्याख्या-इयं स्त्री अयं पुरुषः इदं कुलमिति त्रीणि लिङ्गप्रधानानि वचनानि-लिङ्गवचनानि, एको द्वौ बहव इत्येकत्वाद्यभिधायकशब्दसन्दर्भो वचनत्रिकं, अकरोत्करोति करिप्यतीत्यतीतादिकालनिर्देशप्रधानं वचनं 'कालतियंति कालत्रिकवचनमित्यर्थः, तथा स इति परोक्षनिर्देशः परोक्षवचनं, अयमिति प्रत्यक्षनिर्देशः प्रत्यक्षवचनं, उपनयापनयवचनं तु चतुर्द्धा भवति, तद्यथा-रूपवती स्त्री सुशीला चेति उपनयोपनयवचनं, रूपवती स्त्री परं कुशीलेत्युपनयापनयवचनं, कुरुपा परं सुशीलेत्यपनयोपनयवचनं, कुरूपा कुशीला चेत्यपनया-1 पनयवचनं, यत्रान्यच्चेतसि निधाय विप्रतारकबुद्ध्याऽन्यन्न वक्ति, किन्तु तद्यथा विवक्षितं तत्तथैव मनःशुद्ध्या ब्रवीति | तत् षोडशमध्यात्मवचनमित्येतेषां षोडशानां वचनविशेषाणां स्वरूपाविर्भावकं व्याख्यानं वचनानुयोग इति गाथार्थः। 'पंचहिं ठाणेहिं सुयं वाइजेत्यादि (८८-१५), यद्याचार्यः शिष्यान् श्रुतं न ग्राहयति तदा तं परित्यज्य श्रुतार्थिनस्तेऽन्यत्र गच्छेयुरिति कथं नु नाम मयैते शिष्याः सङ्ग्रहीता भविष्यन्तीति बुद्ध्या श्रुतं वाचयति, उपग्रहार्थ वा-तेषामेव
ACROSOCIRCROCARLORDCORRECECOGA
यवचनं तु चतु धनमित्यर्थः, तथा स इनकि, अकरोत्करोति लङ्ग-3
Jain Educa
t ional
For Privale & Personal use only
Di

Page #30

आव० हारिक टीप्पण
नानिद्रव्या द्यनुयोगसमावेशः
॥१२॥
शिष्याणामनुग्रहार्थमित्यर्थः स्वकर्मनिर्जरणार्थ च, तथा श्रुतपर्यवजातेन हेतुभूतेन वाचयेत् शिष्यान् , श्रुतं वाचयतः श्रुतपर्यवजातं-श्रुतपर्यायराशिर्मम वृद्धिं यास्यति, शिष्यान् वाचयतो ममापि श्रुतं निर्मलं भविष्यतीति कृतबुद्धिर्वा श्रुतं वाचयेदित्यर्थः । 'दवे नियमा भावो'गाहा (८८-१९), व्याख्या-'द्रव्ये' इति द्रव्यविषयेऽनुयोगे नियमाझावो-निश्चयेन भावानुयोगोऽस्ति, तदव्याख्याने द्रव्यस्य व्याख्यातुमशक्यत्वादिति, 'न विणा ते यावि खेत्तकालहिं ति तावपिद्रव्यभावानुयोगी क्षेत्रकालानुयोगाभ्यां विना न भवतः, तद्विशिष्टत्वात्तयोः, तथाहि-पर्यायाधारं द्रव्यं व्याख्यानयन्नवश्यमेव क्वचिदवगाढं व्याचष्टे स्थितिमच्चेति, तथा क्षेत्रानुयोगे क्रियमाणे त्रयाणामपि-द्रव्यकालभावानुयोगानां भजना
कदाचित्सन्ति कदाचिन्नेति, अलोकलक्षणे हि क्षेत्रे विचार्यमाणे तत्र परमाण्वादिद्रव्यस्याभावादाकाशद्रव्यस्य च क्षेत्रद्वाहरेणैव गृहीतत्वाद्रव्यानुयोगाभावः, समयादिरूपकालस्य च तत्राभावात्कालानुयोगाभावः, अगुरुलध्वादिक्षेत्रपर्यायाणामविवदक्षितत्वात्क्षेत्रग्रहणेनैव च तेषां गृहीतत्वाद्भावानुयोगाभावोऽपि भावनीय इत्यलोकक्षेत्रे त्रयोऽप्यनुयोगा न विद्यन्ते, लोके
तु समयक्षेत्रादौ सन्तीति भजना । तथा त्रिष्वपि-द्रव्यक्षेत्रभावेषु कालानुयोगो भजनीयः, समयादिलक्षणो हि कालः समयक्षेत्रान्तर्वर्त्तिद्रव्यादिष्वस्ति बहिर्वतिषु तु नास्तीति भजना, ननु यद्येवं 'न विणा ते यावि खेत्तकालहिं'इत्यत्र कालमन्तरेण द्रव्यभावौ न भवत इति यदुक्तं तद्विरुध्यते, समयक्षेत्राद्वहिस्तमन्तरेणापि तयोः सुलभत्वात् , सत्यं, किन्तु पूर्व वर्तनारूपस्यैव कालस्य विवक्षितत्वात्तस्य सर्वव्यापित्वाद्, अत्र तु समयक्षेत्रनियतसमयादिरूपस्यैव कालस्य विवक्षित
॥१२॥
Jain Education
For Private Personal Use Only
Miw.jainelibrary.org

Page #31

त्वाददोषो, विशेषार्थिना तु भाष्यविवरणमन्वेषणीयमिति गाथार्थः। 'अस्थाणत्थनिउत्ता'गाहा (९९-७), अस्थाने-अनौहै चित्येनार्थेषु-प्रयोजनेष्वर्थान्-सूत्रार्थरूपान्नियुक्ते अस्थानार्थनियोक्ता गुरुर्न भवतीति योगो,विधिना प्रतिपादिते वा अर्थे गुरु
भिविपरीतार्थनियोक्ता शिव्यो न भवति, केव केषां ?-विपरीतनियोकी आभरणानां जीर्णश्रेष्ठिदुहितेवेति गाथार्थः। 'अंबत्तणेण जीहाएँ' गाहा (१०२-११), इह किल हंसस्य जिह्वा अम्ला भवति, ततश्चासौ यदा दुग्धमिश्रोदकमध्ये चनुपुटं क्षिपति तदा तजिह्वाया अम्लत्वगुणेन दुग्धे वित्रुड़िते 'कूइया होति'त्ति दुग्धवराटिका भवन्तीत्यर्थः, ततो हंसो जलं मुक्त्वा वराटिकाभिः स्थितं दुग्धमापिबति एवं सुशिष्योऽपि दोषान्मुक्त्वा गुणान् गृह्णातीति गाथार्थः। 'एवं
१ यद्यपि पूज्यैरेव खयं विशेषावश्यकं विवृण्वद्भिरेषा गाथाऽनुयोगविषयाणां द्रव्यादीनां परस्परसमावेशार्थकतया पश्चाद् व्याख्याता अत्र चानुयोगसमावेशकतया, तथाऽपि न कथञ्चनापि हार्दमुद्भावितं नीयते तत एवमुक्तौ न काञ्चिद्धानि पश्यामः यदुत द्रव्यस्य गुणपर्यायवत्त्वात् केवलस्य द्रव्यस्याभावात् यदा यदा द्रव्यानुयोगः क्रियते तदाऽवश्यं भावानुयोगः कर्त्तव्यतामापनीपद्यते एव, तथा च द्रव्यानुयोगे क्रियमाणे नियमत एव भावानुयोगस्य कृतिः, तथा भावो न द्रव्याश्रयमन्तरा व्यं च न क्षेत्रमाधारमवस्थितिलक्षणं च कालं. व्यतिरिच्येति द्रव्ये भावे |च व्याख्यायमाने अवश्यमेव तद्व्याख्यासंपूर्णतायै क्षेत्रकालव्याख्यानकृतिरिति न तौ क्षेत्रकालाभ्यां विना व्याख्येयाविति न क्षेत्रकालाभ्यां । |विना द्रव्यभावयोर्व्याख्यान, यदा च आधारभूतमाकाशरूपं केवलं क्षेत्रं व्याख्यायते तदा आधेयतद्गुणादिस्थितिरूपाणां द्रव्यादीनां व्याख्यानं नातीवोपयुक्तं न चाविनाभूतमिति भजना, तथा वर्तनारूपे काले स्वतन्त्रतया व्याख्यायमाने न द्रव्यभावक्षेत्रानुयोगानामुपयुक्ततेति 'काले भयणाए तीसुपि' द्रव्याद्यनुयोगविषयिण्या सत्तेतररूपभजनया कालानुयोगःस्यादिति ।
ASISTIDOS
Jalara
t
ional
For Privale & Personal use only
ww.jainelibrary.org

Page #32

आव०
हारि० टीप्पणं
॥ १३ ॥
Jain Education
सामायिकमर्थरूपं रूढितो नपुंसक' मिति (१०७ - ३ ), समतालक्षणो ह्यर्थः किल पुंलिङ्गः, स च रूढिवशाल्लोके नपुंसकत्वेन प्रतीत इति समतालक्षणमर्थरूपं निर्देश्यमाश्रित्य नैगमनयः सामायिकस्य नपुंसकनिर्देशमिच्छति, यदिवा निर्देश्यमेवाश्रित्यैतन्मतेन सामायिकस्य प्रकारान्तरेण लिङ्गत्रयनिर्देशोऽपि घटत इति दर्शयितुमाह - 'तथा सामायिकवतः स्त्रीपुंनपुंसके' त्यादि ( १०७ - ४ ), तदेवं निर्देश्यवशात् केवलो नपुंसकनिर्देश एव लिङ्गत्रयनिर्देशोऽपि चेति दर्शितं, साम्प्रतं निर्देशक शात्रिलिङ्गता दर्शयितुमाह' - तथा निर्देष्टु' रित्यादि (१०७ - ५ ), सुगमम्, 'यदा पुमान् पुमाँस स्त्रियं चाहे त्यादि (१०७-१७), इदमुक्तं भवति - ननु पुंसः पुमांसं निर्दिशतः पुंनिर्देशः स्त्रियं निर्द्दिशतस्तदुपयोगानन्यत्वात्स्त्रीनिर्देशो नपुंसकमभिदधतस्तदुपयोगानन्यत्वादेव नपुंसकनिर्देश इति प्रत्येक वस्त्वभिधाने शब्दनयमतमवगन्तव्यं, यदा त्वसमानलिङ्गे द्वे वस्तुनी पुमान् निद्दिशति तदा किं भवतीत्यभिदधानं शिष्यमाशङ्क्य सूरिराह - 'असमान लिङ्गनिर्देशस्त्ववस्त्वेवे'ति, असमानं लिङ्गं ययोः स्त्रीपुरुषयोस्तयोरेककालमेकेन वक्रा योऽसौ निर्देशः सोऽवस्त्वेव, तमेव निर्देशं दर्शयति'यदा पुमानित्यादि, ननु कथमस्य निर्देशस्यावस्तुत्वमित्याह - ' तस्य पुरुषयोषिदित्यादि (१०७-१८ ), तस्य - वक्तुः पुंसः पुरुषयोषिदापत्तेरिति सम्बन्धः केन ? - 'पुरुषयोषिद्विज्ञानोपयोगे त्यादि, इदमुक्तं भवति - पुरुषविज्ञानोपयोगस्य योषिद्विज्ञानोपयोगस्य च परस्परं भेदोऽभेदो वा ?, यदि भेदस्तदा वक्तुः परस्परविभिन्नपुरुषयोषिद्रूपतापत्तिः, तदुपयोगा नन्यत्वाद्, अथाभेदोऽत्रापि तत एव हेतोर्वक्तुः परस्परं सङ्कीर्णशबलरूपपुरुषयोषिद्रूपतापत्तिरेवेति पुरुषयोषिद्विज्ञानोपयोगयोः परस्परं भेदेऽभेदे वा वक्तुः पुरुषयोषिदापत्तिरेवेति भावनीयमिति । ननु वक्तुः सम्बन्धिन उपयोगस्य पुरुषयोषिद्रु

निर्देश्यनि|र्देशकवशा लिङ्गम्
॥ १३ ॥

Page #33

पताऽस्तु, वक्तुस्तु कथं ? तस्योपयोगाद्भिन्नत्वादित्याशङ्कयाह-'अन्यथा वस्त्वभावप्रसङ्गादिति (१०७-१८), इदमत्र हृदयं-इह वक्ता तावदजीवत्वेन भवद्भिरपि नाभ्युपगम्यते, जीवस्तूपयोगलक्षणो भवति, ततश्चायं वक्ता जीवोऽपि न भवेद्, उपयोगाद्भिन्नत्वाद्, उपलशकलवत् , न च जीवाजीवव्यतिरेकेण वस्त्वन्तरमस्ति, ततश्च वक्तृलक्षणवस्त्वभाव एव स्यात् , तस्मात्पुरुषयोषिद्विज्ञानोपयोगाद्वक्ताऽभिन्न एवाभ्युपगन्तव्यः, तदभ्युपगमे च वक्तुरनिवारितैव पुरुषयोषिद्रूपताप-18 त्तिरिति तात्पर्यार्थः ॥'अरिहंतसिद्धपवयण'इत्यादि (प०-११९) गाथाविवरणे 'एएसिंति पदं व्याख्यानयन्नाह'एतेषामहदादीना'मिति (११९-११), ननु कथं सर्वेऽहंदादयः षष्ठ्यन्ततया सम्बन्ध्यन्ते "बहुस्सुए तवस्सीसु” इत्यत्र हि सप्तमी दृश्यत इत्याशङ्कयाह-प्राक् षष्ट्यर्थे सप्तमी'त्यादि (११९-११), "भगवतो तित्थगरस्स कन्नमूलंसि दुवे पाहाणवट्टए'इत्यादि (१२३-११), दिक्कुमारिकाः पाषाणद्वयं गृहीत्वा तीर्थकरकर्णमूले तत्पाटवनिमित्तं वादयन्ति, वदन्ति |च, किमित्याह-'भवतु' इत्यादि, पर्वतायुर्भवतु भवान् , यावती हिमवदादिपर्वतानां स्थितिस्तावती भवतोऽपि भवत्वित्यर्थः। 'एगं सिरिदामगंडं तवणिजुजले त्यादि( १२४-१३ ), एकं श्रीदामगण्डं-श्रीमद्विचित्ररत्नमालासमुदायं तीर्थकरस्योपरि चन्द्रगोलके निक्षिपति-अवलम्बत इत्यर्थः कथम्भूतमित्याह-'तवणिज्जेत्यादि, तापनीयः-सौवर्णः उज्ज्वलो
लम्बूसकः-कन्दुको यत्र श्रीदामगण्डे तं तथाभूतं, अग्रभागविन्यस्तसौवर्णकन्दुकं रत्नमालासमूहमुपर्यवलम्बत इत्यर्थः। ४ तथा केषुचित्प्रदेशेषु सुवर्णप्रतरमण्डितं-हेमविच्छित्तिभिर्विभूषितं, शेषं सुगममिति । 'अजयमञ्जरीविव'त्ति (१२५-२),
अन्जको नाम वनस्पतिविशेषो यथा तस्य मञ्जरी अनेकधा स्फुटिता निर्गच्छति तथा तस्यापि शिरः स्फुटिष्यतीति भावः।
RANCCCCCC++
Jan Educatio
wrarw.sainelibrary.org
For Private Personal Use Only
nal

Page #34

आव ०
हारि० टीप्पणं
॥ १४ ॥
'तच्चाग्नावुत्पन्ने सञ्जात' मिति ( १२९ - १० ), कृष्युपकारिकुश्यादीनामग्निमन्तरेणाभावादिति भावः । सणः सप्तदशो यस्य तत्सणसप्तदशं धान्यमित्युक्तं तच्चेदं - “ सालि १ जव २ वीहि ३ कोद्दव ४ रालय ५ तिल ६ मुग्ग ७ मास ८ वल्ल९चणा १० | तुवरि ११ मसूर १२ कुलत्था १३ गोहुम १४ निष्फाव १५ अयसि १६ सणा १७ ॥ १ ॥ प्रथमवरवरिका समाप्ता ।
द्वितीयवरवरिकायां प्रायः सुगमत्वाद्वृत्तिकृता बह्वचो गाथा न व्याख्याताः अतस्ता यथा वैषम्यं व्याख्यायन्ते - तत्र छद्मस्थकालोपलक्षितं यत्तपः कर्म्मद्वारं तद्रूपो योऽवयवस्तद्व्याख्यावसरे 'वाससहस्सं' गाहा 'तिदुएक्कग' गाहा 'तहबारस' गाहा ( १० १३८ ) व्याख्या - प्रथमतीर्थकृतः छद्मस्थकालो वर्षसहस्रं १ तथा वक्ष्यमाणवर्षशब्दसम्बन्धाद् द्वादश वर्षाणि २ चतुर्दश वर्षाणि ३ अष्टादश वर्षाणि ४ विंशतिर्वर्षाणि ५ मासाः पटू ६ अग्रेऽपि मासशब्दसम्बन्धान्नव मासाः ७ त्रयो मासाः ८ चत्वारो मासाः ९ त्रयो मासाः १० द्वौ मासौ ११ एको मासः १२ द्वौ मासौ १३ । 'तिदुएक्कग सोलसगं ति अनन्तरवक्ष्यमाणवर्षशब्दस्येह सम्बन्धात्रीणि वर्षाणि १४ द्वे वर्षे १५ एकं वर्ष १६ षोडश वर्षाणि १७ त्रीणि वर्षाणि १८ अहोरात्रमेकम् १९ एकादश मासाः २० नव मासाः २१ चतुःपञ्चाशद्दिनानि २२ चतुरशीतिर्द्दिनानि २३ तथेति समुच्चये द्वादश वर्षाणि २४, इह च महावीरस्य सातिरेकाणि द्वादश वर्षाणि छद्मस्थकालः “बारस चेव य वासा मासा छच्चेव अद्धमासो अ । वीरवरस्स भगवओ एसो छउमत्थपरियाओ ॥ १ ॥ इतीहैव वक्ष्यमाणत्वात् केवलमिहाल्पत्वेन तदविवक्षेति लक्ष्यते । तदेवमिदं जिनानां ऋषभादिमहावीरपर्यवसानानां यथाक्रमं छद्मस्थकालपरिमाणं विज्ञेयं । एवं च छद्मस्थकालमानमभिधाय तपः कर्म्मस्वरूपप्रतिपादनायाह - ' उग्गं चेत्यादि ( १३८ - १६ ), सर्वेषामपि तीर्थकृतां
Jain Education onal

प्रथमवरवरिकासमा -
तिः जिनतपःकर्मादि
॥ १४ ॥

Page #35

तपःकर्मोग्रम्-इतरजन्तुभिर्दुरध्यवसेयं, विशेषतो वर्द्धमानस्य सम्बन्धि तपो दुरध्यवसेयं, वक्ष्यमाणन्यायेन सोपसर्गत्वादपानकत्वाद्बहुत्वाच्च, सातिरेकद्वादशवर्षमानछद्मस्थकाले हि तस्य वर्षमप्येकादशभिर्दिनैयूंनं पारणककालो वक्ष्यते, शेष तु उपोषितस्तस्थौ, एतच्च सर्बमपानकं सोपसर्ग चेति शेषतीर्थकृयो दुरध्यवसेयतममिति गाथात्रयार्थः । इदं च चिरन्तनानुयोगपटदर्शनाद्यनुसारतो मया व्याख्यातं इति न स्वमनीषिका भाव्येति । अत्र कल्याणकैः सार्द्ध क्वचिद्व्यभिचारोऽपि दृश्यते, स तु न प्रतन्यते, केवलिगम्यत्वात्तन्निर्णयस्येति । शिष्यसङ्ग्रहरूपे सङ्ग्रहद्वारे यतिमानप्रतिपादनायाह-'चुलसीति' गाहा, तिन्नि यगाहा, छावट्ठीगाहाचोदस'गाथा (प०१३९)व्याख्या-आदितीर्थकृतः चतुरशीतिः सहस्राणि यतिशिष्य| सङ्ग्रहप्रमाणं १, एक लक्षं २ लक्षद्वयं ३ त्रीणि लक्षाणि ४ विंशतिसहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणीति ५ त्रिंशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ६ त्रीणि लक्षाणि ७ सार्द्धलक्षद्वयं ८ लक्षद्वयं ९ एक लक्षम् १० चतुरशीतिः सहस्राणि ११ द्विसप्ततिः सहस्राणि १२ अष्टषष्टिः सहस्राणि १३ षट्षष्टिः सहस्राणि १४ चतुःषष्टिः सहस्राणि १५ द्विषष्टिः सहस्राणि १६ षष्टिः सहस्राणि १७ पञ्चाशत्सहस्राणि १८ चत्वारिंशत्सहस्राणि १९ त्रिंशत्सहस्राणि २० विंशतिः सहस्राणि २१ अष्टादश सह-18 |स्राणि २२ षोडश सहस्राणि २३ चतुर्दश सहस्राणि २४ । एवं चतुर्विंशतितीर्थकृतां सर्वसङ्ख्यायामागतं यतीनामष्टाविंशतिर्लक्षाणि अष्टचत्वारिंशत्सहस्राणि, आह च-"अट्ठावीसं लक्खा अडयालीसं च तह सहस्साई । सबेसिपि जिणाणं जईण माणं विणिद्दिठं ॥१॥" तदेतजिनानामृषभादिवर्धमानान्तानां यथाक्रम यतिशिष्यसङ्ग्रहप्रमाणं विज्ञेयमिति सार्द्धगाथात्रयार्थः । साम्प्रतं आर्यासङ्ग्रहप्रतिपिपादयिषया गाथादलेन प्रस्तावनामाह-आर्यासङ्ग्रहमानमृषभादीनामितोऽनन्तरं
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal Use Only
त

Page #36

आव०
हारिक टीप्पणं
॥१५॥
वक्ष्ये, तदेवाह-'तिन्नेव य' गाहा 'लक्खं' गाहा 'सट्ठी' गाहा (१३९-७) व्याख्या-प्रथमतीर्थकृतस्त्रीणि लक्षाण्या- जिनशिष्य सङ्ग्रहोऽभूदिति १ त्रिंशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि २ षट्त्रिंशत्सहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ३ त्रिंशत्सहस्राधि
| संग्रहादि कानि षट् लक्षाणि ४ 'पंच य तीसत्ति त्रिंशत्सहस्राधिकानि पञ्च लक्षाणि ५ विंशतिसहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ६ त्रिंशत्सहस्राधिकानि चत्वारि लक्षाणि ७ अशीतिसहस्राधिकानि त्रीणि लक्षाणि ८ 'तिण्हमित्तो यत्ति त्रयाणां तीर्थ-18 | कृतां नवमदशमैकादशलक्षणानामित ऊर्द्ध यथाक्रमं वक्ष्ये इति गम्यते, तदेवाह-वीसुत्तरं छलहियं तिसहरसहियं लक्खं चेति,अनन्तरलक्षशब्दस्येहापि सम्बन्धादिशतिसहस्राधिकं लक्ष९ षड्भिरार्यिकाभिरधिकं लक्षं १०त्रिभिः सहस्रैरधिकं लक्षं ११ लक्खं चेति लक्षमेकम्१२अष्टभिः शतैरधिकं लक्ष१३ द्विषष्टिः सहस्राणि १४'चउसयसमग्गं ति अनन्तरातिक्रान्तानि द्विषष्टिसहस्राण्यत्रापि सम्बन्ध्यन्ते, ततश्चतुर्भिः शतैः समग्राणि द्विषष्टिः सहस्राणि १५ षट्शताधिकान्येकषष्टिः सहस्राणि |१६ षट्शताधिकानि षष्टिः सहस्राणि १७ 'सहि'त्ति षष्टिः सहस्राणि १८ 'पणपन्न'त्ति पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि १९ पन्न'त्ति पञ्चाशत्सहस्राणि २० 'एगचत्त'त्ति एकचत्वारिंशत्सहस्राणि २१ 'चत्त'त्ति चत्वारिंशत्सहस्राणि २२ अष्टत्रिंशत्सहस्राणि २३ षट्त्रिंशत्सहस्राणि २४ । एष उक्तस्वरूपश्चतुर्विशतेरपि तीर्थकृतां यथाक्रममार्यिकाणां सङ्ग्रहो विज्ञेयः । अत्र च सर्व
॥१५॥ तीर्थकरसाध्वीसङ्ख्यायामागतं चतुश्चत्वारिंशल्लक्षाणि षट्चत्वारिंशत्सहस्राणि चत्वारि शतानि षट् चार्यिकाः, तथा चाह"चोयालीसं लक्खा छायालसहस्स चउसयसमग्गा । छच्चेव अजिआणं संगहो होइ एसोत्ति ॥१॥"। इति गाथाचतुष्टयार्थः । एषा च साधुसाध्वीनां स्वहस्तदीक्षितानां सङ्ख्या द्रष्टव्या, न गणधरादिदीक्षितानामिति गुरवः, श्रावक-18
Join Education
128
For Private
Personal Use Only
Jainelibrary.org

Page #37

श्राविकापूर्वधरादिसङ्ख्या तु प्रथमानुयोगतो ज्ञेया, अनुयोगपटेष्वपि दृश्यते, परं मया न लिखिता, तेषामपि परस्परं विसंवादित्वादिति । 'कल्पात्तत्र कृतसमवसरणापेक्षये ति(१४०-४), कल्पोऽवश्यं तीर्थकृतां प्रथमसमवसरणं भवत्येव, अतो जन्तूनामनवबोधं पश्यताऽपि कल्पाद्-अवश्यंकर्त्तव्याद्भगवता तत्र समवसरणमकारि, तदपेक्षया मध्यमासकं द्वितीयमिति भावः। गणसङ्ख्या प्रतिपादनावसरे चुलसी'त्यादिगाथात्रयमेताश्च तिस्रोऽपि गाथा निगदसिद्धा अप्यङ्कतो विभज्यन्तेचुलसीति १पंचणउती २ विउत्तरं ३ सोलसुत्तर, षोडशोत्तरं शतमिति गम्यते ४ सयं च ५। सत्तहिअं ६ पणणउती ७ तिणउती ८ अठ्ठसीती य ९॥१॥ एक्कासीइ १० छावत्तरी अ (बावत्तरी वृ०)११ छावठि १२ सत्तवन्ना य १३। पन्ना १४२ तेयालीसा १५ छत्तीसा चेव १६ पणतीसा १७ ॥२॥ तित्तीस १८ अहवीसा १९ अठारस २० तय चेव (चेव तहय वृ०) सत्तरस २१ । एक्कारस २२ दस२३ नवगं२४ गणाण माणं जिणिंदाणं॥३॥ गणानां-एकवाचनाचारक्रियास्थयतिसमुदायानां मानमुक्तरूपं वृषभादिजिनेन्द्राणां यथाक्रमं विज्ञेयमिति, न कुलसमुदाय इति, 'तत्थ कुलं विन्नेयं एगायरियस्स संतती
जा य । दोण्ह मिहो णेगाण व साविक्खाणं गणो भणिओ॥१॥ इति वचनाद्योऽयमन्यत्र कुलसमुदायरूपो गणोऽभिहै हितः स इह न गृह्यते, किन्तूक्तस्वरूप एवेति भावः। तत्र श्रीमन्महावीरगणधरद्वयस्य यथाप्रवृत्त्यैव कथञ्चित्सूत्रविरचने
एकैव वाचना, सामाचार्यप्येकैवाभूदिति गणधरद्वयेनापि गण एक एवाभूद्, एवमपरस्यापि गणधरद्वयस्यैवमेव वाच्यम् ,
एवं च भगवतो महावीरस्यैकादशभिरपि गणधरैर्गणा नवैवाभूवन्निति, शेषतीर्थकृतां तु यावन्तो गणधरा गणा अपि तावन्त है एवेति, एतदेवाह-'एक्कारस उ गणहरा' गाहा (१४०-१४), उक्ताथैवेति । 'धर्मोपायस्य देशका' (१४०-१५),
ACCORRECACCCCCC

w w.jainelibrary.org
Jain EducatA40onal
IITT

Page #38

आव० हारि०
टीप्पणं
॥ १६ ॥
Jain Education
इत्येतस्मिन् द्वारे धर्म्मः - क्षान्त्यादिको दशप्रकारः, स चेह शैलेश्यावस्थाप्राप्तस्य सम्बन्धी प्रकर्षप्राप्तो गृह्यते, तस्य चोपायो - येनासौ प्राप्यते स वक्तव्यः, तस्य चोपायस्य देशका वक्तव्याः, एतदुभयमप्याह - 'धम्मोवातो पवयण' गाहा ( १४० - १७ ), व्याख्या - धर्मस्योपायः, क इत्याह- 'प्रवचनं' द्वादशाङ्गीस्वरूपं चरमाङ्गान्तर्वतीनि वा पूर्वाणि उक्तस्वरूपधर्म्मस्य प्रायुपायः, एतदुक्तानुष्ठानादेव तदवाप्तेरिति । धर्मोपायमुपदर्श्य तस्य देशकानाह - देशकास्तस्य - धम्र्मोपायस्य, के इत्याह- सर्वे जिनानामृषभादीनां गणधराः - ऋषभसेनेन्द्रभूत्यादयो, ये च यस्य तीर्थकृतश्चतुर्दशपूर्वविदो यावन्तस्ते धर्मोपायस्य देशका नान्ये, तेषामेव यथोक्तधर्म्मस्वरूपवेत्तृत्वादिति गाथार्थः । प्रकारान्तरेण धर्मोपायमुपदर्शयन्नाह - 'सामाइयाइया वा' गाहा ( १४० - १८ ), व्याख्या – सामायिकमादिर्यासां ताः सामायिकादयः, सामायिकपूर्विका इत्यर्थः, व्रतानि - प्राणातिपातविरमणादीनि जीवनिकायाः - पृथिव्यादयः भावनाः - 'इरिआसमिए सयाजए' इत्यादिग्रन्थप्रतिपादिताः पञ्चव्रतसम्बन्धिन्यः पञ्चविंशतिः अनित्यत्वादिविषया वा द्वादश, एषां द्वन्द्वे व्रतजीवनिकायभावनाः, | सामायिकाङ्गीकार पूर्विकाः सत्यो व्रतजीवनिकायभावना इत्येष धम्र्मोपायो जिनैः सर्वैर्निर्दिष्ट इति सण्टङ्कः । कदा निर्दिष्ट इत्याह- 'प्रथम' मिति आद्यसमवसरणप्रवर्त्तनावसर एवेत्यर्थः । यदिवा प्रथममोघतस्तावदाद्यदीक्षाप्रतिपत्तिसमये एष धर्मोपायः, उत्तरकालं तु जिनकल्पपरिहारविशुद्धिकभिक्षुप्रतिमाऽभिग्रहादिभेदभिन्नोऽनेकविधो द्रष्टव्य इति भावः, ननु सामायिकादीनां धर्म्मोपायत्वमस्तु, जीवनिकायानां तु कथं ?, केपाश्चित् क्लिष्टसत्त्वानां वधपरिणतिहेतुत्वेन प्रत्युताधम्र्म्मोपायत्वात्तेषामिति, हन्त यद्येवं सामायिकादीन्यपि केषाञ्चित् क्षुद्रसत्त्वानामसदध्यवसायजनकत्वेन किं

जिनगण संख्यादि
॥ १६ ॥

Page #39

नाधम्मोपायतया प्रेर्यन्ते ?, अथ विवेकिनां महासत्त्वानां शुभाध्यवसायहेतुत्वेन धर्मोपायभूतान्येवामूनि, यद्येवमुक्तविशेपणविशिष्टानां दयापरिणतिजनकत्वेन जीवनिकायेष्वपि समानमिदं पश्याम इत्यलं प्रसङ्गेनेति गाथार्थः॥ साम्प्रतं पर्यायद्वारं प्रकृतं, तत्र कस्य तीर्थकरस्य कियान दीक्षाकाल इति प्रतिपादयन्नाह-'उसभस्स पुवलक्खं' गाहा 'पणवीसं
गाहा 'चउप्पन्नं' गाहा 'तेवीसंच' गाहा 'अट्ठमा' (१४०), व्याख्या-इह पूर्वाङ्गं चतुरशीतिवर्षलक्षप्रमाणं पूर्बाङ्गे४ाणैव गुण्यते तत एकं पूर्व भवति, तत्त्विदं-७०५६००००००००००, तदुक्तं-"पुबस्स य परिमाणं सयरिं खलु होति
कोडिलक्खाओ । छप्पन्नं च सहस्सा बोद्धबा वासकोडीणं ॥१॥” तत्राद्यतीर्थकृत ऋषभस्वामिन उक्तस्वरूपाणां पूर्वाभणामेकं लक्षं दीक्षाकालो विज्ञेयः १, तदेव पूर्वलक्षं पूर्वाङ्गेन-चतुरशीतिवर्षलक्षप्रमाणेन न्यूनमजितस्य द्वितीयतीर्थकृतो
दीक्षाकालः २ इत ऊर्ध्वं चतुर्भिः पूर्वाङ्गैः पुनः २ न्यूनं पूर्वलक्षं तावन्नेयं यावत्सुविधिर्नवमस्तीर्थकरः, तद्यथा-चतुर्भिः पूर्वाङ्गैन्यूनं पूर्वलक्ष ३ अष्टभिः पूर्वाङ्गैन्यूनं पूर्वलक्षं ४ द्वादशभिः पूर्वाङ्गैन्यूनं पूर्वलक्षं ५ षोडशभिः पूर्वाङ्गैयूनं पूर्वलक्ष ६ विंशतिभिः पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्षं ७ चतुर्विंशतिभिः पूर्वाङ्गैन्यूनं पूर्वलक्षं ८ अष्टाविंशतिभिः पूर्वाङ्गैन्यून पूर्वलक्षं ९ एवं सुविधिं यावदतिदेशेनाभिधाय शीतलप्रभृतीनां प्रत्येकमभिधित्सुराह-शीतलस्य पुनः पञ्चविंशतिः पूर्वसहस्राणि पर्यायः १० श्रेयांसस्यकविंशतिवर्षलक्षाणि ११ चतुःपञ्चाशद्वर्षलक्षाणि १२ पञ्चदशवर्षलक्षाणि १३ ततः सार्द्ध सप्तवर्षलक्षाणि १४ ततः सार्द्धवर्षलक्षद्वयं १५ पञ्चविंशतिवर्षसहस्राणि १६ त्रयोविंशतिवर्षसहस्राणि सार्द्धसप्तशताधिकानि भवन्ति १७ एक|विंशतिवर्षसहस्राणि १८ वर्षशतन्यूनानि पञ्चपञ्चाशत् वर्षसहस्राणि १९ सार्द्धसप्त वर्षसहस्राणि २० सार्द्ध वर्षसहस्रद्वयं
26
Jain Educatio
n
al
TMw.jainelibrary.org

Page #40

आव० हारि० टीप्पणं
जिनदीक्षाकालादि
२१ सप्तवर्षशतानि २२ सप्ततिवर्षाणि २३ द्विचत्वारिंशद्वर्षाणि २४ । एष दीक्षाकालो जिनेन्द्राणामृषभादीनां यथाक्रमं • विज्ञेय इति गाथापञ्चकार्थः ॥ एवं दीक्षापर्यायं प्रतिपाद्य साम्प्रतं पर्यायसाम्यादेव कुमारवासादिपर्यायं दर्शयन्नाह-
'उसभस्स कुमारत्त'मित्यादि (प० १४१), गाथास्त्रयोविंशतिरेताः पाठसिद्धा एव, नवरमाद्यासु नवसु गाथासु ऋषभादीनां सुविधिपर्यन्तानां नवानां तीर्थकृतां कुमारत्वपर्यायोराज्यपर्यायश्चेत्येतदेव द्वयं द्वयं उक्तं न दीक्षापर्यायस्तस्यानन्तर
मेवोक्तत्वात् पुनरपि च 'उसभस्स पुचलक्ख'मित्यादिना वक्षमाणत्वाच्चेति । वासुपूज्यमल्यरिष्ठनेमिपार्श्ववद्धमानलक्षगणानां तु तीर्थकृतां कुमारत्वपर्यायो व्रतपर्यायश्चेत्येतदेव द्वयं चतसृभिः गाथाभिरुक्तं, न राज्यपर्यायः, अनङ्गीकृतराज्य
त्वेन प्रतिपादितत्त्वात्तेषां तदसंभवादिति, शान्तिकुन्थ्वरलक्षणस्य तु तीर्थकरत्रयस्य तिसृभिर्गाथाभिः कुमारमाण्डलिकचक्रवर्त्तिदीक्षापर्यायलक्षणं चतुष्टयं २ उक्तं, चक्रवर्तित्वात्तेषां, तत्र माण्डलिकोऽनवाप्तचक्ररत्नादिचक्रवर्तिलक्ष्मीकः सामान्यो राजा उच्यते, शेषाणां तु सप्तानां तीर्थकृतां सप्तभिर्गाथाभिः कुमारराज्यदीक्षापर्यायलक्षणं त्रयं २ प्रतिपादितं, अङ्गीकृतराज्यत्वात्तेषामचक्रवर्तित्वाच्चेति । अपरं चेह-'अड्डाइज्जा लक्खा कुमारयासो ससिप्पहे होई। अद्धं छच्चिय रज्जे'त्ति क्वचिदेवं पाठः, क्वचित्तु 'अछुट्टावि अ लक्खा कुमारवासो ससिप्पहे होई । अद्धच्छहायरज्जेत्येवं, क्वचित्तु 'अड्डाइज्जा लक्खा कुमारवासो ससिप्पहे होई । अद्धच्छट्ट य रज्जेत्येवं दृश्यते ३, इति पाठत्रयं, तत्र चरमपाठोऽशुद्ध एव, सर्वायुष्केण सह विसंवादित्वात् , तथाहि-'चउरासीतिबिसत्तरीत्यादिगाथायामनन्तरमेवास्य दश पूर्वलक्षाण्यायुः प्रतिपादयिष्यते, अस्मिँस्तु पाठे दीक्षापर्यायसत्के चतुर्विंशतिभिः पूर्वाङ्गैन्यूँने पूर्वलक्षे क्षिप्तेऽपि नवैव पूर्वलक्षाण्यागच्छ-1
SCALCUCAUSACROSA
॥१७॥
Jan Education
How.jainelibrary.org

Page #41

Jain Education In
न्तीति, अन्यत्र तु पाठद्वये दीक्षापर्यायसङ्ख्याक्षेपे दशपूर्बलक्षाण्यागच्छन्त्येव, केवलमाद्यपाठ एव सङ्गतिमानिति वृद्धवाद:, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति । एवमन्यत्रापि यत्र विसंवादबुद्धिरुत्पद्यते तत्र कुमारवासादिपर्यायसङ्ख्यां मीलयित्वा सर्वायुष्केण सह संवादो मृग्य इति त्रयोविंशतिगाथातात्पर्यार्थः ॥ ननु ऋषभादीनां सुविधिपर्यन्तानां नवानां तीर्थकृतां | किमिति कुमारराज्यपर्यायलक्षणं द्वयमेवोक्तं, न तु दीक्षापर्याय इति ?, पूर्वोक्तत्वात्पुनर्भणने पौनरुक्त्यप्रसङ्गादिति चेत्तर्हि | शीतलप्रभृतीनामपि पूर्वमसावुक्त एव किमिति पुनरप्युक्त इत्याशङ्कयाद्यानां नवानां तीर्थकृतां दीक्षापर्यायप्रतिपादनायाह'उसभस्स पुवलक्खं' गाहा ( १४१), प्राक्प्रत्येकं दीक्षाप्रतिपादनावसरे व्याख्यातैवेयमिति । नन्वनया गाथया नवानामभिहितो दीक्षापर्यायः, शेषाणां तु कथमित्याह - 'सेसाणं परिया' गाहा ( १४१ ), व्याख्या - शेषाणां शीतल| प्रभृतीनां दीक्षापर्यायः कुमारवासादिपर्यायेण सहैवोक्त इति नेहोच्यत इति भावः । नन्विदमेव प्रथमं भवद्भिदक्षापर्याय उच्यते उत प्रागप्युक्तोऽसावित्याह - 'पत्तेअंपि य पुत्रं 'ति, प्रत्येकं कुमारवासादिपर्यायैर्वियुतोऽपिशब्दस्य व्यवहितसम्बन्ध - त्वात्पूर्वमपि भणितोऽसाविति शेषः । यद्येवं - स्थानद्वयेऽस्य भणनं किमर्थमित्याह - तथाविधस्मृतिपाटववियुक्तशिष्यज| नानुग्रहार्थमिति गाथार्थः ॥ ननूक्तस्तीर्थकृतां कुमारवासादिपर्यायः केवलिपर्यायस्तु नाद्याप्युक्तः स कथमवसेय इत्याह'छउमत्थकाल' गाहा ( प० १४२ ), व्याख्या - भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य छद्मस्थत्वस्य छद्मस्थत्वे वा कालभ्छद्मस्थकालः | छद्मस्थानां वा कालः छद्मस्थकालस्तं, किमित्याह- 'एतो सोहेउ' ति एतस्मात्स्थानद्वयोक्तदीक्षाकालाच्छोधयित्वा शेषकस्तूद्धरितो जिनकालो विज्ञेय इति गम्यते, यद्यपि चेह क्षीणोपशान्तमोहच्छद्मस्थोऽपि जिन उच्यते तथाऽप्यत्र जिनशब्देन

***
ww.jainelibrary.org

Page #42

आव० हारि० टीप्पण
॥१८॥
BAROSSA CASA
केवली विवक्षितो, जिनत्वस्य जिनानां वा कालो जिनकालः, केवलिकाल इत्यर्थः, इदमुक्तं भवति–'वाससहस्सं बार-जिनराज्य. सेत्यादिना यश्छद्मस्थकाल उक्तः स दीक्षाकालाद् 'उसभस्स पुवलक्ख'मित्यादिना अभिहिताच्छोध्यते, ततः शेषः कुमारादि केवलिकालो भवति, तद्यथा-ऋषभदेवस्य वर्षसहस्रलक्षणः छद्मस्थकालो यदा पूर्वलक्षस्वरूपाद् दीक्षाकालादुद्रियते तदा सर्वायुष्कावर्षसहस्रन्यूनं पूर्वलक्ष केवलिकालो भवति, एवमन्यत्रापि भावनीयमिति । तदेवं सर्वतीर्थकृतां समस्तानपि कुमारवासादि
दिच पर्यायान् भेदतोऽभिधाय साम्प्रतं सर्वेषां सामान्येन सर्वायुष्कप्रतिपिपादयिषया उपक्रमते-'सवाउय'मित्यादि, सर्वा-3 युष्कमपि ऋषभादीनामत ऊर्ट्स मम कथयतो निशामयत यूयमिति गाथार्थः । यथाप्रतिज्ञातमेवाह-'चउरासीई' गाहा(प० १४२), व्याख्या-इह गाथापर्यन्ते पूर्वाणामित्युक्तं गाथाप्रथमार्द्धपर्यन्ते च लक्षाणीत्युक्तं, ततश्चेत्थं सम्बन्धो द्रष्टव्यःपूर्वाणां लक्षाणि चतुरशीतिः प्रथमतीर्थकरस्य सर्वायुष्कमिति १ द्विसप्ततिः पूर्वलक्षाणि २ षष्टिः पूर्वलक्षाणि ३ पञ्चाशत्पूर्व
लक्षाणि ४ चत्वारिंशत्पूर्वलक्षाणि ५ त्रिंशत्पूर्वलक्षाणि ६ विंशतिः पूर्वलक्षाणि ७ दश पूर्वलक्षाणि ८ द्वे पूर्वलक्षे ९ एक * पूर्वलक्षं १० । 'चउरासीई' गाहा (प० १४२), व्याख्या-इहापि गाथापर्यन्ते शतसहस्राणीत्युक्तं, प्रथमार्चपर्यन्ते तु वर्षा
णामिति, ततश्चतुरशीतिवर्षाणां शतसहस्राणि लक्षाणीतियावत् एकादशस्य सर्वायुष्कमिति दृश्यं ११ द्विसप्ततिवर्षलक्षाणि ६ १२ षष्टिवर्षलक्षाणि १३ त्रिंशद्वर्षलक्षाणि १४ दश वर्षलक्षाणि १५ एकं वर्षलक्ष १६ 'पंचाणउई' गाहा (प० १४२), पञ्च
नवतिः सहस्राणि वर्षाणामितीहापि सम्बध्यते १७ चतुरशीतिवर्षसहस्राणीति गम्यते १८ पञ्चपञ्चाशद्वर्षसहस्राणि १९ त्रिंशद्वर्षसहस्राणि २० दश वर्षसहस्राणि २१ एक वर्षसहस्र २२ शतं वर्षाणां २३ द्विसप्ततिवर्षाणि २४ इति गाथात्रयार्थः ।
Jain Education
a
l

Kow.jainelibrary.org

Page #43

आ० ४ Jain Educa
| सर्वायुष्कं प्रतिपाद्य क्रमप्राप्तमन्तक्रियाद्वारमाह- 'निवाण' गाहा (१४२), व्याख्या - अन्तक्रिया किमुच्यते इत्याह- निर्वाणं मो क्षगमनमितियावत्, सा चान्तक्रिया चतुर्द्दशभक्तेन षङ्गिरुपवासैरित्यर्थः, प्रथमनाथस्य - ऋषभदेवस्याभूत्, शेषाणां त्वजितादीनां मासोपवासेन, किं सर्वेषामित्याह - वीरजिनेन्द्रस्य षष्ठेन, द्वाभ्यामुपवासाभ्यामिति गाथार्थः । केषु पुनः स्थानेषु तेषामन्तक्रियाऽभूदित्याह - 'अट्ठावय' गाहा (१४२), अष्टापदादिषु स्थानेषु ऋषभादयः सिद्धिं गता इति यथासङ्ख्यं सम्बन्धः, तद्यथाअष्टापदपर्वते ऋषभः सिद्धिमुपाययौ, चम्पायां वासुपूज्यः, उज्जयन्ते नगे नेमिः, अपापानगर्यो महावीरः, शेषास्तु उक्त व्यतिरिक्ता विंशतिः सम्मेतशैलशिखरे सिद्धिं गता इति गाथार्थः । तत्र च कः कियत्परिवारः सिद्ध इत्याह- 'एक्को' गाहा 'पंचहिं' गाहा 'सत्त' गाहा 'दसहिं' गाहा ( १४२ ), एताश्चतस्रोऽपि पाठसिद्धा एव, नवरं 'अट्ठसएणं धम्मो 'ति अष्टोत्तरशतेन साधूनां परिवृतो धर्मः सिद्ध इत्यर्थः, 'पउमाभे तिन्नि अट्ठसय'त्ति पद्मप्रभतीर्थकृद्विषये त्रीण्यष्टोत्तरश| तानि साधूनां निर्वृतानीत्यवगन्तव्यं, त्रिगुणमष्टोत्तरशतमित्यर्थः, त्रीणि शतानि चतुर्विंशत्यधिकानीतियावत्, ननूक्तं तीर्थकृतामन्तक्रियावसरे भक्तपरित्यागस्थानपरिवारस्वरूपम्, एतत्तु नोक्तं कस्तीर्थकरः कस्यां वेलायां सिद्धिवधूसङ्गमुपलेभे, को वा किमवस्थः सिद्ध इत्यादि, तदेतदाशङ्कयाह — अन्तक्रियासम्बन्धकालादिस्वरूपं यन्मयेह नोक्तं तत्प्रथमानुयोगाद्द्वादशाङ्गान्तर्गताच्छास्त्रविशेषाद्विज्ञेयमिति गाथाचतुष्टयगूढपदार्थः ॥ साम्प्रतं सर्वतीर्थकर वक्तव्यताया बहुत्वमालोक्य तद्भणने च प्रकृतग्रन्थगौरवं निश्चित्य ग्रन्थान्तरेऽतिदेशं दित्सुरुपसंहरन्नाह - 'इश्चेवमाई सवं' गाहा ( १४२ ) व्याख्या - 'इतिः' उपप्रदर्शने, एवंशब्दः प्रकारार्थे, ततश्च 'संबोहणपरिच्चाए ' इत्यादिग्रन्थसंदर्भेण यन्मया तीर्थकृतां सम्बोधनपरि
donal

Page #44

आव ०
हारि० टीप्पणं
॥ १९ ॥
त्यागादिकमुक्तमित्येवंप्रकारमादौ कृत्वाऽपरमपि पूर्वभववक्तव्यतादिकं सविस्तरं सर्व जिनानां सम्बन्धि प्रथमानुयोगाद्-उक्त| स्वरूपाद्विज्ञेयमिति । ननु यद्येवं सर्वमपि प्रथमानुयोगादेव ज्ञास्यते त्वया किञ्चिदपि किमित्युक्तमित्याशङ्कयाह - स्थानाशून्यार्थ पुनर्भणितं किञ्चिदिति गम्यत इति न दोषः । इतः किमित्याह - 'पगयं अओ वुच्छं' ति ( १४), प्रकृतं - प्रस्तु तं वस्तु अतोऽनन्तरं वक्ष्येऽभिधास्य इति गाथार्थः । ननु प्रकृतं वक्ष्ये इत्युक्तं, किञ्च तदिह प्रकृतमिति नाद्यापि सम्यनिश्चिनुम इत्याह- 'उसभजिण' गाहा (१४२), व्याख्या - कथमसौ सम्यक्त्वमवाप कदा वा तीर्थकर नामकर्मबन्धः कुतो वाऽऽगत्य इहोत्पन्नः कदा वा दीक्षां जग्राह इत्यादिलक्षणं ऋषभजिनसमुत्थानमत्र प्रकृतं तद्वक्ष्ये इति पूर्वगाथावयवेन संटङ्कः, ननु कथमत्र ऋषभजिनसमुत्थानं प्रकृतमित्याह - 'उडाणं जंतओ मरीइस्स' त्ति (१४२), यद्यस्मात्कारणात् ऋषभ जिनादुत्थानम् - उत्पत्तिर्मरीचेः, इदमुक्तं भवति - मरीचेरिहोत्पत्तिरानेतव्या, नचासौ ऋषभदेवसमुत्थानेऽवर्णितेऽभिहितापि सम्यगविधार्यत इति ऋषभजिनसमुत्थानमिह प्रकृतं, ननु स्यादेवं यदि मरीचेरप्युत्पत्त्या किञ्चिदिह प्रयोजनं स्यात् तच्च नास्ति, असम्बद्धत्त्वात्तस्या इत्याह- 'सामाइयस्स एसो' इत्यादि (१४२), 'यद्' यस्मात्कारणादेष सर्वोऽपि पूर्व षड्विधनिर्गमस्वरूपप्र| तिपादनादारभ्य सामायिकस्य कुतः पुरुषद्रव्यादिदं निर्गतं सोऽपि च पुरुषः कथं मिथ्यात्वादिभ्यो निर्गत इत्येवंरूपो निर्गमोऽधिकृतः, तेन मरीच्युत्पत्तिः प्रयोजनवती, यदि नाम सामायिकस्य निर्गमोऽधिकृतस्तर्हि मरीच्युत्पत्तेः किमायातं ?, सत्यम्, एतदुक्तं भवति - सामायिकाध्ययनं ह्येतत्, ततस्तस्य द्रव्यनिर्गमे विचार्ये कुतो द्रव्यादिदं निर्गतमिति जिज्ञासिते महावीरद्रव्यादिति वक्तव्यं, महावीरोऽपि कथं मिथ्यात्वादिभ्यो निर्गत इति बुभुत्सिते महावीरोत्पत्तिर्वक्तव्या, न चासौ मरीच्यु
Jain Education rational

ऋषभादिजिनवक्तव्यता
॥ १९ ॥
w.jainelibrary.org

Page #45

स्थानकथनमन्तरेणाविकला कथिता स्यादिति मरीच्युत्थानं वक्तव्यं,तदपिन ऋषभसमुत्थानकथनमन्तरेण सम्यकथयितुं शक्यहै मिति ऋषभजिनसमुत्थानस्य प्रकृतता, तच्च किञ्चिदुक्तं किञ्चित्तु 'चित्तबहुलट्ठमीए (१४२) इत्यादिनाऽनन्तरमेव वक्ष्यत इति ।
गाथार्थः॥'चतुर्मुष्टिकं च लोचं कृत्वे'ति (१४२-२१),पञ्चममुष्टियोग्यान् किल केशान् भगवतः कनकावदाते शरीरेऽञ्जनरेखा इवराजमानानुपलभ्य शक्रेण प्रणिपत्य विज्ञप्तं-भगवन् ! मय्यनुग्रहं विधाय ध्रियन्तामित्थमेवामी, भगवताऽपि तदुपरोधात्तथैव कृतमिति, अत एवेदानीमपि स्कन्धोपरि वल्लरिकाः क्रियन्त इति भावः। 'सेज्जंसो से सयंपभादेवी पुत्वभवनिन्नामिय-' त्ति (१४६-४), स श्रेयांसजीवो ललिताङ्गदेवस्य स्वयंप्रभादेवी आसीत् , साऽपि पूर्वभवे किमासीदित्याह–'निर्नामिके'ति, अथ केयं निर्नामिकेति?, तदुत्पत्तिः संक्षेपादुच्यते-धातकीखण्डद्वीपे पूर्वविदेहे मङ्गलावतीविजये नन्दिग्रामे अतीव दारिद्रयविद्रुतनाइलाभिधानगृहपते गश्रीनाम्यास्तद्भार्यायाः षण्णां दुहितॄणामुपरि सप्तमी पुत्रिका समभूद् दुहित्रुद्विजितैश्च मातापितृभिर्न तस्या नाम चक्रे, ततो लोके निर्नामिकेति ख्यातिं गता, अन्यदा च कस्मिंश्चिदुत्सवे समृद्धजनडिम्भरूपाणि नानाविधखाद्यपेयादिवस्तुव्यग्रहस्तान्युद्यानादिषु गच्छन्ति दृष्ट्वा निर्नामिकाऽपि मोदकादिवस्तूनि मातरं याचितवती, मात्राऽप्यतीवानिष्टत्वादुक्ताऽसौ, गच्छाम्बरतिलकं पर्वतं ततः पातं कृत्वा म्रियस्व वा फलानि वा भक्षय, इतस्तावदपसर, ततोऽसावतीव दुःखिता रुदती गृहान्निर्गत्याम्बरतिलकं पर्वतं ययौ, तत्र च पूर्वसमवसृतयुगन्धराचार्यसमीपे धर्ममाकर्ण्य प्रतिपद्य श्रावकधर्म गत्वा नन्दिग्रामं कृत्वा विविधं तपःकर्म दौर्भाग्यादिदोषात् केनचिदपरिणीतैव परिणतवयाः स्वीकृ
For Private Personal Use Only
DIRv.ininelibrary.org
Jan Education HI DIL

Page #46

नामावचममानामवाIऋषभादि
आव० हारि०
टीप्पणं
॥२०॥
यव.
त्यानशनं अग्रेतनच्युतदेवीकेन ललिताङ्गदेवेन प्रार्थिता विधाय निदानं संप्राप्येशानकल्पं तस्यैव भार्या स्वयंप्रभा नाम देवी | समभूदिति पूर्वभवनिर्नामिकेयमिति । 'धम्मचक्कं चिंधं कारित मित्यादि (१४७-१९), अत्र भगवदवस्थानस्य चिह्न- जिनवक्तमिदं भवत्वितिकृत्वा सर्वरत्नमयपञ्चयोजनोच्छ्तिदण्डस्योपरि रत्नमयं योजनायामविष्कम्भं वृत्ताकारं धर्मचक्राख्यं चक्रं व्यता चक्रि कारितवान् , चूर्णी तु चक्रस्यैतदेवमानं दण्डश्च योजनोच्छ्राय एवोक्त इति । 'उजाणत्थाणं पुरिमताल'मिति (१४७-२१),18| पट्खण्डजअत्यासन्नत्वाद्विनीताया उद्यानस्थानीयं पुरिमतालं नगरं संप्राप्त इति । 'सिंधुदेवीं ओयवेइ'त्ति (१५०-१०), सिन्धुनद्या अधिष्ठात्री देवतां 'ओयवेइ'त्ति पूर्वोक्तक्रमेण साधयतीत्यर्थः, केवलमिह नद्या मध्ये न प्रविशति नापि शरं मुञ्चति, किन्तु अष्टमभक्तान्ते स्वत एव चलितासना असौ रत्नमयभद्रासनद्वयादि प्राभृतं गृहीत्वोपतिष्ठति, ततः सिन्धुदेवीवदेव वैताठ्याधिष्ठातारं देवं, ततोऽपि तिमिश्रागुहावासिनं देवं साधयति, ततश्चक्रवती तत्रैव तिष्ठति यावत्सुषेणाभिधः सेनापतिश्चर्मरत्नेन | सिन्धुनदीमवतीर्य तत्परकूलवर्ति खण्डं साधयित्वा समागच्छति, ततश्चक्रवादेशात् सेनापतिविशिष्टपूजापुरस्सरं दण्डरत्नेन तिमिश्रागुहाकपाटोद्घाटनं करोति, यस्तु द्वादश योजनानि तुरगारूढः सेनापतिः शीघ्रमपसरतीत्यादिप्रवादः सोऽना-18 गमिक इव लक्ष्यते, क्वचिदप्यनुपलभ्यमानत्वादिति, ततश्चक्रवती करिस्कन्धारूढस्तस्यैव करिणो दक्षिणकुम्भविन्यस्तमणिरत्नेनोद्योतं कुर्वस्तिमिश्रगुहां प्रविशति, तत्रात्मनः तावन्मणिरत्नोद्योतेनैव मार्गादिप्रकटनं भवति, शेषजननिमित्तं तु काकिणीरत्नेन उक्तप्रमाणानि वृत्तहिरण्यरेखारूपाणि मण्डलानि करोति, तत्र तिमिश्रगुहा आयामेन पञ्चाशद्योजनानि, वैताव्यस्य 8॥२०॥ मूले तावद्विस्तरत्वात् , विष्कम्भेन तु द्वादश योजनानि, तत्र प्रविशंश्चक्रवर्ती गोमूत्रिकान्यायेन एकस्यां भित्तौ पञ्चविंशतिः
CARICREARRASSAGACASE
JanEducation
A
jainelibrary.org

Page #47

परस्यां तु चतुर्विंशतिरित्येकोनपञ्चाशन्मण्डलानि करोति, एतानि च किलैकाङ्गेन द्वादश योजनानि प्रकाशयन्ति अन्येनतु, योजनमेवेत्यतो योजनान्तरितानि करोति, कथं चामूनि करोतीति स्थापनातोऽवसेयं, सा चेयंएवं च षट्कोष्ठकपरिकल्पितषड्योजने क्षेत्रे एकस्मिन्पक्षे त्रीणि अन्यत्र तु द्वे मिलितान्यपि पञ्चमण्डलानि भवन्ति, एवमनेन गोमूत्रिकामण्डलकविरचनक्रमेण पञ्चाशद्योजनायामायामपि गुहायामेकोनपञ्चाशन्मण्डलानि बुद्ध्यन्त इति वृद्धाः, तत्त्वं पुनः केवलिनो विदन्ति, विशिष्टाम्नायाभावादिति । तस्याश्च गुहाया मध्ये विस्तरतः क्षेत्रसमासोक्तस्वरूपं सान्वर्थनामक नदीद्वयमस्ति, तत्रैकस्यां शिलादिकमपि प्रक्षिप्तमुन्मजत्येव, कल्लोलैराधूयरतीरे क्षिप्यत इत्यर्थः, तेनासौ उन्मग्नेत्यभिधीयते, अपरस्यां तु तृणादिकमप्यध एव निमजति, तेनेयं निमग्नेत्युच्यते, तयोश्च नद्योश्चक्रवादेशाद् वर्द्धकिः प्रत्येकमनेकस्तम्भशतयुक्तं भित्तिरहितदटितदीर्घपट्टशालाकारं सर्वरत्नमयं समं करोति, तेन चाऽऽचक्रवर्तिराज्यपरिसमाप्तेः सर्वोऽपि लोक उत्तरति, गुहा च तावन्तं कालमपावृतैवास्ते,मण्डलान्यपि तथैव तिष्ठन्ति, उपरते तु चक्रिणि सर्वमुपरमत इति, एवं च तिमिश्रागुहातो निर्गच्छति चक्री, द्वितीयपक्षसत्ककपाटे च स्वत एवोद्घटेते, न पुनः सेनापतिरुद्घाटयति, अत्रान्तरे चिलातैः समं संग्रामे सति नागकुमारविशेषा मेघमुखा नाम देवा अष्टमभक्ताराधनया तैराराधिता वृष्टिं चक्रुः, चक्रिणा च चर्मच्छत्ररत्नसम्पुटमध्ये प्रक्षिप्य सैन्यं वृष्टयुपद्रवाद्रक्षितं, सम्पुटान्तय॑न्धकारापनोदार्थ च मणिरत्नं स्थापयति, केत्याह-छत्तरयणस्स बत्थिभाए' (पडिच्छभाए वृ०)त्ति (१५०-१४ ), छत्रबस्तिभागो नाम छत्रमका ध्यभागवर्ती दण्डप्रक्षेपस्थानरूपस्तत्रेत्यर्थः, वृष्टयुपरमे च ततः सम्पुटाच्चक्रिसैन्यं निर्गच्छदुपलभ्य लोकेनोक्तं-ब्रह्मणा सृष्ट
Jain Educate
hational
For Privale & Personal use only
ww.jainelibrary.org

Page #48

आव ० हारि० टीप्पणं
॥ २१ ॥
मिदमण्डकं ततः इयं जगतः प्रसूतिरित्येवं सर्वत्र प्रवादोऽभूत्, ततोऽपि च ब्रह्माण्डपुराणं नाम शास्त्रमभूदिति । ततश्रुलहिमवन्तं देवं प्रसाध्य ऋषभकूटे हिमवदधोभागवर्तिनि स्वनाम लिखति, कथमिति चेदुच्यते-उस्सप्पिणी इमीसे तइयाऍ समाऍ पच्छिमे भाए । अहयंसि चक्कवट्टी भरहो इति नामधिजेणं ॥ १ ॥ अहयंसि पढमराया अहयं भरहाहिवो नरवरिंदो । नत्थि महं पडिसत्तू जियं मए भारहं वासं ॥ २ ॥ अनेन गाथाद्वयेन स्वनाम लिखितं । खण्डप्रपातगुहाप्रवेशादिकं तिमि - श्रगुहावद्वक्तव्यं नानात्वं त्वभ्यूह्यमिति, शेषं सुगमं, यावद् 'गङ्गाकूले नव निहितो उवागच्छंति' त्ति ( १५१ - ४ ), निधि - | रत्नाराधनार्थमष्टमभक्तं तत्र करोति, ततो नव निधयः सिध्यन्ति, ते चामी - नेसप्पे १ पंडुयए २ पिंगलए ३ सवरयण ४ महपउमे ५ । काले य ६ महाकाले ७ माणवग ८ महानिही संखे ९ ॥ १ ॥ एषां च स्वरूपमिदं - चक्कट्टपइट्ठाणा अड्डुस्सेहा य नव य विक्खभे । बारस दीहा मंजूससंठिया जण्हवीइ मुहे ॥ १ ॥ व्याख्या - प्रत्येकमष्टसु चक्रेषु प्रतिष्ठिता अष्टौ योजनान्युच्चैस्त्वेन विस्तरेण तु नव योजनानि दैर्येण द्वादश योजनानि मञ्जूषासंस्थिता जान्हवी- गङ्गा तस्या मुखे-तत्समीपे भवन्तीति गाथार्थः ॥ किंमयास्ते निधयो भवन्तीत्युच्यते - वेरुलियमणिकवाडा कणगमया विविहरयणपडिपुण्णा । पलिओवमट्टितीणं देवाणं ते उ आवासा ॥ १ ॥ एतेषु च निधिषु नीतिपुस्तकाभरणवस्त्ररत्नहिरण्यप्रहरणातोद्यादयः पदार्थाः समुत्पद्यन्ते, ते च सविस्तराः स्थानाङ्गादिभ्योऽवसेया इति । अस्य च भरतचक्रिण एकेन्द्रियस्वरूपाणि चत्वारि रत्नानि चक्रच्छत्रदण्डखड्गरत्नलक्षणान्यायुधशालायामुत्पन्नानि, चर्मरत्नमणिरत्नकाकिणीरत्नानि तु श्रीगृहे, सेनापतिगृहपतिवर्द्धकिपुरोहितरत्नानि तु पञ्चेन्द्रियस्वरूपाणि चत्वारि विनीतायां नगर्यो, गजतुरगरले तु वैताढ्यमूले, स्त्रीरलं तु विद्याधरेभ्य
Jain Educational

षट्खण्डजयवक्त
व्यता
॥ २१ ॥

Page #49

Hot
S ARSOCIENCIA
उत्पन्न मिति । 'पंडुल्लकियमुहीं' (१५१-७), पाण्डुविच्छायमुखीत्यर्थः । इति चक्रिविजयवक्तव्यता । अङ्गारदाहकदृष्टान्तः-किल कश्चिदङ्गारविक्रयी तदर्थमरण्यं ययौ, तृडातॊ गृहे कृच्छेणागतो मूर्च्छितः पतितः स्वमं पश्यति-यथा जलं पिबता मया सर्वेऽपि समुद्रसरित्तडागकूपादिजलाशयाः तिर्यग्लोकवर्त्तिनो निष्ठां नीतास्तथापि पिपासा न शाम्यति, अतोडपरजलाशयान्वेषणप्रवृत्तेन तुच्छजलो जीर्णकूप एको दृष्टः, तत्र च रज्जुबद्धः कुशपूलकः क्षिप्तः स च जलं मुञ्चन् कतिपयजलबिन्दुयुक्तस्तीरदेशमागतः, तजलं स पातुमारब्धः, तत्किं यस्य समुद्रादिजलैः पिपासोच्छित्ति भूत् तस्य तैः कतिपयबिन्दुभिरसौ भविष्यति ?, एवं युष्माभिरपीत्यादि उपनयः सुगम एव । वैतालीयाध्ययनं (प०१५२) सूत्रकृताङ्गद्वितीयाध्ययनमिति । 'श्रावकाणां न सन्ति व्रतानीति (१५७-५), निरुपचरितानि परिपूर्णानि व्रतानि किल महाव्रतान्येवोच्यन्तेऽतस्तदभावाच्छावकाणां व्रतानि न सन्तीत्युच्यते, यानि तु सन्ति तान्याह-'किन्त्वि'त्यादि । 'अनायोस्तु पश्चात्सुलसायाज्ञवल्क्यादिभिः कृता' इति (१५८-४), इह भावार्थः कथानकगम्यः, तच्च संक्षेपादिदं-इह सुलसासुभद्रानामकं परिव्राजिकाद्वयमासीत् , सुलसा अतीवानेकशास्त्रकोविदा, अत्रान्तरे याज्ञवल्क्यनाम्ना परिव्राजकेन यो मां वादे विजयते तस्याहं शिष्य इत्युद्घोषणापूर्वकं पटहो दापितः, सुलसया च जितोऽसौ, तच्छिष्यत्वं चानेन प्रपन्नम् , अतिपरिचये च तयोरकार्यप्रवृत्तिरभूद्, गर्भश्च सुलसायाः समभवद्, विज्ञाते च सुभद्रया निष्ठुरमुपालब्धाऽसौ, प्रच्छन्ने च धृता, अन्यस्मिंश्च वासरे रात्रौ पुत्रं प्रसूता, अविज्ञाता च सुभद्रया पिप्पलवृक्षस्याधस्तात्पुत्रं परित्यज्य परिव्राजकेन सह रजन्यामेव निजगाम, प्रातश्च पदानुसारेणान्वेषयन्त्या सुभद्रया डिम्भो दृष्टः, अयं च बुभुक्षितो विनसातः पिप्पलफलं
2-56059-2-56
Jan Educati
onal
For Private
Personal Use Only
Naw.jainelibrary.org
*

Page #50

आव० हारि० टीप्पणं
अनार्यवेदवक्तव्यता
॥२२॥
मुखे पतितमास्वादितवानिति पिप्पलाद इति नाम तस्य कृतं, वृद्धिं नीतः, पाठितश्चासौ सुभद्रया, वाग्ग्मी चातीव जातः, श्रुतमातृपितृसम्बन्धश्च मातरि पितरि च प्रद्वेषमापन्नोऽनार्यान् वेदाँश्चकार, तेषु चेदं प्ररूपितवान्-यदुत राजभिरशिवादिशान्तिनिमित्तं स्वर्गावाप्तये च पशुतुरगगजमानुषादिभिर्यागः करणीय इति, तस्य च 'अलिएहि य वसुराया' इत्यादिकथानकप्रसिद्धः पर्वतको नाम मित्रमभूत्, तेन चोक्तं-अजैर्यष्टव्यमिति वेदेऽपि प्रतिपादितमेवेति शोभनं त्वया प्ररूपितमिति । | अपरं च मधुनामा राजपुत्रः कुत्रचित् स्वयंवरमण्डपमिलितसमस्तराजवर्गेणापमानितस्तेषु च प्रद्वेषमापन्नो मृत्वा व्यन्तरे
पूत्पन्नः, स चाचिन्तयद्-भव्यमिदं परिव्राजकसुतेन परिकल्पितं, यद्येतद्राजानोऽनुतिष्ठन्ति तदा सर्वेऽपि अमी नरक | यान्तीति मम वैरसिद्धिर्भवतीति विचिन्त्य च तमुवाच-प्ररूपय त्वमिदं लोके साहाय्यमहं करिष्यामीत्यभिधाय सर्वत्र रोगानुत्पादितवान् , परिव्राजकेन च राजानोऽभिहिताः-यदि पश्वादिभिर्यज्ञं कुरुत तदा सर्वमिदमुपशाम्यति, तेऽपि च पश्चादयो यज्ञे निहता दिवं यास्यन्ति, नात्र कश्चिद्दोष इति, राजानोऽपि च तथैवानुष्ठितवन्तः, त्रिदिवगमनप्रतीतिनिमित्तं यज्ञनिहतपश्वादीन्विमाने समारोप्य नभसा गच्छतो मधुदेवो जनस्य दर्शयति रोगाँश्च सर्वानुपशमयतीति लोकस्यात्रार्थे स्थिरता | बभूव, ततश्च पिप्पलादेनेत्थं प्ररूपयता गच्छता कालेन राज्ञः सकाशादानीय मोक्षमेती गमिष्यत इति व्याजेन मातापितरौ यज्ञे हुतौ, तदर्थत्वादेव सर्षारम्भस्येति, तत्कालादारभ्यानार्यवेदप्रवृत्तिरिति संक्षेपो, व्यासार्थिना तु हरिवंशोऽन्वेषणीय इति ॥ आसग्गीवे १ तारए २ मेरए ३ महुकेटवे ४ निसुंभे अ५ । बलि ६ पहाए ७ तह रामणे य ८ नवमे जरासिंधू ९॥ (१५९), अत्र चतुर्थः वासुदेवो मधुरेव, कैटभस्तु तद्भाता, कैटभेनोपलक्षितो मधुर्मधुकैटभ इति द्रष्टव्यमिति ।
॥२२॥
Jain Educati

Page #51

FACASSACROSAROSAGARLOCALENGEOGA
मरुदेवि १ विजय २ सेणा ३ सिद्धत्था ४ मङ्गला ५ सुसीमा य ६। पुहई ७ लक्खण ८ सा(रा)मा ९नंदा १० विण्हू ११ जया |१२ (रासा)मा १३ ॥१॥ सुजसा १४ सुधया १५ अइरा १६ सिरि १७ देवी य १८ पभावई १९ । पउमावई य २० वप्पा २१ सिवा २२ वम्मा २३ तिसलाइय २४ ॥२॥इति तीर्थकरमातरः(१६०) नाभी १जियसत्तू आ २, जियारी ३ संवरे इस ४। मेहे ५धरे ६ पइढे अ ७, महासेणे य ८ खत्तिए॥१॥सुग्गीवे ९ दढरहे १०विण्हू ११, बसुपूजे अखत्तिए १२। कयवम्मा १३ सीहसेणे अ १४, भाणू १५ विस्ससेणे इअ १६ ॥ २॥ सूरे १७ सुदंसणे १८ कुंभे १९ सुमित्तु २० विजए २१ समुद्दविजए अ २२। राया य आससेणे २३ सिद्धत्थेविअ खत्तिए २४॥३॥ इति तीर्थकृत्पितरः । (१६१) सुमंगला १ जसवती २ भद्दा ३ सहदेवी ४ अइर ५ सिरि ६ देवी ७ । तारा ८ जाला ९ मेरा य १० वप्प ११ तय चुलणी अ १२ ॥१॥ इतिचक्रवर्त्तिमातरः । ( १६१), उसमे १ सुमित्तविजये २ समुद्दविजए य ३ अस्ससेणे अ ४ । तह वीससेण ५ सोरिअ ६ सुदंसणे ७ कित्तिविरिए य ८॥१॥ पउमुत्तरे ९ महाहरि १० विजये राया ११ तहेव बंभे अ १२॥ अवसर्पिण्यामस्यां पितृनामानि चक्रवर्तिनामिति । वासुदेवबलदेवा भिन्नमातृका एव भ्रातरो भवन्तीति वासुदेवमातृनामान्याह-'मियावती' गाहा (५० १६२ ) पाठसिद्धैव । बलदेवमातृराह-भद्द' गाहा, सुगमा । पितरस्त्वमीषाम-8 |भिन्ना एवेत्याह-'हवइ पयावई' गाहा (प० १६३ ) सुबोधा । 'प्रकृतेर्महानि' (१७१-१४ ) त्यार्या व्याख्याअव्यक्तं प्रकृतिरित्यनान्तरं, तस्मादव्यक्तात्प्रकृतिलक्षणाढ्यक्तं-महदादिकमुत्पद्यते, महानिति बुद्धेः संज्ञा, प्रकृतेर्बुद्धिरुत्पद्यत
१ प्रत्यन्तरे नैता गाथाः किन्तु इति गाथायां इत्यादिगाथामिः इत्यादिगाथाभिः इत्यायुक्तं ।
मेति । वासुदेवाय सदमत्तरे ९ महाहरि इडविजए य २ असणे तहय चलणी ।
Jan Educaton
For Private
Personal Use Only
Jainelibrary.org

Page #52

आव० हारि० टीप्पणं
॥२३॥
इत्यर्थः, ततोऽहमिति प्रत्ययः, ततोऽपि षोडशको गणः, स्पर्शनादीनि प्रसिद्धान्येव पञ्च इन्द्रियाणि, अपराण्यपि वाक्पाणि
जिनादिमा पादपायूपस्थमनोलक्षणानि षटूर्मेन्द्रियाणि, तथा रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं शब्दतन्मात्रमित्येवं
तापित्रादि पञ्च तन्मात्राणि, एवमेष षोडशको गणः, तस्मादपि च षोडशकगणमध्यात् पञ्चभ्यस्तन्मात्रेभ्यः सकाशात्पञ्च भूतान्युत्प
श्रीवीरोप
सर्गाः द्यन्ते, तद्यथा-रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्रादापो गन्धतन्मात्रात्पृथ्वी स्पर्शतन्मात्राद्वायुः शब्दतन्मात्रान्नभः, इत्येवं चतुविंशतिस्तत्त्वानि, पञ्चविंशतितमो जीव इति पञ्चविंशतिसंख्यानि तत्त्वानीत्यार्यार्थः ॥ 'राया गमेति'त्ति (१७२-२१) राजा देवीमनुनयतीत्यर्थः, "किं मे रज्जेणे' त्यादि, किं मम राज्येन किंवा त्वया इत्यर्थः । द्वितीयवरवरिका समाप्ता ॥ ___ साम्प्रतमुपसर्गेषु विषमपदानि वित्रियन्ते-'पाणीसु भोत्तवति (१८९-१३), आह-ननु तीर्थकृतां सर्वदैव पाणिभो| जित्वात्किमनेनाभिग्रहेण साध्यते ?, सत्यं, किंतु यथा सवस्त्रधर्माख्यापनार्थ शक्रन्यस्तं वस्त्रं प्रतीच्छति तथैव सपात्रधर्मख्यापनार्थं प्रथमपारणकं पात्र एव करोति तत ऊद्ध पाणिभोजीति केचित् मन्यन्त इत्यावश्यकचूणिः । 'कुंटलविंटलेहि' (१९३-४), मन्त्रवादिनिमित्तादिभिजींवतीत्यर्थः, 'बहुसंमोइय'त्ति (१९३-५), बहुभिर्जनैमिलितैः संमोदते-संहृष्यतीति || बहुसंमोदितः, व्यन्तरत्वात्क्रीडाप्रियत्वात् नैकाकिनस्तस्य रतिरितिभावः । इत्यासन्नं कञ्चन पुरुष गच्छन्तं शब्दयित्वा भणतीत्यादि सुगमं । 'महिसिंदुरुक्खस्स'त्ति ( १९४-१५), खजूरीवृक्षस्येत्यर्थः, । 'केई वरं सिस्साण वत्थपत्त'मित्यादि
॥२३॥ ( १९५-९), यदि किल शोभने स्निग्धप्रदेशे पतितं भवति तदा शिष्याणां वस्त्रादिलाभं सूचयति, विपर्यये तु विपर्यय इति । 'सो कुहाडो से उड्डोडिओ'त्ति (१९६-९अभिमुहो वृ०), पततस्तस्य कुठार 'उड्डोडिउत्ति उर्द्धमुखीभूतः शिर-10
Jain EducatioN
iona
O
aw.jainelibrary.org

Page #53

Jain Education
स्याश्लिष्ट इति भावः । ' कूइगादि' त्ति ( १९८ - ४ ), कूचिका नाम दक्ष उपरि द्रवस्वरूपो माथुशब्दतया ख्यातो वस्तुविशेषः, स च किल जीरकादिभिः संस्कृतोऽतीव स्वादुर्भवतीति । 'वाउलाणित्ति ( १९८- ५ ), बहुप्रयोजनतया व्याकु| लानीत्यर्थः, भण्डीरमणो यक्षः, भण्डी तु गन्त्रीति । 'महसित्थचिकखल्ल' इति ( १९९ - १० ), चिक्खल्लो हि सम| यपरिभाषया त्रिधा भवति - मधुसित्थुकः पिण्डकः चिक्खल्ल एव च तत्र मण्डनार्थं चरणेषु यावति स्थाने योषितोऽलक्तकं ददति तावन्तं देशं यत्र चरणावनुलिप्येते स मधुसिक्थुकः, अर्द्धशुष्कः पिण्डिकाबन्धयोग्यः पिण्डकः, यत्र त्वतिबहुचरणा निमज्जन्ति स चिक्खल एवाभिधीयते, तदुक्तम्- 'तिविहो उ होइ उल्लो, महुसित्थो पिंडओ य चिक्खल्लो । लत्त पहलित्तिउंडुय खुप्पिज्जइ जत्थ चिक्खल्लो ॥ १ ॥ इह तु मधुसित्थुकेनाधिकारः, तत्र निमग्नपदगतलक्षणान्युपलभ्य पुष्पः चिन्तयतीत्यादि सुगमं । 'एएहिं लक्खणेहिं जुत्तं ण एएण समणेण होउ' त्ति ( १९९ - १२ ), इत्थमिह सम्बन्धः - एतैर्लक्षणेविद्यमानैर्नानेन श्रमणेन भवितुं युक्तम्, अथ चासौ श्रमणो दृश्यते राज्योचितोऽपीतिभावः । 'खो' ति ( १९९ - १७ ), | केदारपट्टिकः 'भंडीसुणएणे त्यादि ( २०० - १० ), यथा कन्दुकश्वाऽभिपन्नपि मण्डकादिकं न किञ्चिल्लभते, तथा | तेनापि न किञ्चिल्लब्धमितिभावः । 'धीयाराणं दातुमित्यादि, ( २०० - १५ ), निजकोपकरणं धिग्जातीयेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा 'सउत्तरोहं मुण्डन्ति ( २०० - १५ ) मुण्डं मुण्डनमुच्यते, ततश्च समुखं शिरश्च मुण्डयित्वा गतः स्वाम्यन्वेषणायेति भावार्थ: । 'जेण जं कभलं ( करुल्लं वृ० ) आसाइय' मित्यादि - ( २०१ -२), तेषां मध्ये येन गोपेन यत्कर्परं प्राप्तं | स तत्रैव जेमित इति । 'तवेण सुत्तेणे'त्यादि ( २०२ - १४ ) श्लोकव्याख्या - जिनकल्पं प्रतिपित्सुश्चतुर्थादिषण्मासान्त

ww.jainelibrary.org

Page #54

आव० हारि० टीप्पण
॥२४॥
तपोऽभ्यासेनात्मानं भावयति, यद्येतावत्तपः कुर्वाणः प्रथममेव न वाध्यते तदा जिनकल्पं प्रतिपद्यते, नान्यथेति भावः, श्रीवीरोपसूत्रं च नवपूर्वादिलक्षणं जिनकल्पोचितं तथाऽभ्यस्यति यथा पश्चानुपूर्व्यादिक्रमेणापि परावर्तयितुं शक्नोति, सत्त्वं-परीष- सगांः हाद्यक्षोभ्यत्वं चैतसिकोऽवष्टम्भः, तच्च ‘पढमा उवस्सयंमी त्याद्यनन्तरवक्ष्यमाणगाथोक्तस्थानेषु कायोत्सर्गप्रदानतः प्रथम-16 मेव परीक्षणीयमिति सत्त्वभावना, एकत्वभावना त्वेकाक्येव पर्यटन् यदि विश्रोतसिकादिभिर्न बाध्यते तदा जिनकल्पं प्रतिपद्यते, नान्यथेति, बलभावना तु एकाङ्गुष्ठाद्यवष्टम्भेन चिरस्थायित्वादिरूपः शरीरावष्टम्भस्तत्परीक्षणरूपा, एषा पञ्चधा तुलना जिनकल्पं प्रतिपित्सोः प्रथममेव भवतीति श्लोकार्थः । 'अन्ज अम्ह अंतरंति (२०३-१), अद्यास्माकमुपवासो वर्तत इत्यर्थः । 'चारियत्ति काऊण ओड(उ९)वालगेत्यादि (२०४-१), चारिका हेरिका एत इतिकृत्वाऽधःशिरसोऽवटेकूपे प्रक्षिप्यन्त इति तात्पर्यार्थः, तत्र गोशालकः प्रथममेव क्षिप्तो, भगवाँस्तु नाद्यापीत्यत्रान्तरे मोचिता इति । 'से सोणियं रुचिऊणं (सुसोधितं रंधिऊण वृ०) ति (२०५-४), यस्तव गर्भो मृतः समुत्पद्यते स शोणित एव 'रुचिऊणं ति श्लक्ष्णं चूर्णयित्वा पायसमध्ये प्रक्षिप्य सुतपस्विने देय इति भावार्थः, क्वचित्तु 'सुशोधितंति पाठस्तत्र सुसंस्कृतमिति व्याचक्षते, 'आहाडीयो' (२०५-९), गतागतानि करोति, द्वारं गृहस्य परावर्तितमिति नोपलक्ष्यते । 'खुंखुणका' (२०६-१) नाम घुघुरुकास्ते धावतां पततां भज्यन्ते । 'निउडुक्कडियाए'त्ति (२०६-९), अवनत उन्नतश्च भूत्वा निरीक्षते प्रस्ता-४॥२४॥ वोऽत्र याञ्चाया न वेति । 'अथारियादिटुंतं हियए करेईत्ति (२०७-१), अत्यारिकानाम हासिकास्तेषां दृष्टान्तः, स चायं-इह यथा कस्मिन् ग्रामे कश्चित्कृषीबलो व्रीह्याद्यन्यतरधान्यं लवनकालोचितं प्रभूतं दृष्ट्वा चिन्तयति-यद्येतदहमात्म
Jan Educational

Page #55

आ० ५
Jain Educatio
नैव लविष्यामि तदा प्रभूतेनापि कालेन निष्ठां न यास्यति, ततः सर्वमपि ग्रामवासिनं लोकमभ्यर्थ्य प्रभूतदिनलव्यमपि धान्यं बहुभिहासिकैः समन्वितोऽल्पेनैव कालेन लुनाति, तथा भगवानपि चिन्तयति - तत्र गतेन मया प्रभूतकालवेद्यमप्यशुभं कर्म्म तन्निवास्यनार्य जनसाहाय्यात्स्वल्पेनापि कालेन वेदनीयमित्येवंरूपमत्थारियादृष्टान्तं चेतसि निधाय प्रविष्टोनार्येष्विति । 'बहि फोडो'त्ति (२०७-८) बहुभक्षकः, ततो महद्भाजनं कूरस्य भृत्वा तैर्दत्तं 'न नित्थरति'त्ति ( २०७ - ८ ) न शक्नोति भोक्तुमतिबहुत्वात्, तत उद्धरितभक्तं कृषीवलैः कोपात्तस्यैव मस्तके क्षिप्तं, ततश्च केलीकिलत्वात् 'उक्लिंतो'त्ति (२०७ - ९ ) वल्गन् गच्छति । 'छिन्नट्ठाण' मिति ( २०८-६), यत्रातिभीषणत्वात्पथिकादयो न संचरन्ति तच्छिन्नस्थानमिति । 'छम्मासपडिलग्गतो त्ति (२०८-११), पण्मासं यावद्रोगी भूत्वा आरोग्यः सन्नुपकरणानि गृहीत्वा तत्रागत इति । 'मुहे तस्स सागारियं दाउ ति ( २१० - १ ), सागारिकं नाम मेहनं लिङ्गमिति यावत् । 'जाणुको प्परमायत्ति ( २१०-११ ), जानुनी च कूप्परे च जानुकूप्परं तस्यैव यदि परं माता, अपरस्यापत्यस्याभावादिति, सामयिकी चेयं निरपत्यायाः संज्ञेति । 'उल्लपडसाडड 'त्ति ( २११-१), लौकिकी रूढिरियं काचिद् यदुत व्यन्तराधाराधनं सार्द्रवस्त्रैर्विधेयं इत्थमेव तत्परितुष्टिसिद्धेरिति सार्द्रवस्त्रोऽसाविति । 'जहा बंभचेरेसु' इत्यादि ( २१२ - ३ ), आचाराङ्गप्रथम श्रुतस्कन्धस्य नवाप्यध्ययनानि सामान्यतो ब्रह्मचर्याध्ययनानीत्युच्यन्ते, तेषु मध्ये उपधानश्रुताख्येऽध्ययने यथा महावीरस्योपसगी वर्ण्यन्ते तथाऽत्र द्रष्टव्या इति भावः, सूत्रोक्तमेव श्लोकावयवमाह - 'छुच्छुक्रंतीत्यादि (२१२ - ३ ), तेनार्या आत्मीयान् शुनः छतकृत्वा भगवन्तमुद्दिश्य मुञ्चन्ति इदं चाहुः - कुकुराः
tional

w.jainelibrary.org

Page #56

GURU
आव०
श्वानः श्रमणमेनं दशन्त्वित्यादि । 'सो अलेहडो आसित्ति ( २१२-४), स वर्षाकालश्चतुर्विधाहाररहित आसीदिति श्रीवीरोपहारिक
भावः, अपरं च मासद्वयं तत्रैव निरशनो विहृत इति पाण्मासिकं च क्षपणमिहाभूदिति । 'पुप्फा य पञ्चायाय'त्ति सर्गाः टीप्पणं (तिलपुष्फजीवा उद्दाइत्ता एगाए तिलसेंगलियाए वच्चायाहिंति वृ० २१२-९), ते च सप्तापि तिलपुष्पजीवा मृत्वा ।
तस्यैव तिलस्य शिक्षायां सप्त बीजान्युत्पन्ना इति भावः । 'नामनिग्गय'त्ति (२१३-२), प्रसिद्धेत्यर्थः । 'सीयलिया ॥२५॥
तेयलेसा निसरति, सा जंबुद्दीवं बाहिरओ वेढेति' (२१४-१), भगवान् शीतलेश्यां निसृजति, सा च शीतलेश्या वैश्यायनसत्कतेजोलेश्यां परतः प्रक्षिप्यात्मना सर्व जम्बूद्वीपं बहिस्ताद्वेष्टयति, एतदुक्तं भवति-भगवतः सम्बन्धिनी
शीतलेश्याऽन्तःस्थिता जम्बूद्वीपं वेष्टयति, तेजोलेश्या तु तत्परिक्षिप्ता बहिःस्थिता तंवेष्टयतीति, एतदेवाह-'भगवतो सीयदलीया तेजोलेसा अभितरओ वेढेइ, इयरावि तं परियंचई'त्ति, पाठान्तराण्यप्येतदनुसारतो ज्ञेयानीति । 'पारहैणए सणहाए कुम्मासे'त्यादि (२१४-५), अङ्गुलीचतुष्टयनखाक्रान्तहस्ते यका मुष्टिर्बध्यते सा सनखा कुल्माषपिण्डिके
त्युच्यते 'एगेणं वियडासएणं इत्यादि ( २१४-५ ), एकेनोष्णोदकचुलुकेनेत्यर्थः । 'संखित्तविउल तेअलेस्से'त्ति (२१४-६), कार्यमन्तरेणामोचनात्संक्षिप्ता-अन्तर्व्यवस्थापिता सत्तायां कृता विपुला तेजोलेश्या येन स तथा । 'कूवतडे दासीए'इत्यादि (२१४-११), कूपतटे गतः कयाचिद्दास्याऽनिष्ट किश्चिदुक्तस्तस्यै कुपितः तेजोलेश्यां मुक्त्वा तां दग्धवान्
अतो निश्चितं मम तेजोलेश्या समुत्पन्नेति, पार्श्वनाथ शिष्याश्च तस्य पट् दिक्चरा मिलिताः, तैश्चाष्टाङ्गनिमित्तं गोशालस्योहद्दिष्टमतस्तेन निमित्तालोकमात्रेणाजिनोऽपि-अकेवल्यपि केवली अहमित्येवं प्रलपन्विचरतीति भावार्थः । 'दूएक्काइ'त्ति
*AICHURROSSOS
&
Jain Educati
w.jainelibrary.org

o
nal

Page #57

१२), भद्राख्याया स्यादिशि चत्वारो सायप्रतिभायां अ
पवाए विचतुति (२१५-१२), मयां दिशि चत्वारा
(२१४-१६), बेक्किक्कायां शरीरचिन्तायामितियावत् , 'नावाकडएणं ति (२१४-१६), नावारूढ इत्यर्थः । 'पढमि-14 याए चउरो'त्ति ( २१५-१२), भद्राख्यायां प्रथमप्रतिमायां चत्वारश्चतुष्ककाः यामानां भवन्तीत्यर्थः, एतदेव भावयति-"पुवाए दिसाए चत्तारि जामा" इत्यादि पूर्वस्यां दिशि चत्वारो यामा इत्येवं चतसृष्वपि दिक्षु चत्वारश्चतुष्कका यामानां भवन्तीति । 'बीयाए अहत्ति (२१५-१२), महाभद्राख्यायां द्वितीयप्रतिमायां अष्टचतुष्कका यामानां भवन्तीति, एतदेव स्पष्टयति-'पुवाए विचतुरोत्ति (२१५-१२) पूर्वस्यां दिशि द्वौ चतुष्कको यामानां भवतः, एतावन्तं कालं पूर्वाभिमुखःकायोत्सर्गेण तिष्ठतीत्यर्थः, एवं शेषदिक्ष्वपि वाच्यमिति, उपसंहारमाह-एते अह'त्ति (२१५-१३), एते पूर्वप्रतिज्ञाता श्चतसृष्वपि दिक्षु अष्टौ चतुष्कका यामानां भवन्तीति, चतुर्दिनमानत्वादस्या इति भावः । 'तइयाए वीसंति (२१५-१३), सर्वतोभद्राख्यायां तृतीयप्रतिमायां विंशतिश्चतुष्कका यामानां भवन्तीति, एतदेव दर्शयति-'पुवाए दिसाए बेचउक्का' इत्यादि (२१५-१३), पूर्वस्यां दिशि द्वौ चतुष्को यामानां भवतः, एवं दशसु दिक्षु विंशतिश्चतुष्कका यामानां भवन्ति, एतदेवाह-वीसं ति' एवमेव उक्तक्रमेण विंशतिश्चतुष्कका यामानां भवन्ति, दशदिनमानत्वादस्या इति भावः । अत्र 8 च विमलाख्यामूर्खदिशमधिकृत्य यदा कायोत्सर्ग कुरुते तदा ऊर्द्धलोकव्यवस्थितान्येव कानिचिद्विमानादीनि द्रव्याणि ध्यायति अधोदिशि तु तमाख्यायां व्यत्ययो वाच्य इति । 'जहासंभवं सेसाणिवी'त्यादि (२१६-३), अन्यान्यपि 'अहीणपणिहिंअंगेहिं सबिंदिएहिं गुत्तेहिं'इत्यादीनि शास्त्रान्तरोक्तान्येकरात्रिकीप्रतिमासंभवीनि विशेषणानि वाच्यानीति । 'ईसिंपन्भारगओ' (२१६-३), एतद्याचष्टे-'इसिं ओणयकाओ'त्ति । 'ततो सूयंति'(२१७-११),
Jain Educat
i onal
For Privale & Personal use only
R
ww.jainelibrary.org

Page #58

आव० ततः-त्रिशलादेवीरूपादनन्तरं सूपकार-रसवतीकारं विकुर्बतीत्यर्थः। 'किह सो'त्ति,कथमसौ विकुर्वित इति प्रश्ने उत्तरमाह- बीबी हारि०
ह'ततोखंधावार मित्यादि(२१७-११),ततस्त्रिशलादेवीरूपादनन्तरमेव स्कन्धावारं विकुर्वति स च स्कन्धावारो भगवतः समीपे || सर्गाः टीप्पणं
आवासं गृह्णाति, तत्र च सूपकारः किल चुल्लीविरचनाय पाषाणानलभमानो भगवतश्चरणद्वयान्तरे वहिं प्रज्वाल्य 'उक्खं'ति उखां स्थालीमुपरि पादयोर्व्यवस्थाप्य पचति भक्तमिति । 'पक्कणं'ति (२१७-१३), चण्डालं विकुर्वति, स च तीक्ष्णतुण्डशकु-13 निभृतपञ्जराणि भगवतः कर्णबाहुमूलादिप्रदेशेष्ववलम्बते, ते च पक्षिणः पञ्जरच्छिद्रेर्मुखानि निःसार्य भगवच्छरीरं भक्षयन्तीति भावार्थः । 'सागारियं कसाइयं ति (२१९-१), त्वचमपकृष्य विकृतं लिङ्गं करोतीत्यर्थः । 'अन्ने भणंति
पंचालदेवं जहा इत्यादि(२१९-२), अन्ये त्वभिदधति-लोकप्रसिद्धपञ्चालाभिधानदेवताविशेषसदृशं रूपं सङ्गमकः करोति, दातच्च कीदृशमिति न ज्ञायते, विशिष्टसम्प्रदायाभावादिति । 'संधिमग्गं सोहेइ, पडिले हेइ यत्ति (२१९-१४ ), दिवा
लोकस्य पश्यतः खात्रखननमार्ग शोधयति-कण्टकादि ततोऽपनयति, निर्गमप्रवेशस्थानानि च प्रत्युपेक्षते, खात्रखननोपकरणानि च भगवत्समीपे मुञ्चतीति । 'एगे भणंति-जहा तद्दिवसं खीर मित्यादि (२२०-१५), एके प्रतिपाद-15 यन्ति-न दोसीणेण-पर्युषितेन क्षीरान्नेन तया भगवान् प्रतिलाभितः, किन्तु तस्याः स्वकीयगृहक्षीरं नास्ति याचितमेवर भवति, न चोत्सवदिने याचितमपि तत्तया लब्धं, लोकस्य स्वत एव तस्मिन्दिने तत्प्रयोजनत्वाद्, अतो द्वितीय दिने NIME ऊहारिऊणं ति ( २२०-१५) लोकात्पयो याचित्वा परमान्नमात्मार्थमुपस्कृतं तेन प्रतिलाभित इति भावः । 'असंभस्सो'( २२१-२), असंभाष्योऽनालपनीय इत्यर्थः। 'सेसा देवा इंदण वारियत्ति (२२१-४), सङ्गमकेन सह
RASPORA ACARA PARA
Jain Education
Conal
For Privale & Personal Use Only
Mr.jainelibrary.org

Page #59

तदीया देव्यो मुत्कलिताः, शेषास्तु तपरिवारभूता देवा निषिद्धाः-नानेन सह मेरौ गन्तव्यमिति निवारिता इति भावः।। सच सामानिकत्वाद्विसागरोपमायुः, तत्र च समये एक सागरोपममतिक्रान्तमेकं तु शेषमासीदित्याह-'तस्स य'इत्यादि| (२२१-४)। 'एलुगं विक्खभित्ता'इत्यादि (प० २२२), एलुगं नाम गृहदेहली तां विष्कम्भ्य-एक पादं तस्या अर्वाभागे एक च परभागे कृत्वा यदि दास्यति तदा ग्रहीष्यामीतिभाव इति । 'जग्गहो घोसितो'त्ति (२२३-१०), यग्रहो नाम यो यत्माप्स्यति तस्यैव तदित्यु ष्टमिति । 'होडीओ नाम' (२२३-११), लूषक पुरुषः। 'वरं तेण समंद मम तम्मी त्यादि (२२३-१५), चम्पायां नगर्यो यस्य कस्यचित्सत्का भविष्यति तस्यैवैनां समर्पयिष्यामि, ततस्तेन सह मम गमनागमनं-मैत्री भविष्यतीति भावः। 'ताए (ताहे वृ०)सो पेल्लिउ'त्ति (२२४-९), तया मूलया स-परि-18 जनोऽनन्तरोक्तवचनेन भेषित इति भावः । 'बहिरकुहंडिय'त्ति (२२४-९), तालितद्वारा कृतेति भावः। 'मम भगिणीधू'त्ति (२२५-४), किल मृगापत्या भगिनी पद्मावती दहिवाहनेन परिणीता धारिणी च पद्मावत्याः सपत्नीतिकृत्वा धारिण्यपि मृगापत्या भगिन्येवेति भावः । 'को ह्यात्मा भगवानाहे त्यादि (२२५-१६), परिज्ञानपरीक्षानिमित्तं द्विजेन भगवान्पृष्टः-क आत्मेति, किं पञ्चभूतात्मक उत तद्व्यतिरिक्त इत्येवं पृष्टे भगवान् प्रत्युत्तरयति-'योऽहमित्यभिमन्यत' इति, सुख्यहं दुःख्यहमित्यादिअहंप्रत्ययकर्तृत्वेनात्मानं योऽभिमन्यते-निर्दिशति स पञ्चभूतव्यतिरिक्तोऽन्तर्मुखवृत्त्याऽहंप्रत्ययग्राह्य आत्मेति भावः, एवं भगवता प्रोक्ते द्विजः प्राह-स कीदृश इति' शरीरतया परिणतभूतव्यतिरिक्त हि न कञ्चिदात्मानं पश्यामो, यदि पुनरसौ तद्व्यतिरिक्तः कश्चिदस्ति तदा कीदृशोऽयमिति तस्य स्वरूप
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal use only
&ww.jainelibrary.org

Page #60

आव० हारिक टीप्पणं
॥२७॥
वाच्यमिति द्विजेन पृष्ट त्रैलोक्यबन्धुराह-'सूक्ष्मोऽसाविति ( २२६-१), इदमुक्तं भवति-अमूर्तत्वात्कर्मसम्बन्धापेक्षया श्रीवीरोपस कथञ्चिन्मूर्त्तत्वेऽपि कर्मपुद्गलानां सूक्ष्मत्वाच्चानतिशयिनामगम्यत्वात् सूक्ष्मोऽसौ, ततश्च सूक्ष्मत्वेनायं न दृश्यते, न पुन- गषु आत्मरसत्त्वेनेति भावः । इत्येवं च तीर्थकृताऽभिहिते सूक्ष्म किमुच्यत इति सामान्येनैव सूक्ष्मस्य स्वरूपमजानानो द्विजः पृच्छति
तास्वरूपप्रश्नः 'किं तत्सूक्ष्ममिति ?', सूक्ष्मस्य स्वरूपमेवाह, न वेद्मि किं तत्सूक्ष्ममुच्यत इति, अत्र भुवनगुरुराह-'यन्न गृह्णीमः इत्यत्र यदनतिशयिना छद्मस्थेन करणैग्रहीतुं न शक्यते तत्सूक्ष्ममिति, अत्र भगवद्विवक्षामजानानो विप्र आह-ननु शब्दगन्धानिला'इति, ननुशब्दः प्रश्नाक्षेपे, ननु यदि यन्न गृह्यते तत्सूक्ष्ममभ्युपगम्यते तदा शब्दानिलगन्धादयश्चक्षुषा न गृह्यन्ते, अत एतेऽपि किं सूक्ष्मा इत्यत्र भगवानाह-'नेति' हन्त नैते शब्दादयः सूक्ष्माः , कुत इत्याह-'एते इन्द्रियग्राह्या इति, एते इन्द्रियग्राह्यत्वान्न सूक्ष्मा इत्यर्थः, एतदुक्तं भवति-नैतन्मया विवक्षितं यदुत यच्चक्षुषा न गृह्यते तत्सूक्ष्म, किन्तु सर्वैरेवेन्द्रियैर्यन्न गृह्यते, हृषीकातिक्रान्तज्ञानपरिच्छेद्यं तत्सूक्ष्ममिह प्रतिपिपादयिषितं, एते तु शब्दगन्धा-2 निला यथाक्रमं श्रोत्रघ्राणस्पर्शनेन्द्रियग्राह्या इति कुत एतेषां सूक्ष्मत्वप्रसङ्ग इति । इन्द्रियग्राह्याः शब्दादय इति यदुक्तं भगवता तदुपजीव्य ब्राह्मण आह-ते न ग्रहणमात्मेति, गृह्णातीति ग्रहणमिति कर्तरि ल्युट्प्रत्ययः, ततश्च ते-तव न
॥२७॥ वस्तूनां ग्राहक आत्मा प्राप्नोति शब्दादीनामिन्द्रियग्राह्यत्वेनाभिधानाद,एतदुक्तं भवति-एते इन्द्रियग्राह्या इति भवता प्रति पादितं, एवं पञ्चेन्द्रियाणि वस्तूनां ग्राहकाण्युक्तानि भवन्ति नात्मेति, अत्र भगवान् सिद्धसाध्यतां मन्यमान आह-'ननु ग्राहयिता स'इति, इदमुक्तं भवति-इन्द्रियाणि ग्राहकाणीत्यभ्युपगम्यत एवास्माभिः, जीवस्तु ग्राहयिता, तथाहि-अर्थ_
Jain Educat
onal
For Privale & Personal Use Only
*rww.jainelibrary.org

Page #61

Jain Educat
मिन्द्रियाणि गृह्णन्ति जीवस्तु तानि तत्र प्रयुङ्क्ते, अतो वस्तूनां ग्राहकाणीन्द्रियाणि ग्राहयिता जीव इति न किञ्चिदनिष्टं - करणविवक्षया करणान्यप्यमूनि भवन्ति, अनन्तधर्माध्यासितत्वाद्वस्तुनः, असिः छिनत्यसिना छिनत्तीति दर्शनादिति । 'एएहिं परहिं तस्स उवगतं ' ति ( २२६-३), तस्य ब्राह्मणस्यैतैः पूर्वोक्तपदैरुपगतं - परिणतमिदं, यदुत - सर्वभाववेत्ताऽसौ ततो युक्तं देवैः पूजनमस्येति । 'वेयावत्तं ' ( २२७ - १० ) चैत्यमिति, कोऽर्थ इत्याह- 'अव्यक्त' मिति जीर्णं पतितप्रायम निर्द्धारितदेवताविशेषाश्रयभूतमित्यर्थः । उपसर्गविवरण समाप्तमिति । 'दश द्वे च सङ्ख्यया द्वादशेति (२२८-१५), अत्र वारा इति शेषो द्रष्टव्य इति । 'क्षीरादिद्रवाहार भोजन का ललभ्यव्यतिरेकेणे' ति ( २२८ - २३ ), क्षीरादिश्चासौ द्रवाहारश्च तस्य भोजनकालः तत्र लभ्यं प्राप्तं गृहीतं यत्पानकं तद्व्यतिरेकेण नान्यदा पानकभोगं कृतवानित्यर्थः यदा लेप| कृदाहारसंसृष्टं करादिकमभूत्तदा पानकं जग्राह नान्यदेतिभावः, अन्ये त्वाहुः- क्षीरादिद्रवाहारश्चासौ भोजन काललभ्यश्च तद्व्यतिरेकेणेति, इदमुक्तं भवति - छद्मस्थकाले यदि परं द्रवाहार एव क्षीरादिकः पानकस्थाने अभून्नान्यत्पानकं गृहीतवान्, तत्त्वं बहुश्रुता विदन्तीति । 'वक्ष्यमाणवैनयिकधर्ममूल' मिति ( २३५ - ५ ), वक्ष्यमाणो - योऽस्यामेव पर्षदि मया वक्ष्यते वैनयिको - विनयमूलो धर्म्मस्तस्य मूलं कारणं, मयि हि विनयं कुर्बति मदुक्तं विनयमूलं धर्म्म लोकोऽपि प्रतिपत्स्यत इति भावः । ' अन्ये त्वेकगाथयैवान ये' त्यादि ( २३५ - १२ ), प्रकृतं "केवइयत्ति" द्वारं, तस्य च किल ते कियतो भूभागादपूर्वे समवसरणे अदृष्टपूर्वे वा साधुना आगन्तव्यमित्यमुमर्थं व्याचक्षते, न पुनः कियन्ति सामायिकानि मनुष्यादयः प्रतिपद्यन्ते इत्यादिकमिति, ततश्च 'सवं च देसविरई' इत्यादिगाथानां समवसरणद्वारेऽन्तर्भावं कृत्वा प्रकृत 'केवइय'त्ति द्वितीय

*444% %%

Page #62

1E3%
आव० हारि० टीप्पणं
गणधरवकव्यता
॥२८॥
द्वाराभिधायकत्वेन प्रस्तुतगाथामेव व्याचक्षते, व्युत्पन्ना चेयं व्याख्या, 'केवइय'त्ति शब्दस्य प्रस्तुतार्थध्वनकत्वादित्यादिकारणादिति । 'अपिशब्दादुपशमेऽपीति (२३६-९), उपशमः प्रकृतीनां यद्यपि तस्य न सम्भवति तथापि कर्मणां| तीव्रोदयनिरोधमात्रमुपशमत्वेन विवक्ष्यत इति । 'अकालहरण'मिति (२३७-२), श्रोतुः पृच्छाकालस्यानतिपातो, बहूनां कथने हि तत्कालातिपात एव स्यादिति । 'साधारणासपत्नाया मिति (२३७-१४ ) ग्राहकगिरो विशेषणं । इति समवसरणवक्तव्यता।
इदानी गणधरवक्तव्यता-'अन्नोऽवि जाणइ मए ठियम्मी' (अह एइ अहम्माणी अमरिसिओ इन्दभूइत्ति (वृ.) अत्र तु ज्ञायते अन्नोऽवि जाणइ मए ठियंमि सो इन्दभूइत्ती २४१) त्यादिगाथादलं, मय्यप्यत्र स्थितेऽन्योऽपि | कश्चित्किञ्चिज्जानातीति कुतस्त्यमेतत् ?, न सम्भवतीत्यर्थः। 'सत्सम्प्रयोगे'इत्यादि (२४२-१६), सता-विद्यमानेन घटा| दिना सम्प्रयोगे-सम्बन्धे केषाम् ? इन्द्रियाणां पुरुषस्य-जीवस्य यद्बुद्धिजन्म भवति तत्प्रत्यक्षमिति । 'न च वाच्यं घटसत्तायामपि नवते'त्यादि ( २४३-४ ) अयमत्र भावार्थः-चार्वाकः किलाह-ननु घटे विद्यमानेऽपि नवता निवर्त्तते पुराणावस्थायाम् , अथ च तथापि नवता घटस्य धर्मो भवति, एवं यद्यपि शरीरसद्भावे चैतन्यं निवर्त्तते तथापि घटनवतावद्भूतधर्मातैव चैतन्यस्येति,तदेतन्न वक्तव्यं,कुत इत्याह-'घटस्य द्रव्यपर्याये'त्यादि(२४३-५),सुगम 'प्रदीपे'त्यादि(२४३-१५) प्रदीपेन बहिर्भागरूपप्रदेशेनोद्योतितो न सर्वात्मना यो घटस्तद्वद्देशतः प्रत्यक्षो जीव इति । ननु च देह एव ग्रहो न तद्व्यतिरिक्तः, तस्य चाव्यतिरिक्तस्य हास्यादिलिङ्गेन सहाविनाभावोऽध्यक्षसिद्ध एवेत्याशङ्कयाह-'नच देह एव ग्रह'इति
RCMCCROSSAMACHAR
॥२८॥
Jain Education in

M
inelibrary.org

Page #63

देहत्याविशेषात्सर्वदेहानामद वितण्डाजात्यादिपविशिष्टा काचिदभ्युपगमाना ।
(२४३-१८), यदि हि देह एव ग्रहः स्यात्तदा देहत्वाविशेषात्सर्वदेहानामप्यष्यतिरिक्तहास्यादिप्रसङ्ग इति भावः इति प्रथमो गणधरः । इदानी द्वितीयः-'छलादिने'ति (२४३-२७), आदिशब्दाद् वितण्डाजात्यादिपरिग्रहः, 'अकारणताविशेपाभ्युपगमे चे'त्यादि (२४५-३), एतदुक्तं भवति-यद्यतिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमकारणतापि विशिष्टा काचिदभ्युपगम्यते तदा तद्भावप्रसङ्गः-कर्मभावप्रसङ्गः, संज्ञान्तरेण तस्यैवोक्तत्वादित्यभिप्रायः इति द्वितीय इति । तृतीयः सुगमः । इदानीं चतुर्थवक्तव्यता-समूहिभ्यस्तत्त्वान्यत्वाभ्या'मित्यादि (२४६-२७ ), समूहः समुदाय इत्यनान्तरं, समूहिनः समुदायिन इत्यपि च, ततश्चायं समुदायः समुदायिभ्यो भिन्नो वा स्यादभिन्नो वा ?, यद्याद्यः पक्षस्तीसौ समुदायिषु वर्तमानः किं देशेन वर्त्तते सर्वात्मना वेति वक्तव्यं, यदि देशेनेति पक्षस्तर्हि तेष्वपि देशेष्वनेन वर्तितव्यं, ततस्तत्रापि वर्त मानः किं देशेन वर्तते सामस्त्येन वेत्यादि पुनस्तदेवावर्त्तत इत्यनवस्था, अथ सर्वात्मनेति पक्षस्तयेकस्मिन्नेव समुदायिनि सामस्त्येन वृत्तत्वाद्वितीयादिसमुदायिनः समुदायशून्यत्वमासादयेयुः, अथ मा भूदेष दोष इत्यभिन्नोऽसौ अभ्युपगम्यते
तर्हि समुदायिन एव तेन पुनस्तदतिरिक्तः समुदायो वास्तवः कश्चनापि विद्यत इति तत्त्वान्यत्वाभ्यां-भेदाभेदाभ्यामनि४ वचनीयः-अवाच्य इत्यर्थः, 'तदभावे खल्वेकपरमाणुव्यतिरेकेणेत्यादि (२४७-४), 'तदभावे' इति तुल्यत्वाभावे,
कथं शेषपरमाणूनामभाव इति चेद् उच्यते, ते हि विवक्षितपरमाणुना सार्द्ध परमाणुत्वेन तुल्या न वेति वाच्यं, यदि तुल्यास्तर्हि तुल्यरूपसिद्धिः, अथ न तुल्या इति पक्षस्तर्हि यथा परमाणुत्वेनातुल्यस्य व्योमादेः परमाणुत्वाभावस्तथा विवक्षितैकपरमाणुव्यतिरेकेण शेषपरमाणुष्वपि तत्त्वाभावः स्यात्, तत्रैतत् स्यात्-तदन्यव्यावृत्तिमात्रं तुल्यत्वं, तच्च परिक
Jan Educat
i onal
Amww.jainelibrary.org

Page #64

आव० हारि०
टीप्पणं
॥२९॥
ल्पितमेवेत्याह-'न च तदन्ये'त्यादि (२४७-४), एतदपि कुत इत्याह-खरूपे'त्यादि (२४७-५), परमाणूनां हि गणधरव. किश्चित्स्वकीयं रूपमभ्युपगन्तव्यं, अन्यथा तदन्यव्यावृत्तिमात्ररूपतायां खपुष्पत्वप्रसङ्गः, स्यादेतद्-भवतु नाम परमाणूनां
कव्यता स्वरूपं, तथापि न भवत्समीहिततुल्यत्वसिद्धिः, तस्यैव सजातीयेतरव्यावृत्तस्य तदन्यव्यावृत्तिरूपत्वादित्याह-न च तद्पमेवेति (२४७-६), किमितीत्याह-'तस्ये त्यादि ( २४७-७), तस्य अणोस्तेभ्यः-सजातीयेतरपरमाणुगगनादिभ्यः, एतदुक्तं भवति-येन स्वभावेनासौ व्योमादिभ्यो व्यावृत्तो न तेनैव शेषाणुभ्य इति स्वभावद्वयमस्याभ्युपगन्तव्यं, कस्मा|दित्याह-'खभावे'त्यादि (२४७-७), अयमभिप्रायो-यदि हि विवक्षितस्याणोः स्वभावद्वयं स्यात्तर्हि तदाश्रित्यायमस्य। सजातीयः परमाणुर्विजातीयश्च गगनादिरिति व्यवस्थाप्येत, नान्यथा, निबन्धनाभावात् , यदि नाम स्वभावद्वयं तस्या-18 भ्युपगतं तथापि तस्य सजातीयव्यावृत्तिनिबन्धनस्वभावेन सर्वथैव सजातीयेभ्यो व्यावृत्तत्वान्न भवदभिप्रेततुल्यत्वसिद्धिरित्याह-'सजातीयैकान्ते'त्यादि ( २४७-७), इदमत्र हृदयं यथा तस्य विजातीयेभ्यः-अनणुस्वभावेभ्यः व्योमढ्यणुकादिभ्योऽनणुत्वेन व्यावृत्तौ अनणुत्वस्याभावः, षष्ट्यन्तस्य वतिः, तथा सजातीयेभ्यः-परमाणुभ्य एकान्तेनाणुत्वेनापि|| व्यावृत्ताविष्यमाणायामणुत्वस्याप्यभावः स्यात् , भावे चाणुत्वस्यैव तुल्यरूपतेति सिद्धं नः साध्यं, ननु चार्थानां तुल्यत्वातुल्यत्वचिन्ता युज्यते यद्यर्था एव तावत्सत्यतया सिद्धा भवेयुः, तच्च नास्ति, तत्प्रतिभासस्य निर्निमित्ततया भ्रान्तत्वात्, R २९॥ तथाहि-स्तम्भादीनां यावदृश्यमस्ति तस्य परभागः कल्पनीयः, स चार्वाग्भागेन तिरोहितत्वान्न दृश्यते, सर्वारातीयभागस्त्वेकैकपरमाणुप्रतररूपः, स च नाग्दिर्शिनां दृग्पथमवतरतीत्यनादिविद्यातो निनिर्मित्ता एवार्थावभासास्तथा तथा विपरि-1
Jain Education
a
l
For Privale & Personal Use Only
djainelibrary.org

Page #65

Jain Educat
वर्त्तन्त इति भवदभिप्रेतापि तुल्यबुद्धिर्निमित्तरहितैवेत्याशङ्कयाह - 'न चेयमनिमित्तेत्यादि ( २४७ - ८ ), एतदपि कुत इत्याह- 'देशे 'त्यादि, यदि हि निर्निमित्ता एवार्थबुद्धयो भवेयुस्तर्हि देशकालाद्यनियमेन सर्वत्रैवोत्पद्येरन्नियामकाभावादिति भावार्थः । ननु च स्वप्नबुद्धयोऽपि नियतदेशादिविशेषितमर्थं गृह्णन्ति न च सत्या एवेत्याह- 'न च खमे'त्यादि ( २४७ - ९ ), भावना सुगमैव, 'अणूभूय' गाहा ( २४७-९), अनुभूतं - जलावगाहनादि दृष्टम् - अङ्गनादि चिन्तितंक्रयविक्रयादि श्रुतं देवलोकादि प्रकृतिविकारो - वातपित्तक्षोभादिर्देवता - प्रतीता अनूप :- सजलप्रदेशः, तत्र हि सुप्तः प्रायः किल प्रचुर स्वप्नदर्शी भवति, एतानि सर्वाण्यपि स्वप्नदर्शन निमित्तानि भवन्ति, तथा शुभस्वप्नदर्शने पुण्यं दुःस्वप्नदर्शने पापं च निमित्तीभवति नाभावः - अवस्तुरूपः । किञ्च यदि घटादयोऽर्थाः सत्यतया नाभ्युपगम्यन्ते तर्हि नेयं भवतो व्यवस्था युज्यते-अयं स्वप्नोऽयं चास्वनः इदं गन्धर्वनगरं व्यलीकमिदं तु वस्तु सन्नगरं पाटलीपुत्रादीति, अमुमेवार्थमाह - 'न च भूते' त्यादि ( २४७ - १० ), एवं तुल्यबुद्धेः सनिमित्तत्वं व्यवस्थाप्य पुनरपि ज्ञानवादिमतमाशङ्कयाह'न चालये' त्यादि ( २४७ - ११ ), आलय आश्रय आधार इत्यनर्थान्तरं तद्भूतं विज्ञानं आलयविज्ञानं घटाद्यर्थग्राहका|नेकज्ञानजनकशक्त्याधारमनादिप्रवाहवाहिकया प्रवृत्तं मनस्काराख्यं चैतन्यमात्रमित्यर्थः, तद्गता या शक्तिस्तस्यास्तथाविधवासनातः समुद्भूतो यः परिपाकस्तत्समनन्तरं यदुत्पन्नं तुल्योऽयमिति विकल्पजननसामर्थ्यमालयविज्ञानस्य तदस्यास्तुल्यबुद्धेर्निमित्तं न वाह्यार्थगतं तुल्यत्वमिति न वाच्यं कुत इत्याह- 'स्वलक्षणे' त्यादि ( २४७ - १२ ), आलयविज्ञानगतं हि सामर्थ्य सकलसजातीयविजातीयव्यावृत्तं स्वलक्षणरूपं, तच्च कथं तुल्यबुद्धौ विपरिवर्त्तमानस्य विजातीयव्यावृत्तिमात्ररूपतु
ational

Page #66

आव०
हारि० टीप्पण
॥ ३० ॥
Jain Education lit
ल्यत्वस्य निमित्ती भवति ?, नं ह्यात्मना अन्यथाभूतं वस्तु अन्यथाभूतं विज्ञानं जनयति, नीलवस्तुनि पीतज्ञानप्रसक्तेरिति भावार्थः, नाप्यत्यन्त साहसपरैरक्षिणी निमील्येदमभिधानीयं - आलयज्ञानं स्वलक्षणादन्यत्किञ्चिदुत्पत्स्यते ततोऽपि पारम्पर्येण तुल्यबुद्धिगतं तुल्यत्वं सामान्यमिति, कुत इत्याह- 'स्वलक्षणे त्यादि ( २४७ - १२ ), सुगमं किञ्च यः प्रागालयज्ञानस्य | शक्तिपरिपाकोऽभिहितः सोऽपि बाह्यनीलाद्यर्थमन्तरेण नोपपद्यते, निबन्धनाभावात्, अन्यथा सर्वदा शक्तिपरिपाकप्रसङ्गात्, एतदेवाह - 'बाह्येत्यादि ( २४७ - १३ ), किच- आलयज्ञानस्य याः पूर्वं शक्तयोऽभिहिताः ता अपि भेदाभेदैविकल्प्यमाना न सत्तामनुबन्धन्ति, एतदाह - 'किञ्चालये' त्यादि ( २४७ - १४ ), सर्वैकत्वे शक्तीनां यथा पीतादिप्रतिभासहेतुता न भवति तथा प्रयोगेण दर्शयति- 'नील विज्ञाने त्यादि, 'न तद्धर्मे ति ( २४७ - १५ ), न नीलविज्ञानजननधम्र्मेत्यर्थः, शक्त्यन्तरस्वात्मवदिति, यथा शक्त्यन्तरं - पीतादिविज्ञानजननशक्तिलक्षणं नीलविज्ञानं न जनयति तथा नीलविज्ञानजननशक्तिरपि न तज्जनयेत्, पीतादिशक्त्यन्तररूपत्वात्तस्याः अथ पीतादिविज्ञानशक्तयो नीलविज्ञानशक्तिरूपा| स्तर्हि विपर्ययः स्वबुद्ध्या भावनीयः । 'बाह्योऽर्थः केन वार्यत इति ( २४७ - १७), अयमभिप्रायो - यद्यालयविज्ञानाद्व्यतिरिक्ता वस्तुसत्यः शक्तयोऽभ्युपगम्यन्ते तर्हि गतो ज्ञानाद्वैतवाद इत्यर्था अपि किन्नाभ्युपेयन्त इति, 'एव' मित्याद्युपसंहारः । ननु च ' तदाभासज्ञानोत्पत्ते' रित्यत्र तुल्यरूपपरमाण्वाकारज्ञानोत्पत्तेः परमाणूनां तुल्यरूपग्रहणमित्ययमर्थोऽभिप्रेतः, स च न युक्तः, अर्थाकारस्यैव विज्ञाने विकल्पाभ्यामनुपपत्तेः तथाहि - नीले वस्तुनि पुरो दृश्यमाने योऽयं ज्ञाने नीलाकारो भवद्भिर्गीयते स किं तस्मान्नीलवस्तुनो भिन्नोऽभिन्नो वेति वक्तव्यं, यदि भिन्नस्तर्हि न नीलवस्तुपरिच्छेदो, न हि ततो

गणधरवकव्यता
॥ ३० ॥
jainelibrary.org

Page #67

ऽत्यन्तव्यतिरिक्ताकारपरिच्छेदे तस्य परिच्छेदो युक्तः, अन्यथा घटपरिच्छित्तौ पटस्यापि परिच्छित्तिः स्यादिति न प्रतिनियतविषयव्यवस्था, अथाभिन्नो नीलविषयान्नीलाकारोऽभ्युपगम्यते तर्हि विषयाकारस्य ज्ञानात्मनि सङ्क्रान्तत्वाद्विषयस्य है निराकारतैव स्यात् , किञ्च-विषयादभिन्नत्वादाकारस्य तत्सङ्कान्तौ विषयस्यापि ज्ञानात्मनि सङ्क्रान्तिरभ्युपेया, सा च न युक्ता, निशितशस्त्रदहननीरनिवहाद्यवलोकने हृदयपाटनदहनप्लावनप्रसक्तेः, तदेवं विषयाद्भिन्नस्याभिन्नस्य वा तदाकारस्य 3 ज्ञानात्मनि प्रतिभासाभावात् तद्वारेण ग्राह्यत्वाभिमतार्थानामप्यभाव इति ज्ञानमेवैकं वस्तु सन्नार्थ इत्येवं विह्वलमारसन्तं ज्ञानाद्वैतवादिनमाशङ्कयाह-'न च विषये'त्यादि ( २४७-१८), विषयो-नीलादिस्तद्बलेन यः सञ्जातः संवेदनस्याकारो नीलादिः तस्य पूर्वोक्तनीत्या विषयाझेदाभेदविकल्पमुखेन अनुपपत्तिः-अघटना न भाव्यत्यक्षरघटना, भावार्थस्तु पातनावसरे कथित एव, क्वचिद् "विषयबलोपसंजातसंवेदनाकारस्य ज्ञानस्येति पाठः, स तु नातीव श्लिष्टतया बुद्ध्यते, कथञ्चित्स्वबुद्ध्या भावनीयो वा, कस्मात्संवेदने.कारस्यानुपपत्तिन भाव्येत्याह-विशिष्टे'त्यादि (२४७-१८), अयमभिप्रायो-नास्माभिराकारसङ्क्रान्तिानेऽभ्युपगम्यते येन भेदाभेदपरिकल्पनयाऽऽत्मानं परिक्लेशयति भवान् , किन्तु विशिष्टपरिणामो योऽर्थः प्रतिविशिष्टदेशाद्यवस्थानेन सम्पादितविज्ञानजननस्वभाव इति भावः, तत्सन्निधावात्मनो-जीवस्य कालश्च क्षयोपशमश्च आदिशब्दात्सोपयोगत्वादिपरिग्रहः, तत्सव्यपेक्षस्य नीलादिप्रतिभासं ज्ञानमुत्पद्यते, तथाहि-पुरुषादिमुखसङ्क्रान्तिमन्तरेणापि दर्पणादौ कश्चित्प्रतिबिम्बोदयो दृश्यते, न च तत्र भेदाभेदकल्पना युक्तिमती, तथाविधपुरुषमुखादिसामग्यास्तथाभूतसप्रतिबिम्बदर्पणादिवस्तूत्पत्तिदर्शनात् , न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम, यथा वा सूर्योपलरविकिरणगोम
Jain Educa
t
ional
l

Page #68

SSI
गणधरवक्तव्यता
आवक
यादिसामग्र्या अनलप्रसूतिः, न च तत्र सामग्र्यन्तर्गतं किञ्चित्तत्र सङ्कामति, तथेहापि रूपालोकमनस्कारादिसामग्र्या नीलाहारि०
दिप्रतिभासपरिणामस्वरूपमात्मनो ज्ञानमुत्पद्यते का तत्र भेदाभेदपरिकल्पना?, प्रतीतिबाधितत्वेन तस्या अनादेयत्वात्, टीप्पणं तदुक्तं कैश्चित्सौगतविशेषैरपि-“रूपालोकमनस्कारचक्षुर्यः संप्रवर्तते । विज्ञानं मणिसूर्यांशुगोशकृद्भय इवानलः॥१॥
इति” तदेवं विशिष्टरूपादिसामग्र्या नीलादिविषयग्रहणपरिणामस्यैव ज्ञानस्याभ्युपगमान्नाकारसङ्क्रान्तिपक्षोक्तो दोषः, ॥३१॥
तदभावाच्च नार्थाभाव इति स्थितं, तद्दर्शनान्यथानुपपत्तेरेव स्वाभ्युपगमं ग्राह्यन्नाह-'इत्थं चैतदि'त्यादि (२४७-१९), प्रागुपन्यस्तविकल्पयुगलं भेदाभेदलक्षणं, इदमत्र हृदयं-अर्थाभावेऽप्यनाद्यविद्यावशतस्तावद्भवताऽपि नीलपीतादिबुद्धयः
क्षणिकस्वरूपा इष्यन्त एव, तत्र चोत्तरनीलबुद्धिक्षणो यो नीलाकारः प्रतिभाति स किं पूर्वनीलबुद्धिक्षणाद्भिन्नोऽभिन्नो हवा ?, यदि भिन्नः कथमुत्तरसंवेदनक्षणे प्रतिभासते, प्रतिभासे वा पीताकारस्याप्युत्तरबुद्धिक्षणे प्रतिभासः स्यात् , पूर्व
नीलबुद्धिक्षणाद्वयोरपि भेदाविशेषात् , अथाभिन्न इति पक्षस्तर्हि न जन्यजनकभावः, उत्तरनीलसंवेदनाकारस्य पूर्वस्मादभिन्नत्वाद्, भेदे च जन्यजनकभावाभ्युपगमादित्युत्तरनीलसंवेदनोत्पत्त्यभावादेकमेव प्रथमनीलसंवेदनं स्यात् , अथ प्राक्तननीलसंवित्तेस्तथाभूतैवोत्तरनीलसंवित्तिः प्रादुर्भवति किं तत्र भेदाभेदचिन्तया?, हन्त तर्हि स एव सुहृद्भूतोऽस्मदभ्युपगमस्तवापि शरणं, वयमपि ह्येवमेव ब्रूमः-तथाविधनीलविषयादिसामग्र्यास्तथाभूतमेव नीलप्रतिभासपरिणामं ज्ञानमुत्पद्यते किमिह भेदाभेदचिन्तयेति इत्येवमादि सुगमं । नन्वेतावता ग्रन्थेनेदमुक्तं-एकैकः परमाणुन गृह्यते, बहुषु तु परमाणुषु समुदितेषु तत्तुल्यरूपं चक्षुर्ज्ञाने प्रतिभासत इति तदेतन्मन्यामहे, केवलं परमाणूनां बहुत्वेऽपि तुल्यबुद्ध्यभ्युपगमेऽयं विशेषो न स्याद्
॥३१॥
Jain Education
I
o nal

W
w.jainelibrary.org

Page #69

अयं घटादिरयं च शरावादिः, निबन्धनाभावादित्याशङ्याह-'न च परमाणूना'मित्यादि (२४७-२१), पृथुबुनोदराका
रादिपरिणामवन्तो घटादयः उत्तानच्छत्राकारादिपरिणामवन्तश्च शरावादय इत्यादिपरिणामवैचित्र्यान्निबन्धनाभावादित्यहा सिद्धो हेतुरित्यभिप्रायः, ननु च मया भूतानामभाव आशङ्कितः, साधिता च परमाणुसत्तेत्यसम्बद्धमेत दित्याशङ्कयाह'न च परमाण्वि'त्यादि (२४७-२२), नन्वयुक्तमेतद्-आकाशस्यानणुरूपत्वात् , सत्यं युक्तमुक्तं, केवलं पृथिव्यप्तेजोवायूनां तद्रूपत्वाद्बाहुल्यादित्थमुक्तं, आकाशं तु विद्यते नभः असमस्तपदवाच्यत्वाद् घटवदित्यादियुक्तिभ्यः स्वयमभ्यूह्यमित्यलं प्रसङ्गेन समाप्तश्चतुर्थगणधरः । पञ्चमः सुगमः । षष्ठः प्रारभ्यते-पूर्व निर्हेतुकत्वादात्मनः प्रसूतिरेव नोपपद्यत इत्युक्तं, इदानीं पूर्वस्मिन्नेव पक्षे प्रसूतिमभ्युपगम्यापि दूषणमाह-'न चादिमत्यपी'त्यादि (२४९-१६), क्वचिदनादिमत्यपीति पाठः, स चायुक्त एव, तत्पक्षस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वादिति । अनादित्वाज्जीवकर्मसंयोगस्य वियोगाभावान्मो|क्षाभावं प्रतिपाद्य प्रकारान्तरेणाह-'देहकर्मसंन्ताने त्यादि ( २४९-१९), सन्तानश्चायं देहकर्मणोरित्थं द्रष्टव्यः-शरीरं कर्म जनयति, कर्मापि शरीरं, तदपि पुनः कर्म, कापि पुनः शरीरमिति, तदेवमत्र जन्यजनकभावेन व्यवस्थितेदेहकर्मसन्तानस्य व्यवच्छेदाभावान्मोक्षाभावः पूर्वमत्र च जीवकर्मणोवियोगाभावादित्ययं विशेषः, अत्र च परिहारः-संयोगवियोगाभावपक्षे यतः काञ्चनोपलयोरित्यादिकं वक्ष्यति, द्वितीयपक्षे तु स्वयमभ्यूह्यं, यथा नायमेकान्तोऽनादेर्जन्यजनकत्वेनावस्थितस्य सन्तानस्यान्तो न भवति, यतोऽनादिकालाजन्यजनकभावेन व्यवस्थितोऽपि बीजाङ्कुरादिः सन्तानः सान्तो| दृश्यते, कस्यचिद्वीजस्य वयादिसामग्रीतो विनाशादङ्करस्यानुत्पत्तेरिति, ननु च जीवकर्मणोः संयोगः किं काञ्चनोपल
Jain Educat
i
onal
For Privale & Personal Use Only
Mww.jainelibrary.org

Page #70

२
2-
आव० हारि० टीप्पणं
मानतयोपात्त
॥३२॥
'त्यादि (२९
ताः सिद्धिक्षेत्रमिते त्यादि,
वदुत जीवाकाशप्रदेशवद्?, यद्याद्यः पक्षस्तहि भवद्दर्शितनीत्यैव युज्यते वियोगो, द्वितीयपक्षे तु न युज्यते,सत्यं, द्विविधोड-IN गणधरवपीहाश्रीयते, किन्तु प्रथमो भव्यानां द्वितीयस्त्वभव्यानामिति, ननु यदनादिस्वभावं तन्न क्रियते यथा व्योम, तथास्वभावं क्तव्यता चाभ्युपगम्यते कर्म, तस्मान्न क्रियत इत्याशङ्कयाह–'न चानादित्वादि'त्यादि, (२४९-२४), उपपत्तिमाह-'यत'इत्यादि 1(२४९-२५), यदि वर्तमानतयोपात्तं कृतमभिधीयते तर्हि अनादिता कथमित्याशङ्काय पुनरपि वर्तमानत्वम् अनादित्वं च यथा भवति तथा सदृष्टान्तं दर्शयति-'सर्व चेत्यादि (२४९-२७), एतदुक्तं भवति-कालवकर्मणः प्रवाहापेक्षया अनादित्वं व्यक्त्यपेक्षया तु सादित्वमिति, ननु चेत्थं कर्मवियोगं प्राप्यानन्ताः सिद्धिक्षेत्रं जग्मुर्गमिष्यन्ति च, तच्च पञ्चचत्वारिंशद्योजनलक्षमानमेव, ततस्तावतां कथं तत्र स्थितिरित्याशयाह-'न च परिमिते'त्यादि, दृष्टान्तमाह'प्रतिद्रव्य'मित्यादि (२५०-३), एकैकस्मिन्नपि हि परमाण्वादिके द्रव्ये येषां ज्ञानं विषयमासादयति तन्मतेन अनन्तानां सिद्धकेवलिनामनन्तानि ज्ञानदर्शनानि पतन्ति, न च तत्र कश्चित्सम्बाधः, अमूर्त्तत्त्वाज्ज्ञानस्य, तद्वदिहापीति भावः, दृष्टान्तान्तरमाह-नर्तकी'त्यादि ( २५०-३), नयनानां विज्ञानानि २ नर्तक्यां तत्सम्पातस्तद्वद्, रङ्गभूमौ हि लास्यप्रवृत्तवराङ्गनातनौ केषाञ्चिन्मतेन कौतुकाक्षिप्तदिदृक्षूणां नायना रश्मयो निर्गत्य बहवः पतन्ति, न च तत्र योषित्तनोः काचिद्बाधा नापि रश्मीनां परस्परं तद्वदिहापीति भावः षष्ठः समाप्तः ॥ सप्तम ॥ ३२ ॥ आरभ्यते-'स एष यज्ञायुधी'त्यादि ( २५०-१३), यज्ञ एवायुधं तद्विद्यते यस्य स तथा 'अञ्जसा' प्रगुणेन न्यायेन इंद देवसत्ताप्रतिपादकं, अनन्तरं च 'तथा अपामे त्यादि (२५०-१४), ज्योतिषः पर्यायमाह-'स्वर्ग'मिति,
COCCASEASOCCASSCORECAMEL
Jain Education
For Privale & Personal use only
Anjainelibrary.org

Page #71

| येऽमरणधर्माणो मुक्ता न बभूवुस्ते स्वर्गमगमन्निति भावः, गत्वाऽपि स्वर्ग किं ते पापुरित्याह–'अविदाम देवानि'ति, विदे-13 लाभार्थत्वाच्छान्दसत्वाच्च देवानिति देवत्वं लब्धवन्त इत्यर्थः, न केवलं मम प्रत्यक्षत्वात्सन्ति देवाः, किन्तु भवतोऽपि प्रत्यक्षत्वादिति योज्यं, तत्प्रत्यक्षत्वं च देवानां तदा तत्रैवागतत्वात् , आगमाच्च ‘स एष यज्ञायुधी'त्यादिलक्षणात्सन्तीत्यनुवर्त्तते, ननु 'को जानाति मायोपमानि' त्यादिलक्षणादागमान्नास्तित्वमप्यवसीयत इत्याह-'सर्वथे' त्यादि, 'अनधीनमनुजकार्यत्वादिति ( २५०-२७), न हि मनुष्याणां सम्बन्धि किञ्चित्कार्य देवानामायत्तं, तस्य मनुष्यनिर्वय॑त्वात् , यदिवान देवकार्य किञ्चिन्मनुष्याधीनं येन तन्निष्पत्तये ते इहागच्छेयुरिति भावः, एतैश्च सर्वैरेव हेतुभिः 'संकंतदिवपेमा विसयपसत्ता समत्तकत्तवा । अणहीणमणुयकज्जा नरभवमसुभं न इति सुरा॥१॥ एषा भाष्यगाथा विवृता भवति, शेषं सुगमं । सप्तमः समाप्तः॥अष्टमः प्रारभ्यते-अत्र सर्वज्ञाभाववादिमीमांसकादिमतमाशङ्कयाह-'न चाशेषे'त्यादि (२५१-१८), उपपत्तिमाह-'यत इत्यादि, यदि समस्तवस्तुज्ञायकोऽसौ किमिति तन्न पश्यतीत्याह-'ज्ञाने'त्यादि, यद्यावृत्तस्वभावोऽसौ ज्ञस्वरूपत्वं तर्हि कथमवसीयते इत्याह-'तत्क्षयेत्यादि ( २५१-१९), तस्य-ज्ञानावरणीयस्य क्षयोपशमस्तस्माजातः, यदि नाम क्षायोपशमिको ज्ञानवृद्धिविशेषस्तथापि कथं तस्य ज्ञस्वरूपत्वमित्याह-न ह्यय'मित्यादि ( २५१-२०), तत्स्वाभाव्यमिति-ज्ञस्वाभाव्यं, एतदुक्तं भवति-नायं ज्ञानवृद्धिविशेषोऽज्ञस्य युज्यते, दृषदोऽपि तत्प्रसङ्गाद्, इत्येवमित्याधुपसंहारः, ननु चात्मा ज्ञस्वभावः, पद्मरागस्तु प्रकाशस्वभावः, ततश्च यथा मलकलङ्कापगमेऽप्रतिस्खलितदीप्तिरपि प्रकाशस्वभावोऽपि न सर्व प्रकाशयति, किन्तु कियत्पदार्थप्रकाशकत्वेनैव तस्य प्रकाशस्वभावत्वं, एवमात्मनोऽपि ज्ञानावरणा.
Jain Educat
onal
For Privale & Personal use only

Page #72

आव० हारि० टीप्पणं
॥३३॥
द्यपगमेऽपि कियत्पदार्थज्ञायकत्वेन ज्ञत्वं चरितार्थ, समस्तवस्तुज्ञत्वं तु नोपपद्यते इत्याशङ्कयाह-'न चाप्रतिबद्धे'त्यादि || गणधरव(२५१-२४), उपपत्तिमाह-'तस्य ज्ञवभावत्वादि'त्यादि (२५१-२५), ननु पद्मरागपक्षेऽपि शक्यत इदं वक्तुं, न कव्यता
हि प्रकाशकः प्रकाश्ये सति प्रतिबन्धशून्यो न प्रवर्त्तते, न चेत्थं दृश्यते, तस्य कियद्वस्तुप्रकाशनादिति तेनैव व्यभिचार 5 ६ इत्याशङ्कयाह-'नच प्रकाशके त्यादि, कुत एतदित्याह-'तस्ये त्यादि ( २५१-२६), यावति हि प्रदेशे स्वप्रभा
जालं प्रसरति तावद्देशस्थमेव वस्त्वसौ प्रकाशयति, यत्तु अन्यत्र देशादौ कुड्यादितिरोहितं तद्देशादिविप्रकर्षादेव न प्रकाशयितुमलं, आत्मनोऽपि तर्हि देशादयो विप्रकर्षका भविष्यन्तीत्याह-'न चात्मनोऽपी'त्यादि, अत्र युक्तिमाह-'तस्यागमे'त्यादि ( २५१-२७), आगमेन चूडामणीकैवल्यादिलक्षणेन ये गम्यन्ते-प्रतिपद्यन्ते आगमगम्यास्तेषु, तानेव दर्शयति-सूक्ष्माः-परमाण्वादयो व्यवहिताः-समीपस्था अपि क्षित्याद्यन्तर्गता निधानादयः, विप्रकृष्टास्तु द्विधा-देशतः कालतश्च, तत्र देशतो दूरस्था अमरलोकादयः कालतस्तु चन्द्रोपरागादयस्तेष्वधिगतिः-अवबोधस्तत्सामर्थ्यदर्शनान्न देशादय आत्मनो विप्रकर्षकाः, एतदेव साधयति-तथा चेत्यादि एतदुक्तं भवति-क्षायोपशमिकज्ञानवानपि तावत्सूत्रानुसारतः पर्यालोच्येदं कथयत्येव कश्चिक्षितितिरोहितं वृक्षमूलं कीलको वाऽत्र विद्यते न त्वया गृहादिसन्निवेशोऽत्र कर्तव्यः सशल्यत्वात् , कूपादिखननोद्यतं वा पुरुषं प्रति कथयति-एतावति मानेऽत्रोदकमुन्मीलयिष्यति, तथा सूत्रानुसारत एवाम|रलोकचन्द्रोपरागादिस्वरूपाधिगतिसामर्थ्य चोपलभ्यते, न च वक्तव्यम्-आगमस्यैव तत्सामर्थ्य न जीवस्य, यत आगमोऽपि |नाचेतनस्य काष्ठादेजंडप्रकृतेवों पुरुषान्तरस्य तद् ज्ञानं जनयितुमलं, तस्मादागमसव्यपेक्षक्षयोपशमवतो जीवस्यैव देशादिवि
Jain Education
D
onal
For Privale & Personal use only
Phw.jainelibrary.org

Page #73

प्रकृष्टार्थग्रहणसामर्थ्य, आगमादिस्तु हेतुकलापः सहकारिकारणमेव, अस्य च सर्वस्यापि सर्वज्ञसाधकवचनसंदर्भस्य तात्पर्य प्रयोगद्वारेणोच्यते-यो यावति प्रकाशयितव्ये समर्थः स प्रतिबन्धकाभावे तावत्प्रकाशयत्येव, यथा पद्मरागादिमणिविशेषः, सकलत्रैलोक्यान्तर्गतवस्तुप्रकाशकश्च पूर्वोक्तनीत्या जीवः तस्मात्तत्प्रकाशयत्येव, न च वक्तव्यं पूर्वोक्तनीत्या देशा-18 दिविप्रकृष्टवृक्षमूलादिकियत्पदार्थज्ञातृत्वेन भवत्वसौ ज्ञस्वभावो, लोकालोकान्तर्गतामूर्त्ततरस्वरूपाकाशास्तिकायादिप-| दार्थज्ञातृत्वेन तु कथमात्मनो ज्ञत्वसिद्धिरिति ?, यतस्तेषामप्यदर्शने देशविप्रकर्षों वा निमित्तं स्यात्कालविप्रकर्षो वा से |निमित्तं स्यात्स्वभावविप्रकर्षो वा ?, न तावद्देशविप्रकर्षस्तदज्ञातृत्वकारणं, देशविप्रकृष्टभौमादिग्रहस्वरूपस्येदानीमपि परि-5 ज्ञानात् , तथाहि-सम्भवन्त्येवं ज्ञातार इदानीमपि केचन विशिष्टगणकाः-अद्यामुकग्रहो वक्रस्थ इत्यादि, नापि कालविप्रकर्षः। तद्विप्रकृष्टस्यापि चन्द्रोपरागमेघवृष्ट्यादेः परिज्ञानात् , नापि स्वभावविप्रकर्षः तद्विप्रकृष्टस्य नरादिशरीरसङ्क्रान्तभूतादेविशिष्टनिमित्तबलेनाधुनिकैरपि परिज्ञानात् , तदेवं देशविप्रकर्षादिप्रतिबन्धकाभावात्तज्ज्ञातृत्वेनापि तत्त्वमस्यानिवार्यमेव, यत्तु न पश्यति अस्पष्टं वा पश्यति तज्ज्ञानावरणादिप्रतिबन्धकसद्भावात् , सज्ञानध्यानादिकारणकलापात्तु तदपगमेऽनन्तानुत्तरज्ञानवान् सर्वदर्शी भवति, अत्र बहु वक्तव्यं तत्तु नोच्यते ग्रन्थविस्तरभयादिति, शेषं सुगम, समाप्तोऽष्टम इति ॥ नवम आरभ्यते-तत्र 'खभावोपन्यासोऽपि तथैवेति ( २५२-१५), स्वभावादेव नियतदेशगर्भादिग्रहणं भविष्यति किं पुण्यपापाभ्यामित्यादि, यथा द्वितीयगणधरे तथा वाच्यमिति । 'अशेषपरित्यागान्मृतिकल्पो मोक्ष इति (२५२-२०), ननु चापथ्यस्य सर्वस्य परित्यागे पथ्याहारसम्भवात्कथं तस्य मृतिर्येनोच्यते मृतिकल्पो मोक्ष इति, सत्यं,
PASAURORAQAAAARISAIRAS
Jain Education
na
For Privale & Personal use only
MOw.jainelibrary.org

Page #74

आव० हारि० टीप्पणं
गणधरवकव्यता
OSAARIXACHADASSASA
किन्तु पुण्यवत्पथ्याहारस्तस्य मूलतोऽप्यनभ्युपगत एव, यदा त्वपथ्यमपि सर्व जहाति तदोभयाहाराभावात्कथं न तस्य मृति-I रिति । 'अन्योऽन्यानुविद्धखरूपकल्प'मिति (२५२-२१), अन्योऽन्यसंकीर्णस्वरूपं पञ्चवर्ण यथा मेचकमण्यादिक वस्तु तत्कल्पं-तत्सदृशमित्यर्थः । 'नारकाणामपि (च वृ०) पञ्चेन्द्रियत्वानुभवा'दिति (२५२-२२), परिपूर्णपञ्चे|न्द्रियत्वं हि सुखमिति भावः, 'न च तद्भावो दुःखहेतु रिति (२५३-२), तस्य-पुण्यस्याभावस्तदभावः, आह-ननु यदि सुखवद्दुःखमपि किश्चिद्वास्तवं स्यात्तदा तस्य हेतुरन्विष्येत, यदा तु सुखभाव एव स्वसत्ताविकलो दुःख-सुखं निवृत्तं सत्तदेव दुःखमभिधीयते न पुनस्तदतिरिक्तं दुःखमस्ति यदर्थ पापलक्षणो हेतुर्मुग्यते तदा किं तद्धे त्वन्वेषणेनेत्याशङ्कयाह-'न च सुखाभाव एवे'त्यादि (२५३-३), पातनायामेव व्याख्यातं, क्वचित् 'सुखभावे' त्यादिपाठः स चाशुद्ध इव लक्ष्यते, अत्र हेतुमाह-'तस्यानुभूयमानत्वादिति, एतदुक्तं भवति-सुखमप्यस्तीत्यनुभवादेव भवता निश्चीयते, स चानुभवो दुःखेऽप्यस्ति, न चोक्तकल्पनामात्रादनुभूयमानमपि निषेधुं शक्यते, एवम्भूतकल्पनाया विपर्ययेणापि कर्तुं शक्यत्वात्, तस्माद्दुःखस्याप्युक्तनीत्या वास्तवत्वात्तदनुरूपेण पापलक्षणेन हेतुना भाव्यमिति, अनुमानतो दर्शयति-ततश्चेत्यादि, 'न च पुण्यलेश एवे'त्यादि ( २५३-४ ), तस्याल्पस्यापि स्वल्पसुखनिवर्तकत्वादित्यादि पूर्वमेवोक्तमिति भावः, ननु पथ्याहारलक्षणो दृष्टान्तः पूर्वमुक्तः स कथं ज्ञेय इत्याशङ्ख्याह-एवं दृष्टान्तोऽपी'त्यादि, स्वल्पोऽपि पथ्याहार आरोग्यतासुखहेतुरेव भवति, न ह्यणीयसोऽपि हेमपिण्डादित्याद्युक्त्वा सोऽप्याभासनीयो-दूषणीय इति भावः। 'सर्वथा सम्मिश्रसुखदुःखाख्यकार्यप्रसङ्गादिति (२५३-६), अयमत्र भावार्थो-यदा कारणं तुल्यसुखदुःखांशं भवति तदा कार्यमपि
॥३४॥
Jan Education
XDainelibrary.org

Page #75

तुल्यसुखदुःखांशमेव प्राप्नोति, न चेत्थं दृश्यते, एतदाह-'असदृशेत्यादि, यदि पुनः कारणेऽपि सुखांशो दुःखांशो वा हीनाधिकोऽभ्युपगम्यते तदा सुखदुःखयोर्भेदः स्यादिति भावः, एतच्चोत्तरत्र स्वयमेव 'यद्वृद्धावपि यस्येत्यादिना ( २५३-१०) वक्ष्यति, निरंशसम्मिश्रसुखदुःखाख्यकारणाभ्युपगमे दृषणान्तरमाह-'न च सवेथे त्यादि (२५३-७), यद्यपि कस्यचिज्जीवस्य सुखदुःखाख्यं निरंशं कारणं महद् अल्पं वा कस्यचित् तथापि-अस्मिन् भेदे सत्यपि कार्यस्य हेतुधानुविधायित्वात् स्वरूपेण योऽसौ प्रमाणत इति-परिमाणमाश्रित्य अल्पत्वबहुत्वलक्षणो भेदस्तं विहाय नापरो भेदः| सुखदुःखांशयोहीनाधिकत्वलक्षणो युज्यते, एतदुक्तं भवति-यादृशोऽखण्डस्यैव कारणस्याल्पबहुत्वलक्षणो भेदस्तादृशः कार्येऽप्यस्तु, न पुनः सुखदुःखांशयोहीनाधिकत्वलक्षण इति, तस्मादन्यत्सुखातिशयस्थ निमित्तमित्याद्युक्ते पराभिप्रायमाशक्याह-'न च सर्वथेत्यादि (२५३-९), सुखातिशयस्य निबन्धनं योऽशस्तस्य वृद्धिः की सुखातिशयाय कल्पते-सुखातिशयकारणं भवतीतिन वाच्यमिति योगः, कया हेतुभूतया?-दुःखातिशयस्य कारणं योऽशस्तस्य हान्या सर्वथैकस्येति-साभिप्रायिकमिदं सर्वथैकत्वात्तस्य, पापांशहान्या पुण्यांशे वृद्धिमुपगते सुखातिशयो भवतीत्यादिकल्पना न युज्यत इति भावः, कस्मादित्याह-भेदे त्यादि ( २५३-१०), पुण्यपापयोः कथञ्चिदभेद इति दर्शयति-'यतः साते'त्यादि (२५३-११), शुभायुनामगोत्राणीति शुभशब्दः प्रत्येकमपि सम्बध्यते, ततश्चायुष्कं शुभमिन्द्रादीनां, नाम तु शुभं यशःकीर्तितीर्थकरादेयसुभगसुस्वरादि, गोत्रं तु शुभमुच्चैर्गोत्रं, एताः कर्मप्रकृतयः पुण्यं, शेषास्तु मिथ्यात्वनरकगत्यादयः पापं, अत्र च सम्यक्त्वपुञ्जहास्यरतिपुरुषवेदानां पुण्यत्वं सैद्धान्तिकमतानुसारतो द्रष्टव्यं, कार्मग्रन्थिकास्तु न मन्यन्ते एव, यतो
JanEducat
For Private Personal use only
Pawww.sainelibrary.org

Page #76

आव० हारि० टीप्पणं
॥३५॥
मोहनीयभेदा एते, मोहनीयं च पापमेव, यदाह-"मोहनीयं सर्वमशुभं" शेष सुबोधं, नवमः समाप्तः॥ दशमः गणधरवसुगम एव । एकादश आरभ्यते-'जरामयं वा एतत्सर्वं यदग्निहोत्र'मिति ( २५४-१३), अस्य व्याख्या-यदेत- क्तव्यता दग्निहोत्रं बहुभिः प्रकारैर्वेदे प्रतिपाद्यते एतत्सर्वमपि, किं ?-अभ्युदयार्थिभिः कर्त्तव्यमिति क्रियाध्याहारः, कियन्तं कालं || यावदित्याह-'जरामयं वेति जरा च मारश्च जरामारी तयोर्भाव इति यण छान्दसत्वाच्च शेषस्य निपातने सति जरामर्यमिति भवति, वाशब्दं चैवकारार्थं प्रभासो मन्यते, ततश्च बालकालादारभ्य यावज्जरामरणे आगच्छतस्तावन्तमेव कालं-यावजीवमित्यर्थः, इदं तु वक्ष्यमाणनीत्या निर्धाणनास्तित्वाभिधायक, तदस्तित्वाभिधायकमाह-"वे ब्रह्मणी इत्यादि, ब्रह्मशब्दस्तत्त्ववचनः, 'तत्र परं सत्य'मिति-निर्वाणं निरुपचरितत्वेन तस्यैव परमार्थतः सत्यत्वाद् अपरं तु तत्त्वज्ञानमिति, पूर्ववाक्याद्यथा निर्वाणनास्तित्वं तथा दर्शयति–'अग्निहोत्रे'त्यादि (२५४-१४ ), भूतानि-पश्वादीनि तेषां वधस्तेन होतुः उपकारो भूतो-जातो यस्यां सा तथा, यदिवा भूतवधोपकारं भूता-प्राप्ता तद्भावस्तस्मात् , शबलाकारा-सदोषा जरामर्यवचनाच्च यावज्जीववचनाच्च सदा इयमेव कर्तव्येत्युक्तं, सैव तर्हि निर्वाणफला भविष्यतीत्याह-'साचे'त्यादि (२५४-१५), अभ्युदयः-स्वर्गः तत्फलैव, एतदुक्तं भवति-सज्ज्ञानध्यानादिकया हि शुद्धक्रियया निर्वाणमवाप्यते, अग्निहोत्रक्रिया तु शबलत्वात्स्वर्गफलैव, यावजीववचनाच्च शुद्धक्रियारम्भक्षणो न लभ्यते इति कारणाभावान्निर्वाणाभाव इति, ननु च
भवताऽपि पर्यायिक्षणस्य पर्यायरूपतया कथञ्चिदभाव इष्यते ततश्च भवन्मतेऽपि कथं पर्यायान्तरोत्पत्तिरित्याह-तदभाहै वस्य सर्वथाविशिष्टत्वादिति (२५४-२२ तदभावस्य च सर्वदाऽविशिष्टत्वात् वृ०) एतदुक्तं भवति-अस्माभिः कथञ्चि
Jain Education onal
For Privale & Personal use only
alw.jainelibrary.org

Page #77

तु तत्त्वमिह केवात सर्व सुस्थं भवति भवति, तत्तु न
च्छब्दविशेषितकारणाभावस्याभ्युपगतत्वाधुज्यते पर्यायोत्पत्तिः, पर्यायिणः कथञ्चिदवस्थितत्वाद्, भवता तु कारणाभावस्य | सर्वथाशब्दविशिष्टस्याभ्युपगमात्कुतस्तदुत्पत्तिः, क्वचित्सवेदा विशिष्टत्वादितिपाठः तत्रापि विशिष्टत्वं कारणाभावस्य सर्वथाशब्दविशेषितत्वाद्रष्टव्यं, शेषं सुगम, समाप्त एकादशमः॥ अथ क्षेत्रादिगणभृद्व(गणभृत्क्षेत्रादि)क्तव्यता आह-ननु मण्डिको ज्येष्ठो मौर्यस्तु लघुतरो, गृहवासप्रतिपादकगाथायां तु ज्येष्ठस्य त्रिपञ्चाशद्वर्षाणि गृहवास उक्तो लघुतरस्य तु पञ्चषष्टिः दीक्षा द्वयोरप्येकस्मिन्नेव दिने तत्कथं न विरोधः, सत्यं, किन्तु तत्त्वमिह केवलिनो विदन्ति, केवलं गणभृन्नामप्रतिपादकगाथायां व्यत्ययपाठे गृहवाससर्वायुष्कप्रतिपादिकासु वा गाथासु च व्यत्यये सति सर्वं सुस्थं भवति, धनदेवे पञ्चत्वमुपागते मौर्येण 8 गृहे धृता इति वृत्त्यक्षराणां मौर्ये पञ्चत्वमुपगते धनदेवेन धृता इति व्यत्यये वा सति सुस्थं भवति, तत्तु न क्रियते विशिष्टसम्प्रदायाभावादिति ॥ 'तीसाबारसे'त्यादि ( २५६-१०) गाथा सुगमत्वेन वृत्तौ न विवृता, तत्र चउदसदुगं चेति पाठस्तत्र द्वौ वारौ चतुर्दशेति द्रष्टव्यं । 'वर्तनादिलक्षण'इति (२५७-६), वर्तना-द्रव्यस्थितिः आदिशब्दात्प्रतिक्षणभावी परिणामः । 'एकः कालशब्दःप्रागि'ति ( २५७-९), 'उद्देसे निद्देसे य' गाथायां । 'देवस्कन्धादे'रिति (२५७-१५), सचेतनस्य-देवादेः अचेतनस्य-यणुकस्कन्धादेः अथवा 'चेतनस्येत्यादि' पूर्व समस्तं पदं अत्र तु चेतनमित्यत्रापि षष्ठी द्रष्टव्या, ततो व्यस्तं पदद्वयमिति पूर्वव्याख्यानाद्भेदः। 'अथवा द्रव्यं तु तदेवे'ति (२५७-१७ ), 'कालश्चेत्येके' (तत्त्वा०18 अ० ५ सू० ३८) इतिवचनादेकीयमतेन कालस्याभावादिति भावः । 'वर्तनादिमयो यथायुष्ककाल' इति (२५८-४), ननु च द्रव्यकालोऽपि वर्तनादिमय एवोक्तस्तत्कथं न सङ्कीर्णता ?, सत्यं, किन्तु स द्रव्याणां सामान्येन अयं त्वायुष इति
Jain Educatio
n
al

Searww.jainelibrary.org

Page #78

आव० हारि० टीप्पण
विशेषः । अथ सामाचारी व्याख्यायते,–'काले-कालविषया सामाचारीति' (२५९-६), इयं सर्वाऽपीच्छाकारादिका इच्छादिका सामाचारी कालविषया-प्रस्तावनियता कस्याश्चित्कस्मिंश्चित्प्रस्तावे क्रियमाणत्वात् । 'अपिश्चशब्दार्थ' इति (२५९-१२), सामाचारी 'तत्थवि इच्छाकारो' ( २५९) इत्ययमपिशब्दश्चशब्दार्थे, स चानुक्तं समुच्चिनोति, ततश्च यद्यभ्यर्थयेत परं अनभ्यर्थितो दू वा तस्य कश्चित्किञ्चित्कुर्यादितीच्छाकारस्य विषयद्वयं दर्शितं, चशब्दसमुच्चितस्त्वपरोऽपि विषयः'अहवा सयं करन्तं' इत्यादिना (२६०-१३) दर्शयिष्यत इत्ययमत्र भावार्थः। 'एगस्स साहुस्स ल द्धी अस्थि'त्ति (२६२-४), भक्तपानलाभव-5 स्त्रसीवनादिलक्षणा, 'एवं चेव विराहेति'त्ति (२६२-९) एवमेव लब्धिर्विद्रास्यति अकृतकार्यत्वादित्यभिप्रायः। कुटीबृहत्तरा पडाली-लघुतरकुटीति (२६२-११) । 'सोहिया वत्ति' (२६२-१३), सुहृद्भूता-स्निग्धा स्वजनभूता 'आदेसादिअप्पडितप्पणे त्यादि (२६३-१), आदेशः-प्राघूर्णकः तस्य तप्त्या, यदा ह्याचार्यो भक्तपानाद्यानयनवस्त्रसीवनादिषु व्यग्रो भवति तदा दोषानाह-'मुत्तत्थेसु अ' गाहा (२६३-२), सूत्रार्थयोरचिन्तनं आदेशः-प्राघूर्ण-14 कस्तस्य स्वागतं न कश्चित्करोति, वृद्धशिक्षकग्लानक्षपकादीनां च न कश्चित्तप्तिं करोति, यदि त्वाचार्यो वैयावृत्त्यव्यग्रो न भवति ततस्तान् परतः स्वतो वा उपचरत्येव । 'वाले'त्ति (२६३-२), व्याल:-सर्पस्तेन यदि कश्चित्संयतो दश्यते तदा पानकाद्यानयनाय गते सूरौ तदुपचारज्ञाभावात्कस्तमुपचरति?, एवं वृत्तावपि यदुक्तं 'बाले सप्पभए' तदनन्तरोक्तविधिनैव व्याख्येयं । 'इड्ढीमाई अणिडिय'त्ति ( २६३-२), ऋद्धिमति-सामान्ये सार्थवाहादी आदिशब्दाद्राजामात्यादी वादिनि च समायाते सौगतादौ यो दोषो-लाघवलक्षणः स वृत्तिकारेणैवोक्तः अनृद्धिमतस्तु व्रताद्यर्थ समायातस्य आचार्यमपि
RESEARCLEARS
Jain Education 12 lnal
For Privale & Personal use only
M
r.jainelibrary.org

Page #79

वैयावृत्त्ये नियुक्तं दृष्ट्वा विपरिणामादयो दोषा इति गाथार्थः। 'प्रागुक्तं दुष्कृतकारण'मिति (२६३-२३ ), अस्या एव गाथायाः प्रथमपादे 'जं दुक्कडंति मिच्छे'त्यनेन यदुपात्तमित्यर्थः। 'सम्बद्ध एव ग्रन्थ' इति (२६३-२४), यथास्या गाथायाः पर्यन्ते पठ्यते तथैवेह योज्यते, द्वितीयव्याख्याने तु मिथ्याशब्दस्य पूर्वनिपातः करिष्यत इति भावः । 'न ह्यसावप्यवश्यं कर्त्तव्ये'त्यादि (२६५-१७), अयमभिप्रायः-कृतनषेधिकीकोऽपि अवश्यंकर्तव्यव्यापारान् करोत्येव कृतावश्यकीकोऽपि तानेव करोतीति कथं नैकार्थतेति । 'शेषकालमपी'त्यादि (२६६-४), स्थानस्थितस्यापि सदनुष्ठानव्यावृत्तस्यावश्यकी द्रष्टव्येत्यर्थः । 'अथवा चेतयत इत्यादि (२६६-११), ननु पूर्व शयनमनुभवतीति व्याख्यातं अत्र तु करोतीति व्याख्यायते, शय्याकरणं च नावश्यमनुभवत एव, हस्तगृहीतसंस्तारकस्यापि तदुपचारदर्शनात्तत्कथमस्य: व्याख्यानस्य पूर्वस्मान्न भेद इत्याशङ्कयाह-शयनक्रिया'मित्यादि (२६६-११), 'प्रतिक्रमणाचशेषे'त्यादि(२६६-१३), शय्यां स्थानं च यत्र चेतयते तत्र स्थाने नैषेधिकी भवतीति सम्बन्धः, कथम्भूतः सन्नित्याह-'प्रतिक्रमणे'त्यादि, कथम्भूते स्थाने ? इत्याह-एवंविधे'त्यादि-एवंविधावश्यककरणगुर्वनुज्ञारूपा यतीनां या स्थितिक्रिया तया विशिष्टे, इदं
तु यतेः सम्भवदपि विशेषणमुपचारतः स्थानस्योक्तम् । 'अनेने त्यादि (२६६-१७), अनेन 'एगग्गस्स पसंतस्से'. PI(२६५-२० ) त्यादिना ग्रन्थेन मूलगाथायाः 'आवस्सिइं च नितो' (२६५-१०) एतल्लक्षणायाः, 'एतावदिति | 31(२६६-१८), उक्तपादत्रयं व्याख्यातमिति योगः, किं कृत्वा ?-स्थितिरूपनषेधिकीप्रतिपादनमधिकृत्य, कथम्भूतं तत्प्रति-13 तपादनं ?-व्यञ्जनं-शब्दस्तद्भेदे निबन्धन-कारणं, एतदुक्तं भवति-गमनरूपा पूर्व तावदावश्यकी प्रतिपादितैव, यदा त्वनन्तरं
आ०७ Jain Educat
i onal

Tww.jainelibrary.org

Page #80

आव० हारि० टीप्पणं
USISUSTUSTUSRASRO
सेनं ठाणं च जहिं'इत्यादिना स्थितिरूपा नैषेधिकी प्रतिपाद्यते तदाऽसौ व्यञ्जनभेदनिबन्धनं भवत्येव, गमनस्थिति-15 |इच्छादिका रूपस्य भेदस्य व्यञ्जनभेदनिबन्धनत्वात्, 'शय्यैव नैषेधिकीत्यादि (२६६-२४), शय्या-वसतिः सा च निषिध्यन्ते सामाचारी
तस्यां प्रविशद्भिर्बहिः संजातातिचारा इति कृत्वा नैषेधिकीत्युच्यते, तस्यां शय्यानषेधिक्यां बहिस्तात्प्रविशन् साधुः शेषसाजाधून प्रति ब्रूते-भोः साधवः शय्यानषेधिक्यां यदागमनं तत्प्रत्यभिमुखोऽहं, कया यदागमनं ?-'नषेधिक्या' नैषेधिकी
शब्देन चेहोपचारानिषिद्धात्मनः सम्बन्धि शरीरमुच्यते अतः शरीरेणागमनं प्रत्यभिमुखोऽहं, संवृतगात्रैर्भवद्भिर्भाव्यमित्युक्त्वाऽवश्यकर्त्तव्यसंयमव्यापारपरिपालनाय वसतौ प्रविशति, आवश्यिक्यामप्यवश्यकर्त्तव्ययोगा एव क्रियन्त इत्येकार्थता । 'अथवे'त्यादि (२६७-८), ननु पूर्वार्द्धनापि नियमनिषिद्ध आवश्यकयुक्तः एवेत्युक्तमुत्तराद्धेऽपि तदेव तत्कोऽत्र विशेषः ?, सत्य-किन्तूत्तरार्द्ध निषिद्धात्माऽपीत्यत्र अपिशब्दाक्षिप्तं पक्षान्तरं द्रष्टव्यं, किन्नु तद् ?, उच्यते, आवश्यिकी तावदावश्यकयुक्तस्यैव भवति, निषिद्धात्माऽपीत्थम्भूत एव, पूर्वार्द्ध त्वयमेवार्थो व्यत्ययेनोक्त इति भेदः। तत्राऽऽस्तांतावगृहस्थोपसम्पदिति (२६७-२१), उपरि वक्ष्यमाणत्वादित्यभिप्रायः । 'गाथाद्वयं निगंदसिद्धमेवेति (२६८-१५), अत्र सार्द्धगाथया वर्तनासन्धनाग्रहणस्वरूपमुक्तं, द्वितीयगाथापश्चाद्धेन तु प्रसङ्गाद् अर्थग्रहणविधिमभिधित्सुरुत्तरग्रन्थसम्बन्धनायाह-अर्थग्रहणे प्राय एषः-वक्ष्यमाणो 'मजणनिसिज्जे (२६८-१७) त्यादिको विधिर्भवति ज्ञातव्यः, प्रायो
॥ ३७॥ ग्रहणात्सूत्रमपि प्रमार्जितभूमावध्येतव्यमित्यादि सूत्रगतमपि कश्चिद्विधि सूचयति । अधिकृतविधिः-व्याख्याविधिस्तत्प्रतिपादनार्थ 'मजणनिसेजे त्यादि द्वारगाथा (२६८-१७), अस्या व्याख्या-प्रमार्जनं निषद्याः-अक्षाः व्याख्याकतुः कृति
Jan Educational
For Private
Personal Use Only

Page #81

, गुरौ परितोषो जाय, एतच्च स्वयमेव सपा
१४), प्रत्युच्चारणं प्रत्यचा
कर्म विघ्नोपशान्तये अनुयोगारम्भाय कायोत्सग्र्गो यश्च व्याख्यावसाने चिन्तनिकां कारयति स इह ज्येष्ठो विवक्षितः तस्मै यद्वन्दनकं एतेषां प्रत्येकं विधिर्वक्तव्यः, आह-ननु ज्येष्ठः किं पर्यायेण उत लघुरपि व्याख्यालब्धिसम्पन्नो भाषक इह ज्येष्ठ इत्याशङ्कयाह-भाषमाण इह ज्येष्ठो न पर्यायतोऽतस्तं लघुमपि भाषकं वन्दध्वम् , एतच्च स्वयमेव सप्रपञ्चं वक्ष्यतीति गाथार्थः । 'गुरुपरितोषजातेने'ति ( २६९-८), गुरौ परितोषो जातोऽस्येति विग्रहः । 'प्रत्युच्चारकश्रवणस्येति (२६९-१४ ), प्रत्युच्चारणं प्रत्युच्चारः-चिन्तनिका तद्रूपश्रवणस्याभावादिति । 'अन्यभावादिपरिग्रह' इति(२७०-१७)एतदुक्तं भवति-यदि स्वगच्छे अन्यस्य वैयावृत्त्यकर्तुः साधोर्भावः-सत्ता भवति तदाप्यन्यत्र गच्छति, स्वगच्छे अन्येनैव साधुना वैयावृत्त्यकरणात् । तथा 'नापूरयन्नित्यादि ( २७१-१७), अपूरयन्नेव यदा वर्तते तदैव सारणा विसग्गो वा इत्येवं न इति योगः। सामाचारी समाप्ता। अथ अज्झवसाणं 'सावि तं पलोयंती'त्यादि (२७२-१४), यावदेषा निषिद्धापि न तिष्ठति तावदसौ तथैव तामुदकं प्रक्षिपन्तीं विहाय गतस्ततः सा 'ताहे पयोयत्तेति'त्ति तावत्प्रवर्तितवती भूमौ करकेणोदकमिति गम्यते यावदसौ अदृश्यो जातः, 'ओयल्ल'त्ति मृता । 'मोक्खाणासासयादोस'त्ति (२७४-१३),यदि कर्मोपक्रम्यते अप्राप्तकालमपि तर्युक्तनीत्याऽकृतागमकृतनाशौ प्राप्नुतः ततश्च मोक्षेऽप्यनाश्वासः, अकृतस्यापि सिद्धानां कर्मण आगमनप्रसङ्गात्संसारप्राप्तेः कृतनाशाच्च सर्वसंसारिणां मुक्तिप्राप्तेरितिभावः, उत्तरमाह-'नही'त्यादि, अग्निकरोगो-भस्मक व्याधिः। अन्ये तु द्वितीयभङ्ग इत्यादि (२७६-३), सिद्धानामपि चारित्राद्यभ्युपगमादिति भावः। बीयं दुतीयाईए' गाहा (२७६-७), अस्या व्याख्या-द्वितीयं तथा व्यादींस्त्यादींश्च भङ्गान् वर्जयित्वा शेषा भङ्गा यथाक्रम औदयिकऔपशमिकक्षायि
Jain Educationa
tional
For Privale & Personal use only
O
ww.jainelibrary.org

Page #82

आव० हारिक टीप्पणं
पक्रमः
॥३८॥
कभावेषु द्रष्टव्याः,'बीतयं सेसे'त्ति शेषे-क्षायोपश मिकपारिणामिकभावद्वये द्वितीयवर्जास्त्रयस्त्रयोभङ्गा भवन्ति,एतेषांभङ्गानां
अद्धाकालो विषयमाह-'भवमिच्छे'त्यादि (२७६-८), अयमत्र भावार्थः-इह सादिःसपर्यवसान इति प्रथमो भङ्गः सादिरपर्यवसान इति द्वितीयःअनादिः सपर्यवसान इति तृतीयः अनादिरपर्यवसान इति चतुर्थः, तत्र द्वितीयं वर्जयित्वा शेषास्त्रय औदयिके भवन्ति, एतेषां च विषयः प्रथमभङ्गस्य भवोनारकादिः, शेषभङ्गद्वयस्य तु वृत्तिकारोक्तनीत्या विषयो मिथ्यात्वं, औपशमिके तु व्यादिभि. वर्जितैराद्य एवावशिष्यते, तस्य च विषयः सम्यक्त्वं, क्षायिकस्य तु व्यादिभिर्वर्जितैराद्यभङ्गद्वयमवशिष्यते, तयोश्च यथासङ्ख्यं वृत्तिकृदुक्तनीत्या चरणं सम्यक्त्वं च विषयः, क्षायोपशमिके तु द्वितीयवर्जास्त्रयो भङ्गाभवन्ति, तत्र प्रथमभङ्गस्य चत्वारि ज्ञानानि विषयः शेषभङ्गद्वयस्योक्तनीत्या 'इयर'त्ति अज्ञानं विषयः, पारिणामिके तु द्वितीयवर्जास्त्रयो भङ्गाः, तेषां यथा-12 सवयं परमाण्वादयो भव्यत्वं च विषय इति गाथार्थः। तस्याद्धाकालखरूपत्वादिति (२७६-१३), प्रमाणकालो हि दिवसरात्रिलक्षणोऽद्धापर्याय एव पर्यायश्च भाव एवेति भावार्थः । 'गतं मूलद्वारगार्थे'त्यादि (२७६-२१), ननु है
'पंथं किर देसित्ता'इत्यादिना यावद्गणधरवक्तव्यता समाप्ता तावन्महावीरलक्षणस्य गणधरलक्षणस्य च द्रव्यस्य मिथ्यादत्वादिभ्यो निर्गमं प्रतिपादयता द्रव्यनिर्गमः समर्थितो भवति, क्षेत्रकालभावरूपस्तु निर्गमोऽद्याप्यव्याख्यात एव, ततश्च18
तस्मिन् तृतीये द्वारेऽसमाप्ते किमिति 'उद्देसे निसे य निग्गमे त्यादिमूलद्वारगाथायाश्चतुर्थपञ्चमद्वाररूपी क्षेत्रकाली व्याख्यातावित्याशङ्कयाह-'इह च क्षेत्रकाले'त्यादि, क निर्गमाङ्गता क्षेत्रादीनां व्याख्यातेति चेदुच्यते-"नामं ठवणा
४.॥३८॥ दविए खेत्ते काले तहेव भावे अ । एसो उ निग्गमस्सा निक्खेवो छबिहो होइ” (१४५ )त्ति अस्यां गाथायां, अयं चात्र
ACCORRECEER
Jain Education
For Privale & Personal use only
Sr.jainelibrary.org

Page #83

Jain Education
भावार्थ:- इह निर्गमान्तर्गतौ क्षेत्रकालौ सामान्यौ, सर्वस्यापि वस्तुनो निर्गमे विचार्येऽनयोरवतारात्, मूलद्वारगाथान्तर्गतौ च क्षेत्रकालौ प्रस्तुतसामायिकविषयत्वेन महसेनवनप्रथमपौरुषीरूपत्वाद्विशेषरूपौ विशेषे च ज्याख्याते सामान्यं व्याख्यातमेव भवतीति प्रस्तुतावपि निर्गमान्तर्गतौ क्षेत्रकाली विहाय विशेषरूपत्वान्मूलगाथाप्रतिबद्धौ व्याख्यातवान् सूरिः, तद्व्याख्याने च सामान्यरूपनिर्गमान्तर्गतक्षेत्र कालव्याख्या कृतैव भवति, एवं च लाघवसिद्धिः स्याद् अतो नाम स्थापनाद्रव्यरूपो निर्गमः पूर्व व्याख्यातः क्षेत्रकालौ तूक्तनीत्या व्याख्यातौ, अतो भावनिर्गम एवावशिष्यते, तमि दानीं व्याख्यानयति, स्यादेतद् - यथा - मूलगाथान्तर्गत क्षेत्रकालयोः प्रस्तुतसामायिकविषयत्वेन विशेषरूपता तथा निर्ग मस्यापि कस्मान्नेष्यते ?, तस्यापि तद्विषयत्वान्मूलद्वारगाथापठितत्वात् तदयुक्तं, अभिप्रायापरिज्ञानाद्, भावनिर्गम एव | ह्यत्र प्रस्तुत सामायिकविषयतयाऽभिप्रेतो द्रव्यादीनां तु तदुपकारित्वमात्रादेव निर्गमान्तर्गतता अमुख्यैव, तथा च तस्यामेव निर्गमप्रतिपादकगाथायां वृत्तिकृतोक्तम् - अत्र त्वधिकारः प्रशस्तभावनिर्गममात्रेणैव शेषैरपि निर्गमाङ्गत्वादिति, तस्मान्मुख्यतया प्रस्तुतसामायिक विषयत्वान्निर्गमान्तर्गत क्षेत्रकालयोः सामान्यरूपतैवेति यद्येवं भावनिर्गमोऽपि तर्हि नेह वक्तव्यो यतो निर्गमप्रतिपादकगाथायां भावनिर्गमो भावपुरुष एवाभिप्रेतः, तथा च तत्र वृत्तिकारेणोक्तम्-इह च क्षेत्रं महसेनवनं कालः प्रथमपौरुषीलक्षणो भावश्च भावपुरुष इति, स च भावपुरुषो 'दबाभिलावचिन्धे' इत्यादि गाथायां वक्ष्यति । 'अथवा भावेत्ति-भावनिर्गमप्ररूपणा यामधिकृताया 'मित्यादि ( २७७-१८ ), भवताऽपि चोक्तं क्षेत्र - कालपुरुषाणां निर्गमाङ्गता व्याख्यातैव, न पुनरिदं त्वयाऽप्युक्तं - क्षेत्रकालभावानां निर्गमाङ्गता प्रतिपादितैवेति, तदेवं

Page #84

आव० हारि० टीप्पणं
भावनिर्गमप्रतिपादनमिहासङ्गतमेव, सत्यं, किन्तु निर्गमप्रतिपादकगाथायां यदुक्तं भावश्च भावपुरुष इति, अत्र तु यदा 3
भावनिर्गमः भावेन क्षायिकादिना उपलक्षितः पुरुषो भावपुरुषः इति व्युत्पत्तिः क्रियते तदा 'खइयम्मि वट्टमाणस्स निग्गय'मित्या
लक्षणद्वारं |दिना क्षायिकभावोपलक्षितमहावीरलक्षणपुरुषान्निर्गतमिदं सामायिकमित्यादिप्ररूपणं न किञ्चिद्विरुध्यते, यदा तु भावपुरुष इति शुद्धपुरुष इति व्याख्यायते तदा 'दवाभिलावचिन्धे इत्यादिगाथाप्रतिपादित एव भावपुरुष इति न दोषः, इदं चात्र पुरुषद्वयमप्यभिप्रेतं लक्ष्यते, 'खइयम्मि वट्टमाणस्से'त्यादिगाथोपन्यासाद दवाभिलावेत्यादिवक्ष्यमाणत्वाच्चेत्यलं प्रसङ्गेन, अत्र च निर्गमद्वारव्याचिख्यासयेत्यस्यानन्तरं क्वचिदाहशब्दस्य पाठो दृश्यते स चाशुद्ध एव लक्ष्यते । 'तन्तुसंयोगे'त्यादि (२७८-१०), तन्तुसंयोगा असमवायिन इति योगः, पटस्येति गम्यते, हेतुमाह-पटाख्यं यत्कार्यरूपं तन्त्वपेक्षया द्रव्यान्तरं तस्मादूरवर्तित्वाद्, एतदपि कुत इत्याह-कारणं यत्तन्तुरूपं द्रव्यान्तरं च तत् पटापेक्षया, तद्धर्मत्वात्संयोगानां, यो ह्यन्यधर्मः सोऽन्यस्य दूरत एव भवति, संयोगाश्च व्यादितन्तुमीलनरूपास्तन्तुधर्मत्वात्सटाख्यकार्यस्य दूरवर्तिन इत्यसमवायिकारणरूपाः। 'निर्वयं चेत्यादिकारिका (२७८-१७), अस्या व्याख्या-निर्वर्त्य विकार्य प्राप्यं वा यथाक्रमं ओदनकाष्ठभास्करादिकं वस्तु क्रियाफलं 'कर्तुरीप्सितं' (पा-१-४-४९) क्रियाविषयत्वेनेष्टमित्यर्थः तत्कर्म भवतीति योगः, कथम्भूतं ?-दृष्टादृष्टसंस्कारं निर्वत्यै विकार्ये वा कटादिकर्मणि शलाकारचनादिः कश्चिद् दृश्यते संस्कारो न प्राप्ये आदित्यं पश्यतीत्यादाविति तद्दष्टादृष्टसंस्कार, अनया च कारिकया निर्वर्तनादिक्रियाविषयत्वेनेष्टमेव कम्म
॥३९॥ भवतीति प्रतिपादितमिति प्रकृते उपन्यस्ता । 'तथा सम्प्रदानमित्यादि (२७८-१८), कुम्भकारादिना निष्पद्यमा
द्रव्यान्तरं तस्मादरसोऽन्यस्य दूरख वयस्यादिकारिका (२०६पा-४४-४९)
Jain Educational
For Private
Personal Use Only

Page #85

नस्य घटस्य सम्प्रदान-जनपदस्तस्य जनपदलक्षणस्य सम्प्रदानस्य कर्मणा-कार्येण घटलक्षणेन करणभूतेनाभिप्रेतत्वाद्-| दित्सया व्याप्तत्वाद्, यदि नाम घटदित्सया जनपदलक्षणं सम्प्रदानं व्याप्तं तथापि कथं जनपदलक्षणस्य सम्प्रदानस्य घटं प्रति कारणता इत्याह-तं सम्प्रदानविशेषमन्तरेण तस्य घटस्याभावात् (२७८-१९), यदि हि निर्वर्त्यघटो यस्मै दातव्यः स एव जनपदादिर्न स्यात्तर्हि घटस्याकरणमेव श्रेयः, अतो घटक्रियाऽन्यथानुपपत्तेः कारणमेव सम्प्रदानं, प्रयोगश्चात्र-यो यमन्तरेण न संभवति स तस्य कारणं, यथा घटस्य मृत्पिण्डो, न च भवति कर्तृकरणकर्मसम्प्रदानापादानाधिकरणकारकषट्कान्तर्गतैकतरस्याप्यभावे घटादि कार्यजातं, तस्मात्पण्णामपि कारकाणां कार्य प्रति कारणताऽभ्युपगन्तव्या। 'मतिश्रुते त्वि'त्यादि ( २८०-२६), बाह्यलिङ्गरूपं यदिन्द्रियलक्षणं कारणं तदपेक्षणात्परोक्षत्वेन विशिष्टप्रत्ययत्वाभावान्नैतयोर्ग्रहणमिति भावः, अवध्यादीनां भवति प्रत्यक्षताऽनयोर्नेत्यत्र का युक्तिरित्याद्यत्र बहुवक्तव्यं । 'योईयोरि'त्यादि (२८१-१४), यत्र पूर्व विशेषणमुच्चार्य ततो विशेष्यमुच्चार्यते सा आनुकूल्येन गमनाद्गतिरुच्यते व्यत्ययोच्चारणे त्वागतिः एताभ्यां च जीवादिपदार्थस्वरूपं लक्ष्यते-विचार्यते इतिकृत्वा लक्षणमेते भवतः। 'रूवी घडोत्ति गाहा (२८१-२२), 'नीलोत्पलं चेति, चशब्दोऽप्यर्थे तस्य च व्यवहितः सम्बन्धः, ततश्च न केवलमिह सिद्धान्ते, लोकेऽपि विकल्पनियमादयो भङ्गाः पूर्वपदव्याहतादिस्वरूपा भणिता इति योगः, विकल्पे-एकस्मिन् पक्षे नियमो यस्य स विकल्पनियमः स आदिर्येषां उभयानियमोभयनियमानां ते तथा, तत्र रूपी घट इति पूर्वपदव्याहतः, कथमिति चेदुच्यते-घटो रूप्येव, रूपी पुनर्घटः पटो वा भवति, एवं शेषभङ्गेष्वपि भावना कार्या, चूतो द्रुम इत्युत्तरपदव्याहतः, नीलोत्पलमित्युभयपदव्याहतः,
CO
Jain EducationDEtional
For Privale & Personal use only
KIMw.jainelibrary.org

Page #86

आव० हारिक टीप्पणं
कारकपटू कारणता निलयनादि नानयव०
॥४०॥
जीवः सचेतन इत्युभयपदाव्याहतः, अत्राद्यौ विकल्पनियमौ तृतीय उभयानियमः चतुर्थस्तूभयनियम इति गाथार्थः । द्रव्यतो नानाता दर्शिता क्षेत्रकालभावनानातां त्वतिदिशन्नाह-'एवमेकादिप्रदेशे त्यादि (२८२-१), तत्र क्षेत्रतस्तद्रव्यनानाता-एकप्रदेशावगाढानां परस्परतो भिन्नता अन्यद्रव्यनानातात्वेकप्रदेशावगाढस्य द्विप्रदेशावगाढादिभ्यो भिन्नता कालतस्तद्र्व्यनानाता-एकसमयस्थितीनां परस्परतो भिन्नता अन्यद्रव्यनानाता त्वेकसमयस्थितिकस्य द्विसमयस्थितिकादिभ्यो भिन्नता, भावतस्तद्रव्यनानाता एकगुणकालकानां परस्परतो भिन्नता, अन्यद्रव्यनानाता त्वेकगुणकालकस्य द्विगुणकालकादिभ्यो भिन्नतेति भावनाऽत्र द्रष्टव्या। भोमसुमिणगाहा (२८२-३) भौम-भूकम्पादि स्वप्नः प्रतीतः आन्तरिक्षं-गन्धर्व नगरादि दिव्यं-व्यन्तरादिकृतमट्टहासादि आङ्ग-शिरःस्फुरणादि स्वरनिमित्तं तु 'सजं रवइ मयूरो'इत्यादिलक्षणं स्त्रीपुरुषादीनां सामुद्रिकप्रतिपादितं व्यञ्जन-मषतिलकादि, एतच्चाष्टप्रकारमपि लक्षणं भवति अनेनापि शुभाशुभस्य लक्ष्यमाण
त्वादिति । 'तथा लक्षणमिद'मिति ( २८२-१३), तथाशब्दो द्रव्यलक्षणापेक्षो यथाऽनन्तरोक्तं द्रव्यलक्षणं तथा भावेPlsपि लक्षणं इदमिति, यद्वृत्तावुक्तं तथा 'भावानामौदयिकादीना'मित्यादिना, एतच्च चेतसि व्यवस्थितमिदमा व्यपदिशति
नियुक्तिकृद्, अत एव च 'अहवावि भावलक्खण'मित्यत्र अथवाशब्द उपपन्नो भवति, अन्यथा हि पूर्व पक्षान्तरस्य भावलक्षणे दर्शितत्वान्निरर्थक एव स्यादिति । 'निलयनप्रस्थके'त्यादि (२८३-१०), तत्र निलयनं वसनमित्यनान्तरं, तदृष्टान्तो यथा-कश्चित्केनचित्पृष्टः क्व वसति भवान् ?, स प्राह-लोके तत्रापि जम्बूद्वीपे तत्रापि भरतक्षेत्रे तत्रापि मध्यमखण्डे तत्राप्येकस्मिन्जनपदे नगरे गृहे इत्यादीन्सर्वानपि विकल्पान्नैगम इच्छति, प्रस्थको-धान्यमानविशेषस्तदृष्टान्तो यथा
॥४०॥
6
0-
Jan Educa

Page #87

तयोग्यं काष्ठं वृक्षावस्थायामपि तदनुकीर्तिकं स्कन्धे कृतं गृहमानीतमित्यादि सर्वास्वप्यवस्थासु नैगमः प्रस्थकमिच्छति, ग्रामोदाहरणं यथा-विवक्षितग्रामवास्तव्यप्रधानकतिपयपुरुषदर्शनेऽपि ग्रामोऽसावितीच्छति नैगमः। “भमराइ गाहा'(२८३-२४), इह भ्रमरकोकिलादिः कृष्णतयोपलभ्यमानोऽपि निश्चयमतेन पञ्चवर्णः, शेषवर्णचतुष्टयं हि न्यग्भूतत्वात्तत्र
न दृश्यते न पुनर्नास्तीति प्रतिपद्यतेऽसौ, तथा प्रज्ञप्ति:-"भमरे णं भंते !कइवण्णे कइगंधे कइरसे, कइफासे?, गोतमा६ इत्थं दो नया कजंति, तंजहा-निच्छयनए य वावहारियनए अ, वावहारिअनयरस कालए भमरे, निच्छयनयस्स पंचवण्णे 8 | दुगंधे पंचरसे अट्ठफासे इत्यादि,एवं नीललोहितपीतशुक्लतया व्यवहारतोऽवगतेष्वपि वस्तुषु निश्चयतः पञ्चवर्णताऽवगन्तव्या, तदेवं भ्रमरादौ निश्चयनयमतेन पञ्चवर्णे निश्चिते सति व्यवहारस्य को निश्चयार्थ इत्याह-'सो विणिच्छयत्थोत्ति
(२८३-२५), स विनिश्चयार्थ इति ज्ञेयः, क इत्याह-यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धाच्छेषवर्णेषु सत्स्वपि यः कृष्णोऽयमित्या-18 है दिरूपो विनिश्चयः समुत्पद्यत इति गम्यते, 'जम्मि वा जणवयस्स अत्थे'ति,विनिश्चय इतीहापि सम्बध्यते, ततश्च यस्मिन्वा, सकस्मिंश्चिदर्थे जनपदस्य-गोपालाङ्गनादिरूपस्य नामस्थापनाद्रव्यभावानामन्यतररूपेण अतीतानागतवर्तमानान्यतररूपेण वा
निश्चयः समुत्सद्यते स विनिश्चयार्थः, किमुक्तं भवतीति तात्पर्यार्थमाह-'जो गेज्झो'त्ति, अन्येषु सत्स्वपि बहुष्वशेषगोपालाङ्गनादिजनपदस्योद्भूतशक्तितया यो ग्राह्योऽशः स विनिश्चयार्थः तदर्थ व्रजति व्यवहार इति गाथार्थः। यस्मिन्नेवांशे जनप|दस्य निश्चयो भवति किमित्यसौ तमेव गमयति सतोऽपि शेषांशान्मुञ्चतीत्याह-बहुतरउत्ति य'इत्यादि, स एव बहुतरांशो यत्र जनपदस्य निश्चय उत्पद्यत इति तमेवांशं गमयति-व्यवहारपथमवतारयति,येषु त्वंशेषु लोकस्य निश्चयो न भवति
COCCASRANASSCREASANCHAR
Jain Educationpornational

X
Niww.jainelibrary.org

Page #88

आव. हारि० टीप्पणं
नयाधिकार:
॥४१॥
SASSOCIEOCOMSANGACANCSC
तान्सतोऽपि मुश्चति व्यवहारोनयः,किं कुर्वन् ? लोक-लोकव्यवहारमिच्छन् , कया?-संव्यवहारपरतया, संव्यवहारस्वरूपत्वादेव तस्येति गाथार्थः। 'प्रति प्रति वोत्पन्नमिति (२८४-३), एकैकं स्वामिनमाश्रित्योत्सन्नं, एतदेवाह-'भिन्नव्यक्ती'त्यादि, भिन्ना व्यक्तयः-स्वामिन्यो यस्य तत्तथाभूतं, ऋजुसूत्रो हि वर्तमानक्षणभाव्येव वस्त्विच्छति तदपि भिन्नव्यक्तिस्वामिकं, तन्मतेन हि यद्देवदत्तस्य वित्तं तद् यज्ञदत्तस्यावित्तमेव, तदपेक्षया वित्तकार्याकारणाद्, यज्ञदत्तस्यापि यद्वित्तं तद्देवदत्तस्याप्यवित्तमेव तत एव हेतोः, तस्माद्वयोरपि वित्तयोभिन्नस्वाम्यपेक्षयैव वित्तत्वमिति भिन्नव्यक्तिस्वामिता ।'ऋजुसूत्रः ऋजुश्रुतो वेति ( २८४-४), शब्दद्वयस्य यथाक्रम व्युत्पत्तिमाह-तत्र ऋजु-वर्तमान'मित्यादि । 'नामस्थापनाद्रव्यविरहेण समान लिङ्गवचने'त्यादि (२८४-१०), लिङ्गं च वचनश्च लिङ्गवचने समाने लिङ्गवचने येषां ते च ते पर्यायध्वनयश्च-इन्द्रः शक्रः पुरन्दर इत्यादयस्तद्वाच्यत्वेन च, तदनेनातिक्रान्तवक्ष्यमाणनयद्वयाद्भिन्नताऽस्य सूचिता,अतिक्रान्तनयो हि नामादिचतुर्विधमपि भिन्नलिङ्गवचनपर्यायध्वनिवाच्यमेव च वस्त्विच्छति अयं तु भावरूपमेव समानलिङ्गव-|| चनपर्यायध्वनिवाच्यमेव च तदिच्छतीत्यनयोर्भेदः, वक्ष्यमाणस्त्वेकस्मिन्वस्तुन्येक एव ध्वनिः प्रवर्तते न समानलिङ्गवचना अपि बहव इत्यभिमस्यते, अतो नयद्वयादप्यस्य भिन्नता, एवमन्येष्वपि नयेषु विशेषणानि यथासम्भवं पूर्वोत्तरनयभिन्नतासूचकत्वेन द्रष्टव्यानि । 'तस्यार्थपरिग्रहादि'त्यादि ( २८४-११), तस्य-प्राधान्येनाङ्गीकृतशब्दस्य वाच्यत्वेन सम्बन्धी योऽर्थो घटादिलक्षणस्तं परिगृह्णाति, नयो-ज्ञानविशेष इत्युपचारात्सोऽपि ज्ञानस्वरूपो नयः शब्द इत्युच्यते । 'न च भिन्ने'-18 त्यादि (२८४-१२), ननु भिन्नवचनत्वादेकत्वाभावे कुटवृक्षवदित्युदाहरणमसङ्गतं कुटश्च वृक्षश्च कुटवृक्षौ ताविव कुट
॥४१॥
Jain Education inte
For Privale & Personal use only
HDapelibrary.org

Page #89

Jain Educatio
वृक्षवदिति, न ह्यत्र क्वचिद्वचनभेदोऽस्ति, सत्यं, स्यादेतद्- यद्येकवचनान्तपदद्वयस्यात्र समासोऽभिप्रेतः स्यात् किन्तु कुटश्च । वृक्षौ चेति समस्य वतिः क्रियत इत्यस्ति वचनभेदः, ननु भवत्वेवं तथाप्ययुक्तमिदमुदाहरणं, नह्यत्र वचनाभेदेऽपि कुटवृक्षशब्दयोः पर्यायता युज्यते भिन्नजातीयवस्तुवाचकत्वात्, तथाहि — कुटशब्देन घट उच्यते वृक्षशब्देन तु शाखादिमान्पदार्थः तत्कुतो वचनाभेदेऽप्यनयोः पर्यायशब्दता, नैवं भिन्नजातीयवस्तुवाचित्वादित्यस्यासिद्धत्वाद्, यतः कौ - पृथव्यामटतीति व्युत्पत्तेः कुटशब्देन वृक्ष एवात्र विवक्षित इत्यनयोः पर्यायशब्दता, क्वचित्तु कूटवृक्षवदिति पाठस्तत्र निर्विवादं कूटशब्देन वृक्ष एवाभिधीयत इति, अस्माकं तावदयं सम्प्रदायः, सुधिया त्वन्यथापि भाव्यमिति । 'न स्थानभरणक्रिया' मिति ( २८४ - २३), स्थानस्थस्यैव भरणक्रिया स्थानभरणक्रिया तां न विशेषयतीत्यर्थः, यदा स्थानस्थित एव जलादिना भ्रियते तदा घटो न भवति किन्तु योषिन्मस्तकारूढो जलाहरणचेष्टां कुर्वन्नेवेति भावार्थः । समाप्ता नयाः । 'तद्व्यतिरेकेणे' त्यादि ( २८५ - ७ ), सूत्रार्थोपनिबद्धवस्तुव्यतिरेकेणाप्यर्थसम्भवादित्यर्थः, न ह्यभिलाप्यवस्तूनि सर्वाण्यपि सूत्रे निबद्धानि, तदुक्तं - "पण्णवणिजा भावा अनंतभागो उ अणभिलप्पाणं । पन्नवणिज्जाणं पुण अनंतभागो सुअनिबद्धो ॥१॥" अतः सूत्रानिबद्धवस्त्वपेक्षया युक्तोऽध्याहार इति 'विस्तरेणेति विशेषयति, 'विरोधाविरोधे 'त्यादि ( २८५ - २१), नैगमस्य विशेपानभ्युपगच्छतः सङ्ग्रहेण सह विरोधः, सामान्याभ्युपगमेन त्वविरोधः, व्यवहारस्यापि ऋजुसूत्रेण सार्द्ध विशेषाभ्युपगमेऽवि| रोधोऽक्षणिकवस्त्वभ्युपगमेन तु विरोध इत्यादिको योऽसौ नयानां परस्परं विरोधाविरोधसम्भवविशेषः स आदिर्यस्य | शेषनयवक्तव्यताविस्तरस्य तेन विरोधाविरोधसंभवाविशेषादिना विस्तरेण नयानामपृथक्त्वे समवतार आसीदित्यर्थः । इतो
TSXI Donal

*%*
Key

Page #90

4
-
0
20-5
हारिक
यत्र तत्तथाभूत । शब्दः पतितो बृहत्वाच्या बहुदिवसयोग्यसूत्र
आव० वैरखामिवक्तव्यता । 'अन्नाहि महिलाही त्यादि (२८९-१३ ), निकटगृहादिवर्तिनीभिरन्यस्त्रीभिरस्वामिमाताऽभि-नयाधिका
हिता-एनं दारक एतस्मै स्वभत्रे साधुवेषधारिणे 'उबिहेहित्ति समर्पय 'ततो कहिं नेहिइत्ति वैनं दारक त्वया अर्पितमसौहार वज्रादिटीप्पण दिनेष्यति ? ततो निर्गतिकत्वात्त्वामेव प्रतिपत्स्यत इति भावः । 'अहोधारं ति ( २९१-३), अहः सर्वमपि व्याप्य धारा-दू
चरितं ॥४२॥
तोयबिन्दुपरम्परालक्षणा यत्र तत्तथाभूतं । 'एन्तगपी त्यादि एयंतगंपि वृ०(२९१-१४), आगच्छन्तमप्यालापकमुद्घोषयन्नास्ते । 'सद्दपडियंति ( २९२-१), शब्दः पतितो बृहत्वाद्व्यापितया सर्वदिक्षु यस्यां सा तथा, बृहच्छब्देन नैषेधिकी |चक्रुरित्यर्थः । 'उस्सारकप्पो'त्ति ( २९२-१३), यत्रैकस्मिन्नेव दिने बहुदिवसयोग्यसूत्रस्य वाचना दीयते स उत्सारकल्पः । 'अम्मोग इयाए'त्ति (२९३-१५), अभिमुखो निर्गत इत्यर्थः । 'तडिउत्ति ( २९५-१२), अभिधानमेतत्तस्य । 'तुब्भे गहेह'त्ति ( २९५-१३), ग्रथयत तावत्पुष्पाणि यूयमित्यर्थः ॥ इत आर्यरक्षितचरितं-तेहिं पारदो'त्ति (२९५-१३), राजा स्वल्पपरिवार आसीदेवेन च पूर्वमेव बहवस्तापसा विकुर्विता आसन्नितिभावः । 'तंपी'ति (३००-१२), तस्य गृहं वदनं-तोरणमाला 'अग्घेण'त्ति ( ३००-१३ ), अक्षतपात्रवस्त्रादिना 'पजेणं ति प्रशस्तकुसुममिश्रजलादिना 'तेवि सुविणय'मित्यादि, (३०२-९) यथा-वैरस्वामिन्यध्ययनार्थमागते भद्रगुप्ताचार्याः क्षीरभृतनिजपतनहकमागन्तुकेन पीतं ददृशुस्तथा वैरस्वाम्यपि स्वप्नमद्राक्षीत् , केवलं तेन किञ्चिदुद्धरितं क्षीरं दृष्टं यथा च भद्र
॥४२॥ गुप्ताचार्यैः स्वप्नार्थः परिणमितस्तथा एभिरपीत्यर्थः। 'अजवइरा भणंती'त्यादि (३०२-१४ ) वैरस्वामिना आर्यरक्षित उक्तः-कुरु त्वं, किमित्याह-'जइतं'ति, ननु जविकं किमुच्यत इत्याह-'एअंपरिकम्मं एयरस'ति यथा श्रीधरादि
Jain Education
na

Rrjainelibrary.org

Page #91

CASSESSMS
पाट्याः सङ्कलनादीनि परिकाणि तथा जविकान्यप्येतस्य दशमपूर्वस्य परिकर्मभूतानि, ततश्च जविकलक्षणपरिकर्मश्रुताध्ययनं कुरु येन दशमपूर्वाध्ययनयोग्यो भवसीत्यर्थः । 'अहिगते'ति (३०४-८), अधिगतजीवादितत्त्वा चिन्तेई'त्यादि सा श्राविका चिन्तयामास-मैवं भवतु यदुत वयमत्र नगरे ऊर्जितं-समाहात्म्यं जीवित्वा ततो 'देहबलियाए'त्ति (३०४-९.), भिक्षया वृत्तिं करिष्याम इति । 'जुयलएणं कुंडियाइ'त्ति ( ३०५-२), कुण्डिया नाम शौचार्थ करप-18 त्रिका तया युगलकेन च-अडकच्छाबन्धयोग्येनैकेनाधःपरिधानेन द्वितीयेन तु प्रावरणेन सार्द्ध प्रव्रज्यामङ्गीकरोमीत्यर्थः। 'बत्तीसं सीसेत्यादि ( ३०७-२), द्वात्रिंशन्मोदकलाभनिमित्तसूचिताः परम्परया युष्मत्सन्तानव्यवस्थापका द्वात्रिंशच्छिष्या भविष्यन्तीति भावः। 'वइदिसत्ति (३०७-१२), उज्जयिन्यां, 'सुत्तमंडलीए'त्ति (३०८-८) सूत्रपाठकयतिमण्डल्यां । 'अइसय' गाहा 'साणुग्गहो' गाहा (३०८-१४), अत्र च द्वितीयगाथायां क्रिया, विष्वक्-पृथग अकार्षीदार्यरक्षित इति प्रक्रमाद्गम्यते, कान् ?-अनुयोगान्-चरणकरणानुयोगादीन् केन?-'कालियसुअंच इसिभासियाई इत्यादि-IP गाथावक्ष्यमाणश्रुतविभागेन नयाँश्च-नैगमादीन् अकार्षीदिति वर्तते, कथम्भूतान् ?-सुष्छु निगृहितो-व्याख्यानिरोधेन छन्नी-8 कृतो विभागो येषां ताँस्तथाभूतान् , किमर्थ?-सुखग्रहणादिनिमित्तं, आदिशब्दाद् धारणादिपरिग्रहः, एतच्च कृतवान् कथम्भूतः?-शिष्यान् प्रति सानुग्रहः, किं कृत्वा ?-ज्ञात्वा क्षेत्रमित्यनुस्वारोऽलाक्षणिकः क्षेत्रकालानुभावं आत्मव्यतिरिक्तशेषपुरुषाँश्च मतिः-अर्थग्रहणविषया मेधा-सूत्राध्ययनविषया ताभ्यां परिहीणान् , कथम्भूतःसन्नेतज्जानातीत्याह-श्रुतातिशये 8 कृतोपयोग इति गाथाद्वयार्थः ॥ एवमनुयोगपृथकरणे नयाविभागकरणे च सामान्येनोक्तेऽपि कारणे पुनरपि नयाविभा

For Private
Personal Use Only

Page #92

आव० हारि० टीप्पणं
अनुयोगपार्थक्य
॥४३॥
गकरणे विशेषतः सविस्तरं कारणमाह-सविसयेत्यादि गाथाद्वयं ( ३०८-१४ ), अस्य व्याख्या-इह शिष्यास्त्रिविधाः- केचित्तुच्छमतयोऽपरिणतजिनवचनरहस्या अपरिणामाः, परे त्वेकान्तक्रियाप्रतिपादकाोकनयमतवासितान्तःकरणा उत्सर्गमोहितचेतसोऽतिपरिणामाः, अन्ये तु मध्यस्थवृत्तयः परिणतजिनवचसः परिणामा इत्यभिधीयन्ते, तत्र ये अपरिणामास्ते नयानां यः स्वः स्व आत्मीयो विषयो ज्ञानमेव श्रेय इत्यादिस्तमश्रद्दधानाः, ये त्वतिपरिणामास्तेऽपि यदेवैकेन नयेन ज्ञानं प्रधानं मुत्यङ्गं क्रिया वेत्यादि किञ्चिदुक्तं तदेव तन्मात्रं प्रमाणतया गृह्णन्त एकान्तनित्यानित्यवस्तुप्रतिपादकनयानां परस्परं विरोधं मन्वाना मिथ्यात्वं मा गमन् , येऽपि परिणामा उक्तस्वरूपास्ते यद्यपि मिथ्यात्वं न गच्छन्ति तथापि विस्तरेण नयैर्व्याख्यायमानैर्ये सूक्ष्मविचारादयो बहवो भेदा भवन्ति तान् ग्रहीतुमशक्ता भवेयुरिति मत्वा आर्यरक्षितसूरिभिः ततः कालिके इत्युपलक्षणत्वात् सर्वस्मिन्नपि श्रुते नयविभागो-विस्तरव्याख्यारूपो न कृतः, ततः प्रभृति निरुद्ध इत्यर्थः, इति गाथाद्वयार्थः ॥'न स्कन्धवद् बद्ध मिति ( ३११-१५), यथाऽणुस्कन्धो निविडपरिणतिरूपतयाऽन्योऽन्याविभागेन बद्धो नैवं कर्मेत्यर्थः । ननु बोटिका अपि निह्नवा एव तत्किमिति 'बहुरयपएसे'त्यादिगाथायां बहुरतजमालीत्यादिगाथाद्धये च तदुपन्यासो न कृतः ?, विशेषणार्थखलुशब्दसूचितत्वेन प्राग्व्याख्याता एवेति चेत् , नैवं, बहुरतादिवत् साक्षाकस्मान्नोपोत्ताः?, सत्यं, किन्तु ये द्रव्यलिङ्गादिना किश्चित्सादृश्यं बिभ्रति त एवेहोपादेयत्वेनाभिमताः, ये तु द्रव्यलिङ्ग- तोऽपि भिन्ना अतीव विसंवादिनो बोटिकास्ते भिन्नद्रव्यलिङ्गा मिथ्यादृष्टयो भेदेनेवाग्रे वक्ष्यन्ते, यद्येवं निह्नवप्रभवनगरप्रतिपादकद्वारगाथायां किमिति तन्नगरोपन्यास इत्याशङ्याह-वक्ष्यमाणभिन्नद्रव्ये'त्यादि (३१२-६), यदि पुनरिह
४३॥
Jain Education

XMainalibrary.org

Page #93

तन्नगराद्युपन्यासो न स्यात् तदा तद्वक्तव्यतावसरे द्वारगाथान्तरं कर्त्तव्यं स्याद् , अथैवं ब्रूयात् कृतेऽप्यत्र तन्नगराधुपन्यासे रहवीरपुरं नगरं दीवगमुजाण मित्यादिगाथास्तद्वक्तव्यतावसरे वक्ष्यन्त एव तत्किमत्र लाघवमिति?, यद्येवं बहुरतादिनगराणामपीहोपन्यासोऽनर्थकस्तद्वक्तव्यतावसरेष्वपि सविस्तरं तन्नगरादेर्वक्ष्यमाणत्वाद्, विशेषविवरणं वक्ष्यमाणमिति चेद् अत्रापि तत्समानमित्यलं प्रपञ्चेन । 'महातवोतीरप्पभ' इत्यादि ( ३१८-२), राजगृहाबहिर्वैभारगिरेर्निकट-14 वत्तीं पञ्चधनुःशतायामविस्तरजलाशयाभिधानविशेषोऽयमिति भावः । 'दृष्टान्तोऽपि न साधनधर्मे त्यादि (३२२-२)जीवात्कर्म न वियुज्यते इत्यादी प्रयोगे जीवस्य स्वकीयदेशा दृष्टान्त्वेनोपन्यस्तास्तेषु च यत्त्वया साधनत्वेनोपन्यस्तमन्योऽ-10 न्याविभागेन युतत्वं-मीलनं परस्परं बन्ध इतियावत् तन्न सिद्धं, न हि ते जीवाद्भेदेन व्यवस्थिताः सन्तोऽन्यतः कुतश्चि | दागत्यान्योऽन्याविभागेन सम्बध्यन्ते, कुत इत्याह-ताद्रूप्येण-एकत्र पिण्डीभूतत्वेन अनादिसिद्धत्त्वात्तेषां, स्वप्रदेशवत् जीवात्काप्यभिन्नं भविष्यतीत्याह-'भिन्नं चेत्यादि ( ३२२-३) । यदशनादि निह्नवनिमित्तं कृतं तत्परित्यागे परिभोगे वा भाज्यमितिव्याख्याद्वयेनोक्तं, कथम्भूतं पुनस्तदशनादीति दर्शयति-तत्र भाज्यं मूल'इत्यादि (३२५-२७), अयं च गाथावयवः पक्षद्वयेऽपि समान इति व्याख्याद्वयं कृत्वा पश्चाद्विवृतः॥ समाप्ता निवाः ॥'चतुर्थस्य चे'त्यादि ( ३२७-१५), रूपाणि-पुत्तलिकादीन्यजीवानि रूपसहगतानि तु-सचेतनख्यादीनि अथवा निर्भूषणानि-रूपाणि भूषणावृतानि तु-रूपसहगतान्यभिधीयन्ते । स एव सामायिकादिर्गुण'इत्यादि (३२७-२३ ), पर्यायास्तिकमतेन हि द्रव्यस्यावास्तवत्वात्सर्वेऽपि पदार्था गुणरूपा एवेति प्रसङ्गतः शेषपदार्था अपि सामायिकवद् गुणरूपाः सेत्स्यन्तीति सर्वार्थसाह
*KAREERASACRACTIONS
Jain Education internacional
For Privale & Personal use only
M

Page #94

है
कमादिशब्दं निर्दिशति, य एव द्रव्यास्तिकेन द्रव्यतयाऽभ्युपगतः स एव सामायिकादिरर्थः पर्यायास्तिकमतेन गुणः, अयञ्च आव०
द्रव्यपर्याहारि०
गुणशब्दो गाथापर्यन्तादानीयात्र योज्यते आवृत्त्या स्वस्थानेऽपि योक्ष्यते, युक्तिमाह-यस्मात् 'जीवस्स एस गुणोत्ति व्यस्ते- यास्तिको टीप्पणं नाप्यनेनावयवेन जीवस्य गुणो जीवगुण इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः सूचितो द्रष्टव्यः, ततश्चेत्थं प्रयोगद्वारेण तात्पर्यमवसेयं-इह
यदेवोत्तरपदेन तत्पुरुषसमासे प्रतिपाद्यते तदेव परमार्थः, तद्यथा-तैलधारा, प्रतिपाद्यते च जीवगुण इति षष्ठीतत्पुरुषोत्तरप-13 ॥४४॥
देन सामायिकादिर्गुणः तस्मात्स एव गुणः परमार्थसन् , न पुनस्तदतिरिक्तो जीवः, तस्य धारातिरिक्ततैलवत् तत्पुरुषपूर्वपदप्रतिपादितत्वेनौपचारिकत्वादितिभावः । 'अपर्याय इत्यादि (३२८-१२), यद्यपर्याये परिज्ञा नास्ति तर्हि त एव पर्याया वस्तुसन्त एवेति पर्यायास्तिकेनोक्ते सत्याह-'नच ते पर्याया'इत्यादि (३२८-१३)। 'एकैकस्ये'त्यादि (३२८-२७), तत्र क्षपकश्रेणिप्रपन्नस्य चतुर्वनन्तानुबन्धिषु मिथ्यात्वमिश्रपुञ्जद्वये च क्षपिते सम्यक्त्वपुञ्जस्यापि चरमपुद्गलग्रासक्षपणो द्यतस्य वेदकसम्यक्त्वं विज्ञेयं, सदनुष्ठानप्रवृत्तिं कारयतीतिव्युत्पत्तेः कारकसम्यक्त्वं सदनुष्ठानवतां चारित्रिणां वेदितव्यं, रोचयत्येव सदनुष्ठानं न तु कारयतीति रोचकं तत्त्वविरतसम्यग्दृष्टीनां, व्यञ्जकं दीपकमित्यनान्तरं, एतत्तु यः स्वयं मिथ्यादृष्टिरपि परेभ्यो जीवादीन् यथावस्थितान् व्यनक्ति तस्याङ्गारमईकादेष्टव्यं । ननु 'अज्झयणपि य तिविह' मित्यादिगाथायामध्ययनमेव व्याख्यास्यते तत्कथमुच्यते श्रुतसामायिकं व्याचिख्यासुरित्याशङ्कयाह-तस्याध्ययनरूपत्वादिति
॥४४॥ 191(३२९-८), अध्ययनं श्रुतमित्येकार्थमित्यर्थः । 'साम्प्रतं फलदर्शनद्वारेणे त्यादि ( ३२९-२१), परो-मोक्षस्तदर्थ-17 ६ मिति वक्ष्यमाणफलप्रदर्शनद्वारेण 'अस्येति सामायिकस्य करणं-निवर्तनं तस्य विधानं कर्त्तव्यमेवेदमिति प्रतिपादयिष्यती
Jan Education
For Private Personal Use Only
neibrary.org

Page #95

हा त्रिविधनिविधत्वादिसामायिक लाभक्षेत्रादि
त्यर्थः। 'स्थूलसावयेत्यादि ( ३३०-७), त्रिविधं त्रिविधेनेति यद्भगवत्यां श्रावकस्य प्रत्याख्यानमवाचि तद्राजान्तःपुरिकाद्यासेवनकाकमांसभक्षणादिस्थूलसावद्ययोगविषयं न पुनरेकेन्द्रियसङ्घट्टनादिसूक्ष्मसावद्ययोगविषयमिति । 'जइ किंचि' गाहा ( ३३०-७), न विद्यते प्रयोजनं येन तदप्रयोजनं-बलिभुक्पिशितादि अप्राप्यं-मेरुशिरःसमुद्भूतचन्दनवृक्षादि यद्येवम्भूतं किञ्चिद्वस्तु विशेष्य-तदाश्रित्येत्यर्थः त्रिविधंत्रिविधेन प्रत्याचक्षीत श्रावको न कश्चिद्दोषः, किंवत्?-स्वयम्भूरमणाश्रयमत्स्यवद्, यथा स्वयम्भूरमणमत्स्यानां त्रिविधंत्रिविधेन प्रत्याख्याति तथा यदि मध्यमखण्डवर्तिनामप्यत्यन्ताप्रयोजनाप्राप्यवस्तूनां त्रिविधं त्रिविधेन प्रत्याचक्षीत तदा न कश्चिद्विरोध इति गाथार्थः । 'कर्मवेदक'इति ( ३३०-१३), एतावता ह्यशेन कृतसामायिकः श्रावकोऽपि श्रमणवदुच्यते यतोऽसावपि तस्यामवस्थायां यथा श्रमणस्तथा प्रभूतकर्मवे. दको भवतीति । 'क्षेत्रनियमं त्वि'त्यादि (३३१-१०), एतदुक्तं भवति-'विरई मणुस्स लोए' इति ब्रुवता विरतिर्मनुष्यलोक एव भवतीति क्षेत्रनियमः कृतः, सर्ववाक्यानां सावधारणत्वाद्, अयं तु न युज्यते, यतो यदि देवापहारादितो मनुष्यलोकादर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रलक्षणाद् बहिनिर्गतस्य नन्दीश्वरादिशाश्वतप्रतिमादिदर्शनाद्विरतिलाभः स्यात् तदा किं झूयते येन मनुष्यलोकेन तल्लाभं नियमतीत्यभिप्रायवतोक्तं 'विशिष्टश्रुतविदो विदन्तीति । 'तत्रैकैकः प्रदेशो विदिक्ष्वि'त्यादि (३३१-१८), नन्वत्र यतो द्रव्याद् दशानां दिशां प्रभव उन्मीलितो भवति तद्रव्यं दिक्त्वेन विवक्षितं, तच्च त्रयोदशभिरेव प्रदेशैर्भवति न हीनाधिकरित्यत्र का युक्तिरिति, उच्यते, इह मध्ये तावदेकः परमाणुरवस्थाप्यते, तं च यदा अपरे चत्वारः परमाणवो वेष्टयन्ति तदा षण्णां दिशामेवोन्मीलना भवति न विदिशां, एकस्मात्परमाणोर्विदिगुत्थाना
Jain Educa
t
ional

Tww.jainelibrary.org

Page #96

आव० हारि०
टीप्पणं
XEXEYCL
॥४५॥
भावात् षदिक्सम्बन्धस्यैव परमाणोरभिधानाद् ‘एगपएसोगाढं सत्तपएसा य से फुसणा' इति वचनाद्, यदि हि परमाणो- सामाधिविदिक्सम्बन्धः स्यात्तदा एकादशप्रदेशैव स्पर्शना स्यात् न सप्तप्रदेशेति भावः, तस्मान्न पञ्चभिः प्रदेशैदिग्दशकस्योन्मीलना
कलाभः भवति, नवभिरपि न भवति, ये ह्यपरे दिक्षु चत्वारः परमाणवो व्यवस्थाप्यन्ते तैः पुनरपि दिश एवोत्तिष्ठन्ति न विदिशः|| कोणानामन्तर्निविष्टत्वाद् अतो विदिगुन्मीलनार्थमपरेऽपि चत्वारः कोणेषु व्यवस्थाप्यन्ते इति दशदिक्प्रभवं क्षेत्रं त्रयोदशभिः खाणुभिर्भवतीति न हीनाधिकैरिति स्थापना ( ३३१ ) परमार्थतश्चेतस्येवावधारणीया, वृत्तिकृता तु तदुपदर्शनबद्धाग्रहशिष्यावबोधार्थमेवासौ दर्शिता यथावदस्या दर्शयितुमशक्यत्वाद् अभ्युह्या वा प्राज्ञैरिति । 'दो चेव य होंति रुअगनिभ'त्ति (३३१-२५), रुचको नाम गोस्तनाकारो अष्टाकाशप्रदेशनिष्पन्नो यतो दिशः प्रभवन्ति तत्सदृशमूर्द्धाधोदिग्द्वयं भवतीतिभावः । 'देशविरतिसर्वविरतिसामायिकयोस्त्वि'त्यादि ( ३३२-१८) ननु चाधस्तनभूमिकायां प्रज्ञा-1
पके धर्म कथयति उपरितनभूमिकायामधस्ताद्वा व्यवस्थितः सम्भवति सर्वदेशविरत्योः कश्चित्प्रतिपत्ता, तथा तापदिग४|प्यादित्यापेक्षैव ततः सवितुरप्यू धस्तत्सम्भवो घटत एवेति किमित्येवं नियमो, नैतदेवं, यतो देशसर्षविरती विशिष्टगुण
रूपे न विशिष्टविनयमन्तरेण प्राप्यते यस्तु प्रज्ञापकशिरस्यधोभागे वाऽत्यन्तसमश्रेणितया वर्तते स प्रज्ञापकावज्ञाकारित्वात्कथं तदवाप्तिभाग भवेत्?, सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोस्तु देवनारका प्रतिपत्तारः संभवन्ति अत्यन्तव्यवहितत्वेनाशातनाभावाद, आदित्यस्याप्यूर्वाधोदिग्द्वयेऽत्यन्तसमश्रेणिव्यवस्थितसर्वदेशविरतिप्रतिपत्रोर्मनुष्यतिरश्चोः सूक्ष्मेक्षितया विचार्यमा
|॥४५॥ णयोरसम्भव एव लक्ष्यतेऽत एव प्रतिषेधादिति तावदस्माकं सम्प्रदायः, सूक्ष्मधिया त्वन्यथाऽपि भाव्यमिति । 'प्रवाहत'
Jan Educat
on
L
aw.jainelibrary.org

Page #97

द इति (३३३-६), सामान्यतो न विशेषतः प्रतिक्षणं सर्वभावानामपचीयमानत्वादिति । 'पविध'इत्यादि (३३३-१४), न चात्र दुष्षमदुष्षमायामत्यन्तक्लिष्टत्वाद्विलवासिषु सामायिकाभाव आशंकनीयो, यतः प्रज्ञप्त्यामप्युक्तं-उस्सन्नं धम्मसन्नपरिवज्जिय'त्ति उसन्नमिति प्रायोग्रहणेन ज्ञायते सम्यक्त्वमात्रप्रतिपत्ता कश्चिद्भवत्यपि । 'द्विविधस्य दर्शनचारि-13 त्रसामायिकस्य शैलेशी'इत्यादि (३३४-१६), ननु यथाऽस्य तथा सिद्धस्यापि पूर्वप्रतिपत्तिमङ्गीकृत्य सम्यक्त्वसा-16 मायिक विद्यते तत् किमिति सिद्धस्य चतुर्णामपि निषेधः ?, सत्यं, किन्तु सम्यक्त्ववर्जसामायिकत्रयं संसारस्थानामेव सम्भवति तत्साहचर्यात्सम्यक्त्वसामायिकमपि संसारिणां सम्बन्धि विचार्यते, तथाभूतं तु सिद्धे नास्तीति निषिध्यत इति न दोषः। 'जघन्यस्थितिकर्मबन्धकत्वादिति ( ३३५-१३), एतदुक्तं भवति-येन केनचिन्यायेनेह लध्वी स्थितिर्लभ्यते तथा गृह्यते, ततश्च यद्यपि कश्चित्क्षपकादिः शुभाध्यवसायतः सत्कर्मस्थिति लघु करोति तथापि तत्कालबन्धस्थित्य|पेक्षया सत्कर्मस्थितिबृहत्तरैव भवति, अतो जघन्यपदे विचार्ये बन्धस्थितिर्गृह्यते न तूपात्तसत्कर्मस्थितिरिति भावः, ननु तथाप्यन्तकृत्केवली यो भविष्यतीति किमिति स एवेह गृहीत इति चेद्, उच्यते, अयं ह्येकहेलयैव समस्तकर्मक्षयं कृत्वा झगित्येव मोक्षलक्ष्मी प्राप्स्यतीति शेषक्षपकेभ्यो विशुद्धाध्यवसायत्वादतिलघुतरस्थितिबन्धक इति विशेषतो गृह्यते, नन्वनिवृत्तिबादरादारभ्य सर्वेऽपि क्षपकास्तुल्यपरिणामा इत्यागमः ततो व्यर्थ विशेषग्रहणमिति चेत् , सत्यं, किन्त्वस्त्यपूर्वकरणे क्षपकाणामपि परस्परं विशेषोऽसङ्ख्येयलोकाकाशप्रमाणाध्यवसायस्थाननिष्पन्नत्वात्तस्य, अत एवोक्तं 'दर्शनसप्तकातिक्रान्त' इति दर्शनसप्तकातिक्रान्तो ह्यपूर्वकरणादारभ्य प्राप्यते, अपूर्वकरणे च याः काश्चित्कर्मप्रकृतयो बन्धे व्यवच्छिद्यन्ते तासा
Jain Education ca
n al
For Privale & Personal use only
(Colww.jainelibrary.org

Page #98

-
--
आव० हारि० टीप्पणं
॥४६॥
मसौ शेषक्षपकेभ्यो जघन्यस्थितिबन्धको भवतीति युज्यत एव विशेषग्रहणं, भवत्वेवं तथापि समुत्पन्नकेवलज्ञानाद्यवस्थो- सामाधिन्तकृत्केवली सामान्यतः किन्न गृह्यते येन विशेषणद्वयमुपादीयते दर्शनसप्तकातिक्रान्तः क्षपक इति चेत् , सत्यं, किन्त्वति-8 कलाभ: कान्तदर्शनसप्तकक्षपकावस्थयोरेव कर्मसप्तकस्य जघन्यो बन्धःप्राप्यते नान्यत्र, तथाहि-अक्षीणदर्शनसप्तकस्य तावन्मन्दाध्यवसायत्वादेव न जघन्यबन्धसम्भवः, क्षपकावस्थोत्तीर्णस्यापि क्षीणमोहस्योत्पन्नकेवलस्य वा कर्मसप्तकबन्धस्यैवाभावान्न तज्जघन्यबन्धसम्भव इति विशेषणद्वयाददोषः। 'देशविरतिसामायिकं त्वि'त्यादि (३३६-४), एतदुक्तं भवति देवनारकयतिश्रावकाश्चत्वारोऽवधिस्वामिनः, तत्राद्यत्रयस्य देशविरतिप्रतिपत्त्यसम्भव एव, श्रावकोऽप्यवधिज्ञानं प्राप्य देशविरतिं प्रतिपद्यते इत्येवं न, किन्तु पूर्वमभ्यस्तदेशविरतिगुणः पश्चादवधि प्रतिपद्यते, कुत इत्याह-देशविरतिलक्षणगुणपूर्वकत्वात्तदवाप्तेः-अवध्याप्तेरित्यर्थः, अन्ये त्वन्यथाऽप्यत्र व्याचक्षते, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति । 'प्रवर्द्धमानपरिणामेत्यादि ( ३३६-१७), अयमत्र भावार्थः-यथा 'सबाओलद्धीओ सागारोवओगे'त्यादिक आगमः तथा 'उवओगदुगम्मि चउरो पडिवजे इत्ययमप्यागम एव अतः परस्परप्रतिस्पर्द्धिसैद्धान्तिकवचसां विषयव्यवस्था न्याय्या, सा चेय-याः सम्यक्त्वं लब्ध्वा मिथ्यात्वं गतानां पुनरपि कुतश्चिच्छुभोदयात्प्रतिक्षणं वर्द्धमानाध्यवसायवतां सम्यक्त्वचारित्रादिलब्धयो भवन्ति ताः साकारोपयोगोपयुक्तस्य द्रष्टव्याः, यास्तु प्रथमसम्यक्त्वलाभकालेऽन्तरकरणप्रविष्टस्यावस्थिताध्यवसायस्य सम्यक्त्वादि
॥४६॥ लब्धयो भवन्ति ता अनाकारोपयोगेऽपि भवन्ति न कश्चिद्दोषो, न चैता अनाकारोपयोग एव भवन्तीति नियमो विज्ञेयः, उपयोगद्वयेऽप्यतासां संभवात्, केवलमनाकारोपयोगे यदा भवन्ति तदा 'उवओगदुगम्मी'त्यादि सूत्रं चरितार्थ भवति,8
Jain Education
a
l
For Private
Personal Use Only
R
v
.jainelibrary.org

Page #99

अन्तरकरणे च वर्तमानः सम्यक्त्वश्रुतसामायिके समकालमेव कश्चिदतिशुद्धत्वाद्देशविरतिमपरस्त्वतिविशुद्धतरत्वात्सर्वविरतिं तत्समकालमेव प्रतिपद्यत इति प्रथमौपशमिकसम्यक्त्वलाभकालेऽवस्थितपरिणामस्यानाकारोपयोगिनोऽपि चत्वार्यपि सामायिकानि सम्भवन्तीति न कश्चिद्विरोधः। अथ कोऽयमुपशमसम्यग्दृष्टिरित्याह-'ऊसरदेसे त्यादि गाथा अतिप्रसिद्धत्वान्न वित्रियन्ते, भवत्वेवम्भूत उपशमसम्यग्दृष्टिः, अवस्थितपरिणामता तु कथमस्येत्याह-जं मिच्छस्से'त्यादिगाथा (३३६-२०), अस्या व्याख्या-यद्-यस्मात्कारणान्मिथ्यात्वस्यानुदयोऽतो न हीयते तस्य परिणामोऽन्तरकरणे वर्तमा-| नस्य, हानिकारणमिथ्यात्वपुञ्जस्यानुदयाद्, वर्धतां तहीति चेदित्याह-यद्-यस्मात् तत्र वर्तमानस्य यद्दर्शनमोहलक्षणं सत्कर्म तदुपशान्तमतो न परिणामस्य वृद्धिरपि, अनिवृत्तिकरणे हि वर्तमानस्य मिथ्यात्वस्योपशमार्थ प्रतिक्षणमासीत् तस्य परिणामवृद्धिः, अन्तरकरणे तु प्रविष्टस्योपशमनीयाभावाद्दाह्याभावे वह्नरिव कुतस्तस्य परिणामस्य वृद्धिः?, यत एवं न हीयते नापि वर्द्धते तत्परिणामस्तन कारणेनावस्थित इति गाथार्थः। 'अन्यथे'त्यादि (३३७-१०), एतदुक्तं भवति-प्रकरणादनुवर्तमानं चतुर्विधमपीह सामायिक सम्बध्यते, अन्यथा-यदि तत्सम्बन्धो नाभिप्रेतः स्यात्तदा सामान्येन नारकादयोऽपि द्वे त्रीणि वा सामायिकानि लभन्त एवेति किमर्थ 'उक्कोसजहन्नं वजिऊणे'त्यादि विशेषतो मनुष्यग्रहणगर्भमुत्तरार्द्ध कुर्यात् , सामान्यजीवाश्रितावगाहनाविचार एव हि कृतः स्याद्, विशेषतो मनुष्याश्रयावगाहनां विचारयति चेत्तस्मात्प्रकृतसामायिकचतुष्टयसम्बन्ध एवाभिप्रेत इति निश्चेतव्यम् । 'मतिश्रुतज्ञानलाभचिन्तायामित्यादि (३३८-७), अयमत्र भावार्थः-पूर्व ज्ञानपञ्चकविचारे मतिश्रुतज्ञानयोः शुद्धास्वेव तिसृषु लेश्यासु लाभ उक्तः इदानीं तु 'सम्मत्तसुअं
RAKAASAKACAKC
Jain Education Collona
For Privale & Personal use only
naw.jainelibrary.org

Page #100

आव० हारिक टीप्पणं
सामाधिकलाभ:
॥४७॥
त सबासु लहइत्ति अनेन लेश्याषद्वेऽपि तल्लाभ उच्यते इति कथं न पूर्वापरविरोध इति, अत्रोत्तरमाह-'उच्यते'इत्यादि (३३८-८), इयमत्र भावना-इह मनुष्याणां द्रव्यलेश्यादयोऽपि प्रत्यन्तर्मुहूर्त्तमपरापरा एव भवन्त्यतस्तेषां द्रव्यतो भावतश्च विशुद्धलेश्यात्रयोदय एव सम्यक्त्वादिलाभो, देवनारकाणामपि भावतोऽपि शुद्धलेश्यात्रयोदय एव, द्रव्यतस्तु लेश्याषट्वान्यतरलेश्योदयेऽपि सम्यक्त्वादिप्राप्तिः स्यादेव, तेषां हि 'काऊ काऊ तह काऊनील' इत्यादिना आगमेन या द्रव्यलेश्याः प्रतिपाद्यन्ते ता आमरणान्तमवस्थिता एव न परावर्तन्ते, ननु द्रव्यलेश्या भावलेश्योपष्टम्भकत्रीं भवति, ततश्चाधः सप्तमपृथ्वीनारकादीनां संक्लिष्टकृष्णलेश्याधुदये सदावस्थिते सति कुतो विशुद्धभावलेश्यासम्भव इति चेद्, उच्यते, तेषां हि गिरिसरिदुपलघोलनवैचित्र्यन्यायात् केनचिच्छुभोदयेन सत्यपि कृष्णलेश्याधुदये शुक्लाद्यन्यतरविशुद्धलेश्याद्रव्याण्याक्षिप्यन्ते तैः शुक्लाद्यन्यतरभावलेश्या नारकादेरपि जन्यते, तानि च शुक्लाद्यन्यतरलेश्याद्रव्याणि प्राप्य न कृष्णादि
लेश्या सर्वथा स्वरूपं परित्यज्य तद्रूपतया परिणमति किन्तु तदाकारमात्रं तत्प्रतिबिम्बमात्रं वा स्वीकुरुते, यथा हि दूरटू व्यवस्थिते जपाकुसुमे रक्तप्रभारूपमाकारमानं दर्पणे सङ्कामति, तस्मिन्नेवात्यन्तसविधीभूते स्पष्टं तत्प्रतिबिम्बमादर्श सङ्का
मति, न चासौ सर्वस्वरूपपरित्यागेन जपाकुसुमरूपो जात इति वक्तुं शक्यते, तद्वदिहापि जीवस्य शुद्धाध्यवसायाकृष्टेषु शुक्लाद्यन्यतरलेश्याद्रव्येषु प्रथमं मन्दानुभावेषु कृष्णादिलेश्या तत्सम्बन्ध्याकारमात्रं प्रतिपद्यते पुनस्तेष्वेव प्रकर्ष गच्छत्सु तत्प्रतिबिम्बमङ्गीकरोति तदनुरूपानुभावमात्र प्रतिपद्यते येन सम्यक्त्वादिलाभघातेऽसमर्था भवति न पुनः सर्वथा तद्रूपतां स्वीकरोति दर्पणवदिति भावः, ननु कुष्णादिद्रव्यलेश्योदये सति किमन्यलेश्याद्रव्याण्याक्षिष्यन्ते येनेत्थमुच्यते?, सत्यमेवे
सा॥४७॥
--
Jan Education

jainelibrary.org

Page #101

तत् , तदाह-'उक्तं चे'त्यादि (३३८-१०), अत्र च कृष्णलेश्यायां 'उस्सकइ वा' इतीयानेव पाठो भवति यत्पुनः 'क्वचिद् । अवसक्का वा' इत्येतदपि दृश्यते तदशुद्धमेव, यत इह मध्यमाश्चतस्रो लेश्या उत्तरपूर्वलेश्यासङ्गमे सति यथाक्रममुत्सर्पन्ति |अवसर्पन्ति च, आद्यायास्तूत्तरोत्तरापेक्षयोत्सर्पणं स्याद् अवसर्पणं तु तदधस्ताल्लेश्याभावादेव न भवति, चरमायास्त्वव. सर्पणमेव नोत्सर्पणं, तदुपरिलेश्याभावादिति, तस्मात्स्थितमेतत्-पूर्व भावलेश्यापेक्षया विशुद्धलेश्यात्रये तल्लाभ उक्तः इदानी है त्ववस्थितद्रव्यलेश्यापेक्षयेति । 'किं तदिति तत्र सामायिकजातिमात्रमित्यादि (३४१-१), एतदुक्तं भवति-पूर्व सामायिकजातिमात्रस्वरूपमेव परेण जिज्ञासितमतः किं सामायिकमिति सामान्यप्रश्ने प्रवृत्ते तत्राचार्येणोक्तं 'आया खलु सामइअं पच्चक्खायंतओ भवइ आया' विषयस्तु सामायिकस्य तत्र परेण न पृष्टः केवलं विषयिण्यपि परेण जिज्ञासिते विषयविषयिणोरभेदं चेतसि व्यवस्थाप्योत्तरार्द्धनोक्तो विषय आचार्येण-'तं खलु पच्चक्खाणं आवाए सबदवाणं ति, तथा 'पढमम्मि सबजीवा' इत्यादिना च, तस्मात्सामायिकमेव पूर्व ज्ञेयभावेनोक्तं न विषयः तस्य परेणाजिज्ञासितत्वाद्, यत्त्वस्य पूर्वमभिधानं तद्विषयविषयिणोरभेदेन सामायिकस्यैव स्वरूपाभिधानमितिभावनीयं, इह पुनः सामायिकस्यैव विषयाभिधानमिति सम्बन्धः, केन ?-ज्ञेयभावेन, केषु विषयभूतेषु सामायिक भवतीति विषयस्यैव परेण पृष्टत्वान्मुख्यतया तत्परिज्ञानभावेन पूर्व तु गौणभावेनेति तात्पर्यार्थः । 'इह णेयभावओभिहियंत्ति ( ३४१-२), इह केष्विति द्वारे सामायिकमभिहितं ज्ञेयभावेन विषयस्येति द्रष्टव्यं, पाठान्तरं वाऽत्र दृश्यते 'इह नेयभावओऽभिहिउ'त्ति तत्राप्ययमेवार्थः-इह मुख्य-| तया ज्ञेयभावेन विषयोऽभिहितः पूर्व तु किं सामायिकमित्येवं परेण पृष्टत्वात्सामायिकमेव ज्ञेयभावेनोक्तं विषयस्तु विषयिणः |
Jain Educatio
n
al
For Privale & Personal use only
Baluw.jainelibrary.org

Page #102

आव०
हारि०
टीप्पण
॥४८॥
सामायिकादभिन्न इति मत्वा परेणाजिज्ञासितोऽपि तत्रोक्त इति न ज्ञेयभावेनोक्त इति व्यपदिश्यतेऽत्र तु तथा व्यपदिश्यत | सामाधिएव परेण जिज्ञासितस्योक्तरित्यलं प्रसङ्गेन । 'करचोल्लए'त्ति ( ३४१-१९), करः-अवश्यं देयः चोल्लको देशीवचनत्वा- कलाभ: भोजनवाचकस्ततश्च कररूपश्चोल्लकः करचोल्लकः । 'दवाइजहोवायाणुरूवपडिवत्तिया नीइ'त्ति ( ३४७-२), द्रव्यादिष्वित्यादिशब्दारक्षेत्रकालभावपरिग्रहस्तेषु द्रव्यादिषु इदं द्रव्यं-वस्त्रादि इत्थं ग्राह्यं अनयोः क्षेत्रकालयोरित्थमुत्सगर्गेणापवादेन वा धर्मकथा कार्या ग्लानादिभावयुक्तस्य चेत्थमुपचरणीयमित्यादिरूपो योऽयमुपायो यथोपायं तस्यानुरूपा प्रतिपत्तिः-परिज्ञानं तस्यां-द्रव्यादियथोपायानुरूपप्रतिपत्तौ वर्तितुं शीलं यस्य तस्य भावः सत्ता सा नीतिरुच्यते । 'करणं सहणं चे'त्यादि (३४७-३), गाथार्द्ध, करणं तपसि सहनं चोपसर्गेष्विति यथासङ्ख्यमत्र सम्बन्धः, कस्यां ? दुग्पदि एष व्यवसायः, एतदुक्तं भवति-दुर्गापत्पतितस्यापि दृढधृतितया यत्तपसः करणं-विधानं उपसर्गाणां चाक्षोभ्यतया यत्स-| हनं स व्यवसाय उच्यते ॥ 'श्रुते च अवाप्यत' इति ( ३४७-८), आनन्दकामदेवाभ्यां श्रीमन्महावीरसमीपे सविस्तरं धर्म श्रुत्वा सामायिकमवाप्तमित्यर्थः । 'यथाऽङ्गऋषिणे'ति ( ३४७-१०), अस्य च कथानकं 'चंपाए कोसिअजंगरिसी रुद्दए अ आणत्ती' त्यादिना योगसङ्ग्रहेषूपरिष्टावक्ष्यते । 'एस पुन वेअरणी'त्यादि (३४८-२), कालिंजरो नाम जनपदाधिष्ठितपर्वतस्तस्य वर्त्तिन्यां-मार्गे गङ्गाविन्ध्यपर्वतयोर्मध्य उत्पत्स्यत इत्यर्थः । 'कहियं जह एगा देवी'त्यादि ॥४८॥ (३५०-८), युष्मदन्तःपुरे विद्यते काचिदेवंविधाऽकार्यकारिणी राज्ञी परं रात्री सान्धकारप्रदेशे दृष्टत्वान्न तां सम्यगुपलक्षयामीति राज्ञे कथितमित्यर्थः। 'सोवि चोरो'इत्यादि ( ३५१-३), भूमौ लुठन् कथमपि तस्याः स्पर्श ज्ञातवानित्यर्थः।
Jain Education in
For Privale & Personal use only

Page #103

यमत्र भावार्थ इति । जानन निष्कास्यमानत्वा यानि स्थानानि निरी
'भयपुरोत्ति ( ३५२-५) ऋद्धिर्भूता पूर्व यस्य स तथेति सापेक्षस्य समासः, पूर्वमसावपीश्वर आसीदिति मत्वा लोकस्तस्मै स्निग्धभिक्षादिकं ददाति । 'मा अण्णस्स खण'मित्यादि (३५२-११) त्वद्व्यतिरिक्तान्यदत्ता भिक्षा मया ग्रहीतव्येत्येवम्भूतः क्षणो-नियमो न त्वया ग्राह्यो, मदीयैव भिक्षा ग्राह्या नान्यस्येति भावः। 'लद्धा सुईत्ति ( ३५३-२) लब्धः सद्बोध इत्यर्थः । 'ताहे सो चोरिय'मित्यादि ( ३५४-१), केनोपायेन निष्कासित इति चेद्, उच्यते, तया कुट्टिन्या स प्रोक्त इदं गृहमभ्यन्तरतो गोमयादिना सज्यते त्वमभ्यन्तरापवरकाहिस्तात्पट्टशालायां भव, ततोऽपि भूमिप्रमार्जनादिव्याजेन परतः क्षिप्तस्ततोऽपि परतस्तावद् यावत्खडिकिकाया बहिः प्रक्षिप्य दास्याऽभिहितोऽसौ-किमद्याप्यत्र
तिष्ठसि निष्कासितस्त्वं, गच्छ यथेप्सितप्रदेशमित्ययमत्र भावार्थ इति । 'ताओ न तरंति धरिति (३५४-१०) यद्यपि है प्ररूढस्नेहतया ताश्चतस्रो वध्वस्तं धर्तुमिच्छन्ति तथापि लब्धप्रतिष्ठश्वश्रूजनेन निष्कास्यमानत्वान्न शक्नुवन्ति धर्तुमिति
भावः । 'सबवेयालिउ'त्ति ( ३५५-६) सर्वाण्येव वेलाकूलान्युपलक्षणत्वादन्यानि चावस्थानयोग्यानि स्थानानि निरीक्षितानि । 'बालाणि'त्ति ( ३५६-१२) दुहिता पुत्रश्च बालत्वे वर्तमानत्वान्नाद्यापि परिणयनमनुभवत इति भावः। 'ओहाडिउत्ति ( ३५८-७) वस्त्रादिना आच्छादित इत्यर्थ । 'वंससिहरे अड़े कट्टमित्यादि (३६०-४), वंश-12 शिखरे तिर्यकाष्ठं व्यवस्थाप्यते तस्य काष्ठस्योभयपार्श्वयोद्धे २ कीलिके व्यवस्थाप्येते, तत्रेयं स्थापना- ॥1॥ ततश्च इलापुत्रः पादुके चरणयोः परिदधाति, ते च पादुके मध्यतलप्रदेशे एकैकच्छिद्रयुक्ते, ततोऽसौ खड्गखेटकव्यग्रहस्तस्तियकृतकाष्ठमध्यप्रदेशे स्थित्वा आकाशतलमुत्नुत्य सप्ताग्रतोमुखानि सप्त पश्चान्मुखानि प्रस्तावात्करणानि दत्त्वा ते ।
आ. ९ Jain Ethication
X
w.jainelibrary.org

Page #104

आव० हारि० टीप्पणं
॥४९॥
कीलिके वारं २ पादुकानालिकायामिति-पादुकाच्छिद्रयोः प्रवेशितवानित्यर्थः । 'अभ्युत्थाने सती'त्यादि (३६१-१), सामाधिअत्र हेतुमाह-'विनीतोऽयमित्यादि, यदा ह्यसौ साधूनामभ्युत्थानं-अभिमुखोत्थानलक्षणं करोति तदा विनीतोऽय- कलामः |मिति निश्चित्य साधवस्तस्मै धर्म कथयन्ति तत्कथनाच्चान्यतरसामायिकलाभोऽस्योपपद्यते, ननु च विनयोऽत्र पृथगुपात्त एव अभ्युत्थानमपि च विनयरूपं तत्किमस्य पार्थक्येनोपन्यासः' इति, सत्यं, किन्त्वभ्युत्थानस्य प्रधानविनयाङ्गताख्यापनार्थ भेदेनोपन्यास इति न दोषः । 'देशविरतिप्रतिपत्तिपरिणामस्त्वि'त्यादि (३६१-९), अयमत्राशयः-सर्वविरतेः सर्वसावद्ययोगविरतिलक्षणैकरूपत्वाद् झगित्येवैकसमयेनापि भवति कश्चित्प्रतिपत्त्यारम्भो, देशविरतेस्त्वनेकरूपत्वाद् यावत्पर्यालोचयति केन रूपेणासौ मया प्रतिपत्तव्या तावदसौ परिणामोऽन्तर्मुहर्तेन निष्पद्यतेऽत उक्त-देशविरतिप्रतिपत्तिपरिणामस्त्वान्तर्मुहूर्तिक एव, हेतुमाह-नियमिता-नियता एव काचिद् द्वीन्द्रियवधादिनिवृत्तिलक्षणा या प्राणातिपातादिनिवृत्तिस्तद्रूपत्वाद्देशविरतेः, युक्तिमात्रं चैतत् तत्त्वं पुनः केवलिनो विदन्तीति । 'तित्थयरपवयणे'त्यादिगाथा (३६२-८), अत्र प्रवचनशब्देन तदनन्यरूपत्वात्सङ्घो विवक्षितः, श्रुतं तु द्वादशाङ्गं आचार्यो वैरस्वाम्यादिः गणधरस्तु गौतमादिः महर्द्धिकस्तु सामान्यसाधुरपि य आमोषध्यादिलब्धियुक्त इति, शेषं सुगमम् । 'शोभनमसन'मित्यादि। (३६४-२०), कर्मणो जीवात्सकाशाद्यः क्षेपः स समास इति सम्बन्धः, कया ?-उपशमविवेकसंवरलक्षणपदत्रयप्रतिपत्ति- ॥४९॥ वृत्त्या, समासे हि 'दमदंते मेयजे' इत्यादिगाथायां चिलातीपुत्र उदाहरणं भविष्यति स चोपशमादिपदत्रयप्रतिपत्तिवृत्त्या स्वकर्मप्रत्यासं करिष्यतीत्येवमुपन्यास इति । 'एएण रजं आयतंति (३६६-१३) एष एव राज्यक्षमो न मत्पुत्रो
Jain Education
For Privale & Personal use only

Page #105

बालत्वादिति भावः । 'देवोवि मेत'मित्यादि (३६८-३), तेन देवेन मेतार्यप्रतिबोधनार्थ स मातङ्गोऽधिष्ठितः सन् रोदितुमारब्धः, 'खड्डाए छूढो'इत्यादि ( ३६८-५) मातङ्गगतयां प्रक्षिप्य तं मेतार्य स्वकीयं रूपं प्रदर्श्य देवोऽभिहितवान्-भो मेतार्य! पूर्व तावदनेकधा प्रतिबोध्यमानो न प्रतिबुद्धस्त्वं, साम्प्रतं गर्ताप्रक्षिप्तः 'किह'त्ति कथं करिष्यसीति कथय, 'सो भणती'त्यादि (३६८-६) ततः स मेतार्यस्तस्य देवस्य स्वरूपं ज्ञात्वा तमेवोक्तवान्-मातङ्गसुतोऽयमिति जनमध्ये ममावर्णवादः समभूद् एतस्माच्चावर्णवादान्मां मोचय ततश्च द्वादश वर्षाणि गृहवासं परिपाल्य प्रव्रज्यां ग्रहीष्यामि ततश्च देवो वदति-'किं करोमी'त्यादि, शेष सुगमम् । 'अभओ भणती'त्यादि ( ३६८-९), तं पशुमशुचिं व्युत्सृजन्तं दृष्ट्वा अभयकुमार उक्तवान्-अयं पशुस्त्वद्गृहे रत्नानि मुञ्चति नात्रेति देवानुभाव एवायं, किन्तु तथापि परीक्ष्यते, किहत्ति कथं परीक्षणीय इत्याह-भणितोऽसौ मातङ्ग इति शेषः॥'तस्स एगाए वायाए'इत्यादि (३६८-१६), तेन हि सुवर्णकारेण गृहमानुषाण्यभिहितानि-अस्मै साधवे भिक्षां प्रयच्छत, तैश्च कुतश्चित्कारणान्न तस्यैकेनैव वचनेन भिक्षा साधवे दत्ता, ततश्चासौ सुवर्णकारः स्वयमेवोत्थाय भिक्षादानार्थ गृहमध्येऽतिगतः-प्रविष्टः। 'पहाणो दंडो'इत्यादि (३६९-१४), स दत्तः प्रधानो दण्डः-सामन्तोऽभूत्, कुलपुत्रकशब्देनेहाम्नायायातशेषसामन्तामात्यादयोऽभिधीयन्ते, ततश्चासौ तान् भेदयित्वा अग्रेतनराजानं निष्कास्य स्वयं राजा समभूत् ॥ सम्यग्वादः समाप्तः॥ 'नामगं साहित्ते'त्यादि (३७१-२),
सोऽहं चिलातीपुत्रो यद्यस्ति भवतां शक्तिस्तर्हि रक्षणीयं सुसुमादिवस्तुजातमित्येवं स्वनाम कथयित्वा धनः सपुत्र आधनर्षितः, अयं च चिलातीपुत्रः सहस्राराख्याष्टमदेवलोके समुत्पन्न इति चूर्णिणकारः। प्रत्याख्यानद्वारे 'राया भोगलोलो'
Jan Educati
onal
For Private
Personal Use Only

Page #106

दिलाभष्टान्ताःसूत्र गुणदोषाः
आव०
इत्यादि ( ३७३-१२) स हि राजा भोगलोलुपतया अज्ञानादिदमचिन्तयत्-यदि अक्षतो मम पुत्रो भविष्यति तर्हि हारि० बलान्मामपहस्त्य राज्यं गृहीष्यति ततो मम भोगा न भविष्यन्तीत्यवधार्य जातमात्रानपि पुत्रान् करचरणादीनवयवाँ- टीप्पणं श्छित्त्वा राज्यायोग्यान् करोति । 'कला'त्ति सौवणिकः पुष्पकारो नाम श्रेष्ठी तस्मिन्नेव नगरे परिवसति स्म, 'अमचं
पउमावईत्यादि ( अमच्चो य एगते पउमावईय भण्णइ-वृ०३७३-१३), देव्याऽमात्योऽभिहितः-कथमप्येक मत्पुत्रं राज्ञा व्यङ्ग्यमानं रक्ष ततो यथा भिक्षाभाजनं-स्थाल्यादि भिक्षाया आधारो भवत्येवं मम पुत्रो रक्षित आवयोराधारो भविष्यतीत्येतद् रहस्यगतं रक्षाम इति । अज्झवसाणं सम्मत्तं । 'आरादेसादिवदिति (३७५-१), आर् आत् एस् इत्येते आदेशा एतेषु च वर्णानां क्रमनिर्देशमात्रं विद्यते न पुनरभिधेयतया कश्चिदर्थः प्रतीयते इत्येवम्भूतं निरर्थकमभिधीयते ।
'वाकछलादीति ( ३७५-५), अत्रादिशब्दादर्थच्छलपरिग्रहः, अत्र च द्वयेऽप्युदाहरणं विवक्षया नवकम्बल इत्यायेकमदपि भवति, अत्र हि नवः कम्बलो यस्येत्येवं नवकम्बलशब्दयोरेकवचनान्तत्वे नवशब्दस्य नूतनत्वाभिधायित्वे च विवक्षिते
नवकम्बलशब्दयोर्बहुवचनान्तत्वकल्पने नवशब्दस्य सङ्ख्याभिधायित्वे च परिकल्प्यमाने वचनार्थयोरपि छलनोपपद्यते, भेदेन वा किश्चिदुदाहरणान्तरं स्वधिया वाच्यमिति । 'गोशब्दवदिति ( ३७६-८), गोशब्दो हि बहुपर्यायो बह्वर्थ इति तात्पर्य 'दिशि दृशि वाचि जले भुवि दिवि वज्रेशौ पशौ च गोशब्द' इतिवचनाद् एवं सूत्रमपि बह्वर्थशब्दयुक्तं
विधेयमिति । 'प्रतिमुखमनेकार्थाभिधायकं वा सारवदिति (३७६-१३), एतदुक्तं भवति-सारवद्विश्वतोमुखं चेति 18 विशेषणद्वयं स्वतन्त्रतया सूत्रस्य व्याख्यातं, अथवैकमेवेदं सूत्रविशेषणमित्यनेन प्रतिपादयति, ततश्चेत्थं योजना-विश्वतो
SEARNERA
॥५०॥
Jain Educatiorika
W
w.jainelibrary.org

Page #107

मुखं प्रतिमुखं प्रतिसूत्रं अनेकार्थाभिधायकं सत् सारवद्भवतीत्येकमेव विशेषणं, वाशब्दो व्याख्यान्तरसूचकः । 'निर्युक्तिस्त्वित्यादि ( ३७६ - २० ), विचारशब्देनेह चालना गृह्यते । 'धारिणीसहिओ ओलोयण'मित्यादि ( ३७८ - १७ ), अत्र भावार्थ:- धारिण्या सहितो राजा अवलोकनं - गवाक्षं गतः, तत्र धारिणी कण्ड्डा गृहीतं भिक्षामटन्तं द्रमकं ददर्श तं च दृष्ट्वा सानुकम्पा सती नदीसदृशा राजानो भवन्तीतिस्वभर्तारमभिहितवती, यथा हि नद्यस्तोयपरिपूर्ण समुद्रमेव जलेन पूरयन्ति तथा राजानोऽप्यैश्वर्य्ययुक्तसामन्तादिभ्यो द्रव्यजातं ददति न पुनरीदृग्विधरङ्केभ्य इत्युपालब्धवती । 'ताओ भत्तगं नेच्छति'त्ति ( ३७८-२३), भोक्तुं नेच्छन्तीत्यर्थः । 'नोस्कन्धो नोग्राम इतिवाक्यशेष' इति ( ३७९ - २७ ), नोस्कन्धो नोग्रामः स नैगमाद्यशुद्धनयमतेन जीवो नमस्कार इत्यर्थः ॥ तथा 'सम्यग्दर्शन साहचर्य्यादि' त्यादि ( ३८१ - २ ), न केवलं ज्ञानावरणस्य दर्शनमोहस्य च क्षयोपशमेन साध्यत इति योगो, हेतुमाह- सम्यग्दर्शनसाहचर्याज्ज्ञानस्य, एतदुक्तं भवति - यद्यपि श्रुतरूपत्वान्नमस्कारः श्रुतज्ञानान्तर्गतत्वान्मुख्यतया तदावरणक्षयोपशममेवापेक्षते तथापि दर्शनज्ञानयोः सहचारित्वाद्दर्शनमोहक्षयोपशमेनापि साध्यते, अत उक्तं- दर्शनमोहस्य च क्षयोपशमेन साध्यते इति । 'नानाजीवान् (पुनर ) ऽधिकृत्ये त्यादि ( ३८१ -२० ), उक्तमिदं केनाप्यभिसन्धिना गम्भीरवचसा वृत्तिकारेण, परं न सम्यगवगम्यते यतो नानाजीवानाश्रित्यैषा स्थितिः किमुपयोगतो लब्धितो वा १, तत्र यद्युपयोगतस्तर्हि पीठिकायां ज्ञानपञ्चकविचारे मतिश्रुतज्ञानयोर्नानाजीवानाश्रित्योपयोगो जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्त्तिक एवोक्तो, नमस्कारस्यापि तदन्तर्गतवात्तत्कालप्रमाण एव स्याद्, अनेन त्वत्र जघन्यैवैषेत्यन्तर्मुहूर्त्तलक्षणा स्थितिरुक्ता उत्कृष्टतस्तु सर्वकालमिति कथं न
Jain Educational

*****

Page #108

आव० हारि० टीप्पणं
नमस्कारलाभः
विरोधः?, अथ लब्धितःस्थितिरियमुक्ता तर्हि तस्याः सर्वकालभावित्वाजघन्यपदाभिधानमयुक्तं, तस्मादिहवं द्रष्टव्य-नानाजीवानाश्रित्योपयोगापेक्षया जघन्यत उत्कृष्टतश्चान्तर्मुहूर्तमेव लब्ध्यपेक्षया तु सर्वकालं स्थितिरिति, यदेनामेव गाथां विवृ| ण्वन्नाह चूर्णिणकारो-नाणाजीवे पडुच्च उवओगो जहन्नेण उक्कोसेण य अंतोमुहुत्तं लद्धीए सबद्ध मिति एवम्भूतेष्वपि च | स्पष्टेषु चूर्ण्यक्षरेषु केनाप्यभिप्रायेण वृत्तिकृतेत्थमुक्तमिति न ज्ञायते गम्भीराभिप्रायत्वात्तद्वचसामिति । 'अनेन चार्थान्तरेणे'त्यादि ( ३८१-२२), अनेन-नमस्कारस्य पञ्चविधत्वप्रतिपादनेन नम इति पदस्यार्थान्तरेणार्हदादिना सार्द्धमादौ सम्बन्धः आदिसम्बन्धस्तमाहेतियोगः, कया?-वस्तुस्थित्या-परमार्थेन, तत एतदुक्तं भवति-नम इति नैपातिकमेव पदमिति नास्य स्वरूपेण पञ्चप्रकारताऽस्तीत्येकस्वरूपस्यापि नमःशब्दस्य पञ्चप्रकारत्वं प्रतिपादयति चेत्तर्हि सामर्थ्यादेव निश्चीयते आत्मव्यतिरिक्तार्थान्तरभूतार्हदादिपदपञ्चकाभिसम्बन्धादेवास्य पञ्चविधत्वमिति । 'संतपयं पडिवन्ने' गाहा 'सम्मत गाहा ( ३८२), व्याख्या-मग्गणत्ति अत्रानुस्वारो लुप्तो द्रष्टव्यः क्रिया च स्वयमध्याहार्या, ततश्च नारकादिषु चतसृषु
१ यद्यपि वर्तमानेषु बहुषु आदर्शेषु यथाभिप्रेत एव पाठस्तथापि सूरिदृष्टे आदर्श भविष्यति पाठोऽन्यथाविध इति सर्वमेतदुदितं, पाठश्चैवं स्यात्तत्र 'नानाजीवान् पुनरधिकृत्य जधन्यैपैवोत्कृष्टतस्तु सर्वकालमिति' परं तत्रापि चूर्णिकारस्याक्षराण्यनुसृत्य नानाजीवानाश्रित्य जघन्यकाल उपयोगापेक्ष उत्कृष्टकालश्च लब्ध्यपेक्ष इत्यर्थावबोधने न काचित् क्षतिः, नियुक्तिकारेण उपयोगस्यान्तमुंहूकालता प्रत्यपादीति 'एपैवेति वाक्येनानूदिता जघन्या, लब्धेस्तु निवेदिता पृथग, उपयोगश्चोत्कृष्टतोऽप्यन्तर्मुहर्त्तमानो नानाजीवानामविवक्षितः प्रसिद्धेरन्यत्र प्राग् बहुश उक्तत्वाद्वा, अत्र नियुक्तिकारेण जघन्योत्कृष्टविभागमन्तरैवैकजीवमाश्रित्य स्थितिरुक्ताऽन्तर्मुहूर्तलक्षणा ।
Jain Education in
For Privale & Personal use only
XMainelibrary.org

Page #109

मानकान्येषु नूभयाभावो, मग त्यादि (३८३ प्रपश्यते, द्रव्यप्रसादह तानि साक्षायपि प्रायो द्रव्याप्रमाऽरुचि दर्श
गतिषु शेषेषु चेन्द्रियादिद्वारेषु चरमद्वारपर्यवसानेषु सत्पदं-नमस्कारलक्षणमाश्रित्य मार्गणं-प्ररूपणा कर्त्तव्येत्यर्थः, कानाश्रित्येत्याह-पूर्वप्रतिपन्नान् प्रतिपद्यमानकाँश्च, इयमत्र भावना-नरकगतौ नमस्कारस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, तिर्यग्गतौ पञ्चेन्द्रियेष्वेवमेव, विकलेन्द्रियेषु तु पूर्वप्रतिपन्नाः कदाचिद्भवन्ति न प्रतिपद्यमानकाः, एकेन्द्रियेषु तूभयाभावो, मनुष्यदेवगत्योस्तु नरकगतिवद्वाच्यमित्येवं शेषेष्वपीन्द्रियादिद्वारेषु सत्पदप्ररूपणा कार्येति गाथाद्वयार्थः । 'अनुक्तद्वारत्रये'त्यादि ( ३८२-६), अथमत्र भावार्थः-सत्पदप्ररूपणा तावनियुक्तिकृता 'गइ इंदिए अकाए' इत्यादिना पीठिकायां सविस्तरमुक्तेति नेह प्रपश्यते, द्रव्यप्रमाणादीनि तु द्वाराणि यद्यपि वृत्तिकृता तत्रैव भावितानि तथापि नियुक्तिकृता न साक्षात्तत्राभिहितानीति पूर्वमनुक्तत्वादिह तानि साक्षादभिधत्ते, अनन्तरया त्वेकयैव गाथया द्वारत्रयं प्रतिपादयिष्यते, अतस्तदनुरोधादेव द्वारत्रयसङ्ख्याभिधानं, यावता सर्वाण्यपि प्रायो द्रव्यप्रमाणादीनि द्वाराणि पूर्व । |साक्षादनुक्तत्वादिहाभिधास्यन्त इति । 'अन्यथा क्षायिके'त्यादि (३८२-१८), एक इत्यनेनात्मनोऽरुचिं दर्शयति, यतो नमस्कारो मतिश्रुतान्तर्गत इत्युक्तं मतिश्रुते क्षायोपशमिकं भावमपहाय न कदाचिद्वर्तेते, श्रेणिकादीनां तु सम्यक्त्वं चारित्रं वा यदि क्षायिकादिभावे वर्त्तते तर्हि क्षायोपशमिकज्ञानान्तर्गतनमस्कारस्य किमायातं ?, तस्मात् क्षयोपशमभावे एव नमस्कारोऽस्य मतेनेत्यवसीयते, ये त्वन्यथाऽपि वर्णयन्ति श्रेणिकादीनां ते तद्भावभावित्वमात्रतया सम्यक्त्वरूपतामप्यध्यवस्यन्ति नमस्कारस्येति अविरोधः॥'भत्तपाणं च तत्थ विभागउ'त्ति ( ३८५-२), विभागतः कस्मिंश्चित्प्रदेशे लभ्यते कस्मिंश्चिन्नेत्यर्थः । 'एत्थ अट्ट वाया वण्णेयवा'इत्यादि (३८६-२२), इह यासु प्रज्ञापकः प्रश्नं वा शकुन वा
JanEdiX
Sraw.jainelibrary.org

Page #110

आव०
हारि०
टीप्पणं
॥ ५२ ॥
गृहीत्वा निमित्तं किञ्चिदालोचयति ताः प्रज्ञापकापेक्षयाऽष्टौ च दिशोऽष्टौ च विदिशो भवन्ति, तासु यथाक्रमं षोडशैव वातान्
पू०
पू०
सत्तासुओ सत्तामुओ
तुंगारो
तुंगारो
रो
निरूपयन्नाह - ' पाईणवाए' त्यादि, अत्र च स्थापनाप्रतिकूलो वातः स सर्वोऽपि कालिकावातसंज्ञोऽवगन्त कलिंडु त्ति ( ३९० - ५ ), कलिकरण्डक इत्यर्थः । उ ( ३९० - १२ ), स्वे च ते गुणाश्च - जातिसम्पन्नतादकारस्तन्मूर्च्छात्मकत्वाद्, एतदुक्तं भवति-मानस्तावत्स्वपरवञ्चनात्मिका स्वार्थलाभमूच्छितैरेव विधीयते, एवं प्रीत्यन्तर्गतत्वान्मानमाये लोभस्वरूपे एव, अत्र मानाप्रीत्यंशस्य तु क्रोधे इत्येवमंशकल्पना कृता, ऋजुसूत्र | प्रीतिरूपा लोभे त एवाप्रीतिरूपाः परिपूर्णा एव क्रोधेऽ कृतेति शब्दादीनामृजुसूत्राद्भेदोऽन्यथा वा सुधिया भत्तेण मित्यादि ( ३९१-८ ), स हि राजा किलोपोषितस्तीर्थमिति कृत्वा वासुपूज्यप्रतिमान्तिके प्रत्रज्याग्रहणार्थमुच्चलितोऽतः प्रत्याख्यानभङ्गार्थं भक्तादिना ताभ्यां निमन्त्र्यते । 'तो तं माहणा पहए' त्यादि ( ३९३ - ७ ), ततस्तं सुभूमं ते ब्राह्मणाः प्रहारैः प्रहतवन्तः ते च सर्वेऽपि प्रहारा मेघनादाख्यविद्याधरेण तेषामेव ब्राह्मणानामुपरि पात्यन्त
एतेषु षोडशवातेषु मध्ये यः प्रवहणानां | व्योऽनुकूलस्तु गज्जभः ॥ 'कलिद० तुंगा 'स्वगुणोपकारमूर्च्छात्मकत्वादिति स्तेभ्यो य आत्मप्रतिष्ठाप्राप्यादिक उपद० वात गुणबहुमानात्मकः प्रतीत एव, मायापि च स्वगुणोपकारमूर्च्छात्मकत्वेन कृत्वा प० पीताउ दीनां यः प्रीत्यंशस्तस्य लोभेऽन्तर्भावोपीताउ | मतेन त्वखण्डरूपा एव मानादयः न्तर्भवन्तीति उक्तं न पुनस्तत्रांशकल्पना समुत्प्रेक्षणीय इति ॥ ' सो परिखिज्जइ
दे०
बात

उ० बात
उ०
गजभो गनभो
प० गजभो
पूर्व वात
प० पीत
ओ

षोडशवाताः क्रोधादिस्वरूपं
11 42 11
w.jainelibrary.org

Page #111

नीताः ये च शब्दानुसारेण गमाए इत्यादि (४०१-१३-तम कस्मिंश्चित्पु
इति । 'वखिडुति ( ३९५-११-बड्डुखेडु), एकस्मिन् हस्ते गोलकद्वयमेकस्मिन् हस्ते गोलकत्रयं दर्शयित्वा पुनरिन्द्रजालप्रयोगेन केचिद् व्यत्ययेन गोलकान्यत्र दर्शयन्तीन्द्रजालिकाः तद् वट्टखिड्डमुच्यते ॥ 'आकरमुक्तिश्चिक्कणिके'ति (३९७-७), मुच्यते असाविति मुक्तिः-कर्मणि क्तिप्रत्ययः आकरे मुक्तिः-परित्याज्यं लोहकिट्टमित्यर्थः तद्धि गायेनेव परस्परमतिनिभृततया बद्धं भवतीति तत्रापि लोभशब्दः प्रवर्त्तते, लुभ गा_ इति व्युत्पत्तेः । 'पोत्ताई फालेऊण'त्ति ( ३९९-९), बहुमूल्यानि मागर्गे सभयानीतिकृत्वा जीर्णचीवराणि पाटयित्वा एकैकं खण्ड परिधाय प्रावृत्त्य च निर्गत इति भावः ॥ 'अंचिअंच वट्टइ'त्ति ( ३९९-१४), अंचितं नाम दुर्भिक्षं तदासीदित्यर्थः ॥ 'सद्दवेहिणो य'त्ति (४००-६), न केवलं सरजस्का आनीताः ये च शब्दानुसारेण शृगालादिजीवं विध्यन्ति ते च दिक्पालाः शब्दवेधिनश्चत्वार आनीता इत्यत्रापि सम्बध्यते । 'मायासवत्तीए य असमंजसाए'इत्यादि (४०१-१३-तस्स मंजूसाए ) मातृ-दू सवक्या चास्य निमित्तमिति गम्यते विषं प्रक्षिप्य मञ्जषा नद्या प्रवाहिता ॥ 'अमाघाउ'त्ति (४०१-१६) कमिश्चित्पुण्यदिवसे अमारी उद्घोषिता इत्यर्थः । 'अस्य भावार्थ' इति (४०३-१०), अस्य तत्त्वार्थभणितसूत्रस्य भावार्थः कारिकाभिरुच्यते, ताश्चेदानी कारिका यथावैषम्यसम्भवं व्याख्यायन्ते-'सर्वाहारप्रियत्वविदिति (४०३-१४ ), सर्वेषां जीवानां आहारप्रियत्वं वेत्ति स तथा यथा हि ममाहारः प्रियस्तथा अन्येषामपि जन्तूनां स एव प्रिय इत्येवं जानन् स्वशरीरगतशोणितपानरूपाहारप्रवृत्ता दंशमशकास्तान्न वारयेदित्यर्थः। 'सङ्गपङ्कसुदुर्बाधा' इति (४०३-१६), सङ्ग एव पङ्कः सङ्गपङ्कः सुष्टु-दुःखेन बाध्यते सुदुर्बाधः सङ्गपङ्कः सुदुर्बाधो यासां ताः सङ्गपङ्कसुदुर्बाधा दुष्परित्याज्यसङ्गा इत्यर्थः। श्मशा-14
स्वध्यते । 'माय मनुषा नात (१०३
RECAUSALAKAASARALCRICKR
Jain Educatio
n
al
For Privale & Personal use only
aw.jainelibrary.org

Page #112

आव० हारि० टीप्पणं
नादिनिषद्यास्वित्यादि (४०३-१७ ), श्मशानादिषु समुद्भूतानुपसर्गानेको-रागद्वेषविरहितः क्षमेतेति योगः, कथ-मायालोभम्भूतान् , -अनिष्टेष्टान् तत्रानिष्टा व्यन्तरादिकृतादृट्टहासादयस्तान् अभीः-निर्भयः सन् सहेत, इष्टास्तु दिव्याङ्गनाप्रार्थ- * स्वरूपं परी नादयस्तान् अस्पृहो-विगततदभिष्वङ्गः सहेतेति यथासङ्ख्य सम्बन्धः, व सहेतेत्याह-'ख्यादिकण्टकवर्जिते' (४०३-१८), पहकारिका तत्र वर्जनं वर्जितमभाव इत्यर्थः ख्यादय एव मोक्षपथप्रवृत्तानां विघ्नहेतुत्वेन कण्टका इव कण्टकास्तेषां वर्जितं-अ- व्याख्या भावस्तस्मिन् सति, एतदुक्तं भवति-प्रथम स्यादिकण्टकाभाववत्यपि श्मशानादिस्थाने समाश्रिते यदि पश्चात्कथञ्चिदागन्तुका इष्टा अनिष्टा वोपसर्गाः प्रादुर्भवन्ति तान् सम्यगेवारक्तद्विष्टः सहेतेति श्लोकार्थः । 'शुभाशुभास्वि'त्यादि, मनोज्ञामनो ज्ञासु शय्यासु-वसतिषु लब्धासु सतीषु तत्र मनोज्ञायां सुखे समुपस्थिते सति सङ्ग-तत्सुखाभिष्वङ्गं नेयात्-न गच्छेत् दुःखे च समुपस्थिते दुःखं सहेत नोद्विजेतेति यथाक्रम सम्बन्धः, किं पुनश्चेतसा भावयन्निदं कुर्यादित्याह-किं ममानया ( मनोज्ञया ) मनोज्ञया वा कर्त्तव्यं ?, यतः श्वः-आगामिनि दिने त्याज्या परिहर्त्तव्येयं, साधूनामेकत्रावस्थितेरभावात् कोऽत्र प्रतिबन्धो द्वेषो वेत्येवं मनसा परिभावयेदिति श्लोकार्थः। 'नाक्रुष्ट'इत्यादि श्लोकः (४०३-१९), सुगमो, नवरं 'साम्या'दिति रागद्वेषविरहितः सम उच्यते तस्य भावः साम्यं तस्मात् , किमुक्तं भवति ?-परेणाक्रुष्टोऽपि सम-IN तामवलम्ब्य सहेत न पुनस्तमाक्रोशेदिति । 'हतः सहेतैवेत्यादि (४०३-२०), केनचिल्लकुटादिना हतः-ताडितः सन्
॥ ५३॥ सहेत न पुनस्तं घ्नन्तं प्रतिहन्यात् , कथम्भूतः ?-साम्यमिति पूर्ववद्वेत्ति साम्यवित् क्षमैव कर्त्तव्या न परं प्रति क्रोधो मनसाऽपीति, अत्रोपपत्तिद्वारेण भावनामाह-'जीवानाशात् यद्यपि लकुटादिना ताडितोऽहं तथापि न ममानेन जीवित

Jjainelibrary.org
Jain Educatan

Page #113

Jain Educat
नाशः कृतो, यदिवाऽसौ तमपि कुर्यात्को निवारयेत् ?, तस्मान्ममैषोऽपि लाभो यदनेन जीवितनाशो न कृतः, इत्येवं भावना भावनीया, यतीनां शास्त्रविहितत्वात्, यदाह - "अक्कोसहणणमारणधम्मन्भंसाण बालसुलहाणं । लाभं मन्नइ धीरो जहोत्तराणं अभाव॑मि ॥ १ ॥” किञ्च - क्षमायोगाद्गुणाप्तेः भवन्ति हि क्षमावतामिह लोके यशः कीर्त्त्यादयः परलोके च सुगतिप्रात्यादयो गुणाः, 'क्रोधदोषत' इति क्रोधे सति दोषः क्रोधदोषः तस्माच्च क्षमैव कर्त्तव्या, सम्भवन्ति हि क्रोधवतामिहलोकेऽपि प्राणनाशाकीर्त्त्यादयः प्रेत्य च नरकगमनादयो दोषा इति श्लोकार्थः । ' अजानन् वस्त्वि' त्यादि ( ४०३ - २६ ), यद्यपि विवक्षितं किञ्चिज्जीवाजीवादिवस्तुजिज्ञासुः - बोद्धुमिच्छुर्न तत्स्वरूपं जानाति तथापि न मुह्येद्वि(द्वान् ) जन्मापि विफलं मम गर्भेऽपि किं नाहं विलयमुपगत इत्यार्त्तध्यानरूपां विचित्ततां न कुर्यादित्यर्थः, कथम्भूतः ?'कर्मदोषवित्' यो हि रागद्वेषोपहतैर्जन्तुभिः अन्यजन्मनि यान्युपचितानि ज्ञानावरणादिकर्माणि तद्विलसितमेवेदं | नात्रात्मानं विहायापरः कश्चिदपराध्यतीत्येवं कर्म्मदोषं जानाति स कथमार्त्तरूपां विचित्ततामुपगच्छेत् ? प्रत्युत सद्बोधाव| रणकर्म्मक्षपणाय धर्म्मध्यानमेवानुतिष्ठेद्, अन्येषां च ज्ञानिनां चतुर्दशपूर्बधरादीनां सातिशयज्ञानमन्वीक्ष्य ' तथैवेति' यथा निन्दात्मरूपमोहपरित्यागः पूर्वार्द्ध प्रतिपादितस्तथैव कुर्याद् 'अन्यथा नत्विति परेषु सद्बोधमात्मनि चाज्ञतामवलोक्य न मोहपरित्यागरूपप्रतिपादितोपदेशादन्यथा विधेयं, नात्मनिन्दादौ प्रवर्त्तितव्यमिति भाव इति श्लोकार्थः । सर्वेऽपि चैते परीषहाः 'ज्ञानावरणवे द्योत्था' इत्यादिना ( ४०४ - २ ), चतुर्षु कर्म्मस्वन्तर्भवन्तीत्युक्तं केवलं विवृण्वता ज्ञानावरणान्तरायवेदनीयान्तर्भाविन एवोक्ता न मोहोदयजन्याः, ते चामी द्रष्टव्या:-'अरई अचेल इत्थी निसीहिया जायणा य अक्कोसे ।
ational

Page #114

आव० हारि० टीप्पण
क्षुल्लकचाण क्यसप्तवृ. त्तिवृत्तम्
सक्कार पुरकारे सम्मत्तं अट्ठ मोहम्मि ॥१॥ एते सर्वेऽपि परीषहाः कस्य स्वामिनः कियन्तः सम्भवन्तीति प्रतिपादयन्नाह- 'चतुर्दशैत'इत्यादि (४०४-४), स इति संभवोऽभिसम्बध्यते । 'किण्हवन्नएणति (४०४-१२), तिलखलेनेत्यर्थः। 'सिरिघरदिटुंत'मित्यादि (४०४-१८), श्रीगृह-भाण्डागारमुच्यते, तदृष्टान्तश्चायं-स क्षुल्लको राजानमुवाच-यदि कश्चिद्युष्मद्भाण्डागारं विनाशयति तर्हि भवन्तस्तस्य प्राणनिग्रहादिदण्डं कुर्वते नवेति वाच्यं, कुर्म एवेति राज्ञोक्ते क्षुल्लक
आह-यद्येवं मयाऽपि ज्ञानादिरत्नत्रयरूपात्मीयश्रीगृहलुण्टने प्रवृत्तेयं दण्डिता न ममापराध इत्येष श्रीगृहदृष्टान्तः । 'सो टूय किल सुसीस'इत्यादि (४०५-२), स च किल चन्द्रगुप्तश्चाणक्यस्याज्ञाकारी सुशिष्य आसीद्, अत्र च चाणक्येन
चिन्तितं-मया तावदसौ जैनधर्मे प्रवर्तनीयः, केवलमुपायान्तरेण, अन्यथा मां पक्षपातिनं निश्चेष्यतीत्यभिहितं-राजन् |सर्वेऽपि तीर्थिका आकार्य क्रमशोऽन्तःपुरे धर्मदेशनं कार्यन्ते, एतद्रूपदर्शनेन सविलासजल्पितादिभिश्च न क्षोभ्यन्ते तेषां विगतरागद्विषां सम्बन्धी धर्मास्त्वया कार्य इत्याह-'अंतेउरधम्मकहण'मित्यादि । 'उस्सरिउ'त्ति (४०५-३), ओसरिओ-क्षणमेकं स्थित्वा शरीरचिन्तादिव्याजेन यतिक्षोभननिमित्तं पुनरपि निर्गत इति भावः ॥ 'रायसन्नाय'मित्यादि (४०५-४), तेनेालुना राजविदितं नगरे उद्घोषितं-मम गृहे न केनचित्प्रवेष्टव्यं सप्तवृत्तिपरिक्षिप्तं गृहं कारितं । |'उद्देसिइ चेइए'त्यादि (४०५-१०), औद्देशिके स्निग्धमधुरादिके चितिते-केनचिद्दत्ते सति तया प्राभृतिकया अजी
र्णया सत्या ये शिरोवेदनादयः समुपजायन्ते सामान्यतस्ते आत्मसंवेदनीयोपसर्गाः, साम्प्रतं विशेषत आह-'ते चउविहे त्यादि 'सुत्तोथद्धोजाउ'त्ति (४०५-१२), चरणादिरवयव इति गम्यते। 'अपान्तरालिकं नमस्कारफल मित्यादि
न्योलुना राजविलियाजेन यतिक्षोभनासम्मकहण मित्यादि लास
॥५४॥
Jain Educa
ional
For Private
Personal Use Only

Page #115

(४०६-२४), ननु चापान्तरालिकं स्वर्गादिफलमभिधीयते पातनाक्रमायातगाथायां तु 'जीवं मोएइ भवसहस्साउ' इत्यनेन मोक्षलक्षणं फलमभिधास्यते तत्कथं पातनागाथार्थयोर्न विरोध इति ?, तदयुक्तं, अभिप्रायापरिज्ञानात्, न ह्यत्र स्वर्गादिफलापेक्षयाऽपान्तरालशब्द उक्तः किन्तु 'उप्पत्ती निक्खेवो पयं पयत्थो' इत्यादिमूलद्वारगाथाक्रमेणाहदादीनां पञ्चानामपि नमस्कारस्य यत्समुदितं पर्यन्ते फलमभिधास्यते तदपेक्षया मोक्षलक्षणमपीदं प्रसङ्गत उच्यमानमपान्तरालिकं विवक्षितमिति न विरोधः। 'धंतपीति (४०७-१८) अत्यर्थमपि समर्थचित्तेनेत्यर्थः । 'तप्पणईणं गाहा' (४०७-१८), यस्मादेवं पूर्वोक्तनीत्या स एव शुभचित्तनिवन्धनत्वेनापत्कालाधुचितः तस्मात् तम्-क्रनन्तरोक्तं द्वादशाङ्गं श्रुतस्कन्धं प्रण| यन्ति-अर्थतः सूत्रतो वा विरचयन्तीति तत्प्रणयिनो, यदिवा तस्य-प्रस्तुतनमस्कारस्य योग्यास्तत्प्रणयिन उच्यन्ते अहदादय एव तेषां शुभेन चेतसा अयमेवाधिकृतनमस्कारः कृतज्ञतां कृतार्थतां चात्मनो मन्यमानेनानुस्मरणीयो-विधेय इति गाथार्थः । 'अर्थत' इति (४०८-३), सिद्धशब्दाभिधेयतामात्रेणेत्यर्थः । 'कोंकणा'इत्यादि (४०८-१७ कोंकणगदेसे), एकस्मिन्दुर्गे निवसन्तः कुङ्कुणदेशोद्भवाः पुरुषाः सह्यनाम्नः पर्वताद् गोधूमगुडघृततैलादिभाण्डमवतारयन्त्यारोहयन्ति च । 'कुंदुरुक्कपडिबोहियल्लउत्ति (४०८-२०), कुक्कुडेन रुतं कुर्वता प्रातन्निद्रां त्याजितः सन् इति भावः। 'रित्तत्थिक्कस्स'त्ति (४०८-२२), रिक्तस्य स्थितस्येत्यर्थः । 'अन्भुहिउ'त्ति (४०९-३), सोऽपि सिद्धकस्तत्रान्तरे संवेगमुपगतः-प्रव्रज्यां जग्राहेत्यर्थः॥ 'सो य मूयभावेणे'त्यादि (४०९-७.), दासीसुतः किल शिल्पविद्याध्ययनं न कार्यते, ततश्च रथकारेण स्वपुत्रेष्वध्याप्यमानेषु स दासीसुतो मूकत्वेनावतिष्ठतेकिलाहं न किञ्चिच्छृणोमीति, अथ च
AACHALISADSONGRESEARCRACT
Jain Education
D
o nal
For Privale & Personal use only
INuww.jainelibrary.org

Page #116

आव० हारि० टीप्पणं
सर्वां शिल्पविद्यामवधारयतीति भावार्थः । 'किंकम्मय'त्ति (४०९-१५), किंकर्म गच्छन्तीति किंकर्मगाः,भवन्तः कम- | अभिप्राय धिकारं कृतवन्त इति पृष्टाः। 'इमेण तं संघाइय'मित्यादि (४१०-८), अनेन कोकाशवर्द्धकिना यदर्द्धनिष्पन्नमा- सिद्धाधिसीच्चक्रं तत्परिपूर्ण निष्पादितं, कीदृशं च स्वविज्ञानातिशयात् कृतं तदित्याह-ऊद्धीकृत्य प्रक्षिप्तं सद् याति बहुतरं भूदे
कारः |शमाक्रामति अग्रे च कुड्यादौ प्रतिघातस्थाने प्रस्खलितं निवृत्तं सत् न तत्रैव निपतति किन्तु प्रतिमुखं निवर्त्तते यावतो, भूभागात्प्रक्षिप्तं तावन्तं पुनरपि निवृत्तं सदाक्रामतीत्यर्थः, ऊर्द्धस्थानेन च स्थितं सन्न पतति किन्तु तथैव तिष्ठति, इतरस्य च तन्नगरवासिनो वर्द्धकेः सत्कं यत्नेन घटितं तत्किमित्याह-'जाती'त्यादि (४१०-९) सुगम । 'महाविस्संदा दोन्नित्ति (४११-१६), द्वे पापाणमयकुण्डिके तत्राभूतामित्यर्थः । तेसिं कप्पराण'मित्यादि (४१२-१), तेषां चाकाशेन गच्छत्पात्राणामग्रतः सितवस्त्रपिधानः पतग्रहको गच्छति तन्मध्यस्थिता च टोप्परिका-कडाहिका कस्यचिदुपासकस्य गृहे गता, सा च सर्वप्रवरे आसने तैरुपासकैः स्थापिता, अन्यथाऽनादरेण दृष्टा सती अगृहीत्वैव भक्तपानादिकं स्वस्वामिनोऽन्तिकमायाति सातिशयत्वादिति भावः। 'कट्टविरूढगोत्ति-(४१३-१३), एकस्मिन्काष्ठे समारूढोऽन्यानि समाकर्षति । 'कादाचित्कं वा कम्में'त्यादि (४१५-३ ), यत् किल पीठफलकादिनिर्मापणं तस्मिन्नेव क्षणे प्रारब्धं तस्मिन्नेव निप्पद्यते न पुनः प्रासादादिवन्नित्यं प्रतिदिनं क्रियते तत्कादाचित्कं कर्माभिधीयते, प्रासादादिनिर्माणं तु बहूनि दिनानि यावन्नित्यव्यापारं शिल्पमुच्यते । “भरहदारएणं ति (४१६-८), भरतो-नटस्तत्पुत्रेण । 'अगडे'त्ति (४१६-१४),ठा॥५५॥ राज्ञा समादिष्टं-कूप एकः प्रेषणीयो, रोहकेणोतं-आरण्यको ग्राम्यकूप एकाकी समागच्छन् विभेतीति भवद्भिर्नागरिककूपः
--561
D
Jain Educatio
ww.jainelibrary.org

n
al

Page #117

M
ANORAKASACARE
प्रेष्यो यतस्तेन सममात्मीयं प्रेषयामः । 'वणसंडो'त्ति, तस्य ग्रामस्य पूर्वस्यां दिशि वनखण्ड आसीत् , स च पश्चिमायां दिशि प्रक्षेप्तव्य इति राज्ञा समादिष्टं, रोहकेण तु ततः स्थानादुच्चाल्य तस्यैव वनखण्डस्य पूर्वदिग्भागे ग्राम संस्थाप्य राजवचोऽनुष्ठितं । 'क्षीरान्नं चाग्निं विना संस्करणीय मित्यादिष्टे उत्कुरुटिकायां रविकिरणतप्तकरीपपलालााष्मणा संस्कृतमित्याह-'परमन्न'मित्यादि (४१६-१५), 'चक्कमज्झभूमीए'त्ति (४१७-१), गन्त्रीचक्रोत्थापितरेखामध्येन सहि किल नोत्पथो नापि मार्गश्च, चक्राक्रान्तरेखाद्वयमध्यस्यैव लोकरूढ्या मार्गत्वादिति भावः । 'पडिक्कमोरूढो'त्ति (४१७-१-| वृ० एडगारूढो), तदारुढो हि किलावनिं पादाभ्यां स्पृशति ततश्च न चरणैर्नापि यानेनेत्याराधितं भवति । 'वासदेय-| भंडाणं विकओ जाउ'त्ति (४१८-१), यावद्भाण्डं वर्षेण विक्रीयते तावदेकदिवसेन विक्रीतमिति भावः । 'उदृवामि'त्ति (४१८-६), उष्टा इत्यर्थः। 'लक्खाविउत्ति (४१८-१६-वृ० लक्खाए विलिंपित्ता)वैद्येन स कृकलासो लाक्षार सेनानुलिप्तो येन मदीयोदररक्तानुलिप्तोऽसाविति तस्य भ्रान्तिः समुत्पद्यते । 'गयघयणगोलखंभे खुडगमग्गित्थि पइ-|
पुत्ते' इत्यत्र (गाथा ९४०) गयत्ति द्वारमाश्रित्य केचिन्न गजदृष्टान्तं व्याचक्षतेऽपि तु गतगोदृष्टान्तमित्याह-'अन्ने दी गाविमग्गो सिलाए'त्यादि (४१९-१२) अत्र च भावार्थः-तस्करैर्गावोऽपहृतास्तासां च शिलानिचाकीर्णमार्गेण है
नीतत्वात्पदं नोपलभ्यते अपरस्य तु कस्यचित् स्वबुद्धिप्रकर्षादुदरावष्टम्भेनावाङ्मुखनिपतितस्योदरे गवां पदानि प्रतिबिम्बि-| तानि तदनुसारेण मार्गमुपलभ्य निवर्तितास्तेन गाव इत्यस्योत्पत्तिकी । 'उवाहणाणं भारेण उवहिउ'त्ति (४१९-१५), यदा ह्यसौ भण्डो देव्या निर्विषयः समाज्ञातस्तत उपानद्रथितमालां वंशप्रान्तेऽवलम्ब्य देव्याः समीपमागतः, पृष्टश्च तया
Jain Educati
o nal
For Privale & Personal use only
Di

Page #118

आव० हारि० टीप्पणं
| किमेषोपानन्माला ?, स प्राह-एवम्भूता निरामया तस्य राज्ञो देवी वर्तत इत्येवम्भूता त्वत्कीर्तिरितः स्थानात् त्वया नि- अभिप्रायप्कासितेन मया बहुषु देशेषु नेतव्या, न चैतावदुपानद्व्यतिरेकेण तावन्तो देशाः पर्यटितुं शक्याः, ततो देव्या चिन्तितं- सिद्धाधिसाम्प्रतं तावदेष एवैतज्जानाति निर्गतस्तु सर्वत्र मां विडम्बयिष्यति तस्मादिहैव तिष्ठत्वेष इति भीतया तत्रैव धृत इति । कार: भावार्थः। 'हत्थो दूरं पसारिउत्ति (४२०-५), कारणिकैर्हि द्वयोरप्यत्यन्तसदृशं रूपं दृष्ट्वा निश्चितं-न व्यन्तरिकामन्तरेणैवम्भूतं सर्वावयवैरविसंवादिरूपं कश्चिन्निवर्तयितुं क्षमो, निसगर्गेण हि यत्र द्वयोः सादृश्यं भवति तत्रावश्यं कश्चिदवयवः कथञ्चिद्विसंवादी भवति, नैवमत्र तस्मादनयोरेकयाऽवश्यं व्यन्तरिकया भाव्यं, परं काचिदिति न ज्ञायतेऽतस्तत्परिज्ञानार्थं तैस्तद्भर्त्ता दूरं प्रेषितः, ते च द्वे अप्यभिहिते-तस्य पुनरप्यत्रागतस्य सतो भवत्योर्मध्ये या प्रथममासनं दास्यति तस्या एवासौ भर्तेत्यभिधाय पुनरेवाकारितः, तस्य चागच्छतो व्यन्तरिकयाऽपर्यालोचितकारित्वात् सहसा दिव्यानुभावेन करमतिदूरं प्रसार्यासनं दत्तमतोऽवगतं कारणिकैरेषा व्यन्तरीति भावार्थः । 'एवं नायं (असद्दहंतेसु) पुणोचि पट्टविऊणे'त्यादि (४२०-१३), एवं ज्ञातममात्येन योऽनया पूर्वस्यां दिशि प्रेषितः स द्वेष्यो, राजादयस्तु नेदं श्रद्दधति |भणन्ति च-अवश्यं द्वयोर्मध्ये एकः कश्चनापि पूर्वस्यामपि प्रेषणीयः किमत्र द्वेष्यत्वं ?, इत्येवं तेष्वश्रद्दधानेषु पुनरप्यमात्येन तद्भर्तृद्वयं पूर्वापरदिग्वतिग्रामयोः प्रस्थाप्य तयोः शरीरकारणवार्तासूचकौ युगपवौ पुरुषौ तद्गृहे प्रेषितौ, ताभ्यां च प्रत्येक
॥५६॥ तद्भर्तद्वयशरीरकारणमात्यन्तिकं तस्यै निवेदितं, तया च लोकचित्तानुवृत्त्यर्थमुक्तं-यद्यपि द्वयोरपि समानमात्यन्तिकं शरीरकारणं तथापि एष यः पश्चिमायां दिशि प्रेषितः स मन्दसंहननोऽसमर्थो वेदनानिवहमधिसोढुं अतः स एव प्रतिजा
Jain Educationine

D
ainelibrary.org

Page #119

Jain Educatic
गरोचित इति मायावचोविरचनां विधाय तस्यैव समीपं गता नेतरस्येति, राज्ञाऽप्यवगतं यदुतास्या अयमेव प्रिय इति भावार्थः । 'सित्थगकरो' त्ति ( ४२१ - १ ), मधुसिक्थकरः सर्वप्रकृतिभ्यो राज्ञा याचित इति भावः । 'उन्भामिय'त्ति कुशीलेत्यर्थः । 'पडुप्पा इयं त्ति (४२१-२ ), उपपतिना सार्द्धं निधुवनसमये उत्तानया स्थितया जाल्या मध्ये भ्रामरं मधु दृष्टमिति भावार्थ: । 'वाउत्तिए'त्ति व्यागुप्तया मधुसिक्त्थादर्शनेन व्याकुलया, अनेन संस्थानेन स्थितां दृष्ट्वा मद्दुश्चरितमसौ ज्ञास्यतीति विचारशून्ययेत्यर्थः । 'पुरोहिओ निक्खेवर घेत्तृणेत्यादि ( ४२१ - ४ ), एकस्मिन्नगरे पुरोहितः प्रतिवसति, तत्समीपे च तीर्थयात्रादिप्रवृत्तलोका निक्षेपकान् मुक्त्वा व्रजन्ति, स चान्येभ्यः प्रत्यागतेभ्यस्तान् समर्पयति, एकेन तु द्रमकेन यन्मुक्तं तन्न प्रयच्छति, स च तदलाभालिशाचीभूतस्तं पुरोहितं स्वद्रव्यं याचमानो मार्गे गच्छताऽमात्येन ददृशे, संजातकृपेण चानेन राज्ञे निवेदितं, अन्यदा च पुरोहितेन नक्कं राज्ञा समं द्यूतक्रीडाप्रवृत्तेन हारिते सति स्वनामाङ्कितमुद्रिका ग्रहणके सारिता, ताञ्च पूर्वसङ्केतितपुरुषो राज्ञः सकाशाद्गृहीत्वा पुरोहितगृहं ययौ, तन्मुद्रिकासाभिज्ञानेन च तद्भार्य्यायाः सकाशाद्रमकगृहीतद्रव्यं समानीय राज्ञः समर्पितवान् राज्ञा च स द्रमकनिवलकः स्वद्रव्यभृतनिवलकानां मध्ये प्रक्षिप्तः, स च द्रमक आकार्योक्तः - अमीषां मध्ये यस्त्वदीयस्तं गृहाण, तेन च प्रत्यभिज्ञाय स्वकीयो गृहीत इत्ययमत्र भावार्थः, एतदनुसारतश्च चूर्ण्यक्षराणि नेयानि । 'तहेव एगेण निक्खित्तं ति ( ४२१ - ९ ), तथैवैकेन | पथिकेन कस्यचिद्वणिजः समीपे सहस्रद्रव्यभृतनिवलको न्यासीकृतः तेन च वणिजा स उत्सीवितः शुद्धद्रम्माः स्वयं गृहीताः स च कूटद्रम्मैर्भृतः, कूटाश्च किल निस्सारत्वात् स्वल्पं देशं रुन्धन्तीत्यधस्तात्कर्त्तयित्वा सङ्कटीकृत्य पुनरपि सीवितः, शुद्ध
Aational

,
66
ww.jainelibrary.org

Page #120

आव० हारि० टीप्पणं
कारः
॥५७॥
द्रम्मास्तु बहुद्रव्यत्वात्किल प्रभूतदेशे मान्तीति, विवाद सञ्जाते कारणिकैः पुनरपि शुद्धद्रम्माणां सहस्रे तु प्रक्षिप्ते नासौ | अभिप्राय निवलकः सीवितुं शक्यते अतो ज्ञातं वणिग्विलसितमिदमिति भावार्थः । अन्ये त्वन्यथापि भावयन्ति, तच्च विस्तरभया- सिद्धाधिनोच्यतेति । 'नाणए तहेव निक्खेवतों इत्यादि (४२१-१२), अत्रापि कस्यचिद्वणिजः समीपे शुद्धबहुमूल्यचउल्ल-11 कादिद्रम्मस्वरूपनाणकभृतनिवलको न्यासीकृतः, तेन वणिजा ते द्रम्मा बहुमूल्यत्वात्स्वयं गृहीतास्तत्र च निवलके|| अल्पमूल्याशुद्धपणाभिधं नाणकं प्रक्षिप्तं, स्वामिनि चागते समर्पितो निवलकः, तेन चोक्तं-नेदं मदीयं नाणकं, त्वया परा-1 वर्तितमिदमिति, विवादे संजाते कारणिकैरुक्तं-भो पथिक ! कस्मिन् संवत्सरे त्वया इदं अस्य समर्पितं ?, कथितश्चानेन | संवत्सरः, ततः कारणिकैर्वणिर निर्भसितस्तस्मिन्काले पणानां निष्पत्तिरेव नासीद् आधुनिकत्वादमीषां, तदाऽविद्यमाना. स्तवाननैते कथं समर्पिताः?, तस्माद्यदस्य सत्कं नाणकं तत्समर्पय, समप्पितं च तत् वणिजा, दण्डितश्च राज्ञेति भावार्थः, एतदनुसारतश्शूपयॆक्षराणि नेयानि । 'अन्नेवि भिक्खइंतगा'इत्यादि ( ४२१-१५), यदा हि तेन भिक्षुणा तस्मै निक्षे-10 पकः समर्पितः तदा द्यूतकारैरुक्तम् -अन्येऽपि भिक्षवोऽस्माभिः सह समायातास्तिष्ठन्ति ततस्तेऽप्यस्यां युष्मन्मञ्जूषायां |
सर्व सुवर्ण स्थापयिष्यन्त्यतस्तानप्याकारयाम इति व्याजेनोत्थाय सर्वे निष्क्रान्ता इति भावार्थः । 'पिइमिस्सय'त्तिHI(४२२-७), मातापित्रोः पूज्यवचनमिदं मातापित्रादय इत्यर्थः । वडिपउत्तं न उग्गमइ'त्ति (४२२-१३), भर्तार
C ॥५७॥ मन्तरेण कलान्तरदत्तं द्रव्यं न लभत इत्यर्थः । 'परिभट्ठउ'त्ति (४२२-१६) परिव्राजकः । 'तजाएण य तज्जायं सिलोगो'त्ति (४२३-१९), "तजाएण य तज्जायं, तन्निभेण य तन्निभं । तारुवेण य तारुवं, सरिसे सरियं विणिदिसे ॥१॥
'कारणिकवाण, तस्माद्यदस्य व भिक्खईत माभिः सह
OCOCCASSASSACRACOCOCK
JanEducation
VImininelibrary.org

Page #121

Jain Education
इत्येवं चूडामणिपठितश्लोकोऽयं द्रष्टव्यः । 'बीओ आपुच्छइ सम्भाव' मित्यादि ( ४२३ - २० ), द्वितीयो येन न सम्यगवगतं स उपाध्यायं पृष्टवान् ममानेन सार्द्धं सममेवाधीयानस्य न शास्त्रसद्भावमावेदयसि त्वं, अस्य तु सम्यक्कथयसीति तं सकोपाभिसन्धिमालोक्योपाध्याय स्तौ पप्रच्छ- कुतो व्यतिकरादिदमभिधीयते !, ताभ्यां सर्व्वं यथावृत्तमावेदितमुपाध्यायाय, तत्रैकः प्राह - मया घटस्य विपत्तिमालोक्य "तजाएण य तज्जायमित्यादि पर्यालोचयता वृद्धासुतस्य मरणमादिष्टं, अपरस्त्वाह-ममेत्थमवगतं, घटस्तावदयं भूविकारो भग्नः सन् भुव एव मिलितः एवं सोऽपि वृद्धासुतस्तदुद्भव - त्वात्तस्या एव मिलिष्यति, यदुक्तं - "तजाएण य तज्जाय" मित्यादि, गुरुणा च स मन्दप्रज्ञः शिष्य उक्तः - तज्जाएणेत्यादिश्लोको द्वयोरपि मयैकरूपतया व्याख्यातः, स्वप्रज्ञादोषात्तु न तव सम्यक् परिणत इति कोऽत्र मम दोष इति । 'अत्थसत्थे - कप्पओ दहिकुंडउच्छुक लावस्से' त्यादि ( ४२४ - २ ), अर्थशास्त्रं - नीतिशास्त्रं तत्प्रावीण्ये कल्पको दृष्टान्तः, कथानकं चेदमुपरिष्टाद्योगसङ्ग्रहेषु न्यक्षेण वक्ष्यते, स्थानाशून्यार्थे च लेशतः किञ्चिदुच्यते-पाटलीपुत्रनगरे नन्दाभिधानेन राज्ञा कल्पकाभिधानो निजामात्यः कस्मिंश्चिदपराधे सकुटुम्बोऽन्धकूपे प्रक्षिप्तः, तद्भोजनार्थं च कोद्रवकूरभृतशरावकं पानीयं च किञ्चित्प्रक्षिप्यते तच्चाल्पमिति वैरनिर्यातनार्थं जिजीविषुः कल्पक एवैको भुङ्क्ते न शेषाणीति कल्पकव सर्वाण्यपि मृतानि, नन्दश्च कल्पकबुद्धिबलेनैव राज्यमकरोद्, अतस्तमन्धकूपे क्षिप्तं मत्वा समस्तप्रतिपक्षराजवर्गेण पाटलीपुत्रे वेष्टिते नन्दः कल्पकं स्मृतवान् कथितं च तत्पुरुषः- देव ! तत्र कूपे प्रक्षिप्तं भक्तमद्यापि कश्चिद्गृह्णाति ततः कूपादाकृष्य कल्पकः सप्रणयं राज्ञाऽभ्यर्थितो न भवबुद्धिमन्तरेणापदियं निस्तीर्यते तस्मात् कुरुष्व किञ्चिदुपायं, अतः
tional

Page #122

आघ०
हारि० टीप्पणं
॥ ५८ ॥
कल्पकेनात्मीयपुरुषान् प्रेष्य नदीपरतटावासितसमस्त प्रतिपक्षराजवर्गस्याख्यापितं अर्वाग्भागान्नावमारुह्याहमागमिष्यामि परतस्त्वात्मीयमन्त्रिणः प्रेपणीया येन नदीमध्ये सन्धानमुच्यते, समायातास्तथैव, कल्पकेनोक्तं- इक्षुकलापकस्य मुष्टिबद्धस्याधस्तादुपरि च छिन्नस्य मध्ये किं भवति ? कुण्डे प्रक्षिप्तदनो वाऽधउपरिच्छिन्नस्य मध्ये किं भवति ?, इत्येवमसम्बद्धं जल्पं किश्चिद्विधाय प्रतिनिवृत्तः, तैश्च मन्त्रिभिर्गत्वाऽऽत्मीयस्वामिभ्यो निवेदितं, ते च राजानश्चिन्तयन्ति - नेत्थमसम्बद्धं कल्पको जल्पति कदाचिदपि, परमस्मदीया मन्त्रिणस्सर्वेऽपि तेन भेदिताः सम्भवति हि सबै तत्पार्श्वे सकलबुद्धिसम्पन्नत्वाद्, यदिवाऽसौ जीवतीत्यस्माभिर्ज्ञातमभविष्यत् तदा विग्रहमपि नन्देन समं न कश्चिदकरिष्यत् तस्मादिदानीमप्यपसरणमेव श्रेय इत्येवं विमृश्य सर्वे प्रनष्टाः इत्येवं कल्पकस्य नीतिशास्त्रे प्रावीण्यमिति । 'लेहे जहा अट्ठारसे' त्यादि ( ४२४ - २ ), यः किल लाटकर्णाटद्रविडदेशजादिलिपीनामष्टादशकमपि वेत्ति तस्य वैनयिकी, अथवा कश्चिदुपाध्यायो राजपुत्रान् पाठयति, ते च दुर्ललितत्वाल्लाक्षागोलकैः क्रीडन्ति न पुनरधीयते, अत उपाध्यायेन स्वबुद्धिप्रकर्षात्तथैव क्रीडन्तोऽप्यमी यथा २ अक्षराण्येकद्वित्राद्यङ्काश्च निष्पाद्यन्ते तथा २ भूमौ गोलकप्रक्षेपं कारयित्वा समस्तलिपीगणितञ्च ग्राहिताः न च क्रीडारसस्तेषां निरुद्ध इत्युपाध्यायस्य वैनयिकी । 'खायजाणएणं भणिय मित्यादि ( ४२४-३), खातं - कूपवाप्यादि तत्स्वरूपज्ञायकेन केनचिन्नैमित्तिकेन केषाञ्चित्कूप खननप्रवृत्तपुरुषाणां कथितम्, एतावद्दूरमवनौ खातायामत्र जलमुन्मीलयिष्यति, तैस्तावत्समधिकं खातं तथापि जलं न प्रादुरस्ति, ततो नैमित्तिकाय तैराख्यांतं - अतिक्रान्तं भवत्कथितं स्थानं तथापि न पानीयमुन्मीलति, नैमित्तिकेन प्रत्यवाचि - यस्मिन्नेव प्रदेशे मया कथितं तस्मिन्नेव जलं केवलं
Jain Educationlanational

अभिप्रायसिद्धाधि
कारः
॥ ५८ ॥
w.jainelibrary.org

Page #123

तत्रैवैकस्मिन्पार्चे कूपतटं ताडयत यूयं थासकेन-कुद्दालकेनेत्यर्थः, तथैव तैरनुष्ठितम् , उद्भूतं च तोयमिति नैमित्तिकस्य ६ वैनयिकीत्येवं चूर्ण्यक्षराणि मन्तव्यानीति । 'अणेगआसावहोत्ति (४२४-६) अनेकानश्वानावहतीत्यनेकाश्वावहः,
तेन गृहे तिष्ठतोऽन्येऽप्यश्वा बहवो भवन्तीत्यर्थः।गईभोदाहरणे-कश्चिद्राजा तरुणवयस एव पुरुषान् स्वसन्निधौ धारयति न वृद्धान्, अन्यदा च ससैन्यः कमपि शत्रुमनुधावितोऽसौ, अरण्ये च तोयमन्तरेण वाध्यमानायां सेनायामबहुदृष्टत्वेन तरुणपुरुषेषु जलस्थानान्यजानानेषु किमत्र कटके अस्ति कश्चिद्वद्धो यो जलाशयान् जानीत इत्येवं राज्ञा पृष्टं, तत्र चैकेन पदातिना पितृभक्तेन राज्ञः प्रच्छन्नं स्वपिता वृद्ध आनीत आसीत् , तेन च पृष्टेनसता राज्ञः कथितं यत्र किल खरश्चरणाघातान्प्रयच्छन् सादरं भूमिमाजिघ्रति तत्र स्वल्पेऽपि खाते जलमवाप्यते इति वृद्धश्रुतिः, तथैव च खानिते तस्य राज्ञस्तोयशिरादर्शनमभूद्, अन्ये त्वाचक्षते-येन मार्गेण तोयगन्धमाजिघन्तो रासभा जग्मुस्तन्मार्गमाश्रित्य नीतं समस्तमपि सैन्यं तेन वृद्धेन दृष्टश्च जलाशय इति, वृद्धस्य वैनयिकीत्येवं चूर्ण्यक्षराण्युन्नेयानि । 'लक्षणोदाहरणं' (४२४-८-लक्खणे वृ०), पारसविषये कस्यचिद्गृहे प्रभूतास्तुरङ्गमाः, तेन चाश्वस्वामिना एतावदश्वसमूहमध्ये स्वेच्छयाऽश्वद्वयं त्वया भृतौ वर्षान्ते । ग्राह्यमित्युक्त्वा कश्चिदश्वरक्षको धृतः, तस्य च तदुहिता सार्द्ध सङ्गतिरभूद्, वृत्तिकाले च समायाते अश्वरक्षकेन सा तदुहिता पृष्टा-अमीषां मध्ये कथय किमपि लक्षणयुक्तमश्वद्वयं येन तद्गृह्णामि, तयाऽभिहितोऽसौ-सर्वेष्वश्वेषु अरण्ये | | विश्रब्धमुपविष्टेषु घोलचर्मः-चर्ममयाधारविशेषःस पाषाणखण्डानां भृत्वा उपरिष्टाद्वक्षशाखातो मोक्तव्यः तथा पटहस्तदग्रतो वादनीयः इत्येवं कृते यौ न समुत्त्रस्यतस्तथा खुक्खुरकेण-चर्ममयेन पाषाणखण्डभृतेन पृष्ठतो वाद्यमानेन सर्वानपि 8
Jain EducatiRinna
For Privale & Personal use only
T

Page #124

आव०
हारि० टीप्पणं
॥ ५९ ॥
Jain Education
वाहय यौ शेषाश्ववाहनिकातोऽधिकं निर्बहतः तौ द्वावपि गृहाण, तेन सर्व तथैव कृत्वा वेतनकाले - मूल्यकाले अश्वस्वामी | याचितो ममामुकममुकं चाश्वं देहि, तुरङ्गमस्वामी तु समस्तलक्षणयुक्तौ ताविति कृत्वाऽऽह - एतद्वर्ज शेषान् सर्वानपि गृहाण किमेताभ्यां करिष्यसि ?, स तु तद्वर्ज नापरं कमप्यश्वमिच्छति, ततश्चाश्वस्वामिना स्वभार्योक्ता - प्रदीयतामस्मै स्वपुत्रिका येन गृहजामातृत्वं प्रतिपन्नो नाश्वौ गृहीत्वाऽन्यत्र व्रजति, सा च हीनोऽसाविति नेच्छत्यमुमर्थं, ततोऽश्वस्वामी भार्याऽवबोधाय वर्द्धकिसुतं दृष्टान्तीकरोति, किमर्थमाश्रित्येति चेद् उच्यते- लक्षणयुक्तेन स्वगृहे धृतेन कुटुम्बं धनकनकादिना वर्द्धत इति, साम्प्रतं स एव दृष्टान्तो भाव्यते - एकस्य कस्यचिद् भागिनेयस्य मातुलकेन वर्द्धकिना स्वदुहिता परिणेतुं दत्ता, गृहजामाता च कृतः, कर्म्मान्तरं त्वसौ न किञ्चित्करोति, अतो वर्द्धकि दुहित्रा प्रेरितः किमिति पुरुषत्रतरहितं परदत्तमुपजीवंस्तिष्ठसि ? विधेहि किञ्चित्कर्मान्तरमिति, कुठारं गृहीत्वा काष्ठकर्त्तनार्थमटवीं गतः, स्वाभिलषित काष्ठप्राप्य - भावाच्च प्रतिदिवसं रिक्त एव निवर्त्तते षष्ठे च मासे लब्धं कृष्णचित्रककाष्ठं, तत्र च कुलकः - कलशिकाचतुर्थीशरूपो धान्यमापकविशेषो घटितः तद्विक्रयार्थं च द्रव्यस्य लक्षेण देय इत्युक्त्वा स्वभार्याऽऽपणपथे प्रेषिता, सा च तन्मूल्ये | लक्षं याचमाना लोकैरुपहस्यते, अपरस्तु बुद्धिमान् वणिक्कश्चित् कारणेनेह भवितव्यमिति विमृश्य यावत्तेन धान्यं मिमीते तावन्न कथञ्चित्क्षीयते अतो धान्याद्यक्षयनिमित्तं लक्षमपि दत्वा तेन गृहीतः, ततः प्रभृति तेन सलक्षणजामातृकेन गृहे धृतेन सर्वमपि वर्द्धकिकुटुम्बं धनधान्यादिना वृद्धिमुपययौ, तथा त्वमपि निजदुहितरं यद्यस्मै प्रयच्छसि तदाऽनेनास्मद्गृहे | तिष्ठता समस्तलक्षणोपेतमश्वद्वयमपि तिष्ठति, तदश्वद्वयमाहात्म्येन च सर्वाः सम्पदः करस्था एव भवन्ति अस्माकमित्यादि ।

अभिप्रायसिद्धाधि
कारः
॥ ५१ ॥
w.jainelibrary.org

Page #125

बहविधमक्त्वा दापिता तस्मै दुहितेत्यत्र अश्वाधिपते(नयिकीत्येवं सभावार्था चूर्ण्यक्षरगमनिका । तेणसीवणीए'त्ति (४२५-१) तस्करसीवनिकया नष्टसीवन्येतियावत् । किमिति तेन वैद्येन स्तोकं विषमानीतमित्याशङ्क्याह-जं किं बहुणेत्यादि ( ४२५-६), यद्-यस्मात्कारणात् किं निस्सारेण वस्तुना विषेणान्येन वा बहुनाऽपि क्रियते ? प्रतिपक्षदर्शनेनापि निस्सारेण किं बहुना ? अपि तु प्रतिपक्षोऽपि सार एब प्रदर्शनीयः स्वल्पोऽपि, यथा तेन वैद्येन विषप्रतिपक्षः स कश्चिप्रधानः स्वल्पोऽप्यगदो दर्शितो येन शतसहस्रजन्तुवेध्यपि विषं झगित्येव निवर्तितं, तस्मान्न स्वल्पं बहु वा वस्तु चिन्तनीयं, किन्तु विवक्षितस्य वस्तुनो य आयो लाभो निष्पत्तिरितियावत् तदुपाये यत्कुशलत्वं तस्यैव दर्शन-प्रकटनं कर्त्तव्यं, एतदुक्तं भवति-किमल्पबहुत्वविचारेण ? येनैव विवक्षितकार्यनिष्पत्तिस्तत्रैव यत्नो विधेय इति भावार्थः। 'सुकियं भणंति अहो सीया साडीत्यादि (४२५-१६), शुष्कामपि-अनामपि स्नानशाटिकां ते कुमाराः शीतलामपि व्यपदिष्टवन्तः, तृणं च द्वाराभिमुखं कृत्वा व्यपदिशन्ति अहो सुदीर्घमिदं, क्रौञ्चनामा जीवविशेषः स किल शेषदिवसेषु स्नानावसाने मङ्गलार्थमुपाध्यायस्य प्रदक्षिणीकृत्याऽऽरात्रिकवदवतार्यते तत्र च दिवसे विपर्ययेणावतारितः, एवं कुमारैरनुष्ठितेऽवगतमुपाध्यायेन-कथमिति ? चेद् उच्यते-शीतला शाटिकेति ब्रुवाणैः कुमारैः स्वमातापित्रादीनि मां प्रति शीत
लानि-विरक्तानीति सूचितं, दीर्घतृणदर्शनेन च मम पलायनार्थ दीर्घः पन्थाः प्रदर्शितः, क्रौञ्चविपरीत्यावतारणेन तु दमरणमावेदितं मम, तथा चाह-'सीयाणंति (४२६-२)श्मशानसात्कर्तुं मृगयन्ति-मारयितुमिच्छन्तीत्यर्थः, वैपरीत्येन
हि कौञ्चावतारणादिकृत्यानि किल मृतस्यैव क्रियन्ते न जीवत इति निश्चित्य प्रपलाययामास उपाध्याय इति, कुमाराणां
Jain Educa
t ional
For Privale & Personal use only

Page #126

आव० हारि०
टीप्पण
कारः
॥६
॥
CASCORSA
* तथा सूचयतां उपाध्यायस्यापि तथैव निश्चिन्वतो वैनयिकी । 'नीबोदकोदाहरणं' (४२६-२), काचिद्वणिग्जाया अभिप्रायचिरप्रोषिते स्वभर्तरि मन्मथव्यथितान्तःकरणा दास्याः सद्भावमाख्यातवती-समानय कश्चिदुपपति, न शक्नोमि सोढुमन-5 सिद्धाधिमनिरोधमिति, तयाऽपि कश्चिदन्विष्य समानीतः, स च नखप्रक्षालनाद्यावश्यकम्-अवश्यकरणीयतारूपं कारितो रात्रौ च । गृहं प्रवेशितः, स च पानीयं पातुमिच्छंस्तदेव प्रत्यासन्नं प्राप्तं नासीद्वाऽन्यजलमित्यादिकुतश्चित्कारणात् नीत्रोदकं पायितः, तच्च किलोदकं नीवमध्यवर्तित्वग्विषसर्पशरीरं स्पृष्ट्वाऽधस्तान्निपपात, विषदिग्धजलपानाच्च मृतोऽसौ, तया च वणिग्दयि-- तया रात्रावेव नगरबहिर्वत्र्तिदेवकुलिकायां त्याजितः, तं चाभिनवप्रक्षालितनखं दृष्ट्वा नगरामात्येन नापिताः सर्वेऽप्याकायोक्ताः-केन भवतां मध्येऽस्य नखाः प्रक्षालिताः ? कस्मिन् वा देशे स्थितस्येत्याद्यापृष्टे तन्मध्यादेकेन जगदे-अमुकवणिग्दासीवचनात्सर्वमावश्यकमिदं मया कृतं, अतः सा दासी राजपुरुषैः प्रहता, तया च वणिग्भार्या निरदेशि, सा चामात्येनाकार्य पृष्टा-किमिदं ?, तया कथितं-न जानामि किश्चित्, केवलं नीवोदकं पीतमनेन निशायां, अतो निश्चितममात्येनभवितव्यं नीत्रेषु विषधरेण एतन्मरणान्यथानुपपत्तेः, प्रलोकितो नीव्रप्रदेशो दृष्टश्च त्वग्विषसर्प इत्येष चूर्ण्यक्षरभावार्थः। 'गौणे त्याद्युदाहारणं (४२६-५), कश्चिदकृतपुण्यो यं यं व्यवसायमारभते स स विपद्यते, ततो मित्राद् याचितबलीवः। सकलं दिवसं हलं वायति रात्रौ पुनः समर्पयति, अन्यदा तु सन्ध्यायां तत्समर्पणार्थमायातो मित्रं च भुञ्जानं दृष्ट्वा लज्जया न समीपमायातः केवलं तस्य पश्यतस्तदीयवाटके प्रक्षिप्ता बलीवाः, तेन च मित्रेण न सङ्गोपितास्ततो वाटकानिर्गतास्तस्करैश्चापहृताः, ततोऽसौ अकृतपुण्यस्यैव पार्षे याचितवान् , स तु प्राह-मया तव पश्यत एव मुक्ता इति मम |
ORGANISAA%*
For Privale & Personal Use Only
A
Join Education diconal
w
.jainelibrary.org

Page #127

आ० ११
Jain Educ
कोऽत्र मम दोष इति ?, एवं विवादे द्वावपि राजधानीं प्रति गन्तुं प्रवृत्तौ, मार्गे चाश्वात्पतितेन केनचिद् अकृतपुण्यः पुमानुकः- एनं प्रपलायमानमश्वं व्यावर्त्तय, तथैव तेन कृते मर्माहतोऽश्वो मृतः तेनाप्यसौ गृहीतः, एवं त्रयोऽपि जना राजधान्या बहिस्ताद्वटवृक्षस्याधस्ताद्रात्रावुषिताः, अपरेऽपि लोमन्थिकाः - नटास्तत्रैवोषिताः, अकृतपुण्यपुरुषेण चानयोर्यावज्जीवं दासोऽहं भविष्यामीति विचिन्त्य वटवृक्षे दण्डीखण्डेनोल्लम्बितं, त्रुटिते च तस्मिन्नधोवर्त्तिनटमहत्तरो निपतता व्यापादितो, अतस्तैरपि नटैः प्रारब्धोऽसौ ततः सर्वैरपि यथावृत्तव्यतिकरेऽमात्यस्य कथिते तमकृतपुण्यपुरुषं निष्प्रतिभं दीनवदनमनुकम्पास्पदं दृष्ट्वा कृपया सञ्जाततत्पक्षपातो निजगाद सचिवो ददात्येष बलीवर्दान् केवलं यैर्मुच्यमाना वाटके बलीवर्दा दृष्टास्तानि बलीवर्द्दस्वामिनो नेत्राणि उत्खातयामि, अश्वस्वामिनो यया जिह्वयेदमुक्त - निवर्त्तयैनमश्वं तामुत्पाटयामि ततो दास्यत्यश्वमसौ, नटास्त्वभिहिताः, तस्यैव वटवृक्षस्याधस्तादयं शेते भवतां मध्यात्कश्चिदुलम्बयतु इत्येवमभिहितास्तं परित्यज्य सर्वे प्रणष्टा इति चूर्ण्यक्षरभावार्थ: । 'डोवदृष्टान्तो' ( ४२७ – ९ ), यथा काचित्परिवेशनकर्त्री प्रथममेव जानाति एष एतावन्मात्रया दीयमानः सर्वेषामेकस्मिन्माने भविष्यति अतस्तावन्मात्रं २ डोवैः कृत्वा ददातीत्यर्थः । 'मौक्तिकदृष्टान्तों' ( ४२७ – ९ ), यथा कश्चिन्मौक्तिकानि शूकरवाले प्रोतयंस्तथाऽऽकाशे मौक्तिकमुल्लालयति यथा शूकवालमुखेन तच्छिद्रं संयुज्यत इति । 'पवउत्ति ( ४२७ - १० ), प्लवको - नट इतियावत् । तुन्नाकः अभ्यासोत्तरकालं पश्चादतिसूक्ष्माणि तूनयति यथा श्रीमन्महावीरसम्बन्धि वस्त्रं धिग्जातीयेन तुन्नाकसकाशात् तथा तुन्नापितं यथा न केनचिल्लक्षितं, शूच्या च तुन्नाको निरीक्ष्य कश्चित्तावन्मात्रं दवरकं गृह्णाति यावता विवक्षितवस्त्रच्छिद्रं पूर्यते न हीनाधि
tional

Page #128

आव० कमिति । 'पज्जोओरायगिह'मित्यादि-(४२८-११), चण्डप्रद्योतो राजा राजगृहमवरुणद्धि तदावासभूमौ च प्रथम-||3|| अभिप्राय हारि०
|| मेव निधानानि स्वयमेव निक्षेप्याभयकुमारेण पश्चाझेदयित्वा तदीयस्कन्धावारनिवेशज्ञायकपुरुषपादिाख्यापितं चण्डप्र-1|| सिद्धाधिटीप्पणं
द्योतस्य-त्वदीयसामन्ताः सर्वेऽपि श्रेणिकेन भेदिताः, अन्यथा शोध्यन्तां तदीयावासभूमयो यदि श्रेणिकप्रयुक्तनिधानानि कारः ॥६१॥ जान लभ्यन्त इति, तद्वचः श्रुत्वा प्रपलानश्चण्डप्रद्योत इत्यभयस्य पारिणामिकी। 'मुहमकडियाहित्ति (४३०-३ ) यासुद्रा
वचनोक्तिषु करमुत्क्षिप्योत्क्षिप्यासभ्यवाक्यैः परो धृष्यते ता मुखमर्कटिकास्ताभिर्वेलबिता-अपमानिता । 'उववासं करेइ'त्ति (४३०-५), स उदितोदयो राजा वैश्रमणाराधनायोपवासं चक्रे, वैश्रमणेनापि तदीयश्रावकत्वपरितोषितमानसेन धर्मरुचिराजः संहृत्य स्वनगरे वाणारसीलक्षणे प्रक्षिप्तः । 'सल्लीवइस्स'त्ति (४३३-११), शल्लकीपतिरितिनन्दस्य विरुदमिदं । 'पाओ पढमो उक्खित्तोत्ति (४३३-१४), प्रथमः प्रतिज्ञाश्लोकः उत्क्षिप्तश्चेतसा अन्यदा तु तमेव प्रकटं पठितवान् “कोशेन भृत्यै"श्चेत्यादि । 'इमो य उपस्पृशती'त्यादि (४३४-७), चन्द्रगुप्तः पद्मसरसि प्रवेशितः स्वयं तु चाणाक्यस्तत्तीरे देवार्चनं करोति, तत्र च किल मौनेनाहं देवतामर्चयामीति ख्यापयन् केनचिन्नन्दपुरुषेण । चन्द्रगुप्तः पृष्टः सन् शिरश्चलनसंज्ञयैव कथयत्यग्रतोऽसाविति 'आणाए वंसीहि अंबगे'त्यादि (४३५-७), इह किलैकस्मिन् ग्रामे भिक्षाटनं कुर्वता पूर्व चाणाक्येन भिक्षा न लब्धाऽऽसीद् अतः प्रत्यपकारं करोमीति क्षुद्रादेशस्तद्ग्रामेयकानां दत्तो यथा चूतान् कर्त्तयित्वा वंशजालीनां वृत्तिर्विधेया, ग्रामेयकैः पुनर्न कश्चनापि वंशानां चूतैवृत्तिं कारयति ततो लेखकदोषादेवार्य व्यत्ययोऽभूदिति विमृश्य वंशैश्चूतानां वृत्तिः कृता, अतो मदीयं वचोऽमीभिरन्यथा कृतमिति तमेव
SASSASSUOSISUS
CCCCCCCCCCCCCCCC
निरचक्षता पूर्व चाणाक्येन वृत्तिविधया, ग्रामयः प्रामदीयं वचोऽमीभिर
Jain Education 818nal
For Privale & Personal use only
Amr.jainelibrary.org

Page #129

S
रूपस्याप्युच्छेदोऽभ्युपगम्या चिकीर्षुर्विषमिव मन्त्रेण प्रथममेव वाघटादिवस्तुचिन्तनरूपो व्यापारः
ASSASSASSA
दोषमदभाव्य चाणाक्येन सर्वोऽपि ग्रामो दाहं प्रापित इति भावार्थः। 'इयंपाउयाउ'त्ति-(४३७-१६-इंदपाउ वृ०), या पूर्वमिन्द्रकुमारिका इत्युक्ताः चाणक्येन नगरात्स्वबुद्ध्या निष्कासितास्ता एव नामान्तरत इन्द्रपादुका इतीहावगन्तव्या इति उक्तो बुद्धिविचारः॥'न तु शुभस्य स्वरूपस्यैवेति (४३९-१९), एवम्भूतस्यैवाशुभरूपस्य संसारानुबन्धिनः कर्मण एव क्षयो युज्यते न तु यथा सर्वथा सन्तानोच्छेदवादिभिः सौगतैः 'दिशं न काश्चिदि'त्यादिवचनतःशुभस्य जीवस्वरूपस्याप्युच्छेदोऽभ्युपगम्यत इत्यत्राभिप्राय इति । 'स हि योगनिरोधं कुर्वन् प्रथममेवेत्यादि (४४१-५), स हि भगवान् केवली योगत्रयनिरोधं चिकीधुर्विषमिव मन्त्रेण प्रथममेव तावत्तद्व्यापारं निरुणद्धीति सम्बन्धः, तस्या-मनःपर्याप्तिनिवृत्तेः शरीरसव्यपेक्षजीवस्य मनोद्रव्यग्रहणशक्तिरूपाया योऽसौ बाह्यघटादिवस्तुचिन्तनरूपो व्यापारः प्रथमं तावत | तं निरुणद्धीत्यर्थः, केन कृत्वेत्याह-'अनुत्तरेणे'त्यादि (४४१-७), अनुत्तरादिविशेषणविशिष्टं किल सिद्धानामपि वीर्य भवति तब्यवच्छेदार्थमुक्तं-करणवीर्येण-शरीरजवीर्येणेत्यर्थः, तस्या व्यापार निरुणद्धि, या किमित्याह-याऽसौ शरीर त्यादि, पुनस्तामेव विशेषयति-'यथा पूर्व मित्यादि, किमर्थ पुनस्तद्व्यापारं निरुणद्धीत्याह-तस्या-मनःपर्याप्तिनिर्वत्तेर्यकारणभूतं कर्म तेन जीवस्य यः संयोगस्तद्विघटनाय, न ह्यविकले तत्कारणभूते मनःपर्याप्तिनामकर्मणि तत्कार्यभूताया मनोद्रव्यग्रहणशक्तनिरोधः शक्यः कर्तुमिति भावः । 'निरुध्य चेति, मनोव्यापारं उपलक्षणत्वाद् वाक्कायव्यापार च निरुध्य ततः शैलेशीभावनामेतीति सम्बन्धः, अथ मनोव्यापारादिनिरोधे कः क्रम इत्याह-'पज्जत्तमित्ते'त्यादि (४४१-९), व्याख्या-पर्याप्तिसमर्थनोत्तरकालमेव जघन्ययोगिनः संज्ञिनो यावन्ति मनोद्रव्याणि-चित्तावष्टम्भकमनोवर्गणादलिकानि
Jain Education
eal

4
w
.jainelibrary.org

Page #130

आव० हारि० टीप्पणं
कर्मक्षयसिद्धाधिकारः
॥६२॥
यगुणविहीनं प्रतिसमयानसशेपञ्चेन्द्रियमनोयोगतुल्यं मनोयोगधुः केवली प्रथममेवाचिन्त्यसामध्ये
तद्व्यापारश्च-मनोद्रव्यव्यापारश्च चिन्तनीयानुकूलचष्टालक्षणो वा यावान् भवति केवलिनोऽपि शैलेश्यवस्थाप्राप्तिसमये तावन्ति मनोद्रव्याणि तद्व्यापारश्च तावानेव भवति, इदमुक्तं भवति-शैलेशीमारुरुक्षुः केवली प्रथममेवाचिन्त्यसामर्थ्य- वीर्यविशेषाज्झगित्येव पर्याप्तमात्रजघन्ययोगिसंज्ञिपञ्चेन्द्रियमनोयोगतुल्यं मनोयोगं धरति, ततश्च तस्मादवशिष्यमाणमनोयोगाद् असंख्येयगुणविहीनं प्रतिसमयं निरन्धानोऽसंख्येयसमयैः सर्वमपि मनोयोगं निरुणद्धि, अवशिष्यमाणमनो
योगात्प्रतिसमयमसंख्येयं २ भागमपनयनसंख्येयसमयैः सर्वमपि मनोयोगं निरुणद्धीत्यर्थः इति गाथाद्वयार्थः । एवं है वाग्योगमपि विशिष्टवीर्यविशेषात्पर्याप्तमात्रद्वीन्द्रियजघन्यवाग्योगतुल्यं प्रथममेव विधृत्य, तथा काययोगमपि प्रथमसमयो
त्पन्नसूक्ष्मपनकजघन्यकाययोगतुल्यं विधृत्य ततस्तदसक्येयगुणविहीनं प्रतिसमयं निरुन्धानोऽसंशयेयसमयैः सर्व वाग्योग देहित्रिभागं च मुञ्चन् सर्व काययोगं निरुणद्धि, निरुद्ध्य च शैलेशी प्रतिपद्यत इति गाथाचतुष्टयतात्पर्यार्थः । अन्ये त्वन्यथापि व्याचक्षते, प्रज्ञापनादिभिर्विसंवादित्वाच्च तन्नेह प्रदर्यत इत्यलं प्रसङ्गेनेति । 'तदानन्तर्यवृत्तिरेव प्रतिस्खलनमित्यादि (४४२-२०), तस्य-अलोकाकाशस्यानन्तर्येण-अव्यवहितत्वेन या वृत्तिः-अवस्थितिः सैवालोकेन सिद्धानां | प्रतिस्खलनं न पुनर्दष्ट्यादेरिव स्तम्भादिना सार्द्ध सम्बन्धे सति प्रतिघातः, सम्बन्धस्यैवानुपपत्तेः, तथाहि-एकैकस्य जीवप्रदेशस्यैकैकेनालोकाकाशप्रदेशेन सह सम्बन्धो भवन् सर्वात्मना वा भवेत् देशात्मना वा ?, यदि सर्वात्मनेति पक्षस्तदा जीवप्रदेशस्य सर्वात्मनाऽऽकाशप्रदेशेन सम्बद्धत्वादेकत्वप्रसङ्गः, अथ देशात्मनेति पक्षः, तदा प्रदेशेष्वपि प्रदेशप्रसक्तिः, तदयुक्तं, यदाह-'प्रदेशानां निष्प्रदेशत्वादिति न हि प्रदेशेष्वपि प्रदेशाः सन्ति इत्येवं पक्षद्वयेऽपि सम्बन्धाभावात्
॥६२॥
JainEducational

Page #131

तदानन्तर्यवृत्तिरेव प्रतिस्खलनमित्येवं सभावार्थमिदं व्याख्येयम् , अत एवोक्तं-'सूक्ष्मधिया भावनीय मिति । 'गंतूण जोअणं जोयणं तु परिहाइ अंगुलपुहुत्त'मिति (४४३-१५), अत्राङ्गुलपृथक्त्वं जिज्ञासुना त्रैराशिकमनुसरणीयं, तत्रेयं करणकारिका-"आद्यन्तयोस्त्रिराशावभिन्नजातीप्रमाणमित्सा च । फलमस्य जातिमध्ये तदन्त्यगुणमादिमेन भजेत् ॥१॥” भावना त्वियम्-अत्र सार्द्धद्वाविंशतियोजनलक्षाणि गत्वा यद्यष्टौ योजनानि हीयन्ते तदैकस्मिन् योजने किं परिहीयते ?, स्थापना- २२५००००1८1१अत्र चान्त्येनैककेन मध्यवर्त्तिनो अष्टौ गुणितास्तावन्त एव भवन्ति एतानि चाष्टौ योजनान्याद्यराशिना विभक्तव्यानि न च भागं प्रयच्छन्ति अतोऽङ्गलानि क्रियन्ते, तत्रैकस्मिन् योजने अष्टषष्टिसहस्राधिकसप्तलक्षाण्यङ्गलानां भवन्ति अतोऽष्टसु योजनेष्वयमङ्गलराशिर्भवति ६१४४०००, अस्य राशेः सार्द्धद्वाविंशतिलक्षस्वरूपाद्यराशिना भागेऽपहृते किञ्चिन्यूनमङ्गुलत्रयं लभ्यते तदेव चेहाङ्गुलपृथक्त्वशब्देनोक्तं द्रष्टव्यमिति, इदं चेहाविशेषेणोतत्वादित्थं व्याख्यायते यावता प्रज्ञापनायां द्वितीयस्थानपदे मध्यभागवर्त्यष्टयोजनेषु हानिनिषिद्धैव अतस्तन्मतेन मध्यभागाष्टयोजनवर्जा शेषक्षेत्रस्य हानिर्द्रष्टव्येति । 'पृष्ठतोऽर्दावनतादि रिति (४४३-२८-पृष्ठतो वा अर्धा०), आदिशब्दाद्भून्यस्तपृष्ठस्योत्तानस्य परिग्रहः निषण्णश्चोपविष्ट उच्यते । उत्कृष्टापि पञ्चधनुःशतेभ्यस्त्रिभागे पातिते सति सत्रिभागत्रयस्त्रिंशदधिकधनुःशतत्रयमानैव सिद्धानामवगाहना भवतीति । 'किह मरुदेवीत्यादि गाथा (४४४-१७), यद्युत्कृष्टतोऽपि पञ्चधनुश्शतमान एव सिध्यति नाधिकमानः तत्कथं मरुदेव्या मानं पञ्चविंशत्यधिकपञ्चधनुःशतलक्षणमुपपन्नं स्याद् ?, आचार्य आह-नाभेः कुलकरात्सकाशाद् येन किञ्चिन्यूनासौ ज्ञातव्या, एतदुक्तं भवति यद्यपि पञ्चविं
बने । उत्कृष्टापि
मरुदेवीत्यादि यधिकपञ्चधनुःशतलाव
JainEducarshalliational
For Private Personal Use Only
.

Page #132

आव० हारि० टीप्पणं
कर्मक्षयसिद्धाधिकारः
DONGAROSAGARLASAROGRESS
शत्यधिक पञ्च धनुःशतानि नाभेः शरीरप्रमाणं तथा मरुदेव्या अपि "संघयणं संठाणं उच्चत्तं चैव कुलयरेहिं सम"मित्यतिदेशात्तदेव प्राप्नोति तथापि पञ्चधनुःशतमानैवासौ, सूत्रे हि कियन्मात्रेण हीनाधिकेऽपि लाघवार्थमनेकस्थानेषु दृश्यन्ते
एवातिदेशा इति भावः, अथवा भवतु नाभिशरीरप्रमाणा तथापि करिस्कन्धावरूढत्वात्सङ्कुचितगात्रा सिद्धेति न यथोक्ताद वगाहनाविरोध इति गाथार्थः । जघन्यावगाहनाया विप्रतिपत्तिमाविष्कुर्वन्नाह परः-'सत्तूसिएसु'इत्यादि (४४४-१८),
ननु प्रज्ञापनादिग्रन्थेषु जघन्यपदेऽपि सप्तहस्तोच्छूितस्यैव सिद्धिरुक्ता अतः कथमिह जघन्यतो द्विहस्तशरीरमानस्य मुक्तिरुच्यमाना न विरुध्यते ?, एवं परेणोक्त पश्चाद्धेनोत्तरमाह-'किले'ति वृद्धवादसूचायां एवं किल वृद्धा व्याचक्षते-सा प्रज्ञापनाद्युक्ता सप्तहस्तप्रमाणा जघन्यावगाहना तीर्थकृतामेव द्रष्टव्या, जघन्यपदेऽपि तीर्थकरः सप्तहस्तमान एव सिद्ध्यतीत्येवंविषयैवेतिभावः, तीर्थकरव्यतिरेकेण तु शेषजीवानां सिद्ध्यतां-सिद्धिमासादयतां जघन्यपदे याऽत्रोक्ता द्विहस्तप्रमाणाऽवगाहना सैव द्रष्टव्येति वाक्यशेष इति गाथार्थः, के पुनस्ते ये द्विहस्ताः सिद्धा इत्याह-ते पुणे'त्यादि (४४४-१९), ते पुनर्जघन्येन द्विहस्तप्रमाणाः कूर्मपुत्रादयः सिद्धा भवेयुः, अन्ये पुनरभिदधति-सप्तहस्तप्रमाण एव यो मयूरबन्धादिना संवर्त्य बद्धो यन्त्रे वा निपीड्यमानः सङ्कुचितो द्विहस्तीभूतः सन् सिद्ध्यति तस्यैव जघन्या द्विहस्तप्रमाणावगाहना प्राप्यते न पुनः स्वरूपतोऽपि कश्चिट्विहस्तः सिद्ध्यतीति गाथार्थः, किञ्च-प्रायोवृत्तिमाश्रित्य जघन्यतः सप्तहस्ता उत्कृष्टतस्तु पञ्चधनुःशतानि सूत्रे मानमुक्तं इतरथा हीनमप्यधिकं वा कियताऽपि कस्यचित्स्यादेवेत्याह-'बाहुल्लओ य'इत्यादि (४४४-२०), बाहुल्यमाश्रित्य सूत्रे सप्त हस्ता जघन्यं पञ्चधनुःशतानि चोत्कृष्टं मानमुक्तम् इतरथा कस्यचिज्जीवस्या
॥६३॥
Jain Education
a
l

Show.jainelibrary.org

Page #133

लालपृथक्त्वैः कैश्चिजघन्यं सप्तहस्तलक्षणं मानं हीनमपि स्याद्, उत्कृष्टमपि पञ्चधनुश्शतलक्षणं मानमभ्यधिकमपि कैश्चि
नापथक्त्वैर्भवेदिति यथासङ्ख्यं सम्बन्धः, ततश्च यद्यपि कैश्चिद्धनुःपृथक्त्वैर्मरुदेव्याः शरीरमानमभ्यधिकं तथापि न कश्चिद्दोष इति गाथार्थः, किञ्च-सप्तहस्तमानादधस्तात् पञ्चधनुश्शतेभ्यश्चोपरि वर्तमानस्य यत्कस्यचिजीवस्य सिद्धिगमनं तदाश्चर्यप्रायमिति यद्यपि सामान्यमुमुक्षुजीवशरीरमानप्रतिपादके सूत्रे न निबद्धं तथापि पञ्चशतादेशवचनवत्प्रमाणयितव्यमेव, न हि पञ्चशतान्यादेशानां क्वचित्सूत्रे निबद्धानि न च तानि न प्रमाणमिति, आह च-'अच्छेरयादि'इत्यादि, (४४४-२१), गाथा व्याख्यातैव, नवरमाश्चर्यादीत्यादिशब्दात्प्रविरलजीवभावित्वादिपरिग्रहः। 'केनचित् प्रकारेणालौकिकेनास्थित मिति (४४५-२), ननु यदिह संस्थानं तत् तत्रापि धनप्रदेशं सत् सिद्धानामनन्तरमेवोक्तं, तथाहिजं संठाणं तु इहं भवं चयंतस्स चरमसमयंमि । आसी अ पएसघणं तं संठाणं तहिं तरस ॥१॥ इति (गा० ९६९) कथं न विरोध ? इति, नैवं, अभिप्रायापरिज्ञानाद्, यथा ह्यमूर्त्तत्वेन नभसः स्वत आकाराभावेऽपि चतुरस्रगृहद्वाराद्यर्थावच्छिन्नस्य तस्यापि परोपाधितश्चतुरस्राद्याकारता कल्प्यते तथा सिद्धानामपि प्रागौदारिकशरीरपरिच्छिन्नजीवप्रदेशापेक्षया परोपाधितः संस्थानमुच्यते न पुनस्तेषां स्वतः संस्थानमस्ति अमूर्त्तत्त्वात् संस्थानस्य च मूर्त्तवस्तुधर्मात्त्वादिति न कश्चिद्विरोध इति । 'सिद्धस्स सुहो रासी सवापिंडिओ जइ हवेजा'इत्यादि (४४६-१४) गाथायां सर्चाद्धाशब्देन सादिरपर्यवसितः सिद्धसम्बन्ध्येव कालो गृह्यते नसामान्यः सर्वोऽपि कालः, तद्ग्रहणे हि वक्ष्यमाणमनन्तैर्वर्गमूलैरपवर्त्तनमसङ्गतं स्याद्, यदि हि सर्वकालसमयराशिना गुणयित्वाऽपि पुनरपवर्त्तनीयो राशिः तर्हि तद्गुणनस्य किं फलं ?, सिद्धसम्ब
Jain Educa
ional

IM
XTww.jainelibrary.org

Page #134

आव०
हारि० टीप्पणं
॥ ६४ ॥
Jain Education
न्धिकालग्रहणे तु सर्वाद्धापिण्डित इति किमुक्तं भवति ? - सर्वेणापि साद्यपर्यवसितेन कालेन यत्सुखं सिद्धः प्रतिसमयमनुभवति तद् यद्येकत्र संपिण्ड्यासत्कल्पनया राशिः क्रियत इति, स च राशिरनन्तवर्गापवर्त्तित इत्यनन्तैर्वर्गमूलैस्तावदपवर्त्तितो यावत् सर्वाद्धलक्षणगुणकारेण यदधिकं जातमासीत् तस्य सर्वस्याप्यपवर्त्तनेन समीभूतः सिद्धत्वाद्यसमयमात्रभाविसुखरूपतां प्राप्त इत्यर्थः, एतावन्मात्रोऽपि सर्वाकाशे न माति सर्वस्तु दूरापास्त एवेति ज्ञापनार्थं च पिण्डयित्वा पुनरपवर्त्तनं सुखराशेरिति, एतदेव भावयति – 'इह किल विशिष्टे' त्यादि (४४६ - १७), एतदुक्तं भवति - सर्वस्यापि सुखशब्दवाच्यस्याहादरूपस्य सुखस्य सिद्धसुखमेव परमप्रकर्षप्राप्तं भवति, तच्च केवलिप्रज्ञया परिच्छिद्यमानं यावतोऽंशान् प्रयच्छति तावतोऽंशाः सर्वलोकालोकाकाशप्रदेशेभ्योऽप्यादिशब्दात् तत्पर्यायेभ्योऽपि भूयांस इत्यनया किल कल्पनाविव - क्षयोक्तं- 'सिद्धाण सुहो रासी सवागासे न माइज्जेत्यादि, अन्यथा यद्येवं विवक्षामनपेक्ष्य मुख्यरूपतयैव सिद्धसुखं | सर्वाकाशे न मातीत्युच्येत तदा कथमिति सूरयोऽभिदधतीति सम्बन्धः, किं तदित्याह-नियते देशे -क्रोशषड्भागलक्षणे तेषां सिद्धानां अवस्थितिरिति, अयमभिप्रायो - यद्युक्त कल्पनाव्यतिरेकेण मुख्यवृत्त्यैव सिद्धस्य सुखराशिः सर्वाकाशे न माती - त्युच्येत तदा धर्मिणमन्तरेण धर्म्मस्याभावात् सिद्धोऽपि सर्वाकाशे न मातीति वक्तुं युक्तं स्यात् तत्कथं पूर्वसूरयः क्रोशषड्भाग एव सिद्धावस्थानमभिदध्युः तस्माद्यथोक्तविवक्षयैव "सिद्धस्स सुहो रासी”त्यादि अभिहितमिति स्थितं, न चैतन्मया स्वमनीषिकयोच्यत इति दर्शयति- 'तथा चैत' दित्यादि ( ४४६ - २१ ), विद्यन्ते - ज्ञायन्ते जीवादय पदार्था अनेनेति व्युत्पत्त्या वेदशब्देनेह सिद्धान्तोऽभिधीयते, ततश्च गौतमादिमहर्षिप्रणीते सिद्धान्तेऽपि एतत्संवादि - मदीयव्याख्यान

कर्मक्षयस्त्रिद्धाधिकारः
॥ ६४ ॥

Page #135

OPIAS GRUPSRS
संवादि स्थाने २ प्रोक्तमेवेत्युक्तं भवति येन च ग्रन्थेनोक्तं स स्वयमेवोभ्यूह्यमिति । 'कुट्टिमादौ विचित्राणी'त्यादि (४४७-१०) श्लोकव्याख्या-कुट्टिमे-स्वच्छकान्तिभृन्मणिनिचयखचितभूतले आदिशब्दादादर्शगृहे च सङ्क्रान्तानि | विचित्राणि-विशिष्टनानावेषधारीणि विलासवन्त्यत एव लोचनानन्ददायीनि स्वकीयरूपाणि निजशरीराणि दृष्ट्वा द्रष्टव्य
कौतुकनिवृत्तेस्तत्रानुत्सुको भवतीति श्लोकार्थः। 'अम्बरे'त्यादि (४४७-११), अम्बरशब्देनात्र मत्स्यमदोऽभिधीयते, |स हि किलात्यन्तसुगन्धो भवति, शेषं सुगमम् । वस्तुतः सिद्धपर्यायेत्यादि (४४७-२९), यद्यपि सिद्धः कृतकृत्य | उच्यते बुद्धस्त्ववगततत्त्व इत्यादिकं किञ्चिदभिधेयभेदं बिभ्रति वक्ष्यमाणशब्दाः तथापि वस्तुतः-परमार्थतः सिद्धपर्याया एव, एकस्मिन्नर्थे सर्वेषां वृत्तत्वादितिभावः। 'आदिशब्दाव्यभूत आचार्य'इत्यादि (४४८-१४ ), यदा कश्चिल्लोकोत्तरदर्शनप्रपन्नोऽपि विशिष्टधर्मकथाद्याचार्यकार्याक्षमो दृश्यते तदैवं व्यपदेशः प्रवर्त्तते-द्रव्यभूतोऽयमाचार्यः, आचार्याभास इत्यर्थ इति । 'अन्ये त्वेवं भेदमकृत्वे'त्यादि (४४८-१७), अन्ये तु लौकिकलोकोत्तरभेदाद् भावाचार्यों द्विधेत्येवं न भेदं कुर्वते, किन्तु लौकिकः सर्वोऽपि द्रव्याचार्यपक्षेऽन्तर्भवतीत्यभिदधति । 'योगप्राधान्यख्यापनार्थ मिति (४४९-२७), एतदुक्तं भवति-यद्यपि “निवाणसाहए जोए" इत्युक्ते सर्वभूतसमताऽपि लभ्यते तस्या अपि निर्वाणसा|धकत्वात् तथापि निर्वाणसाधकयोगेषु मध्ये सर्वभूतसमतैव प्रधानं तदङ्गमित्येवं प्राधान्यख्यापनार्थ “समा य सबभूएसु | इत्यनेन तस्याः पृथगुपादानं कृतमिति । 'इहास्या गाथाया'इत्यादि (४५०-११), इहास्या "न संखेवो न वित्थारो" इत्यादिगाथायाः सम्बन्धिना "न संखेवो” इत्यनेन पाठेन सह विरुध्यते, किं तदित्याह-लक्षणं, क यदुक्तं लक्षणमित्याह
Jain Educatieirational
For Privale & Personal use only

Page #136

नमस्कार
आव०
छन्दोविचितिनाम्नि छन्दःशास्त्र इत्यर्थः, कस्माद्विरुध्यत इत्याह-अंशक्रमनियमात्-छन्दःशास्त्रे ह्ययमंशकक्रमनियहारि०
मोऽस्ति यदुत गाथायाः प्रथमांशकश्चतुमात्रो विधेयो यथा-"नमिऊण जिणवरिंदे" इत्यादिगाथास्वाद्योउंशकश्चतुात्रो टीप्पणं भवति तद्यथा-नमिऊ अस्यां तु गाथायामाद्योऽशकः पञ्चमात्रः प्रामोति तद्यथा-नसंखे तस्मादिहैवं पाठो द्रष्टव्यो-नवि
155 18|संखेवो इत्यादि, एवं च सति संपद्यन्ते चतम्रो मात्राः प्रथमांशे, तद्यथा-नविसं न च वक्तव्यं पूरणार्थ एवायमपिशब्दो
।
।
न पुनः सार्थको, यदाह-विद्यमानार्थो द्रष्टव्यो, विद्यमानार्थतां च समुच्चयलक्षणामनन्तरमेवास्य व्यवहितसम्बन्धं कृत्वा वृत्तिकार एव यतोऽत्र न संक्षेपो नापि विस्तर इत्यनेन स्वयमेव दर्शयिष्यति, अत्राह-ननु यद्यपीत्थमतिविज्ञतामवलम्ब्य भवद्भिः प्रथमोऽशः शोधितः तथापीयं गाथा शेषेष्वयंशेषु नातीव लक्षणसंवादिनी दृश्यते तथा अन्या अपि गाथा न खल्वाषीयाः सर्वा अपि लक्षणसंवादं बिभ्रति तत्किमनया चर्चया ?, सत्यमेवं मन्यते इह यत्र क्वचिदार्षे लक्षणविसंवादो दृश्यते स सर्वोऽपि वर्तमानप्राकृतलक्षणग्रन्थापेक्षया एव द्रष्टव्यः, चिरन्तनैस्तु लक्षणग्रन्थैः सर्वोऽपि संवदत्येव, प्रकृतगाथाप्रथमांशकस्तु तैरपि सह न संवदतीति युक्तं चर्चितमिति । 'बाहिराह'त्ति (४५२-९-विवहाराहओ वृ०), बहिर्हिण्डको व्यसनोपहत इतियावत् । 'सो संभंतो चिंतेती'त्यादि (४५३-२), ततश्चानेन संभ्रान्तेन चिन्तितं-किमन्याम्येतानि पुष्पाणीति ?,सा च पृष्टा-कुतस्त्वया समानीतान्येतानि?, तया कथितं-त्वया निरूपितघटाद्, अतस्तेन स्वयं गत्वा निरीक्षिते दृष्टो घटः पुष्पगतं च वृन्तपत्रादि किश्चित् तत्रैव स्थितम् । 'अक्खपडिय'त्ति (४५३-७),गोलकाकर्षणक्रमेण कृतवारकाः।नमस्कारनियुक्तिः समाप्ता।
Jan Educati
Blaw.jainelibrary.org
For Private Personal Use Only
onal

Page #137

PLANLARAOSAXO9 SHAHARA
सूत्रस्पर्शकानियुक्तिरारभ्यते-साम्प्रतं सूत्रोपन्यासार्थमित्यादि ( ४५४-१०), सूत्रोपन्यासार्थ वस्तुतः सूत्रस्पर्शनियुक्तिगतामेव गाथामाहेति सम्बन्धः, ननु "नंदिमणुओगे"त्यादिगाथया न कश्चित्सूत्रावयवः स्पृश्यते तत्कथमियं सूत्रस्पर्शनियुक्तिगतेत्युच्यते ?, इत्याशंङ्क्याह-प्रत्यासत्तियोगादिति, एतदुक्तं भवति, अनया गाथया सम्बन्धे घटितेऽनन्तरमेव सूत्रस्पर्शनियुक्तिर्भणिष्यत इति यद्यप्यनया न कश्चित्सूत्रावयवः स्पृश्यते तथापि सूत्रस्पर्शकनिर्युक्तेरत्यन्तं प्रत्यासन्नेति वस्तुतस्तद्गतेत्युच्यते । 'अहीनाक्षरमनत्यक्षर'मित्यादि (४५५-१), यद्यप्येतानि पदानि पूर्व नन्द्यादौ व्याख्यातानि तथापि मन्दस्मृतिशिष्यानुग्रहाय लेशतो व्याख्यायन्ते-अहीनाक्षरं-यत्र हीनमक्षरं न भवति, अनत्यक्षरं-यत्राक्षरमधिकं न भवति, व्यत्यासितवर्णविन्यासं व्याविद्वाक्षरमुच्यते उत्क्रमप्रोतरत्नमालावत् न तथा अव्याविद्धाक्षरं, उपलशकलाकुलावनौ हलवद् यदधीयानः स्खलति तत् स्खलितं न तथाऽस्खलितमुच्यते, असदृशधान्यमीलकवद् यन्न वर्तते तदमिलितमिति आख्यायते, 'प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसा निधनं गता' इत्यादिवाक्यवद् यदस्थानविरतिमन्न भवति तदव्यत्याडितं, मात्रांशकादिनियतमानं प्रतिपूर्ण, उदात्तादिघोषसमन्वितं प्रतिपूर्णघोषं बालमूकभणितवद् यदव्यक्तं न भवति तत्कण्ठोष्ठविप्रमुक्तमुच्यते, वाचनोपगतं नाम यद् गुरुदत्तवाचनयाऽधीतं न पुनः स्वयमेव पुस्तकमादाय पठितमिति ॥ 'अथवा परः सन्निकर्ष इति (४५५-५), यो विसन्धिभावेनोच्चारणरूपः सन्निकर्षः स वा संहितेत्यर्थः, पदानि किल विसन्धिभावेनोच्चारयिष्यन्त इति संहितापदयोर्विशेष इति । 'निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्विति (४५५-२८), एतेष्वर्थेषु चिनोतेरादेः को भवति, एते च सर्वेऽप्यर्था अत्र च कायशब्दे व्युत्पाद्ये
%%A4%ACTORSESSASEX
Jain Educ
a
tional

ell

Page #138

आव० हारि० टीप्पणं
शरीरं जीवनिवासादिस्थानंचा लनादेःसूत्र स्पर्शकता
घटन्त एवेति यथाक्रमं दर्शयति-जीवस्य निवासादि शरीरं कायोऽभिधीयते, कुतो ?, जीवस्य निवासादिति, सर्बाण्यपि पञ्चम्यन्तपदान्येवं योजनीयानि, एतदुक्तं भवति-यदा जीवनिवासत्वेन कायो विवक्ष्यते तदाऽत्रापि निवासलक्षणोऽर्थो लभ्यते, तथा चितिशब्देनापि निचयोऽभिधीयते, ततश्चात्रापि यदा पुद्गलनिचयः कायशब्दस्याभिधेयतया विवक्ष्यते तदा चित्यर्थोऽपि लभ्यते, पुद्गलविशरारुतायां च कायशब्दस्याभिधेयतया विवक्षितायां शरीरलक्षणोऽर्थः प्राप्यते, यदा च तेषामेव पुद्गलानामवयवेषु करचरणादिषु समाधानं सङ्घातो मीलनं कायशब्दाभिधेयतया चिन्त्यते तदाऽवयवसमाधानलक्षणोऽर्थः प्राप्यते, चीयते पुद्गलैरवयवसमाधानद्वारेण निर्वर्त्यत इति काय इति भावः । 'जीवबद्धा जीवसम्प्रयुक्ताश्चति (४५६-३), तत्र बद्धाः-शिथिलबन्धनपरिणत्या सङ्ग्रहीतमात्राः संप्रयुक्तास्तु त एव निविडबन्धनपरिणत्या आत्मसात्कृताः, अथवा बद्धाः कायरूपतया परिणतिमात्रमानीताः संप्रयुक्तास्तु कायनिर्वर्त्यधावनवल्गनादिक्रियायां व्यापारिता उच्यन्ते इति । 'अक्खलियसंहियाईवक्खाणचउक्कए दरिसियंमी'त्यादि (४५६-१०), ननु यद्यस्खलितसंहितादिव्याख्याचतुष्टये दर्शिते सति सूत्रस्पर्शकनियुक्तेरवसरस्तर्हि तस्यां चालनाप्रत्यवस्थाने एव वक्तव्ये प्रामुतः, शेषव्याख्याङ्ग
चतुष्टयस्य वृत्तिकृताऽपि दर्शितत्वात् , ततश्च यत् तस्यां 'करणे भये य अंते' इत्यादिना पददर्शनं पदार्थकथनं पदविग्रहकरणं ६ वा किं करिष्यति ?, तत्सर्वमतिरिच्यते, अथ तस्यामुच्यते तत्सर्व तर्हि वृत्तिकृता यत्तस्य स्वरूपमाविष्कृतं तत्कथं न
| निष्फलमिति, सत्यमेतत् , किन्तु यद्यप्यस्यां सूत्रस्पर्शिकनियुक्तौ प्रायः सर्वाण्यपि व्याख्याङ्गानि दर्शयिष्यति तथापि नायं का सर्वत्र नियमो, यतः स्थानान्तरे सूत्रस्पर्शनियुक्तिषु क्वचिच्चालनाप्रत्यवस्थाने एवाभिधीयेते, क्वचित्तु पदार्थमात्रायेव किश्चि
॥६६॥
Jain Education
Antonal
For Privale & Personal use only
A
Mw.jainelibrary.org

Page #139

दन्यतरव्याख्याङ्गमुच्यते, अतः सैद्धान्तिकी मुद्रेयं, यदुत-सर्वैरपि व्याख्यातृभिः व्याख्याचतुष्टयमभिधानीयं, ततः सूत्रस्पर्शिकनियुक्तिर्व्याख्येया, यत्तु पुनरपि नियुक्ती क्वचित्पदार्थाद्यभिधानं तेन वृत्तिकारोक्तमेव स्पष्टीकरिष्यत इत्यदोषः । 'शलाकाशल्यकाङ्गरुहादीति (४५६-२४), तत्र शलाका-वंशादिसम्बन्धिनी शल्यकाङ्गरुह-सहिका (शिहिका) शूलमुच्यते । आह-'इदं नामकरणमेवे'त्यादि, नामकरणमेवेदं, किं तद् ? इत्याह-संज्ञाकरण'मिति (४५६-२५) यदिहोच्यते भवद्भिः, कथमित्याह-पर्यायमात्रतः-पर्यायमात्रमाश्रित्य, संज्ञाशब्दस्य नामपर्यायत्वात् , संज्ञाकरणमित्यनेन नामकरणमेवोक्तं भवतीत्यर्थः । 'संज्ञाकरणं त्वन्वर्थत' इति, क्रियतेऽनेनेति करणं, योऽयं करणशब्दस्य प्रतीय|मानोऽर्थस्तमाश्रित्य संज्ञाकरणमिह गृह्यते, कुत एतदित्याह-संज्ञायाः करणं संज्ञाकरणं, द्रव्यस्य संज्ञया निर्दिश्यमानत्वादिति, एतदुक्तं भवति-यदि संज्ञा चासौ करणं चेति कर्मधारयसमासाश्रयणात्संज्ञामात्रस्यैवाभिधानं स्यात् तदा न स्यादपि नामकरणादस्य भेदः, तच्च नास्ति, यतः संज्ञया करणमिति तृतीयातत्पुरुषाश्रयणात्संज्ञाकरणशब्देन द्रव्यं पाइ|लकाद्यभिधीयते, तच्च करणशब्दाभिधेयार्थरूपतया द्रवणपरिणामस्वरूपमित्यन्वर्थो लभ्यते एवेति, अतः स्थितमिदं-नामकरणमपि यत्सान्वर्थ तत् संज्ञाकरणमिति परिभाषितं, शेषं त्वन्वर्थशून्यं नामकरणमिति, भाष्यकारेणाप्येतदेवोक्त
'सन्ना णामंति मई त्यादि (४५६-२६), सार्द्धगाथाव्याख्या-संज्ञाशब्देन नामैवोच्यते, ततश्च संज्ञाकरणस्य नामकरराणान्न कश्चिद्भेद इति परस्य मतिः स्यादित्येवं परमतमाशयोत्तरमाह-यद्भवताऽभिहितं तन्न, संज्ञाकरणनामकरणयोर४त्यन्तभेदात्, एतदेवाह-'नामं जमभिहाणं'ति (४५७-१), यद्-यस्मात्कारणान्नाममिति-नामकरणं-अभिधान
COMSASARAMRICA
CHECLARIOUSALSAMACHAR
आ०१२
JainEducational
For Private Personal use only
R
w
.jainelibrary.org

Page #140

.
आव० हारि० टीप्पणं
मात्रमेवोच्यते, अर्थानपेक्षककाररेफणकारस्वरूपवर्णत्रयनिष्पन्नवण्णावलीमात्रमेवाभिधीयत इत्यर्थः, यद्वा तदर्थविकले-कर
करणवणशब्दाभिधेयार्थविकले जीवादी करणमिति नाम क्रियते तन्नामकरणमुच्यते, एतस्माच्च द्विभेदादपि नामकरणात् संज्ञा
क्तव्यता करणं भिद्यत इति दर्शयति-द्रव्यं पुनर्यत्संज्ञाकरणशब्देनाभिधित्सता पेलुकरणादि रूतपूणिकाव (दिव ) लनकादीत्यर्थः, तद् द्रवणपरिणामं करणशब्दाभिधेयार्थरूपतया परिणतिस्वभावमित्यर्थः अतोन तद् द्रव्यं पेलुकरणादिकं तदर्थशून्यं-करणशब्दार्थशून्यं न वा शब्दोऽर्थानपेक्षवर्णावलीमात्रलक्षणः,एवं च नामकरणभेदद्वयादपि संज्ञाकरणस्य भेदो दर्शितो भवतीति | गाथार्थः,आह-ननु यदि तद्रव्यं पेलुकरणादि करणशब्दार्थशून्यं न भवति किन्तु सान्वर्थ तर्हि भावकरणमेव तत् किमिति द्रव्यकरणाधिकारे पठ्यत इत्येतदेवाह-'जइ न तयत्थविहीण'मित्यादिगाथा (४५७-२) व्याख्या-यदि तदर्थवि हीनं-करणशब्दार्थविहीनं न भवति द्रव्यं पाइल्लकादीतिशेषः'तो'त्ति ततः किं-कस्माद्धेतोः द्रव्यकरणं तत् न तु भावकर
णमिति , एवं च परेण साक्षेपं पृष्टे सत्याहाचार्यः-'जतोत्ति यद्-यस्मात्कारणात् तेन पाइलकादिना करणेन द्रव्यंदू कटादिकं क्रियते तस्मात्तद्रव्यकरणमुच्यते, एतदुक्तं भवति-द्रव्यस्य करणं द्रव्यकरणमित्येवं व्युत्पत्त्यर्थमाश्रित्य द्रव्यप्रा-15
धान्यविवक्षया तद्रव्यकरणमुक्तमिति, ननु द्रव्यं क्रियतेऽनेनेति द्रव्यकरणं तदस्तु, संज्ञाकरणं तु कया विवक्षयोच्यत इत्याह-संज्ञाकरणमिति च करणरूढित इति, एतदुक्तं भवति-तेषां हि पेलुकरणादीनां करणमिति संज्ञा क्वचिद्देशे रूढा,
पाला॥६७॥ अतस्तां रूढिमाश्रित्य संज्ञाविशिष्टं करणं संज्ञाकरणमित्युच्यत इति गाथार्थः ॥ 'पञ्चानामौदारिकादिशरीराणामाद्यं सङ्घातकरण'मित्यादि (४५८-११), ननु चात्र यदुक्तमाद्यं सङ्घातकरणमिति तत् तैजसकार्मणयोर्न घटते अनादि
URANUSURA
Jain Education
Marjainelibrary.org
For Privale & Personal Use Only
anal

Page #141

RECARROACCORRIAGRA
त्वात् न ह्यौदारिकवत् तयोः सर्वथा परित्यक्तयोः पुनर्भवान्तरसंभवोऽस्ति येनाद्यपुद्गलग्रहणलक्षणं संघातकरणं स्यात् , सत्यमेतत्, किन्तु प्रवाहापेक्षया तयोरनादित्वं, इदं चोक्तं व्यक्त्यपेक्षया, तथा च सति यन्मनुष्यादिभवे समुत्पन्नमात्रस्त-| द्योग्यपुद्गलग्रहणं करोति तत् तद्भवापेक्षयाऽऽद्यं तैजसकार्मणयोः पुद्गलसंघातकरणमुच्यते, न तु पूर्वभवसम्बन्धिशरीरं सर्वथा परित्यज्योत्तरभवशरीरं गृह्णतो य एकसामयिकपुद्गलग्रहणलक्षणः सिद्धान्तपरिभाषितः संघातः स इह गृह्यते किन्त्वाद्यपुद्गलग्रहणमात्रं, तच्च विवक्षितभवापेक्षया तयोरपि विद्यत इत्यदोषः । 'अथवेदमन्याहक त्रिविधं करणमि'ति (४५८-२१), एतदुक्तं भवति-"जीवप्पओगकरणं दुविहं मूलप्पओगकरणं चे"त्यादिना तावदेकया भजया दर्शितं जीवप्रयोगकरणं, इदानीं तदेव प्रकारान्तरेण प्रदर्श्यत इति । 'इह च सर्वजघन्यमायुष्कं क्षुल्लकभवग्रहण'मित्यादि (४५९-७) अत्र यदानापानकालस्य सप्तदशभाग इत्यभिहितं तत् स्थूलन्यायमाश्रित्य, सूक्ष्मेक्षिकया तु किञ्चिन्यूनोऽसौ द्रष्टव्यो, यत एतस्यायमानयनोपायः-इह किलैकस्मिन् मुहूर्त पञ्चषष्टिसहस्राणि पञ्चशतानि षट्त्रिंशदधिकानि क्षुल्लकभवग्रहणानां भवन्तीति वृद्धसम्प्रदायः, तदुक्तं-"पन्नट्टिसहस्साइं पंचेव सया हवंति छत्तीसा । खुड्डागभवग्गहणा एगमुहुत्तमि एवइया ॥१॥" आनापानाश्चैकस्मिन्मुहूर्ते त्रीणि सहस्राणि सप्तशतानि त्रिसप्तत्यधिकानि भवन्ति, यदाहतिन्नि सहस्सा सत्त य सयाणि तेवत्तरिं च ऊसासा । एस मुहुत्तो भणिओ सबेहिँ अणंतनाणीहिं ॥१॥ ततश्चानेनानापानराशिनाऽनन्तरोपदर्शितक्षुल्लकभवग्रहणराशेर्भागोऽपहियते, तद्यथा-६५७३६ लब्धं १७ उद्धरितस्त्वयं राशिः ३३७३ अत्र च यदि कश्चित्सूक्ष्मेक्षिकतया ज्ञातुमिच्छति तदा त्रयोदशशतानि पञ्चनवत्यधिकानि पुनरपि शतद्वयेन षट्पञ्चाशद
USAASTASSASSIC
Jain Education
anal
For Private
Personal Use Only
MINojainelibrary.org

Page #142

आव० हारि०
टीप्पणं
॥ ६८ ॥
Jain Education
धिकेन गुण्यन्ते, यत एतावत्य आवलिका एकस्मिन् क्षुल्लकभवग्रहणे भवन्तीति वृद्धाः, “तथा चाहुः – “दो य सया छप्पन्ना आवलिआणं तु खुड्डुभवमाणं । जियरागदोसमोहेहिं जिणवरेहिं विणिद्दि ॥ १ ॥” ततश्चायं राशिर्भवति – २५७१३०), लब्धाश्चतुर्णवतिरावलिकाः सातिरेकाः, एतावताऽभ्यधिकानि सप्तदशक्षुल्लकभवग्रहणान्येकस्मिन्नानापानकाले भवन्ति । 'उकोसो समणो' इत्यादि ( ४५९ - १४ ) गाथाव्याख्या - उत्कृष्ट औदारिकस्य सङ्घातपरिशाटकालः पल्योपमत्रयलक्षणः समयेन हीनो य उक्त इति शेषः 'उक्कोसगं तु पलियत्तियं तु समऊण' मित्यनेन ग्रन्थेन, सकिमित्याह-स संघातनासमयेन हीनो मन्तव्यो, देवकुर्व्वादिषु भवान्तरादायातस्य यः प्रथमः संघातसमयस्तस्मिन्नपनीते शेषः समयोनपल्योपमत्रयलक्षणः कालोऽयमवाप्यत इत्यर्थः । ननु यथा पल्योपमत्रयात्सर्वसंघातसमयोऽपनीयते तथा चरमसमयभावी सर्वपरिशादसमयोऽप्यपनेय एव अतो द्विसमयहीनः कालोऽयं प्राप्नोतीति एतदेवाह परः - 'किह न दुसमये त्यादि (४५९ - १५ ), कथं केन प्रकारेण न द्विसमयहीनोऽसौ पल्योपमत्रयलक्षणः कालो भवति, क्व सति ? - सङ्घातसमयवत्परिशाटकसमयेऽपनीते सतीति गाथार्थः । अत्राचार्यो निश्चयमतमालम्ब्योत्तरमाह - 'भन्नती' त्यादि, भण्यते अत्र प्रत्युत्तरं, किं तद् इत्याह-भवस्य मनुष्यादिसम्बन्धिनो योऽसौ चरमसमयस्तस्मिन्नपि संघातपरिशाटौ समुदितावेव प्रवर्त्तेते, यस्तु केवलः परिशाटः स परभवसमय एव अतो न तेन हीनः कालः पल्योपमत्रयलक्षणः, निश्चयनयो हि निज्जर्यमाणं निजीर्णमिच्छत्यतो यस्मिन् | समये समस्तायुर्द्दलिकनिर्जीयमाणतालक्षणः सर्वपरिशाटः स परभवायुष एव प्रथमसमय इति न प्राक्तनायुषो मध्यादप| नेय इति गाथाभावार्थः । एवमभ्युपगमेऽन्यदोषं पश्यन् पुनरपि परः प्रेरयति - 'जइ परपढमे इत्यादि ( ४५९ - १६ ),

करणवक्तव्यता
॥ ६८ ॥
w.jainelibrary.org

Page #143

Jain Education
| यदि परभवप्रथमसमये प्राक्तनशरीरपुद्गलानां सर्वपरिशाटोऽभ्युपगम्यते हन्त तर्हि यदा कश्चिज्जीवो निर्विग्रहतो - विग्रह - मकृत्वा ऋजुश्रेण्यैवोत्पद्यते तदा तस्मिन्नेव समये अग्रेतनशरीरपुद्गलानां सर्वसङ्घातोऽप्यभ्युपगन्तव्य एव भवत्वेवं को दोष इति चेद् अत्राह - ननु सर्वपरिशाटः सर्वसंघातश्चेत्येतद्वयं समय इत्येकस्मिन्नेव समयेऽभ्युपगम्यमानं विरुध्यते, युगपदायुर्द्वयानुभवप्रसङ्गात्, नचैतत्सिद्धान्तेऽभ्युपगम्यत इति गाथार्थः । अत्राचार्यो निश्चयनयमतेनैवोत्तरमाह - 'जम्हा | विगच्छ माण' मित्यादि ( ४५९ - १७ ), यस्माद् विगच्छद्विगतं उत्पद्यमानं चोत्पन्नं तस्मात् परभवाद्यसमये सर्वमोक्षसदानयोर्न कश्चिद्विरोधः, एतदुक्तं भवति - निश्चनयमते प्राग्भवायुःपुद्गला अपनीयमाना अपगता एव द्रष्टव्याः, तत्कथमागामिभवायुः पुद्गलैरुत्पन्नैः सहैकस्मिन् समये तेषामनुभूयमानता समस्ति येन विरोधः स्यादिति गाथार्थः । आचार्य एवा| भ्युच्चयदूपणमाह- 'चुतिसमये 'त्यादि ( ४५९ - १८ ), व्याख्या - च्युतिसमये इहभवायुः पुद्गलसर्वपरिशाटसमये तावदिहभवो न भवत्ययं, कुतः ? - इहभवसम्बन्धिदेहविमोक्षात् सर्वपरित्यागेन परित्यक्तत्वाद्, यथाऽतीतजन्मनीहभवो नास्त्यत्रत्यदेहाभावात् तथा च्युतिसमयेऽप्यसौ न भवत्येव, इहभवदेहाभावस्याविशेषाद्, एवं च सति यदि तस्मिँश्चयुतिसमये परभवोऽपि भवता नाभ्युपगम्यते तदाऽसौ संसारी जीवः को भवतु ?, इहभवत्वस्य तावद्युतित एव निषेधात् परभवत्वस्य तु त्वयाऽप्यनभ्युपगम्यमानत्वात् निर्व्यपदेश्य एवासौ स्यादिति गाथार्थः ॥ अत्राह परः - 'णणु जह विग्गहकाले' इत्यादि ( ४५९ - १९), नन्विति आक्षेपे, ननु यथा विग्रहकाले- वक्रेण परभवगमनकाले पारभविकदेहाभावेऽपि परभवसम्बन्धी जीवो व्यपदिश्यते तथा तेनैव प्रकारेणेहभवसम्बन्धिनो देहस्याभावेऽपि भवेदिह भवोऽपि न कश्चिद्दोषः, एतदुक्तं

ww.jainelibrary.org

Page #144

आव० हारि० टीप्पणं
॥६९॥
भवति-यथा वक्रगतौ परभवशरीराभावेऽपि परभवत्वेन व्यपदेशः तथेहभवशरीराभावेऽपि च्युतिसमये इहभवत्वेन व्यप- करणवदेशोऽभ्युपगन्तव्य एव, न्यायस्य समानत्वादिति गाथार्थः । आचार्य आह-नन्वेतद् ब्रुवता त्वया अस्मत्साहाय्यमेवानु
कव्यता |ष्ठितं स्याद्, यतो यथा विग्रहकाले पारभविकशरीराभावेऽपि परभवव्यपदेशः तथा च्युतिसमयेऽपीहभवशरीरत्यागे सति | परभवशरीराभावस्य तुल्यत्वाद्विग्रहकालवदेव परभवव्यपदेशः किं नाभ्युपगम्यत इति ?, एतदेवाह-'जं चिय विग्गहकाले'इत्यादि (४५९-२०) यत एव कारणाद्विग्रहकाले देहाभावेऽपि-परभवशरीराप्राप्तावपि [ततः] परभवोऽसौ भवतोऽपि सम्मतः तत एव तर्हि च्युतिसमयेऽपीहभवसम्बन्धी परभवसम्बन्धी वा नास्ति देहोऽतो देहाभावस्य तुल्यत्वाद्विग्रहकाल|वत् च्युतिसमयेऽपि कस्मात् परभवव्यपदेशो नाभ्युपेयते, 'न विग्गहो जइत्ति यदि पुनरेवं ब्रूयात्परो यदुत-असौ च्युतिसमयो न विग्रहः परभवव्यपदेशस्तु विग्रहकाल एव मयाऽभ्युपगम्यते, तत्रोच्यते-'स को होउत्ति यदि च्युतिसमयो विग्रहो न भवतीति नास्य परभवत्वं प्रतिपद्यते हन्त तर्हि संसारी जीवस्तदा को भवतु ?, इहभववपुषस्त्यक्तत्वात्प
रभवस्य च त्वयाऽप्यनभ्युपगम्यमानत्वात् तथैव-निर्व्यपदेश्य एव स्यादिति गाथार्थः । जघन्यसंघातान्तरभावनामाहसासंघायंतरकालो' गाहा 'तेहणं' गाहा (४६०-७), व्याख्या-एकदा संघातं कृत्वा पुनः शरीरान्तरे सङ्घातं ।
कुर्वतो योऽसौ जघन्योऽन्तरकालः स त्रिसमयहीनः क्षुल्लकभवमानोऽवसेयः, स च कदा लभ्यत इत्याह-परभवमविग्रहेण गत्वा प्रथमसमये संघातयतः-सर्बसंघातं कुर्वतो जीवस्य लभ्यत इति द्वितीयगाथायां सम्बन्धः, किं कृत्वा यत् परभवग- ॥६९॥ मनमित्याह-क्षुल्लकभवग्रहणलक्षणमायुर्विधृत्य, कथम्भूतं ?-न्यूनं, कैः ?-तैत्रिभिः समयैरिति गम्यते, ये किमित्याह
Join Education

Movw.sainelibrary.org

Page #145

द्वौ विग्रहसमयावेकश्च संघातनासमयः सर्वेऽपि त्रयः, अयमत्र भावार्थो-जघन्यान्तरकालस्य प्रस्तुतत्वात्प्राग्भवात् कृतविग्रहोत्पन्नस्य जन्तोरिह ग्रहणं, अन्यथा हि मध्यमः कालः स्यात् , ततश्च कश्चिज्जीवः क्वचित्पूर्वभवेऽसत्कल्पनया विंशति| समयप्रमाणक्षुल्लकभवग्रहणस्वरूपमायुर्वट्वा यदा समयद्वयविग्रहेण वनस्पतिषु उत्पद्यते तृतीयसमये च संघातं करोति ततः शेषसप्तदशसमयान् जीवित्वाऽन्यत्र क्वचिदविग्रहेणोत्पद्य संघातं करोति तदा त एव सप्तदश समयाः संघातद्वयान्तरं भवतीति गाथाद्वयार्थः । इदानीमुत्कष्टसंघातान्तरं भावयति-'उक्कोसं तित्तीसं' गाहा (४६०-८), 'काऊण पुच्चकोडिं' गाहा (४६०-९), व्याख्या-सागरोपमाणीत्यस्य व्यवहितः सम्बन्धः, ततश्च त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि समयाधिकपूर्वकोव्यभ्यधिकान्यौदारिकसंघातान्तरमुत्कृष्टं भवतीति गम्यते, कदा पुनरयं संघातान्तरकालो लभ्यत इत्याह-सः-उक्तलक्षणः काल इह तृतीयसमये संघातयतः-सर्व संघातं कुर्बतो लभ्यत इति द्वितीयगाथायां संटङ्कः, किंकृत्वा ? इत्याह-कुतश्चित्पूर्वभवादविग्रहेण इह तावन्मनुष्यभवे समागत्य प्रथमसमये संघातं कृत्वा पूर्वकोटिं विधृत्य-पूर्वकोटिप्रमाणमिहायुष्कं परिपाल्य ततश्च ज्येष्ठमायुष्कं त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमलक्षणं सुरेष्वनुत्तरविमानेषु भुक्त्वा च्युतः समयद्वयं विग्रहे विधाय तृतीयसमये संघातं विधत्ते, एवं च सति समयोना पूर्वकोटिःप्रथमात्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि देवभवसम्बन्धीनि पुनरपीहागतस्य विग्रहसत्कसमयद्वयं च संघातद्वयस्यान्तरं भवति, अत्र च विग्रहसत्कसमयद्वयमध्यादेकः प्राक्तनपूर्वकोट्या प्रक्षिप्यते, अतः त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि समयाधिकपूर्वकोट्यधिकानि संघातान्तरं भवतीति गाथाद्वयार्थः । 'इदं पुनः सर्वसाटान्तरं सर्व (जघन्यं) क्षुल्लकभवमानं, कथम् ?, इहानन्तरातीतभवचरमसमये' इत्यादि (४६०-१०) अत्राह-ननु कश्चिदौदारिकशरीरी
Jain Educatio
n
al
For Privale & Personal use only
X
w
.jainelibrary.org

Page #146

आव० हारि० टीप्पणं
करणवकव्यता
॥७०॥
सर्वसाटं कृत्वा वनस्पतिष्वागत्येत्यादिभावना नातीव घटामियति, यतः 'परभवपढमे साडों इति न्यायाद् वनस्पत्या४ीयुष एव मध्यात् साटसमयस्यापगमो युक्तः, तन्मध्याच्च तस्मिन्नपनीते समयहीनं क्षुल्लकभवग्रहणं जघन्यं शाटान्तरं प्राप्नोति,
तथोत्कृष्टसाटान्तरभावनायामपि यदुच्यते कश्चित्संयतमनुष्य औदारिकसर्वसाटं कृत्वा इत्यादि, तदपि न युक्तिसङ्गतं, यतस्तत्राप्युक्तन्यायेन देवभवायुष एव मध्यात्साटसमयः पतितुमहति, एवं च सति समयोनपूर्वकोट्यधिकानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्ट शाटान्तरं स्यादिति, अत्रोच्यते, अत्र जघन्यशाटान्तरपक्षे वृत्तिकारो भवदभिप्रेतमेव समयोनक्षुल्लकभवग्रहणमानं शाटान्तरं गुरवस्तु व्याचक्षत इत्यादिनाऽभ्युपगमयिष्यति, केवलमुत्कृष्टशाटान्तरपक्षे वृत्तिकृताऽपि न किञ्चिदुक्तं परं, किन्तु जघन्यशाटान्तरानुसारत एवोत्कृष्टपक्षेऽपि भवदुक्तमेव शाटान्तरं वृत्तिकारस्याप्यभिमतमिति लक्ष्यते, यत्त्विह कश्चित् संयतमनुष्य औदारिकसर्वशाट कृत्वेत्यादिनोत्कृष्टशाटान्तरभावनां कुर्वता परिपूर्णपूर्वकोय्यधिकानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि वृत्तिकारेणोक्तानि न पुनः समयहीनपूर्वकोव्यधिकानि तत् किल 'खुड्डागभवग्गहणं जहन्नमुक्कोसयं तु तेत्तीस मित्यादिभाष्यगाथामनुवर्तमानेनोक्तं, ननु यदि समयहीनं क्षुल्लकभवग्रहणं सर्वशाटान्तरं वृत्तिकृतो. |ऽप्यभिप्रेतं तर्हि गाथायां यदुक्तं "तिसमयहीणं खुड्डु"मित्यादि तत्कथमुपपन्नं स्याद् ?, इदं हि गाथाशकलमनन्तरमेव वृत्ति
कारेण स्वयमेवेत्थं विवृतं, तत्र त्रिसमयहीनं सर्वबन्धस्य क्षुल्लं तु सम्पूर्ण सर्वशाटस्येति, उत्कृष्टशाटान्तरपक्षे तु न किञ्चि* ब्रूमः, तस्य गाथायामनुक्तस्यैव वृत्तिकृता भाष्यगाथानुवृत्त्या भावितत्वादिति, अत्राह-स्वयमेव वृत्तिकारः 'तथा च* |किलैवमक्षराणि नीयन्त'इत्यादि (४६०-१६), एतदुक्तं भवति-नात्र कर्मधारयः क्रियते त्रयश्च ते समयाश्चेति किन्तु
AL+UCAROSASAR
kणोक्तानि न पुना, ननु यदि समयहास्याद ?, इदं हि शाटान्तरपक्षे तु तथा च
॥७०॥
T
For Privale & Personal Use Only
w
Join Educati
o nal
w .jainelibrary.org
R

Page #147

SHAAAAAAAAAAAAAAA
द्वन्द्वः त्रयश्च समया इति गम्यते समयश्च त्रिसमयास्तहीन, एवं तु सति सर्वबन्धस्य त्रिभिः सर्वशाटस्य च समयेन हीनं क्षुल्लकमित्युक्तं भवति, इदं च सर्व भाष्यकारेण सह विरुध्यते, यतः स आह-"खुड्डागभवग्गहणं जहन्नमुक्कोसयं च तेत्तीसं । तं सागरोवमाई संपुन्ना पुचकोडी उ॥१॥" अत्र चोत्तराध्ययनबृहट्टीकादिषु भाष्यकृद्वचनसमर्थकं समाधान दृश्यते, तच्चेदं-अनन्तरातीतभवचरमसमय एव कश्चिदौदारिकशरीरी सर्वपरिशादं कृत्वा वनस्पतित्पद्यते, न पुनर्वनस्पत्यायुषः प्रथमसमये सर्वपरिशाटं करोति, व्यवहारमताश्रयणात्, “परभवपढमे साडण"मित्यस्य च निश्चयमताश्रयणात्, ततश्च यदा वनस्पतिषूत्पन्नः परिपूर्णक्षुल्लकभवग्रहणमतिवाह्यान्यत्रोत्पद्यते तदा परभवप्रथमसमये सर्बशाटं करोति, अत्र निश्चयमताश्रयणाद्व्यवहारनयमतस्य चानाश्रयणाद्, एवं च सत्यादौ व्यवहारनये पर्यन्ते च निश्चयनये समाश्रियमाणे | सम्पूर्ण क्षुल्लकभवग्रहणं साटद्वयस्यान्तरमवाप्यत इत्येवं न भाष्यकृद्धचो विरुध्यते, तथोत्कृष्टान्तरपक्षेऽपि यदा कश्चित् संयतमनुष्यस्तद्भवस्यैव चरमसमये उक्तन्यायेन सर्वपरिशाटं करोति न परभवस्य प्रथमसमये तदानुत्तरेषु परिपूर्णानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि, पुनरपि च मनुष्येष्वागतः पूर्वकोटिं चातिवाह्यान्यत्रोत्पद्यमानो निश्चयनयमतेन परभवप्रथमे साटं| करोति तदा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सम्पूर्णा च पूर्वकोटिः शाटद्वयस्योत्कृष्टमन्तरमवाप्यत इत्येवमुत्कृष्टपक्षेऽपि भाष्यकारवचनमविरोधेन गमितं भवति, अत्राप्यादौ व्यवहारस्यान्ते च निश्चयस्याश्रयणादिति सर्व सुस्थमिति । एवं तावदेकैकमधिकृत्य पृथक् संघातस्य परिशाटस्य चान्तरमुक्तं, इदानीं युगपदुभयस्यान्तरकालभावनामाह-'उभयंतर' गाहा 'अणुभविउं' गाहा (४६०-२१) व्याख्या-उभयं-संघातपरिशाटलक्षणं तस्य जघन्यतः समयप्रमाणोऽन्तरकालो विज्ञेयः,
BRAR
Jain Educational
For Private
Personal Use Only
how.jainelibrary.org

Page #148

आव० हारि० टीप्पण
॥ ७१ ॥
Jain Education
कदाऽसौ लभ्यत इत्याह - " निबिग्गहसंघाए "त्ति इयमत्र भावना - अविशिष्टः कश्चिदौदारिकशरीरी मृत्वाऽन्यत्र ऋजुश्रेण्या समुत्पद्य प्रथमसमये संघातं कृत्वा यदा द्वितीयसमये संघातपरिशाटलक्षणमुभयं करोति तदा संघातसमय एवैक उभयान्तरे भवतीति, उत्कृष्टमुभयान्तरमाह-परमं प्रकृष्टं उभयान्तरमिति सम्बध्यते, सह त्रिभिः समयैर्वर्त्तत इति सत्रिसमयानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि भवन्ति, कदा पुनरमूनि लभ्यन्ते ? इत्याह- देवादिष्यादिशब्दादप्रतिष्ठाने त्रयस्त्रिंशत्सागरोप| माणि अनुभूयेहागतस्य तृतीयसमये संघातयतो ज्ञेयानि समयकुशलैः, अयमत्र भावार्थ:-इह कश्चिन्मनुष्यादिः स्वभवचरमसमये संघातपरिशाटौ समुदितौ कृत्वा अनुत्तरसुरेष्वप्रतिष्ठाने वा यदा त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यनुभूय पुनरपीह विग्रहेणोत्पन्नस्तृतीयसमये संघातं कृत्वा तत उभयमारभते तदा द्वौ विग्रहसमयावेकश्च संघातसमयो देवादिभवसम्बन्धीनि च त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्युत्कृष्टोभयान्तरे प्राप्यन्त इति गाथाद्वयार्थः । औदारिकसङ्घातादिवक्तव्यता समाप्ता ॥
वैकियोभयस्य भावनामाह - 'उभयं जहन्नसमओ' गाहा ( ४६१ - १० ), उभयं - संघातपरिशाटलक्षणं जघन्यं वैक्रियशरीरस्य समयप्रमाणं भवति, कस्य तद्भवतीत्याह- समयद्वयं विकुर्व्य मृतस्य, यो हि किलौदारिकशरीरी वैक्रियमारभ्य प्रथमसमये सर्वसंघातं द्वितीयसमये तु संघातपरिशाटौ विधाय म्रियते तस्यैकसामयिकं वैक्रियस्य संघातपरिशाटलक्षणमुभयमवाप्यते, उत्कृष्टं वैक्रियोभयकालमाह-परं - उत्कृष्टं वैक्रियस्योभयं संघातसमयहीनानि त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यनुत्तर| देवस्याप्रतिष्ठाननारकस्य वा भवन्तीति गाथार्थः । वैक्रियस्यैव सङ्घाताद्यन्तरभावनामाह-'संघायंतरसमओ' गाहा ( ४६१ - १५ ), व्याख्या - एकदा वैक्रियसंघातं कृत्वा पुनरपि वैक्रियसंघातं कुर्बतो जघन्यमन्तरं समयो भवति, कदा ?

करणवकव्यता
॥ ७१ ॥
jainelibrary.org

Page #149

इत्याह-"समये"त्यादि जघन्यान्तरकालस्तृतीयसमये दिवि संघातयतो विज्ञेयः, कस्य ?-समयमेकं विकुळ मृतस्य, यो ह्यौ-IP दारिकशरीरी समयमेकं वैक्रियसंघातं कृत्वा मृतः सन् समयमेकं विग्रहं च विधाय तृतीयसमये दिवं गत्वा संघातयति तत्सम्बन्धिनः सङ्घातद्वयस्य विग्रहसमयोऽन्तरे प्राप्यत इति भावना, अथवेदमेवान्तरं प्रकारान्तरेणाह-तृतीये वा समये मृतस्य तृतीयसमये सङ्घातयत इति सम्बध्यते, एतदुक्तं भवति-यः कश्चिदिहौदारिकशरीरी वैक्रियलब्धिमान् वैक्रियशरीरमारभ्य प्रथमसमये सङ्घातं विधत्ते द्वितीयसमये च सङ्घातपरिशाटौ तृतीयसमये बियते तस्मिन्नेव च तृतीयसमये निर्विग्रहेण सुरलोकमवाप्य वैक्रियसङ्घातं करोति तस्य जन्तोः सम्बन्धिनः सङ्घातद्वयस्यान्तरे सङ्घातपरिशाटसमयः प्राप्यत इति गाथार्थः । “ततिए व मयस्स ततियंमि"त्ति एतद्गाथादलं किश्चिदुरवबोधमिति सम्प्रधार्य भावनामात्रमाह वृत्तिकारःअविग्रहेण सङ्घातयत इत्यादि भावितमेवेति, साम्प्रतमुभयस्य परिशाटस्य चान्तरकालभावनामाह-'उभयस्सेत्यादि गाथा (४६१-१७), व्याख्या-उभयस्य-वैक्रियसम्बन्धिनः संघाटपरिशाटलक्षणस्य समय एको जघन्यमन्तरमित्यध्याहारः, कस्य जन्तोरिदमवाप्यते ? इत्याह-चिरमन्तर्मुहूर्त्तमानं कालं विकुळ वैक्रियवपुषि स्थित्वा मृतस्य देवेष्वविग्रहगतस्य जन्तोः सङ्घातसमयोऽन्तरे प्राप्यते, अयमत्र भावार्थः-य औदारिकशरीरी वैक्रियलब्धिमानारचितवैक्रियशरीरः परिपूर्ण मनुष्यवैक्रियशरीरस्थितिकालं यावत्सङ्घातपरिसाटौ विधाय घियतेऽविग्रहेण च सुरालये समुत्पद्य प्रथमसमये वैक्रि- | यसङ्घातं करोति द्वितीयादिसमयेषु तु संघातपरिशाटौ तत्सम्बन्धिन उभयस्य चान्तरे स एवानन्तरोक्तः संघातसमयो भवजातीति, ननु यद्येवं "चिरवेउवियमयस्से"त्यत्र चिरग्रहणमपार्थकम् , इह हि मनुष्यादिषु यश्चिरं स्तोकं वा कालं वैक्रिय
SCIENCACCOACECAMORORE
तर्मुहर्तमानं कालदपरिशाटलक्षणस्य समय भावनामाह-'
Jain Education
Alona
For Privale & Personal use only
W
w.jainelibrary.org

Page #150

आव० हारिक टीप्पणं
करणवक्तव्यता
॥७२॥
*SAAAAAAAA
सङ्घातपरिशाटौ कृत्वाऽविग्रहेण दिवि समुत्पद्यते तेनैव प्रयोजनं, किं चिरशब्दविशेषणेन ?, सत्यं, किन्तु प्रथमसमयेऽपि मरणनिषेधार्थमित्थमुक्त, यदिवाऽनन्तरं वैक्रियसङ्घातान्तरं भावयता सप्रयोजनत्वाद् द्वितीयादिसमयेष्वाकस्मिकमसमाप्त-1 वैक्रियस्यापि मरणमुक्तं अत्र त्वसमाप्तवैक्रियस्यापि मरणनिदर्शने न किश्चित्प्रयोजनमिति ख्यापनार्थ चिरग्रहणेन परिपपर्णान्तमौहर्तिकमनुष्यादिवैक्रियस्थितिकालानुज्ञामपि कृतवानाचार्य इत्यदोषः। 'साडस्संतोमुहुत्तो'त्ति, एकदा वैक्रिय सर्वशाटं कृत्वा पुनरपि तत्सर्वशाटं कुर्वतोऽन्तर्मुहर्त्त जघन्यमन्तरं भवति, कथमिति चेद् ? उच्यते-कश्चिदौदारिकशरीरी वैक्रियलब्धिमान् कस्मिंश्चित्प्रयोजने वैक्रियशरीरमारभ्यान्तर्मुहूर्त तथैवावस्थितिं विधाय चरमसमये तत्सर्वशाट कृत्वा पुनरप्यौदारिकमाश्रयति, ततस्तत्रान्तर्मुहूर्त स्थित्वा पुनरप्युत्पन्ने प्रयोजने वैक्रियं निवर्त्तयत्यन्तर्मुहूर्त च तत्र स्थितिं कृत्वा पुनरप्यौदारिकमागच्छंश्चरमसमये वैक्रियसपरिशाटं करोति, एवं सति शाटद्वयस्यान्तरे समयोनमन्तर्मुहर्तद्वयं भवति, तेन च द्वयेनापि लघुत्वादेकमेव पुष्टतरमन्तर्मुहूर्त निष्पद्यते अतो युज्यते जघन्यशाटान्तरमन्तर्मुहूर्त्तमिति, सङ्घातादित्रयस्याप्युत्कृष्टमन्तरमाह-'तिण्हवि तरुकालमुक्कोसं'ति, यदा कश्चिज्जीवो वैक्रियशरीरस्य सङ्घातादित्रयं कृत्वा वनस्पतिषूत्पन्नः तत्र चानन्तकालमतिवाह्य तत उद्वत्तः पुनरपि क्वचिद्वैक्रियशरीरमासाद्य तत्संघातादित्रयं करोति तदा तत्सम्बन्धिनः। संघातपरिशाटोभयलक्षणस्य त्रयस्याप्यन्तरे स एव वनस्पतिकालो भवतीतिगाथार्थः। 'ततश्चात्र व्युत्पत्तिभेदमात्रमाश्रीयत' इति (४६२-२०), एतदुक्तं भवति-पूर्व हि "जीवमजीवे पाओगियं त्वि"त्यादि ब्रुवता अजीवे-कुसुम्भादौ
1 करणमजीवकरणमिति सप्तमीतत्पुरुषः सूचितः, इह तु जीवप्रयोगात्करणं जीवप्रयोगकरणमिति पञ्चमीतत्पुरुष इत्येतावन्मा
॥७२॥
Jain Educationin
KAnjainelibrary.org

Page #151

ALASANA+ARSASK*%86
त्रेण भेदः । 'तदिह व्यञ्जनशब्देन क्षेत्राभिव्यञ्जकत्वा'दित्यादि (४६२-२६), व्यज्यते-घटाकाशं पटाकाशमित्यादिव्यपदेशैर्विशेषणद्वारेण प्रकटीक्रियते क्षेत्रममीभिरिति व्यञ्जनं पुद्गलाः घटपटशकटलकुटादयः तत्सम्बन्धा'दिति व्यञ्जनसम्बन्धात् पर्यायमापन्नं व्यञ्जनपर्यायापन्नं, एतदुक्तं भवति-यदैकस्मिन्नभोदेशे व्यवस्थितो रक्तो घटः प्रयोगान्तरेण शुक्लीक्रियते तदा पूर्व तन्नभो रक्तघटसम्बद्धमासीत् पश्चात्तदेव शुक्लघटसम्बद्धमभूद्, एवं च सति स शुक्लगुणलक्षणः पर्यायो वस्तुवृत्त्या तस्यैव नभस उत्पन्नः, एवमन्यस्यापि पुद्गलराशेयः प्रतिक्षणं पर्यायसमूहः समुत्पद्यते तमापन्नं नभो यदा विवक्ष्यते तदा नभसोऽप्यस्ति करणं, तथापि पर्यायस्यैव करणं न व्योम्न इति चेदित्याह-'पर्यायो द्रव्यानन्य'इति (४६२-२७), तस्मिन्कृते द्रव्यमपि कृतमेव भवति, यदिवा किमनेन कष्टोत्तरेण, लौकिकादेवोपचारासिध्यति क्षेत्रस्य 8 करणं, सम्भवन्ति ह्येवं वक्तारो लोकाः-इक्षुक्षेत्रं शालिक्षेत्रं वा मया कृतमिति, एतदर्शयति-'उपचारमात्राद्धे'त्यादि (४६३-१)। अथ यदा वर्तनास्वरूपः कालो विवक्ष्यते तदा वर्तनादीनां स्वयमेव भावान्मा भूत् कालस्य करणं यदा त्वर्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वर्ती समयादिरूपः कालो विवक्ष्यते तदा तस्य परकृतत्वात्करणत्वं भविष्यतीत्याह-समयाद्यपेक्षायां चापरोपादानत्वादिति (४६३-५), न हि समयादिरूपस्यापि कालस्योपादानभूतः-कारणभूतः कश्चनापि |परो विद्यते, तदा तस्य परकृतत्वात्करणत्वं भविष्यतीत्याह-तस्यापि स्वरससिद्धत्त्वात्कुतः करणतेतिभावार्थः। 'बवं च बालवं चेत्यादि (४६३-१०), इयमत्र भावना-कृष्णचतुर्दशीरात्रौ शकुनिर्नामावस्थितं करणं भवति, अमावास्याया-3 महि चतुष्पदं रात्री नागं शुक्लपक्षप्रतिपदि दिवा किंस्तुघ्नं, एतानि चत्वार्यप्यवस्थितानि करणान्युच्यन्ते, एतास्वेव तिथिषु
34OCRACASSACRACANCIES
आ०१३

Diww.ininelibrary.orl

Page #152

आव० हारि० टीप्पणं
NROERMSANSARDAR
भवन्तीतिकृत्वा, तस्या एव शुक्लप्रतिपदो रात्री बवनामा करणं भवति, इदं चानवस्थितम् , एतस्यामन्यासु च तिथिषु करणवभावाद्, एवं शेषेष्वपि बालवादिष्वनवस्थितत्वमवसेयं, एवं शुक्ल द्वितीयायां दिवा बालवं रात्रौ कौलवं तृतीयायां दिवा तव्यता थीविलोयणं रात्रौ गरमित्येवमेकैकस्यां तिथौ क्रमेण करणद्वयं २ पुनरावृत्त्यापि तावज्ज्ञेयं यावत्कृष्णपक्षचतुर्दश्यां दिवा विष्टिस्ततस्तन्निशाया आरभ्य पुनरप्यवस्थितानि तान्येव शकुन्यादीनि तावद्यावत् सितपक्षप्रतिपदि दिवा किंस्तुघ्नमित्यादि पुनस्तदेवावर्त्तते । 'पक्खतिहीओ दुगुणिया इत्याद्यानयनोपायोऽप्यवस्थितकरणभोग्यतिथिभ्योऽन्यतिथिषु द्रष्टव्यः, तास्ववस्थितकरणानामेव सिद्धत्वादिति । 'सत्तमिचाउद्दसी य अह विहित्ति (४६३-१९), कृष्णसप्तम्यां चतुर्दश्यां * चाह्नि विष्टिर्भवतीत्यर्थः। 'इदमेवमितीति (४६४-१४ ), इदं-श्रुतमेवं-बद्धाबद्धभेदभिन्नं लौकिकलोकोत्तरभेदं द्रष्टव्यं, लौकिकं बद्धाबद्धं लोकोत्तरं चेत्यर्थः । 'शास्त्रोपदेशव'दिति (४६४-१५), शास्त्ररूपः उपदेशः शास्त्रोपदेशः-आचारादिः तद्वदिति । 'भूतापरिणते'त्यादि (४६४-२१), भूतापरिणतविगतशब्दैर्यथासङ्ख्यमुत्पादध्रौव्यव्यया उच्यन्ते तेषां यच्छब्दकरणं-भणनं प्रतिपादनमित्यर्थः तत्प्रकाशोपदिश्यमानत्वादनिषीथमिति भावार्थः । 'सट्टीएयरुज्झाय'त्ति (४६५-१२) सट्टीयरौ-मातृष्वसृजातौ भ्रातरौ उपाध्यायौ-पूर्वावस्थायामध्यापकब्राह्मणौ ततः कर्मधारय इति । 'बत्तीसं अड्डीयाओ'
इत्यादि (४६५-१८), अड्डिकाप्रत्यडिकाश्च धनुर्धराणां स्थानविशेषा लोकप्रतीताः, तत्प्रतीताः पाठविशेषा वा इत्यन्ये, ४ करणानि-नर्त्तक्यादीनामालीढादीन्यपि धनुर्द्धरादीनामेव स्थानानि वैशिष्ट्याच्च कुतश्चित्पृथगुपात्तानि । 'भावश्रुतशब्द-15
करणेऽधिकारो भवति कर्त्तव्य'इति (४६६-२०), भावश्रुतं च शब्दश्च तद्रूपकरणं भावश्रुतशब्दकरणं, तत्र भाव-18
RECALLIECESSARALA
Jain Education
For Privale & Personal use only
S
r.jainelibrary.org

Page #153

श्रुतमन्त ल्पाकारं श्रुतोपयोगरूपं, शब्दकरणं तु नात्र करेमि भंते ! सामाइयं सर्व सावजं जोगमित्यादिसामायिकशब्दोच्चारणं निरुपयोगस्य सम्बन्धि गृह्यते, किं तर्हि गृह्यते ? इति चेदित्याह-तच्छन्दविशिष्टः श्रुतभाव एवेति(४६६-२१),
तस्य-सामायिकस्य अभिधायकत्वेन सम्बन्धी यः शब्दः-करेमि भंते ! सामायिकमित्यादिस्तेन विशिष्टो-युक्तः श्रुतभाव दिएवेति गृह्यते, तत इदमुक्तं भवति-भावश्रुतेऽन्तर्जल्पाकारे केवले बहिःशब्दोच्चारणसहिते च श्रुतसामायिकस्यावतारो
भवति । 'मनोवाग्योजनायां सत्यासत्यामृषाद्वय द्वयस्येति (४६६-२४), अत्र किल श्रुतसामायिके सम्यक्त्वसा
मायिकस्य चारित्रसामायिके तु देशविरतिसामायिकस्यान्तर्भावं चेतसि निश्चित्येत्थमाह-द्वये-सत्यासत्यामृषामनोवाग्योट्र गलक्षणे द्वयस्यापि-श्रुतचारित्रसामायिकलक्षणस्यावतारो भावनीय इति, अन्यथा हि यद्यन्तर्भाव नाभिप्रेयात् तदा * सामायिकचतुष्टयस्यापि तत्रावतारं ब्रूयात् , न टुक्त, मनोवाग्योगद्वयवतश्चत्वार्यपि सामायिकानि न सम्भवन्तीति ।
काययोजनायामपि द्वयस्याद्यस्य चेति ( ४६७-१)द्वयस्य-श्रुतचारित्रसामायिकलक्षणस्य काययोजनायामवतारो वेदि-1 |तव्यो, ननु हस्तादिना भङ्गादिवर्तनात् तदवष्टम्भेन चान्तर्जल्पस्य बहिःशब्दस्य च प्रवृत्तेर्भवतु श्रुतसामायिकस्य काय.
योगेऽवतारः, चारित्रं तु निश्चयतः सावद्ययोगनिवृत्तिरूपो जीवपरिणामो यदाह-"आया खलु सामइय"मित्यादि Doll तत्कथं तस्य काययोगेऽवतार इत्याशङ्याह-'आद्यस्य चेति एतदुक्तं भवति-कायावष्टम्भेन यत्प्रवर्त्तते बाह्यप्रत्युपेक्षणा| दिक्रियारूपं व्यावहारिकचारित्रं तदपेक्षया द्वयस्यापि तत्रावतार उक्तो, नैश्चयिकं त्वात्मपरिणामरूपं चारित्रमपेक्ष्य यदि | प्रेर्यते भवता तदाऽऽद्यस्यैव श्रुतसामायिकस्य काययोजनायामवतारो भावनीय इति । 'उच्छुवणे सालिवणे'इत्यादि |
SUGUSESSORIASSA
in Education
For Privale & Personal use only
dow.jainelibrary.org

Page #154

आव० हारि० टीप्पणं
॥७४॥
AAAAAA
(४७०-२०) गाथा-इक्षुक्षेत्रशालिक्षेत्रयोः समीपे पद्मिनीपटलमण्डितस्य सरसः समीपे कुसुमिते वा चम्पकवृक्षादिवन-IIMa खण्डे गम्भीरः-पर्वतनितम्बादिषु नानाजातीयानेकप्रशस्तवृक्षनिकराकीणों गह्वरप्रदेश उच्यते, सानुनादस्तु यत्र शब्दे |
कव्यता समुच्चरिते दिक्षु प्रतिशब्दः समुत्तिष्ठति गम्भीरश्च सानुनादश्चेति विगृह्येकवद्भावाद्गम्भीरसानुनादं तस्मिन्नेवम्भूते प्रदेशे नद्यादिषु च यत्र दक्षिणावर्तेन जलमावर्त्तते तत्समीपे जिनगृहे वा सामायिक शिष्याय दीयत इत्यनन्तरवक्ष्यमाणगाथाक्रिया सर्वत्र सम्बध्यत इति गाथार्थः। 'संझागयं रविगय मित्यादि (४७१-८) गाथाव्याख्या-सन्ध्यागतं-यत्सन्ध्यायामुदेति यथा-कार्तिकमासप्रथमदिनसन्ध्यायां कृत्तिका, मार्गशीर्षे वा मृगशिर इत्यादि, रविगतं-यत्रादित्योऽवतिछते, विड्डेरं नाम कृतवक्रग्रहाधिष्ठितं, सग्गह-क्रूरग्रहाध्यासितं, विलम्बितं-यदादित्येन भुक्त्वाऽनन्तरमेव त्यक्तं, राहुहयं (गतं) यत्र रवेश्चन्द्रमसो वा ग्रहणमभूद्, ग्रहभिन्नं-नाम यद्भित्त्वा भौमाद्यन्यतरो ग्रहो मध्येन विनिर्गतः, एतानि सप्त नक्षत्राणि सामायिकं प्रयच्छन् वर्जयेदिति गाथार्थः। 'अभिवाहारो कालियसुयस्से (सुअंमी)त्यादि (४७१-१२), गाथा-अत्राभिव्याहारो नाम शिष्याचार्ययोरुक्तिप्रत्युक्त्यादिना प्रकारेण सामायिकादिश्रुतस्योद्देशसमुद्देशादिविधिरुच्यते, सच सामायिके प्रकृतेऽपि प्रसङ्गतः सर्वस्यापि श्रुतस्यानुयोगद्वारादिग्रन्थदृष्टः सामाचार्यायातश्च सामान्येनोच्यते, इह सामायिकाध्ययनादिश्रुतपठनेच्छया शिष्ये समुपस्थिते गुरुः समवसरणस्थापनां विधाय वामपक्षीकृतशिष्यः पूर्वाभिमुख है।
IC ॥७४॥ उत्तराभिमुखो वा देवान् वन्दते ततश्च शिष्यं द्वादशावर्त्तवन्दनं दापयित्वा तेन सहैव योगोत्क्षेपनार्थ पञ्चविंशत्युच्छासमानं कायोत्सर्ग करोति, पारितकायोत्सर्गश्चतुर्विशतिस्तवं पठति, ततश्च ऊर्द्धस्थित एव वारत्रयं पञ्चमङ्गलपाठपुरस्सरं “नाणं
प्रकृतेऽपि प्रसङ्गतः सर्वस्यापि श्रुतस्याः समवसरणस्थापनां विधाय वामपना पञ्चविंशत्युच्यासमान ।
Jan Education

M
i ninelibrary.org

Page #155

पंचविहं पन्नत्त"मित्यादिनन्दिमुच्चारयति,तदन्ते प्रणिपत्योत्थितो ब्रूते विनेयः-इच्छाकारेण अमुगं सुयं उद्दिसह, आचार्य इच्छापूर्वकमाह-उद्दिसामि खमासमणाणं हत्थेणं सुत्तेणं अत्थेणं तदुभएणं, पुनः प्रणिपत्य शिष्य आह-संदिसह किं भणामो ?, | गुरुराह-वंदित्ता पवेयह' शिष्योऽपीच्छाम इति भणित्वा प्रणिपत्योत्थितो वक्ति-इच्छाकारेण तुन्भेहिं अमुगं सुयमुद्दिढ इच्छामि अणुसटुिं' गुरुराह-जोगं करेहत्ति, तत इच्छाम इत्युक्त्वा शिष्यः प्रणिपत्यात्रान्तरे नमस्कारमुच्चारयन् गुरुं 5 प्रदक्षिणयति, तदन्ते पुनः प्राह-तुम्भेहिं अमुगं सुअमुद्दिढ इच्छामि अणुसहि, गुरुराह-जोगं करेहत्ति, तत इच्छामीत्युक्त्वा वन्दित्वा च नमस्कारपाठेन पुनर्गुरुं प्रदक्षिणयति पुनस्तेनैव क्रमेण तृतीयप्रदक्षिणापि वाच्या, ततश्च प्रदक्षिणात्रयान्ते गुरोः पुरतः शिष्योऽवतिष्ठते, गुरुश्चात्रान्तरे निषीदति, ततश्चार्डावनतगात्रः शिष्यो भणति-तुभं पवेइयं संदि
सह साहूणं पवेएमि, गुरुराह-पवेयहत्ति, शिष्यस्तु इच्छाम इत्युक्त्वा प्रणिपत्य चोत्थितः पञ्चनमस्कारं पठति, पुनःप्रणिपहै त्योत्थितो वक्ति-तुम्भं पवेइयं साहूणं पवेइयं संदिसह करेमि काउस्सग्गं, गुरुराह-एवं करेहत्ति, ततः प्रणिपत्योत्थितो
अमुगस्स उद्दिसावणियं करेमि काउस्सग्गं अन्नत्थ ऊससिएणमित्याद्युक्त्वा सप्तविंशत्युच्छ्रासमानं कायोत्सर्ग करोति, ततः पारितकायोत्सर्गश्चतुर्विंशतिस्तवं पठति, अत्र प्रदक्षिणावन्दनकत्रयेणाप्येकमेव गण्यते, ततः सप्तभिः क्षुल्लकवन्दनकैरङ्गादिश्रुतोद्देशोऽवसितो भवति, उद्देशे च कृतेऽङ्गाद्यन्यतरश्रुतमिदं भवतो वाचयामीति किल गुरुणा प्रोक्तं भवति, समु-|
देशेऽपि नन्द्याकर्षणादिरहितः क्षुल्लकवन्दनकसप्तकादिस्वरूपः स एव विधिः, केवलं प्रवेदिते गुरुराह-स्थिरपरिचियं करे६ हत्ति, समुद्देशे च कृते विवक्षितसूत्रस्य स्थिरपरिचितत्वकरणाय किल शिष्यो नियुक्तो भवति, अनुज्ञायां तु योगोत्क्षेपका
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal use only
ww.jainelibrary.org

Page #156

आव०
हारि०
भदन्तशब्दार्थः
टीप्पणं
॥७५॥
योत्सर्गवो नन्द्याकर्षणादिक उद्देशविधिरेव वक्तव्यो, नवरं प्रवेदिते गुरुराह-सम्मं धारय अन्नेसिं च पवेयसुत्ति, एवमसौ कालिकश्रुतेऽभिव्याहारः, उत्कालिकदृष्टिवादेऽपीत्थमेवाभिव्याहारः, केवलं शिष्येण अमुगं सुयं उद्दिसह इत्युक्ते गुरुस्तत्रेत्थमाह-इदमुद्दिस्सामीत्यादि । 'करणेयत्ती'त्यादि (४७२-१८), न केवलं करणेयत्तीत्युपन्यस्तद्वारपरामर्शः किन्तु भयेयत्तीत्ययमपीति योजना, अयमत्र भावार्थो-यदिदमनन्तरोदितं सामायिककरणं तद्भावकरणं, व पुनर्भावकरणं 8 शास्त्रकारेण पूर्वमुद्दिष्टं येनेदमिह योज्यते इत्याह-“करणे य भए य"त्ति, इदं हि प्रागुपन्यस्तद्वारगाथाद्यद्वारद्वयं, अनेन च सकलापि सा गाथा सूचिता भवति, तद्यथा-'करणे भए य अन्ते सामाइअ सबए अ वजे य' इत्यादि अस्यां गाथायां यद्भावकरणमुक्तं शास्त्रकृता तदिदमनन्तरोदितं सामायिकरणमित्यर्थः । 'भदि कल्याणे सुखे चेत्यादि (४७२-२२), ननु भदन्त इत्यखण्डे शब्दे सति कुतोऽयं प्रकृतिविभागो लभ्यते इत्याह-'विशि'इत्यादि (उ०४१३), एतदुक्तं भवति-जृविशीतिधातुद्वयस्योणादौ तावदन्तप्रत्ययो दृश्यते, उणादयश्च बहुलं भवन्तीत्यत्रापि झच्प्रत्ययो लभ्यते, तस्मिंश्च सति सामर्थ्यात् भदिरूपैव प्रकृतिरभ्युह्यते । 'पश्चानुपूर्ध्या ग्रन्थ'इति ( ४७३-९), होइ भयंतो इत्यादौ किलैवमुपन्यासो भवति भदन्तो भवान्तो भयान्तश्चेति, अधिकारोपन्यासस्तु विपर्ययेण कृत इति पश्चानुपूर्वी कृता । 'आवस्सयंपि निचं' गाहा ( ४७३-१३), व्याख्या-अत्र किल कल्पग्रन्थनिबद्धेयं सामाचारी-यदि लघ्वी वसतिर्भवति तदा
केचित्साधवः स्थानान्तरेऽपि परिवसन्ति, किन्तु गुरोरन्तिके समागत्य प्रतिक्रमणं कृत्वा प्रादोषिककालग्रहणानन्तरं कालं है सूत्रार्थपौरुषीद्वयं च विधाय ततः स्थानान्तरे गत्वा निद्रामोक्षं विदधति, अथ मार्गे श्वापदादिभयं तदाऽर्थपीरुषी हाप
RECERCANNOTAcc
॥७५॥
Jain Education

Page #157

Jain Education
यन्ति अथ तथापि मार्गभयादि किञ्चित् तर्हि सूत्रपौरुषीमपि त्यजन्ति ततश्चरमकायोत्सर्ग द्वितीयमाद्यं वा तावद् याव त्तिष्ठत्यपि सवितरि कारणतो वसत्यन्तरं गत्वा गुरुस्थापनादिक्रमेणान्यत्रापि स्थिताः प्रतिक्रमणादिषु यतन्ते यतोऽत्रापि भदन्त इत्यामन्त्रणं कुर्वते इति दर्शितं भवति, किं तद् इत्याह- आवश्यकं प्रतिक्रमणादिलक्षणं नित्यमेव गुरुचरणमूले कर्त्तव्यमिति, कस्यैतद्दर्शितं भवतीत्याह - 'वीसुंपि हु संवसतो कारणतो 'त्ति ( ४७३ - १४ ), एकप्रतिश्रयनिवासिना तावदुर्वन्तिक एवावश्यकं कार्य योऽपि कारणतो वसन्तिसङ्कीर्णतादेर्विश्वक् पृथग् वसति तस्याप्यनन्तरदर्शितकल्पोक्तनीत्या गुरुचरणान्तिक एवावश्यकं कर्त्तव्यतया दर्शितं भवति, ननु यः श्वापदभयात्कारणतो गुर्वन्तिकाद्रात्रौ गन्तुं न शक्नोति स किं करोतीत्याह - 'जयति सेज्जाए'ति, कारणत इतीहापि सम्बध्यते, ततश्च यद्यपि श्वापदभयादिकारणतो गुर्धन्तिकं गन्तुं न शक्नोति तथाप्यन्यस्यामपि शय्यायां परिवसन् गुरुस्थापनादिक्रमेणैव यतते - यतनां करोतीति गाथार्थः ॥ 'सम्पू| शब्दावयवमेवाधिकृत्याहे त्यादि ( ४७४ - १ ), इह 'सामं समं चे'त्यादि खण्डीकृतशब्दापेक्षया सामायिकमित्यखण्डः - सम्पूर्णः शब्द उच्यते, 'करणे भए य अंते सामाइय सबए य वज्जे येत्यादिगाथैकदेशत्वादवयवः, ततश्च सम्पू
शब्दश्चासाववयवश्च सम्पूर्णशब्दावयवस्तमधिकृत्य सामं समं सम्यक् इकं इत्येते चत्वारोऽपि शब्दा एकार्थाः, एकार्थत्वं | चेह न पर्यायशब्दत्वममीषां मन्तव्यं किन्त्वेकस्यैव सामायिकशब्दलक्षणस्यार्थस्य निष्पत्तये सामादयश्चत्वारोऽपि शब्दा व्याप्रियन्त इत्येकार्था उच्यन्त इति । 'ओघतो मधुरपरिणाम' मित्यादि ( ४७४ - ५ ), ओघतः - सामान्येन तावन्मधुरपरिणामं - शर्करादिद्रव्यं, विशेषतस्तु कस्यचित् स्वसात्म्यादिकारणात्कटुकमपि मधुरमिवाभातीति भावः । 'भूतार्थालोच

Page #158

आव० हारि० टीप्पणं
॥७६॥
645X49XXXXXX
नायां समं तुलाद्रव्य'मिति, भूतः-सद्भूतः तौल्ये कियत्प्रमाणोऽयमर्थ इत्यालोचनायां-तत्तौल्यप्रमाणजिज्ञासायां सत्यां सामायिका यथावस्थितप्रतिपादकत्वेन समं तुलाद्रव्यमेवेत्यर्थः । 'कण्ठतस्तावदुक्ते चालनाप्रत्यवस्थाने'इत्यादि (४७६-१५),||धिकारः ननु च "को कारओ करितो" इत्यादौ परस्य कादिस्वरूपं प्रश्नयतः सूरेरपि तत्कथयत उभयोरपि पुनरुक्तता, 'आया खलु सामइय'मित्यादिना तत्स्वरूपस्यानेकस्थानेषु पूर्वमेव निरूपितत्वाद् इत्याशङ्याह-'अत एव चात्र पुनरुक्ते'त्यादि, यत एव चालनाप्रत्यवस्थाने एते न स्वरूपकथनं अत एव न पुनरुक्तता, कुत इत्याह-अनुवादवारेणे'त्यादि, एतदुक्तं |भवति-यत्किमपि कादिस्वरूपं सूरिरभिधास्यते तदहं निराकरिष्यामीति चालनाचिकीर्षया परस्य प्रश्नो यद्यसौ तत्स्व| रूपं मयोक्तं निराकरिष्यति तदहं स्थापयिष्यामीत्यभिप्रायवतश्च सूरेनिर्वचनं न तु मुख्यतया तत्स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थमि* त्यदोषः। 'विवक्षितं घृत'मिति (४७७-६), प्रतिनियतैकभाजनादिस्थितं न पुनः समस्तजगद्गतमिति भावः। 'अत्र |च (तु)क्षायोपशमिकभावसर्वेणाधिकार'इति (४७८-३), सर्वशब्दोऽन्तर्जल्पाकारः किल श्रुतज्ञानरूपः श्रुतं च क्षायोपशमिके भावे वर्तते अतो युज्यते क्षायोपशमिकभावसर्वेणाधिकार इति । 'दानपुण्यफला कीर्तिरिति (४८०-१६), दानपुण्याभ्यां फलति २ कस्यचिदानसमुत्था अपरस्य तु तथाविधं दानमप्रयच्छतोऽपि पूर्वभवोपात्तपु
॥७६॥ ण्यवशात्कीर्तिः प्रादुरस्तीति भावः । 'अन्यमपीत्यतिरिच्यत इति (४८१-२), करंतंपि अन्नं न समणुजाणामीत्यत्रापिशब्दोऽन्यशब्दश्चातिरिच्यत इत्यर्थः, तत्रापिशब्दस्य फलमाह-'यस्मात् सम्भावनेऽपिशब्दोऽयमित्यादि(४८१-३)।
46495
Jan Educatiorialpnal

wininelibrary.org

Page #159

अन्यशब्दफलमाह-'न क्रियाक्रियावतो'रित्यादि (४८१-६)। 'अतस्तभेदोपदर्शनायेति (४८१-१२), यतः सावधं योगं त्रिविधेन प्रत्याख्यात्यतस्तद्भेदोपदर्शनाय-सावद्ययोगप्रत्याख्यानभेदोपदर्शनाय 'सीयालं भंगसय मित्यादिगाथामाहेत्यर्थः । 'तो कह निजुत्तीए'इत्यादि (४८१-२१) गाथाव्याख्या-यदि प्रज्ञप्त्यां त्रिविधं त्रिविधेन गृहिणः प्रत्याख्यानमुक्तं ततः कथं नियुक्त्यां वक्ष्यमाणप्रत्याख्यानाध्ययनसम्बन्धियां "अणुमइनिसेहो"त्ति अनुमतिप्रत्याख्यानस्य निषेधः क्रियमाणो घटते, तथाहि-तत्र 'दुविहं तिविहेण पढमो'इत्याद्येव वक्ष्यति, न पुनः 'तिविहं तिविहेणं पढमउत्ति एवं परेणोक्ते सत्युत्तरमाह-( सो सविसयंमित्ति) स निर्युक्तावनुमतिप्रत्याख्याननिषेधः स्वविषये मध्यमखण्डादिरूपे यत आयातं वस्तु-वस्त्रहिरण्यश्रीखण्डादि परिभुते तद्विषयो द्रष्टव्यो, विषयबहिर्वर्तिस्वयम्भूरमणमत्स्यादिप्रत्याख्यानविषयं तु प्रज्ञप्त्यां त्रिविधं त्रिविधेनेत्युक्तमित्यदोषः, समाधानान्तरमाह-'सामन्ने वा नत्थी'त्यादि ( सामण्णेणं नत्थि ) यो वा अमुकक्षेत्रवर्त्तिन इति विशेषमन्तरेण सामान्यतो द्वीन्द्रियादयो मयान हन्तव्या इत्येवं प्रत्याख्याति तस्य नास्त्येव त्रिविधं त्रिविधेन प्रत्याख्यानं, तद्विषयः स निर्युक्तावनुमतिनिषेधः, प्रज्ञायां तु स्वयम्भूरमणाद्याधारविशेषितजन्तुप्रत्याख्यानविषयाऽनुमतिप्रत्याख्यानाभ्यनुज्ञेति न दोष इति गाथार्थः । 'आह कहं पुण मणसा' गाहा (४८२-१) व्याख्यापर आह-ननु च वाक्कायाभ्यां तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणत एव करणकारणानुमतयो दृश्यन्ते मनसस्तु ता नोपलभ्यन्ते तत्कथं तास्तत्र प्रत्येतव्या इत्याह-यथा वाग्योगतनुयोगाभ्यां करणकारणानुमतयः तथा मनसापि भवन्त्येव, कुत इत्याह'तदधीणत्ता वइतणुकरणाईण'मित्यनन्तरगाथायां सम्बन्धः, एतदुक्तं भवति-वाक्तन्वोः सम्बन्धीनि यानि करणानि-13
Jain Educat
i onal
For Privale & Personal use only
T
ww.jainelibrary.org

Page #160

आव० हारि० टीप्पणं
॥७
॥
40540SASARACTICS
करणकारणानुमतय इत्यर्थः तानि मनोऽधीनान्येव भवन्ति, नहि मनोविकल्पमन्तरेण प्रायस्तनुवचनाभ्यां करणादीनि
प्रत्याख्यानं प्रवर्तन्ते अतो मनस्यपि तनुवचनकरणाद्युपचारः क्रियत इति भावः, यदिवा किमत्रोपचारेण ?, यदा हि निर्व्यापारतनुवचनोऽपि सावद्ययोगकरणादि मनसा विकल्पयति तदा मुख्यतयाऽपि तनुवचनवन्मनस्यपि करणादीनि सम्भवन्त्येवेति, आह च–'अह मणकरणं सावजजोगमणण मित्यादि भावितमेवेति । 'अर्थविकल्पसङ्ग्रहार्थं न पुनरुक्त'मिति (४८४-११), अर्थो-मनःप्रभृतिकरणलक्षणः तस्य विकल्पा-भेदाः तत्सङ्ग्रहार्थं त्रिविधेनेत्युच्यमानं न पुनरुक्तं, एतदुक्तं भवति-य एव मनसा वाचा कायेनेत्यनन्तरं सविस्तरं वक्ष्यमाणोऽर्थः स एव त्रिविधेनेत्यनेन सङ्गह्योक्तोऽतः सङ्ग्रहपदत्वादपुनरुक्तमिदमिति । 'अथवा अत्राणमतीतसावद्ययोग'मित्यादि (४८६-१९), न त्राणं अत्राणं-संसारभयात् त्रातुमसमर्थ सावधं योगं जुगुप्से इत्यर्थः, कस्मादित्याह-अधुना सामायिकेन त्राणं मम भविष्यतीति हेतोः, लब्धे हि साम्प्रतं त्राणरूपे सामायिके तमत्राणस्वरूपं सावधं योगं व्युत्सृजामीतिभावः। नन्वेवं सावद्ययोगपरित्यागादित्यादि (४८६-२३) अत्र किल परोऽतीवासम्बद्धप्रलापितया विवक्षितनिर्दोषसम्बन्धेन सम्बन्धितमपि व्युत्सृजामिशब्दमनिप्टसम्बन्धेन सम्बन्धयन्निदमाह-ननु चैवमुक्तन्यायेन 'करेमि भंते ! सामाइय'मित्यादिसूत्रस्यायं तात्पर्यार्थो गम्यते, यदुत-सावद्ययोगपरित्यागेन करोमि भदन्त ! सामायिकमिति, एवं सति सावद्ययोगनिवृत्तिरत्र प्रतीयते, पर्यन्ते च 'तस्स 51 भंते ! पडिकमामी'त्यादौ तस्य व्युत्सृजामीतिशब्दप्रयोगे सतीदमनिष्टमापद्यते तस्य-अनन्तरसामर्थ्यलब्धसावद्ययोगनिवर्त्त-G॥ ७७॥ नस्य व्युत्सृजामि-सावद्ययोगस्य निवृत्तिमुत्सृज्य प्रवृत्तिं विदधामीत्यर्थः, अत्रोत्तरमाह-'तन्ने'त्यादि (४८६-२४),IA
Jain Educational
For Privale & Personal Use Only
Plainelibrary.orप

Page #161

Jain Educatio
यदि ह्येवमुण्ठतया सम्बन्धः क्रियते तर्हि यदा कश्चित् 'मंसं पञ्चक्खामि अन्नत्थणाभोगेण' मित्यादिना मांसविरतिमभिधाय पर्यन्ते व्युत्सृजामीति ब्रवीति तदाऽत्राप्यनन्तरोक्तां मांसविरतिं व्युत्सृजामीत्यनिष्टसम्बन्धः स्याद्, अथात्र मांस| विरतिविपक्ष एव त्याज्यत्वेन मनसि विवक्षितो मनोगत एव च भावः प्रत्याख्यानं भवतीति नानिष्टः सम्बन्धः क्रियते, यद्येवं सर्व सुस्थमिहापि सावद्ययोगनिवृत्तिविपक्षस्य हेयत्वेनाभिप्रेतत्वादिति । 'त्रिविधं त्रिविधेन व्युत्सृजति पाप| मेष्यमित्यादि ( ४८८ - ११ ), विशेषत एष्यमिति ब्रुवाणस्य कोऽभिप्रायः १, उच्यते, सावद्ययोगविरत इत्यनेनैव गतार्थे त्रिविधं त्रिविधेन व्युत्सृजति पापमिति यद्वितीयपदोपादानं तेनैवं किल ज्ञापयति यत्र सावद्ययोगे प्रवृत्तिरासीत् ततो निवृत्त इति प्रतिपादितं 'सावज्जजोगविरओ' इत्यनेन पदेन यदेष्यं पापं ततोऽनिवृत्त एव किल एष प्रतीयते अतस्तन्नवृत्तिप्रतिपादकं द्वितीयपदमिति विशेषत उक्तं वृत्तिकृता त्रिविधं त्रिविधेन व्युत्सृजति पापमेष्यमिति, कदा पुनरयमेवंविधः कर्त्ता भवतीत्याह - 'सामायिकादौ' ( ४८८ - १२ ), सामायिकारम्भसमय इत्येवं सम्बन्धो, यदा तु सामायिकादौ सूत्र इत्यनेन द्वितीयव्याख्यानेन 'करेमि भंते ! सामाइय मित्यादिसूत्रं गृह्यते तदेत्थं सम्बन्धः, एषोऽनुगमः परिसमाप्तः, क विषये योऽसावनुगम इत्याह-- 'सामायिकादौ सूत्रे करेमि भंते ! सामाइयमित्यादिसूत्रविषय इत्यर्थः । सामायिकाध्ययनं समाप्तमिति ॥
अधुना चतुर्विंशतिस्तव आरभ्यते
'चतुर्विंशतिस्तवस्य निक्षेपो भवति नामनिष्पन्न' इति ( ४९१ - १५ ), ननु किं तन्नाम यस्य निक्षेपः करिष्यत
ational

**
xxx

Page #162

आव० हारि० टीप्पणं
चतुर्विंशतिस्तवः
इत्याह-'अन्यस्याश्रुतत्वादिति, ननु यदि नामैवात्र पृष्टव्यं तत्किमिति क इत्यनेन पुंस्त्वनिर्देशः कृतो वृत्तिकृता ?, | सत्यं, किन्तु को नामनिष्पन्नो निक्षेप इति निक्षेपापेक्षयेत्थं निर्देशो वस्तुतः पुनर्नामैवात्र पृष्टव्यमित्यदोषः । 'परमाणवस्त्वप्रदेशा एवेति (४९४-२३), ननु यदि सामान्यविशेषरूपतया प्रदेशत्वमप्रदेशत्वं च गीयते तर्हि परमाणोरप्युभय-1 रूपता किं न स्याद् येनोच्यते परमाणवस्त्वप्रदेशा इति, न हि जैनानां किञ्चिद्वस्तु सामान्यविशेषरूपतामतिकामति, सत्यं, विद्यते परमाणुषु तिर्यक्सामान्यं न पुनः स्वावयवव्यापितत्वलक्षणमूर्द्धसामान्यं, निरवयवत्वादेव तेषामित्यदोषः ॥ 'उदइयखओवसमिय' गाहा 'उवसमसेढी एक्को' गाहा (४९५-२६), नारकाणामौदयिको भावो-नरकगत्यादिः, क्षायोपशमिकस्विन्द्रियसम्पन्नतादिः पारिणामिकस्तु जीवत्वादिरित्येवं भावत्रयनिष्पन्नो नरकगतावेको भङ्गः, एवं तिर्यग्न-1 रामरगतिष्वप्येकैको वाच्यः, ततो गतिचतुष्टयेऽपि चत्वारो भङ्गा भवन्ति, तथाऽभिहितस्वरूपे भावत्रये क्षायिकभावप्रक्षेपे |भावचतुष्टयनिष्पन्न एको भङ्गो भवति, गतिचतुष्टयसम्बन्धात् चत्वारो भङ्गाः सम्पद्यन्ते, क्षायिकभावसम्पन्ना हि क्षायिकसम्यग्दृष्टयः सर्वास्वपि गतिषु लभ्यन्ते, अथ क्षायिकमपहाय तत्स्थाने औपशमिकः प्रक्षिप्यते, तद्योगेनापि गतिचतुष्टये चत्वारो भङ्गा भवन्ति, प्रथममेव सम्यक्त्वमासादयतां हि गतिचतुष्टये प्राप्यते औपशमिको भावः, एवं सर्वेऽपि द्वादश, तथा दर्शनसप्तकं क्षपयित्वा य उपशमश्रेणी विधत्ते तस्यौदयिकौपश मिकक्षायिकक्षायोपशमिकपारणामिकभावपञ्चकनिष्पन्न एको भङ्गो लभ्यते, केवलिनोऽप्यौदयिकक्षायिकपारिणामिकभावत्रयनिष्पन्न एक एव क्षायोपशमिकस्त्वस्य नास्ति 'अतीन्द्रियाः केवलिन' इतिवचनात्, सिद्धस्यापि क्षायिकपारिणामिकभावद्वयनिष्पन्न एक एव, एते सर्वेऽपि त्रयः पूर्वोक्ता
॥७८॥
Jain Education
na
For Privale & Personal use only
jainelibrary.org

Page #163

द्वादश सर्वे पिण्डिताः पञ्चदश अविरुद्धसान्निपातिकभेदा भवन्ति, सान्निपातिकभेदा हि किलान्यथा-प्ररूपणायां षड्विंशतिभवन्ति, तद्यथा-औदयिकादिभावपञ्चकस्य द्विकसंयोगे दश, त्रिकसंयोगेऽपि दशैव, चतुष्कसंयोगे पञ्च, पञ्चकसंयोगे त्वेकः, | सर्वेऽपि पड्विंशतिः, एते च विरुद्धा उच्यन्ते, केषाञ्चित् क्वचिदुपलभ्यमानत्वेन प्ररूपणामात्रकत्वात् , प्रस्तुतास्तु पञ्चदशोतन्यायेन लभ्यमानत्वादविरुद्धाः, अत उक्तं-"अविरुद्धसन्निवाइयभेया उ पन्नरसत्तीति" गाथाद्वयभावार्थः । इह तु किल नैगमनयदर्शनं मूढनयदर्शनं वाऽधिकृत्ये त्यादि (४९६-५), एतदुक्तं भवति-जैगमवर्जा हि किल शेषाः षडू नयाः केचित् केवलसामान्यवादिनः केचित्तु केवलविशेषवादिनः, तत्र यदि सामान्यवादिनयमतमाश्रीयते तदा पर्यायसामान्यस्यैकत्वाच्चतुर्विधत्वं पर्यायलोकस्यानुपपन्नं स्यात्, विशेषवादिनयास्तु प्रत्येकं भिन्नत्वात्पर्यायाणामनन्तमेव पर्यायलोकमिच्छन्ति न चतुर्विध, नैगमः पुनरनेकरूपत्वाच्चतुर्विधमपीच्छति पर्यायलोकमतस्तन्मतमिहाश्रीयते, यदिवा “मूढनइयं सुयं| कालियं त्वि"त्यादिवचनात्किल प्रायः साम्प्रतं सूत्राणि नयन विचार्यन्ते एवेति मूढनयदर्शनाश्रयणाद्विवक्षावशेनैव कियतोऽपि भेदानाश्रित्य पर्यायलोकस्य चातुर्विध्यमुच्यत इति । 'सीताकरो-भोग' इति (४९९-६), सीता-लागलपद्धतिः तामाश्रित्य करो-भोगो धान्ययाचनमित्यर्थः। 'आसेवनायामयमेव प्रथमस्थाने कार्य'इति ( ४९९-१४) एतदुक्तं भवति-यद्यप्यशुभकर्मवशतया पश्चात्कश्चिदप्रशस्तमपि भावमासेवते तथापि मुमुक्षुणा प्रथमं तावत्प्रशस्त एवासेवनीय इति |ज्ञापनार्थ "दुविहो उ होइ भावो पसत्थ तह अप्पसत्थो य” इत्यत्र प्रथम प्रशस्तभावोपादानमिति । 'सामर्थे वर्णेनायां चेत्यादि (५००-१३), व्याख्या-सामर्थ्य तावद्वर्त्ततेऽसौ कल्पशब्दः तदर्थधातुनिष्पन्नत्वाद्, वर्णनायां यथा-क
आ०१४
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal Use Only
IXhw.jainelibrary.org

Page #164

आव० हारि० टीप्पणं
॥७९॥
४ल्पितो-वर्णितः श्लाघितो देवदत्तः, छेदने यथा-कल्पितं-छेदितं द्विधाकृतं वस्त्रमिति, करणे यथा-ब्राह्मणार्थं कल्पिताःचतुर्विंशपूपाः, कृता इत्यर्थः, औपम्ये यथा-समुद्रकल्पमिदं तडागं, अधिवासे यथा-कल्पिता-अधिवासिता स्नानाय सज्जिता प्रति-18||
|तिस्तवे क|मेत्यर्थः, एतेष्वर्थेषु कल्पशब्दं विदुर्बुधा इति श्लोकार्थः । ताव एगइयाओ भवह'त्ति (५०३-१), यावन्मम पुत्रो रनिक्षेपः भवति तावदेकीभूय स्थीयतामिति भावः । 'आमंतणि'गाहा 'अणभिग्गहिआ'गाहा (५०८-२४ ), व्याख्या-इह भाषाभेदाः यत्किल वस्तुनः साधकत्वेन बाधकत्वेन वा प्रमाणान्तरैरबाधितं वचनमुच्यते तत्सत्यं, तदेव प्रमाणैर्बाध्यमानं सन्मृषा, तदेव बाध्यमानाबाध्यमानं मिश्र, यत्तु वस्तुसाधकबाधकत्वाविवक्षया व्यवहारपतितस्वरूपमात्राभिधित्सया प्रोच्यते तदसत्यामृष, तत्र आमन्त्रणी यथा-हे देवदत्त इत्यादि, इयं हि वस्तुसाधकबाधकत्वाभ्यामप्रवृत्तेः स्वरूपमात्राभिधानपरत्वादसत्यामृषेति, आज्ञापनी यथा-त्वमिदं कुरु, इयमपि स्वरूपमात्राभिधानपरत्वादसत्यामृषैव, यद्येवं सत्याऽप्यसत्यामृषातो न | भिद्यते तस्या अपि जीवाजीवादिस्वरूपाभिधानमात्रकत्वादिति चेत् कः किमाह ?, यतो यदा परेण सह विप्रतिपत्ती सत्यां | | वस्तुतत्त्वव्यवस्थापनेच्छया प्रमाणाबाधितं जीवादिस्वरूपाभिधायकं वचनमुच्यते तदा सत्यव्यपदेशं लभते, तदेव यदाऽवि
प्रतिपत्तौ तीर्थकरादिर्देशनाद्यवस्थायां जीवादिस्वरूपाविर्भावनमात्रविवक्षया ब्रूते तदाऽसत्यामृषमुच्यत इति विवक्षैवात्र |प्रमाणमिति न काचित्क्षतिरिति, एवमन्यत्रापि स्वबुद्ध्या भावनीयमिति, याचनी यथा-भिक्षां प्रयच्छ, तथा पृच्छनी यथा-| C ॥७९॥ कथमेतदिति, प्रज्ञापनी यथा-हिंसादिप्रवृत्तो दुःखितादिर्भवति, प्रत्याख्यानीभाषा यथा-न दास्यामि ते, इच्छानुलोमा च भाषा यथा-केनचित्कश्चिदुक्ता-साधुसकाशं गच्छामः, स आह-शोभनमिदमिति, अनभिगृहीता भाषा-अर्थमनभिगृह्य
25
JanEducation
For Private
Personal Use Only

Page #165

अयुना
या प्रोच्यते डित्यादिवदिति, भाषा चाभिग्रहे बोद्धव्या-अर्थमभिगृह्य या प्रोच्यते घटादिवदिति, संशयकरणी भाषा अनेकार्थसाधारणा या प्रोच्यते-सैन्धवमित्यादिवदिति, व्याकृता-स्पष्टा प्रकटार्था देवदत्त एष ते भ्रातेत्यादिवदिति, अव्याकृता चैव अस्पष्टा-अप्रकटार्था बाललल्लादीनां थपनिकेत्यादिवदिति गाथाद्वयार्थः । चतुर्विंशतिस्तवः समाप्तः॥
अधुना वन्दनाध्ययनमारभ्यते 'अच्छंति'त्ति (५१२-१९), तिष्ठन्ति स्वोपाश्रयेऽपि तावदाचार्याः किं मन्यमाना ? इत्याह-मन्ये भागिनेया बहिरपि सूत्रपौरुषीं कुर्वन्तीति, ततः सापि सूत्रपौरुष्युद्घाटितादिना अवसिता, ततश्चिन्तयन्ति-मन्ये अर्थपौरुषीं विधाय समेव्यन्ति, तथापि नायातास्ततोऽतिचिरायितमित्याचार्यास्तत्रैव गताः । पार्श्वस्थादिलक्षणप्रतिपादकगाथा वृत्तिकारेण न विवृताः अतस्तासु यथावैषम्यं किञ्चिद् वित्रियते-'सो पासत्थो गाहा (५१७-११ ) व्याख्या-सोऽनन्तरोद्दिष्टः पार्श्वस्थो द्विविधः, एतदेवाह-सर्वतो देशतश्च, तत्र सर्वपक्षे ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यः पार्श्वे-पृथग् यो वर्त्तते स पार्श्वस्थः, अत्र निषीथचूर्णिः "सुत्तो अच्छइ सुत्तपोरिसिं अत्थपोरिसिं वा न करेइ, दसणाआरेसुन वट्टइ चारित्ते न वट्टइ, अइआरे वा न वजेइ, एवं सत्थो अच्छइ पासत्थो" अनेन चूर्णिणग्रन्थेन ज्ञानदर्शनचारित्रेभ्यो येन पार्श्वस्थत्वं भवति तत्क्रमेण दर्शितमिति मन्तव्यमिति गाथार्थः । देशत आह-'देसंमि उ'गाहा (५१७-१२) देशे-देशपक्षे पार्श्वस्थः, क इत्याह-शय्यातरपिण्डम| भ्याहृतपिण्डं नित्यपिण्डं च यो भुङ्ग इति सम्बन्धः, 'नीयं च अग्गपिंडं ति चशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धोऽअपिण्डं च भुते, | कथम्भूतमित्याह-नित्यं-अनवरतं, एवं शय्यातरपिण्डादिभोजनेऽप्ययं नित्यशब्दो योजनीयः, कथमित्याह-निष्कारणेनैव,
एवं सत्या गाथार्थः । देशच यो भुत इतिशय्यातरपिण्डा
Jan Education intematonal

Page #166

आव० हारि० टीप्पणं
सकारणस्तु भुञ्जानो विशुद्धचारित्र्येवेत्यर्थः, इत्यक्षरयोजना, भावार्थस्त्वयं-शय्यया-साधुसमर्पितगृहलक्षणया भवार्णवं तर-31 पार्श्वस्थातीति शय्यातरस्तस्य पिण्डो-वक्ष्यमाणलक्षणस्तं यो नित्यं भुङ्क्ते स देशपार्श्वस्थः, सोपयोगत्वादत्र किञ्चित्प्रासङ्गिकमुच्यते, दिभेदा: | अथ कोऽयं शय्यातरः १ कदा च शय्यातरो भवति २ कतिविधश्च तत्पिण्डः ३ कदा वाऽशय्यातरो भवति ४ कस्य सम्ब-IN न्ध्यसौ वर्जनीयः ५ के च तत्पिण्डग्रहणे दोषाः ६ कदा च तत्पिण्डो गृह्यते ७ क्व च शय्यातरो भवती ८ त्यष्टौ द्वाराणि, तत्राद्यद्वारे-यतिप्रदत्तोपाश्रयप्रभुः तेन यत्कृतप्रमाणतया निर्दिष्टो वा शय्यातरः, द्वितीयद्वारे यदा शय्यातरगृहे रात्रौ सुप्त्वा जागरित्वा वा प्राभातिकप्रतिक्रमणं कुर्वन्ति तदाऽसौ शय्यातरः, अथैतच्छय्यायां सकलां रात्रि जागरित्वा प्राभातिकप्रतिक्रमणमन्यत्र कुर्वन्ति तदा मौलः शय्यातरो न भवति, किन्तु यद्गृहे प्रतिक्रमणं कृतं स एव, अथ मूलशय्यायां रात्रौ सुत्वाऽन्यत्र प्रातः प्रतिक्रामति तदा मौलोऽन्यश्च द्वावपि शय्यातरौ, यदा तु वसतिसंकीर्णतादिकारणाद् अनेकोपाश्रयेषु साधवस्तिष्ठन्ति तदा यत्राचार्यः स्थितः स शय्यातरो नान्यः, तृतीयद्वारे द्वादशधा तत्पिण्डः, तदुक्तम्-“असणाईआ चउरो पाउंछण वत्थपत्तकंबलयं । सूईछुरकन्नसोहण नहरणिया सागारियपिंडो॥१॥" अयं तु वक्ष्यमाणः तदपिण्डः-5 तणडगलछारमल्लग सेज्जासंथारपीढलेवाई । सिज्जायरपिंडो सोन होइ सेहो य सोवहिओ ॥१॥ चतुर्थद्वारे-अहोरात्रात्परतो शय्यातरो भवति, यदुक्तं-"वुच्छे वजेजऽहोरत्तं” इदमत्र हृदयं-यत्रोषितास्ततः स्थानाद् यस्यां वेलायां निर्गता द्वितीयदिने ॥ तावत्या वेलायाः परतोऽशय्यातरो भवति, पञ्चमद्वारे-साधुगुणविरहितस्य लिङ्गमात्रावशेषस्यापि सम्बन्धी शय्यातरो वर्ज-| नीयः, षष्ठद्वारे-'तित्थंकरपडिकुट्ठो आणा अन्नाय उग्गमोविअन सुझे । अविमुत्ति अलाघवया दुल्लहसेजाइ वोच्छेओ॥१॥
Jan Education

Page #167

अस्या व्याख्या-आद्यन्तव मध्यमैर्महाविदेहजैश्च तीर्थकरैर्वरमाधाकर्म कथञ्चिद्भुक्तं न पुनः शय्यातरपिण्डोऽतस्तत्प्रतिकदष्टत्वाद्वर्जनीयोऽयं “आण"त्ति तं च गृह्णता तीर्थकराज्ञा न कृता स्यात् , “अण्णाउ"त्ति यत्र स्थितस्तत्रैव भिक्षां गृह्ण
ता अज्ञातोञ्छं च न कृतं स्यात् “उग्गमोऽवि य न सुज्झे"त्ति आसन्नादिभावतः पुनः पुनस्तत्रैव भैक्षपानकादिनिमित्तं प्रविशत उद्गमदोषाश्च स्युः, स्वाध्यायश्रवणादिभ्यश्च प्रीतः शय्यातरः क्षीरादिस्निग्धद्रव्यं ददाति तच्च गृह्णता विमुक्तिःगााभावो न कृतः स्यात्, "अलाघवय"त्ति शय्यातरतत्पुत्रभ्रातृपितृव्यादिभ्यो बहूपकरणं स्निग्धाहारं च गृह्णत उपकरणशरीरयोर्लाघवं न स्यात् , तत्रैव चाहारादि गृह्णतः शय्यातरवैमनस्यादिकारणाच्छय्या दुर्लभा स्यात् , सर्वथा तद्व्यवच्छेदोऽपि स्यात् , अतस्तत्पिण्डो वर्जनीयः, सप्तमधारे-'दुविहे गेलन्नंमिय निमंतणे दबदुल्लहे असिवे । ओमोदरिअप-3
ओसे भए अगहणं अणुन्नायं ॥१॥ व्याख्या-आगाढानागाढे द्विविधे ग्लानत्वे सूत्रोक्तविधिना शय्यातरपिण्डोऽपि ग्राह्यः, निमन्त्रणे च-शय्यातरनिर्बन्धे सकृत् तं गृहीत्वा पुनः प्रसङ्गो निवारणीयः, दुर्लभे तु क्षीरादिद्रव्येऽन्यत्रालभ्यमाने तत्रैव गृह्णन्ति, "पओसे"त्ति-राज्ञा प्रद्विष्टेन सर्वत्र भैक्ष्ये निवारिते प्रच्छन्नं तद्गृहेऽपि गृह्णन्ति, तस्करादिभये चान्यत्र तत्रापि स्वीकुर्वन्ति, शेपं सुगम, अष्टमद्वारे-स्वस्थाने वसन् शय्यातरो भवति देशान्तरे गतो न भवत्यपि, केवलं भद्रकप्रान्तदो-15 पात् तत्पिण्डस्तत्रापि वर्जनीयः, भद्रको हिमम तावत् स्वगृहावस्थितस्यामी न किञ्चिद्गृह्णन्ति यदि हि (अत्र तु) गृह्णन्ति तथापि शोभनमिति विचिन्त्यानेषणीयमपि कृत्वा दद्यात् , प्रान्तस्तु मम स्वगृहस्थितस्यामी न किञ्चिद् गृहन्ति अत्र तु सर्व गृह्णन्ति तत्किमिदानीमहमन्यः संजातः? तस्मान्मायाविन एत इति विचिन्त्य वसत्युच्छेदादि कुर्याद् एवं शय्यातरसम्बन्धिनां
करणशरीरयोलाघवं न स्यात, "अलाघवयत्ति शव्यांतः शय्यातरः क्षीरादिनि
स्यात्, अतस्तत्पिण्डोव चाहारादि गृह्णतः शयातरमनस्पिटव्यादिभ्यो बहुपकरण स्निग्धा
Jain Educati
on
For Privale & Personal use only
Halww.jainelibrary.org

Page #168

आव०
पार्श्वस्थादिभेदाः
हारिक
टीप्पणं
गिद्धस्तन्निश्रया विवशति, संखण्ड्यन्ताचसह मातापित्रा इति ग
भ्रातृमातुलादीनामुपाश्रयस्याप्रभूणामपि सम्बन्धी पिण्डो वर्जनीयो, भद्रकमान्तादिदोषादित्यलं विस्तरेण, तदर्थना तु प्रकल्पतृतीयोद्देशकोऽन्वेष्यः, स्वपरग्रामात्साधुनिमित्तं य आनीयते सोऽभ्याहृतपिण्डः, प्रतिदिनं तवैतावन्मानं दास्यामि मद्गृहे नित्यमागन्तव्यमिति निमन्त्रितस्य नित्यं गृह्णतो नित्यपिण्डः, तत्क्षणोत्तीर्णोदनस्थाल्या अव्यापारितायाः शिखाकूरलक्षणोऽग्रपिण्डः, एतान्पिण्डान् निष्कारणो नित्यं भुञ्जानो देशपार्श्वस्थ इति गाथार्थः । 'कुलनिस्साए'गाहा (५१७१३ ) कुलानि-श्राद्धकुलादीनि स्निग्धाहारादिगृद्धस्तन्निश्रया विचरति, आचार्यबालवृद्धग्लानादिनिमित्तं स्थापितानि दानश्रद्धालूनि कुलानि स्थापनाकुलानि कारणमन्तरेणापि तानि प्रविशति, संखण्ड्यन्तेऽस्या जीवा इति संखडी-विवाहादिका तदवलोकनार्थ कौतुकादिना गच्छति, शरीरं चादर्शादिष्ववलोकते, तथा केनचित्सह मातापित्रादिसम्बन्धघटनलक्षणं संस्तवं करोति, अथवा दानलाभात् पूर्वमुत्तरकालं वा दातुर्गुणस्तुतिलक्षणं संस्तवं करोति एष देशपार्श्वस्थ इति गाथार्थः॥ अवसन्नलक्षणमाह-'ओसन्नोऽविय'गाहा (५१७-१४ ) अवसीदति सामाचार्यामित्यवसन्नः, सोऽपि द्विविधः-सर्वतो देशतश्च, तत्र सर्वतः-"उउबद्धपीढफलगो”त्ति-इहैककाष्ठनिष्पन्नसंस्तारकालाभे बहुभिरपि वंशादिकाष्ठखण्डैर्दवरकादिबन्धान दत्त्वा वर्षासु संस्तारकः क्रियते, स च पक्षसन्ध्यादिषु बन्धापगमं कृत्वा प्रत्युपेक्षणीय इत्याज्ञा, यस्त्वेवं न प्रत्युपेक्षते सोऽत्र बद्धपीठफलकोऽभिधीयते, अथवा पुनः पुनः शयनादिनिमित्तं नित्यमास्तीर्णसंस्तारक एव वा य आस्ते स एवमभिधीयते,
तथा स्थापितभोजी च सर्वावसन्नो ज्ञातव्य इति गाथार्थः । देशावसन्नमाह-'आवस्सय'गाहा 'आवस्सयाइआई'गाहा, ला(५१७-१५), आवश्यके-प्रतिक्रमणादौ स्वाध्याये-वाचनादौ प्रत्युपेक्षणायां-वस्त्रादिसम्बन्धिन्यां ध्याने-शुभमनःप्रवृ
CACASSALGAOACCORK
॥८१॥
JainEducation
For Private
Personal Use Only

Page #169

त्यादिलक्षणे भिक्षायां-गोचरचर्यायां भक्तार्थे-भोजने भोजनमण्डल्यामितियावत् आगमने-उपाश्रयप्रवेशलक्षणे निर्गमनेउपाश्रयबहिनिर्गमनलक्षणे स्थाने-कायोत्सर्गे निषदने-उपवेशने त्वग्वर्त्तने-शयने इति सर्वत्र सप्तमीनिर्देशो द्रष्टव्यः, ततश्चैतेषु आवश्यकादिषु विषये देशावसन्नो भवतीतिशेषः, कदा? इत्याह-"आवस्सयाइआई न करे अहवावि हीणमहियाई"ति, यदैतान्यावश्यकस्वाध्यायादीनि स्थानानि सर्वथा न करोति अथवा हीनाधिकानि करोति तदा देशावसन्नो भवतीत्यर्थः, इदमत्र हृदयं-यः प्रतिक्रमणाद्यावश्यकं न करोति हीनाधिकादिदोषदुष्टं वा करोति स्वाध्यायं न करोति प्रतिषिद्धकालकरणादिदोषदुष्टं वा करोति प्रत्युपेक्षणामपि न करोति दोषदुष्टां वा करोति ध्यानं-शुभं "किं मे कडं किच्चमकिच्चसेसं किं सकणिज्ज न समायरामी'त्यादिलक्षणं पूर्वापररात्रकाले न ध्यायति अशुभं वा ध्यायति, आलस्योपहतः सुखलिप्सुर्भिक्षायां न पर्यटति अनुपयुक्तो वा पर्यटति, अनेषणीयं वा गृह्णाति भक्तार्थ मण्डल्यां न भुते कदाचिद्वा भुड़े मण्डलीसम्बन्धिसंयोजनादिदोषदुष्टं वा भुङ्क्ते, आगमने नैषधिक्यादिसामाचारी न करोति, निर्गमनेऽप्यावश्यक्यादिसामाचारी न करोति, कायोत्सर्ग गमनागमनादिषु न करोति दोषदुष्टं वा करोति, निषदनशयनयोः संदंशभूप्रमार्जनादिसामाचारी न करोति सम्यग्वा न करोति, "गुरुवयण बलाइ तह"त्ति तथा सामाचारीवितथाचरणादिकारणेष्वावश्यकवेलादौ | सम्यगालोचय प्रायश्चित्तं प्रतिपद्यस्वेत्यादि गुरुणा प्रेरितस्तद्वचनं प्रतिवलयति-अभिमुखीभूय आलजालान्यसम्बरद्धानि वक्ति न पुनस्तद्वचः सम्यक् प्रतिपद्यते स एष भणितोऽवसन्नो देशतः, उपलक्षणं चेदं ततः स्खलितेषु मिथ्या-1
दुष्कृतं न ददाति गुरुवैयावृत्त्यं न करोति संवरणादिषु वन्दनकं न ददाति आदाननिक्षेपादिषु प्रत्युप्रेक्षणप्रमार्जने न
तथा सामावति-अभिमुखावतः स्खलित ने
JanEducation international
For Private
Personal Use Only

Page #170

-%
आव० हारिक टीप्पणं
दिभेदाः
ACCORRECCA
करोति, इत्याद्यन्यदपि सामाचारीवितथाचरणं देशपार्श्वस्थत्वकारणं द्रष्टव्यमिति गाथाद्वयार्थः ॥ यदुक्तं 'गुरुवचनं प्रति
पार्श्वस्थावलति' तत्सविशेष विवरीपुराह-'गोणो'गाहा (५१७-१७), यथा गलिगौः स्वामिना प्रेरितो दुःशीलतया वलन्व्यावृत्त्य सम्मुखीभूय भनक्ति समिलां सोऽप्यवसन्न एवमेव गुरुवचनमकुर्वन् वलति-सम्मुखीभवतीत्येव चतदृष्टान्तेन साम्यं, करोति वा तथापि “उस्सोढुं"ति त्वत्समीपे किलाहमेवैकस्तिष्ठामि येन पुनः पुनर्मामेवादिशसीत्याद्यसूयावाक्यमुक्त्वा करोतीत्यभिप्राय इति गाथार्थः॥ इदानी कुशीलस्वरूपमाह-'तिविहोगाहा (५१७-१८), ज्ञानदर्शनचारित्रविषयत्वेन त्रिविधः कुशीलो भवति, शेष सुगममिति गाथार्थः । कथं ज्ञानादिविषयत्वेन त्रिविधः कुशीलो भवतीत्याह'नाणे'गाहा, ज्ञानाचार-कालादिकं यो विराधयति स ज्ञाने-ज्ञानविषये कुशील इति शेषः, इदमुक्तं भवति-"काले विणये बहुमाणे उवहाणे तह अनिण्हवणे । वंजणअत्थतदुभए अहविहो नाणमायारो॥१॥” इत्यमुमष्टविधं ज्ञानाचारं यो विराधयति-न सम्यगनुतिष्ठति स ज्ञानकुशीलः, 'निस्संकिअनिकंखिअनिवित्तिगिच्छाअमूढदिट्ठी अ। उवव्हथिरीकरणे वच्छ लपभावणे अठ्ठ ॥ १॥ अमुं पुनरष्टप्रकारं दर्शनाचारं विराधयति स दर्शने-दर्शनविषये कुशीलः, चरणकुशीलः पुनरयं-12 वक्ष्यमाणस्वरूप इति गाथार्थः। 'कोउगाहा (५१८-१), कौतुकं भूतिकर्म प्रश्नाप्रश्नं निमित्तं आजीवं कल्ककुरुकालक्षणां विद्यां मन्त्रादींश्च य उपजीवति, सर्वत्र द्वितीया द्रष्टव्या, स एवम्भूतश्चरणकुशीलो ज्ञातव्य इति गाथार्थः, तत्र कौतुकं किम् ? इत्याह-'सोहग्गाई'गाहा (५१८-२), सौभाग्यनिमित्तमपत्यादिनिमित्तं च योषिदादीनां त्रिकचतुष्कचत्वरादिषु स्नानादि यक्रियते तत्कौतुकं भणितं तत्कुर्वन्नसौ कुशीलो भवतीति द्रष्टव्यं, एवमुत्तरत्रापि, भूतिकर्मस्वरूपमाह
CCCCCANCREASACREAL
Jain Educationa
tional

Page #171

Jain Educatio
ज्वरितादीनां तदपगमार्थं भूत्याः - भस्मनोऽभिमन्त्र्य यत्प्रदानं तद् भूतिकर्मेति गाथार्थः । अर्थिजनेन शुभाशुभं पृष्टो दैवज्ञः स्वमादिषु तत्परिज्ञानार्थं विद्यादिदेवतां यत्पृच्छति स प्रश्नः, अर्थिजनप्रश्नाद्देवतायाः प्रश्नः प्रश्नाप्रश्न इतिकृत्वा, तत्स्वरूपमाह - 'सुविणग' गाहा ( ५१८ - ३ ), स्वप्ने विद्यया - विद्यादेवतया कथितं स्वप्नविद्याकथितं, अथवा स्वप्नस्य विद्या स्वप्नविद्या तया कथितं स्वमविद्याकथितं आख्याति शुभाशुभं इत्याख्यायिका - देवताविशेषरूपा तथा कर्णद्वारे वादितघण्टिकाद्वारेण कथितं, आख्यायिकादेवता हि मन्त्रेणाहूता घण्टिकाद्वारेण शुभाशुभं दैवज्ञस्य कथयति एतच्च देवताकथितं यदन्येभ्यः शिष्यते कथ्यते स प्रश्नप्रश्नः तदुपजीवनादपि चरणकुशील इति गाथार्थः ॥ निमित्ताजीवयोः स्वरूपमाह-' ती आई' गाहा ( ५१८ - ४ ) अतीतभविष्यद्वर्त्तमानकालत्रयवर्त्तिलाभादिभावकथनं निमित्तं भवति, आजीवः पुनः सप्तविधस्तद्यथा - जातेः | कुलस्य च प्रतीतस्य शिल्पस्य कुम्भकारलोहकारादिसम्बन्धिनः कर्मणः - कृषिकर्मादेः तपसः - अनशनादेः गणस्य - मल्लगणादेः गुण इति पाठो शुद्धो लक्ष्यते निषीया दिभिर्व्यभिचारित्वात् सूत्रस्य - कालिकादेः, एतदुक्तं भवति वयं भवन्तश्चैकजातिकुलशिल्पकर्मगणवर्त्तिन इत्यादिवचनरचना आहारादिगृद्धस्य जात्याद्याजीवः, तपःसूत्राभ्यासप्रकटनमाहारादिगृद्धस्यैव तपःसूत्राजीवः, आदिशब्द एतेषामेव बहुप्रकारत्वसूचक इतिगाथार्थः ॥ कल्ककुरुकादीन् गाथया व्याख्यानयन्नाह - 'कक्ककुरुगाइ' गाहा ( ५१८-४), कल्ककुरुका काऽभिधीयते ? इत्याह-माया, अत्रैव तात्पर्यार्थमाह- निकृत्या परेषां दम्भनंवञ्चनमिति यदुक्तं भवति, स्त्रीपुरुषहस्त्यश्वादिलक्षणं तु लक्षणमभिधीयते, 'इत्थी विज्जाभिहिआ पुरिसो मंतोत्ति तद्विसेसोऽयं । विज्जा ससाहणा वा साहणरहिओ भवे मंतो ॥ १ ॥' इत्यादिग्रन्थसिद्धा विद्यामन्त्रादयः, आदिशब्दाच्चूर्णयोगौ
National

•

Page #172

आव० हारि० टीप्पणं
॥८३॥
षधादयः प्रकटाः, एतच्चोपलक्षणमात्रं, अतः शेषाण्यपि शरीरोपधिधारणादीन्यकारणे कुर्वश्चरणकुशीलोभवतीति गाथार्थः॥ पार्श्वस्था| उक्तस्त्रिविधः कुशीलः, इदानीं संसक्तस्वरूपमाह-'संसत्तोयगाहा 'एमेव य'गाहा (५१८-७), संसक्त इदानीमुच्यते, स दिभेदाः पुनः संसक्तः कस्माद् भण्यत इति द्वितीयगाथान्ते सम्बन्धः, कस्मादित्याह-यस्मात् मूलगुणविषयिण उत्तरगुणविषयिणश्च 31 ये केचन दोषा गुणाश्च ते तस्मिन् सन्निहिताः सर्वेऽपि प्राप्यन्त इति, कथं सन्निहिता ? इत्याह-एवमेव, क ? यथा इति दृष्टान्तमाह-"गोभत्तलंदए चेव"त्ति चेवशब्दो यथाशब्दार्थो, यथा गोभक्तकलन्दके यत्किञ्चिदुच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा तत्सर्व क्षिप्यते, एवमेव संसक्तेऽपि ये केचन मूलोत्तरगुणदोषास्ते सर्वे प्राप्यन्ते, एतदुक्तं भवति-यथा गोमहिष्यादीनां खादनकलन्दके उच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा भक्तखलकासिकादि सबै प्रक्षिप्तं प्राप्यते तथा मूलोत्तरगुणविषयिणो ये केचन दोषा गुणाश्च ते सर्वेऽपि तत्र प्राप्यन्ते तस्मात्संसक्तोऽसावभिधीयते इति गाथाद्वयार्थः ॥ पुनः प्रकारान्तरेण तत्स्वरूपमाह-'राय' गाहा 'एवमेवगाहा (५१८-९), यथा राजविदूषको राज्ञः केलिपात्रं ततश्चैव बहुरूपी भवति, नटो वा यथा बहूनि रूपाणि करोति, "अहवाविमेलगो उ"त्ति अनुस्वारोऽलाक्षणिकः अथवापि यथा एलकः-ऊरणको हरिद्रारागादिना बहुवर्णो भवति हरिद्रया उपलिप्तः पीतो भवति पुनः प्रक्षाल्य गुलिकया रञ्जितः कृष्णो भवति, पुनः प्रक्षाल्य हिङ्गलकेन रञ्जितो रक्तो भवति एवं प्रक्षाल्य २ पुनः २ वस्त्वन्तरेणोपरज्यमानो बहुवर्णो भवति एवमेवायमपि यादृशेन शुद्धेनाशुद्धेन वाऽपि सह संमिलति तत्र तादृश एव भवति, धार्मिकमध्ये मिलितो धार्मिकमात्मानं दर्शयति इतरेषु त्वितररूपं तस्मात्संसक्तो भण्यते इति ॥ ८३ ॥ गाथाद्वयार्थः ॥ स च द्विविधः सामान्येन भवतीत्याह-'सो दुविगप्पो'गाहा (५१८-१०), सुगमा संक्लिष्टसंसक्तस्य स्वरू
For Private Personal Use Only
N
Jan Education le
w.jainelibrary.org

Page #173

पमाह-पंचासव'गाहा (५१८-११), आश्रवति-आदत्ते जीवः कर्म यैस्ते आश्रवाः हिंसानृतस्तैन्याब्रह्मपरिग्रहलक्षणाः पञ्च तत्प्रवृत्तः-तदासेवनरतो यस्त्रिषु ऋद्धिरससातगौरवेषु प्रतिबद्धः “इत्थिगिहिसंकिलिट्ठो"त्ति स्त्रीसंक्लिष्टो गृहिसंकिष्टश्च. तत्र-स्त्रीप्रतिषेवी-स्त्रीसंक्लिष्टः, गृहिसम्बन्धिनां तु द्विपदचतुष्पदधनधान्यादीनां तप्तिकरणप्रवृत्तो गृहिसंक्लिष्टः, एवम्भूतः संसक्तोऽतिशयेनाविशुद्धत्वात् संक्लिष्टोऽभिधीयते इति गाथार्थः । असंक्लिष्टस्वरूपमाह-'पासत्थाइएसुगाहा (५१८-१२), गतार्था, उक्तोऽसंक्लिष्टः । इदानीं यथाच्छन्दस्वरूपमाह-'उस्सुत्त'गाहा (५१८-१३), उत्सूत्रमाचरन्-उत्सूत्रं प्रज्ञापयन्नेष यथाच्छन्द इच्छाच्छन्दश्चेत्येकार्थों शब्दावितिगाथार्थः । उत्सूत्रं किमुच्यत ? इत्याह-'उस्सुत्त'गाहा (५१८-१४),व्याख्याउत्सूत्रं किमित्याह-यदनुपदिष्टं तीर्थकरगणधरैः स्वच्छन्देन-स्वाभिप्रायेण विकल्पितं-उत्प्रेक्षितं अत एव सिद्धान्ताननुपाति-सिद्धान्तबहिर्भूतमित्यर्थः, यथाच्छन्दस्यैव स्वरूपान्तरमाह-परतप्तिप्रवृत्तः,तिंतिणो नाम यः स्वल्पेऽपि केनचिदपराद्धोऽ. नवरतं पुनः २ झपन्नेवास्ते एप यथाच्छन्द इति गाथार्थः । यथाच्छन्दस्य पुनः स्वरूपान्तरमाह' सच्छंद'गाहा (५१८-१५)|| स्वच्छन्दा-आगमनिरपेक्षा याऽसौ मतिस्तया किश्चिदालम्बनमध्ययनादिकं विकल्प्य-उत्प्रेक्ष्य ततः सुखं स्वादयतीति सुखस्वादः स चासौ विकृतिप्रतिबद्धश्च, मिथ्यालम्बनं किञ्चिद्विकल्प्य यःसुखलिप्सुर्विकृतिप्रतिबद्धो भवतीत्यर्थः, तथा त्रिभिगौरवैः ऋद्धिरससातलक्षणः यो माद्यति तं जानीहि यथाच्छन्दमिति गाथार्थः॥अत्र क्वचिदग्रपिण्डभोजित्वादिनाऽल्पदोषेण कचित्तु स्त्रीसेवादिना महादोषेणावन्द्यत्वमुक्तमिति तत्त्वं न ज्ञायते अतःकिञ्चिद्विशेषज्ञानार्थ कल्पस्य भाष्यं चूर्णिणश्च किश्चिदुच्यते"संकिन्नवराहपयोअणाणुतावी य होइ अवरद्धे । उत्तरगुणपडिसेविअ आलंबणवजिओ वजो ॥१॥अत्र चूर्णिः-संकिन्नो
PRACOCALCCCCCCCC
JainEducation T
iral
For Private
Personal Use Only
Khainelibrary.org

Page #174

आव ० हारि०
टीप्पणं
॥ ८४ ॥
Jain Education
नाम बहूहिं-उत्तरगुणावराहपएहिं ते य काउं नाणुतप्पर हा दुहुकयं, निस्संको निद्दओ पवत्तइ, आलंबणं - नाणाइ तेहिं वज्जिओ यः स कृतिकर्मे वर्जनीयः, अर्थादापन्नं - आळंबणसहिओ उत्तरगुणे पडिसेवमाणेवि पुज्जो इति शिष्यवचनं, आयरिओ भणति न केवलं उत्तरगुणपडिसेवी, मूलगुणपडिसेवीवि आलंबणसहिओ पुज्जो, तथा च भाष्यं - हेडाणओविय पावयणिगणट्टयाए अहरे ऊ । कडजोगी उ निसेवइ आइनिअंटोब सो पुजो ॥ १ ॥ अत्र चूर्णिः- हेहेलेहिं संजमठाहिं ठिओवि मूलगुणप्रतिषेव्यपीति भावः, कडयोगी नाम जो गीयत्थो पावयणी-आयरिओ गणो गच्छो एएसिं अट्ठयाए असढयाए अधरे-आत्यन्तिककारणे जं निसेवइ तेणं संजमसेढीए चेव वट्टइ जहा आइनियंठो - पुलागो तस्स लद्धी चक्क - वट्टिखंधावारंपि थंभे विणासेडं वा कुलाइक जेसु आलोइयपडिकंतो सुद्धो महानिज्जरो य, यत आह भाष्यकारः - "कुण| माणोवि य कडणं कयकरणो नेव दोसमब्भेइ । अप्पेण बहुं इच्छइ विसुद्ध आलंवणो समणो ॥ १ ॥” कडणंति- कटकमद्दमपि कुर्वाणः कृतकरण:- पुलाको न दोषमभ्येति, विशुद्धालम्बनोऽल्पेन बह्निच्छति, अपरं चेह भ्रष्टसंयमगुणोऽप्यायोपायकुशलेन कार्यार्थिना वन्दनीयः, अन्यथा दोपप्रसङ्गात्, तथाहि - केनचिदाचार्येण गीतार्थाभावे अगीतार्था अपि क्षुल्लका: प्रत्यन्तपयां क्षेत्रप्रत्युपेक्षणार्थं प्रेषिताः, तत्र च भ्रष्टव्रत एको वाचको राजकुले यत्कृतप्रमाणः परिवसति, ते च प्रत्युपे| क्षितक्षेत्राः साधवस्तं पृच्छन्ति-क्वासौ तिष्ठति, लोकेन च कथितमरण्ये तिष्ठति ततस्तेऽपि तत्र गताः, तमजारक्षणप्रवृत्तं भ्रष्टतं दृष्ट्वा अद्रष्टव्योऽयमिति विमृश्य अगीतार्थत्वेन शनैः शनैरवष्वष्कन्ति, ताँश्च तथा दृष्ट्वा कुपितो वाचकः पल्लीपतेः कथयित्वा तान् गुप्तौ प्रक्षिप्तवान्, ततस्तदन्वेषणार्थं गुरुवस्तत्र समायाताः तं वाचकं व्रतभ्रष्टमपि वन्दित्वा शिष्यका एते

पार्श्वस्था दिभेदाः
॥ ८४ ॥

Page #175

अज्ञा इत्याद्युक्त्वा मोचिताः, तथा च भाष्यम्-"पेसविया पच्चंते गीयासइ खेत्तपेहग अगीआ। पेहियखेत्ता पेच्छंति वायगं कत्थ रन्नेत्ति ॥१॥ ओसकते दहूं संकच्छेती उ वायगो कुविओ । पल्लिवइकहणरंभणगुरुआगमवंदणं सेहा ॥२॥" नन्वेवं पार्श्वस्थादीन् वन्दमानस्य तद्दोषानुज्ञातः संयमव्ययादयो दोषाः प्रसजन्ति, सत्यं, किन्तु संयमव्ययात् तदायो यथा गरीयान् भवति तथा यतितव्यमेव, तथा च भाष्यम्-"कुणइ वयं धणहेडं धणस्स वणिओ उ आगमं नाउं । इय संजमस्सवि वओ तस्सेवट्ठा न दोसाय ॥१॥ गच्छस्स रक्खणट्ठा अणागयं आउवायकुसलेणं । एवं गणाहिवइणा सुहसीलगवेसणा कुज्जा ॥२॥" तद्यथा-'वायाए नमोक्कारो'इत्यादि, किंबहुना ?-"वायाए कम्मुणा वा तह चिट्ठइ जह न होइ से मंतुं। पस्सइ जओ अवायं तयभावे दूरओ वजे ॥१॥” इति तावद् गुणवर्जितानां वायाए नमोक्कारादिकमुक्तं, यत्र तु गुणः स्वल्पोऽप्यस्ति तत्र किमित्यत्रापि भाष्यम्-“दंसणनाणचरित्तं तवविणयं जत्थ जत्तियं जाणे। जिणपन्नत्तं भत्तीइ पूयए तं तहिं भावं ॥१॥" किमत्र बहुविस्तरेण सकलप्रवचनस्य सारमुच्यते-“ण य किंचि अणुन्नायं पडिसिद्धं वावि जिणवरिंदेहिं । एसा खु तेसि आणा कज्जे सजेण होयचं ॥१॥ बहुवित्थरमुस्सग्गं बहुयरमववायवित्थरं नाउं। जह जह संजमवुड्डी तह जयसु निजरा जय ॥२॥" इत्यलं विस्तरेण, तदर्थिना तु निशीथत्रयोदशोद्देशकः कल्पश्च निरीक्षणीयः । 'भाण्डखादिकारसादिग्रह'इति (५२२-७), भाण्डखादिकारसो नाम जलविशेषः तत्र किल प्रक्षिप्तं सर्वमपि लोहादि जलरूपतामेतीति । "प्रणमतस्तत्किमिती'त्यादि (५२२-११), यदि नाम पार्श्वस्थादिषु ध्रुवा सावधक्रिया तथापि तत्प्रणामकर्तुः को दोष ? इति आह-'समणुमन्न'त्ति (५२५-१२), पार्श्वस्थादीनां प्रणामं कुर्वतस्तत्सावधक्रियानुमोदनं भवतीतिभावः । 'तेभ्य
आ.१५
Jain Educati
o
nal
For Privale & Personal use only
Miw.jainelibrary.org

Page #176

आव० हारि० टीप्पणं
एवैकेन्द्रियेभ्यश्चेत्यादि (५३३-५), एतदुक्तं भवति-तेभ्य एव नारकेभ्यो ज्ञानदर्शनान्वितेभ्यः तथैकेन्द्रियेभ्यश्च कृतिकर्मज्ञानदर्शनविकलेभ्य उद्वृत्ता जीवा मनुष्यभवमप्राप्य तावन्न सिद्ध्यन्ति न च मनुष्योऽपि चारित्रविकलः सिध्यति अतो विचारः ज्ञायते चारित्रमन्तरेणासहायज्ञानदर्शनयोरकिञ्चित्करत्वमिति । 'उज्जममाणस्स गुणा'इत्यादि (५३४-१) गाथाया है भावार्थ उच्यते-इह प्रष्टुरयमभिप्रायः-साधुस्तावत्स्वशक्त्यपेक्षं तपः करोति कश्चिन्नमस्कारसहितं कश्चित्तु प्रथमपौरुषीमपरस्तु पुरिमार्द्धमित्यादि यावत्ताण्मासिकं, तथा श्रुतमपि कश्चिदष्टप्रवचनमातृप्रमाणमधीतेऽपरस्तु बहु अन्यस्तु बहुतरं यावचतुर्दशपूर्वाणि, तदेवं यथा श्रुततपसोः स्वशक्त्यपेक्षं वर्तते तथा संयमेऽपि यावन्तं पृथिव्याधुपमई रक्षितुं शक्नोति तावन्त| मेव रक्षतु तथा मृषावादेऽपि यत्परिहर्तु क्षमते तदेव परिहरतु एवं शेषव्रतेष्वपि योज्यं, न चैतद् भवद्भिरभ्युपगम्यते, अणी| यस्यामपि संयमविराधनायां चारित्रमालिन्याभ्युपगमात्प्रायश्चित्तप्रदानाच, तपःश्रुतयोस्तु स्वशक्तिप्रवृत्तावपि चारित्रमालिन्यानभ्युपगमात्प्रायश्चित्ताप्रदानाच्च, तदेतत्कथमिति ? आहाचार्यः-'अनिगूहिंतो विरिअंगाहा (५३४-६), अस्याव्ययं भावार्थ:-श्रुततपसोरपि तावच्छक्तिर्न निगूहनीया, ततश्च संयमेऽपि शक्तिं चेन्न निगृहयति तदा न विराधकः साधुः, न ह्यागमे ग्लानाद्यवस्थासु यतनया कुर्वतोऽशठचित्तस्य किञ्चित्सावद्यापि क्रिया नानुज्ञाता भगवद्भिरिति । 'विगति विगईभीओ'गाहा (५३७-२१), व्याख्या-विगतेभीतो विगतिभीतः साधुर्यो विकृति-क्षीरादिकां भुत इति योगः, चश
ब्दस्यानुक्तस्यापि दर्शनात् विकृतिगतं च-क्षीरान्नादिकं यो भुते स दुर्गतिं यातीति वाक्यशेषः, कस्मादित्याह-विकृति६ बलाजीवमनिच्छन्तमपि विगति-नरकादिकां नयतीति, एतदपि कुत इत्याह-विकृतिर्यतो विकृतिस्वभावा, विकारजनन
X
For Privale & Personal Use Only
Jain Education
iainelibrary.org
anal

Page #177

Jain Educatio
स्वभावेति गाथार्थः । ' एगग्गया य झाणे' गाहा ( ५४० - ८ ), व्याख्या - सूत्रवाचनादानपरिहारेणार्थमेव व्याख्यानयत आचार्यस्यैकाग्रता ध्याने- अर्थचिन्तनलक्षणा भवति, यदि पुनः सूत्रमपि वाचयेत् तदा बहुव्यग्रत्वादर्थचिन्तायामेकाग्रता न स्याद्, एकाग्रतया को गुण इत्याह- 'बुडि 'त्ति एकाग्रस्य हि चिन्तयतः सूत्रार्थो वृद्धिमुपयातीति भावः, तीर्थकरानुकृतिश्च भवति, तीर्थकरा हि किलार्थमेव कथयन्ति न सूत्रं अतस्तदनुकारश्च कृतो भवति, सूत्रवाचनां च प्रयच्छत आचार्यस्य | लाघवमपि स्यात् तद्वाचनायास्ततोऽधःपदवर्त्तमानैः उपाध्यायादिभिरपि साध्यत्वाद्, अतोऽर्थमेव कथयतः सूरेर्गुरुता- गरिमा भवति, आज्ञायां च स्थैर्य्य, आज्ञा च तीर्थकृतां पालिता भवतीत्यर्थः, तीर्थकरैरित्थमेव निर्दिष्टत्वादिति भावः । ' इति गुरु करिणमोकखो न वाइ' त्ति (५४०-९), इति - अस्मादुक्तस्वरूपात्कारणकलापाद्गुरुर्न वाचयति सूत्रं, कथम्भूतो ? - यतः कृतऋणमोक्षः, तेन हि सामान्यावस्थायामनेके साधवः सूत्रमध्यापिता एव, अतः प्रागपि कृतसूत्रलक्षणऋणमोक्षत्वेन कृतकृत्यत्वात् पूर्वोक्तकारणकलापाच्च गुरुः सूत्रं न वाचयतीति गाथार्थः । उपाध्यायस्य सूत्रवाचनाप्रदाने को गुणः स्यादित्याह - 'सुत्तस्थेसु थिरत्तं' गाहा ( ५४० - ११ ), व्याख्या - उपाध्यायः शिष्येभ्यः सूत्रवाचनां प्रयच्छन् स्वयमर्थमपि परिभाव यति अतः सूत्रेऽर्थे च स्थिरत्वं भवति, अन्यस्य वाचनादानेन च सूत्रलक्षणऋणमोक्षो भवति, आयत्यां- आगामिनि काले अप्रतिबन्धः - सूत्रसन्तत्यविच्छेदलक्षणो भवति, 'पाडिच्छ' त्ति येऽन्यत आगत्य साधवः सूत्रोपसम्पदं गृह्णन्ति ते प्रती च्छका उच्यन्ते ते च सूत्रवाचनाप्रदानेनानुगृहीता भवन्तीति वाक्यशेषः, मोहजयश्च -सूत्रवाचनादानव्यग्रस्य हि चित्तविश्रोतसिका न भवतीत्यर्थः, एतैः कारणैः सूत्रं वाचयत्युपाध्याय इति गाथार्थः । शेषा गाथाः सुगमाः, नवरं - ' उद्धावणा
tional

*

Page #178

'अभ्युत्थितवाटाप्यन्ते, यत् पुनराला वाटिका गाथाः केना
आव० पहावण'त्ति (५४०-१७) प्राबल्यधावनं च प्रकर्षधावनं च ते उद्धावनप्रधावने गच्छप्रयोजनापेक्षितया करोति गणा
कृतिकर्महारि० विच्छेदक इति, शेष निगदसिद्धं । 'अभ्युत्थितवन्दन'मिति (५४१-१) अभ्युत्थितवन्दनकं नाम यदेवमेव विनयार्थ हा विचार टीप्पणं गुरुभ्यो दीयते तदेवम्भूतमेव वन्दनकं मात्रादीनि न दाप्यन्ते, यत् पुनरालोचनास्वाध्यायप्रस्थापनानुयोगश्रवणादिष्वा
भाव्यं तत्तान्यपि सागारिकाद्यभावे दाप्यन्त एवेति भावः। द्वात्रिंशद्वन्दनकदोषप्रतिपादिका गाथाः केनाप्यभिप्रायेण वृत्ति. ॥८६॥
१ आयरकरणं आढा तबिवरीअं अणाढि होइ । दवे भावे थद्धो चउभंगो दव्वओ भइओ ॥ ५४॥ पब्बिद्धमणुवयारं जं अपितोऽ. |णिजंतिओ होइ । जत्थ व तत्थ व उज्झइ कयकिच्चो वक्खरं चेव ॥ ५४॥ संपिडिए व वंदइ परिपिंडिअवयणकरणओ बावि । टोलब उप्फिडंतो ओसक्कऽहिसकणे कुणइ ॥ ५६ ॥ उवगरणे हत्थंमि व चित्तु निवेसेइ अंकुसं विति । ठिअबिट्टरिंगणं जंतं कच्छमरिंगिअं जाण ॥ ५७ ॥ उटुंतनिसीअंतो उन्वत्तइ मछउव्व जलमज्झे । बंदिउकामो वऽन्नं झसुख परिअत्तए तुरिअं ॥५८ ॥ अप्पपरपत्तिएणं मणप्पओसो अ वेइआपणगं । तं पुण जाणूवरि जाणुहिट्ठओ जाणुबाहिं वा ॥ ५९॥ कुणइ करे जाणुं वा एगयरं ठवइ करजुअलमज्झे । उच्छंगे || करइ करे भयंति नितहणाईअं॥६०॥ भयइ व भइस्सइति व इअ वंदइ होरयं निवेसंतो। एमेव य मित्तीए गारवसिक्खाविणीओऽहं ॥६१॥
नाणाइति मुत्तुं कारणमिहलोगसाहगं होइ । पूआगारवहेउं नाणग्गहणेऽवि एमेव ॥६२ ॥आयरतरएण हंदि वंदे ण तेण पच्छ पणइस्से। k| काहिइ न पणयभंगं वंदणये मुल्लभावोऽयं ॥ १३॥ हाउं परस्स दिलुि वंदंतो तेणिअं हवइ एअं । तेणोविव अप्पाणं गूहइ ओभावणा मा मे ||
॥ ६४ ॥ आहारस्स उ काले नीहारस्सावि होइ पडिणीअं । रोसेण धमधमंतो जं वंदइ रुटमेअं तु ॥ ६५॥ नवि कुप्पसि न पसीअसि कट्ठसिवो चेव तजिअं एअं । सीसंगुलिमाईहि व तज्जेइ गुरुं पणिवयंतो ॥ ६६ ॥ वीसंभट्ठाणमिणं सब्भावजढे सदं हवइ एअं। कवडंति
AGUSA*****
Jan Education
a
l
S
ainelibrary.orl

Page #179

कृतोच्चार्य न व्याख्याता अतो यथावैषम्यमेताः काश्चित्किश्चिद्विब्रियन्ते-'आयरकरणं गाहा, आदरः-सम्भ्रमस्तस्करणमादृतता सा यत्र न भवति तदनादृतमुच्यते, द्वितीयदोषमाह-स्तब्धत्वं तद्रव्यतो भावतश्च भवति, अत्र चतुर्भङ्गिका, तद्यथा
द्रव्यतः स्तब्धो न भावतो, भावतः स्तब्धो न द्रव्यतः, अन्यस्तु न द्रव्यतो नापि भावत इति, अत्र च भङ्गचतुष्टयेऽपि चरमो |भङ्गः शुद्धः, शेषभङ्गकेष्वपि भावतः स्तब्धोऽशुद्ध एव द्रव्यतस्तु भजनीयः उदरपृष्ठशूलव्यथादिबाधितोऽवनामं कर्तुं न शक्तः कारणिकः स्यादपि स्तब्धो न तु निष्कारणिक अत एवाह-दबतो भइतोत्तीति गाथार्थः । तृतीयं दोषमाह-'पविद्धमणुवयारंगाहा, प्रविद्धं नाम यदुपचाररहितं, एतदेव व्याचष्टे-यद्वन्दनकं गुरुभ्योऽर्पयन्-दददनियन्त्रितो भवति-अनवस्थित कइवयंति अ सढयावि अ हुंति एगट्ठी ॥ ६७ ॥ गणि वायग जिटुज्जत्ति हीलिअंकिंनु मे पणमिऊणं है । दरवंदिअंमि विकहं करेइ पलिउंचिरं एअं॥ ६८ ॥ अंतरिओ तमसे वा न वंदई वंदई उ दीसंतो । एअं दिट्ठमदिढे सिंगं पुण कुंभपासेहिं ॥ ६९॥ करमिव मन्नइ दितो बंदणयं आरहंतिअकरुत्ति । लोइअकराउ मुक्का न मुच्चिमो वंदणकरस्स ॥ ७० ॥ आलिद्धमणालिद्धं रयहरणसीसेहिं होइ चउभंगो । वयणक्खरेहिं ऊणं जहन्नकालेव सेसेहिं ।। ७१ ॥ दाऊण बंदणं मत्थएण बंदामि चूलिआ एसा । मूउब्व सदरहिओ जं वंदइ मूअगं तं तु ॥७२॥ ढगुरसरेण जो पुण सुत्तं घोसेइ ढड्रं तमिह । चडुलिं व गिण्हिऊणं रयहरणं होइ चडुलिं तु ॥७३॥ न दृश्यन्त आधुनिकावश्यकटीकादशेष्वेता गाथाः, "वृत्तिकृतोच्चार्य न व्याख्याता" इति श्रीपूज्यटीप्पणकारवचनेनाभवन्नेताः प्राचीनादर्शेषु इत्यनुमीयते, ततः प्रवचनसारोद्धारादत्र लिखिताः, अत्रत्यं प्रायः तद्विवरणमपि प्रवचनसारोद्धारटीकाक्षरसदृशमिति, यद्यपि वन्दनकदोषप्रतिपादिका गाथास्तद्विवरणं चाधुनातनादर्शेषु दृश्यन्ते तदनुसारेणैव च श्रीमन्तः खयमपि अङ्कुशादिदोषेष्वनुवदन्ति सविवृतीस्ताः परं दोषखरूपनिरूपकगाथानाभभाव एव तत्र ।
Jain Educatiotional

O
ww.jainelibrary.org

Page #180

कृतिकर्म
आव० हारि० टीप्पणं
विचार
॥८७॥
इत्यर्थः, अनवस्थितत्वेन च यत्र वा तत्र वा स्थाने प्रथमप्रवेशादिलक्षणेऽसमाप्तमपि वन्दनकमुज्झित्वा नश्यति, क इव यथा किमुज्झतीत्याह-'कयकिच्चो वक्खरं चेवत्ति, एतदुक्तं भवति यदा केनचिदाटकेन कुतश्चिन्नगरान्नगरान्तरे 'वक्खरं' भाण्डमुपनीतं, वक्खरस्वामिना च भाटिकोऽभिहितः-प्रतीक्षस्व कञ्चित्कालं यावदस्य वक्खरस्यावतरणाय स्थानं किञ्चिदन्वेषयामि, स प्राह-मयाऽस्मिन्नेव नगरे समानेतव्यमिदमित्येवोक्तं अतः कृतकृत्यत्वान्नातः परं प्रतीक्षेऽहमित्युक्त्वाऽस्थान एव तद्भाण्डमुज्झित्वा गच्छति, एवं साधुरप्यस्थान एव वन्दनक परित्यज्य नश्यति इत्येतावता दृष्टान्त इति गाथार्थः। चतुर्थ दोषमाह-संपिडिए व'गाहा, यत्र संपिण्डितान-एकत्रमिलितानाचार्यादीनेकवन्दनकेनैव वन्दते न पृथक् २ तत् परिपिण्डितं वन्दनकमुच्यते, अथवा वचनानि-सूत्रोच्चारणगर्भाणि करणानि-करचरणादीनि संपिण्डितानि-अव्यवच्छिनानि वचनकरणानि यस्य स तथा, उर्वोरुपरि हस्तौ व्यवस्थाप्य संपिण्डितकरचरणौ अव्यक्तसूत्रोच्चारणपुरस्सरं यत्र वन्दते तद्वा परिपिण्डितमिति भावः । पञ्चमं दोषमाह-उत्ष्वष्कणं-अग्रतः सरणं अभिष्वष्कणं-पश्चादपसरणं ते उत्ष्वष्कणाभिष्वष्कणे टोलवत्-तिड्डवद् उत्प्लुत्य २ करोति यत्र तट्टोलगतिवन्दनकमिति गाथार्थः । षष्ठं दोषमाह-'उवगरणे'गाहा, यत्राङ्कशेन गजमिव शिष्य आचार्यमूर्द्धस्थितं शयितं प्रयोजनान्तरव्यग्रं चोपकरणे-चोलपट्टककल्पादौ हस्ते वाऽवज्ञया समाकृष्य वन्दनदानार्थमासने उपवेशयति तदङ्कशवन्दनकमुच्यते, न हि पूज्याः कदाचिदप्युपकरणाद्याकर्षणमर्हन्ति, अविनयत्वात् , किन्तु प्रणामं कृत्वा कृताञ्जलिपुटैर्विनयपूर्वमिदमुच्यते-उपविशन्तु भगवन्तो येन वन्दनकं प्रयच्छामीत्यतो दोष
॥८७॥
Jain Educational
For Privale & Personal use only
jainelibrary.org

Page #181

Jain Educa
दुष्टमिदं, एतच्च वृत्तिकृता अन्यथा व्याख्यातं तत्त्वं तु विशिष्टश्रुतविदो विदन्तीति, सप्तमं दोषमाह-स्थितस्योर्द्धस्थानेन | 'तेत्तीसन्नयराए' इत्यादि सूत्रमुच्चारयतः, उपविष्टस्य वाऽऽसीनस्य अहोकायं काय इत्यादिसूत्रं भणतः कच्छपस्येव - जलचरजीव - | विशेषस्येव रिङ्गनं- अग्रतोऽभिमुखं प्रागभिमुखं च यत्किञ्चिच्चलनं तद्यत्र करोति शिष्यः तदिदं कच्छपरिङ्गितं नामेति गाथार्थः । अष्टमं दोषमाह-'उट्टंतनिवेसिंतो' गाहा, उत्तिष्ठन्निविशमानो वा जलमध्ये मत्स्य इवोद्वर्त्तते - उद्वेलयति यत्र तन्मत्स्योद्वृत्तं | अथवा एकमाचार्यादिकं वन्दित्वा तत्समीप एवापरं वन्दनार्ह कश्चन वन्दितुमिच्छंस्तत्समीपे जिगमिषुरुपविष्ट एव झष | इव-मत्स्य इव त्वरितमङ्गं परावृत्त्य यत्र गच्छति तद्वा मत्स्योद्वृत्तं इत्थं च यदङ्गपरावर्त्तनं तद्रेचकावर्त्त इत्यभिधीयत इति | गाथार्थः । नवममाह - 'अप्पपरपच्चएणं' गाहा, मनःप्रद्वेषोऽनेकोत्थानः - अनेकनिमित्तो भवति, स च सर्वोऽपि आत्मप्रत्ययेन परप्रत्ययेन वा स्यात्, तत्रात्मप्रत्ययेन यदा शिष्य एव गुरुणा किञ्चित्परुषमभिहितो भवतीति, परप्रत्ययेन तु यदा तस्यैव शिष्यस्य सम्बन्धिनः सुहृदादेः सम्मुखं सूरिणा किमप्यप्रियमुक्तं भवतीत्येवंप्रकारैरन्यैरपि स्वपरप्रत्ययैः कारणान्तरैर्मनसः प्रद्वेषो भवति यत्र तन्मनसा प्रदुष्टमुच्यते । दशमं दोषमाह - 'पंचेव वेइआओ'त्ति जानुनोरुपरि हस्तौ निवेश्याधो वेत्यादिना वृत्तिकृता याः पञ्चैव वेदिका निदर्शितास्ताः शिष्यो यत्र करोति तद्वेदिकाबद्धं भण्यते । एकादशं दोषमाह-'भयंति निज्जूहणाईअं'ति निर्ज्जहणं गच्छान्निष्काशनं तदादिकं यद्भयं तेन यत्र वन्दते तद् भयवन्दनकमाख्यायते इति सम्भवतः साध्याहारं सर्वत्र व्याख्येयं सूचामात्रत्वात्सूत्रस्येतिगाथार्थः । द्वादशं दोषमाह - 'भयइ व भइस्सर वगाहा, स्मर्त्तव्यं भो १ रजोहरणमङ्कुशवत्करद्वयेन गृहीत्वा वन्दते इति वृत्तौ ।
mational

Page #182

आव०
हारि० टीप्पणं
॥ ८८ ॥
Jain Education
आचार्य ! भवन्तं वन्दमाना वयं तिष्ठाम इत्येवं निहोरकं निवेशयन् वन्दते, किमितीत्याह-भयइ व भइस्सइ व ममेतिहेतोः, | किमुक्तं भवति ?- एष तावद्भजते- अनुवर्त्तयति मां सेवायां पतितो मे वर्त्तत इत्यर्थः अग्रे वा मम भजनं करिष्यत्यसौ ततश्वाहमपि वन्दनकसत्कं निहोरकं निवेशयामीत्यभिप्रायवान् यत्र वन्दते तद् भजमानवन्दनकमभिधीयते । त्रयोदशं दोषमाह - 'एमेव य मेत्तीए 'त्ति, एवमेवेति कोऽर्थो ? - यथा - निहोरकदोषादिदुष्टं वन्दते तथा मैत्र्यापि हेतुभूतया कश्चिद्वन्दत एव आचार्येण सह मैत्री - प्रीतिं इच्छन् वन्दत इत्यर्थः तदिदं मैत्रीवन्दनकमुच्यते । चतुर्द्दशं दोषमाह - 'गारव'त्ति सूचामात्रत्वाद्गर्बवन्दनकमिति प्रत्येयं कथम्भूतं तदित्याह - 'सिक्खाविणीओऽहं ति, शिक्षा-वन्दनकप्रदानादिसामाचारीविषया तस्यां विनीतः - कुशलोऽहमित्यवगच्छन्त्वमी शेषसाध्वादय इत्यभिप्रायवान् यथावदावर्त्ताद्याराधयन् यत्र वन्दत इतिगाथार्थः । साम्प्रतं कारणलक्षणं पञ्चदशं दोषमभिधित्सुः कारणस्यैव तावलक्षणमाह - 'नाणाइतियं गाहा, ज्ञानदर्शनचारित्रत्रयं मुक्त्वा यत्किमप्यन्यदिहलोकसाधकं वस्त्रादि वन्दनकदानात् साधुरभिलपति तत्कारणं भवतीतिप्रतिपत्तव्यं, ननु ज्ञानादिग्रहणार्थं यदा वन्दते तदा किमेकान्तेनैव कारणं न भवतीत्याशङ्कयाह-यदि पूजार्थं गौरवार्थ च वन्दते, वन्दनकं दत्त्वा विनयपूर्वकं श्रुतं गृह्णामि येन लोके पूज्योऽन्येभ्यश्च श्रुतधरेभ्योऽधिकतरो भवामीति अभिप्रायवान् यदि ज्ञानग्रहणेऽपि वन्दते तदा तदप्येवमेव कारणमेव भवतीतिगाथार्थः । तत्र किमभिप्रायवत इहलोकसाधकं कारणं भवतीत्याह'आयरतरएण' गाहा, हंदीति इहलोकसाधककारणोपप्रदर्शने, अतिशयादरेण वन्दे -प्रणमाम्येनमाचार्य तेन च वन्दनप्रदा नेन हेतुभूतेन पश्चादमुं किञ्चिद्वस्त्रादि प्रणयिष्ये- याचिष्ये, न चासौ मम प्रणयभङ्गं - प्रार्थनाभङ्कं करिष्यति, कथम्भूतः

कृतिकर्मविचार:
॥ ८८ ॥
jainelibrary.org

Page #183

सन् ? इत्याह-वन्दनकमेव मूल्यं तत्र भावः-अभिप्रायो यस्य सूरेः स तथाभूतो, वन्दनकमूल्यवशीकृत इत्यर्थः, इत्यभिप्रायवतः कारणवन्दनकं भवतीतिगाथार्थः । षोडशं दोषमाह-'हाउं परस्स'गाहा व्याख्या-हापयित्वा-वञ्चयित्वा परस्य-आत्मव्यतिरिक्तस्य साधुश्रावकादेदृष्टिं 'वंदंतो'त्ति दकारानुस्वारस्यालाक्षणिकत्वाद्वन्दमानस्य शिष्यस्य स्तैन्यं वन्दनकं भवति, एतदेव स्पष्टतरं व्याचष्टे-स्तेन इव-तस्कर इवान्यसाध्वाद्यन्तर्धानेनात्मानं गृहयति-स्थगयति, कस्मादित्याह'उब्भावणा मा में'त्ति नन्वसावप्यतिविद्वान् किमन्येषां वन्दनकं प्रयच्छति ? इत्येवम्भूताऽपभ्राजना मम मा भूदित्येष गाथार्थः। प्रत्यनीकत्वरुष्टत्वलक्षणदोषद्वयप्रतिपादनायाह-'आहारस्स उ'गाहा निगदसिद्धा । एकोनविंशं दोषमाह'नवि कुप्पसि'गाहा, काष्ठघटितशिवदेवताविशेष इवावन्द्यमानो न कुप्यसि तथा वन्द्यमानोऽप्यविशेषज्ञतया न प्रसीदस्येवं तर्जयन् वन्दते-निर्भर्त्सयन् यत्र वन्दते तत् तर्जितमुच्यते, यदिवा मेलापकमध्ये वन्दनकं मां दापयन् तिष्ठस्याचार्य ! परं ज्ञास्यते तवैकाकिन इत्यभिप्रायवान् यदा शीर्षेणाङ्गल्या वा-प्रदेशिनीलक्षणया तर्जयन् गुरुं प्रणिपतन्-वन्दमानस्तजयन् वन्दते तद्वा तर्जितं भवतीतिगाथार्थः । विंशतितमं दोषमाह-वीसंभट्ठाण'गाहा, विनम्भो-विश्वासः तस्य स्थानमिदं वन्दनकं एतस्मिन् यथावदीयमाने श्रावकादयो विश्वसन्तीत्यर्थः इत्यभिप्रायेणैव सद्भावजढे-सद्भावरहितेऽन्तर्भावनाशून्ये वन्दमाने शिष्ये शठमेतद्वन्दनकं भवतीति, शठशब्दमेव पर्यायशब्दाचष्टे-'कवडंती'त्यादि सुगममिति गाथार्थः । एकविंशतितमं दोषमाह-'गणिवायग'गाहा, गणिन् ! वाचक ! ज्येष्ठार्य ! किं त्वया वन्दितेनेत्यादि सोत्प्रासं हीलित्वा यत्र वन्दते तद् हीलितवन्दनकमुच्यते । द्वाविंशं दोषमाह-'दरवंदिय'मित्यादि सुबोधमितिगाथार्थः । दृष्टादृष्ट
in Educat
i onal
laww.jainelibrary.org

Page #184

आव० हारि० टीप्पणं
कृतिकर्मविचारः
॥८९॥
dन तु माञ्चतिपदयायामालपकमवतर
दोषं शृङ्गदोषं चाह-'अंतरिओ'गाहा, बहुषु वन्दमानेषु साध्वादिना केनचिदन्तरितः तमसि वा-सान्धकारप्रदेशे व्यवस्थितो मौनं विधायोपविश्य वाऽऽस्ते न तु वन्दते दृश्यमानस्तु वन्दते एतदुष्टादृष्टं वन्दनकमभिधीयते, 'सिंगं पुण कुंभपासेहिति कुम्भशब्देनेह ललाटमुच्यते तस्य पाश्वी-वामदक्षिणरूपी ताभ्यां यद्ददाति तद्वन्दनक शृङ्गमुच्यते, एतदुक्तं भवति-अहोकायं कायमित्यादिआवर्तान् कुर्वन् कराभ्यां न ललाटस्य मध्यदेशं स्पृशति किन्तु ललाटस्य वामपार्श्व दक्षिणपार्श्व वा स्पृशतीतिगाथार्थः, गाथापूर्वार्द्धन करलक्षणं पश्चाद्धेन तु मोचनलक्षणं दोषमाह-करमिव'गाहा, निगदसिद्धा। सप्तविंशं दोषमाह-'आलिडमणालिद्धंगाहा, आश्लिष्टमनाश्लिष्टं चेतिपदद्वयमाश्रित्य रजोहरणशिरसोर्विषये चतुर्भगिका भवति, सा च अहोकायं काय इत्याद्यावर्त्तकाले सम्भवति, रजोहरणं कराभ्यामाश्लेषयति शिरश्चेत्यादिना वृत्तिकृता दर्शितैव, अत्र प्रथमभङ्गस्य शुद्धत्वाच्छेषभङ्गत्रये आश्लिष्टानाश्लिष्टदोषदुष्टं प्रकृतवन्दनकमवतरति । अष्टाविंशं दोषमाह-वचनं-वाक्यं क्रियान्ताक्षरसमूहात्मकं तेनाक्षरैर्वा एकद्व्यादिभिः हीनं-न्यूनमुच्यते, यदिवा 'जहन्नकाले व सेसेहिति यदि पुनः कश्चिदत्युत्सुकः प्रमादितया जघन्येनैव-अतिस्वल्पेनैव कालेन वन्दनकं समापयति तदा आस्तां वचनाक्षरैः शेषैरपि-अवनामादिभिरावश्यकैयूनं भवतीतिगाथार्थः। 'दाऊणं गाहा ढड्डर'गाहा चूलिकादिदोषचतुष्टयप्रतिपादकं गाथाद्वितयमप्येतन्निगदसिद्धं वृत्तिकृयाख्यानानुसारतश्च विवेचनीयमिति ॥ वन्दनकाध्ययनमिदमुच्यते तत्र वन्दनकार्थो निरूपितः, साम्प्रतमध्ययनशब्दार्थस्यावसरस्तत्राह-'अत्रान्तरेऽध्ययनार्थ'इत्यादि (५४६-७)। 'प्रविश्य गुरुपादान्तिकं निधाय तत्र रजोहरण'मित्यादि (५४७-१२), तच्छब्देनेह रजोहरणं परामृश्यते, न केवलं तल्ललाटं चेतियोगः, शेषं सुगमं ।।
ESAKASEARC CMCCC
॥८९॥
Jain Education inte
For Privale & Personal Use Only
Hrinelibrary.org

Page #185

'ततो विनेयः प्रणम्यैवं क्षमयित्वे'त्यादि (५४७-२१), तत्र शोधयन्निति कोऽर्थः ?-शोधयिष्यन्नित्युक्तं वेदितव्यं, केन ?-प्रायश्चित्तेन, कथम्भूतेन ?-आलोचनाhण प्रतिक्रमणार्हेण च, तत्र “खमासमणाणं देवसियाए आसायणाए" इत आरभ्य यावत् "जो मे अइआरो कओ” इत्येषा आलोचनाहप्रायश्चित्तेन शुद्धिः, अनेन ह्येतावत्प्रमाणेनानन्तरमेव वक्ष्यमाणसूत्रेण किलातिचारं गुरोरालोचयिष्यति-निवेदयिष्यतीत्यर्थः, "तस्स खमासमणो! पडिक्कमामि निंदामि गरिहामि अप्पाणं वोसिरामीति"एषा तु प्रतिक्रमणाहप्रायश्चित्तशुद्धिः, अनेन हि किलातिचारान्प्रतिक्रम्याकरणतयाभ्युत्तिष्ठतीति । यथाऽर्थों व्यवस्थित'इत्यादि (५४७-२२) वन्दनकदातुरात्मनश्चेतसि व्यवस्थितोऽर्थो गुरोः स्वकीयमतिचारमालोच्य तस्मात्प्रतिक्रमणीयं मयेत्येवंलक्षणस्तं “आवस्सियाए पडिकमामि खमासमणाण"मित्यादिसूत्रोच्चारणरूपेण क्रियाद्वारेण प्रदिदर्शयिषुर्निक्रामत्यवग्रहादिति भावार्थः । 'अधुनेहभवान्यभवगतातीते'त्यादि (५४८-६), अनागतकाले कथमाशातनासम्भव इति चेदुच्यते-कल्येऽस्य सूरेरिदमनिष्टमहं करिष्यामीति चिन्तातः सम्भवत्येव, इहभवे तावदित्थं भवान्तरेऽपि तद्विधनिदानादिकरणसम्भवाद् घटत एवेति । 'इत्थं सूत्रे प्रायशो वन्दमानस्य विधिरुक्त' इत्यादि (५४९-२०), सूत्रेऽपि किल 'चउसिर'मित्यत्र वारद्वयशिरोनमनलक्षणो वन्द्यगतोऽपि विधिरुतोऽतः प्रायोग्रहणमकारि, स्यान्मतिः-'चउसिर'मितिनियुक्तिकृता प्रोक्तं न सूत्र इति, सत्यमिदं, किन्तु नियुक्तिकृता सूत्राभिप्रायस्यैव व्यक्तीकृतत्वाददोष इति समाप्तं वन्दनकाध्ययनमिति ।
Jain Educatio
n
al
For Privale & Personal use only
A
ww.jainelibrary.org

Page #186

आव ० हारि०
टीप्पणं
॥ ९० ॥
Jain Education In
इदानीं प्रतिक्रमणाध्ययनमारभ्यते
तत्र 'स्वस्थानाद्यत्परस्थान' मित्यादिश्लोको ( ५५१ - ६ ), व्याख्या - यदिति यस्मादसौ प्रतिक्रामक: स्वस्थानात्शुभयोगलक्षणात् परस्थानं - अशुभयोगलक्षणं प्रमादवशेन गतस्तस्मात्तत्रैव - शुभयोगलक्षणे स्वस्थाने यत् क्रमणं - गमनं तत्प्रतिक्रमणमुच्यते । 'अक्खोडभंगपरिहारण' त्ति अक्खोडं - लाङ्गलादिभिरक्षुण्णं जनपदानाक्रान्तभूमण्डलमुच्यते तद् ये भञ्जन्ति- लाङ्गलादिभिराक्रामन्ति तत्प्रथमतया वासयन्तीतियावत् निपातनात्ते अक्खोडभङ्गास्तेषामनुग्रहेण परिहरणा राज - | देयभूमिकरादेरितिगम्यते, ये हि तत्प्रथमतया नगरनिवेशे राजादेशादिनाऽन्यतः कुतश्चिदागत्य तत्रावसथानि कुर्वन्ति भूमीश्च खिलाः खेटयन्ति तेषां राजाऽनुग्रहेण करं मुञ्चति, साम्प्रतमपि वरुकभञ्जका इति संज्ञया पल्लिकादिस्थानेषु रूढा एवामी इत्येषाऽनुग्रहपरिहरणेति । 'एगाए अविरइआए परायं जंतियाएं' इत्यादि ( ५६० - ९ ), कथानिका - एकया कयाचिद् योषिता 'पगयं'ति विवाहाद्युत्सवं कञ्चिद् गच्छन्त्या कस्यचित्समीपे सुवर्णकटकद्वयं याचितं, तेनापि 'रुवएहिं बंधएण'त्ति बन्धकशब्देनेह ग्रहणकमुच्यते, ततश्चायमर्थः - तन्मूल्यप्रमाणान् रूपकान् ग्रहणके धृत्वा कटकद्वयं दत्तं, इतर| याऽपि योषिता ते कटके निजदुहितुर्हस्ते क्षिप्ते, ततश्च वृत्तेऽपि तस्मिन्प्रकरणे विस्मरणादिना न तया कटकस्वामिनः कटके समर्पिते, शेषं सुगमं । 'आभोगे जाणतेण 'गाहा ( ५६४ -८), ज्ञात्वाप्य कार्यासेवनमा भोगस्तस्मिन्नाभोगे सति प्रतिक्रमणं भवतीतिसम्बन्धः कस्य ? - जानानेन योऽतिचारः कृतस्तस्य, क्व सति ? - पुनर्जातेऽनुतापे सति, 'अजाणया इयरो'त्ति ॥ ९० ॥ इतर :- अनाभोगोऽजानानस्याकार्य्यमासेवमानस्य भवतीतिगाथार्थः । अस्या एव गाथाया 'इयरो' त्ति चरमावयवं किञ्चिद्विषमं

प्रतिक्र
मणा
jainelibrary.ora

Page #187

मन्यमानो वृत्तिकृद्विवृणोति-'अनाभोग'इति (५६४-९), प्रथमैकवचनान्तपदेन सहसाकारे इत्येतत्सप्तम्येकवचनान्तं पदं मन्तव्यमिति, 'इत्थंलक्षण'इति 'पुचिं अपासिऊण'मित्याद्यनन्तरं वक्ष्यमाणलक्षणे सहसाकारे प्रतिक्रमणं भवतीति हृदयं, क्वचित्त्वनाभोग इतिपदं विसर्गरहितं कृत्वा अनाभोगसहसगारे इत्थंलक्षण इति पाठो दृश्यते स चाशुद्ध एवेति लक्ष्यत इति । 'बीओ विही अणागयपरित्ताणे भाणियचो त्ति (५६९-७) मदीयौषधस्यैकस्तावदेष विधिः यदुत रोगेs सति रूपलावण्यादीन् करोति तथा द्वितीयोऽप्यनागतरोगपरित्राणे विधिर्वाच्यः, अनेनौषधेनोपयुक्तेन अनागता अपि रोगा न प्रादुर्भवन्तीत्यपि वाच्यमित्यभिप्राय इति । 'अरहंता ताव तहिंगाहा 'अणुभावं'गाहा (५७०-७) व्याख्याअर्हत्सिद्धादिषु मध्येऽर्हन्तस्तावद् भावलोकस्योत्तमा भवन्ति, कस्माद् ?-'यदिति यस्मादौदयिकस्य भावस्य नियमात् ते उत्तमा भवन्तीति द्वितीयगाथापर्यन्ते सम्बन्धः, औदयिको हि भावस्तेषां सर्वदेवोत्तमो भवतीत्यर्थः, किं कृत्वा ?-अनुभावं-रसं प्रतीत्य-तदुदयमाश्रित्येत्यर्थः, केषां सम्बन्धी योऽनुभाव इत्याह-आर्षत्वेन वचनादिव्यत्ययावेदनीयायुर्नामगोत्राणां, कथम्भूतानां ?-सर्वासां कर्मप्रकृतीनां मध्ये प्रशस्तानां, वेदनीयादीनि हि भवोपग्राहीणि, घातिकापेक्षया स्वरूपेणैव प्रशस्तानि, विशेषतस्तीर्थकृतां शुभानुभावान्येव भवन्तीति गाथाद्वयार्थः । भवोपग्राहिमूलप्रकृतिचतुष्टयापेक्षमुत्तम-1 त्वमभिधाय तदुत्तरप्रकृत्यपेक्षयवाह-एवं चेत्यादि ( ५७०-८) सुगम । क्षायिकभावापेक्षमहतामुत्तमत्वं प्रतिपिपादयिषुः 'खाइयभावस्स पुणो'इत्यादि (५७०-१४) सार्द्धगाथामाह, व्याख्या-क्षायिकभावलक्षणस्य लोकस्य नियमात्ते उत्तमा | |भवन्तीति गाथाचरमान्ते योगः, व सतीत्याह-भावक्षये-भावतः-परमार्थतो योऽसौ क्षयस्तस्मिन्सति न पुनः "ज्ञानिनो धर्म
आ.१६ Jain Educatio
n
al

Page #188

आव० हारि० टीप्पणं
॥९१॥
तीर्थस्य, कर्तारः परमं पदम् । गत्वाऽऽगच्छन्ति भूयोऽपि, भवं तीर्थनिकारतः॥१॥” इत्यादिसौगतादिकल्पिते, किं कृत्वा | प्रतिक्रयो भावक्षय इत्याह-निःशेषक्षयं प्रतीत्य, केषां निःशेषक्षय ? इत्याह-एतेसिं'ति एतेषां, तान्येव दर्शयति-द्वयोरप्यावर- मणाध्य. णयोः-ज्ञानदर्शनावरणलक्षणयोर्खप्तविभक्तित्वान्निर्देशस्य, तथा मोहान्तराययोरित्येषां निश्शेषक्षयमाश्रित्येति सार्द्धगाथार्थः। सान्निपातिकभावसम्बन्धित्वेनोत्तमत्वमाह-'हवइ पुणो'इत्यादि (५७०-१५) सुबोधं । 'निर्लेपं-पृथुकादी'ति (५७२-१२) पृथुकशब्देन पहुंको भण्यते, स हि किलोदूखले कण्डितो भर्जितश्च वतिनां ग्राह्यो भवति नान्यथेति । 'मंडीपाहुडि' गाहा (५७५-२०) मण्डीप्राभृतिकोच्यते, केयमित्याह-साधावागते 'अग्गकूर मंडीए'त्ति सिद्धान्तशैल्या किलाग्रकूरं|संस्कृतभक्तशिखागतौदनलक्षणं मण्डीशब्देनोच्यते, ततश्चाग्रकूर-मण्डी तस्या मध्यात् किञ्चिदुत्क्षिप्य 'तो'त्ति ततः साधवे ददातीति संटङ्को, यदिवा तदग्रकूरं स्थाल्या उद्धृत्त्यान्यस्मिन् भाजने कृत्वा-उत्सार्येत्यर्थः, ततश्च तस्यां स्थाल्यामुद्धृते | अग्रकूरे यच्छेषं स्थितं तन्मध्यादपि यदि ददाति तथापि मण्डीप्राभृतिकैवेतिगाथार्थः । 'चंडरुद्दो आयरिओ उज्जेणि'मित्यादि (५७७-२०), अत्र अणुजाणशब्देन रथयात्रोच्यते । ऋद्धिप्रात्यभिमानाप्राप्तिसंप्रार्थनद्वारेणेति (५७९-१९),
॥९१॥ एतदुक्तं भवति-ऋद्धिप्राप्तौ सत्यामभिमान-अहंकारलक्षणं करोति अप्राप्तौ च प्रार्थनं तद्द्वारेण चाशुभभावगौरवमा|त्मनः पुष्णाति एवं रसादिष्वपीति ॥'अविवित्तयाए'त्ति (५८०-२३), एतदुक्तं भवति-यदा क्षणदृष्टनश्वरेभ्यो धनकनकादिभ्यः स्वात्मानमनाद्यनिधनमपि विविक्तं-पृथग्भूतं न पश्यति किन्तु तद्धनकनकादिकं स्वतत्त्वतयाऽध्यवस्यति तदा अविविक्ततया तीव्रा परिग्रहसंज्ञा प्रादुरस्ति । 'भत्तकहावि चउबिहे त्यादि (५८१-५), गाथात्रयं-इह भक्तकथा
Jain Education

Page #189

चता, तद्यथा-आवापकथा निर्वापकथा आरम्भकथा निष्ठानकथा चेति, एतानेव चतुरो भेदान्विवृणोति-'आवावे'त्ति इत्यादि, 'आरंभेत्यादि (५८१-७) अमुकस्य राज्ञः सार्थवाहादेर्वा रसवत्यां दश शाकविशेषाः पञ्च पलानि सर्पिस्तथाssढकस्तन्दुलानामुपयुज्यत इत्यादि यदा सामान्येन विवक्षितरसवतीद्रव्यसंख्याकथां करोति सा आवापभक्तकथोच्यते, 'दसपंचरूव'इति रूपशब्दो भेदवचनः, किमुक्तं भवति ?-पुनरेकैकस्मिन् शाके दशधा पञ्चधा वा संस्कृते सति सर्वेऽप्येतावन्तो व्यञ्जनभेदा भवन्त्येतावन्तश्च कूररूपादिभेदास्तत्र जायन्ते इत्यादि विशेषतो व्यञ्जनभेदादिकथा निर्वापभक्तकथेष्यते । 'आरंभेति आरम्भभक्तकथा केत्याह-ग्रामनगराद्याश्रयाश्छागमहिषादयः आरण्यका-आटविकास्तित्तिरकुरङ्गलावकादयः एतावन्तोऽमुकस्य रसवत्यां हत्वा संस्क्रियन्त इत्येवंरूपा, निष्ठानकथामाह-अमुकस्य रसवत्यां रूपकशतं लगत्यमुकस्य | पञ्च शतानि तावद्यावदमुकस्य लक्षपाका रसवती भवतीत्येवंस्वरूपा निष्ठानकथेति गाथाद्वयार्थः । देशकथा चतुर्द्धा तद्यथाछन्दकथा विधिकथा विकल्पकथा नेपथ्यकथा, तत्र छन्दकथामाह-'छन्दो गम्मागम्म'मित्यादि सुगमं नवरं 'अन्नेसिं एगा पंचण्ह'त्ति ( ५८१-१०) अन्येषां क्वचिद्देशे पञ्चानामेकैव भार्या भवति विधिर्विरचनोच्यते तत्कथामाह-भोअणेत्यादि (५८१-११), सुगमा नवरं चउरंतगः-परिणयनस्थानं चतुरिकोच्यते, शस्यनिष्पत्त्यादिका विकल्पकथा सुगमा । नेपथ्यकथामाह-'इत्थीण'मित्यादि सुबोधं, नवरं 'भेडिग'त्ति (५८१-१४ ), जालिकारहिता कञ्चलिकोच्यते पृष्ठिखडप-10 कस्य भेदितत्वाद्-जालिकारहितत्वेन निरन्तरत्वादितिभावः। 'जालिग'त्ति अनेन सैव जालिकासहितोच्यते, एवं तावद् गम्यतेऽभियुक्तेन त्वन्यथापि भाव्यमिति । राजकथा चतुर्की, तद्यथा-निर्गमकथा प्रवेशकथा बलवाहनकथा कोशकोष्ठा
Jain Educati
o
n

HRw.dainelibrary.org

Page #190

आव० हारि० टीप्पणं
SANSACTICAROSAROSA
॥९२॥
गारकथेति चतुर्विधापि पाठसिद्धा, नवरं-'चामीयरसूरवपु'त्ति (५८१-१६), चामीकर-सुवर्ण सूर्यः-आदित्यस्तद्वत् । प्रतिककान्तं-दीप्तिमद् वपुर्यस्य राज्ञः स तथा। इदानीं ध्यानशतमारभ्यते । 'किं तर्हि ?-भावनानुप्रेक्षात्मकं चेत'इति मणाध्य. (५८४-५) एतदुक्तं भवति-यदा धर्मध्यानादवतरति तदा एकोऽहमशरणश्चेत्याद्या इहैव वक्ष्यमाणा अनुप्रेक्षा विभावयति, पुनरपि च धर्मध्यानादिध्यानमारुरुक्षुर्भावनाः-ज्ञानदर्शनाद्या वक्ष्यमाणस्वरूपाः परिभावयति, एतद्ध्यानान्तरमुच्यते न पुनरेकस्माद् ध्यानादवतीर्यानन्तरमेवान्यद् ध्यानं प्रतिपद्यते अनुप्रेक्षाभावनान्तरितं तु प्रतिपद्यते ततोऽप्युत्तीर्णस्यायमेव क्रम इत्येवं ध्यानसन्तानो भवत्यपीति । 'पूर्वमपि वियुक्तासंयुक्तयोबहुमतत्वेने त्यादि (५८५-२), यदतीतकाले ममामुकः |संयुज्य वियुक्तः आदित एव वा न संयुक्तस्तत्सुन्दरमभूद् इत्यतीतमनुमोदमानस्यातीतकालविषयमप्यात भवतीति । |'जूइयरसोलमिंठा'गाहा (५९२-२०) सुगमा, नवरं सोलाः-स्थानपालाः उद्भ्रामकाः-पारदारिकाः। 'आज्ञापायविपाकसंस्थानविचयाय धर्म मिति (५९५-७), विचयः परिचयोऽभ्यास इत्यनान्तरं, अनन्तरवक्ष्यमाणन्यायेनाज्ञाद्यभ्यासाय प्रवर्त्तमानस्य धर्मध्यानं भवतीत्यर्थः। 'किं च प्रदेशभिन्नं शुभाशुभं यावत् 'कृत्वा पूर्वविधान'मि|त्यादि (५९९-१) पूर्वमहर्षिवचनत्वाद्गम्भीरमिदमस्मादृशामगम्यं, आम्नायानुसारतस्तु गमनिकामात्रं किञ्चिदुच्यते-इह , प्रदेशभिन्नः-शुभाशुभरूपः कर्मविपाको भावनीयः, प्रदेशाश्च जीवस्य कर्माणवोऽभिधीयन्ते, तैश्च कियद्भिरेकैको जीव- ॥९ ॥ प्रदेश आवेष्टितः परिवेष्टित इति चिन्तनीयं, अयं च प्रदेशबन्धः कर्मप्रकृत्यादिषु विस्तरेणाभिहितोऽत एव शुभाशुभं यावदित्यत्र शास्त्रकृद् यावच्छब्दं चकार, स चात्र संक्षेपतः कथ्यते-असंख्यातप्रदेशस्यापि जीवस्यासत्कल्पनया किल षट्प
R OGRAMSAROCED
Jain Educationix

Mainelibrary.org

Page #191

ञ्चाशदधिके द्वे शते प्रदेशानां स्थाप्येते २५६, अस्य चैतावन्मानस्य राशेर्घनीकृतस्य यदागतं फलं तावत्प्रमाणैः कर्मप्रदेशैः किलैते जीवप्रदेशा आवेष्टिताः, बहुत्वप्रदर्शनमात्रं चेदं, एकैकस्यापि जीवप्रदेशस्यानन्तानन्तकर्मवर्गणावेष्टितत्वात् , तत्रास्य कल्पितजीवप्रदेशराशेर्घनीकरणार्थ करणकारिकामाह-कृत्वा पूर्व विधान'मित्यादि (५९९-२), अस्याश्चार्थ:'स्थाप्योऽन्तघनोऽन्त्यकृतिः स्थानाधिक्यं त्रिपूर्वगुणिता च । आद्यकृतिरन्त्यगुणिता त्रिगुणा च धनस्तथाऽऽद्यस्य ॥१॥ एतत्कारिकानुसारतो गणितविधिज्ञेन विज्ञेयः, तत्र 'स्थाप्योऽन्त्यधन'इति अन्त्योऽत्र द्विकस्तस्य धनोऽष्टौ ८ स्थाप्यन्ते, 'अन्त्यकृति'रिति अन्त्यस्य द्विकस्य कृतिः-वर्गश्चत्वारः, 'त्रिपूर्वगुणिता चेति त्रिभिः पूर्वेण च पञ्चकेन गुण्यते जाता षष्टिः 'स्थानाधिक्य मिति सा षष्टिः पूर्वस्थापिताष्टकस्याधस्तात्स्थानाधिक्येन स्थाप्यते तद्यथा 'आद्यकृति'रिति द्विकापेक्षया आद्यः पञ्चकस्तस्य कृतिः पञ्चविंशतिः, 'अन्त्यगुणिते'ति एषा कृतिरन्त्येन द्विकेन गुणिता जाता पश्चाशत् 'त्रिगुणा चेति सा त्रिगुणिता जातं सार्द्धशतं, तच्च स्थानाधिक्येन स्थाप्यते ८५. 'घनस्तथाद्यस्येति आद्यः पञ्चकस्तस्य घनः पञ्चविंशत्यधिकं शतं तदपि स्थानाधिक्येन स्थाप्यते तद्यथा-८५२५ एता- ६ वती च प्रक्रिया पूर्वगणितकारसंज्ञया पूर्वविधानमित्युच्यते अत एतावता कृत्वा पूर्व विधानं पदयोरित्येतद्व्याख्यातमवसेयं, स्थाप्योऽन्तघनो इत्यादि कारिका पुनरादित आव
य॑ते,तत्र च निर्युक्ते राशिरन्त्य'मितिवचनादिदानीं पञ्चविंशतेरन्त्यसंज्ञा तस्याश्च घनः किल मीलित एवास्तेऽतः स्थाप्योऽन्त्यघन इत्युल्लञ्चयान्त्यकृतिः क्रियते, तत्र जातानि पञ्चविंशत्यधिकानि षट् शतानि, त्रिगुणिते जातानि पश्चसप्तत्यधिकानि अष्टादश शतानि, पञ्चविंशतेः पूर्वः षट्ठस्तेन गुणिते जातानि सार्द्धशतद्वयाधिकानि एकादशसहस्राणि स्थानाधिक्येन स्थाप्यन्ते यथा
Jain Education
For Privale & Personal use only
Mirw.jainelibrary.org

Page #192

आव० हारि० टीप्पणं
ध्याने प्रदेशबन्धे वर्ग | घनादि
॥९३ ॥
११२७
|८५२५० अनेन चानन्तरविधिना तावैव पूर्ववद्वावित्येतद् व्याख्यातं, तौ द्विकपञ्चकलक्षणौ पदविशेषौ पूर्वपूर्ववद् वा११. वित्यस्यानुष्ठितत्वादुपलक्षणं चैतत् त्रिगुणषड्गुणत्वयोरिति, आद्यस्य षट्कस्य कृतिरन्त्यभूतया पञ्चविंशत्या गुणिता
. त्रिगुणिता च जातानि शतानि सप्तविंशतिः पूर्वराशौ स्थानाधिक्येन स्थाप्यते, तद्यथा-८५२५०० आद्यस्य षट्कस्य घने जातं शतद्वयं षोडशाधिकं स्थानाधिक्येन पूर्वराशौ क्षिप्यते, तद्यथा-८५२५२१६ अनेन च वर्ग- ६१२५० घनौ कुर्वतां तृतीयराशेः षट्कलक्षणस्येत्येतद् व्याख्यातं, ननु यथा षट्स्य वर्गो विहित- ६१२५० स्तथा पञ्चविं शत्या त्रिभिश्च गुणितस्तत्कथं लभ्यते ? इत्याह-'ततः प्राग्वदिति यदनुक्तं तत् पूर्ववत् । सर्व विधेयमिति भावः, अस्मिंश्च राशौ मीलिते आगतं १६७७७२१६ । एतामेव कारिकां वृत्तिकृद् व्याचष्टे-'कृत्वा विधान'मित्यादि, 'पूर्वपदस्य घनादि'इत्यादि पूर्वपदस्य द्विकलक्षणस्य घनो विधेयः आदिशब्दादवन्यादौ स्थापनं च कृत्वा तस्यैव द्विकलक्षणस्य पदस्य वर्गः आदिशब्दात् त्रिगुणकरणादिपरिग्रहः ततो द्वितीयस्य पदस्य पञ्चकलक्षणस्येदमेव यद् द्विकस्य कृतं तद्विपरीतं क्रियते, एतदुक्तं भवति-द्विकस्य प्रथमं घनादि कृतं ततो वर्गादि पञ्चकस्य तु प्रथमं वर्गादि ततो घनादि क्रियते एतच्च सर्व कृतमेव भावनीयं, तदेतावता कृत्वा पूर्वविधानमिति व्याख्यातं, साम्प्रतं 'तावेव पूर्ववद्वा 'वेतद् व्याचष्टे-एतावेव द्विकपञ्चको वग्र्येते इति वर्गघनौ कुर्यातामित्यादि व्याख्यानयति, ततः षट्टलक्षणस्य तृतीयपदस्येत्यादि, एतच्च सर्व केषुचित्पुस्तकेषु न दृश्यते तेषु च दुरवगमत्वेनोत्सारितमिति लक्ष्यते बहुष्वादशेषु दर्शनादित्यलं प्रसङ्गेनेति । 'संस्थानं मुख्यवृत्त्या पुद्गलरचनाकारलक्षण मित्यादि (५९९-१३ ), एतदुक्तं भवति-मुख्यवृत्त्या तावत्परिमण्डलसमचतुरस्रायेव रूपिद्रव्यसम्बन्धि संस्थानमुच्यते धर्माधर्माकाशानां त्वमूर्त्तत्वेन मुख्यवृत्त्या न सम्भवत्येव संस्थानं, किन्तु लोकेन सर्वतोऽ
॥ ९३ ॥
Jain Education
!
For Privale & Personal use only
Objainelibrary.org

Page #193

वच्छिन्नं सदुपचारतस्तु प्रतिष्ठकाद्याकारं लोकक्षेत्रमुच्यते धर्माधर्मयोरपि तद्वृत्तित्वात् तन्निबन्धन एवोपचारतः संस्थानव्यवहारः अत एवाह-'धर्माधर्मयोरपि लोकक्षेत्रे'त्यादि (५९९-१६), ननु लोकक्षेत्रस्यैव किं संस्थानमित्याह-'हिट्ठा मझेगाहा व्याख्या-अधस्तान्मध्ये उपरिच यथासंख्यं छविझल्लरिमृदङ्गसंस्थानो लोकोऽवसेयः तत्र छबी-नाम विस्तीर्णा पुष्पचङ्गेरी तदाकारोऽधोलोकः, तिर्यग्लोको झलाकारः, ऊर्द्धलोकस्तु मृदङ्गाकार इति, नन्ववगतमुक्तक्रमेण धर्माधर्माकाशजीवपुद्गलानां संस्थानं, अथ कालस्य किं संस्थानमित्याह-'अद्धागारो अद्धाखित्तागिती नेतो'त्ति अद्धायाः-कालस्याकारोऽद्धाक्षेत्रं-मनुष्यक्षेत्रं तदाकृतिज्ञेयः, सूर्य क्रियाभिव्यङ्गयो हि कालः किल मनुजक्षेत्र एव वर्त्तते, अतो य एव तस्याकारः स एव कालस्याप्युपचारतो विज्ञेय इतिगाथार्थः। सेलीसीति प्राकृतनामाधिकृत्य व्युत्पत्तिमाह-'अहवा सेलोच इसी'गाहा (६०६-१३ ), व्याख्या-सेल इव इसी-महर्षिः शैलेशीति भवति, ननु शैलेशी तस्य महर्षेःकाचिद्विशिष्टाऽवस्थैवोच्यते कथं शैलेशीप्रतिपत्ता मुनिरप्येवं व्यपदिश्यत ? इत्याह-सोऽप्येवं व्यपदेश्यो भवति स्थिरतया हेतुभूतया, स हि महर्षिस्तस्यामवस्थायां शैलवत् स्थिरो भवतीति शैलेशीत्युच्यते, एनमेव प्राकृतशब्दमधिकृत्य व्युत्पत्त्यन्तरमाह-'सोवेति वाशब्दः पक्षान्तरद्योतकः, स शैलेशीप्रतिपत्ता मुनिः 'अलेसीहोईत्ति तस्यामवस्थायामलेश्यः-समस्तलेश्याविकलो भवतीतिकृत्वा, अलेशीतिपदसम्बन्धिनोऽकारस्य लोपं कृत्वा सेलेशीति प्राकृतशब्देन सेलेसी प्रतिपत्ताभिधीयत इतिगाथार्थः। समाप्तं ध्यानशतं । 'जीवनेसत्थीया रायाइसंदेसातो जहा उद्गस्स जताईहि'मित्यादि ( ६१३-१५), जीवाज्जीवेन वा हेतुभूतेन वस्तूदकादि निसृजति यस्यां जीवनिपातनात् सा जीवनसृष्टिकी, अत्र हि राजादिजीवात्-तदादेशादित्यर्थः तेन
Jain Educat
onal

X
kww.jainelibrary.org

Page #194

आव० हारि० टीप्पणं
॥९४॥
वा राज्ञा हेतुभूतेनोदकं यत्रादिभिः कूपादेराकृष्य निसृजति, एवमजीवादजीवेन वा धनुरादिना शिलीमुखादि निसृजति । क्रिया: यस्यां सा अजीवनसृष्टिकी, अथवा जीवे-गुर्बादौ जीवं-स्वशिष्यं पुत्रं वा अविधिना निसृजति-ददाति यस्यां सा जीव- समितयः नैसृष्टिकी, अजीवे-अचित्तस्थण्डिलादौ अनाभोगादिनाऽनेषणीयं स्वीकृतमजीवं वस्त्रं पात्रं वा सूत्रव्यपेतं यथा भवत्यप्रमार्जिताद्यविधिना निसृजति-परित्यजति यस्यां सा अजीवनसृष्टिकी, एतदेव व्युत्पत्त्यन्तरं चेतसि व्यवस्थाप्याह-'अहवा नेसत्थिया जीवे जीव'मित्यादि व्याख्यातमेवेति । तत्र काम्यन्त इति कामा:-शब्दादयस्त एव वखरूपे'त्यादि (६१५-१५),तेषां शब्दादिकामानां स्वकीयं यत्स्वरूपं तदेव गुण इव गुणो-दवरकस्तेन यःप्राणिनांबन्धः-सङ्गस्तद्धेतुत्वाद् गुणाः शब्दादयः उच्यन्ते प्राणिनां बन्धहेतुत्वेनरजव इतियावत् । एषणासमित्युदाहरणे तस्स य धारणिभजागाहा (६१६-१४), सुगमा, नवरं पाण्मासिके गर्भ धिग्जातीयो गौतमो मृतो धिग्जातिका ब्राह्मणी जाते नन्दिषेणे मृतेति शेषः । मंदभग्गफुक्कियत्ति ( ६१७-६), चितायां प्रक्षिप्य फूमितस्त्वमिति देशीभाषया आक्रोशः । 'सामाइये निसिद्धो मा पिय'त्ति ( ६१८-९) एतदुक्तं भवति-सामायिके समभावेऽङ्गीकृते सत्यात्मनोऽपि पीडा निषिद्धा सिद्धान्ते, अतो यथा त्वमस्य साधोः पीडां रक्षसि तथाऽऽत्मनोऽप्यसौ रक्षणीयैव, तदुक्तम्-भावियजिणवयणाणं ममत्तरहियाण नत्थि हु विसेसो । अप्पाणम्मि परम्मि अ तो वजे पीडमुभओवि ॥१॥ तस्मात् प्रश्रवणमिदं मा पिबेति तं निवार्यावृत्तः-तुष्टो देवदू
||९४॥ इति । इदानी परिस्थापनिका प्रारभ्यते-अत्र च वृत्तिकृता प्रभूता चूणिलिखिता तद्भावार्थस्तु विशिष्टश्रुतधरगम्यत्वात् तथाविधाम्नायाभावाच नास्मादृशां गम्यस्तथापि यथोपलब्धार्थस्याऽऽत्मस्मृत्यर्थ विषमतरपदानां कियता
NAGAR
Jain Education

R
Mw.jainelibrary.org

Page #195

मपि गमनिकामात्रमुच्यते-तत्र एवं लोकपि जाणतो'इत्यादि (६२०-१), एतदुक्तं भवति-इह पृथ्वीकायस्यात्मसमुत्थं परसमुत्थं च ग्रहणं पुनः प्रत्येकं द्विधा-आभोगतः अनाभोगतश्चेत्युक्तं, तत्र-आत्मसमुत्थं आभोगतो मृत्तिकाया ग्रह-113 णमुक्तं, लवणस्याप्यतिदेशमाह-एवं लवणमपि जानानो गृह्णाति, मृत्तिकावल्लवणमपि ग्लानादिकारणत आभोगेन | गृह्णातीत्यर्थः, अनाभोगत आत्मसमुत्थं पृथ्वीकायस्य ग्रहणं कथमितिचेद् ? इत्याह-'अणाभोएण तेण लोणं म-IN गित'मित्यादि ( ६२०-१), तेन साधुना क्वचित्प्रयोजने लवणं याचितं तत्त्वनाभोगतो मिश्रं सचित्तं वा गृहीत्वा 5 आगतो ज्ञाते सति यत एव स्थाल्यादेर्भाजनाद् दाच्या समुद्धृत्त्य तद्दत्तं तत्रैव क्षेप्तव्यं, अथ सा दात्री तत्र भाजने प्रक्षेप्तुं न ददाति तदा ताहे पुच्छिज्जइ-कओ तुब्भेहिं आणीयमित्याद्युत्तरवक्ष्यमाणविधिना परिस्थाप्यं, खण्डभ्रान्तिगृहीतलवणे परसमुत्थसचित्तपृथ्वीगृहणेऽपि चैवमेव द्रष्टव्यमिति । सूत्रगाथानामपि वृत्तिकृता भावार्थमात्रमेव कथितं | न प्रत्यक्षरं व्याख्यातं अतस्तासामपि यथावैषम्यं किञ्चिद्व्याख्यायते-'अजिअं तु जाइउं लेज्जेत्यादि कदाचिदजीवमिति |बुध्या याचित्वा अनाभोगतो मिश्रं सचित्तं वा किञ्चिल्लवणादि गृह्णीयादिति, शेषगाथा सुगमा व्याख्यानुसारतस्तु भावनीया इति पृथ्वीकायवक्तव्यता समाप्ता ॥ इदानीमप्कायविधिरुच्यते-'विसकुंभो'त्ति (६२०-८), वातादिविकारजनितो महास्फोटक उच्यते । 'कुङ्कणेसु पाणिय'मित्यादि (६२०-११), कुङ्कणदेशे एकस्यां वेदिकायां-काष्ठमयमञ्चिकायां जलमाचाम्लं च तिष्ठतस्तत्स्वामिन्या च याचितया साधुरुक्तः-इतः स्वयमेव गृहाण, तेन चाचाम्लभ्रान्त्या जलं गृहीतं, तच्च ज्ञाते सति यदि तत्स्वामिनी समनुजानीते तदा यतः स्थानात् गृहीतं तत्रैव प्रक्षिप्यते अन्यथाऽऽकरे-तडागादौ वक्ष्य-5
Jain Education
Monal

jainelibrary.org

Page #196

आव० माणविधिना त्यज्यत इति । 'हरदोदगंति ( ६२०-१३), इदसम्बन्धि सचित्तमुदकमित्यर्थः । 'जइ सुक्का तटा'इत्यादि पारिष्ठाहारि० IMI(१२०-१६), एतदुक्तं भवति-इह जलं द्विधा-कोपं तडागनद्यादिसंभवं च, तत्र तडागायुदकत्यागे विधिरुच्यते-यदि तस्य पनिका टीप्पण
जातडागादेर्जलरहितौ तटौ साद्रौ भवतः तदा तटेऽपि जलं शनैः प्रक्षिप्यते तच्च तत्र प्रक्षिप्तं सत् प्रवाहतो गत्वा अवस्थितो॥९५॥
दकस्य मिलति, अथ शुष्कः तटो न तर्हि तटे प्रक्षिप्यते शुष्कावनौ तच्छोषप्रसङ्गात् तर्हि तत्र को विधिरित्याह-'पाणीयं वडपत्त'मित्यादि पाणीयं विगिंचिजइ-परित्यज्यत इति सम्बन्धः, किंकृत्वा ?-तडागाद्यवस्थितजलोपरि वटपत्रं पिष्पलपत्रं वा अड्डित्वा तच्च शनैः तथा त्यज्यते यथा उज्झरा न भवति-पतजलशब्दाः, अन्ये तु व्याचक्षतेऽनेकैर्मार्गेः पत्रात्तडागमध्ये जलपतनं उज्झरा इति, मधुरपिष्पलवृक्षपत्राद्यभावे 'भाणस्स उट्ठासणियं(कण्णा जाव हेहासणियं वृ०)उदयंअल्लियाविज'त्ति ( ६२१-१), भाजनस्य-तुम्बकादेरोष्ठा मुखप्रदेशरूपा उदकं यावदतीव प्रत्यासत्त्या व्यवस्थाप्यन्त इत्यर्थः ततः शनैरुदकं त्यज्यते, अथ कूपोदके विधिरुच्यते-यद्यरघट्टयटिकादिक्षरज्जलेन कूपतटप्रदेशा आर्द्रा भवन्ति तदा तत्रैवोपविश्य शनैरुदकं त्यज्यते तच्च प्रवाहतो गत्वाऽवस्थितोदकस्य मिलति 'अणुल्हिसंतो'त्ति अखसन् कूपस्य तावति प्रदेशे स्थितेन जलं त्यजनीयं यावति स्थितो ल्हसित्वा कूपे स्वयं न पततीतिभावार्थः, अथ कूपस्य तटप्रदेशाः शुष्का भवेयुः कूपैकदेश-| लक्षणं स्थानमात्रं च न किञ्चिदामस्ति येन तजलं गत्वा अवस्थितजले पतति तदा जलभाजनं सिक्के प्रक्षिप्यते सिक्क-31 कमूले च प्रलम्बो दवरको बध्यते तत् सिक्ककं कूपमध्ये तावदवलम्ब्यते यावदीपज्जलमप्राप्तं ततो मूलबद्धदवरक आकृ- IC ॥ ९५॥ प्यते येन भाजनमवाङ्मुखं भवति तच्चोपरि नियन्त्रितत्वात्स्वयं न पतति जलं तु मुञ्चतीति शेष सुबोधं यावत् 'एसा ।
Jain Educationa
For Privale & Personal Use Only
H
OMainelibrary.org

Page #197

Jain Education
विहि'त्ति ( ६२१- ६ ) एष पूर्वोक्तः शुद्धसचित्तोदकत्यागविधिः, ननु यद्यसौ शुद्धसचित्तोदकत्यागे विधिरुक्तस्तर्हि प्रत्यनीकतादिकारणतो यत्सचित्तमचित्तं च मिश्रयित्वा दात्री ददाति तस्य को विधिरित्याह- 'जं पडिणीयत्ताए' इत्यादि ( ६२१- ६ ), दात्र्याऽष्कायमिश्रमुदकं दत्तं तच्च यदि साधुना विविक्ते पूर्वगृहीतजलरहिते भाजने गृहीतं तदा सूत्रोक्तयतनया परिस्थापयति, कूपतडागादिजले तु पूर्ववत् नेदं प्रक्षिप्यते तद्विराधनाप्रसङ्गात्, ननु विविक्तभाजने गृहीतमिश्र - जलस्य भवत्वेवं यदा तु पूर्वगृहीताचित्तजलयुक्ते भाजने सचित्तमुदकं गृहीतं भवति तदा को विधिरित्याह- 'जं संजयस्से' - त्यादि ( ६२१-६), एतदुक्तं भवति - यदि पूर्वगृहीतारनालादेर्मध्ये सचित्तजलं कथञ्चिद्गृहीतं भवति तदा यदि स्थण्डि - लमाप्नुवतोऽर्वागपि परिणतं तलक्ष्यते तदा परिभुज्यते, अथ यावता कालेन स्थण्डिलमवाप्नोति तावता कालेन न परिणमति तदा परिस्थाप्यते हरितन्वादिभावे तु प्रतीक्ष्य शुष्केषु तेषु परित्यज्यते, एतद्व्याख्यानुसारतः सूत्रमपि सुधियाऽभ्यूह्यं, नवरं 'इयरंपि एमेव ेत्ति यथा आत्मसमुत्थमाभोगतोऽनाभोगतश्च वर्णितं तथा परसमुत्थमपि वाच्यमित्यर्थः । 'वाघायम्मि व'त्ति व्याघातो नाम कूपदवरकाद्यभावः स्तेनश्वापदादिभयलक्षणः । साम्प्रतं तेजः काय विधिरुच्यते- 'आभोएण छारेण देज'त्ति ( ६२१ - १३ ) मुर्मुराग्निं छारेण मिश्रयित्वा कश्चिद् दद्यादित्यर्थः, 'वसहीए अगणिं जोई वा करेजत्ति ( ६२१-१३ ) प्रत्यनीकतया भक्तितो वा अग्निं प्रदीपं वा प्रज्वाल्य वसतावुद्योतं कश्चित्कुर्यादितिभावः । 'पूअ - लियं वा सइंगालं देज' त्ति ( ६२१-१४ ) विलग्नाङ्गारशकलां रोट्टिकां दद्यादित्यर्थः । सूत्रमनुश्रियते 'अचित्तमीसगा नवरमुण्हपासाणमाइया नेय'त्ति इह किलाग्निः सचित्ताचित्तमिश्रभेदात्रिधा भवति, तत्र सचित्तोऽङ्गारादिः प्रतीत एव,

v.jainelibrary.org

Page #198

आव०
हारिक
टीप्पणं
यस्तु पाषाणादिरग्निवर्णतामनापन्न उष्णमात्रतां तु प्राप्तः सोऽचित्तोऽभिधीयते, स एव च पाषाणादिः केषुचित्प्रदेशेषु । पारिष्ठावह्निरूपतया परिणतः केषुचिन्नेति मिश्र उच्यते, शेषं सुगमं, तेजःकायविधिरवसितः । साम्प्रतं वायुपारिस्थापनिकोच्यते- पनिका "एवं च बत्थिस्स (दइयस्स-वृ०) पुचिं धंतस्स एसेव कालविभागो'त्ति ( ६२२-३), दिइए वा कजमित्यनन्तरा-18 क्षिप्तत्वेन प्रत्यासत्त्या पूर्व किल दृतिपवनस्यैव कालविभाग उक्तोऽतोऽतिदिशति बस्तिपवनस्याप्येष एवं पूर्वोक्तः कालविभागोऽवसेयः, तत्र बस्तिर्नाम चर्ममयो भस्त्राविशेषः, नन्वेष शूलादिकार्यगृहीतपवनस्य सचित्तादिरूपतायां कालविभाग | इत्यवगतं यदा तु नद्याद्यवतरणनिमित्तं दृतिर्बस्तिर्वा वायो त्वा नद्यादिजले प्रक्षिप्यते तदा सचित्तादिभवने को विभाग इत्याह-'जो पुण ताहे चेव धमित्ता'इत्यादि सुगमं यावत् 'पच्छा संघाडियाउवित्ति (६२२-७), संघाटी नाम बृहत्प्रमाणा प्रच्छादनपटी तया प्रावृतः,एतदुक्तं भवति-यदि सकपाटापवरकमधुरवननिगुञ्जादीनि स्थानानि न प्राप्यन्ते न वा तेषु कुतश्चित्कारणाद्गन्तुं पार्यते तदा महत्प्रमाणं कल्पं प्रावृत्त्य तदन्तर्यतनया मुच्यते पवन इति, साम्प्रतमेतद्विषयं सूत्रमनुश्रियते'उक्कोसाउक्कोसे निद्धे बत्थिंगाहा व्याख्या-उक्कोसे इत्यत्र प्राकृतशैल्या आदिशब्दस्य लोपं कृत्वा निर्देशः, पाठान्तरं वा उक्कोसादुक्कोसे इति, अत्राप्यादिशब्दसम्बन्धिन इकारस्य प्राकृतलक्षणेन लोपं कृत्वा निर्देशः, ततश्चानन्तरातिक्रान्तगा-12 थायां कालः स्निग्धो रूक्षश्च पुनरेकैकस्त्रिधेति प्रतिपादितं, तत्र तत्त्रैविध्यदर्शनार्थमिदमुक्त-उत्कृष्टादिरिति, आदिशब्दान्म
॥९६ ध्यमजघन्यपरिग्रहः, तलोत्कृष्टे स्निग्धकाले कियती वेलां यावदचित्तो मिश्रः सचित्तो वा भवतीत्याह-'उक्कोसे निद्धे वस्थिम्मी'त्यादि, उत्कृष्टे स्निग्धे काले बस्तिवात उपलक्षणत्वाद् दृतिवातोऽपि प्रथमपौरुष्यामचित्तो द्वितीयायां मिश्रस्तृतीयायां
SEARS
Jain Education Heonal
For Privale & Personal use only
(Haw.jainelibrary.org

Page #199

सचित्तो भवतीति गाथार्थः, शेषं स्पष्टमिति वायुकायविधिः समाप्तः ॥ साम्प्रतं वनस्पतिविषयो विधिरारभ्यते-तत्राभोगेन सचित्तान्यपि मूलादीनि गृहीत्वा घर्षयित्वा गण्डादिषूपयुज्यन्ते, अनाभोगेन तर्हि किं गृह्णीयादित्याह-भक्ते-कूरादौ करडिप्रभृतीनां सम्बन्धी लोट्टः पतितो भवति, स चानाभोगतो गृहीतः स्यात् पिष्टकं वा यवगोधूमादीनां सम्बन्धि सद्योदलितमनाभोगतो गृहीतं भवेत् करडिप्रभृतिधान्यानामेव सम्बन्धिनः कुक्कुसा वा गृहीताः स्युः। 'सो चेव पोरिसिविभागो'त्ति ( ६२२-९), य एव वायुकायविधौ पौरुष्यादिकालविभाग उक्तः स एवेहापि द्रष्टव्यः, केवलं तत्राचित्तस्य सतः पवनस्याचित्तमिश्रसचित्तरूपतायां कालविभाग उक्तः अत्र तु लोट्टादेः सचित्तस्य सतः सचित्तमिश्राचित्तरूपतायां कालविभागो योज्यः, तथा पूर्व स्निग्धकाले पौरुष्यो रूक्षकाले तु दिनान्युक्तानि अत्र तु व्यत्ययेन योज्यं, एतदुक्तं भवति-सा दात्री पृच्छचते-कियती वेलाऽस्य कुट्टितस्य लोट्टादेर्वर्त्तते, ततश्च यदि रूक्षकालसम्बन्धिनी पौरुष्येकाऽतिक्रान्ता भवति तदा नाद्याप्यचित्तीभूत इत्यवसेयं, द्वितीयपौरुष्यतिक्रमेऽप्येवमेव, तृतीयपौरुष्यतिक्रमे त्वचित्तीभूत इति पतितोऽपि भक्तमध्ये न परिहार्यो भवति, स्निग्धकालेऽप्येवमेव, केवलं पौरुषीस्थाने दिनानि वाच्यानि, एतच्च परिस्थूरन्यायमाश्रित्य दिग्मात्रप्रदर्शनमेव, कदाचिदत्यन्तश्लक्ष्णीकृतकणिकालोट्टादिकं झगित्येव परिणमेद् अन्यत्तु बादरबीजशकलयुक्तं चिरमपि सचेतनं सम्भवेदिति, कोऽत्र नियम इत्येतदेवाह-दुकुट्टिए चिरंपि होज' ( दुक्कुडिओ चिरंपि होजा-वृ०-६२२-९), सचित्तमितिशेषः, तस्माद्देशकालाद्यभिज्ञेन साधुनैवेह निपुणेन भवितव्यं, इदानीं तु कणिक्कादिकं दलनकालादूर्द्ध घटिका-2 द्वयमात्रं च वर्जयन्तो दृश्यन्ते इति यथावगतं गमनिकामात्रमिदमुक्तं तत्त्वं तु केवलिनो विदन्ति अन्येन वा सुधिया
आ. १७
Jain Education Interational

Page #200

आव० हारि० टीप्पणं
अन्यथाऽपि विवेचनीयमिति । 'परो अल्लएण मीसियगंति ( ६२२-१०), कश्चिद्गृहस्थः सचित्तशृङ्गाबेरेण मिश्रितं || पारिष्ठाकिञ्चित्पूरणादिकं वस्तु दद्यादिति शेषः, चवलकैर्वा मिश्रितानि पीलूनि दद्याद्, अथवा कूरस्य भक्तस्य ओडिका-खोट्टरिका | पनिका तदन्तः प्रक्षिप्य किञ्चित्सचित्तं फलादिवस्तु दद्यादित्यध्याहारः, करमन्दकैर्वा मिश्रितं काञ्जिकं दद्यात् , तानि हि किल क्वचिकाञ्जिकस्याम्लतापादनार्थ तन्मध्ये प्रक्षिप्यन्त एवेति, अन्यतरो वा मुद्गमाषादिबीजकायः काञ्जिकादिषु पतितो भवेत् स चानाभोगतो गृहीतः स्यादिति, एवं तिलानामप्यनाभोगतो ग्रहणं भवेत् , व पुनस्तेषां संभव इत्याह-निवतिलमाइएसु होज'त्ति ( ६२२-११), चैत्रमासे हि किल क्वचिन्निम्बपत्राणि तिलमिश्राणि कुट्टयित्वा हृदयशुद्धयर्थ निम्बतिलकाः क्रियन्ते, तत्र केचित्सचित्ता अपि स्युः ते च निम्बतिलकां गृह्णानेन गृहीता भवेयुः, आदिशब्दादन्यत्रापि क्वचित्पक्वान्नादौ पतिता भवेयुरिति, अत्र च ग्लानादिकार्ये यत्सचित्तं मूलाद्याभोगेन गृहीतं गृहस्थेन वाऽऽभोगतो दत्तं तत्सिद्धे प्रयोजने परिशिष्टं पूर्वोक्तेन वक्ष्यमाणेन च विधिना परित्यज्यते, तदेवाह-'जइ आभोगगहिय'मित्यादि ( ६२२-११), यत् पुन
लोट्टपिष्टादिकमनाभोगतः साधुना गृहीतं गृहस्थेन वाऽनाभोगतो दत्तं तद् यदि शक्नोति भक्तमध्याद्विवेक्तु-उद्धर्तुं तदोदादृत्य प्रथमं तावत् परस्य-दायकस्य सम्बन्धि यत्पात्रं-स्थाल्यादि यत आनीय गृहस्थेन तद्दत्तं तस्मिन्नेव परित्यज्यते यदि
दायकः समनुजानीते, अथ न समनुजानाति तदा स्वपात्रेऽपि-याचितमधुरकर्परादौ निधाय शीतलाचित्तप्रदेशे परित्यज्यते, एतदेव सूचयति-'अणाभोगगहिए' इत्यादि यावत् 'पढमं परपाए'त्ति (६२२-१२), यदि पुनः सलेपद्रव्यमध्यपतितति|लादिकमुद्धर्तुं न शक्नोति तदा सर्वमेव तद्वस्तु यतनया परिहरति, संस्तारके दण्डके वा यदि पनकः संमूञ्छितो भवति
॥९७॥
JainEducationi
For Private
Personal Use Only

Page #201

तदा को विधिरिति ? उच्यते-यावत्पनको नाद्यापिपरिणमति तावत् तत्सहितोपकरणं न परिभुज्यत एव, अथ मार्गे चलिता वर्त्तन्ते तदा सर्वमपि तदुपकरणं त्यज्यते, अथान्यलाभाद्यभावान्न तेनोपकरणेन परित्यक्तेन निर्बहन्ति तदा 'उण्हं सीयं नाऊण विगिंचणं' (६२२-१३)ति, एतदुक्तं भवति-यदि सोष्मप्रदेशव्यवस्थिते दण्डकाद्युपकरणे स पनकः सम्मूछितः स्यात् तदाऽयमुष्णप्रकृतिरिति ज्ञात्वा तस्मिन्नेवोष्णप्रदेशे परित्यज्यते, अथ शीतलप्रदेशोपकरणसम्मूर्छितत्वाच्छीतप्रकृतिरिति ज्ञायते तदा शीतलप्रदेश एव परित्यज्यत इति, ननु वनस्पतिपारिस्थापनिकाप्रस्ताव कोऽयमवनस्पतिरूपपनकस्य धवखदिरपलाशादिवनस्पतिभ्योऽत्यन्तविलक्षणस्य विचार इत्येवं मुग्धप्रेरकेणोक्ते सत्याह-'एसवि वणस्सइकाउ'त्ति (६२२-१३ ), एषोऽपि पनको वनस्पतिविशेष एवेति युक्तस्तद्विचार इति, कथम्भूतः पुनरसावित्याह-पच्छाअंतोत्ति पाश्चात्यः-सर्वसूक्ष्मोऽसावित्यर्थो, व्यवहारचारिवनस्पतीनां मध्ये नातः परं सूक्ष्मो वनस्पतिरस्तीतिभावः, सर्व चेदमक्षरगमनिकामात्र, तत्त्वं केवलिनो विशिष्टश्रुतविदो वा विदन्तीति, तेषां च अल्लकपीलुकादीनां "पढम परपाए सपाए" इत्यादिना सामान्येनोक्तेऽपि परित्यागविधौ पुनर्विशेष विवक्षुः प्रश्नं कारयति-'का तेसिं विगिंचणविहित्ति ( ६२२-१३ ), उत्तरमाह-'अल्लगं अल्लगखेत्ते' इत्यादि, यदि दायको न स्वीकुरुते तदा अल्लकं यत्र क्षेत्रे समुत्पद्यते तत्रैव परिष्ठाप्यते शेषाण्यपि पीलुकादीनि आकरे-स्वोत्पत्तिस्थाने परित्याज्यानि, आकराणामभावे किं विधेयमित्याह-निवाघाए महुराए भूमीए अंतो वत्ति ( ६२२-१४) अत्र वाशब्दोऽनन्तरवक्ष्यमाणपक्षान्तरापेक्षया समुच्चये, निर्व्याघाते-तिर्यगाद्यापातरहिते प्रदेशे सार्द्रमधुरभूम्यन्तः शृङ्गाबेरादीनि परिष्ठाप्यन्ते मधुरकपरे वा मधुरवृक्षपात्रे वा निधाय मधुरवननिगुञ्जादौ परि
Jain Educatio
n
al

Tww.jainelibrary.org

Page #202

आव० हारि० टीप्पणं
॥९८॥
DMCANAGEMENTS
हियन्ते, एतद्विषयं सूत्रं सुगमत्वाद् व्याख्यानानुसारत उन्नेयमिति । वनस्पतिपारिस्थापनिका समाप्ता ॥ साम्प्रतं द्वी-10 |न्द्रियपारिस्थापनिकोच्यते-'सत्तुगा वा आलेवणनिमित्तं ऊरणियासंसत्तेत्यादि (६२३-१६), एतदक्तं भवति-ग-18
पनिका ण्डादीनामालेपनार्थ-पिण्डिदानार्थ सक्तवो गृहीतास्ते च यदि गडरिकासंसक्ता भवेयुस्तदा तन्मध्याद गडरिकादिग्रहणं |भवति संशोध्य दायकसम्बन्धिसक्तुयुक्तस्थाल्यादिभाजनमिहाकरो गृह्यते तत्र ताः प्रक्षिप्यन्ते अथाकरो नास्ति न वा दायकस्तत्र प्रक्षेप्तुं ददाति तदा सक्तुभिः कैश्चित्सह निर्व्याघातप्रदेशे ता गड्डरिकाः परिहियन्ते इति क्रियाऽनुवर्तते, ननु ग्लानप्रयोजनगृहीतसंसक्तसक्तूनामयं विधिः, यदा तु संसक्तदेशादी क्वचित्संसक्तसक्तुकादिग्रहणं भवति तदाको विधिः? इति तत्र विशेष विभणिषुः खयमेव पक्षान्तरं दर्शयति-'संसत्तदेसे वा कत्थई त्यादि, अत्र विधिमाह-तं देसं चेव न गम्मई त्यादि ( ६२३-१७), यत्र देशे भक्तपानानि संसज्यन्ते तत्र साधुभिर्न गन्तव्यमेव, अथाशिवादिभिः कारणैस्तत्रापि गमनं भवेत् तदा यत्र सक्तवः संसज्यन्ते तत्रासंसक्तस्वरूपं कूरं याचते इति साध्याहारं सर्वत्र व्याख्येयं, अथ चासंसक्तस्वरूपं कूरं न लभते तदा तदैवसिकान् सक्तूनपि याचते, तदैवसिकसक्तूनामभावेविइतिए'त्ति (६२३-१८) द्विदैवसिकान् तदभावे त्रिदेवसिकान् सक्तून् गृह्णाति तेषामप्यभावे गृहस्थभाजन एव स्थिताः प्रत्युपेक्ष्य २-संशोध्य २४ गृह्यन्ते, अथ वेलातिक्रमो भवति अध्वनि वा ते साधवो वर्तन्ते तदा विधिमाह-'संकिया विभत्ता घेप्पंति'त्ति ॥९८ ॥ (संकिया वा मत्ते-वृ०-६२३-१९), अनन्तरोक्तप्रयोजनौत्सुक्ये ते शङ्किताः सक्तवो विभक्तस्थाने गृह्यन्ते ततश्च बहिरुद्याने देवकुले वा प्रतिश्रयस्य वा बहिर्देशे रजस्त्राणमास्तीर्य तदुपरि चैकं घनमसृणं पटलकं व्यवस्थाप्य तत्र पृथग्गृहीतसक्तवः
Jain Education
a
l

Mr.jainelibrary.org

Page #203

प्रक्षिप्यन्ते, ततः किं विधेयमित्याह-तिन्नि ऊरणकपडिलेहणातोत्ति ( ६२३-२०) अरणिकार्थमूरणिकानां वा प्रत्यु६ पेक्षणाः शोधना उरणिकाप्रत्युपेक्षणाः तास्तिस्रो विधीयन्ते, एकः साधुः प्रत्युपेक्षते पुनर्द्वितीयः पुनस्तृतीय इत्यर्थः, कुतश्चित्कारणात् त्रयः साधवो न भवन्ति तदैकोऽपि वारत्रयं प्रत्युपेक्षेत इत्येवं तिस्रः प्रत्युपेक्षणाः, एताश्च यदि प्रथमवेलाया-1 मेकापि गड्डरिका न दृश्यते तथापि शङ्कितसक्तुषु तिस्रोऽपि कर्त्तव्या एव, यदि पुनर्गड्डुरिका दृश्यते तदा वारत्रयं नियमेन पुनः २ प्रत्युपेक्ष्यन्ते तावद्यावदेकस्यां वारायां नैकाऽपि दृष्टा पुनर्द्वितीयवारं शोध्यते न चैकापि दृष्टा एवं तृतीयवारायामपि नैकापि दृष्टा, तदा यत्कर्त्तव्यं तदाह-'नथि जति ताहे पुणो पडिलेहणाओ तिनि मुट्ठीओ गहाय जइ सुद्धा परिभुजंति'त्ति (६२३-२१), व्याख्या-यदि नास्ति-न विद्यते एकापि गड्डरिकेति गम्यते, ततः पुनरपि 'पडिलेहणाओ उत्ति प्रत्युपेक्षणात्रयं, अत्र प्रत्युपेक्षिताः सक्तवोऽप्युपचारतः प्रत्युपेक्षणा इत्युच्यन्ते अतः प्रत्युपेक्षणातःहै प्रत्युपेक्षितसक्तुभ्यो मध्याद् अथवा नोपचारः क्रियते किन्तु प्रत्युपेक्षणातः-प्रत्युपेक्षणात्रयादूर्द्धमित्यर्थः, किं विधेयमित्याह-प्रस्तुतत्वात्तेभ्य एव शोधितसक्तुभ्यो मध्यान्मुष्टित्रयं गृहीत्वा शोध्यते यदि शुद्धास्तहि परिभुज्यन्ते, अथ तस्मिन्मुष्टित्रये शोध्यमाने एकोऽपि जीवविशेषो दृश्यते तदा मूलात्पुनः सर्वेऽपि शोध्यन्ते, अत्र पाठान्तराणि बहूनि दृश्यन्ते मया त्वावश्यकचूlनुसार्येष पाठो व्याख्यातः, शेषाण्यप्यर्थतः प्रायोऽविसंवादीन्यवातो व्याख्यानुसारतोऽभियुक्तेन व्याख्येयानि, शोध्यमानेषु च सक्तुषु ये प्राणिनो लभ्यन्ते तेषां परित्यागविधिमाह-'जे तत्थ पाणा ते मल्लए'इत्यादि (६२३-२२), आकरो नाम गृहस्थसम्बन्धिसक्तुभृतस्थाल्यादिभाजनं, एवं तावदेष संसक्तभक्के विधिरुको यत्र तु पान
Jain Educatio
n
al

Tww.jainelibrary.org

Page #204

आव० हारि० टीप्पणं
कमपि संसज्यते तत्र किं विधेयमित्याह-'बीअपाए'इत्यादि ( ६२३-२२), द्वितीयपात्रे संशोध्य २ तत उदाहितं नाम
पारिष्ठायस्मिन्पात्रेऽन्यत्पानकं गृह्यमाणमास्ते शुद्धं सत् तत्र प्रक्षिपति, अथरसजैः संसक्तं तदास पात्रं परित्यज्यते, अथ नास्ति पात्रं
पनिका तदा सार्द्रामारनालस्थालीलक्षणामम्बिलिं याचते, अथ सामम्बिलिं न लभते तदा शुष्कामपि याचते, 'उल्ले'ति अपरा चाम्लेनार्दीकृत्य तस्यां संसक्तमाचाम्लं परिक्षिपति 'असति'त्ति यदि शुष्काऽप्यम्बिली न लभ्यते तदाऽन्यस्मिन्याचितभण्डकेऽम्बिलिबीजानि नाम यैस्तन्दुलढुण्ढणकादिभिरम्बिली निष्पद्यते तानि धावनाधुदकमिश्राणि कृत्वा तत्र भण्डकेऽम्ल|ताऽऽपादनार्थ प्रक्षिप्यन्ते, अथ बीजानि न लभ्यन्ते तदा बीजरहितेऽपि तत्र तत्संसक्तपानक निधीयते, एतच्च भण्डकं यदि गृहस्थेन निर्देयरूपतया सर्वथा दत्तं भवति तदा सपानकं कस्मिश्चिन्नियाघातवृत्तिकोणे वननिकुञ्जादौ वा तत्र परिस्थाप्यते यत्र न कश्चित् तिर्यगादिरापिबति, अथाप्रातिहारिकभण्डक न लभ्यते किन्तु प्रातिहारिक लब्धं पुनरपि तद् गृहस्थस्य समर्पणीयं तदा यद् विधेयं तदाह-पच्छा पडिस्सए पाडिहारिएण तिकालं पडिलेहेति'त्ति (पाडिहारिए वा अपाडि-2 हारियं वा तिकालं-वृ०-६२४-३), पश्चादिति यद्यप्रातिहारिक भण्डकं न लभ्यत इति भावस्ततः प्रातिहारिकभण्डके प्रक्षिप्य तत्संसक्तोदकं प्रतिश्रयेऽपि ध्रियते त्रिकालं च प्रतिदिनं निरीक्ष्यते यदा जीवाः परिणता भवन्ति तदा तत्पानीयं परिस्थाप्यते अथ नाद्यापि परिणमन्ति पानीयं तु शुष्यति तदाऽन्यदपि पानीयं तत्र प्रक्षिप्यते तावद् ध्रियते यावत् ते जीवाः परिणता भवन्ति ततः पानीयं परिस्थाप्य भण्डकं गृहस्थस्य प्रत्ययंते, अथानातिहारिकमितरद्वा भण्डकं न लभ्यते तदा यद्विधेयं तदाह-'अडवीए अणागमणपहे'इत्यादि (६२४-४), एतदुक्तं भवति-निर्व्याघाते वृक्षादिच्छायाचिक्खल्ले
Jain Education in
Old
For Privale & Personal use only
jainelibrary.org

Page #205

C
RECAUSACRECCASSACROADCASS
गर्ता खन्यते सा च मध्यभागे लिम्पित्वा निश्छिद्रा क्रियते मधुरवृक्षपत्रेण च शनैस्तदुदकं तस्यां प्रक्षिप्यते संसक्तोदकसंसृष्टभाजनं त्वसंसक्तोदकेन वारत्रयं प्रक्षाल्यते तच्च क्षालनजलं तस्यामेव गर्त्तायां प्रक्षिप्यते, एतदेवाह-'एक्कसिं पाणएण'मित्यादि, 'पच्छा कप्पे'इति (६२४-५), पश्चाद्वारत्रयधावनोत्तरकालं कल्पं. ददाति-पात्रं प्रक्षालयतीत्यर्थः, ततः श्लक्ष्णकाष्ठालकं करोति-सूक्ष्मकाष्ठनिरन्तरं ग माच्छादयतीत्यर्थः, उपरि च कर्दमेन निश्छिद्र लिम्पयति उपरि च कण्टकवृक्षशाखया समाच्छादयति, अत्र च वृत्तावनुक्तोऽपि यः कश्चिन्मया विशेष उक्तः स आवश्यकचूर्ण्यनुसारत इति न स्वमनीषिका भावनीया विशेषार्थिना तु सैवान्वेषणीयेति । तदेवं “तं देसं चेव न गन्तवं असिवाईहिं गम्मेजे" त्यादिना "संसतमि न गम्मई"त्यादि "पायासई अंबिली” त्यादि च गाथाद्वयं व्याख्यातं, साम्प्रतं 'पायम्मि नसीयाई' इत्यादिगाथाभावार्थमाह-'तेण य भायणेण'मित्यादि ( ६२४-६), यत्र भाजने संसक्तोदकं गृहीतमासीत् तत्र शीतोदकं न गृह्यते । तत्संसक्तिप्रसङ्गात् किन्त्वेकं द्वे त्रीणि वा दिनानि यावत् तत्रावश्रावणं कूरं वा गृह्णाति, संसक्तमसंसक्तं च पानकमेक एव साधुन धरति यतोऽसंसक्तमपि पानकं संसक्तगन्धमात्रेणापि संसज्यते संसक्तं च गृहीतं विज्ञातं वाऽपरिस्थाप्य न गोचरादौ हिण्ड्यते भोजनं वा क्रियते विराधनाप्रसङ्गात्तज्जीवानां, यदि मार्गखेदादिना परिश्रान्तो भवति तदा किं विधेयमिति आह-'ये न हिंडती'त्यादि सुगम, व्याख्याता 'पायम्मि नसीयाई' इत्यादिगाथा, साम्प्रतं तक्रादिगतविधिविवक्षया "तक्काईणवि एव"मित्यादिगाथादलाभिप्रायमाह-एवं चेव महीयस्सवीत्यादि (६२४-९), तक्रस्य पानीयवत् विधिर्वक्तव्यः, संसक्तत्वेन संभाव्यमानदधिनवनीतयोविधिमाह-गालितकठिनीभूतदनो नवनीताद्वैका उण्डी-खोट्टरिका गृहीत्वा तक्रस्य
Jain Educat
Miational
For Privale & Personal use only
X
ww.jainelibrary.org

Page #206

आव० हारिक टीप्पणं
॥१०॥
मध्ये प्रक्षिप्यते यदि भवन्ति जीवास्तदा तत्र प्रक्षिप्ते सति दृश्यन्ते, ननु यदि तक्रं न भवति तदा वासावुण्डिका पारिष्ठा४ प्रक्षिप्यते इत्याह-'गोरसधोवणे पच्छा उण्होदकं सीयलाविजई'त्यादि ( ६२४-१०), गोरसधोवणं नाम पनिका
दधिसंसृष्टस्थाल्यादिप्रक्षालनजलं तत्रासावुण्डिका प्रक्षिप्यते तदभावे शीतीभूतोष्णोदके तस्याप्यभावे मधुरतन्दुलोदके प्रक्षिप्य निरीक्ष्यते शुद्धं परिभुज्यते संसक्तं तु उक्तयतनया परिस्थाप्यते, ननु च गालितदनः संसक्तपरिज्ञानमुक्तं सहज तु संसक्तमितरद्वेति कथं निश्चीयते ? इत्याह-'दहिअस्स पच्छओ उअत्तेता नियत्ते पडिलेहिज्जइ तीराए'त्ति (६२४-१२), अगालिते दनि भाजनपतिते सति संसक्तभ्रान्तौ सत्यां तद्दधिभाजनं तीराभिमुखमानीय पुनः पश्चाभिमुद्र खमपावय॑ते निवृत्ते च सति संसृष्टदधितीरेषु निरीक्ष्यते यदि संसक्तं भवति तदा दृश्यन्ते तत्र जीवा इत्येष तत्र संसक्तिपरिज्ञानोपायः । 'सत्तेवि (सत्तेसुवि) एसा विहि'त्ति ( ६२४-१२), इक्षुविकारे कक्कबे तीमनेऽप्येष विधिरित्यर्थः, आत्मसमुत्थं द्वीन्द्रियग्रहणमुक्तं, परसमुत्थमतिदिशति-'परोवि आभोगअणाभोगा एआणि देज'त्ति (६२४-१२), एतद्विषयं सूत्रं वस्तुतो व्याख्यातमेव, नवरं 'आभोगाईवि भइअब'मिति, द्वीन्द्रियाणामाभोगादिक ग्रहणं विभजनीयं-अनेकप्रकारं वक्तव्यमित्यर्थः, तदेवानेकप्रकारत्वं दर्शयति-'संसत्तंमि न गम्मई' इत्यादि व्याख्यातमेवेति द्वीन्द्रियपारिस्थापनिका समाप्ता ॥ साम्प्रतं त्रीन्द्रियपारिस्थापनिकोच्यते-रल्लको नाम त्रीन्द्रियजीवविशेषः, काष्ठफलकादिलक्षणः ॥१०॥ संस्तारको यदि मत्कुणैः संसक्तो भवति तदा तादृग्जातीये काष्ठान्तरेऽमी सङ्क्राम्यन्ते, उद्देहिकागृहीते तु वस्ने उत्सर्गतस्तावत्परिहरणीयमेव तद्, अथ 'नत्थि तस्स विगिंचणं'ति ( ६२४-१४), अथापरवस्त्राभावादिना केनचित्कारणेन तत्प
JanEducation
S
ainelibrary.org

Page #207

रिहर्तुं न शक्यते इत्यर्थस्तदा यद्विधेयं तदाह-तासामुद्देहिकानां यत्कुडूयादौ बिलं भवति तस्य प्रत्यासन्नीक्रियन्ते ततो निर्गत्य वस्त्रात् तत्र प्रविशन्ति, लोचे तु कृते सप्तदिनानि यावत् केशाः शोध्यन्ते, मार्गगमनादिकारणे सकृदपि शोधिता निर्व्याघातशीतलप्रदेशे परिस्थाप्यन्त इति, त्रीन्द्रियजातेबहुत्वात्प्रत्येकं वक्तुमशक्यत्वादतिदिशति-'एवमाईणं तहेवेत्यादि (५२४-१५), कीटिकाभिर्व्याप्तं पानकमनाभोगादिना गृहीतं भवति तदा शीघ्रमेव तत्पानकं गल्यते 'अह पडिता'इति (६२४-१६ ), अथ सद्योगृहीतपानके कुतश्चिदकस्मात्तस्मिन्नेव क्षणे एका द्वे बह्वयो वा कीटिकाः पतितास्तदा भक्तखरण्डितसलेपेनापि हस्तेन झगित्येवोद्भियन्ते, नन्वेवं सति संसृष्टकरसम्बन्धिभक्तावयवैः पानकं सलेपं स्यात् तथा च तत्परिभोगे साधूनां प्रत्याख्यानभङ्गप्रसङ्ग इत्याह-'अलेवाडं चेव पाणगं होति'त्ति (६२५-१), जीवदयाप्रवृत्तत्वाद्बहुतरगुणसिद्धेर्न सलेपत्वं पानकस्येति भावः, प्रसङ्गत एवाह-एवं मक्षिकापि पानकादौ पतिता झगित्येव सलेपेनापि हस्तेनोद्रियते, एतच्च सलेपत्वं करस्यैकाकिनं साधुमधिकृत्योक्तं यदा पुनर्गोचरचर्यायां साधुद्वयं पर्यटति तदैक एव भक्तं गृह्णीते स एव भक्तं करेण स्पृशति द्वितीयस्तु पानकमेव गृह्णाति तस्यालेप एव कर इति, एतदेवाह-संघाडएण पुण एगो भत्त'मित्यादि सुगमं, यदि पुनस्तन्दुलोदकादिषु पूतरको दृश्यते तदा विस्तीर्णमुखपात्रे तज्जलं प्रक्षिप्योपरि गालनकं बध्यते ततश्च तदन्तरितं तत्पानीयं कोशकेन-मृन्मयलघुभाजनविशेषेण खोरकेण वा-याचितकरोटकादिना उल्लि
श्यते शेष सुगमं यावत्रीन्द्रियपारिस्थापनिका ॥ इदानीं चतुरिन्द्रियपारिस्थापनिका-'परहत्थे भत्ते पाणए वा इत्यादि BI(६२५-७), यदि दायकहस्तव्यवस्थिते घृतादौ मक्षिका पतति तदा तदग्राह्यं यतीनां, अथ गृहीते तत्रासौ पतति तदा
Jain Education
nal
For Privale & Personal use only
C
w
.jainelibrary.org

Page #208

आव०
हारि०
टीप्पणं
॥१०१॥
Jain Education
झगित्येवोद्धृत्य छारेणावष्टभ्यते, कोत्थलगारिका नाम भ्रमरिका, 'संधारण मंकुणाणं' ति ( ६२५-८ ), संस्तारके - काष्ठफलकादिलक्षणे 'मंकुणाणं' ति मत्कुणैरिति द्रष्टव्यं तैः पूर्वगृहीते- गृहस्थगृह एव संसक्ते सतीतिभावः, तत्र किमित्याह'तहेव 'त्ति ( ६२५ - ९ ), यथा गृहस्थपाणिव्यवस्थितघृतादौ मक्षिकायां पतितायां तदग्राह्यं भवति तथा संस्तारकोऽपि पूर्वसंसक्तौ अकल्प्य इति, अथ स्वीकृतः सन् संसज्यमानो दृश्यते तदा पादपुञ्छनकेन - रजोहरणेन प्रतिदिनं संसक्तिनि| षेधाय त्रिकालमपि प्रमार्ज्यते, अथ तथापि संसज्यते तर्हि तादृग्जातीये काष्ठे मत्कुणाः सङ्काम्यन्ते, एतच्च घृताद्यनेपणीय| भणनप्रसङ्गत उक्तं अन्यथा मत्कुणानां त्रीन्द्रियत्वात्तद्विधेश्च लेशतः पूर्वमुक्तत्वादिह तदुपादानमपार्थकं स्यात्, पूतरकजातीनां तु बहुत्वात्कश्चिच्चतुरिन्द्रियोऽपि स्यादिति तद्भणनमदुष्टमिति शेषं सुगमं, चतुरिन्द्रियपरिस्थापनिका समाप्ता ॥ साम्प्रतं पञ्चेन्द्रियपरिस्थापनिकोच्यते तत्रापि नपुंसकविधौ 'असिवे ओमोयरिए' इत्यादि ( ६२६ - १२ ) द्वारगाथां भाष्यकृड्याचष्टे 'रायदुट्टभए ताणट्ठे' इत्यादि ( ६२६ - १६ ) गाहा - व्याख्या - दुष्टाः - प्रत्यनीका राजा च दुष्टाश्च तेभ्यो भयानि तेषु सत्सु राजवल्लभादिनपुंसकस्तत्त्राणार्थ दीक्षितो भवति नृपस्य वाऽभिगमनार्थं - अनुकूलनार्थमिति । ग्लानद्वारमाह-यदिवा नपुंसकः स्वयमेव वैद्यो भवति तस्य वा सम्बन्धी कश्चित्स्वजनादिस्तेन प्रव्रजितेन सता ग्लानस्य पथ्य भैषज्यादिना प्रतितर्पिष्यति - उपकरिष्यतीति गाथार्थ: । 'गुरुणो य अप्पणो वा'गाहा ( ६२६ - १७), गुरोः श्रुतज्ञानं गृह्णत आदिशब्दाद्दर्शनप्रभावकाणि च सम्मत्यादिशास्त्राणि गृह्णतोऽसौ भक्तपानादिभिरुपकरिष्यति, वाशब्दस्य चशब्दार्थत्वादात्मनश्च परस्यात्मनश्च भक्तपानादिभिर्निर्वाहक्षमत्वाद्दीक्षितः स्यादितिभाव इति ज्ञानदर्शनद्वारद्वयमुक्तं,

पारिष्ठापनिका
॥१०१॥
jainelibrary.org

Page #209

चरणद्वारमाह-अचरणदेशो नाम यत्र चारित्रं पालयितुं न शक्यते ततो देशाद्गणे निर्गच्छति मार्गग्रामादिषु स्वजनादिबलाद् भक्तपानादिभिस्तस्करादिरक्षणतश्चोपकरिष्यति, अवशिष्टं द्वारद्वयमाह-अवमाशिवयोर्वा प्रतितपिष्यतीति, अत्र चानानुपूर्व्या अपि वस्तुत्वख्यापनार्थ इत्थं द्वारव्याख्या, उत्तमार्थद्वारं तु सुगमत्वान्न व्याख्यातमिति गाथार्थः। 'अजा-६ णओ न याणे पन्नवणा कीरई त्यादिगाथा, एतदुक्तं भवति-ज्ञायकेऽज्ञायके च नपुंसके प्रव्रज्याग्रहणाय समुपस्थिते न भवतां प्रव्रज्या ग्रहीतुं युज्यते विराधनाप्रसङ्गादित्यादिना प्रज्ञापना क्रियते, यद्येतद्वच इच्छतस्तदा दीक्षा न दीयत एव अनिच्छतस्तद्वचः प्रव्रज्यामेवाभिलषतः आत्मनश्च किञ्चिदशिवाद्यनन्तरोपन्यस्तं कारणमुपस्थितं वर्तते तदा वक्ष्यमाणविधिना दीक्षा प्रदीयते, सिद्धे च कार्ये वक्ष्यमाणप्रकारेणैव तस्य परित्यागः क्रियत इति एतदेवाह-'अणिच्छ कजे उ एस विहि'त्ति इति गाथार्थः। 'अन्नाए पडिसेहो' इत्यादिनाऽज्ञातपक्षो व्याख्यातः, साम्प्रतं ज्ञातपक्षे विधिमाह-'नायम्मि अन्नदेसे'गाहाव्याख्या-यद्यमीभिरसौ दीक्षित इत्येवं तत्र देशे लोकस्य ज्ञातं भवति तदाऽन्यस्मिन्देशे गत्वाऽसौ परित्यज्यते, अन्ये तु व्याचक्षते-जातेऽपि नान्यत्र देशे गम्यते किन्तु राज्ञा पृष्टैः साधुभिरिदं वक्तव्यं-राजन् ! यदि युष्मदीये श्रीगृहे भाण्डागारे कश्चिञ्चुक्कति तदा तस्य भवन्तः किं कुर्वते ?, राजा प्राह-निष्काशयामि दण्डेन दण्डयामि, तदाऽस्माकमप्यसौ ज्ञानादिरत्नत्रयलक्षणं श्रीगृहं विनाशयतीति वयमेनं परित्यजाम इत्येवंलक्षणं श्रीगृहोदाहरणं कथयित्वा परित्यज्यते, अथ बहुस्वजनत्वात्तत्रान्यत्र वा देशे न शक्यते परित्यक्तुं तदा वक्ष्यमाणा यतनेति गाथार्थः । नपुंसकपरिस्थापनिकाऽवसिता । जड्डुविधौ ‘गच्छे पुण सो अणुन्नाओं' इत्युक्तं तत्किमसौ कारणतोऽनुज्ञातः कारणाभावेऽपि वेत्याशङ्याह
XRECRUSSORRIERCAR
R
OCA%
Jain Education
(
ional

w.jainelibrary.org

Page #210

आव० हारिक
टीप्पणं
॥१०२॥
RCMCAOROSCALCREAL
वृत्तिकारः-कारणंतरेण'त्ति ( ६२८-२२), कारणान्तरेण-ज्ञानाद्यालम्बनेनानुज्ञातो न निष्कारण इत्यर्थः, ननु शरीर
पारिष्ठाजड्डस्य प्रव्राजने को दोष ? इत्याह-'उड्डस्सासो'गाहा-( ६२९-१), इयं च सूचामात्रत्वात्सूत्रस्य क्वचित्सोपस्कारत
पनिका याऽपि व्याख्यायते-स तावदूोच्छासो भवति निरन्तरं श्वसितीत्यर्थः, तथा भक्तपानाद्यानयने मार्गगमनादौ चापराक्रमः-असमर्थो भवति, ग्लानत्वे च सत्युद्वर्तनादिक्रियां कर्तुमशक्तो भवति, उत्थाने चक्रमणादिक्रियासु वा लाघवं न भवति, प्रदीपनकादावग्नेश्च न शीघ्रं पलायितुं शक्नोति, सर्पादिदर्शने वा नापसरणक्षमो भवति, अदृष्टावष्टम्भत्वेन च नद्यादिजलेन प्लाव्यते, किञ्च अतीव गाढग्लानत्वे जड्डस्य ग्लानिरुत्पद्यते असमाधिमरणं च स्यादिति गाथार्थः । किंच'सेएण कक्खमाइगाहा ( ६२९-२), कक्षोर्वादिप्रदेशाः स्वेदेन तस्य कोथमानुवन्ति तद्धावने च क्षित्यादिनिश्रिताः प्राणिनः प्लाव्यन्ते, किञ्च 'न भवति गलश्चौर' इत्यतो ज्ञायते ओदनमुण्डा एवैते नापरं किञ्चित्तत्त्वं विदन्तीत्येवंरूपो निन्दितमुण्डादिप्रवादो भवतीत्यादयो जड्डप्रव्राजने दोषा इति गाथार्थः । उक्तं भाषाशरीरजड्डयोः स्वरूपं, साम्प्रतमीर्यासमित्यादीनां करणं-विधानं तत्र जड्डः करणजड्डस्तस्य स्वरूपमाह-ईरियासमिए'गाहा ( ६२९-३) गतार्था, अस्य किं विधेयमित्याह-एसोऽवी'त्यादि गाथा ( ६२९-४), सुगमा, नवरं 'जो पुण करणे जड्डो'इत्यादिना तस्य दीक्षितस्य सतो यद्विधेयं तद्वक्ष्यतीति । मम्मणमूकस्य स्वरूपं प्रागेवोक्तं, अस्य च मेधाविनो दीक्षा प्रागेवानुज्ञाता, अथ मेधारहितोऽपि
M॥१२॥ ग्लानादिकारणतो यदा दीक्षितो भवति तदा यद्विधेयं तदाह-"मोत्तुं गिलाणकजंगाहा (६२९-६), व्याख्यानं त्वस्या वृत्तिकृतैव कृतमिति न प्रतन्यते, जड्डपरिस्थापनिका समाप्ता ॥ 'पुवं गहणं च णंतककट्ठस्स'इति अत्र (६३१-१५)
SANSLACK
दानां करणं-विधानं तत्रादगाथा ( ६२९-४), सुगमा, अस्य च मेधाविनी दी
SO-50-
NCCCC
Jain Education I
tional
For Privale & Personal use only
A
Mw.jainelibrary.org

Page #211

CREASEASEENA
काष्ठं नाम येन रजन्यादावकस्मात्कालगतः साधुर्वोढव्यस्तदुच्यते, तच्च ग्रहणार्थ पूर्वमेवालोक्यते, क पुनरित्याह-'तत्थsनत्थ वे'ति ( ६३१-१६), तत्रेति-वसतावेव किञ्चिदृढवहनकाष्ठं निरीक्ष्यते तदभावेऽन्यत्रापि-शय्यातरगृहादौ निरीक्ष्यते इति, अस्यैव वहनकाष्ठस्य सप्रपञ्चं विधिमाह-'तत्थ कट्ठस्स गहणे'इत्यादि ( ६३१-१६), आउज्जोअणादिअहिगरणदोस'त्ति ( ६३२-२), अरघट्टादियोजनादयो दोषा इत्यर्थः। 'अंगुट्ठाइसु बज्झइ'त्ति (६३३-१२) चरणाअष्ठद्वयं मीलयित्वा बध्यते, एवं कराङ्गष्ठद्वयमपीति । 'द्वे च सा क्षेत्रे नक्षत्रे'इत्यादि ( ६३४-११) इह वक्ष्यमाणान्युत्तरादीनि नक्षत्राणि पञ्चचत्वारिंशन्मुहूर्तभोक्तृणि सार्द्धक्षेत्राण्युच्यन्ते सार्द्धदिनभोक्तृणीतियावद् एवमश्विन्यादीन्यप्येकदिनभोक्तृणि समक्षेत्राण्युच्यन्ते, शतभिषगादीनि त्वर्द्धदिनभोक्तृण्यपार्द्धभोगीण्याख्यायन्ते, तेषां च किल चिरन्तनज्योतिष्कग्रन्थेष्वित्थमेव भुक्तिरासीन्नतु यथा साम्प्रतं सर्वाण्यप्येकदिनभोगीनीतिभावः । 'कायबोत्थ ककारों' इत्यादि (६३५-२०), अस्य स्थापना क (सामाचार्या तु विपरीतः कः कार्यः-क स्थापना ) "असमत्थो जइ एक्कासणयं एवं सबितियंपि'त्ति (६३७-१२), एतदुक्तं भवति-योकासनकमपि कर्तुमसमर्थो भवति तदा “सबिइअंपि”त्ति सद्वितीयमपि भोजनं कुरुते यासनकमपि करोतीतियावत् । 'पडिस्सए मुहत्तगं संचिक्खाविजइ जाव उवउत्तो'त्ति (६३८-१२), अशिवमृतत्वादवज्ञाहेतोः किलास्य समीपे मुखवस्त्रिका रजोहरणं च न मोच्यते अतस्त्रिदिवगमने उपयुक्तः सन्प्रतिश्रयस्थितं स्ववपुर्दृष्ट्या संयतोऽहमासीदिति जानीते, पितवनभूमौ तु चिह्नाभावान्न जानीयादतस्तत्रैव क्षणमात्र ध्रियते | इति भावार्थः । 'जेण संथारएण नीणितो विकरणो कीरइत्ति (६३८-१३), देवतानयनादिदोषप्रसङ्गात्खण्डीकृत्य
आ०१८ Jain Educati
-60
o
nal
For Privale & Personal use only
Vlaw.jainelibrary.org

Page #212

पारिष्ठापनिका
आव० परिष्ठाप्यत इति भावः। संयतपरिस्थापनिका समाप्ता। इदानीमसंयतपरिस्थापनिकोच्यते-'सा तिहिं कारणोहिं पयहेजत्ति हारिक (छुन्भेजा वृ० ६४०-१) तानि चामूनि कारणानि, तद्यथा-प्रत्यनीकतया अनुकम्पया भयेन च, तानि च त्रीण्यपि टीप्पणं
क्रमेण दर्शयति-तत्रापि प्रत्यनीकतया तावत्खण्डितशीलाया गर्भवत्याः श्रमण्या महोड्डाहोऽयमितिमन्यमानैः साधुभी ॥१०॥
रजोहरणादिलिङ्गे उद्दालिते ममैतैर्लिङ्गमपहृतमिति मन्यमाना प्रत्यनीकतया स्वमपत्यं जातं तदाश्रये प्रक्षिपेत् परिव्राजिकादिका वा काचिदिति, अनुकम्पया तु दुष्कालादौ काचिदुःस्थितयोषिज्जीवनाय स्वापत्यं तदाश्रये त्यजेद्, भयेन तु विधवादिरिति । 'उपेक्खेज वा पओसो वडई'इत्यादि (६४०-१७), तस्मिन् शबे वसतौ पतितेऽपि वक्ष्यमाणकारणैरुपे|क्षेत-विलम्बेत, तान्येव कारणानि दर्शयति-रजन्या मुखमेव वर्त्तते लोकश्च सञ्चरति ततो विलम्ब्य निःसंचारे विवेकः | कार्यः । 'जहा एत्थ आएसो न ऊवेहेअवो ताहे विगिंचिअन्वोत्ति (६४१-१), अत्रायं भावार्थो-यदि पुनरयमा
देशः-प्राघूर्णकोऽनाथ इव लक्ष्यते तदा किञ्चित्संचरेऽपि सागारिकाभावे परिस्थाप्यत एव न विलम्ब्यते, अथातिप्रभातायां । |रात्रौ शवमिदं दृष्टं भवति तदा सकलमप्यहरतिवाह्यान्यस्यां रात्री सागारिकाभावे परिस्थाप्यते, एतच्च सर्व तदा क्रियते यदैनं वनीपकादिकं न कश्चित्प्रतिचरति-अन्वेषयति, यदा तु कश्चित्प्रतिचरति तदा तस्यैवोपरि क्षिप्यते-तस्यैव समय॑त
इत्यर्थः, स च यद्रोचते तत्करोतु, "विष्पजढविगिंचणं कुज"त्ति गाथायामुक्तं, तत्र 'विप्पजढ'त्ति व्याख्यातं 'विगिंचण'समित्येतद्व्याख्यानयन्नाह-विगिचणं नाम जं तत्थ तस्स भंडोवगरण'मित्यादि ( ६४१-२), एतदुक्तं भवति-विप्पजढ | इत्यनेन वनीपकादिशबपरिष्ठापनमुक्त, विगिंचणमित्यनेन तु तदुपकरणस्येति, तत्र च वनीपकादिशरीरे खड्गादिघातोद्भूतं
STORE
॥१०॥
Jain Education01

On

Page #213

इत्याटितथाल्यादिप्रक्षिप्तोदक गाभवः शेषं सुगमं यावत्पार अनियम आसीत्तदर्थमुक्तछा न बनातीत्यर्थः ।
४ यदि रुधिरं न गलति, अथ गलति तदा तत्परित्यज्यते, कुत इत्याह-'एक्कहा वा बिहा वा मग्गे नजिहित्ति (६४१-३),
एकेन द्वाभ्यां वा अहोभ्यां रुधिररेखानुसारेण मार्गो राजपुरुषादिभिास्यत इतिकृत्वा न परिस्थाप्यते, तर्हि किं क्रियते ? इत्याह-'बोले त्यादि (६४१-४) 'आदिग्गहणेण संसट्ठपाणए वा इत्यादि ( ६४१-१०), संसृष्टपानकं नाम भक्तखरण्टितस्थाल्यादिप्रक्षिप्तोदकं गोरसकुण्डलं दधिखरण्टितभाजनं एतेषु भाजनविशेषेषु स्थितमचित्तमिति ज्ञात्वा यदुदक
गृहीतं तत्र पूर्वप्रविष्टसचित्तमत्स्यग्रहणसंभवः शेष सुगम यावत्पारिस्थापनिका समाप्ता॥ पञ्चम्यामुपासकप्रतिमायां 'असिPणाणविअडभोई'गाहा (६४७-४), पूर्व किल रात्रिभोजने अनियम आसीत्तदर्थमुक्तं "विअडभोई"त्ति, एतदेव
व्याचष्टे-'पगासेत्यादिना दिनभोजीतियावत् “मउलिकडो"त्ति एतद्व्याचष्टे-कच्छेत्यादि कच्छां न बनातीत्यर्थः, है। शेष सुबोधं, इयं च पञ्चमीप्रतिमा मतान्तरेण रात्रौ प्रत्याख्यातचतुर्विधाहारस्यैवेति एतावन्मात्रेण भवतीत्यवगन्तव्यमिति।
परमाधार्मिकविचारप्रस्तावे 'धाडेंति' (६५०-२२) गाहा तत्राम्बाभिधानाः परमाधार्मिकाः स्वभवनान्नरकावासं गत्वा क्रीडया नारकानत्राणान् सारमेयानिव शूलादिप्रहारैस्तुदन्तो "धाडिति"त्ति प्रेरयन्ति स्थानात्स्थानान्तरं प्रापयन्तीत्यर्थः, तथा “पहाडेंति"त्ति स्वेच्छयेतश्चेतश्च भ्रमयन्ति, तथाऽम्बरतले प्रक्षिप्य पुनर्निपतन्तं मुद्गरादिना नन्ति, तथा शूलादिना विध्यन्ति, तथा “निशुभंति"त्ति कृकाटिकायां गृहीत्वा भूमौ पातयन्त्यधोमुखाँस्तथोत्क्षिप्याम्बरतले मुञ्चन्ती
त्येवमादिकया विडम्बनया तत्र नारकान् कदर्थयन्तीति गाथार्थः । 'ओहए'त्यादि ( ६५०-२३ ) गाथा उप-सामीप्येन । मुद्गरादिना हता उपहताः पुनरप्युपहता एव खड्गादिना हता उपहतहतास्तान् तस्यां नरकपृथिव्यां निःसंज्ञकान्-नष्टसंज्ञान्
OCOCCCCSASSACCORCELCCASIOCCASS
Jan Educati
onal

w.jainelibrary.org

Page #214

प्रतिक्रमणे परमाधामिका
र्तमानानां नारकाणांनइयानः सुयाः कुर्वन्तीति । साडणे विदालच्छिन्नान् कुर्वन्ति “चर
आव० मूच्छितान् सतःकर्पणीभिः कल्पयन्तीति-छिन्दन्तीति, तथा “विदलगं"ति द्विदलच्छिन्नान् कुर्वन्ति "चटुलग"त्ति खण्डशः हारि० |छिन्नान्नारकाँस्तत्र नरकपृथिव्यामम्बर्षिनामानः सुराः कुर्वन्तीति । 'साडणे'त्यादि (५५१-१) गाथा तथाऽपुण्यवता-1 टीप्पणं
तीव्रासातोदये वर्तमानानां नारकाणां श्यामाख्याः परमाधार्मिकाः एतच्चैतच्च प्रवर्त्तयन्ति, तद्यथा-सातनमङ्गोपाङ्गानां ॥१०४॥
छेदनं, तथा पातनं-निष्कुटादधो वज्रभूमौ प्रक्षेपः, तथा तोदनं-शूलादिना व्यथनं, तथा सूच्यादिना नाशिकादौ वेधः, तथा रज्ज्वादिना क्रूरकर्मकारिणं बध्नन्ति, तथा तलप्रहारादिभिस्ताडयन्त्येवं दुःखोत्पादकं दारुणं शातनपातनवेधनबन्धनादिकं बहुविधं प्रवर्तयन्तीति-व्यापारयन्तीति। 'अंतगए'त्यादि (६५१-२) गाथा तथा शबलाख्या नरकपालास्तथाविधकम्मोदयसमुत्पन्नक्रीडापरिणामा अपुण्यभाजां नारकाणां यत्कुर्वन्ति तद्दर्शयति-तद्यथा-अन्नगतानि फिफिसानि-अन्त्रान्तर्वतीनि मांसविशेषरूपाणि आकर्षयन्तीत्यध्याहारः, एवमन्यत्रापि क्रियाऽध्याहारोऽभ्यूह्य इति, तथा हृदयं पाटयन्ति तथा तद्गतं
"कालिज"न्ति हृदयान्तर्वत्ति मांसखण्डं तथा "फुप्फुसे"त्ति उदरान्तर्वती अन्नाद्याश्रितमांसविशेषस्तं च, तथा वल्कामन-वध्राण्याकर्षयन्तीति सर्वत्र गम्यते, एवं ते नारकाणां नानाविधं दुःखमपुण्यवतां प्रवर्तयन्तीति । 'असिसत्ति'गाहा
(६५१-३), "भजति'गाहा (६५१-४), एते द्वे अपि सुगमे । 'मीरासुगाहा (६५१-५), तथा कालाख्या नरकपाला मीरासु-दीर्घचुल्लीषु तथा मुदञ्चकेषु-दीर्घवंशादिकाष्ठाग्रेषु तथा कन्दुषु पचनकेषु लोहीषु च एतेषु त्रिष्वपि मण्डकादिपचनयोग्येष्विवायसकवल्लिविशेषेषु कुम्भीषु च प्रतीतासु व्यवस्थाप्य जीवन्मत्स्यवन्नारकान् वह्नौ पचन्तीति । 'कप्पंति' गाहा ( ६५१-६), महाकालाख्या नरकपाला नारकान्नानाविधैरुपायैः कदर्थयन्ति, तद्यथा-काकिणीमांसकानि श्लक्ष्ण
OSAICHAPARROSSOS
॥१०४॥
Jain Education
For Privale & Personal use only
H
ow.jainelibrary.org

Page #215

Jain Educatio
मांसखण्डानि कल्पयन्ति, तथा "सीहपुच्छाणी" ति पृष्ठप्रदेशबद्धांस्तांरिछन्दन्त्युत्कर्त्तयन्ति, "खावेंति” त्ति ये प्राग्मांसा - शिनो नारका आसंस्ताँश्च खादयन्ति स्वशरीरमांसानीति गम्यन्त इति । 'हत्थे' त्यादिगाथा ( ६५१ - ६ ), सुगमा । 'कन्नो'गाहा (६५१-६), तथा कण्णौष्ठनाशाकरचरणदशनस्तनपुतोरुबाहूनां छेदनभेदनशातनानि कुर्वन्ति, तथा असिपत्रवनं बीभत्सं | कृत्वा छायार्थिनस्तत्रागतान्नारकान्नानाविधैः प्रहरणैः “ अभिवाडेंति"त्ति अभिपाटयन्ति - विदारयन्ति, के एतत्कुर्वन्तीत्याह - " असिपत्तधणू "त्ति असिप्रहरणप्रधानाः पत्रधनुनामानो नरकपाला एतत्सर्वं कुर्वन्तीत्यर्थः । ' कुंभीसु गाहा (६५१-८) कुम्भीनामानो नरकपाला नरकेषु नारकान् घ्नन्ति पचन्ति च क्वेत्याह- कुम्भीषु पचनकेषु लोहीषु च एतेषु पूर्वोक्तस्वरूपेषु कन्दुलहिकुम्भीषु पुनः कन्दुकानामिवायोमयभाजन विशेषरूपासु कोष्ठिकाकृतिषु व्यवस्थाप्य विभावसौ पचन्तीति । 'तडतडतडस्से' त्यादि ( ६५१ - ९ ) गाथा, वालुकाख्या नरकपाला नारकानत्राणांस्तप्तवालुका भृतभाजने चणकानिव तडतडत्ति स्फुटतः " भजन्ति "त्ति भृज्जन्ति - पचन्ति केत्याह-कदम्बपुष्पाकृतिर्वालुका कदम्बवालुका तस्याः पृष्ठ - उपरितलं तस्मिन् पातयित्वाऽम्बरतले लोलयन्तीति । 'पूअरुहिरे' त्यादि ( ६५१ - १० ) गाथा वैतरणीना - मानो नरकपाला वैतरणी नदीं विकुर्वन्ति सा च पूयरुधिरकेशास्थिवाहिनी महाभयानका कलकलायमानजतुश्रोताः - कथ्यमानलाक्षासदृशश्रोता इत्यर्थः, तस्यां च तप्तक्षारोष्णजलायामतीव वीभत्सदर्शनायां नारकान्प्रवाहयन्तीति । ' कप्पेंती' त्यादि ( ६५१ - १० ), तत्र नरके खरस्वराख्याः परमाधार्मिका नारकानेवं कदर्थयन्ति, तद्यथा - क्रकचैः - करपत्रैः स्तम्भमिव कल्पयन्ति - विदारयन्ति, तथा तेषामेव हस्ते परशून् समर्प्य परस्परं तानेव तक्षयन्ति, परशुभिरन्योऽन्यं देहावयवानामुत्कर्त्तनं
tional

Page #216

आव० हारि० टीप्पणं
॥१०५॥
SARALAMAKAMASA
कारयन्तीत्यर्थः, तथा खरस्वरैरारटन्तो नारकान् वज्रकण्टकाकुलं शाल्मलीवृक्षं चारोहयन्त्यारूढाँश्च पुनः पुनः कदर्थ-15 प्रतिक्रमणे यन्तीति । 'भीए अ'गाहा ( ६५१-११), महाघोषनामानोऽधार्मिका नारकानेवं व्यथन्ते, तद्यथा-इह यथा पशुवधे समु- असमाधयः पस्थिते भीताँस्ततो नश्यतः पशून् बस्तादीस्तत्रैव कश्चित्क्रूरकर्मा निरुणद्धि तथा तेऽपि कुतश्चित्पीडोत्पादकात् स्थानाद् शवला: भीतान् प्रपलायमानान्महाघोषान् कुर्वतो नारकाँस्तत्रैव स्थाने निरुन्धन्ति-व्यवस्थापयन्तीति इति सूत्रकृताङ्गविवरणदृष्टपञ्चदशगाथातात्पर्यार्थः । 'पल्हविकोयविगाहा ( ६५२-९), पावारत्ति-प्रलम्बा तिरस्करणी प्रोच्यते नवतं तुजीणमभिधीयते, शेषा भेदास्तु “पल्हविहत्थुत्थरण"मित्यादिना व्याख्याता एवेति ।तलियाखल्लग इत्यादिगाथार्द्ध, 'बज्झे'त्ति (६५२-१२) वर्धः कोशकं तु यत्राचार्यः क्षुरशूच्याद्युपकरणानि प्रक्षिपति, कृत्तिस्तु मार्गे दवानलभयाद्गच्छे यच्चम |ध्रियते, शेषं सुबोधम् । इह विंशतिरसमाधिस्थानान्येकविंशतिः शबलाः प्रतिपादितास्तत्र चैकैकं स्थानं कियताऽपि भवतीति वृत्तिकृता स्पष्टतया न प्रतिपादितं, मया तु शास्त्रान्तरदर्शनानुसारेणाङ्कपरिच्छेदतः प्रतिपाद्यते-दवदवचारि १ अप.
मजिअ २ दुपमजिअं ३ अतिरित्तसिज्जआसणिए४।राइणियपरिभासी ५ थेर ६भूतोवघाती य ७॥१॥ संजलणा ८ कोहणो ६.९ पिडिमंसिए १० ऽभिक्खऽभिक्खमोहारी ११ । अहिगरणकर १२ उदीरण १३ अकालसज्झायकारी य १४॥२॥ ससरक्खपाणिपाए १५ सद्दकरे १६ कलह १७ झंझकारी य १८ । सूरप्पमाणभोई १९वीसइमे एसणासमिए २०॥३॥साम्प्रतं शबला
॥१०५॥ ४ अङ्कपरिच्छेदतोऽभिधीयन्ते-तंजह उ हत्थकम्म कुबंते १ मेहुणं च सेवंते २। राई च भुंजमाणे ३ आहाकम्मं च भुंजन्ते दा॥१॥ तत्तो अ रायपिंडं ५ कीयं ६ पामिच्च ७ अभिहडु ८ च्छेजं । भुंजते सबले ऊ ९ पञ्चक्खियऽभिक्ख भुंजते १०
Jan Education
w.jainelibrary.org

Page #217

F॥२॥ छम्मासन् तरतो गणा गणं संकम करेमाणे ११ । मासभंतर तिन्नि उ दगलेवा ऊ करेमाणे ॥३॥मासन् तरओ Pवा माईठाणाई तिन्नि कुणमाणे १२ । पाणाइवाय उद्धिं कुर्वते १३ मुसं वयंते अ१४॥४॥ गिण्हते अ अदिन्नं १५ आउट्टि
तहा अणंतरहिआए। पुढवीए ठाणसेजं निसीहिअं वावि चेएइ १६॥५॥ एवं ससिणिद्धाए ससरक्खाए चित्तमंतसिललेलुं । कोलावासपइट्ठा कोल घुणा तेसिमावासो १७॥६॥ संडसपाणसबीए जाव उ संताणए भवति तहियं । ठाणाइ चेयमाणे सबले आउट्टियाए उ १८ ॥७॥ आउट्टिमूलकंदे पुप्फे अ फले अ बीअहरिए य । भुंजते सबले ऊ १९ तहेव संवच्छरस्संतो॥८॥ दस दगलेवे कुछ तह माइठाणदस य वरिसंतो २० आउट्टिय सीतोदग वग्धारियहत्थमत्ते अ॥९॥ दबीए भायणेण व दिर्जतं भत्तपाण घेत्तूणं । भुंजइ सबलो एसो एगवीसो होइ नायबो २१ ॥ १०॥ (६५५ )। तेसि-पद मेव य नाणीणं सम्मं न पडितप्पड़'त्ति (६६१-७) श्लोकार्द्ध तेषामेव परमबन्धूनां-आचार्योपाध्यायानां कार्ये समुत्पन्ने । भक्तपानादिभिः सम्यग्न प्रतितर्पयतीति सम्बन्धः, कथम्भूतः सन्नित्याह-तैरेव ज्ञानेन प्रभावित इत्यध्याहारः, शेषगुणोपलक्षणं चैतत् , ततश्चाचार्यादिभिरेव ज्ञानदर्शनचारित्रग्रहणासेवनाशिक्षादिगुणैः प्रभावितो-गरीयस्त्वमानीतो दोध्मातस्तेषामपि कृत्येषु न वर्त्तत इति सूत्रस्यैतद्वृत्त्यक्षराणां च गर्भार्थः । स्थूलभद्रकथानके 'उक्कुइओ वयाणि करेइ'त्ति ( उक्कइओवक्कइयाणि करेइ-वृ०-६९७-१२) आदेरन्तं यावदन्तादादिं यावत्परावर्त्तते चतुर्दशापि पूर्वाणीति भावः 'न तरइ पडिपुच्छएण पढि'ति ( ६९७-१३), निरन्तरवाचनामन्तरेण सप्तप्रतिपृच्छामात्रतोऽध्येतुं न शक्यत इति मुक्त्वा | स्थूलभद्रं सर्वेऽपि साधवोऽपसृता इति । 'पुवं परीसहसमत्थाणं जं उवहाणं कीरती'त्यादि (६९९-२), व्याख्या
Jain Education

du.ininelibrary.org

Page #218

आव०
प्रतिक्रमणे योगसंग्रहः
विभक्तिव्यत्ययाद्भिन्नक्रमसम्बन्धाच्च परीषहसमर्थैः साधुभिर्यदुपधानं तपः क्रियते तत्पूर्वमेव यथा लोको न जानाति तथा हारि० 8 कर्त्तव्यं, कुत इत्याह-'नातं वा कयं न नजेज'इत्यादि, एतदुक्तं भवति-जनज्ञापनवाञ्छया कृतमपि तथाविधविशिष्टक- टीप्पणं
र्मोदयाभावाजनैर्न ज्ञायते, कदाचित्तु प्रच्छन्नमपि कृतं तथाविधयशःकीयुदयात्सर्वत्र ज्ञायत एवेतिभावः, इदमेव दृष्टान्ते॥१०६॥
नाह-कोसंविअजिअसेणे'त्यादि ( ६९९-३)। 'केइ भणंति-एसा असोयपुच्छत्ति (७०६-३), अत्र केचनाचार्या इत्थमभिदधति-धर्मघोषधर्मयशःसाधुभ्यां महावीरसमीपे यका छाया स्थैर्यमाश्रित्याशोकवृक्षसम्बन्धिनी पृच्छा कृता सैतावता ग्रन्थेन समाप्ता । 'नारउप्पत्तीए'त्ति (७०६-४), चः पुनरर्थे नारदोत्पत्तिः पुनरविशिष्टा प्रोच्यते सो उम्मुक्कवा
लभावो इत्यादिना, न चेत्थमपि तैर्व्याख्यायमाने कञ्चन लाभ हानि वा पश्याम इति । निम्बककथानके सो भणइ-किं 8 खंत ! स्यसि ?, भणइ खंतो-तुमं नामं निंबउत्ति कयं न गोत्तेणं, आयारेहिं तुमंतणएहिं अहंपि ठायं न लभामित्ति, निम्बकेन पिताऽभिहितः-तात ! किं रोदिषि?, स प्राह-हन्त मया तव निम्बक इति निरन्वयं-नाममात्रमेव कृतं न गोत्रेणेतिअन्वर्थमाश्रित्य न कृतमित्यर्थः, त्वया त्वेवमाचरता सान्वर्थकतां नीतमितिभावार्थः, ततश्चैतैर्दुविनयलक्षणैराचारैः तुम
तणएणं णत्ति (वृत्तिपाठः ७०८ पत्रेऽस्ति ) त्वदीयैरहमपि न क्वचित्स्थानं प्राप्नोमीति, अत्र च मया वृत्तिपुस्तकेषु बहुषु तपाठान्तराणि पश्यता साभिप्रायतर इति मन्यमानेनावश्यकचूर्णिदृष्टः पाठोऽसौ व्याख्यातः, पाठान्तराणि तु उक्तानु
सारेणाभ्यूटानीति । सङ्गपरिज्ञाकथानके-'भावतोऽभिष्वङ्गः' तमेव व्याचष्टे-लेहगुणतो रागः', पुनस्तात्पर्यमाह"भावो उ अभिस्संगो'त्ति (७२३-१४) भावो नाम-जीवस्य परिणामः सोऽभिष्वङ्गोऽभिधीयते, किं सर्वोऽपि जीवपरि
॥१०६॥
Jan Education

jainelibrary.org

Page #219

णामस्तथोच्यते ?, नेत्याह-येन धनधान्यकलत्रादिगार्ध्यपरिणामेनास्य जन्तोरन्ते-आयत्यां नारकादिभवदुःखलक्षणं भयमु-1 त्पद्यते स तथाभूतः परिणामोऽभिष्वङ्गो न सर्वोऽपीति भावार्थः । योगसङ्ग्रहाः समाप्ताः ॥ साम्प्रतमहदाशातनादिगता गाथा वित्रियन्ते, 'तत्थ-नत्थी अरहंतत्तीगाहा (७२८-७) व्याख्या-प्रत्यक्षादिप्रमाणाग्राह्यत्वान्न सन्ति केचनाहन्तः, सत्त्वे वा गृहवासेऽपि यदि ज्ञानत्रयसमन्वितोऽर्हन्नभ्युपगम्यते तहिं जानानोऽपि किमिति विपाकदारुणान् भोगान् असौर भुङ्क्ते, समुत्पन्नकेवलज्ञानश्च किमिति वीतरागोऽपि सन् प्राभृतिका-सुररचितसमवसरणमहाप्रातिहार्यादिपूजालक्षणामुपजीवति, तस्मान्नायं क्षोदक्षम इति ब्रुवत आशातना भवति, एवं वदतश्चास्येदमुत्तरं वाच्य, यदाह-भोग'गाहा(७२८-८), भोगफलाः पूर्वजन्मनिर्वतिता याः साताद्याः पुण्यप्रकृतयस्तासामुदयप्राबल्याद्भुङ्क्ते भोगानिति भोगभुक्तिपक्षे उत्तरमेवं, प्राभृ-12 ४ तिकायामप्येतद्-वक्ष्यमाणमुत्तरं शृणु, तद्यथा-'नाणाइअणवरोहग'गाहा (७२८-९), ज्ञानदर्शनचारित्राणामनुपरो-18
धकः--अनुपघातको योऽयमघातिसुखपादपः-सातवेदनीयं उपलक्षणत्वाद्यशःकीर्त्यादिकर्म च तद्वेदनार्थ सुरसार्थविहितपूजामहन्ननुभवतीति प्रकरणाद् गम्यते, तीर्थकृतो ह्यघातिकर्मवेदने नोपायान्तरमस्ति, न च तथा वेदयतः कश्चित् ज्ञानाधुपरोधोऽस्ति, तीर्थकरनामकर्मोदयाच्चामरादिपूजामयमनुभवति, तीर्थकरनामकर्मणो हि सकलत्रैलोक्यपूजनीयतैव विपाको नापर इति, तथा वीतरागत्वाच्च सुरपूजामनुभवतोऽपि न तस्य तत्राभिष्वङ्गः क्षीणनिःशेषाभिष्वङ्गकारणमोहपटलत्वादिति सर्व समञ्जसमिति गाथार्थः। 'सिद्धाणं आसायण'मित्यादि (७२८-१०), मूढस्य-अज्ञस्य वक्ष्यमाणं वदतः सिद्धविषयाशातना भवति, तद्यथा-न सन्ति सिद्धाः प्रत्यक्षाद्यग्राह्यत्वात् , सत्त्वे वा पाषाणवन्निश्चेष्टा एव किं
JainEducation
M
onal
For Private
Personal Use Only
R
ujainelibrary.org
R

Page #220

आव ०
हारि०
टीप्पणं
॥१०७॥
Jain Education
तरिति, ननु पाषाणकल्पत्वमसिद्धं केवलज्ञानोपयोगयुक्तत्वात्तेषामित्याह- सति वा केवलोपयोगे विशिष्टेतरवस्तूपयोगे ध्रुवौ रागद्वेषौ प्रसज्येते, तथा सिद्धानां दर्शनज्ञानयोरन्यान्यकाले उपयोगोऽभ्युपगम्यते, एवं चामीषामसर्वज्ञता प्राप्नोति, दर्शनकाले विशेषाणामदर्शनात् ज्ञानकाले तु सामान्यस्यादर्शनाद् एवं चैकस्मिन्नपि क्षणे न सर्वज्ञतेति, किंच- ज्ञानकाले दर्शनं न भवति तत्काले चेतरन्न भवतीत्यत्र कारणं वाच्यं तच्च न ज्ञानदर्शनावरणकर्मणी, तयोर्न्निर्मूलकाषंकषितत्वात् ततः सामर्थ्यात् ज्ञानेन दर्शनमाब्रियते दर्शनेन तु ज्ञानमित्यन्योऽन्यावरणता समापद्यते, अथ परस्परावरणताऽपि नेष्यते तर्हि तन्निषेधककारणाभावाद्युगपदेव ज्ञानदर्शने प्रवर्त्तेयातां, तथा च सति तयोरेकत्वं स्यादिति सार्द्धगाथाद्वयोक्त पूर्वपक्षार्थः 'भन्नइ नवि एएसि' मित्यादिना ( ७२८ - १२ ), प्रतिविधीयते एतेषां - सिद्धानामेकोऽप्युक्तदोषो न संभवति, तथाहियदुक्तं न सन्ति सिद्धास्तत्राह - सन्ति नियमात्सिद्धाः, सिद्ध इतिशब्दादेवेदं गम्यते, भावना चात्र प्रयोगतोऽवसेया, स चायंसन्ति सिद्धाः व्युत्पत्तिमत्शुद्धशब्दवाच्यत्वाद् घटादिवदिति निश्चेष्टताप्रेरणायां तु सिद्धसाध्यतैवेत्याह- करणवीर्यमाश्रित्य निश्चेष्टा अपि भवन्त्यमी, काययोगजनितवीर्यस्यात्यन्तक्षयादितिभावः, यदुक्तं- 'रागदोसधुवत्त'त्ति, तत्राह - विशिष्टेतर| वस्तुदर्शनेऽपि न तेषां रागद्वेषौ भवतः, तत्कारणरूपक्रोधादिकषायपटलस्य निरवशेषक्षयादिति यदपि कालभेदेनोपयोगप्रवृत्तिमुद्भाव्य दूषणमुक्तं तत्राप्याह-योऽयं युगपदर्शनज्ञानोपयोगः सिद्धानां न भवति स तावज्जीवस्वाभाव्यादेवेति, यत्पुनरयुगपदुपयोगेऽसर्वज्ञता प्रेरिता तत्राह - 'नयमयाओ यत्ति ( ७२८-१४ ), अयुगपदुपयोगप्रवृत्तावपि नियमतः सर्वज्ञताऽस्यानिवारितैवेति अध्याहारः, इदमत्र हृदयं - यत्र क्षणे असौ सामान्ये उपयुक्तस्तस्मिन्नपि क्षणे विशेषपरिज्ञानलब्धिरस्य

प्रतिक्रमणे आशातनाः
॥१०७॥
fainelibrary.org

Page #221

विद्यते यत्र वा क्षणे विशेषेषूपयुक्तस्तत्रापि सामान्यपरिज्ञाने लब्धिरस्ति, ततश्च य इह नैगमादिर्नयो लब्धिमिच्छति तन्मते-! नास्य सर्वज्ञता कदाचिदपि न हीयते, इत्थं चेदमङ्गीकर्तव्यं अन्यथैकस्मिन्काले तावदेकस्मिन्नेव ज्ञाने उपयोगो न बहुषु, अथ च छद्मस्थावस्थायामेष द्विज्ञानी त्रिज्ञानी चतुर्ज्ञानीत्यादयो व्यपदेशाः कथं सर्वदैव प्रवर्तेरन् ?, अथैकज्ञानोपयोगेऽपि लब्धितः शेषज्ञानान्यपि सन्तीति न सर्वदा शेषज्ञानैर्व्यपदेशो दुष्टः तदेतदिहापि समानमितिव्यवस्थितमेतद्-अयुगपदुपयोगप्रवृत्तावपि नैगमादिलब्धिनयमतेन सर्वदैव सर्वज्ञताऽस्य न झूयत इति, यदप्युक्तं-'युगपदेव ज्ञानदर्शने प्रवर्त्तयातां तथा च तयोरेकत्वं स्यादिति, तत्र जीवस्वाभाव्यात् तयोर्युगपत्प्रवृत्तिनेष्यते एवेति कुत एकत्वं ?, अथवा युगपत्प्रवृत्तिमभ्युपगम्याप्याह-'न पिहुयावरणाउ'त्ति (७२८-१४), युगपदुपयोगप्रवृत्त्यभ्युपगमेऽपि न ज्ञानदर्शनयोरेकत्वमित्यध्याहारः, कुत इत्यत्र हेतुमाह-पृथगावरणादिति, भावार्थः प्रयोगादवसेयः, स चायं-इह यस्य २ पृथगावारक कर्म आसीत् तत्तदवक्षेपे युगपत्प्रवृत्तावपि नैकीभवति, यथा-दर्शनावरणवीर्यान्तरायक्षयोद्भूते क्षायिकसम्यक्त्वानन्तवीर्ये, आसीच पृथगावारकं कर्म दर्शनज्ञानयोः ततः तत्क्षये युगपत्प्रवृत्तावपि नैकीभवत इति, यदिवाऽवबोधसामान्यमाश्रित्य द्रव्या[र्थिकमतेन दर्शनज्ञानयोरेकत्वमपि भवतीतिसिद्धसाध्यतैवेत्येतदाह-दवहिए'त्यादि पातनयैव व्याख्यातमिति, द्रव्यार्थि8 कमतमेव दर्शयति-'नाणनयेत्यादि, (७२८-१५), गाथा सुगमा, नवरं ज्ञाननयदर्शननयौ द्रव्यार्थिकभेदौ, द्रव्यार्थिको
हि सामान्यवादित्वादवबोधसामान्यमाश्रित्य सर्व ज्ञानमेवेदं दर्शनं वेत्यभ्युपगच्छतीति, अयुगपदुपयोगापेक्षया पूर्वमसर्वज्ञता | प्रेरिता तां पुनः प्रकारान्तरेण परिहर्तुमाह-'पासणयं वगाहा (७२८-१६), एतदुक्तं भवति-केवलज्ञानस्य केवल-2
Jain Education N
ona
For Privale & Personal use only
Gulaw.jainelibrary.org

Page #222

आव० हारि० टीप्पणं
॥१०८॥
दर्शनस्य च प्रज्ञापनायां पश्यत्ता प्रतिपादिता, तां चाश्रित्य ज्ञानोपयोगकाले दर्शनमस्ति दर्शनोपयोगेऽपि ज्ञानमपि, पश्य- प्रतिक्रमणे त्तासामान्यस्योभयत्रापि भावादिति नासर्वज्ञतेत्युत्तरपक्षगतसार्द्धगाथापञ्चकार्थः । सदेवमनुजासुरलोकाशातनाप्रतिविधाने आशातनाः 'सत्तसु परिमिए'त्यादि (७३०-८) गाथाद्वयव्याख्या-यत्तावदुक्तं-'सप्तद्वीपसमुद्रमात्रो लोकः, तदसङ्गतं, एतावन्मात्रे लोके सत्त्वानां परिमितत्वात् तेषामपि चानवरतं सिद्धिगमनात्कालस्य चानन्तत्वान्निगोदजीवानां च परैर्वार्तयाऽप्यश्रुत
त्वात्सर्वशून्यतापत्तिः, सोपस्कारत्वात्प्रजापतिना कृतो लोक इति अभ्युपगमे सोऽपि प्रजापतिः केन कृत इति वाच्यं, अप-13 हरप्रजापतिनेति चेत् सोऽपि केनेत्यनवस्था, 'प्रकृतिपुरुषसंयोगाल्लोको भवतीति यदुक्तं तत्राह-प्रकृत्याः प्रवृत्तिरेव कथं घटते ?,
यद्-यस्मात्कारणात् अचेतना सती पुरुषार्थप्रसाधनाय किल प्रवर्ततेऽसावित्यभ्युपगम्यते, नचाचेतनस्य स्वतन्त्रस्योपलशकलस्येव प्रवृत्तियुज्यते, अचेतनामप्येतां पुरुषः प्रवर्त्तयिष्यतीति चेदत्राह-'तीसे चिअ अपवत्ती परोत्ति (७३०-९), तस्याश्च-प्रकृतेः 'अपवत्ति'त्ति अप्रवर्तकः परः पुरुष इत्यर्थः, एतदुक्तं भवति-न ह्यचेतनायास्तस्याः पुरुषः प्रवर्तकत्वेन | भवद्भिरभ्युपगम्यते तस्य सकर्तृत्वप्रसङ्गात् , तस्मात्प्रकृतेः कथञ्चिदपि लोकनिर्वर्त्तने प्रवृत्त्ययोगात्प्रकृतिपुरुषसंयोगादपि न तत्सिद्धिरिति सर्वमेव विरुद्धं परैः प्रलपितमिति गाथाद्वयार्थः । 'उभयोरपि दृष्टोऽन्त'इति (७३०-१८) निश्चय इत्यर्थः । 'तामालम्ब्य प्रशस्तमनसः कर्मक्षयदर्शनादिति (७३१-३ ) यो हि किल श्रुतदेवताधिष्ठितं मन्त्रं प्रशस्तमनसा ॥१०८॥ ध्यायति तस्य काव्यादिशक्तयो विशिष्टश्रुतलाभश्च दृश्यते, ततश्च कर्मक्षयः सुप्रतीत एवेति ॥ एतानि च चतुर्दश सूत्राणि श्रुतक्रियाकालगोचरत्वान्न पौनरुक्त्यभाञ्जीति (७३१-९), अयमत्र भावार्थः-इह यद्यपि केवलिपन्नत्तस्स
Jain Education
a
For Privale & Personal use only
N
w
.jainelibrary.org

Page #223

० १९
धम्मस्स आसायणाएं' इत्यत्र सूत्रे श्रुतधर्माशातनाद्वारेण श्रुताशातना प्रतिपादिता तथा 'सुअस्स आसायणाए' इत्यत्रापि सूत्रेऽसौ प्रोक्ता तथा प्रस्तुतैरपि चतुर्द्दशभिः सूत्रैरसावेव श्रुताशातना प्रतिपाद्यते तथापि न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयं, यतः पूर्वसूत्रद्वयोक्ताशातना सामान्यश्रुतविषया द्रष्टव्या 'जं वाइद्ध' मित्यादिप्रस्तुतचतुर्द्दशसूत्रोक्ता तु श्रुतक्रियाकालगोचरा श्रुताध्ययनप्रवृत्तस्येत्यर्थः, पूर्वसूत्रद्वयस्य तु परस्परं पौनरुक्त्यं 'सुयस्स आसायणाए' इत्यत्र वृत्तिकृतैव परिहृतमिति सर्व सुस्थमिति, ननु तथाप्येतानि चतुर्द्दश पदानि तदा पूर्यन्ते यदा सुष्ठु दत्तं दुष्ठु प्रतीच्छितमिति पदद्वयं पृथगाशातनास्वरू| पतया गण्यते, न चैतद्युज्यते, सुष्ठु दत्तस्य तद्रूपताऽयोगात्, न हि शोभनविधिना दत्ते काचिदाशातना संभवति, सत्यं, स्यादेतद् यदि शोभनत्ववाचकोऽत्र सुष्ठुशब्दः स्यात् तच्च नास्ति, अतिरेकवाचित्वेनेहास्य विवक्षितत्वाद्, एतदत्र हृदयं - सुष्ठु - अति| रेकेण विवक्षिताल्पश्रुतयोग्यस्य पात्रस्याऽऽधिक्येन यत् श्रुतं दत्तं तस्य मिथ्यादुष्कृतमिति विवक्षितत्वान्न किञ्चिदसङ्ग| तमिति ॥ आशातनाः समाप्ताः ॥ साम्प्रतमस्वाध्यायिक निर्युक्तिरारभ्यते तत्र यदुक्तं- 'सधेसिं जाव पाडिवओ'त्ति तत्र | परः प्राह- नन्वाषाढीप्रभृत्युत्सवाः पौर्णमासीपर्यन्ता एव प्रायो दृश्यन्ते तत्कथं प्रतिपदं यावद्वर्ण्यन्ते इत्याशङ्क्याह- 'छलणावसेस एणं गाहा ( ७३७ -२ ), इहापाढीप्रभृत्युत्सवेषु सर्वत्र पर्यटत् क्रीडाप्रियव्यन्तरादिभ्यस्तावच्छलना संभवति तदव - शेषश्चातीव प्रत्यासत्तेः प्रतिपद्यपि संभाव्यते अत छलनावशेषेण हेतुना प्रतिपत्स्वपि उत्सवा अनुसर्पन्ति, किं च - महः - उत्सवस्तयाकुलत्वेन पौर्णमास्यां ये गृहस्थैर्भोजनादिना न सन्मानिता भवन्ति तेषां पौर्णमास्यां असारितानां - असन्मानितानां सन्मानः प्रतिपत्स्वपि सम्भवति तेन तत्राप्युत्सवा अनुसर्पन्तीति, प्रक्षेपगाथा चेयं लक्ष्यते सोपयोगा चेति व्याख्या
ational

Page #224

अस्वाध्यायः
आवक
तेति गाथार्थः । पिट्टायगलोहभंडणे वत्ति (७३८-१०), पिष्टं मुद्गमाषमकुष्ठादीनां लोट्टस्तु योवारिप्रभृतिधान्यानां, हारि० ततश्च यथेह धूलिहट्टिकायां रेणुना क्रीडन्ति तथा विषयान्तरेषु पिष्टलोट्टादिभिः स्वविषयप्रसिद्धैर्लोकाः क्रीडन्ति तेषु च टीप्पणं क्रीडत्सु तावतीं वेलामनध्ययनं भवतीति, भंसुला:-क्रीडोक्षिप्तरेण्वादिनिकरा इति । 'सीआणे जं दटुंगाहा (७४३॥१०९॥
१२), व्याख्या-श्मशाने यदग्धमस्थि उपलक्षणत्वाद् व्यूढं च यदुदकप्रवाहेन तन्नास्वाध्यायिक करोतीति गम्यते 'तत्तु मोदत्तूणं ति तत् श्मशानदग्धं मुक्त्वा शेषाण्यनाथमृतकनिहितास्थीनि तथा आडम्बरो-मातङ्गयक्षो हरिमिक्क इति च तस्य
नामान्तरं रुद्रः प्रतीतस्तयोः मातृणां च-चामुण्डादीनामायतनस्याधस्ताद्यानि निखातान्यस्थीनि तानि 'वारित्ति द्वादश संवत्सराण्यस्वाध्यायिकं कुर्वन्तीतिगाथार्थः । 'जे वामतो ते अणंतरसवेण गंतु'मित्यादि (७४६-३), ये वामतः स्वाध्यायादिव्यग्राः साधवो भवन्ति ते वामत एव प्राञ्जलमागत्य प्रतिक्रमणभूमिमध्यासयन्ति नतु परिधम्यागच्छन्ति एवं दक्षिणभागवर्तिनो दक्षिणत एवागच्छन्ति न सव्यत इतिभावार्थः । 'वाघाए तओ सिमित्यस्या गाथायाः पूर्वार्द्ध व्याख्याय 'इयरे पुच्छंति दुवे जोगं कालस्स घेच्छामोत्ति (७४६-१७) पश्चार्द्धव्याचिख्यासया प्राह-निवाघाएपच्छद्धमिति (७४७-४), तत्र च इयरे इत्येतत्पदं निवाघाए इत्यनेन व्याख्यातं, यतः पूर्वार्द्ध सव्याघातकालस्वरूपमुक्तं इतरस्मिस्तु-नियाघातकाले विचार्ये "पुच्छंति दुवे जोगं कालस्स घेच्छामो" इत्यादि वाच्यमितिभावः। इत्यखाध्यायिकनियुक्तिःसमाप्ता॥ननु त्रयस्त्रिंशदाशातनापर्यन्तान्येव प्रतिक्रमणस्थानानि उतान्यान्यपि सन्तीत्याशङ्कयाह-'एयं सुत्तनिवद्ध'मित्यादि (७५९-२१), व्याख्या-एतत्तावत्पूर्व दिग्मात्रप्रदर्शनाय सूत्रनिबद्धं प्रतिक्रमणस्थानकदम्बकमुक्तं, न चैताव
PARLIAMECLASSESSMALL
॥१०९॥
Jain Educabenmintelnational
For Privale & Personal use only
Tww.jainelibrary.org

Page #225

देवैतदिति मन्तव्यं अपरस्यापि चतुस्त्रिंशदादेरनन्तपर्यवसानस्य प्रतिक्रमणस्थानस्यार्थतोऽत्र सूचितत्वात् , तदपि चासंमो-4 हार्थमोघतः-सामान्येनाहं प्रवक्ष्यामीतिगाथार्थः, यथाप्रतिज्ञातमाह-'तेत्तीसाएगाहा (७५९-२२), त्रयस्त्रिंशदाशातनास्थानेभ्य उपरि चतुस्त्रिंशद्वचना(बुद्धा)तिशेषाः-चतुस्त्रिंशत्तीर्थकरातिशयाः प्रतिक्रमणीयत्वेन वक्तव्याः ते च प्रतीता एव, तथा पञ्चत्रिंशद्वचनातिशया वक्तव्याः, तेषां च स्वरूपं न विवियते विशिष्टसम्प्रदायाभावात् , तथा षटुिंशदुत्तराध्य. यनानि वाच्यानीतिगाथार्थः । इदानीं शतस्थानकं यावद्गाथार्द्धनातिदेशमाह-एवं यथा समवाये तथैव सप्तत्रिंशदादिस्थानानि तावद्वक्तव्यानि यावच्छतस्थानके "सइभिसयानक्खत्ते सयतारे पन्नत्ते” इति । साम्प्रतमुत्तरार्द्धन शतस्थानकादुपर्यपि प्रतिक्रमणस्थानानि पश्यन्नतिबहुत्वेन तद्भणने सामर्थ्यमपश्यन्नतिदेशमाह-इति सङ्ख्येयैरसङ्ख्येयैरनन्तैश्च परमाणुस्कन्धजी-15 वराश्यादिभिः स्थानैः कृत्वा यः संयमस्यासंयमस्य वा सम्बन्धित्वेन प्रतिषिद्धाद्याचरणरूपोऽतिचारस्तस्य भवति प्रतिक्रमणमित्युत्तरगाथायां संटङ्कः । तेत्तीसेहिं तु ताणि पुणो'त्ति (७६०-२) तानि पुनः संख्येयासंख्येयानन्तानि प्रतिक्रमणस्थानानि त्रयस्त्रिंशदाशातनारूपेष्वन्तर्गतानि सर्वाण्यपि नियमाद्भवन्तीति उत्तरगाथायां सम्बन्धः, पक्षान्तरमाहसबो वड्यारगणो'इत्यादि (७६०-३), इदमुक्तं भवति-किश्चास्माकं मतेन त्रयस्त्रिंशदाशातनापदेष्वपान्तरालिकान्त
र्भावेन तान्यपि हि आशातनापदान्यपरोऽपि च द्विकसंयोगादिको य एष “पडिकमामि दोहि बंधणेहिं"इत्यादिपदोपात्तः ४ संख्येयासंख्येयानन्तपदैश्चानन्तरनिर्दिष्टः स सर्वोऽप्येकविधस्यासंयमस्य 'पडिक्कमामि एगविहे असंयमें' इत्यादिपदोपात्तस्य
भवति पर्यवसमूहो-भेदसमूहस्तत्प्रपञ्चः सर्वोऽप्येष भवतीत्यर्थः, इत्यनन्तरगाथायां मीलनीयं, उत्तरग्रन्थस्य सम्बन्धमाह
RECORNSRC-C4%--*
Join Educati
onal

U
w.dainelibrary.org

Page #226

आव०
हारि० टीप्पणं
॥११०॥
Jain Educatio
एवमतिचारशुद्धिं कृत्वा करोति नमस्कारमृषभादीनामितिगाथाचतुष्टयार्थः । ' वक्ष्यमाणद्रव्यवन्दन परिहाराये 'ति | ( ७६२ - १४) जावंत केवि साहू रयहरणगोच्छेत्यत्र वक्ष्यमाणा ये साधवस्तेषां भावशून्यं द्रव्यवन्दनमिदं मा भूदिति विशेष्यते - मायामृषावर्जित इतिभावार्थः ॥ प्रतिक्रमणाध्ययनं समाप्तमिति ॥ साम्प्रतं कायोत्सर्गनियुक्तिरारभ्यते - सा च प्राय, सर्वैव सुगमा, नवरं निकायकायव्याख्यायां 'एवं जीवनिकायः सामान्येन निकायकायो भण्यते' इत्यादि (७६८-१४) एतदुक्तं भवति - एकाद्यसंख्येयान्तः पृथ्वीस्कन्धः कायत्वेन विवक्षितस्तदधिकोद्ध रितसजातीयपृथ्वीकायिकप्रक्षेपे सोऽपि निकाय इत्युच्यते, एवमेकाद्यसंख्येयान्ताप्कायस्कन्धः कायः तदधिकोद्धरिताकायिकजीवप्रक्षेपे स एव निकायः, एवं तेजोवायुवनस्पतिष्वपि वाच्यं, एवं च यद्यपि सर्वेष्वपि पृथिव्यादिभेदेषु प्रत्येकं निकायता लभ्यते तथापि सामान्येनेह सर्वोऽपि जीवसङ्घातो निकायत्वेन विवक्ष्यते, अन्यथा अनन्तरवक्ष्यमाणव्याख्यान्तरभेदाभावप्रसङ्गात्, ततश्च निकाय एव कायो निकायकाय इति कर्मधारयोऽत्र विधेयो, द्वितीयव्याख्याने तु षड्विधोऽपि पृथ्व्यादिभेदो निकायतया प्रत्येकं विवक्ष्यते, ततश्च निकायानां कायो निकायकाय इति पष्ठीतत्पुरुष इति व्याख्याद्वयस्य भेद इति । 'अनेन च धर्माधर्माकाशानामैकैकद्रव्यत्वादस्तिकायत्वानुपपत्तिरद्धा समयस्य चैकत्वादस्तिकायत्वापत्तिरिति एतत्परिहृतमवगन्तव्य'| मित्यादि ( ७६८ - १६ ), अयमत्र भावार्थ:- अत्र यदि कश्चिद्र्यात् ननु कायशब्दस्य निचयवाचित्वाद्धम्र्म्माधर्म्माकाशानां त्वेकैकद्रव्यरूपत्वादस्तिकायत्वानुपपत्तिरिति पञ्चास्तिकाया इत्ययुक्तं, अथैकरूपस्याप्यस्तिकायत्वमभ्युपगम्यते तर्ह्यद्धासमयस्याप्येकरूपस्य तत्स्याद्, एवं च सति षडस्तिकायाः प्राप्नुवन्ति, एतद् गाथायां बहुप्रदेशग्रहणेनैवकारार्थेन तुशब्देन च परिहृतं,
ational

कायोत्सर्गे निकायनि.
॥११०॥

Page #227

एतदुक्तं भवति-धर्माधर्माकाशानां बहुप्रदेशत्वस्यागमेऽनेकधा प्रतिपादितत्वेन निचयरूपताया अविरोधात्कायशब्दप्रवृ. त्तिरदुष्टैच, अद्धासमयस्य तु वर्तमानसमयमात्ररूपत्वान्निचयत्वायोगाद् आगमे च क्वचिदपि अनुक्तत्वान्न कायशब्दप्रवृत्तिरिति पश्चैवास्तिकाया न हीना नाप्यधिका इति, गन्धहस्तिना तु कयाचिद्विवक्षया कालस्याप्यस्तिकायता उक्ता, सा विह न विवक्षितेति ॥ इह पाक्षिकक्षामणकसूत्राणि वृत्तिकृता न सामस्त्येन व्याख्यातान्यतः संक्षेपतः किश्चिव्याख्यायन्ते-तत्र च वाचनावैचित्र्यदर्शनात् प्रत्यक्षरं सूत्रमभिलिख्यते-'इच्छामि खमासमणो ! अभुट्टिओमि अभितरपक्खिों खामेड, पन्नरसण्हं दिवसाणं पन्नरसण्हं राईणं किंचि अपत्तियं परपत्तियं भत्ते पाणे विणए वेयावच्चे आलावे संलावे उच्चासणे समासणे अंतरभासाए उवरिभासाए जंकिंचि मज्झ विणयपरिहीणं सुहम वा बायरं वा तुम्भे जाणह अहं न याणामि तस्स मिच्छामि दुकडंति (७९२), व्याख्या-'इच्छामि'त्ति अभिलषामि क्षमयितुमितियोगः 'खभासमणो'त्ति हे क्षमाश्रमण !, ओकारान्तत्वं च प्राकृतत्वात् , न केवलमिच्छामि किन्तु 'अभु. टिओमित्ति-अभ्युत्थितोऽस्मि प्रारब्धोऽस्म्यहं, अनेनाभिलषितमात्रव्यपोहेन क्षमणक्रियायाः प्रारम्भमाह, 'अभितर-5 पक्खिअति पक्षाभ्यन्तरसम्भवमतिचारमिति गम्यते, क्षमयितुं-मर्षयितुमितिप्रस्तावना, क्षमणमेवाह-"पन्नरसण्हं" पञ्चदशानां “दिवसाणं"ति दिनानां 'पन्नरसण्ह' पञ्चदशानां 'राईगंति रात्रीणां अभ्यन्तर इति शेषः, "जकिंचि"त्ति | यत्किञ्चित्सामान्यतो निरवशेष वा "अपत्ति"ति प्राकृतत्वादप्रीतिक-अप्रीतिकमात्रं “परपत्तिअं" प्रकृष्टं अप्रीतिकं परप्रत्ययं वा-परहेतुकं उपलक्षणत्वादस्य आत्मप्रत्ययं चेति द्रष्टव्यं, भवद्विषये मम जातं भवतां वा मया जनितमिति
Jain Educat
i onal
For Privale & Personal use only
Miww.jainelibrary.org

Page #228

क्षामणानि
आव० हारि० टीप्पणं
॥११शा
वाक्यशेषः, "तस्स मिच्छामि दुक्कड"मिति सम्बन्धः, तथा भक्ते-भोजनविषये पाने-पानविषये विनये-अभ्युत्थानादिरूपे वैयावृत्त्ये-औषधपथ्यदानादिनोपष्टम्भकरणरूपे आलापे-सकृजल्पे संलापे-मिथः कथायां उच्चासने समासने चेति व्यक्त अन्तरभाषायां-आराध्यस्य भाषमाणस्य अन्तरालभाषणरूपायां उपरिभाषायां-आराध्यभाषणानन्तरमेव तदधिकभाषणरूपायां, इह समुच्चयार्थः चशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः, यत्किञ्चित्समस्तं सामान्यतो वा “मज्झ"त्ति मम विनयपरिहीणं-शिक्षा|वियुतत्वमनौचित्यमित्यर्थः सञ्जातमितिशेषः, विनयपरिहीणस्यैव सामस्त्यं सामान्यरूपतां वा दर्शयन्नाह-सूक्ष्मं वा बादरं वा, वाशब्दौ द्वयोरपि मिथ्यादुष्कृतविषयतातुल्यतोद्भावनाथों 'तुम्मे जाणहत्ति यूयं जानीथ यत्किञ्चिदितिवर्त्तते “अहं न याणामि"त्ति अहं पुनर्न जानामि मूढत्वाद् यत् किञ्चिदिति वर्त्तत एव 'तस्सत्ति षष्ठीसप्तम्योरभेदादस्मिन्अप्रीतिकविषये विनयपरिहीणविषये च 'मिच्छामि दुक्कडं'ति-मिथ्या मे दुष्कृतमिति स्वदुश्चरित्रानुतापसूचकं स्वदोषप्रतिपत्तिसूचकं वा प्रतिक्रमणमिति परिभाषितं वाक्यं प्रयच्छामीतिशेषः, अथवा 'तस्स'त्ति विभक्तिपरिणामात्तदप्रीतिक विनयपरिहीणं च मिथ्या-मोक्षसाधनविपर्ययभूतं वर्त्तते मे-मम तथा दुष्कृतं-पापमिति स्वदोषप्रतिपत्तिरूपमपराधक्षमणमिति । अत्राऽऽचार्यो ब्रूते-'अहमवि खामेमि तुम्भेत्ति (७९२-९), प्रतीतार्थमेवेदमिति । इह यथा राजानं पुष्पमाणवा-मङ्गलपाठका अतिक्रान्ते माङ्गल्यकार्ये बहु मन्यन्ते यदुत अखण्डितबलस्य ते सुष्टु कालो गतोऽन्योऽप्येवमेवोपस्थितः। एवं पाक्षिकं विनयोपचारं द्वितीयक्षामणकसूत्रेण साधवः आचार्यस्य कुर्वन्ति, तच्चेदं-'इच्छामि खमासमणो! पिअं च मे जंभे हट्ठाणं तुट्ठाणं अप्पायंकाणं अभग्गजोगाणं सुसीलाणं सुब्बयाणं सायरियउवज्झायाणं
॥११॥
Jain Education

Elainelibrary.org

Page #229

Jain Educat
नाणेणं दंसणेणं चरित्तेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणाणं बहुसुभेण भे दिवसो पोसहो पक्खो वहतो अन्नो य भे कल्लाणेणं पज्जुवट्टिओ सिरसा मणसा मत्थएण वंदामि" व्याख्या - तत्र इच्छामि -अभिलषामि वक्ष्यमाणं वस्तु हे क्षमाश्रमण !, कुतोऽपि कारणादप्रियमपि किञ्चिदिष्यत इत्यत आह-प्रियं - अभिमतं चशब्दः समुच्चये मे-मम, किं तदिच्छामि प्रियं चेत्याह-यद् भे-भवतां हृष्टानां - रोगरहितानां तुष्टानां तोषवतां अथवेदं हर्षातिरेकप्रतिपादनार्थमेकार्थिकपदद्वयोपादानं अल्पातङ्कानां - अल्पशब्दस्याभाववचनत्वात्सद्योघातिरोगवर्जितानां सामान्येन वा नीरोगाणां स्तोकरोगाणां वा सर्वथा निरुजत्वस्यासंभवात् “अभग्गजोगाणं" ति अभग्नसंयमयोगानां 'सुसीलाणं सुइयाणं ति व्यक्तं, साचार्योपाध्यायानां - अनुयोगाद्याचार्योपाध्यायोपेतानां ज्ञानादिभिरात्मानं भावयतां बहुशुभेन - अत्यर्थश्रेयसा ईषदूनशुभेन वा सर्वस्य शुभस्यासंभवात् 'भे' इति भो भगवन्तः अथवा भे इति भवतां भावयतामित्येकेनैव विशेषणेन सम्बन्धनीयं, दिवसो-दिनं, किंविशिष्टः ? - पौषधो-धर्म्मपोषकः तथा पक्षः - अर्द्धमासरूपो व्यतिक्रान्तः - अतिलङ्घितः अन्यश्च पक्ष इति वर्त्तते भे- भवतां कल्याणेन-शुभेन युक्त इति गम्यते पर्युपस्थितः - प्रक्रान्त इत्येवं मङ्गलवचनमभिधाय गुरून् प्रणमन्नाह - शिरसा मनसेति व्यक्तं, चशब्दश्चेह समुच्चयार्थो द्रष्टव्यः 'मत्थएण वंदामि'त्ति नमस्कारवचनमव्युत्पन्नं समयप्रसिद्धं अतः शिरसेत्यभिधायापि यन्मस्तकेनेत्युक्तं तददुष्टमेव, यथैषां बलीवर्दानां एष गोस्वामीति गोस्वामिशब्दस्य स्वामिपर्यायतया लोके रूढिरिति ॥ अत्राचार्य आह- 'तुभेहिं समं' (७९३ - ४ ) ति, युष्माभिः सार्द्धं सर्वमेतत्सम्पन्नमित्यर्थः । अथ चैत्यवन्दापनं साधुवन्दापनं च निवेदयितुकामा भणन्ति - 'इच्छामि खमासमणो ! पुत्रिं चेइआई वंदित्ता णमंसित्ता
national

Page #230

आव. हारिक टीप्पणं
॥११२॥
CALCANCICROSORROSAGARLOCTsex
तुभण्हं पायमूले विहरमाणेणं जे केई बहुदेवसिया साहुणो दिट्ठा सामाणा वा वसमाणा वा गामाणुगामासान दइन्जमाणा वा रायणिया संपुच्छंति ओमरायणिया वंदंति अज्जया वंदंति अज्जियाओ वंदंति सावया वंदंति सावियाओ वंदंति अहंपि निस्सल्लो निक्कसाओ सिरसा मणसा मत्थएण वंदामि॥'अहमवि वंदावेमि चेइयाईति व्याख्या-इच्छामि-अभिलषामि चैत्यवन्दापनं साधुवन्दापनं च भवतां निवेदयितुमिति वाक्यशेषः 'खमा-15 समणो'त्ति पूर्ववत् 'पुधि'न्ति विहारकालात्पूर्व चैत्यानि-जिनप्रतिमाः वन्दित्वा स्तुतिभिर्नमस्कृत्य प्रणामतः, कर वन्दित्वा ? इत्याह-'तुन्भण्हं पायमूले' युष्मदीयचरणान्तिके, एतदुक्तं भवति-बहिर्विहारं चिकीर्षता युष्मदन्तिक एव में तावद्विशिष्टप्रणिधानतः सङ्घसत्कचैत्यवन्दनमकारि, तदनन्तरं किमित्याह-विहरमाणेणं ति विचरता मया 'जे केई'त्ति ये केचन सामान्यतः 'बहुदेवसिया' बहुदिवसपर्यायाः साधवो दृष्टाः,किंविशिष्टा इत्याह-'सामाणा वत्ति जवाबलपरिक्षयावृद्धवासितयैकक्षेत्रवासिनः 'वसमाणा वत्ति विहारवन्तः ऋतुबद्धे काले मासकल्पेन वर्षाकाले तु चतुर्मासकल्पे-18 नेति, अत एवाह-'गामाणुगाम'मित्यादि ग्रामः प्रतीतोऽनुग्रामस्तु तदनन्तर इति ग्रामानुग्रामं तद्रवन्तो-गच्छन्तः अत्र
तेषु मध्य इति वाक्यशेषो द्रष्टव्यः, 'रायणिय'त्ति रानिकाः-भावरत्नव्यवहारिण आचार्या इत्यर्थः, 'संपुच्छंति' संप्रश्नहै यन्ति मया वन्दिताः सन्तो भवतां शरीरादिकुशलवार्तामिति गम्यते, अवमरात्निकाः-भवतः प्रतीत्य लघुतरपर्याया एवी
वन्दन्ते-प्रणमन्ति कुशलादि च प्रश्नयन्ति, 'अन्जया वंदति'त्ति सामान्यसाधवः प्रणमन्ति एवमार्यिकादयोऽपि ३ अह-10 ४ मपि च तान् यथादृष्टसाधूनिःशल्यादिविशेषणो 'वन्दामित्ति वन्दितवानित्यर्थो, वर्तमानतानिर्देशस्तु तत्कालापेक्षये-15
JanEducational

A
w
.jainelibrary.org

Page #231

Jain Educati
त्यदोषः, शेषं प्राग्वत् । तथा "अहमवि वंदावेमि चेइयाई " ति अहमपि तान् यथादृष्टसाधून् वंदापयामि, चैत्यानि वन्दा - पितवानित्यर्थः, वर्त्तमानतानिर्देशः प्राग्वद्, अमुत्र नगरादौ युष्मत्कृते मया चैत्यानि वन्दितानि तानि यूयं वन्दध्वमित्येवं ते मया चैत्यानि वन्दापिता इति भावार्थ:, एवं शिष्येणोक्ते आचार्यः प्रत्युत्तरयति - यथा मस्तकेन वन्दे तान् ये मम वार्त्तासंपृच्छनादि कुर्वन्तीतिभावः ॥ अथ वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मानं गुरूणां निवेदयति चतुर्थक्षामणकसूत्रेण, तच्चेदं - 'इच्छामि खमासमणो ! उवडिओऽहं तुम्भण्हं संतियं अहाकप्पं वा वत्थं वा पडिग्गहं वा कंबलं वा पायपुंछणं वा अक्खरं वा पयं वा गाहं वा सिलोगं वा सिलोगद्धं वा अहं वा हेउं वा पसिणं वा वागरणं वा तुम्भेहिं चियत्तेण दिनं मए अविणएण पडिच्छियं तस्स मिच्छामि दुक्कडं ति ( ७९३ ), व्याख्या - इच्छामि क्षमाश्रमण ! वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मानं निवेदयितुमितिवाक्यशेषः, न केवलं इच्छाम्येव किन्तु अभ्युत्थितोऽस्म्यात्मनि| वेदनायेति शेषः, यत्किमध्यस्मत्परिभोग्यमस्ति तत्सर्वं 'तुम्भण्हं संतियं'ति युष्माकं सत्कं युष्मदीयमित्यर्थः किंभूतं तद् ? इत्याह- 'अहाकप्पं ति कल्पानतिक्रान्तं स्थविरकल्पोचितं कल्पनीयं चेत्यर्थः, किं पुनस्तदित्याह - 'वस्त्रं वेत्यादि प्रतीतमेव, नवरं पतग्रहः पात्रं पादप्रोञ्छनकं - रजोहरणं 'अहं वत्ति अर्थ:-सूत्राभिधेयः प्राकृतत्वान्नपुंसकनिर्देशः, प्रश्नः - पण्डिताभिमानी परो माननिग्रहाय गुरुर्वा संशये सति यत्प्रश्न्यते तत्रैव च यदुत्तरं तद्व्याकरणं, वाशब्दाः समुच्चयार्थाः एवं तावद्यत्किमप्यस्मत्परिभोग्यं तत्सर्वं युष्मदीयमित्येवं वस्त्रादिनिवेदनद्वारेणात्मानं गुरूणां निवेद्य साम्प्रतं युष्माभिरेवेदं वस्त्रादि मम दत्तमित्या वेदयंस्तद्रहणसंभविनमविनयं क्षमयन्निदमाह - 'तुम्भेही'त्यादि, युष्माभिर्यत् प्रीत्या
ational

Page #232

आव० हारि० टीप्पणं
॥११३॥
दत्तं मया त्वविनयेन प्रतीप्सितं तत्र मिथ्यादुष्कृतमिति प्राग्वद्, एवं चोक्त सूरिराह-'आयरिअसंतियंति(७९३-११),
क्षामणानि पूर्वाचार्यसत्कमेतद्वस्त्रादिकं किं ममात्रेत्यहङ्कारवर्जनार्थ गुरुभक्तिख्यापनार्थ चेत्थमाहेति । साम्प्रतं पक्षाभ्यन्तरे यद्विनयिताः शिक्षा ग्राहितास्तमनुग्रहं बहुमन्यमानाः पञ्चमक्षामणकसूत्रमाहुः, तच्चेदं-'इच्छामि खमासमणो ! अपुवाई कयाइं च मे किइकम्माइं आयारमंतरे विणयमंतरे सेहिओ सेहाविओ संगहिओ उचग्गहिओ सारिओ वारिओ चोइओ पडिचोइओ चियत्ता मे पडिचोअणा उवढिओऽहं तुम्भण्हं तवतेयसिरिए इमाओचाउरंतसंसारकंताराओ साहट्ट नित्थरिस्सामित्तिकट्ठ सिरसा मणसा मत्थएण वंदामि'त्ति व्याख्या-हे क्षमाश्रमण ! | इच्छामि-अभिलपाम्यहमपूर्वाणि-अनागतकालीनानि कृतिकर्माणि विनयोपचाररूपाणीतियोगः, कर्तुमिति वाक्यशेषः, तथा कृतानि च मया पूर्वकाले 'मे'त्ति मया कृतिकर्माणि वैयावृत्त्यविशेषरूपाणि भवतामिति गम्यते, तेषु च वैयावृत्त्यविशेषेषु क्रियमाणेषु यत्किञ्चिद् आचारान्तरे-ज्ञानाद्याचारविशेषे विषयभूते आचारव्यवधाने वा सति,
ज्ञानादिक्रियाया अकरणे सतीति भावः, तथा विनयान्तरे-आसनदानादिविनयविशेषे विषयभूते विनयविच्छेदे * वा तदकरण इत्यर्थः, 'सेहिओ'त्ति यदहं शिक्षितः स्वयमेव भवद्भिः शिक्षा ग्राहित इत्यर्थः, सेधितो वा-निष्पा|दितः आचारविशेष विनयविशेषेषु कुशलीकृत इत्यर्थः, तथा 'सेहाविओ'त्ति शिक्षापितः सेधापितो वा उपा-15॥११३॥ ध्यायादिप्रयोजनतः, तथा 'संगहिओत्ति सङ्गहीतः शिष्यत्वेनाश्रितः, तथोपगृहीतो-ज्ञानादिभिर्वस्त्रादिभिश्चोपष्टम्भितः, तथा सारितो-हिते प्रवर्तितः कृत्यं वा स्मारितः, तथा वारितः-अहितान्निवर्तितः, तथा 'चोइओ'त्ति संयमयोगेषु
मति वाक्यशेषः ।
सतीति भावाचारान्तरे-ज्ञानाद्याचा त्यविशेषरूपाणि भ
बामः शिक्षा प्राविषयभूते विना सात,
-
Jain Education
N S
For Privale & Personal use only
Hal.jainelibrary.org

Page #233

स्खलितः सन्नयुक्तमेतद्भवादृशां विधातुमित्यादिवचनेन प्रेरितः 'पडिचोइओ' त्ति तथैव पुनः पुनः प्रेरितः, एवं चासौ 'चित्ता मे पडिचोयण'त्ति प्रीतिविषया सौमनस्यकरी ममेयं प्रतिप्रेरणा भवद्भिः क्रियमाणेत्यर्थः, उपलक्षणं चैतत् शिक्षादेरिति एतदुक्तं भवति - तेषु २ वैयावृत्त्यादिकृतिकर्म्मसु क्रियमाणेषु यत् क्वचिदाचारान्तरादौ भवद्भिः शिक्षादिकं दत्तं तत्सर्वं मम परमप्रीतिकारणमेव न पुनर्वैमनस्यजनकमिति, ततश्च 'अन्भुट्टिओऽहं 'ति उपस्थितोऽस्म्यहं प्रतिप्रेरणादिविषयार्थसम्पादने कृतोद्यम इत्यर्थः, किंच युष्माकं तपस्तेजः श्रिया - भवदीयया तपःप्रभावसम्पदा हेतुभूतया अस्माच्चतुरन्तसंसारकान्तारात् चत्वारो नारकतिर्यग्नरामरगतिलक्षणा अन्ता यस्य संसारस्य स तथा स एव कान्तारं तस्मात् 'साह'त्ति संहृत्य - कपायेन्द्रिययोगादिभिर्विस्तीर्णमात्मानं संक्षिप्येत्यर्थः "नित्थरिस्सामि'त्ति लङ्घयिष्यामि 'इति'त्ति इतिकृत्वा - इतिहेतोरितियावत्, 'सिरसा मणसा मत्थएण वंदामित्ति भवत इति वाक्यशेषः, शेषं प्राग्वद्, अत्र गुरुनिर्वचनं- 'नित्थारगपारगा होह त्ति ( ७९४ - १ ) निस्तारका भवत संसारसमुद्रात् प्राणिनां प्रतिज्ञाया वेतिगम्यते, पारगास्तु-संसारसमुद्रतीरगामिनो भवतेत्याशीर्वचनमिति, अत्र च यदादौ 'अपुवाई ति सूत्रपदं लिखितं तद्वहुप्वादशेषु न दृश्यते केवलं पूर्वाचार्यैः कुतश्चिद्व्याख्यातं युक्तिसंगतं चेति मयापि व्याख्यातं यदिवा 'कयाई चे 'त्यत्र पक्षान्तरसूचकचशब्दादपि लभ्यत एवेदमित्यदोषः, शेषं सुगमं यावत्कायोत्सर्गनियुक्तिः समाप्ता ॥ साम्प्रतं प्रत्याख्यान निर्युक्तिरारभ्यते - इह च 'दुविहं तिविहेणं पढमओ' इत्यादिना ( ८०५ ) श्रावकार्हपञ्चाणुत्रतादिव्रतसंहतिभङ्गकदेव कुलिकाः सूचिताः, ताश्चेवं- दुविहं तिविहेणेत्यादिना एकैकं व्रतं प्रति अभिहतपङ्गैर्निष्पद्यते तथा एभिरेव षङ्गङ्गर्मनोवाक्कायकरणकारण
Jain Educationcional

%%%%%%%
Cw.jainelibrary.org

Page #234

आव० हारि० टीप्पणं
श्रावकत्र. तभंगाः
॥११४॥
नीत्या पट्तथैकविशाश्च विनेयानमहाय लशभगा तो
काद्वारेण चारितरकैकवतं प्रति ये एकविंशतिर्भङ्गा भवन्ति तैश्च तथा तिविहं तिविहेणं वा पडिक्कमतीत्यादिना भगवत्यामेकै
कवतं प्रति ये नव भङ्गा उक्तास्तैश्च तथैभिरेव नवभिभेङ्गेमेनोवाकायकरणकारणानुमतिद्वारेण चारितरेकैकव्रतं प्रति एकोनपञ्चाशद्भङ्गा भवन्ति तैश्च ता निष्पद्यन्ते, तथा च वृद्धाः-एगवएछब्भंगा तहेगवीसा नवेव इगवण्णा गाडिय-IC ग्गुणिआ तेण जुया वयसमं भंगा ॥१॥ अस्याश्च विनेयानुग्रहाय लेशतो व्याख्या प्रतन्यते-इहैकस्मिन्नते स्थलमाणात पातविरमणादिकेऽनन्तरोक्तनीत्या षट् तथैकविंशतिस्तथा नवैकोनपञ्चाशगङ्गा भवन्ति, अत्र च व्यादिवतभङ्गसङ्ख्यापरिज्ञानायोत्तरार्द्धन करणमाह-एगाहियतग्गुणिय'त्ति त एव षटकादिराशयोऽवधी व्यवस्थाप्यन्ते तेनैव पट्टेनकविंशत्या नवकेनैकोनपञ्चाशद्राशिना चैकाधिकेन-प्रक्षिप्तकरूपेण सप्तादिराशिनेत्यर्थो गुणिताः-ताडितास्तेन च-पट्टादिना युक्ता भङ्गा
भवन्ति-सर्वभङ्गकसङ्ख्याराशिर्भवतीत्यर्थः, कियतीः पुनर्वाराः षट्कादिराशयो गुण्यन्त इत्याह-वयसमति यावन्ति द व्रतानि विवक्ष्यन्ते तावतीर्वारा गुण्यन्ते, स्थूलं च न्यायमाश्रित्यैवमुच्यते यावता एकवतभङ्गराशेरवधौ व्यवस्थापितत्वाद्विवक्षितव्रतेभ्य एकेन हीना वारा गुण्यन्ते इत्यक्षरार्थः, भावार्थस्तु पञ्चाणुव्रतान्याश्रित्य तावद्दयते-एकवते तावत् षडङ्गाः। ते च रूपाधिकेन षट्रेन सप्तभिरित्यर्थो गुणिता जाता द्विचत्वारिंशत् तत्र षट् क्षिप्यन्ते जाता अष्टचत्वारिंशत ४८/ एपापि सप्तभिर्गुण्यन्ते षट् क्षिप्यन्ते जातं ३४२| अत्रापि सप्तभिर्गुणिते पट्सु प्रक्षिप्तेषु जातं २४०० पुनः सप्तभिर्गुणिते षट्प्रक्षेपे जातं १६८०६ एवं षड्नङ्गपक्षभावना, एकविंशतिभङ्गपक्षेऽप्येवमेव, केवलमेकविंशतिरवधौ व्यवस्थाप्य वारं २ द्वाविंशत्या गुण्यन्ते एकविंशतिस्तु प्रक्षिप्यते यावच्चतुर्थवारायामागतं ५१५३६३१, नवभङ्गपक्षेऽप्येवं, नवरमवधौ नव ते च वारं २
SROCHOROSCARSOCCALLS5DGAORS
Jain Educati
o
nal

a
w
.jainelibrary.org

Page #235

542564545+C+C45
दशभिर्गुण्यन्ते नव च प्रक्षिप्यन्ते यावच्चतुर्थवारायामागतं ९९९९९, एकोनपञ्चाशद्भङ्गपक्षे त्ववधावेकोनपञ्चाशद् वारं २] पश्चाशता गुण्यन्ते एकोनपञ्चाशक्षिप्यते यावच्चतुर्थवेलायामागतं ३१२४९९९९९, एवं तावत् षड्भङ्गकादिषु चतुर्ध्वपि पदेषु पञ्चाणुव्रतान्याश्रित्यैषा सर्वभङ्गकसङ्ख्या, यदि पुनर्वादशानामपि व्रतानां कश्चिद् भङ्गकसंख्यां जिज्ञासेत् तदा यथैव षड्भगराशिश्चतस्रो वाराः पूर्व गुणितस्तथैव सप्तकगुणितषट्प्रक्षेपद्वारेणापरा अपि सप्तवारा गुणनीया यावदेकादश्यां वेलायामागतं १३८४१२८७२०० एवमेकैकव्रतं प्रति षड्भङ्गपक्षे सर्वा द्वादशव्रतभङ्गसक्यैषा, एकविंशतिभङ्गपक्षेऽपि द्वाविंशतिगुणनैकविंशतिप्रक्षेपक्रमेण पूर्ववदपरा अपि सप्तवारा गणना विधेया यावदेकादशवेलायां सर्वद्वादशवतभङ्गसंख्यायामागतं ( १२८५५००२६३१०४९२१५ ) (प्रत्यन्तरे–१२८५५०००३६३१०४९२१५) नवभङ्गपक्षेऽपि दशगुणननवप्रक्षेपक्रमेण पूर्ववदन्या अपि सप्तवारा गुणनीयं यावदेकादश्यां वारायां सर्वव्रतभङ्गकसंख्यायामागतं ९९९९९९९९९९९९, एकोनपश्चाशद्भङ्गपक्षे पश्चाशगणनेकोनपञ्चाशत्प्रक्षेपक्रमेणापरसप्तवारागुणिते सर्वव्रतभङ्गसंख्यायामागतं २४४१४०६२४९९९९९९९९९९९९ इति गाथार्थः। नन्वनया गाथया विवक्षितव्रतभङ्गकसबसंख्यैवागच्छति, भेदतस्त्वेकैकद्विकसंयोगादिभङ्गकरचनाक्रमेण या देवकुलिकारचना सा कथमानीयत इति, सत्यं, अत्राप्युक्तं वृद्धैः, तद्यथा-एगाई वयतुल्ला उवरुवरिं पक्खिवे । चरमवज्जा । छच्छक्कगगुणिआणं गुणकारा होति नायबा ॥१॥ व्याख्या-एकादयः आदिशब्दाद् द्वित्रिचतुःपञ्चादिपरिग्रहः ते एकादयो यावन्ति व्रतानि विवक्ष्यन्ते तत्तुल्या उपर्युपरि व्यवस्थाप्यन्ते, तत्र किल पञ्चाणुव्रतानि विवक्ष्यन्तेऽत
आ० २०
JainEducatior
For Private
Personal Use Only
KIww.jainelibrary.org

Page #236

आव ०
हारि०
टीप्पणं
॥११५॥
तत्तुल्येकादीनां स्थापना ५ एते च वारं वारं चरमं वर्जयित्वा उपर्युपरि प्रक्षेप्तव्याः, तद्यथा - एकको द्विके प्रक्षिप्तो जातास्त्रयः तेऽप्युपरितनत्रिषु प्रक्षिप्ता जाताः पटू तेऽपि चतुर्षु क्षिप्ता जाता दश चरमस्तु पञ्चको वर्ज्यते न किमपि तत्र क्षिप्यत इत्यर्थः, ततः पुनरप्येक स्त्रिषु क्षिप्यते जाताश्चत्वारस्तेऽपि षट्सु क्षिप्ता जाता दश उपरितनस्तु दशको वर्ज्यते, ततः पुनरप्येक- 1 श्चतुर्षु क्षिप्तो जाताः पञ्च उपरितनस्तु दशको वर्ज्यते एवमेते गुणाकारा जाताः, केषामितिचे| दित्याह - "छच्छक्कगगुणियाणं" ति षण्णां च षड्भिर्गुणितानां चेत्यर्थः, एतदुक्तं भवति - पङ्कस्य पञ्चको गुणकारकस्तस्मिँश्च पट्टे पडूभिरेव गुणिते यो राशिस्तस्य दशको गुणकारकस्तस्यापि राशेः पङ्गुणितस्य पञ्चको गुणकारस्तस्यापि षड्गुणितस्यैकको गुणकारकः, ' एतैश्च गुणकारकैर्गुण्यराशौ गुणिते सति यल्लभ्यते तेन सह देवकुलिका स्थापना निदर्श्यतेसाच पत्रादौ लिखिता अयं च भावार्थ:- पञ्च किलैककसंयोगाः ते च प्रत्येकं षट् भङ्गान् लभन्ते अतः पट् पञ्चभिर्गुणिता त्रिंशत् तथा दश द्विकसंयोगाः ते च प्रत्येकं पटूत्रिंशतं २ भङ्गान् लभन्ते अतो दशभिः पटूत्रिंशद् गुणिता लब्धं षष्ट्यधिकानि त्रीणि शतानि भङ्गानां तथा दश त्रिकसंयोगाः पञ्च चतुः संयोगाः एकस्तु पञ्चकसंयोगः, शेषं पूर्ववदेवेति, अत्र यन्त्रमस्ति, एवं नवैकविंशत्येकोनपञ्चाशङ्गपक्षेऽप्यनया दिशा देवकुलिका रचनाभङ्गाः समानेतव्याः १६८०६॥ केवलं 'छच्छकगगुणिआण' मित्यस्य स्थाने 'नवनवहियगुणियाण' मित्याद्यालापकभेदो विधेयो, द्वादशापि च व्रतान्युक्तक्रमेण भावनीयानी-| तिगाथार्थ: । 'जस्स विसोहीए होइ उवलद्धति ( ८०७ - १० ), तत्र विशोधिर्नाम जीवस्य विशुद्धिकारित्वात्प्रत्याख्या
| ६ | ५ ३० |
३६ १० ३६० | २१६ | १० | २१६० / | १२९६ ५ ६४८० | १७७७६१७७७६
| १६८०६/
Jain Education Konal

श्रावक
तभंगाः
॥ ११५ ॥
www

Page #237

नमुच्यते तद्विषय इत्यर्थः, शेषं सुगमम् । 'खोलपुरिसो सुणेज्जा सो वा इयरो वा'इत्यादि ( ८२१-१८), खोलोराजपुरुषविशेषस्तेन तस्मिन्नभ्याख्यानवचसि श्रुते यदि तत्सत्यं तदा अभ्याख्येयपुरुषो राज्ञः सकाशान्मार्यते दण्ड्यते वा अथासत्यं तत् तदा स एवासदभ्याख्याता तथा कृत्वा निगृह्यते, कस्मात्पुनः सोऽभ्याख्येयो मार्यते दण्ड्यते वेत्याह'एवंगुणो एस'त्ति (वृ० एवं गुणो वेसित्ति ८२१-१९), चौरत्वादिगुणोपेतोऽसावितिकृत्वा इत्यावश्यकचूर्णिपाठो, १ वृत्तिपुस्तकेषु त्वन्यथापि क्वचिदृश्यते नचासौ सम्यगवबुध्यत इत्युपेक्षितः, दोषान्तरमाह-"भएणे'त्यादि, एतदुक्तं
भवति-तस्मिन्नभ्याख्यानवचसि राजपुरुषादिना श्रुते सति सोऽभ्याख्येयो भयादात्मानमभ्याख्यातारं वा विराधयेत् मार
येदिति । मृषोपदेशकथानकं किञ्चित्स्पष्टीक्रियते-कश्चित् परिव्राजकः कंचिद्दरिद्रपुरुषं भणति-किमिति क्लिश्यसि ? त्वाम1र्थपतिं विधापयामि, कथमित्युपायमाह-अमुकस्य वणिजः सत्कहद्देऽहमने गत्वोपवेक्ष्यामि त्वयाऽपि पृष्ठतस्तत्रागन्तव्यं, दाव्याकुलश्चासौ वणिग् भणनीयो-ममोच्छिन्नं सहस्रमेकं द्रम्माणां प्रयच्छ, स च व्याकुलतया न तव प्रत्युत्तरं दास्यति, | ततश्च द्वितीयदिने पुनर्गत्वा सामान्येन याचनीयं मम देहि २, स च व्याकुलचित्ततया प्रत्युत्तरयिष्यति-प्रतीक्षस्व प्रयच्छामि, प्रतिदिनं चैतत्कर्त्तव्यं, ततो बहुजनेनैतस्मिन् श्रुतेऽन्यस्मिन्दिने भणनीयं-प्रयच्छ यत् मया तव स्थपनिकायां | द्रम्माणां सहस्रमेकमर्पित, यदा न मन्यते तदा राजकुले नेयोऽहं च साक्षित्वेनोद्देष्टव्यो येन दापयामि, तेन तथैव कृत-IKI मिति भावार्थः ॥ 'ओहारगं हिंसाइएसु न देइ'त्ति (ववहारगहिंसादि ण देति वृ०-८२३-१) हिंसादिषु कर्त्तव्येषु तन्निवहार्थ द्रव्यं न ददातीत्यर्थः, 'हिंसाई न देह'त्ति क्वचित्पाठः-तत्र हिंस्राणि-खड्गकुन्तादीनि प्रहरणानि आदिशब्दात्तेषां
Jain Education
For Privale & Personal use only
KIw.jainelibrary.org

Page #238

व्रतकथाः
आव० हारि० टीप्पणं
॥११६॥
PARACHARYA
स्वगृहे भोजनादिकं च न ददातीति । आयोगस्थानानि-तस्कराणां क्षात्रखननादिप्रदेशरूपाणि लाभस्थानानीत्यर्थः, 'दन्तनखोत्पलपत्रिकादिभिरित्यादि (८२५-१६), दन्तै खैश्च योषित्शरीरावयवेषु यान्युत्पलपत्रिकारचनादीनि तैर्मदनमुत्तेजयति, तथा अवाजिनो वाजिरूपतापादनं वाजीकरणं तच्च करोति, वाजिनो हि किल शुक्रधातुप्राचुर्य भवतीति औषधप्रयोगादिना सोऽप्यात्मनस्तद्रूपतामापादयतीत्येके, अन्ये वाहुः-औषधादिप्रयोगाच्चिरेण शुक्रधातोः पातनं वाजीकरणमिति । 'मुहेण वा अरिं आणेइ जहा कुमारामच्चेणे'त्यादि ( ८३१-१), कथानिका संक्षिप्यानवगम्यमा-2 नार्थतया चेह लिखिता, चूणौ तु किश्चित्सविस्तरा सुगमा च दृश्यते, तद्यथा-कस्यचिद्राज्ञः क्वचिद्देशान्तरे त्वरितगन्त्रा
पुरुषेण प्रयोजनमभूदिति कोऽत्र शीघ्र इति सचिवं पप्रच्छ, सोऽपि कञ्चन पुरुषं तथाविधं निवेदितवाँस्तस्य चानिच्छतोऽपि Aराज्ञा वृत्तिः कृता, हठाच्च तस्मिन्प्रयोजने प्रेषितोऽयं चामात्ये प्रद्वेषमापन्नोऽमात्यं जघानेत्यमात्येनासौ स्वमुखेन शत्रुतां
नीत इति, वृत्त्यक्षराण्यप्युक्तन्यायेन गमनीयानीति । पौषधाधिकारे 'इकसिं वा दो च'त्ति (८३६-४), एकभक्त द्विभक्तं वा करोतीत्यर्थः 'दन्भवत्थं वा सुद्धवत्थं वत्ति (८३६-१६), दर्भवस्त्रादि शुद्धवस्त्रं वाऽऽस्तरतीत्यर्थः। 'पज्जोसवणागहणं एत्थ विगिट्ठ कीरइ सवजहन्नो अट्ठमन्ति ( ८४१-१५) इदमुक्तं भवति-चातुर्मासिकपाक्षिकापेक्षया || पर्युषणायामष्टमलक्षणं गरिष्ठं तपः क्रियत इतिकृत्वा "होही पज्जोसवणा"इत्यादिगाथायां पर्युषणाग्रहणमकारि, अन्यथा :
हि यथा पर्युषणायामष्टमं तथा चातुर्मासिके षष्ठं पाक्षिके चतुर्थ विधीयत एव, तथा तीर्थङ्करस्नात्रेऽनुयाने च रथयात्रारूपे * यथाशक्त्या तपः क्रियत एवेति, इदं च पर्युषणायामष्टमं क्रियते तद्विकृष्टतपसां मध्ये सर्बजघन्यमितिज्ञेयं, अत एवोक्तं
॥११६॥
JainEducation
M
E
nwr.jainelibrary.org

Page #239

“विगिट्ठ करेइ सबजहन्नो अट्ठम"ति, गुरवः-आचार्यास्तेषां पयुषणायां भक्तपानादि वैयावृत्त्यं विधेयमिति चेतसि निधाय परः प्रेरयति-ते किन्न करेंति'त्ति (८४१-१६), इदमुक्तं भवति-तेऽपि गुरवः पर्युषणायामुपवासं किं न विदधति ?, तद्विधाने च साधोगुरुवैयावृत्त्यासंभव एवेति पराभिप्रायः, अत्रोत्तरमाह-'असहू हुज्जत्ति उपवासे कर्तव्ये-४ ऽसहिष्णवः-असमर्था गुरवो भवेयुरिति न तपः कुर्वन्तीतिभावः, यदि गुरवोऽपि कुर्वन्त्येव तत्रोपवासं तर्हि गुरुवैयावृत्त्या-1 संभव इति चेन्न, यतो न भक्ताद्यानयनमेव गुरुवैयावृत्त्यं, किंत्वन्यदपीतिदर्शयति-'अण्णा काइ आणत्तिं पये' त्यादि
(८४१-१७), तत्र दिने ग्रामान्तरादौ गुरवः प्रेषयेयुः शिक्षकादिनिमित्तं वा भक्तपानाद्यानयनं कारयेयुर्व्याख्यानादि४ श्रान्तानां वा तेषां शरीरे किश्चिद्वैयावृत्त्यं कर्त्तव्यं स्यादित्यन्यदपि गुरुवयावृत्त्यं संभवतीतिस्थितं, अत्र च विधिमाह'ताहे सो'इत्यादि ( ८४१-१९), अयमत्र भावार्थः-स च कश्चिद्विवक्षितसाधुरन्यो वा पर्युषणायामुपवासे वैयावृत्त्ये च कर्तव्ये यदि समर्थो भवति तदा स एव वैयावृत्त्यं कार्यते न पुनरनागतं कोऽपि तपःकर्म कार्यते, अथ द्वितये कर्तव्ये नास्ति कोऽपि क्षमस्तदा य उपवासकरणाक्षमस्तत्र दिने स्वत एव पारयिष्यति, स करोतु वैयावृत्त्यं अथ सोऽपि नास्ति न वा लभते भक्तपानादिकं वैयावृत्त्यविधिं न जानाति तदा स एव विवक्षितसाधुरनागतमेव तपःकर्म कार्यत इति,
तपस्विवैयावृत्त्यविधिमाह-'तवस्सी नाम खवओ'इत्यादि (८४१-१९), तस्य भक्तादिभिर्वैयावृत्त्यं तत्र दिने कर्त्तव्यमिद्र त्युपजीव्य परः प्राह-सोऽपि क्षपकस्तदा पर्युषणायां किं न तपः करोतीति ?, अत्राचार्य आह-'सो तीरपत्तोत्ति
(८४१-२०), एतदुक्तं भवति-यत्तेन तपः प्रारब्धमासीत् तस्य तपसस्तीरप्राप्तोऽसौ, समर्थितं तत्तपः इत्यर्थः, इत्यसौ।
Jain Education
For Private
Personal Use Only

Page #240

आव० हारि० टीप्पणं
॥११७॥
SRA-
NAGARIKARACK
पर्युषणायामपि पारयति, ननु पर्युषणायां यदष्टमलक्षणं तपः क्रियते तदसौ क्षपकरतहि कदा करिष्यतीत्याह-'पजोस प्रत्याख्यान
वणा ओसारियत्ति (८४१-२०) यत्तेन मासक्षपणादिकं तपः कृतं तत्रैव तत् तपोऽन्तर्भाव्यत एवेति भावः, यदिवा है तीरं न प्राप्तः किन्तु विवक्षिततपस्यपरिसमाप्तेऽप्यसहिष्णुरिति स्वयं गुरुभिस्तत्र दिने पारणकं कारित इत्येतदेवाह
'असह सयं पारावितोत्ति ( ८४१-२०), तत्र विधिमाह-'ताहे सय'मित्यादि सुगमं । 'नियंटितं नाम नियमिय'मित्यादि (८४३-७), तत्रैकेन प्रकारेण तावन्नियन्त्रितं तपः प्राह-'जहा एत्थ काय'ति एतस्मिन्समये मासे दिवसे वा विवक्षिते तपः स्याद्विवक्षितं किञ्चित् नियमेन तावत्कर्तव्यमित्येव कश्चिन्नियम्य ततस्तपः करोति, प्रकारान्तरेणाह-वोच्छिन्नं अहवा छिन्नं जहा इत्थ अवस्सकायद्यमित्यादि, पूर्वमेव छिन्न-विशेषितं अभिग्रहं गृह्णाति, कथमित्याह-मासे अमुगे अमुगो चउत्थाइ तवो अमुगदिवसे इति चूर्णिणपाठः, प्रथमे नियमः सामान्यतो द्वितीये तु मासदिवसतपांसि विशिष्य नियमयतीति विशेष इति तात्पर्यार्थः । 'आयंबिलं च भवति आयंबिलपाउग्गं चेत्यादि| (८५५-१०), आचाम्लं नामोत्कृष्टं शालिकूरादिद्रव्यं तेन किलाचाम्लं क्रियते अत उपचारात्तदप्याचाम्लमुक्तं, इदं चोत्कृष्टत्वात्प्रायो न गृह्यते एवेत्यत आह-"आयंबिलं पाउग्गं चे"ति, एतच्च तन्दुलकणिकादि द्रष्टव्यं, अस्य च निरप-5 वादं ग्राह्यत्वात्प्रायोग्यत्वमुक्तमिति, एतच्चाचाम्लं पूर्वमोदनसत्कुककुल्माषभेदात्रिधोक्तं, तत्रौदनमाश्रित्याचाम्लं प्रायोग्य
॥११७॥ Viच दिदर्शयिषुराह-'तत्थ ओयणे आयंबिलं.त्यादि ( ८५५-१०), ओदनविषये आचाम्लं भवति, किं तदित्याह3 सप्त लोकप्रसिद्धाः कलमशाल्यादिकूरविशेषाः, यदिवा न सप्तैव, किन्तु यानि कानिचिल्लोके कूरविधानानि-कूरभेदास्ते |
+-
Jain Education dmonal

hwlainelibrary.org

Page #241

Jain Education
सर्वेऽप्याचाम्लं उच्यते, ओदनमाश्रित्य प्रायोग्यं, किं तदित्याह - तन्दुलकणिकाः प्रतीताः कुण्डकस्तु तन्दुलकणिकाविशेष | एव कश्चिदिति लक्ष्यते, पिष्टं पिष्टपूपलिकाश्च प्रतीताः “पिन्हुगं" ति पिहुंकः भरोला निस्वेदितलोट्टपिण्डिका - जनप्रतीताः मण्डकास्तु-पर्युषितोत्स्वेदिता गृह्यन्त इति व्याचक्षते गुरवोऽन्येषामुत्कृष्टत्वात्, तत्त्वं तु केवलिनो विदन्तीति । साम्प्रतं कुल्माषानाश्रित्याचाम्लं प्रायोग्यं च दिदर्शयिषुराह - 'कुम्मासा पुण पुव' मित्यादि ( ८५५ - १२ ) सुगमं । सक्तूना| श्रित्याह- 'सत्तुगा जवाण' मित्यादि सुवोधं, नवरं गोधूमयवभूज्जिका - धाणिका, शेषं प्रायः सुगमं यावत् प्रत्याख्याननिर्युक्तिः समाप्तेति । तत्समाप्तौ श्रीमदभयदेवसूरिचरणाम्बुजचञ्चरीकश्रीहेमचन्द्रसूरिविरचितमावश्यक वृत्तिप्रदेशव्याख्यानकं समाप्तमिति ॥
इति गुरुजनमूलादर्थजातं स्वबुद्ध्या, यदवगतमिहात्मस्मृत्युपादानहेतोः । तदुपरचितमेतत् यत्र किञ्चित्सदोषं, मयि कृतगुरुतोषैस्तत्र शोध्यं मुनीन्द्रैः ॥ १ ॥ छद्मस्थस्य हि मोहः कस्य न भवतीह कर्म्मवशगस्य ? | सद्बुद्धिविरहितानां विशेषतो मद्विधासुमताम् ॥ २ ॥ ग्रन्थाग्रं ४६०० छ । शुभं भवतु ॥ श्री ॥
इति श्रेष्ठि-देवचन्द्र लालभाई - जैनपुस्तकोद्धारे ग्रन्थाङ्कः ५३

w

Page #242
ANORAMA ROMANO NAMONDARA मलधारगच्छीयश्रीमदभयदेवसूरिशिष्यश्रीमद्धेमचन्द्रसूरिविरचितमावश्यकहारिभद्रीवृत्तिटीप्पणकं समाप्तिमगमत् // ANNE इति श्रेष्ठि-देवचंद्र लालभाई-जैनपुस्तकोद्वारे ग्रन्थाङ्कः 53. Jain Education Interational